You are on page 1of 319

(

TRK KLTRN ARATR

Yaynlan: 121 Seri: I


L

Say:

TRK D
B~;

EL

COR
-

| ' kinci Bask ANKARA -1992

Bu eser gerekletirilmitir.

*n destei ile

Szba
Trk Kltrn Aratrma Enstits, kurulu tarihi olan 1961'den bugne kadar yaynlad yzden fazla eser, tertipledii sempozyum ve konferanslar yannda aylk ve ilm dergileriyle kltr ve medeniyet meselelerimizi aydnlatmaya alan bir kurututur. Okuyuculara sunduumuz ciltten ibaret Trk Dnyas El Kitab bahse konu aratrmalarn en hacimiisidir.

ISBN : 75-456-047-1 (TK. No) ISBN : 975-456-048-x(1.Cilt) Trk Kltrn Araf trma Enstits,

Yaynlayan

\
Trk Kltrn Aratrma Enstits 17. Sok. No: 38 08490 Bahelievler / ANKARA Tel: 213 31 00-213 41 35 1976 10.000 Sistem Ofset Matbaaclk Umlted irketi Ankara, 1992
j

Birinci Bask kinci Bask Bask Says Dizgi, Bask

Eserin ilk basks tek cilt olarak 1976 ylnda yaynlanmt. Byk bir ihtiyaca cevap verdii iin yurtiinde ve yurtdnda ilgi ite karland ve ksa zamanda mevcudu tkendi Enstitmz Bilim Kurulu eseri; Seride hazrlanacak El Kitab'na temel kaynak vazifesi grmesi dncesinden hareketle plnlamt. Ancak, kltr tarihimizin zenginlii Be meselelerinin azameti plna sadk kalnmasna engel oldu. Aratrmalarn uzu/ft* veya ksalk gibi dncelerle hudutlandrl-mamas bundandr. Yeni baskda pln ve grte ilk yayndan uzaklam deildir. DH, tarih ve corafya gbi alanlarda kolay deimeyen bilgiler ilk baskdaki yerlerini muhafaza etti. Nfus, &tetfsff/c ve haritalarda baz deime ve gelime gsteren konular yeniden /fencff. Edebiyata, sanat ve fikir hayatna dair yeni mstakil aratrmalarla Trk Dnyas'nm -fiusyatte son siyasi ve iktisadf hareketlerin kna kadar- meselelerine bak yeni bir ufuk kazand. Toplanan bilgi ve ettleri faydac bir grle dit halinde toplamamz tamdan dodu. Eserin huduttan dnda kalm daha birok konularm mevcudiyetini biliyoruz. Enstitmz Bilim Kurulu'nun hazrlad plna gre 12&tk kt-yat halinde dnlen eser, ileride tek bir B Kitab olarak da okuyucuya sunulacaktr. Enstitmz, Trk kltr ve medeniyeti alanlanndaki top/ atmalarn bk denemesi mahiyetindeki bu kitabn ilk basksnda emei geenleri hatrlar, bugn aramzdan ayrlanlar rahmette anarken, yeni yayna vcut veren meslekdalarmza ve hususiyle byk emei geen Prof. Dr. Abdlhalk ay'a kranlarn sunar. Trk Kltrn Aratrma Enstits

NDEKLER
Birinci Blm TRK LKELERNN CORAFYASI

Giri..................;.................................................g............m&&&.........--& % I. Trt lkelerinin Tabi Corafyas (Ahmet ARDEL).........................................7 II. Trk Dnyasnn Demografik ve
EkonomikYapsma Toplu Bir Bak (Nadir DEVLET)....................................55
1. nemngrafir ..j-y^. fta^fe ,.;,_____________..........................................*.SB

*-* Ekonomi........................................afifti........................................................91 kinci Blm TRK TARH..........J |T i rTTt]l|^ijljL Vt.................................-Li-JM Giri (brahim KAFESOLU)...............................................................................111 K Asya Trk Devletleri (brahim KAFESOLU),......,................._____..........111

1. Hun mparatorluklar (brahim KAFESOLU)............................................ 111 2. Tabga Devleti (brahim KAFESOLUJL.........................*...&&..........125 3. Gktrk Hakanlklar (brahim KAFESOLU).NOftfcSfij.......-3*............ 12? 4. Uygurlar (brahim KAFESOLU).............................$fiS.................. 145 5. Krgzlar (brahim KAFESOLU^^.^**^...............^Mfc.,.....J,ja*ut... IS)
&TDrgiler (brahim KAFESOLU) ^k......................4&U.......................... 1fl0

7. Karluklar (brahim KAFESOLU) .,.,.,.____,..................................,.....154 8. Ouzlar (brahim KAFESOLU)..............................................................


156

9. Kimekler (M. Kemal ZERGN)......-........................................................156


II. Dou Avrupa Trk Kavim ve Devletleri......................................................175 Dou Avrupa'daki En Eski Trk Kavimleri

Giri (Akdes Nimet KURAT)....____..................L.................................................. ?

1. skitler, Sarmatiar, Roksolan ve Yazlar................................................176 2. Hunlar ve Atla, (Akdes N. KURAT) **--...........................................177 3. Avarlar (Akdes N. URAT)........mpr................vm..........................."*** 4. Hazar Kaanl...................................................................................171 5. Peenekler, Uz (Ou*)'tar ve Kumaniar............................................-""tR* 6. Kama (ulman) Bulgarlar Devleti...,..,...................^.........^^.Ill

IH . K ttr ve Tekilt (brahim K A FE S O ) .................................................187 LU . 1. B ozk Kltr'nn M en M eselesi r ei .....................................................188 2. Sosyal Yap...........................................................................Himlt 3. B ozk Trk lli'nde Te t.................................................................. 201 r kil 4. Din ..,....,,.........................................................i................................208 5. ktisad H ayat........ .....................................................,......................216 6. E deb Kltr ve Sanat .............................................................................222 7. Dnce ve Ahl .................................................................................. 228 k W . lk Trk-slm SiyasTeekklleri brahim K A FE S O )....................... 237 ( LU 1. Trklerinslm iyet'e G i...;..............................,...............................237 iri 2. A bbasiler Zam nda T an rkler (E k)......................................................238 tr 3. K arahanl (E rdoan M E R L)............................................M fMV:> 240 lar 4. G azneli D evleti ( brahim K A FE S O ) ....................i&&y&+f^w4fr2A6 LU . V. S eluklular brahim K A FE S O ) .........................................................247 ( LU . 1. Byk S el uklu m paratorlu u.................................jfa.....................247 2. Irak ve H orasan S el uklular ...................................................................283 3. K irm an S uklular el ............................* 1A5* >**^^*^...................283 . 4. Suriye Seluklular.......................w-l&........^tv^^^a^^,,................284 5. A nadolu Sel uklu D evleti (H akk. Y ILD IZ) D ........mmmri$&....................284 V I. O rtado u'da K urulm uTrk D evletleri (A nadolu iran, S uriye vesr................................................................291 M 1. D ou A nadolu ve ir T zm rkm en B eylikleri ( brahim K A FE S O ) .............291 LU . 2. Atabeylikler (brahim KAF^LUkww.^~.~ ?95 297 3. A nadolu Beylikleri (Ean M E R LJ.................YtinmrLL''M'^:.......... rdo 4. D elhi T rk S ultanl (ibrahim A FE S O )...,^-. LU .......................^.............323 5. Msr ve Suriye'de Kurulmu Trk Devletleri (M.C.^abeddlnTEKlNDAGj^.*w............",'..................................27 6. H arezm ahlar D evleti ( brahim K A FE S O ) ........................................336 LU . 7. K arakoyunlular (Abdulhal Y ) ........................................................344 k A . 8. A kkoyunlular (A bdulhal Y ) ................................'..J;.. k A . .....................348 V II. sim Trk D evletlerinde K ve Tekilt (brahim K A FE S O ) ...............351 ltr LU . 1. Hkm ranl k.............................................?T................................362

2. Tekilt.......................................\................................................358 3. H alk ve Toprak ...............................................................................362 4. D iril H ayat .....................................................................................364 5. Felsefe ve Bilim ............................M................................................370 6. E debiyat ........................................................................................376 7. S anat ............................................................................................377 8. mar Faaliyetleri..........................................................................378 9. Trk H ususiyetleri ........................M....................%.........................379 V II. O rta A sya vepak B ozk nda K rlar K urulm Trk D evletleri (Ahm et TE )...........,....................................383 u R M 1. Trk-M o im paratorlu ve D evam hm et TER )..........................385 ol u (A M 2. AH m O rdu Devleti (A kdes Nim et KU R A T) ..............................................400 3. K azan H anl (A hm et TER ) ........... M ................................................409 4. Astrhan H anl (R e Rahm eti AR A T) id ...........".....................................415 5. Kasm Hanl (A hm et TEM ).........................................................417 R 6. Km m H anl (H afflN A LC IK.............................................................420 ) 7. N ogay H anl (Ahm et TEM )............................................................435 R 8. Sibir (Sibirya) Hanl (A.N. KURAT- A.TEMR)....................................437 IX. Ondrdnc Yzyldan Sonra Orta Asya'da Kurulmu Trk Devletleri (brahim KAFESOLU)...............................447 LTimurlular Devleti.......................fi|......-.........................................^7 2. O rta A sya'darkfefr...................................................\..................448 T . 3. K agar-Turfan H anl..................................................................450 4. H ind-T m paratorlu rk u...............................~.................................451 . X. O sm anlm paratorlu u......................................................................457 1. O sm anlm paratorlu unda K ltr ve Tekilt (H alilN A LC IK...................457 ) 2. O sm anlD evleti'ntn S iyas Tarihi (F. etin D ER )...... N ............................477 3. O sm anlm paratorlu da Y enile e H areketleri m endKUR AN ) um m (Ero ....................................................... ....................................*W

XI. Trkiye C um huriyeti Tarihi (C engiz O R H O N LU )....... .............. 507 XII. K uzey K brs Trk C um huriyeti (H . Fikret A LA....................................529 SKA)

TRK LKELERNN CORAFYASI

Birinci Blm

Trk lkelerinin Corafyas

TRK LKELERNN CORAFYASI

Giri
Trkler'in lk Yurdu Ve Yayl Sahalar
Trkler'in glerden nce oturduu topraklar meselesi geen asrdan beri mnakaa edilen bir mevzudur. Batl bilginlerden ou meseleyi kendi megul olduklar ilim dallar bakmndan ele aldklarndan bu hususta eitli neticelere varmlardr. Tarihiler, in kaytlarna dayanarak, Altay dalarn Trkler'in anayurdu kabul ederken (Klaproth, 1824; Harnmer, 1832; Schott, 1836, Castrn, 1856; Vam-bery, 1885; Oberhummer, 1912), etnologlar Asya'nn kuzey blgelerini, antropologlar Krgz bozkr - Tanr daian arasm, san'at tarihileri kuzeybat Asya sahasn (Strzygowsky, 1935), baz kltr tarihileri Altaylar Krgz bozkrlar arasn (Menghin, Koppers, 1937) veya Baykal Gl'nn gneybatsn-gstermiler; baz dil aratrclar da Altaylar1 n veya Kingan silsilesinin dou ve batsnn (Radloff, 1891; Ramstedt, 1926) Trk anayurdu olmas gerektiini dnmlerdir. Btn bunlara bakarak eski Trk yurdunun coraf snrn izebilmek az ok mmkn olmakla beraber, belirli ve daha dar br blgenin tyini mkl grnmektedir. Bunun sebebi Trkler'in daha iye zamanlardan itibaren geni bir sahaya yaylm bulunmalar ve kltrlerini uzaklara kadar gtrmeleri olsa gerektir. Bununla beraber ciddi "dil* aratrmalar bu sahann Altay - Ural dalar arasna alnmasna, hatt Hazar denizinin kuzey ve kuzeydou bozkrlarnn Trk Anayurdu olarak tesbitine imkn vermektedir. nk M.. il. bin ortalarna ait baz dil yadigrlarnn ortaya koyduu gibi Trkler'in etrafa yaylmalarndan nce hem eski Ural'l kavimlerle, hem de Hind Avrupa dillerini konuan r'lerle temas edebilmeleri -Uralllar'n blgenin kuzey ve kuzeybatsnda, Ari'lerin de Mvernnehir'in kuzey sahasnda yaamalar dolaysyla- ancak bu corafi kesimde mmkn olabilirdi. Orta Asya'da Kiselev ve ernikov vb. tarafndan yaplan arkeoloji aratrmalar M.. II. binden daha nceki Trk yurdunu tesbitte mhim ip ular vermitir. Kuzey Aitaylar'n hemen batsnda (Minusinsk blgesi) ortaya karlan Afanasyevo (M.. 2500 -1700) ve Andronove (M. . 1700 - 1200) kltrlerinden bilhassa ikincisinin temsilcileri olan rk, mongoloid olmayan, brakisefal Trk rknn proto tipi idi.

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

ok eski zamanlarda balayan anayurttan ayrlma hareketleri, faslalarla, binlerce*yl devam etmifi^M. vukubulan byk Trk glerinin tarihleri kesinfikle bilinmemekte beraber baz tesbitler yaplabilmektedir. Mesel yukarda zikredilen Urali - Trk - r komuluunun M.. 1500'lerde olmas muhtemeldir. M., 1500 -1000 arasnda bir ksm Trkler Uzak Dou'da yayorlard. Kuzey in'de ve bugnk Moolistan'da Trkler'in mevcudiyeti daha gerilere Neolitik aa kadar takip edilebilmektedir. Trkler'den br kol olan Yakutlar le uvalar'n ana ktleden ayrlmas ve Yakutlar'n Dou Sibirya'ya doru ynelmeleri ok eski bir tarihte vukubulmu olmaldr; zira dilleri "ana Trke'den en ayr den Trk kavimleri bunlardr ve bilhassa Yakuta bugn en ok deien bir lehedir. Dier taraftan Trkler'den br ksmnn da M.. 1300 -1000 arasnda Trkistan'da bulunduklarna dir iaretler vardr. W. Eberhard'a gre, buraya dardan gelen Hind - Avrupallarn blgeyi kendi hkimiyetlerine geirdikleri anlalmaktadr. Trkler'den bir ktlenin de batya ynelerek Volga Nehri etrafndaki dzlklerde (M.. VI.- III. asrlar) "skitler* i!e birlikte yaadklar tahmin edilmektedir. Hindistan'n Indus - Pencb havalisine doru ilk Trk hareketi, bir tahmine gre, M.. I. bin balarna tesadf eder. Daha eski tarihlerde Trkler'in Iran yaylas zerinden Mezopotamya'ya inmi olmalar da muhtemeldir. Milttan sonraki Trk glerine katlan boylar ve zamanlar hakknda ise ak bilgilere sahip bulunuluyor: Hunlar Avrupa'ya (375 ve mteakip yllarda) ve Kuzey Hindistan'a (Ak-Hunlar). Ouzlar, Orhun blgesinden Seyhun Nehri kenarlarna (X. asr) ve sonra, Mvernnehir zerinden ran'a ve Anadolu'ya (XI. asr), Avrupa Hunlar Orta Asya'dan Orta Avrupa'ya (VI. asr ortas), Bulgarlar Karadeniz kuzeyinden Balkanlar'a ve til (Volga) nehri kylarna (641 'i takip eden yllarda), Macarlar'la birlikte baz Trk boylar, Kafkaslar'n kuzeyinden Orta Avrupa'ya (830'dan sonra), Sabirler Aral'n kuzeyinden Kafkaslar'a (V. asrn ikinci yars), Peenek, Kuman (Kpak) ve Uz (Ouzlar'dan bir kol)'lar Hazar Denizi kuzeyinden Dou Avrupa ve Balkanlar'a (IX - XI. asr), Uygurlar, Orhun nehri blgesinden Asya'ya (840'i takip eden yllarda) g etmilerdir. Bunlardan bilhassa Hun ve Ouz gleri, hem uzun mesafeler katetmek suretiyle yaplm, hem de ok mhim tarih neticeler vermitir. Bu gler, yeni vatan kurma maksadn gden byk apta ftuhat vasfndadr. Tarihte Trk yaylmalarnn dier bir ekli de 'szma* diyebileceimiz yoldur ki, baz kalabalk boylardan ayrlan gruplarn veya ailelerin veya salam yapl genlerin yabanc devletlerde hizmet almalar suretinde belirir. Bu ekilde dahi Trkler'in katldklar topluluklar iinde stn bir kabiliyet gstererek asker kuvvetlere veya siyas hayata hkim olduklar, hatt bazan devlet kurduklar bilinmektedir (Mesel Msr'da, Hindistan'da). Trkler'in gerek "ftuhat", gerek "szma" vasfnda olsun etrafa yaylmalar phesiz her zaman kolay cereyan etmiyor, bazan pek iddetli atmalara sebep oluyordu W, bu durum, ar darbelere maruz kalan yabanclar tarafndan Trkler'in sevimsiz karlanmalarna yol ayordu. Aslnda yi, haksever ve dil insanlar olmalarna ramen Trkler hakknda sylenen hayal mahsul trl ithamlarn sebebi de bu olmaldr. Eski dnya kt'alannda grlen geni Trk yaylmalarnn pek ciddi sebeplere dayanmas gerekir. Tarihte gler mevzuunun aratrclar, en ptidaisi dahil hibir

kavmin kendiliinden ve keyif iin yer deitirmediini, oturulan topraktan ebediyen aynlmann bir insan iin ok mkl olduunu ve glerin ancak bir takm zaruretler yznden vukua geldiini gstermilerdir. Tarih kaytlarda Trk glerinin de iktisad sknt, yani Trk anayurt topraklarnn geim bakmndan yetersiz kalmas sebebiyle olduu belirtilmitir. Byk lde kuraklk (mesel Hun g), nfus kalabaltkl ve mer'a darl Trkier'i ge mecbur etmitir. Topran artan nfusu oesleyemez hale gelmesi yznden dar ziraat alanlar dnda, ancak hayvan yetitirebilen Trkler'in tabii bir hayat srebilmek iin eitli gda maddeleri, giyim eyas vb. gibi baka iktisad vastalara da ihtiyalar vard. Bunlar, iklimi elverili, tabiat servetleri zengin ve o alarda pek az nfuslu civar blgelerde mevcut idi. Bunu Bat Trkleri'nin tarihinde de grmek mmkndr. Mesel, Anadolu'nun Seluklular tarafndan iskn edilmesi (XI - XII. yzyllar) ve XIV. yzytn ikinci yarsndan sonra Osmanllar'n Rumeli'ye geii bu ekilde bir nfus kalabalnn yer deitirmesi neticesi olmutur. Trk tarihine dair kaytlarda glerin ve aknlarn balca sebebi olarak zikredilen bu hususlar, yalnz, Trkler'in baka memleketlere ynelmelerini deil, bazan iktisad ve ticar bakmdan nisbeten daha fazla imknlara sahip dier Trk topraklarna intikaline de yol amtr. Bylece tarih? devirlerde Trkler'den tur ktle baka bir Trk zmresini arzular hilfna, ge mecbur etmitir (mesel IX - XI. asr gleri). Gerek bu ekilde, gerek yabanc ar d baskya maruz katan (mesel XI. asr Mool K'i-tan hcumu) Trkler, tabiiyeti kabul edip istikllden mahrum kalmaktansa memleketi terk etmeyi tercih ediyorlard. Bu durum, daha ziyade bozkr kavimleri iin bahis konusu idi. Bununla beraber Trklerin birbiri arkasna eitli ynlerde yaylmalarn salayan baka miller de mevcuttur. Bunlardan biri, Trk maneviyatnn salamldr. Zaruret neticesi de olsa, bilinmeyen ufuklara doru akmak, her an karlalmas aikr tehlikeleri gslemee hazr bulunmak ve aralksz bir lm-kafm sava vasatnda yaamak, her millet iin tabi saylacak bir durum deildir. Trkler'de ak ekilde mahede edilen ve onlarn tarih boyunca hareketli bir topluluk halinde srekliliini mmkn klan bu ruhi davran, baarlar arttka daha da kuvvetlenmitir. Bunun yansra her asker muvaffakiyet de yeni bir siyas hedefe yol am ve lkeler zaptedildike yeni fetih arzular kamlanmtr. Bu durum Trkler'de zamanla, dnyay huzur ve skna kavuturmay gaye edinen bir ftuhat felsefesi ve her yerde dil, insanlar eit sayan Trk tresini yrrle koymak zere bir cihan hkimiyeti mefkuresi dourmua benzemektedir. Astnda bir bozkr halk olan ve bozkrlarda doup gelien kltrn yaratcs bulunan Trkler'in, yaylma safhasnda kendi kltrleri iin yaama ihtimalinin zayflad snrlarda durakladklar, ormanlk, ok scak ve rutubetli blgelere pek girmedikleri grlmektedir. Yabanc hayat tarz, yabanc inanlarn hkim olduu blgelere nfuz etmi Trk zmrelerinin, oralarda fazla barnamadklan ve ok kere varlklarn kaybettikleri dikkati ekmektedir (in'de Tabgalar, Bat Avrupa'da Hunlar, Balkanlar'da Bulgarlar, Kuzey Hindistan'da eitli Trk devletleri vb. gibi). Bugn Trkler, kabaca batda Balkanlar'dan, douda Byk Okyanus*, kuzeyde Kuey Buz Deft&Pnden gneyde Tibet'e kadar olan geni bir sahada yaarlar.

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

Bu.geni saha dahilinde Trkler, iki yerde byk ve yeknesak topluluklar tekil ederler. Bunlardan bin Trkiye, dieri de bat ksm Ruslar'n, dou ksmt inliler'in idaresinde olan Trkistan'dr. Bu iki birlik, aralarndaki intikali salayan ve kuzey ksm Ruslar'n, gney ksm Iranflar'n idaresinde katan Azerbaycan ile beraber, Bat Trakya'dan Moolistan hududuna kadar hemen hemen kesintisiz bir Trk nfus sahas vcuda getirirler. Hudutlarn kabaca izdiimiz bu sahada Trkler'in topluca yaadklar dier yerler Tatar, Bakrt ve uva boylarnn ve Fin-Ugur kavimlerinin yaad Idil-Ural blgesi, Yakutistan ite Altay dalar - Baykal gl arasndaki Altay, Hakas ve Tannu-Tuva blgeleridir. Kesintisiz Trk nfus sahas olarak snrladmz yerlerin dnda Trkler Yugoslavya'da, Makedonya ve skp havalisinde; Polonya'da, Romanya'da Dobruca ve Basarabya'da, Bulgaristan'n Deliorman, Mestanl -Kzanlk, Filibe, Pilevne ve Varna blgelerinde; Yunanistan'n Bat Trakya; Irak'n Kerkk havalisinde; Suriye'nin Azez, Mnbi ve Lazkiye blgelerinde; Afganistan'da; baz Ege adalarnda ve Kbrs'ta yaarlar. Bugn 68. yldnmn drk ettiimiz Trkiye Cumhuriyeti.tarih bir gelimenin mahsuldr. Bunun, tabii bir neticesi olarak da, Trkiye bu topraklarda oturan insanlarn "ana vatan") vasfn kazanm, hatt yabanc boyunduruu altnda yaayan soydalar iin de bir mit ve iftihar kayna, gerek bur ana vatan olmutur. Trkiye Cumhuriyeti, engin Trk Tarihi erisinde kuruluunu takip eden yarm yzyllk sureyi, eitli d tehlike ve tehditlere ramen savasz geirmi, btn gcn memleketinin imarna ve halknn refahna adam, yeryzndeki tek bir Trk devletidir. Hedef ve dileimiz, Atatrk'n mnevi rehberliinde, birlik ve beraberlik iinde gzel yurdumuzu ve milletimizi daha mutlu gnlere, ada medeniyet seviyesinin de stnde bir baarya ulatrmaktr.

I. Trk lkelerinin Tabii Corafyas


Ahmet AnM Saylan 150 milyonu aan Trkler, yeryznde geni bir sahaya yaylmlardr. Bu saha Kuzey Buz Denizi'nin (Arktik Okyanus) bir paras olan Dou Sibirya Denizi'nden Akdeniz'e kadar Avrasya (Avrupa-Asya) kt'asn verevine kesmekte ve Idil-Ural blgesinden Himalayalar'a kadar uzanan memleketleri iine almaktadr. Bu geni sahann gze arpan umumi karakteri, kurak iklim blgeleri (bozkr ve ller) oluu ve hkim yzey ekillerinin de, dalara, yaylalara ve ovalara tekabl ediidir. Buralarda yaayan Trkler'in hayat tarzlar, blgeden blgeye baz farklar gstermekle beraber, esas itibariyle ziraat ve hayvancla dayanmaktadr. Gerekten, Dou ve Bat Trkistan'n alak yaylalariyle, geni ovalar ve bilhassa vahalarnda hkim geim kayna ziraat olduu git, Azerbaycan'da ve Anadolu'da, bu yerler, yani ovalar ve alak yaylalar, ziraat sahalardr. Orta Asya'nn dalk sahalarnda ve bozkrlarnda hayat tarz geni lde hayvancla dayand gibi, Kafkasya'da, Azerbaycan'da ve Anadolu'nun dalk yerlerinde de aa yukar ayn karakteri gstermektedir. Grlyor ki, yaadklar yerler arasnda mesafelerin uzak olmasna ramen, Trk dnyasnn hayat tarznda bir birlik vardr. Trk Dnyas'nn ok byk br ksm n Asya le Orta Asya'da yer almakta, ancak kk bir ksm Avrupa'da bulunmaktadr. Ayr birlikler halindeki bu blgelerin corafyas, ana hatlaryla aada gsterilmitir. n Asya ve Orta Asya Corafyasnn Ana Hattan: Akdeniz'den Bat Pakistan'a, Orta Asya da ve ovalarndan Kzldeniz'e kadar uzanan sahada n Asya, kurak blgeleri (lleri ve stepleri), ovalar, yay eklinde

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

yksek dalar ve bunlar arasnda yer alan yksek yaylalar ihtiva etmektedir. Bunlar Kafkaslar. Toroslar, Elbruz dalar, Hindiku ve Zagros dalar, Anadolu ve Dou Anadolu yaylalar ile Iran yaylas, Rion ve Kura vadileri, Mezopotamya ovalar, Suriye ve Arabistan dzlkleridir. n Asya'da yzey ekillen bakmndan bir birlik yoktur. Her tarafta ykseklikleri tekil eden dalar, yaylalar ve ovalar gibi gen ve ihtiyar ekiller yan yana bulunu/. Kapal ve ak havzalar da birbirini takip etmektedir. Burada byk tabi blge birlii, belirttiimiz tezatlar iinde kayboluyor gibi grnyorsa da iklim onu perinlemektedir. Gerekten n Asya'da hkm sren iklim neticesi birbiriyle ahenkli olmayan unsurlar arasnda bir yaknlk meydana gelmitir. n Asya'da kurak iklimlerin muhtelif eitlilikleri tesirlerini gsterir. Kuraklk, Akdeniz ve bilhassa Karadeniz kylarna yaklatka ehemmiyetini kaybetmektedir. Arap yarmadasnn gneybatsnda musonun tesiriyle yazn; Karadeniz'in dou ve Hazar denizinin gney kylarnda ise her mevsimi yal bir iklim vardr. Bunun dnda kalan n Asya memleketlerinde kurak ve scak yazlar ve bazen iddetli geen yal klarla kenefini gsteren eitli iklim tipleri hkm srmektedir. Her tarafta gnlk (bilhassa yazn llerde) ve yllk scaklk farklar fazla ve mevsimler arasndaki scaklk deiiklikleri belirlidir. Her yerde yaz mevsimi bitkilerin gelimesinde bir duraklama devridir. Bahar mevsiminin yalar bitkilere yeniden hayat verir. Yzey ekillerinin eitlilii scaklklar, ya miktarlarn oaltp, azaltmak ve ya kara evirmek suretiyle bu umum hatlar daha belirli bir hale getirmektedir. Ege kylarndan Afganistan'a, Hicaz'dan Horasan'a kadar geni bir sahada aa yukar ayn iklim arttan hkm srmekte ve bununla alkal olarak ayn bitki manzaras, seyrek ve clz, su kaybna kar mcehhez bitkilerden mteekkil topluluklar dalar ve ovalar rtmektedir. Grlyor ki iklim, n Asya'da, yukarda ksaca bahis konusu edilen muhtelif unsurlar birletiren bir husus olarak ortaya kmaktadr. Birlii salayan iklimle tezad yaratan yzey ekillerinin terkibi n Asya'da unsurlar arasnda yeni bir ba yaratmaktadr. n Asya memleketlerinde ukur sahalarla bunlar ereveleyen yksek da ve yaylalar arasndaki ehemmiyetli ykseklik farklar (Akdeniz ve Karadeniz blgelerinde ky ovalar ile da sralar arasnda 2.000 m.'den fazla) dolaysiyle yazn ok scak olan ukur sahalardan yksek yerlere, kn da ok souk olan dalardan lk ovalara doru mevsimlik ini klar vardr. Suna insanlarla birlikte hayvanlar da katlmaktadr. Anadolu'nun bat ksmnda Yrkler her sene scak yaz aylarnda yaylalara kar ve sonbaharda da alak ovalara ve vadilere inerler. Ayn ekilde ini ve k Dou Anadolu dalar ile civar ovalar arasnda da vardr. Buna benzer hareketler dier n Asya lkelerinde de cereyan etmektedir. n Asya'da esas itibariyle iklim ve yzey ekillerinden ileri gelen bu mevsimlik yer deitirmeler, bugn olduu gibi tarihin her devrinde grlmtr. Halen gittike ehemmiyetini kaybeden, hatt baz blgelerde tamamen ortadan kalkan, nsanlarla birlikte srlerin yer deitirmesi (gebelik) n Asya'nn tarih boyunca ar-zettii en byk hususiyetlerinden biridir. n Asya'nn ovalaryle dalar arasndaki bu mevsimlik gler, zaman zaman seyrini deitirerek,

devaml gle-

re ve yaylmalara inklb etmitir. Tarihte buna ait misller oktur. n Asya byk istillar diyar, geici byk imparatorluklarn kurulduu ve kavimlerin, medeniyetlerin yer deitirdii blgelerdir. Kuzey ile gney, dou ile bat arasndaki bu 'gei blgesi, tabi artlan ve kaynaklaryla, byle bir duruma yol amtr. Orta Asya'y, gneyde, Alp sistemine dahfl dnyann en yksek da sfatenm tekil eden Himalayalar'la, kuzeyde Sayan dalar ve Baykal gl etrafndaki dalar, batda Hazar denizi ile, douda Byk Kingan dalar arasnda kalan geni saha meydana getirmektedir. Bu geni sahann dou paras ile bat paras arasnda, bilhassa yer ekilleri bakmndan, esasl farklar vardr. Orta Asya'nn dou ksm yksek dalar, yaylalar ve bunlar arasnda yer alan kk-byk bir takm kapal ukurluklardan mteekkil olduu halde, bat ksm kapal denizlerle gllerden ve geni ovalarla alak yaylalardan meydana gelmitir. Onun iindir ki, baz corafyaclar, Orta Asya'nn yksek da ve yaylalardan mteekkil dou ksmna 'Yksek Orta Asya" derler. Ovalardan mteekkil olan bat ksm ise bu byk blgenin alak ksmn meydana getirmektedir. Asya'nn bu ksmnda Trk unsurlar hkim olduu iin Orta Asya topraklanna, geni mnada Trkistan denilmektedir. Byle bir adlandrmada Orta Asya'nn Pamir ile Altay dalar arasndaki dalk sahann dou ksm Dou Trkistan' bat ksm Bat Trkistan' meydana getirmektedir. Yabanc baz mellifler bu yerlerin bugnk siyas durumunu gz nnde tutarak Dou Trkistan'a in Trkistan; Bat Trkistan'a da Rus Trkistan demektedirler. Bu tbirler tarihi bakmdan olduu kadar ilm bakmdan da hataldr. Filhakika halen bu blgeler adlarn, zerlerinde yaayan milletin adndan atmaktadrlar. Bu geni blgenin ad, aslnda sadece Trkistan'dr ve coraf aratrmalardaki blge taksimatna uyularak Dou ve Bat Trkistan diye iki ksma ayrlmtr. Bugn Rus igali altnda olmasna ramen, Dou Almanya iin Rus Almanyas denmedii gibi. Birinci Cihan Harbi sonuna kadar Avusturya ve Almanya arasnda paylalm ekoslovakya iin de Avusturya ekoslovakyas ve Alman ekoslovakyas diye tbirler kullanlmamtr. Bu mislleri oaltmak mmkndr. Aslnda Rus Trkistan, in Trkistan gibi sun bir ayrm yapanlarn maksattan, bu sahalarn Trk lkeleri olduunu unutturmaktr. Ruslar'n ve inlilerin daha da ileri giderek. Ruslar'n Bat Trkistan' Sinkiang eyaleti diye adlandrarak Trkistan mefhumunu bsbtn ortadan kaldrmaya atmalar bu grmz kuvvetlendirmektedir. Byk bir coraf birlik olarak "Orta Asya' tbiri yerindedir. Dier taraftan hkim unsuru tekil eden Trkler'in vatan iin Trkistan tbiri de dorudur. stilc devletlerin kullandklar tbirler Trk Birliini paralayc, hatt ortadan kaldrc mahiyettedir. n Asya ve Orta Asya'nn Yzey ekilleri: Gneyde, jeolojik tarihin pek eski devirlerinde katlam ve zeri tortullarla rtlm Ur ;kara paras, kuzeyde geni bir saha kaplayan bir jeosenklinalden (dalarn, iinde teekkl ettii dar ve derin eski Akdeniz) yan basnlarla meydana km olan da sralar... n Asya'nn bir ucundan br ucuna kadar uzanan bu sahada yap ve yzey ekillerinin mahiyetine bunlarn tesir ve mukabil tesirleri hkim olmutur.

10

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

Gneyde eski bir kara paras olan Arabistan, Afrika pltformunun devamdr. Bu kta ekirdekleri eski dalarn anmasiyle meydana gelen dzlklerdir. Buna karlk blgenin kuzey ksmnda nc zamanda meydana gelen byk da sralar mevcuttur. Eski Akdeniz'in kaplad geni sahada meydana gelmi olan bu da zincirleri birbirine eklenerek Ege kylarndan Karakurum dalarna kadar uzanmaktadr. n Asya'da bugnk yzey ekillerinin ilk tasla III. Zamann birinci devrinde (Eosende) meydana gelmitir. Fakat yle zannediliyor ki, hi olmazsa n Asya'nn bat ksmnda, bu devirde, meydana gelmi olan kvrmlar anarak dzlemitir. Yerli ve yabana jeologlarn aratrmalarna gre Anadolu, III. zamann ikinci yarsnda (Neojen'de) anma neticesi geni bir dalgal dzlk haline gelmiti. IH. Zamann ikinci yarsnda ve bilhassa III. Zaman sonu ve IV. Zamann balarnda (Pliosen ve Kuaterner'de) husule gelen takmyle ykselme, anmay iddetlendirerek yzey ekillerini daha ok kenar dalk blgelerde genletirmitir. Umumiyetle akarsularn yapt bu anmaya, Drdnc Zamann yal - buzul devresinde ykseklii 2.500 m.'yi geen blgelerde, mevzi buzullarn andrmasn da ilve etmek lzmdr. Yukarda bildirildii ekilde meydana gelen sradalar, btnyle bat-dou istikametinde uzanmakla beraber, yer yer sapmalar da gstermektedir. Bu hal, gneyde, eski ktlelerin (Arabistan gibi eski kta ekirdekleri) kuzeye doru ilerlemi oimataryle ilgilidir. Mesel Gneydou Anadolu'da Arap yarmadas - Suriye pltformunun kuzeye doru bir knt yapmas neticesi Gneydou Toroslar kavsi, kuzeye doru atlmtr. Bazen de jeosenklinal iinde mevcut eski bloklar, arzettikleri mukavemet dolaysiyle, kvrmlarn istikamet deitirmelerine sebep olmulardr. te bu sebeplerden dolay Ege denizinden Hindiku'a kadar olan sahada uzanan dalarn, yer yer yayldklar ve sktklar grlmektedir. n Asya'nn bat ksmnda kuzey ve gneyde uzanan da sralan arasnda bir balant grlmemektedir. Anadolu'nun bat tarafnda ky ksmnda dalar eme yarmadas ile Sakz adasnda gney - kuzey; Biga yarmadasnda gneybat - kuzeydou istikametinde uzanmaktadr. Ayn uzan Gelibolu yarmadasnda da grlmektedir. Ege blgesinin i ksmnda dalarn istikameti dou - bat olup aralarnda ayn ynde uzanan geni ovalar vardr. Burada dalara ve ovalara bu istikameti verdiren mil krklardr. Bu yap ekli Marmara blgesinin gney ve gneydousunda da vardr. Bursa blgesinde gneydou - kuzeybat istikametinde uzanan da sralar ite Kuzey Anadolu dalarnn gney kolu karlamaktadr. Bu blgenin kuzeyinde Kuzey Anadolu da kavisleri sralanmaktadr. Hakikatte Anadolu'da kvrml da kan/isleri, Balkanlar'n ve Istrancalar'n devam olan, kuzey Anadolu da sralarn Gney Anadolu da sralarna balamaktadr. Kabaca Bursa blgesinde birbirinden ayrlan Kuzey ve Gney Anadolu dag sralar Oou Anadolu'da birleirler ve skrlar. Buras, blge olarak Anadolu'nun en yksek ksmdr. Bunda, krk hatlar boyunca sralanm olan volkanlarn da m him bir rol vardr. Van gl ile Gkegf'n dousunda bu dalar tekrar genilerler ve ahsiyetlerini kazanrlar. Kuzey ve Gney ran'dan seyreden kotlar, Afganistan'da, takriben Kabil civarnda birleirler. Bu kollardan gneydekiler ok daha basit yapdadr. Bunlarn ortasnda Iran yaylas bulunmaktadr.

Mezopotamya ovalarna hkim olan Zagros dalan, btnyle, sade bir yap arzetmektedir. Ayn yap sadelii gneydouda Mekran dalarnda da grlmektedir. Gerek Zagros dalarnda, gerek Mekran'n dousunda eski ktlenin (-batda Arap bloku, douda Gondvvana) kuzeye doru ilerlemesi neticesi kvrmlarn yaptklar kavislerin uzantsnda karklklar olmutur. Mekran'n dousunda skm olan btn da sralan gney - kuzey istikametini alrlar. Kabil'in dousunda birok gruplar halinde bal - dou, gneybat - kuzeydou istikametinde devam ederler. Bu ksmda Sefid Kh, Salt Range n Asya dalarnn en dou ksmn tekil eden silsilelerdir. . ran Azerbaycan'nda da sralarnn uzants daha karktr. Buralar yap bakmndan Dou Anadolu'yu andrmaktadr: Kuzeybat - gneydou istikametinde etraf yksek dalarla evrili bir yayla; knt oluklar ite geni sahalar kaplayan lv akntlar ve snm volkanlar. Bu yap ekli Eibruz'a kadar devam etmektedir. Bunun dousunda Kuzey Iran dalan, basit yap ekliyle, Horasan'da Ntabur ve Sebzevar'a kadar uzanmaktadr. Hazar denizinin dousunda kuzeybat - gneydou istikametinde uzanan byk Balkan, Kopet da ve bunun gneyinde ayn istikamette uzanan Binalut, Puti Kh silsileleri skarak yksek Kh-i Baba silsilesini meydana getirirler. Bunlar, kuzeydouda Hindiku srada halinde devam ederler. Bu ksmda ykseklik 7.000 m.'yi gemektedir. Daha douda da kavisleri Himalaya silsilesi arasnda devam eder. Kuzey Anadolu ve Iran silsilelerinin kuzeyinde yer alan Kafkas dalar, baz mterek hatlar te, n Asya sradalarna balanabilir. Yukarda bildirildii gibi Hazar denizinin dousunda kuzeybat - gneydou istikametinde uzanan Byk Balkan ve Kopet da silsilesi, Baku - Krasnodovsk denizalt eii ile Kafkaslar'a, Kafkaslar da daha batda Taman ve Ker kvrmlar ile Krm'a balanmaktadr. Kafkaslarla ran Azerbaycan dalk blgesi arasnda bulunan orta ve aa Kura havzas ve aa Ara oluu Azerbaycan'n en verimli sahasn tekil eden bir knt blgesine tekabl etmektedir. Aip kvrmlarn mteakip tesviye edilmeye balanan n Asya, III. Zamann ikinci yarsnn ortalarna doru, hafif dalgal bir dzlk (peneplen) haline gelmiti. Bu zamanda, kenar blgelerde denizler, i ksmda gller geni sahalar kaplyor ve igal ettikleri anaklara birikintilerini brakyorlard. Bundan sonra husule gelen takmyla ykselmeler (epirojenik hareketler) yer yer, seviye farklarna sebep oldu. Fakat blge katlam olduundan tektonik (tabakalarn ufkiliini bozan hareketler) hareketlerin byk bir ksm kendini krlmalar eklinde gsterdi. Bunlarn neticesi etraf dalarla evrili ukur sahalar husule geldi. stikametleri bat - dou, kuzeybat - gneydou olan ukur alanlar, Anadolu'nun her tarafnda, Kafkasya'da, Iran Azerbaycan'nda mevcuttur. Bu yerler, bahis konusu blgelerin her tarafnda hemen ayn zellii haizdirler: Verimli topraklar, sulak yerler, beer ve iktisad hayatn topland merkezler; fakat buna mukabil iddetli deprem sahalar, ayn zamanda, sk sk su basknna mruz kalan yerler. 81 Zaman sonlar (st Neojen) ve IV. Zaman (Kuaterner)'da husule gelen iddetli volkanizma neticesi lvlar bu ukur sahalarn bir ksmn doldurdu, bazlarnn imde bir takm setler meydana getirerek gerisinde byk gllerin teekklne yol

12

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

13

at. Mesel Mu - Van ukurunu tkayan Nemrut'un lvlar bunun dousunda Van glnn meydana gelmesine sebep olmutur. Gney Kafkasya'da Gke gt, kuzeybat * gneydou istikametinde uzanan byk bir ukur alann en alak ksmn igal etmektedir. ukurun bat ve gneybat kenar? 3.500 metreyi geen volkanik ktlelerle (batda Akdatar, gneyde Soanl dalar) evrilidir. Gerek bu dalar, gerek bunlarn eteinde yaylan lvlarn husule getirdikleri setler, sularn toplanmasna yol aarak Gke gl {ykseklii 1.928 m.) n teekklne meydan vermitir. n Asya'nn bu ksmndakine benzer bir yap Orta Asya'da vardr. Orta Asya'nn Trkler'le meskn olan ksm dou - bat, gneybat - kuzeydou istikametinde uzanan byk ukur sahalarla kapldr. Bunlar, ykseklikleri 4.000 m.'yi geen dalarla evrili olup ikisi ok ehemmiyetlidir: Fergana ve tok gl anaklar. Birincisi deniz seviyesinden 500 m. ykseklikte bir ovaya, ikincisi 1.500 m. ykseklikte bir gte tekabl etmektedir. Her ikisi de birer knt sahas olup teekkl zamanlan ti. Zaman sonu (st Neojen) ve IV. Zaman (Kuaterner)'dr. Orta Asya ukur sahalarn ereveleyen dalar, mevzi olarak krlm, ykselmi ksmlardr. Ykselme, SU. Zaman sonu (Pilosen) ve IV. Zaman (Kuaterner)'da olmutur. Gerekten blge li Zaman sonunda hafif dalgal br dzlk halini almtr. Bu devrin sonunda ve IV. Zaman balangcnda btnyle ykselme (epirojenik) hareketleriyle blge byk ykseklikler kazanmtr. Ykselme, blgedeki buzullamadan evvel olmutur. Orta Asya'nn bu dalk sahasnda iki tip yzey ekli ayrdedilmek-tedir: ukur sahalar ve dalar. Beer? ve iktisad hayat alak yerlerde toplanm olmakla beraber, onlara bu imkn veren, suyu salayan dalardr. Anadolu'da olduu gibi burada da bu knt alanlarnn en byk mahzuru su basknlar ve depremlerdir. 1965'teki Takent depremi buna iyi bir delildir. Orta Asya yer ekilleri bakmndan her tarafta ayn karakteri gstermez. Bilhassa Orta Asya'nn merkez ksm ile dousunda dalar, yaylalar ve ovalar birbirinin iine girmitir. Yalnz alak sahalar ihtiva eden bat ksmnda ovalarla alak yaylalar hkimdir. Dier tabiat artlarndan olan iklim, akarsular ve bitki rts zerine esasl tesirleri olmas dolaysiyle evvel yer ekilleri ksaca gzden geirilecektir. Dou Trkistan' Bat Trkistan'dan ayrn ve yer yer kuzeybat gneydou, bat - dou, gneybat - kuzeydou istikametlerinde birtakm yaylar izen da sralan kuzeyden gneye doru yle sralanmaktadr: Kuzeybat gneydou istikametinde uzanan Tarbagatay dalan ve bunlarn gneyinde de Aladalar. Bu iki da sras Orta Asya dalarnn kuzey yaylarn tekil etmektedir. zerlerinde 4.000 metreyi geen birok zirveler vardr. Bu da sralarnn gneyinde Tanrda-iar'na ait sralar bulunur; ungarya Alada, Kungei Alada, Terskei Alada, Tala Alada. 5.000 metreyi geen birok zirveleri ihtiva eden bu dalar Trkistan iin bir su hazinesidir. Sr Derya ve li, bu dalarn yksek zirvelerinde mevcut olan byk buzullarn eriyen sularyla beslenmektedir. Tanrdalar ile Byk Altaylar arasnda l ve bozkrlar ihtiva edBrt ungarya havzas bulunur. Sir Derya'nn kaynak ksmn meydana getiren Narin suyu ile Amu Derya'nn kaynak ksm arasnda kalan da sralar (Alay dalar, Zerefan dalar, Trkistan dalar, Hisar dalar) Orta Asya dalarnn orta yaylarm meydana getirirler. Bu dalarda 5.000 metreyi geen birok zirveler

ve bunlarn zerinde mteaddit buzullar vardr.

atkal dalan ile Alay dalan arasnda bir knt sahas olan Fergana havzas bulunmaktadr. Bu havzann beer ve iktisad deeri ok byktr. Altay dalar Be Pamirler etrafnda gneybat - kuzeydou, bat.- dou ve kuzeybat gneydou istikametlerinde uzanan ve 7.000 metreyi geen yksek zirveleri htiva eden sralar Orta Asya dalarnn gney yaylarn tekil ederler. Gneydouya doru uzanan dalar (Altn dalar) Tibet havzasn gneyden erevelemektedir. Hakikatte bu dalar, bahis konusu havzann, gney kenarnda yaylar izmektedir. Bunlarn arkasnda batda Karakurum, douda stn ve Arka dalar ayn istikamette yaylar meydana getirirler. Orta Asya dalar; kuzeyden gneye doru gidildike, kvrlma tarihleri bakmndan, yenilemektedir Baykal glnn gneyindeki dalar Kaledonien (I. Zamann ilk yars) ve Hersinyen (I. Zamann ikinci yars) yata kvrlmalar olduklar halde, Himalayaiar Aip sistemine dahildir. Yalar ne olursa olsun bu kvrlmalarda hkim istikamet dou - batdr. Bu hat, iklimlerin dal, bitki rtsnn tabiat, insanlarn ve medeniyetlerin yayl zerinde byk tesirler icra etmitir. Orta Asya dalarnn Altaylar'a kadar olan. ksm ile Tibet yaylas ve bunun kuzey kenarndaki dalar eski ktleler olup teekkllerinden nc Zamann ortalarna kadar anm ve sonra ykselmilerdir. u halde bu dalar, yksek irtifalarna ramen, esasnda, ihtiyar dalardr. Ykselme ktle halinde olmayp geni dalgal kvrmlar eklinde tecelli etmitir. yle ki, yksek ksmlar da sralarn, alak ksmlar da oniar arasnda kalm olan kapal ukurluklar meydana getirmilerdir. Bu sonuncularn baltcalar Tarm. Fergana, Gobi

anaklardr (ekil 1).

ekil 1 - Fergane depresyonu (havzas). Orta Asya dalar arasnda yer alan havza 300 uzunluunda ve ortalama olarak 100 km. geottiindedir. Kaplad saha 22.000 km2'c

14

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

15

n Asya ve Orta Asya'nn klim artlar s Anadolu'nun ky blgeleri, bilhassa Karadeniz kylaryla ran'n Hazar kylar ve Yemen blgesi bir tarafa braklacak olursa, Asya ktasnn bat ksmyla Orta Asya'nn her tarafnda (yksek dalar mstesna) step ve l iklimleri hkimdir. Bu hal, meteorolojik ve coraf sebeplerden ileri gelmektedir. Gerekten n Asya ve Orta Asya'da, senenin byk bir ksmnda, yksek basn rejimi hkimdir. Bu rejimin hkm srd blgelerde ya htimali ok azdr. Dier taraftan Asya'nn bu ksmi Okyanuslardan uzaktr. Ayn zamanda byk bir ksmnn ( Anadolu, kan yaylas ve Orta Asya anaklar gibi) etraf yksek dalarla evrilmitir. Bunlar okyanus ve denizlerden gelen nemfi rzgrlarn ya getirmelerine mni olurlar. Blge iklimini daha iy? anfyabilmek ffc-'iklfm unsurlarna bir gz atmakta fayda vardr. Scaklk: On Asya ve Orta Asya, yaz mevsiminde, ktann en scak ksmlardr. Bunda coraf enlem kadar step ve l blgelerinin geni oluunun da tesiri vardr. Gerekten bu blgelerde atmosferdeki su buhar, ky blgelerine nazaran, az olduundan gneten gelen nlar atmosferin st tabakalarnda tutulamamakta ve toprak civan fazla snmaktadr. Bu sebeple yaz scaklklar ok yksektir. Scaklk, umum olarak, Mann bat ksmnda gneyden kuzeye doru coraf enlemin tesiri altnda azalr; fakat, batdan douya doru denizin tesirinin azalmasyla artar. Mutlak azam scaklk l blgelerine isabet eder. Orta Asya'da Tirmiz (48,5) ve Luk-on (48) imdiye kadar kaydedilmi olan en yksek mutlak azam scaklktaki yerlerdir. Yazn, kta iinin fazla snm olmas dolaysiyle, Orta Asya dalar, yksek ksmlarna kadar yaamaya elverilidir. Mesel 38 11' kuzey enleminde bulunan Parntrisk Post 3.653 m. ykseklii haiz olmasna ramen Temmuz ortalamas 13,5 n Asya ve Orta Asya k mevsiminde gne nlarnn eik gelmesi, gnn ksalmas ve ayn zamanda kuzeyden gelen souk hava ktlelerinin tesiriyle souktur. Orta Asya'da Sibirya zerinden esen kuzey rzgrlar, dier mevsimlerde olduu gibi, kn da hkimdir. n Asya ve Orta Asya'da k mevsiminin uzunluu ve iddeti, gneyden kuzeye doru artar. Yazn ide; mevsimin uzunluu ve scaklklarnn iddeti, k mevsiminin uzunluu ve iddeti nisbetinde deildir. Bat Trkistan'da yaz, Akdeniz kylarndakinden daha scaktr. Basn ve Rzgrlar: n Asya'da Akdeniz kylariyfe i ksm iklim bakmndan birbirinden farkldr. Bunda, dier millerin yansra, basn ve rzgrlarn rol olduu muhakkaktr. Gerekten n Asya'da basn merkezleri te bunlarn istikamet verdikleri hava ktleleri genitir ve nisbeten sabittir. Akdeniz havzasnn aksine n Asya'da, ^mevsiminde yksek, yaz mevsiminde ise alak basn hkimdir. Kn n Asya'da hkim olan sibirya yksek basncdr. Buradan gelen hava kuru ve souktur. Bazan Arap yarmadas zerinde bir srt meydana getiren Byk Sahra yksek basnc, bahis konusu yksek basnla

Her iki yksek basn merkezi arasndan, sonbahar ve ilkbaharda, batdan douya doru hareket eden alak basnlar geer. Bunlarn mhim bir ksm Akdeniz'de meydana gelmektedir. Sonbahardan itibaren Akdeniz havzasnn kuzey ksm gezici alak basnlarn gzerghn tekil eder. Bunlarn faaliyetleri ka doru artar ve bunun neticesi olarak btn k mevsiminde yalar meydana gelir. Yaz mevsiminde ise kutup havasnn kuzeye doru ekilmesiyle havza tropikal hava ktlelerinin tesiri altnda kalr, gezici alak basnlar bu havzaya sokulamaz ve bu yzden Akdeniz havzas ve n Asya yazn yamur almaz. Yazn n Asya'da Bat Pakistan'dan Irak'a kadar uzanan sahada bir alak basn sahas vardr. Bu mevsimde kuzey ve kuzeybatdan esen rzgrlar hkimdir. Dou akdeniz havzasndan Msr lne doru esen ve lkadan beri bilinen bu rzgrlara Etezyen rzgrlar denir. Bu rzgrlarn tesiri memleketimizde de hissedilmektedir. Aynca n Asya kylarnda, gndzleri havay serinleten deniz meltemleri grlr. Memleketimizde bunun en gzel misali zmir'de denizden esen imbat rzgrdr Ya: n Asya ve Orta Asya baz ky blgeleri (Anadolu'nun Karadeniz, Ege Denizi ve Akdeniz kry dalk blgeleri ile Hazar Denizi'nin gney kylar) hari, 25C - 500 mm. arasnda ya almaktadr. evrenin yal oluu denizlere yaknlk ve ykseklikle alkaldr, i ksm baz yksek dalk blgeler hari kuraktr. Memleketimizde etraf yksek dalarla evrili Anadolu ve Dou Anadolu havzalar az yal step sahalardr. Bunlar gibi iran'n i ksm ve Hazar denizinin dousunda kalan geni saha da ldr. Dou Akdeniz'de teekkl eden gezici alak basnlar douya doru hareketlerinde, ky dalan bir engel tekil etmediinden Suriye1 de Halep blgesindeki yaylalar bolca ya alrlar (yllk ortalama ya miktar 400 600 mm. arasnda). Douya doru denizden uzaklk ve yzey ekillerinin siliklemesi dolaysyla ya azalmaktadr. Buna ramen 'Verimli Hill'in gney ksm 200 - 400 mm. arasnda ya alr. n Asya'nn bat ksmnda yalar, mahiyet itibariyle, Akdeniz yalardr. Yalnz Karadeniz kylarnda kurak mevsim yoktur. n Asya'nn Karadeniz ve Hazar kylar bir tarafa braklacak olursa dier yerlerinde ya saf Akdeniz ya rejimi (souk mevsimi yal, yaz mevsimi kurak) yahut bozulmu Akdeniz ya rejimi grlr. Orta Asya'nn bat ksmnda (Bat Ttirkistan) vaziyet byledir. Mesel yllk ortalama ya tutar 135 mm. olan Buhara'da yaz mevsimi tamamen kuraktr. Bat Trkistan'da ya mevsimi k ve ilkbahardr. Ya zamim ilkbahar balangcdr. En yal ay Mart aydr. Hazar'n tesindeki yerlerde tamamyla ak griterh says 140 olduu hlde, kapal gnler 59'dur. Bat Sibirya'da vaziyet buradakinin aksidir: 132 tamamiyle kapal gne karlk ak olan gn says 47'dir. n Asya va Orta Asya'da klim Tipleri: n Asya'nn batsnda (Ege Denizi kylar te Trkiye'nin gney kylarnda) Akdeniz ikilimi hkm srer. Ege kylarnda yaz mevsimi. Bat Akdeniz havzasnda olduundan daha scaktr. Mesel zmir'de be ayn. (Mays - Eyll aylarnn) ortalama scakl 20'nin stndedir. En scak ay Temmuz'dur (izmir'de 27.6). Grlyor ki zmir'de yaz aylarnn scakl tropikal iklimlerin scaklklar kadar ve hatt daha yksektir. Burada yaz mevsimi barz surette kurak geer. Hazirandan Eyll sonuna kadar 4 ay zarfnda den yamur miktar ancak 36 mm.'dir. Btn Akdeniz havzasnda olduu gibi Ege'de,

16

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

17

Gney Anadolu'da ve Suriye kylarnda da souk mevsim ya mevsimidir. Bununla beraber kn hissesi sonbahar ve ilkbaharnkilerden daha fazladr. Gney Anadolu kylarnda hakiki Akdeniz iklimi hkm srmektedir. Ancak Akdeniz ovalan Bat Anadolu'ya nazaran biraz daha scaktr. Bu husus coraf sebeplerden ileri gelmektedir. Gerekten Toroslar'la evrilmi olan bu ovalar kuzeyden gelen souk rzgrlara kar mahfuzdur. Kbrs iklimi de esas itibariyle Akdeniz ikliminin kontinental tipidir. Yalnz burada klar biraz daha mlayimdir. Akdeniz delimi douya doru gidildike bozulmakta ve l iklimine bir gei grlmektedir. Anti Lbnan'n dousunda balayan l (Suriye l) Mezopotamya'ya kadar uzanr. Bu gei iklimine Akdeniz step iklimi denir; yani, mbalal kontinental bir tip olup scaklk fark ehemmiyetlidir ve mutlak kuraklk en az 6 ay devam eder. Memleketimizin gneydousunda da "Akdeniz Step klimi" hkimdir. Urfa'da olduu gibi yllk scaklk fark ok fazladr. Yazlar ok scak, klar ok souktur. Yllk ya tutar 445 mm. kadardr. Yaz mutlak denecek derecede kuraktr. Buna tekabl eden bitki rts bozkr (step)'dr. Buradan gneye doru gidildike, yava yava le (Suriye l) geilir. ' Akdeniz step dimi Dou Anadolu'da ve Zagros dalarnda (ykseklik ve da-'Jk ktlelerin mevcudiyeti dolaysiyle) kesintiye mruz kalmakta, fakat bunlarn eteinde, bilhassa iran Azerbaycan'nda, tekrar kendini gstermektedir. Bahis konusu step iklimi Kuzey iran'da, Horasan'da ve Afganistan'da devam etmektedir. Bu step iklimlerinin kuzey ve gneyindeki geni sahalarda muhtelif tip ller yer almaktadr. yle d, n Asya'da Arap yarmadasnn i ksm ve aa Irak, Sahra iklimi tipi scak ller grubum dahildir. l, 35 kuzey enlemine kadar ilerlemektedir. Gney ran'da Basra krfezi kylan ve Mekran dalan scak llerin ok iddet kazand yerlerdir. Yamurlar ok azdr. Mesel kyda Jask (25 47' kuzey entemi)'m btn yl ald ya miktar, ortalama olarak 110 mm. civarndadr. Burada ya sonbahar sonu ve ilkbahar balangcnda grlr. Nisandan Ekim sonuna kadar hemen hemen hi yamur yamaz. ran'n i ksm (Kevir'ler ve Ltlar) kumlu, atall ve tuzlu gllerle kapl souk llerdir. Bununla beraber buralarda yazn scaklk 45 ye kadar kar. Iran yaylasnn orta ksmndan kenarlara doru gidildike ilkbahar yamurlarnn hkim olduu steplere geilir. Isfahan, Tahran ve Mehed'de en fazla ya Mart ayndadr. Bu yerlerde yaz mevsimi hemen hemen kuraktr (Gneydou Anadolu ve Orta Irak'taki ya rejiminin bir deiik ekli olan bozulmu Akdeniz ya rejimi). Horasan dalan ve Hindiku silsilesinin te taralnda yer alan alak yaylalarla ovalarda tekrar l iklimi hkm srmeye balar. Orta Asya'da yksek dalarla, bunlarn arasnda yer alm bulunan irili ufakl anaklar birbirinden farkl iklim hususiyetlerini haizdir. Umumiyetle yksek dalar daha yaldr, buralar yer yer ormanlarla kapl olup otlaklar ihtiva etmektedir. Halbuki aralarnda bulunan havzalar ok az yaldr; step ve llerle kapldr. Asya'da l rejiminin ok geni bir saha dahilinde kendini gstermesinde: 1) Deniz-

lerden ve okyanuslardan uzakln, 2) Ya getiren rzgrlara bir mania tekil eden ve yaz musonunu tutan bir dalar eddinin mevcudiyetinin, 3) Klar iddetli olan kuakta souk mevsimin tabi kurakln arttran bir yksek basn rejiminin mterek tesirleri vardr. Mezopotamya, Iran ve Trkistan'dan gemek zere Arap yarmadasndan Manurya'ya kadar uzanan bir l kuann mevcudiyeti bu suretle izah edilir. Bu l kua yalnz n Asya ve Orta Asya'da dalarla kesintiye uramaktadr. Hazar denizinin dousunda ve Aral denizinin (baz atlaslarda gl) eviren alak yaylalarla ovalarda ran'n i ksmndaki iklimden daha az sert ve klan yal otan iklimden farkl bir klim vardr. Blgede arz olan yalar, kuzey ve gneyde, ayr ayr mevsimlere der. Gneydekiler Akdeniz'in k ve ilkbahar yalardr. Merv'de Ocak'tan Nisan'a kadar ya tutar 79 mm. kadardr. Kuzeydekiler ise, k iddetti olan kuan kara iklimi blgelerinde olduu gibi, daha ziyade yaz yamurlardr. Blgenin her tarafnda, coraf enlem ne olursa olsun, scaklk fark dan ma ehemmiyetlidir. Yaz mevsimi ok scaktr. Coraf enlemi 37 olan Merv'de Temmuz ortalamas 30,2Oldir. Hakiki bir k mevsimi vardr. K, gneyden kuzeye doru iddetlenir. Corafi enlemi 41 olan Hive'de Ocak ortalamas -4,7 dir. Aral gln gneyden eviren ovalarda iddetli rzgrlar kum frtnalar meydana getirir. Bundan baka kuzeyde kar frtnalar grlr. te Ksaca tasvir edilen bu l iklimi tipine, de Martonne, Aral tipi der. Bu, souk l iklimlerinin ara tipidir. Dou Trkistan'da ve Gobi'de k mevsimi daha iddetlidir. Tibet'in yksek yaylalarnda, hemen hemen btn sene, k vaziyeti mevcuttur. Bu yaylalarda bir da l iklimi hkm srmektedir. Orta Asya'nn alak ksmlarnda mevcut iklimlerin mterek vasflar kuraklk (bu blgelerin yllk ortalama ya miktar 200 mm.'nin altndadr), ok yksek yaz Scaklktan, ok ehemmiyetli gnlk ve yllk scaklk fark, ok ehemmiyetsiz nisb nem ve iddetli buharlamadr. Bu hususlar gsteriyor ki, Orta Asya'nn alak ksmlarnda kara l iklimleri ile buna mtemayil step iklimleri hkm srmektedir. Orta Asya lleri, umumiyetle, orta kuak lleri grubuna dahildir. Takriben 30 ye 50 kuzey enlemleri arasnda uzanan l ve stepler sahasnn kuzey ve gney ksmlar, ya ve scaklk rejimi bakmndan, birbirinden farkldr. yle ki, aa yukar 42. paralelin kuzeyinde kalan blgede (st Yurt yaylasnda, Aral gl blgesinde, Gney Kazakistan'da), klar dondurucu, yazlar kavurucu olan bir kara iklimi vardr. Klarn iddeti hakknda bir fikir vermek iin Arat denizinin 5 ay mddette donduunu sylemek kfidir. Ya, hemen hemen senenin btn aylanna msavi bir ekilde dalm gibidir. En kurak mevsim ktr. Bu tip l iklimine kara l iklimi denebilir. Bu paralelin gneyinde kalan ksmda klar, kuzeyde olduu kadar iddetli deildir. Yllk ya tten kuzey ksmndakine nazaran, daha azdr. Buhara'nm bir sene zarfnda ald ya ancak 135 mm.'dir. Yaz mevsimi mutlak denecek derecede kuraktr. Haziran'dan fyfl sonuna kadar, hemen hemen M$ yarnor yamaz. Ya rejimi Kuzey Sahra'nn ya rejimine k1 benzedii Iift Gney Trkistan'daki (Trkmenistan ve zbekistan'n alak tasmlan, Karakum l ve Amu Derya'nm orta ve aa mecras) bu l iklimine baz corafyaclar, ^ deniz l iklimi der.

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

19

87

Dou Trkistan'n alak ksmn tekil eden Tarm havzasnda bir kara l iklimi vardr. Etraf yksek dalarla evrilmi olan Tarm havzasnn en alak ksmnda, takriben 300.000 krn^lik bir sahada, Taklamakan l yer almaktadr. Civar okyanus ve denizlerden 2.200 km. kadar uzak olan Tarm havzasnn orta ksm ok kuraktr. Burada, gkyz umumiyetle az bulutludur. Bulutlar, batdan ve bilhassa, gneybatdan gelir. Ya, gerek yamur gerek kar eklinde olsun, az der. Senede yal telkki edilebilecek gn says 20'yi bulmaz. Her defasnda den ya miktar gayet azdr. Tanr dalarnn kuzey taraf gney tarafndan 5 il 6 misli daha yaldr. Gerekten bu dalarn kuzey eteinde yer alan Urumi, senede ortalama olarak, 262 mm. ya ald halde Kagar'n yllk ortalama ya miktar ancak 4 mm.'dir (ekil 2).

efor. Fakat hibir tarafta bu kadar yat, sulama olmakszn, ziraate kfi gelmez. Dou Trkistan'n klar serttir. Kagar'da termometrenin -25 dereceye kadar dt vkidir. Ayn yerde 35 senelik rasatlara gre Ocak ortalamas -5.8 derecedir. Fakat ilkbaharda scaklar birden ykselmeye balar (ekil 3). Nisan ay ortalamas 17.3 derecedir. Bu ayn baz gnlerinde scakln 30 dereceyi at vkidir. Yaz aylan, irtifa ve yksek dalara yaknlk dolaysiyle, o kadar scak gemez, Kagar ve Yarkent'in Temmuz ortalamalar 27.5 derece civarndadr (ekil 4). Bununla beraber scaklk, yaz aylarnda, 35 dereceye kadar kmakta ve hatt gemektedir, ok yksek scaklklarn fazla olmay irtifa (Yarkent 1270 m.) ve yksek dalara yaknlk dolay syladr. lde, kumulla kapl blgelerde scaklk kn 5 il 6 derece daha dk, yazn da o kadar daha fazladr (ekil 3,4).

mm
Z7
2421* 18-

KA$GAR

Ki9
27-

KAGAR 30-.

'

1512963O

ttj m

/5'

n r~
j frl
""

,2963'

f*mm*/&

oT6>

.'

ekil2 -Kagar'n ya rejimi. Stunlar yasn mevsimler arasndaki daln gstermektedir.

V / //& /

yazn olduka yamur

o. a .

M M .

"

H. T. A . Ek

t A.

Orta Asya'nn bat ksm (Bat Trkistan) ile dou ksm (Dou Trkistan) arasnda ya bakmndan da fark vardr. yle ki, Dou Trtstan, Moolistan ve Tibet'te souk mevsim umumiyetle kurak; scak mevsim {ilkbahar sonu ve yaz) yal; halbuki Bat Trkistan'da ayn enlemlerde (Hazar denizinin dousunda Buhara'ya kadar olan alak sahalar) bilkis, yaz aylar tamamen kurak ve souk mevsim (bilhassa k ve ilkbahar balangc) yaldr. Bylece Dou Trkistan'da yaz musonunun, Bal Trkistan'da da Akdeniz'in;uzak tesirleri grlr. Gerekten Yarkent'in gneyindeki dalarn etekleri ile Altn dalar,

ekil 3 - Kagar'n scaklk rejimi. Hlsa, Orta Asya'nn bat ve dou ksmlarnda coraf enlem, ykseklik gz nnde tutularak baz mevzi? iklim tipleri ayrt edilebilir: a) Gerek batda gerek douda yksek enlemlerde ya, alak enlemlerde bulunan ovalardakinden daha fazladr; fakat miktar 250 mm.'yi amaz. Ayrca kurak mevsim yoktur. Yata, souk mevsimde, hafif bir azalma vardr. Yazlar, gneydeki ovalara nazaran daha scak; fakat klar daha souktur, bu tip iklim l ve llemeye yz tutmu stepler iklimi olup Kazakistan'da kendini gsterdii iin buna Kazakistan iklimi demek yerinde olur. Misal: Semipalatinsk (ekil 5).

20

TRK DNYASI EL KTAB

TRK LKELERNN CORAFYASI

21

YARKENT Z7-

mm z
ta.
ISIZ* 9 6 3 0'

Jl

c
^tfa

ekil 5- Semlpalansk'in ikltm diyagram. Scaklk kesik tegHle, ya stunlarla gsterilmitir.

:-

' '[ I

0y
c

4
& mm.
50 45 40 '30 25 20 75

ekil 4 - Yarkent'in scaklk relimi.

SEMIPALATNSK

\ \

'4

V o
5
-/ff

b) Bunun gneyindeki cvalarda (Hazar denizi ile Aa Amu Derya ve Sir Derya arasndaki saha -yani Karakum ve Kzlkum- umumiyetle daha az yal (200 mm.'den az), yaz mevsimi mutlak denecek derecede kurak ve ziraatn kat surette Bulamaya ihtiya gsterdii bir l iklimi vardr. Trkmenistan ve zbekistan ovalarnda hkim olan bu iklim tipine mahalli bir ad vererek Bat Trkistan iklimi temek yerinde olur. Bu iklime misl olarak Merv civarnda Bayram Ali verilebilir (ekil 6,7).

scaklk

ekil 6 - Bayram Ali'nin iklim diyagram. Scaklk kesik izgi ile. ya stunlarla gsterilmitir.

c) Bu iklim tipi Dou ve Gneydouda dalk blgeye doru esas vasflarn muhafaza etmekle beraber ykseklik dolaysiyie yllk ya miktar adar (250 il 500 mm.). Alay ve Hisar dalarnn bat etekleri, Bat Trkistan ikliminin irtifa dolaysiyie deien bu tipine dahildir. d) Khistan ve Pamir dalk blgesinde, irtifa dolaysiyie, daha serin, daha nemfi ve yllk yan sene iinde daha iyi dald bir da iklimi vardr. e) Dou Pamir'de ve Taklamakan ln gneybat ve gneyden erevefiyen dalarla yksek yaylalarda yksek l iklimi mevcuttur. Buralar meskn olmayan sahalardr. f) Dou Trkistan'n alak ksmlarnda (Tarm havzas *e ungarya) l ve le mtemayil stepler vardr. Yukarda olduka etrafl bir ekilde grld zere Ta rm havzasnn orta ksmn geni bir l {Taklamakan l) kaplamaktadr. Burada kuraklk Bat Trkistan'dakinden daha fazladr. Yllk ya tutar ok daha azdr. K mevsimi daha souk geer. Yazlar o kadar scak olmamakla beraber

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

23

senelerce ya almay-

ekil 7 - Takent'in iklim diyagram. Scaklk, kesik izgi ile .ya stunlarla gsterilmitir. fark, batya nazaran daha fazladr. Bu iklime Dou Trkistan iklimi denir. Bunun! da yn, coraf enlem ve irtifa unsurla/nn mdahalesi ile meydana gelmi bir takm dereceleri vardr. yle ki, l iklimi, Tarm havzasnn ortasna doru ok kurak ve kara tipinde olduu halde, havzann kuzey ye bat kenarnda, vahalarn bulunduu dalk kenara doru, daha mutedildir. Buralarda ya biraz daha artmakta ve yaz scakl nisbeten azalmaktadr. Arkadaki dalarda (Tanr dalarnn dou etekleri}, ykseklik dolaysiyle Bat Trkistan'da olduu gibi, ya miktar artmaktadr. Buralar ormanlar ve otlaklar sahasdr. g. Tanr dalarnn douya doru meydana getirdii uzun ve yksek dalk knt Tarm havzasn ungarya'dan ayrmaktadr. ungarya'da Kazakistan iklimini hatrlatacak bir klim tipi vardr. Buras, btnyle, l olmaktan ziyade bir bozkr sahasdr. Yalnz havzann ortasna doru bozkr, le mtemayil bir karakter ar-zetmee balar. klim Deimeleri ve Kuraklk Meselelerine Umum Bak s Trkler'in yaadklar n Asya ve Orta Asya'nn iddetli iklim blgelerinde iklim unsurlarnn (bilhassa scaklk ve ya) seyri sabit olmad gibi, bunlarn tesiri altnda bulunan alkal hdiseler de (akarsularn akmlar, boylar, gllerin ve i denizlerin seviyeleri, bitki rts gibi tabu hdiselerle, insanlarn yer deitirmeleri, hayat tarzlar ve benzeri beer hdiseler) birtakm deimelere maruz kalmaktadr. Krenin muhtelif blgelerinde, bilhassa ller, yar ller ve bozkrlar sahasnda yaplan mahedeler buralarda muhtelif devirlerde bir takm deiikliklerin meydana geldiini ortaya karf1iifir. Bu bozkr blgesini

ve ya rejiminde grlen bir deime buray l haline getirebilir. Afrika'da ve Asya'da tamamen kuruyan gller olduu gibi, yal ve kurak devrelerin birbirini takip edii bu ktalarn baz yerlerinde gl seviyelerinin ykselip alalmasna yol amtr. Yalarda grlen bu deiiklikler, zira ve iktisad hayat yakndan ilgilendirmektedir. Acaba hemen hemen her tarafta tesbit edilen bu deimeler devr midir? Musonlar Asyas'nda Hindistan'da 11 senelik bir devrliin meydana karld zannediliyor. Orta kuakta buzullar, tropikal memleketlerin glleri gibi cephelerinin ilerlemeleri ve gerilemeleri ite scaklk ve ya deimelerinin mevcudiyetini gstermektedirler. Brckner'e gre bahis konusu deimelerin mevcut olduunu gsteren btn bilgiler, iklimin devr deimelerini meydana karmak hususunda birlemektedirler. Ona gre bu devre 35 seneliktir. Kurak ve yar kurak blgelerde baz aratrclarn mahadeleri, onlarda, buralarda ktalarn tedri? bir surette kurakla doru gittii intiban uyandrmtr. Mesel Kuzey Afrika'da bozkr sahalarnda ve le mtemayil bozkrlarda Romallar devrinden katma harabeler, byle bir intiba hsl etmektedir. Gney Afrika'da Kalahari'de l. Passarge'ye gre sahasn bozkrn zararna geniletiyor. Blgede kaynaklar kaybolmakta ve Oranj nehrinin akm azalmaktadr. Orta Asya'da Hazar denizinden Lob-Nor'a ve Umman denizinden Fergana'ya kadar uzanan geni sahada arkeologlarn meydana kardklar harabeler, {uralarda parlak bir medeniyetin varln fakat sonradan btn bunlarn ortadan kalkm olduu intiban uyandrmtr. Mazinin parlak devirleri ile bugnk harabeler arasnda gze arpan tezat, geen asrn tannm ilim adamlar tarafndan tarih arzalar olarak deil, fakat zaman dahilinde devaml surette tesirini gsteren tabi bir sebebe balanyordu. Orta Asya, tarih zamanlarn bandan beri tedric bir kurakla sahne olmutur. Kuraklk gebelerin dolatklar araziyi daraltarak onlar, sahalarnn dnda kalan yerleik lemin zerine atyordu. Bylece buzul devirlerinin sonundan beri tesirini gsteren kuraklama byk istillarn mili olarak ortaya kyordu. Bu gr tenkit edenler, devaml kuraklk faraziyesinin Bat Avrupa'da buzul devri sonras iklimlerinin tekmlnde tesbit edilen deimelerle pek badaamadn ileri srmlerdir. Onlara gre, kuraklk faraziyesi zaman dahilinde ok mevzilemi tarih! hdiselerin izahna uygun deildir. Bununla beraber kurakln devr bir mahiyet kazanaca farzedilebilirse bu faraziyeye yaplan itiraz ksmen deerini kaybeder. Bilindii zere nc Zamanla Drdnc Zamanda grlen iklim deimeleri, daha ehemmiyetsiz farklarla milttan evvel II. ve I. binlerde, fakat dalma kurakla mtemayil olmak zere, devam etmitir. n Asya le Orta Asya'nn Bitki rts ve Topraklan: n Asya ve Orta Asya'da bitki rtsn tekil eden topluluklarn daln gsteren bir haritaya baklacak olursa, bu geni blgede ormanlarn mahdut sahalar igal ettii grlr. Hususiyet gsteren bir orman topluluu Dou Karadeniz'le Kolit blgesindedir (Kolit bitki topluluu). Esasnda Orta Avrupa bitki leminin bir unsuru olan Kolit bitki topluluunun Akdeniz'de grlenle hibir mnasebeti yoktur, iri aalardan ibaret ten bu ormann bir de gr orman alt topluluu vardr. Buna benzer bir bitki lemi Hazar denizinin gney kylannda mevcuttur. n

M______________i-------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

25

Asya'nn dier dalk sahalarnda grlenler ise, yapraklarn dken kark orta kuak ormanlar ile ine yaprakl ormanlardr. Bunlar her tarafta byk tahribata uramlardr. Bunun iki sebebi vardr: 1) Yakacak odun elde etmek,-2) Ziraat sahas amak. ok eski bir medeniyet sahas olan n Asya, bu yzden byk zararlar grmtr. Bu sebepten blgede orman byk istil yollarnn kenarndaki sarp dalk yerlere snmtr. Denklerden uzaklk, ykseklik, kylarda hkm sren klim tiplerinin (Asya'nn batsnda Akdeniz gneyinde muson iklimleri) bozulmasna sebep olmu ve bunun neticesi olarak bir taraftan ya azl, dier taraftan ya rejiminin bozuluu, bozkr ve llerin geni sahalar kaplamasna meydan vermitir. Trkiye'nin Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz kylar ormanlarla evrili olmasna ramen i ksm bozkrdr. ve Dou Anadolu'daki havzalarn hi olmazsa erevelerinin ormanlarla kapl olmas icab ederken Trakya'nn i ksmnda olduu gibi, plakl, orman tahriplerinin neticesidir. Fakat byle bir iddia Gneydou Anadolu bozkrlar iin ortaya atlamaz. Verimli Hill'in Trkiye'nin bu blgesine isabet eden ksm tabiaten bir bozkr sahasdr. n Asya'nn bu ksmnda ln hududunu, kabaca, hurma aac tyin etmektedir. am, Halep, Urfa, Musul, Kerkk gibi yerler hurmann meyva verdii sahann dnda kalmaktadr. "Verimli Hill" kua, Eski adan beri Akdeniz memleketleri ile Mezopotamya arasnda mnasebet tesis eden yollarn getii sahadr. ran'da nemli orman (Kolit bf^ti topluluu) sadece Elbruz'un kuzey yamalarnda mevcuttur. Iran Azerbaycan'nda ve Zagroslar'da kark orman vardr. Bunlarn etekleri muhtelif tabiatta bozkrlarla kapldr. Kuzeydouda ormanlk yerler paralar halindedir. Bunlann arasnda yksek ve alak bozkrlar geni sahalar kaplamaktadr. ran'n i ksm, tamamen kurak blge snrlar iinde olup l veya llemeye yz tutmu bozkrlar halindedir. Yerleme sahalar dalarn eteindeki vahalara rastlamaktadr. Iran'n i ksmnda hurmann hududu, Arap yarmadasnda olduu kadar kuzeye kmamaktadr. Bunda klarn daha souk oluunun tesiri vardr. Sibirya'da ine yaprakl ormanlar (tayga ormanlar) hkimdir. Bu ormanlar Orta ve Kuzeydou Sibirya'da, hususiyle Yakutistan'da geni sahalar kaplarlar. Bal Sibirya'da orman bataklk blgede gelimitir. Burada kuzeyden gneye doru bir birini takiben ladin, saram ve kknarlardan mteekkil bir ine yaprakl orman blgesi hu aalaryla temsil edilen geni yaprakl aalardan mteekkil bir blge ile ayrdedilir. Bu ormanlk saha batda Ural dalarnda gneye doru bir knt yapmakta ve daha batda Ufa ve Perm'e kadar uzanmaktadr. Blgede ine yaprakt ormanlar ile Orta kuan kark ormannn unsurlar birbirine girmektedir. Bat Sibirya'da kuzeyden gneye doru ine yaprakl ormanlardan yayvan yaprakl ormanlara ve bundan da aal stepe geilir. Bunu, Karpatlar'dan Altaylar'a kadar eritler halinde muhtelif tabiatta stepler (bozkrlar) takip eder. Stepler birtakm kuaklar ve lekeler tekil etmektedir. Bunlarn en mhimi kara topraklar zerindekiler olup, Ukrayna'dan Sayan dalarna kadar 2,5 milyon km2'lik bir sahay gal ederler. Bozkr bitkileri ilkbaharda sratle biter, fkrr ve

ieklenir; sonra yazn kurur. ok kk canllara* hayat faaliyetleri neticesi bu otlarn paralanmas

ile teekkl eden hms topraa kararak Kara toprak (ernozyum) denen husus bir toprak tipi meydana getirir. Yazn yan kfi olduu yerlerde bu eit topraklar dnyann en zengin ziraat topraklardr. Bu mahiyeti haiz stepler, Orta Asya'da yalnz Kazakistan'n kuzeydousunda olduka geni bir sahada yaygndr. Bu saha verimli ziraat topraklar dolaysiyle, Rus kolonizasyonuna sahne olmutur. Bunun gneyinde yer alan blge (geni mnada Bat Trkistan) kurak steplerle lleri ihtiva etmektedir. Kazakistan'n kurak ve tuzlu sahalar ile Krgz stepler blgesi, her bakmdan, dou ite bat arasnda bir gei alandr. Gerekten burada yer ekilleri silik olduu gibi, nehirler de aralkldr ve akmlar zayftr. Grlyor ki, gerek yer ekilleri, gerek akarsularn durumu, dou - bat istikametinde yer deitirmeye engel tekil edecek mahiyette deildir. Onun iin Asya'nn i ksmndan, ungarya zerinden, gebeler zaman zaman Trkistan'a ve Avrupa zerine yaylmlarda'. Yukar Irti ovas ve gl, Ebi glnden Ala gle giden yol (ungarya kaps) ve ili vadisi Krgz steplerine geen giri kaps idi. Bu yollarla Krgz steplerine giren gebeler burada, batya doru hareketlerinden evvel, ikmallerini yaparlard. Kazaklar ve Krgzlar da bu ekilde buraya yerlemiler ve blgeye adlarn vermilerdir. ., Kazakistan'n gneyinde Aral denizi ve Trkmenistan bozkrlar (stepleri) yer almaktadr. Burada bozkr sratle kuraklaarak llemeye yz tutar. Orta Asya, orta kuak llerinin en yaygn olduu sahadr. Bu llerde suyu muhafaza eden etli bitkiler olmad gibi, aa trleri de pek ndirdir. Stepler gneye doru, daha oraklarlar ve yerlerini saksaul aacna terkederler. lk bakta saksaul'un, budakl, eri br, birbirine dolam dallardan baka birey olmad zannedilir. Odunu gayet sert olduundan suda yzmez ve batar. ok fakir topraklarla ve pek az nemle yetinen saksaul, 20 il 25 senede yetiir. or denilen tozlu, kapal ukurlar etrafnda tuzu seven bitkilerle bir arada bulunur. Aa let saplar imalinde ve ev inaatnda kereste olarak da kullanlr ve bundan bilhassa, odun- kmr yaplr. Trkistan'da saksaul'un yetitii geni sahalar husus bir durumu haiz olduu iin, buralara l demek pek doru olmasa gerektir. Bu yerler iin llemeye yz tutmu bozkr tbiri daha yerindedir. Orta Asya'nn dalk sahalarnda, yksekliin tesiriyle, bitki-topluluu husus bir vaziyet arzeder. Bu sahalarda bitki kuaklarnn, alak yerlerde olduu gibi, birbirini taktb ediindeki intizam bozulmaktadr. Dalk blgelerin herbirinin ykseklik ve iklfrn artlarna maruz olu bakmndan kendilerine mahsus bir bitki topluluu vardr. Mesel Attaylar'da bozkr, alak ksmlan ve i havzalan igal eder. Dalarn alak yamalarnda Moolistan'n kurutucu rzgrlarnn esmedii yarlerde ine yaprakl etek ormanlar bulunur. Deha ykseklerde melez, ladin ve kknar ormanlar balar. 2.200 m.'nln stnde.dou llerinden esen rzgrlardan fceranmu olan yerlerde otlardan mteekkil zengin bitki topluluuna (Alp ayrtart)geiiir. Bu bMtopluluu, gneyin tesirini alamayan ksmlarda, mesel Sayan dalarnda, pek fakirdir. Bitki topluluunda grlen tezatlar, Orta Asya'nn gneybat ksmnda daha ziyade gze arpmaktadr. B ksmda Bat Trkistan'n l ve llemeye yr tutmu bozkrlarndan yksek Pamir* tundralarna geilir. Buralarda zirai bitkiler, kuytu yerlerde, ok yksekler kadar kmaktadr. Tacikistan'n tabi ormanlannda yaban elma, armut ve badem bol miktarda bulunur. Burada kurak olan tarafa bakan yerlerde llemi bozkr. 1.700 m.'ye kadar kmakta ve bunu allklar takip

26

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

27

etmektedir. 2.300 il 2.900 m.'den sonra am ormanlar yer almaktadr. Bunlarn stnde bulunan fakir Alp ayrlan 3.200 - 3.400 m.'ye kadar karak tundra tipi, ksa boylu talk otlara dnmektedir. Dalk sahalar bitki corafyas bakmndan farkh blgeler tekil ettikleri gibi, husus bir takm hayat merkezleri de meydana getirmektedirler. Buralarda insanlar birbirinden ok eitli sahalarn kaynaklarndan geni lde yer deitirmeksizin, istifade edebilmektedirler. Bu eitli blgelere yerlemi dan insan topluluklar bazen bir vadi iinde toplanm olan kaynaklarla iktifa ederler. Bazen de bu topluluklarn iktisad hayatlar mbadelelere ve daha geni yer deitirmelere istinat eder. Buna karlk ova ve yayla memleketlerinin her bitki blgesinin kendine mahsus istismar ekilleri vardr. Bunlar daha iptida ve daha yeknesaktr. n Asya'da klar yamurlu ve yaz mevsimi kurak geen subtropikal (tropik alt) memleketlerde, bilhassa Akdeniz lkelerinde btn topraklarn rengi krmzya alar. Bu hal, hmsn az oluundan ileri gelmektedir. Krmz toprak bilhassa kalker arazi zerinde grlmektedir. Trkiye'de ve Suriye'de kalker blgelerde grlen ukur alanlardaki krmz topraklar bu snfa girer. Gney Anadolu ve t Anadolu'nun dalk sahalarnda ve Dou Anadolu'nun hemen her tarafnda grlen topraklar kestane rengi topraklardr. Dou Karadeniz blgesinde, husus iklim artlarnn tesiriyle ok ykanm ve hmsn kaybetmi scak blge (lateritik) topraklar meydana gelmitir. Ayn topraklar, iklim ve jeolojik artlar deitii iin, Bat Karadeniz'de bulunmaz. Anadolu'nun byk bir ksmnda boz ve kahverengi step topraklan ile tuzlu topraklar hkimdir. Geni vadi tabanlar ile, delta sahalarnda ve ky ovalarnda birikinti (alvyal) topraklar yer alr. Batda Rusya'da, ova ve alak yaylalarda bir takm toprak kuaklar izmek mmkn olduu halde, douda Sibirya'da bunlara rastlanmaz. Burada ykseklik ve ya her yerde ayn olmadndan durum deimektedir. Bat ksmda souk ve nemli blgelerin kl rengi topraklar (podzol) hkimdir. Bakrdistan ve Kazan havalisinde kl rengi souk blge topraklarndan karatoprakiara geilmektedir. Karatopraklar kua Bat Sibirya'da ve Trkistan'da geniler. Bunun gneyinde bozkr ve llemeye yz tutan bozkrlarn zayf ve iskelet topraklar bulunur. Bunlar, Karadeniz'in kuzey kylarndan Orta Asya dalk blgelerine kadar olan sahada geni bir yer kaplamaktadr. Aral denizinin etrafnda ve Trkmenistan'da kumlar geni sahalar igal etmektedir. Orta Asya'nn yksek dalan, iskelet topraklar sahasdr. n Asya ve Orta Asya'da topraklarn hepsinden ayn ekilde istifade edilmez. Anadolu'da boz ve kahverengi step topraklar hububat sahalarna tahsis edilmitir. Anadolu havzalarnn alak ksmn igal eden birikinti topraklarla geni vadi tabanlar ve deltalar eitli ziraatlerin yapld yerlerdir. Kazakistan'da, IdilUral blgesinde ziraatin yapld yerler karatopraklar sahasdr. An Asya ve Orta Asya'nn Akarsular, Glleri ya Denizleri: n Asya ve Orta Asya, llerin ve llemeye yz tutan bozkrlarn ok yaygn olduu bir sahadr. Burada muntazam akt akarsular azdr. Asya ktasnda sularn okyanuslara varamad blgeler ok geni yer tutar. Bunlarn kaplad saha yaklak olarak' 13.000.000 km2 olup mutlak lleri, lleri ve bozkrlar htiva et-

mektedir. Bu yerler ak olmayan sahalar (areik) ile ak olan, fakat sular okyanus ve denizlere ulamayan sahalar (andoreik)'dr. Mesel Trkiye'de Anadolu'nun mhim bir ksm ikinci trdendir. Van gl havzas da yledir. Ak olmayan sahalar ise Arap yarmadasnn i ksm ite Hazar denizinin dousundaki l sahasdr. n Asya ve Orta Asya'nn geri kalan ksmnda sular, okyanuslara ve bununla balants olan denizlere gider. Bunlar da ak olan (eksoreik) sahalardr. Kaynaklarn Gaziantep ite Kilis arasndaki deiik blgeden alan sularn bir ksmnn da ak olduu halde (batda Amik glne dklen Afrin ay buradan kan bir kolla Asi nehrine karr) Kilis'in kuzeyindeki tepelerden doan Kureyk ay Halep'in gneyinde Elma bataklnda kaybolur. n Asya'nn en mhim nehirleri Frat, Dicle, Kattrmak, oruh, Sakarya, Byk ve Kk Menderes, Seyhan ve Ceyhan'dr. Bu nehirlerden baka Hazar Deni-zi'ne dklen Ara ve Kura nehirleri vardr. Bunlardan Trkiye'nin en mhim akarsuyu olan Frat nehri yamur ve bilhassa karlarn erimesinden meydana gelen sularla beslenir. Frat'n sularnn en yksek olduu seviye, karlarn erimesiyle alkal olarak, Nisan ve Mays aylardr. En dk seviye de, yan kar halinde olmas dolaysiyfe, souk mevsimdir. Anadolu'nun en byk nehri olan Kzdrmakta en yksek seviye karlarn eridii, yalarn boilatt ve buharlamann o kadar ehemmiyetli olmad ilkbaharda; en dk seviye ise yaz mevsimindedir. Sakarya'da ayn Vaziyet grlmektedir. Daha ziyade yamur rejimiyle alkal olan Ege blgesi akarsularnda en yksek seviye souk mevsime (sonbahar sonu ve k), en dk seviye ise yaz mevsimine isabet etmektedir. Biyen kar sular ve yamurlarla beslenen Seyhan ve Ceyhan'da sularn dk seviyesi ilkbahardadr. Nisbeten alak seviye ise yaz mevsimindedir. Van blgesi gibi kapal bir havza olan Urmiye gl, Zagroslar'dan inen akarsular (Nazl, aata sular), kar sular ve yamurla beslenmektedir. Bunlarn da sularnn kabark olduu zaman'lkbahar ve yaz balangcdr. ran'n i ksm l sahas olup ak tamamen ie dorudur; sular i havzalarda kalr, denizlere gidemez. Trkistan'n akarsular, yzey ekilleri ve bilhassa iklimin kurak olmas dolaysyla okyanuslara ulaamamakta, birer i deniz mahiyetinde olan Aral denizi ite Hazar denizine ve Balka glne dklmekte yahut l ve bozkrlarn bir yerinde bataklklar meydana getirerek onlarn .iinde kaybolmaktadr. Gerekten yaz mevsiminin iddetli scaklar (akta gndzn 30-40 derece ve hatt daha fazla), yan ok az oluu, daimi bir akarsu ebekesinin teekklne imkn verme mektedir. Akarsular ancak senenin msait zamanlarnda, sularn yksek olduu sralarda, bir kapal havzaya ulaabilmektedirler. Kaynaklarn yksek dalardan alan byk akarsularn btn sene ak vardr. Kazakistan'da nehirlerin sular, i havzalarda kalmakta, okyanusa varamamaktadr. Burada seyreden akarsular kaynaklarn Tanr dalarnn kuzey etekleri ite Ala dalardan alrlar. Bunlarn ou Balka glne dklr. En mhimi, Tanr dalarnn kuzeydou eteklerinden doan ve Kulca depresyonunu geerek birok kollar halinde Balka golne dklen ili'dir. Issk gl civarnda Krgz Ala dalarndan doan u nehri Atk Stepi'nde Akol

denen bir bataklkta son bulur. Karaganda'nn gneybatsndaki yaylalardan

T-----------------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

kaynan alan Sarsu da bu civarda sona erer. Her ne kadar atlaslarda bunlara gt adi veriliyorsa da, hakikatte buralar killi, tuzlu, amurlu sahalardr. Kazakistan'da gl adna lyk yegne su topluluu Balka gldr. Bat Trkistan akarsu ebekesinin en mhim iki eleman, hi phe yok ki, Amu Derya ile Sir Derya'dr. Kaynaklarn Orta Asya'nn yksek dalarndan alan bu iki nehir Bat Trkistan'n beer ve iktisad hayatnda nemli rol oynad iin bunlarn zerinde biraz durmak gerekir. Amu Derya: (Ceyhun veya kz): Bat Trkistan'n bu byk nehri, yksek Pa-mir ktlesindeki buzullarn eriyen sularyla beslenir. Hakikatta Amu Derya, adn daha ilerde alr. Pamir ktlesinden inen birok akarsular ve bunlarn arasnda bilhassa Panja (Pian) suyu, Vahs (Vah) suyuna (bunun yukar mecras Kzl Su diye adlandrlmaktadr) kararak ilerde Amu Derya'y tekil etmektedir. Amu Derya adi, Kunduz suyunun ad geen iki suya kart yerin biraz ilerisindeki ksma verilmektedir. Nehrin uzunluu takriben 2.400 km. olup, yukar mecras ve Vahs da dahil olmak zere btn kolan, rejim bakmndan da nehirlerinin zelliklerini gstermektedirler. Bu ksmda akarsu yataklarnda eim ok fazladr ve hepsi, bariz bir surette, buzul rejiminin btn zelliklerini tar. Sularn kabark olduu zaman, buzullarn erimesine tekabl eden yaz mevsimidir. Buna karlk k mevsimi sularn seviyelerinin alak olduu mevsimdir. Fakat dikkati eken nokta Nisan'dan Eyll sonuna kadar, scak mevsim boyunca, beslenmenin muntazam oluudur. Vahs (Vah)'n Panja'ya kart yerde irtifa 300 metredir. Bu karma noktasndan sonra Amu Derya, geni bir yatak iinde yava yava akar. Artk nehir, bu ksmda sadan soldan hibir kol almaz ve tpk Msr'daki N gibi, l ortasnda ar ar akmasna devam eder. Buna ramen sular olduka boldur. aruy (ardzu) kprsnde Aralk - ubat ekik devresinde nehrin srkledii su miktar 990 mr/sn'dir. Bu ksmda nehrin yata ok genitir; 1 il 1.5 km., hatt yeryer 5 km.'yi bulduu da vkidir. Kabark olduu zamanda, aa mecrada, nehrin sular bulank olup ak kahverengidir. Bununla beraber yatan genilii iki kenarn gsterdii arazi tabiatna gre de deiir. Nehir, kumta ve kalker gibi geirimli arazide akarken yatak daralmaktadr. Kenarlarn lsten mteekkil olduu yerlerde sularn bunlar andrmas ite yklmalar meydana gelmekte, bu ise mecrann sk sk yer deitirmesine sebep .olmaktadr. ekik devre ile takn zamanlan arasndaki seviye farknn o kadar ehemmiyetli olmamasna ramen (2-3 metre) nehir, aa mecrada geni sahalara yaylr ve Amu Derya, iki tarafa doru yatak deitirir. Takn alanlar, Tugay denilen nemli topraklarn bulunduu nehrin eski kollarna tekabl eder ki, buralar yan gebe Trkmenlerin ziraat yaptklar ve kn da oturduktan sahalardr. Buralardaki kamlklar Trkmenlerin hayvanla iin bir snak mahalli, teberi yapmak iin malzeme tedarik ettikleri sahalar ve oturduklar kulbelerde snmak iin yakacak saladklar yerlerdir. Yerleik halk ise, taknlarn eriemedikleri yksek sahalar tercih etmilerdir. nk bu yerlerin mdafaas kolaydr. Buralarda nehrin yata sabit olduundan iskn yerlerinin devaml olma ans vardr. Tir-miz, Kelif, Kerki gibi eski mstahkem ehirler bu vaziyettedir. Bunlardan Tirmiz evvel VII. aSrda Budist medeniyetinin, sonradan slm medeniyetinin merkezi ol-mutur. Fakat 1221'de Cengiz Han'n kuvvetleri tarafndan tahrip edilmitir. ehrin tekrar kalknmas Kari zerinden Buhara'dan demiryolunun gelmesiyle balam-

30

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

31

tr. Arnu Derya, Aral denizine dkld yerde bir delta meydana getirmitir. Deita, Hive'nin kaynak tarafnda balar. Bu ksmda Amu Derya, deltann sol kena rna doru kaymtr. KjjT Amu Derya'nn Eski Mecras ve Uzboy Meselesi: Hive'nin kuzeybatsnda, 45 metrede Sarkam ad ile andan bir alak saha bulunmaktadr. Times Atlasnda bahis tortusu sahann gneyinde bu deerin daha da altnda (-92 m.) bir yerin mevcut olduu gsterilmitir. u halde Sarkam kapal ukuru, Amu Derya'nn bugnk deltasndan 100 metre, Aral denizinin seviyesinden de 98 metre kadar daha alakta bulunmaktadr. Vaktiyle burasn byk bir gl igal ediyordu. Amu Derya'nn XVIII. asra kadar, Hazar denizine dkldne dair baz tarihi rivayetler mevcuttur. Bildirildiine gre, 1392'de Timurlenk ald esirleri Hive'ye Hazar Denizi zerinden naklettirmitir. XVII. asrda Ebu'l-Gazi Han'n Buhara'ya kar olan seferinde, Amu Derya, frgen'in az tarafnda, Hazar denizine ulamak iin gneye doru akyormu gibi tasvir edilmektedir. 1713'te Trkmen Hoca Nefes'in Astrahan (Ejderhan)'daki Ruslar'a Amu Derya'nn altnl kumlar tadn, Hive hanlarnn bu nehrin mecram Aral denizine doru evirdiklerini syledii hikye edilir. Yine bu tarihte Byk Petro, Amu Derya'y Hazar'a evirmeyi dnm ve bu hususta mhendislere talimat vermitir (ekil 9).

dr. Filhakika 1878 ve 1889'da byk taknlar esnasnda Amu Derya'nn sularnn bir ksm Sarkam havzasna akmtr. Halen kurumu bir halde olan Sarkam glnn Amu Derya'nn bir kolu ile beslendii zamanlarda (XIII. asrn sonundan XVI. asrn sonuna kadar) bu glden kan sular Uzboy mecra vastasyla Hazar denizine kadar gitmi olabilirler. Bu takdirde yukardaki tarih rivayetlerin doruluu anlalmaktadr. XIX. asnn sonundan beri yaplan aratrmalar, Sarkam kapal havzasnn Drdnc Zamanda bir glle kapl olduunu meydana karmtr, gerekten gln bulunduu sahada birok tatl su fosil nevileri bulunmutur ki, bunlar bugn de yaamaktadr. P. George'un yapm olduu haritada aka grld gibi, Uzboy vadisi pek iyi muhafaza edilmi br haldedir ve bu, gen bir vadi ekip, durumu muhtemelen Hazar denizi seviyesinin ni ve ehemmiyetli bir alalmas ile alkaldr. Sarkam glnn az tarafndan biraz ilerde, Uzboy, III. Zamann ikinci yansna (st Miosen) ait sert kalkerler ierisinde gmlmtr. Bir mddet dik bir eimie gneye doru ynelen vadi, halen yer yer tuzlu takrlarn bulunduu eski bir anaa ulamaktadr. Drdnc Zaman arazisi olarak gsterilen bu saha tuzlu fakrlardan mteekkil olup, bunlarn arasnda yer yer baz ehemmiyetsiz tatl su aklar grlmektedir. Kapal ukurluun az tarafnda, 250 km. uzunluunda tekrar bir dar ve derin boaz mevcut olup, burada Uzboy, 40 if 60 metre kadar gmlmektedir. Vadinin genilii ise 100 metre kadardr. Bal im'de vadi genilemektedir. l vadinin ekseninin iki tarafnda 4 il 6 km.'lik bir sahada kumlar iinde yerlerini deitiren mendereslerin brakm olduklar izler grlmektedir. Hazar denizinin yaknnda son bir gmlme grlmekte ve bu gmk ekil, Balkan krfezi halici le, denizde devam etmektedir. Sir Derya (Seyhun veya nci): Trkistan'n en uzun nehri olan Sir Derya (2450 km.) takriben 265.000 km2'lik bir sahann sularn boaltmaktadr. Nehir, Narin le Kara Derya'nn birlemesinden meydana gelir.750 km. uzunluunda olan Narin sa taraftan birok gllerin (en mhimi 3016 m. irtifada olan 287 km2 byklndeki Sonkol gl) sularn alr. Sol taraftan da kendisine Fergana dalk ktlesinin dou yamalarndan inen akarsular karr. Narin, sularn, Tanr dalarnn 4000 metreyi geen zirvelerinden almaktadr. Bunun gibi Kara Derya da Alay ve Fergana dalarnn 4000 metreyi aan zirvelerinden inen Tara ve Karekulca'nn sularn alr. Sir Derya'da karla beslenme Amu Derya'nn rejiminde olduundan ok daha ehemmiyetli bir yer alr. Amu Derya'y meydana getiren kollar buzullarn daha ok ve daha geni sahalar kapladklar yksek Pamir ktlesindeki dalardan doduu iin, bunlarn tesiriyle bu akarsu sisteminde buzullarla beslenmenin pay ok byk; karlarla beslenme pay ise azdr. Buna karlk Sir Derya'da kaynak blgesinde o kadar yksek zirveler olmadndan buzullar mahduttur. Bunun in nehrin buzullarla beslenmesi ehemmiyetsiz, karlarla beslenme ise daha ehemmiyetlidir. Fakat bu nehirde asl hkim olan beslenme kark beslenmedir. Kara Derya'da sularn en yksek olduu zaman buzullarn erime mevsimi olan Mays aydr (ekil 10).

ekil 9 - Amu Derya'nn deltas ve Uzboy, 1 - st Yurt yaylasnn Mesozoik ve Miosen teekklt, 2 - Amu Derya'nn bugnk deltas, 3 - Eski deltann kumullar, 4 - Eski nehir yala, 5 - Yayla kenar, 6 - Drdnc.Zaman arazisi (P. George'dan). Amu Derya'nn bat istikametinde aktna dair son zamanlara ait bilgi de var

32

.,___________

.................TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

33

jr V sn.
10004itfartsw**A __ _

500

noo. 9- M. M. M. M r. 4. E Et K.
.
.

ekil 10 Sir Derya'nn Begovat yaknnda Zaporoj'daki rejimi (mP/sn olarak aylk ortalama debi). P. George'dan.

Fergana havzasnn kuzey kenarn takip eden Sir Derya bu havzadan ktktan sonra Tala Ala dandan gelen irik suyunu alr. Bu akarsu da, Kara Derya ve Narin gibi beslenir; yani beslenmesinde buzullarn pay ehemmiyetsiz, karlarnki biraz daha fazladr. Fakat hkim olan kark beslenmedir. irik'in karmasndan sonra nehir biraz daha geniler, fakat eimi ok azalr. Daha ilerde Karada'dan gelen birok kollar alr. Bunlarn iinde en ehemmiyetlisi Aris'tir. Daha Hokant civarnda byk bir nehir karakterini haiz olan Sir Derya (burada genilii 130 metreye varan nehrin ekik devresi Kasm ve Mart arasnda ortalama akm 396 m3/sn.'dir) irik'i aldktan sonra akm ortalama olarak 550 m3/sn.'ye kar. lkbahar sonu ve yaz balangcnda (Haziran ay) nehir taar. Bu esnada Hokant civarnda nebrfr ortalama akm 1343 rrfsr.'dir. Fakat Karada ktlesinin kuzeybatsnda, ovada, nehir tamamen l sahasna girer ve hibir taraftan kol almaz. Bir taraftan eimin ok azalmas, dier taraftan yakc ve kurak yazlarn sebep olduu iddetli buharlama dolaysyla nehir ok zayflar ve birbirini takip eden tugaylar^ iinde nehir kark kvrmlar izerek akar ve Aral denizine dklr. Fergana havzasnda btn sene donmayan nehir aa mecrasnda, Aral denizine yakn ksmda, 3-4 ay donar. Sir Derya'nn deltas Amu Derya'nnkinden daha kktr. Bununla beraber delta sratle ilerlemektedir. Takent vahasnn sulanmasnda nehre sa taraftan gelen Angren ve irik'ten istifade edilmektedir.
(*) Bataklk sahalar ve amurlu topraklar sahas; buralarda kamlar, kavak aalar, stlkler geni sahalar kaplar; gebeler kadar, vahi hayvanlarn da iltica ettii sahalardr.

Bat Trkistan'n yukarda bahis mevzuu edilen iki byk nehrinden baka, ayn zellikleri haiz bir takm kk akarsular da vardr ki bunlar arasnda mhimdir: Zerefan, u ve li. Takriben 650 km. uzunluunda olan Zerefan suyu Alay dalarnn batsndaki Trkistan dalar ile Zerefan arasnda ayn ad tayan bir buzuldan doar. Nehir, takriben 300 km. uzunluunda olan yukar mecrasnda 5000 il 5500 metre civarndaki yksek da sralar arasnda bulunan dar boazlar iinde akmaktadr; dadan kp Semerkant ovasna ulat zaman yaylr, fakat buzulla beslenme devam eder. Gerekten akarsuyun akm kn en az (30 rr^/sa), buzullarn erime zamanna rastlyan' yaz balangcnda ise yksektir (Haziranda 600 m3/sn.). Bir taraftan buharlamann tesiriyle, dier taraftan sulama ile akm gittike azalan nehir Amu Deryaya ulaamadan ovada kaybolur. Muhtelif adlarla adlandrlan Ata dalarn kuzey yamalanndaki buzullardan doan suyu da bir buzul nehridir; fakat elenmesinde kr suyunun da bir pay vardr. u'nun yaz aylarndaki akm 60 rn^/sn. (zan akm Temmuzda okp-136 trpf n.dir), geri kalan 9 ayda ortalama akm 36 tflten.dir. Nehir hlen Alk stepinde Akol bataklnda son bulmaktadr. 0uraya ayn zamanda Kazakistan yaylalann-dan gelen Sansu da dklmektedir. Balka glne dklen fti'ye gelince; bu nehrin yukar mecrasn tekil eden Kungez, Tanr dalarnn dou eteklerinden doar. Bunun esas kolu olan Tekes, byk buzullar ihtiva eden merksaS Tanr dalarndan inen kollarla beslenmektedir. Kungez, Kulca ukurluunu getikten sonra li adn alr. Atma Ata blgesinde, bu ehrin gneyinde bir duvar gibi ykselen Ala dan buzul sulan ile beslenen kollarn katlmas ile akm arter. Fakat daha ileride Taukum l sahashda, sulan azalmaya balar. Bununla beraber Balka glne bilhassa sularn fazla olduu yaz balangcnda, kfi miktarda su getirir. Umum olarak gneybat - kuzeydou istikametindeki yksek da sralan Bat Trkistan' Dou Trkistan'dan ayrd gibi. bunlann doruktan da her iki byk sahann akarsulan iin bir stf blm izgisi meydana getmVter. Buram dousunda kalan akarsular, Dou Trkistan'n i havzalarna; batsnda kalanlar ise, Bat Trkistan'n i deniz ve gllerine giderler. Bat Trkistan nehirleri, Dou Trkia-tan'mkBere nazaran, daha uzun ve su itibariyle daha zengindir. Bat Trkistan'da olduu gibi Dou Trkistan'da da alak sahalar l ve llemeye yz tutmu steplerle kapldr; bundan dolay ya itibariyle ok tekir blgelerdir. Buralardaki akarsular iin su haznesi vazifesini evredeki yksek dalar grmektedir. Bu dalardan inen akarsular ancak Tanm havzasnn bat, gneybat ve kuzeyinde aok muntazam r* akarsu ebekesi meydana getirmektedirler. Havzann gney kenarndan inen akarsular ise. Taklamakan lnn ortasnda kaybolmaktadrlar. Taklamakan ln gneydeneviren Altn datanran yksek drtrelerindeki buzullardan doan birok akarsular (bunlarn en tannmtan Keriya-Derya, Kara-muran Gerem-Derya'dr) ln gney kenarnda Kaybolurlar. Gneybatda stn dalarnn 7000 metreyi geen zirvelerlndeki buzuBahn erimesinden husule aelen sularla beslenen Karaka ve Yurungka'm birlemesinden meydana gelen Hotan-Derya. sularn bol olduu zamanda, Taklamakan ln geerek Aksu'nun gneyinde Tarm'a varmaktadr.

4* -------------------------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

35

Bu nehirlerin hepsi ayn rejim hususiyetlerini haizdir. stn da ile Altn da arasndaki yksek yaylaya geen bu nehirler, Altn dan muhtelif ykseklikteki kademelerini dar boazlar halinde aarken eimleri ehemmiyetli olan bir takm selleri de alrlar. Ovaya civar olan tepeler yasz olduu iin bu akarsularn akmlarnda herhangi bir art grlmez. Bu suretle sular ovann kenarndaki vahalara ularlar. Eimin kesildii ksmda yavalyan sel mahiyetindeki akarsular yklerini brakrlar. Bu suretle akl ynlarndan mteekkil byk birikinti konileri meydana geliri Bu akl ynlar arasnda akarsu, geni bir takm kollara ayrlarak, kn sular tamamen berrak, yazn amurlu olarak akar. Bundan da anlalaca zere, akarsularn hepsinin akmlar buzullarn erimesinden meydana gelen sularla beslendikleri iin yaz mevsiminde fazla, souk mevsimde ise ehemmiyetsizdir. Gneyde olduu gibi, bat ve kuzeyde de evredeki yksek dalardan doan ayn mahiyetteki akarsular, havzann en alak ksmnda akan Tarm'a doru ynelirler. Bunlarn balca-lar batda Yarkent-Derya, Kakar Derya, kuzeyde Aksu, ahyar, Konca Deryadr. Havzann bat ve kuzey kesimlerinden gelen sular sayesinde, Tarm akarsu sistemi meydana gelir. Uzunluunun 2750 km.'yi bulmasna ramen nehir, aa mecrada yan olmay, kendisine hibir kolun katlmay, buharlamann fazlal, eimin azl ve nihayet kumullarn mevcudiyeti dolaysyla gittike zayflayarak Lop lnde bir takm kollara (Konca-Derya, Kum-Derya yahut Kuruk-Derya) ayrlr ve bu l ortasnda bataklklar halinde kaybolur. Trkler'in yaadklar yerler, umumiyetle, okyanuslardan uzaktr. Orta Asya'nn kaplad sahann i ksmnn okyanuslardan uzakl 1.500 km., merkez ksmnn se 2.500 km.dir. Buna karlk Trkler'in, kylarnda yaadklar Akdeniz, Karadeniz ve Marmara birer i denizdir. Asya, Afrika ve Avrupa arasnda bulunan Akdeniz'in dou paras Msr'la srail, Lbnan, Suriye ve Trkiye kylar arasnda yer almaktadr. Havzann taban ok arzaldr. Akdeniz'in en derin yerleri bu ksmda bulunmaktadr. Ada itibariyle ok zengin olan ve bundan dolay eskiden 'Adalar Deniz? denilen Ege denizinde s ksmlar (elf) Anadolu kylarnda, (Biga ve Gelibolu yarmadalar anda, Ayvalk'la izmir arasndaki blgede, B. Menderes aznn anda) olduka genitir. Bunlarn zerinde sular altnda kalm vadiler mevcuttur. Saros krfezinde denizin taban gneybat - kuzeydou istikametinde uzanan bir ukurla rzalanmtr. Yamurlar az olduundan ve akarsular kfi derecede su getirmediinden tuzluluk fazladr (binde 37-38). Akdeniz'in dier kesimlerindeki gibi dou havzasnda da buharlama iddetlidir. Marmara vastasyla Karadeniz'den gelen az tuzlu sular (binde 33) anakkale Boaz anda yzeyde yaylr. Bu boazn aznda bir yelpaze gibi alan aknt dou ve bat Trakya kylar boyunca Eriboz'un kuzey kylarna kadar yaylmaktadr. Ege denizinin orta ve gney ksmlarnda tuzluluk miktar binde 38,5'u bulur. Fakat ehemmiyetli tuzluluk fark Biga yarmadas ve Kuzey Ege kylar boyunca mahede edilmektedir. Gerekten tuzluluk Kumkale anda binde 33 olduu halde Edremit krfezinde ve Miidilli adas kylarnda binde 38,5'tir. Akdeniz'in bat ksmnda olduu gibi dou ksmnda da akntlar vardr. Msr, srail, Lbnan ve Suriye kylarm takip eden yzey aknts Trkiye'nin

Akdeniz sa-

fiillerinde batya doru ynelerek Rodos aklarnda Ege denizine girer ve memleketimizin kylar boyunca kuzeye doru kar. Kuzey Ege'de anakkale boazndan gelen akntnn tesiri altnda, orta Ege adalan civarnda Yunanistan kylarn takiben gneye doru yoluna devam eder. Bat Akdeniz'de olduu gibi dou Akdeniz'de de saat akrebinin ters ynnde hareket eden bir aknt sistemi vardr. Ktalar aras bir i deniz durumundaki Akdeniz'in douya doru devam kabul edilen Marmara denizi, Asya ve Avrupa ktalarnn birbirine en fazla yaklat boazlar blgesinde, dou-bat dorultusunda kk bir i denizdir. Yzlm 11.352 km2'dir. S ksmlarn derin blgeye nazaran genilii, ada ve yanmada bakmndan zenginlii ve bilhassa sularnn scaklk ve tuzluluu ite Marmara kendine has bir denizdir. stanbul Boaz vastasyle Karadeniz'den, anakkale Boaz'yle Ege denizinden ayrlan, douda ve gneydouda dar ve derin krfezler halinde kta ierisine fazla girmi olan Marmara denizi, bu hususiyeti ile de dikkati ekmektedir. Marmara denizi, btnyle, orta ykseklikte da ve yaylalarla erevelenmi olmakla beraber, gney ve kuzey ksmlar gerek yzey ekilleri ve gerek yap bakmndan birbirinden ok farkldr. Marmara denizini kuzey, kuzeybatdan'kuatan yzey ekilleri, umumiyetle az yksek da, tepe ve yaylalardan mteekkil olup vadiler tarafndan olduka derin surette paralanmtr. Gneyi yap ve yzey sekleri bakmndan kuzeyine benzemez. Karadeniz kyrlarndan Uluda klesine kadar az ok derin birtakm ukur sahalarla muhtelif ykseklikte yayla ve dalar birbirini takip eder. Bu ukur yerlerin bir ksm deniz sularnn altnda kalm (zmit ve Gemlik krfezleri gibi) bir ksmmda gller kaplamtr znik, Ulubat ve Manyas glleri gibi. Bazlar da dobnuJarfeirrti ovalan meydana getirmitir: Yeniehir, inegl, Kemalpaa - Karacabey ovalan gibi. Marmarann denizalt seksleri gerekten dikkat ekicidir. urada s ksm, derin yerlere nazaran genie bir saha kaplamaktadr. Karada grlen vadiler baz yerlerde deniz altnda da devam etmektedir. Bu denizin orta ksmnda, takriben Marmara Eresi amda 1180 m. derinfie kadar varan bir ukur mevcuttur. Bu orta ukur, iki srtla, Bat ve Dou ukurlarndan ayrlmaktadr. Bat ukuru (derinlii 1112 m.) Ganos dann anda. Dou ukuru (derinlii 1238 m.) ise Samanl dalarnn nndedir. Marmara denizinde muayyen bir derinlikten sonra dibe doru scaklk ayn kalmaktadr. Bu denizin yzey sular umumiyetle az tuzludur. 10*15 metre derinlie kadar tuzluluk sabit gibUfcJbinde 22). Undan sonra sratle artar. 30 m. de binde 37.5'i bulur. Bu derinliin altnda tuzluluk 150 m.'ye kadar binde 38.5'a kar. Bundan sonra byk derinliklere kadar, aa yukar ayn deeri muhafaza eder. Ege denizini Karadeniz'e balayan boazlarla Marmara denizinin bu iki deniz arasnda mevcut seviye ve younluk farklarndan eri gelen ok ehemmiyetli su akntlarna maruz kalacaklar tabidir. Bunlar iki ksmdr: yzey akmdan, dip akntlar. Karadeniz'den gelen yzey akntlar stanbul BoazrtJdan karak Marmara'da yelpaze eklinde yaylrlar ve anakkale Boaz'na girmek zere tekrar top-lanrlar. Karadeniz, Avrupa'nn gneydousunda Balkan ve Anadolu yarmadalaryta dou Avrupa yaylalar ve Kafkasya arasnda dou - bat dorultusunda uzanan

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

37

elips eklinde, orta byklkte (yzlm: 420.000 km2) bir denizdir. Ktalarn iine fazla sokulmu olmas ve okyanusla irtibatnn birtakm boazlar ve i denizlerle salanmas, Karadeniz'i bir i deniz haline getirmitir. Bu denizin byk ekseni Burgaz'la Poti arasnda 1170 km.dir. Geniliine gelince yer yer deimekle beraber Ereli ile Odea arasnda 600 km.dir. Karadeniz'de girinti ve kntlar azdr. Byk girintiler havzann batsnda Odesa, Varna ve Burgaz krfezleridir. Anadolu kylarndaki girintiler irili ufakl, olup pek az kuytu liman Karakterini haizdir. Bunlarn balcalar Ereli, Sinop, Vona ve Polathane'dir. Karadeniz'in bir paras gibi alnan Azak denizinin (yzlm 38.000 km2) kylar daha girintili kntldr. D ekli bakmndan Karadeniz'in en mhim hususiyetlerinden birisi de ada itibariyle ok fakir oluudur. Karadeniz'in evresinde yksek dalarla yaylalar ehemmiyetti bir yer almaktadr. Alak yaylalar, bilhassa Azak deniz) kenar ile Odesa krfezi etrafnda, geni bir saha kaplamaktadr. Buna karlk ovalarn kaplad saha ok mahduttur. Havzann bats, bilhassa gney ve dou ksmlar, yksek dalarla evrelenmitir. Gneyde oruh nehrinin az ile aa Sakarya arasnda sralanan Kuzey Anadolu dalar, kylarda derin girinti ve kntlara imkn vermemitir. ok sarp olan ky dalarn nnde ky ovalar mahdut olup balcala-n Bafra ve aramba birikinti ovalardr. Karadeniz'in dou kylarn ereveleyen Kafkas dalar yksek, sarp, az girintili ve kntl bir ky meydana getirmitir. Havzann kuzey ksm, Krm yarmadasnn gney kesimi bir tarafa braklacak olursa, alak bir yaylann kenar ite bunun nnde yer yer teekkl etmi olan kk ky ovalan tarafndan evrelenmitir. Krm yarmadasnn mhim bir ksmn kaplayan dalar 150 m. uzunluunda ve SO km. geniliinde olup esas silsile gneyde, deniz kenarnda bulunmaktadr. Karadeniz'in denizalt ekilleri baz hususiyetler arzeder. Denizalt ekilleriyle kta ekilleri arasnda gayet sk bir mnasebet vardr. Gerekten Anadolu'nun yksek dalk kenar ile Kafkaslar'm ve Krm yarmadasnn yanbanda byk derinlikler olduu halde, kuzey ve kuzeybatda geni sahalar kaplayan az derin bir blge bulunmaktadr. S deniz sahas, havzann kuzeybat ksm ve Azak denizi bir tarafa braklacak olursa, her tarafta dardr. Karadeniz'in dibi, 2.000 m. civarnda geni bir anak sahasdr. Bunun iinde Knm ve Anadolu kylan arasnda aa-- yukar simetrik bir durumda, 2.200 derinlik erisinin evreledii en derin blge bulunmaktadr. Karadeniz'in imdiye kadar bilinen en derin yeri (2.245 m.) bu kesimde, Ayanck aklarndadr. Orta iklim kuanda bulunan Karadeniz yazn Akdeniz lemine dahil olmakta, kn ise, daha ziyade Dou Avrupa kara ikliminin tesiri altnda bulunmaktadr. Bu durumu Karadeniz sularna baz fizik ve kimyev hususiyetler kazandrmtr. Karadeniz havzasnda yzey sularnn scakl yazn (Temmuz, Austos aylarnda) 20 il 26 arasndadr. Austos aynda havzann gneydou ksm dier ksmlarndan biraz daha aktr. Kn ubat aynda yzey'idtarmn scakl Odesa krfezi etrafnda 2 M 3 dereceye kadar dmektedir. iddetli klar esnasnda Dinyester limanndan Dinyeper limanna kadar olan saha, muvakkat bir zaman iin, (umumiyetle Ocak ve ubat aylarnda) donar. ok souk olan senelerde Romanya ve Bulgaris-

tan kylarnn donduu da olur. Byle klarda Tuna azlarndan, Romanya ve Bulgaristan kylarndan kopan buz paralar, aknt ile gneye doru srklenerek, bazen stanbul boazna kadar gelirler. Burada ylarak iki ky arasndaki ulam gletirirler. Yakn tarihte ki defa (1929 ve 1954 talarnda) bu hdise husule gelmitir. Karadeniz'de btn sene yzeyle derin ksmlar arasnda scaklk fark vardr. Yllk scaklk deimesi 100 m.nin altnda hemen hemen hissedilmemektedir. Bu derinliin altnda dibe kadar gayet ar bir art vardr. Sene iinde derin tabakalarn scakl Karadeniz'in her tarafnda 9 derece civarndadr. Karadeniz'de yzey sularnn tuzluluu okyanuslardaki normal tuzluluun (binde 35) altndadr. Bu hal, Karadeniz'e dklen byk akarsularn getirdikleri ok miktarda tatl sudan ve bizzat denizin yzeyine den yatan ileri gelmektedir. Tuzluluun az oluunda, buharlamann nisbeten ehemmiyetsiz oluunun da pay vardr. Karadeniz'in orta ksmnda yzeyde tuzluluk binde 38'dir. Bu miktar Bulgaristan ve Trakya kylarnn anda %o16, Odesa krfezinde %o 10'dur. Azak denizinde de tuzluluk umumiyetle azdr. Karadeniz sularnn ok mhim bir hususiyeti, anaktaki su ktlesinin birbirinden esasl ekilde farkl iki ksmdan meydana gelmi olmasdr. Birinci ksm kalnl 180-200 m. kadar olan yzey ksm olup, buras oksijen bakmndan zengindir. Bundan dolay da gzle grnmeyen hayvan kmeleri oktur. Bunun altnda kalnl 2.000 m. kadar olan ikinci ksm bulunur. Bu ksm bakterilerin husule getirdikleri kkrtl hidrojen ite zehirlenmitir. Bu zehirli gazn miktar, derinlikle artmakta ve dibe yakn yerlerde titrede 7 cm3' bulmaktadr. Karadeniz'e dklen akarsular ve havzann yzeyine den bol ya, buharlama 9e alnan suyu telfi ettikten baka, bu denizin seviyesini Marmara ve Ege denizinin seviyesinden 50 cm. kadar yksekte tutmaktadr. te bu seviye fark, Karadeniz'in bati ksmnda stanbul boazna doru umum bir akntnn meydana geliinin esas sebebidir. Bu aknt, Tuna bata olmak zere, Karadeniz'e dklen akarsularn akmlarnn fazla olduu ilkbaharda barizdir. stanbul boazndan geerek Karadeniz'e doru giden bir dip aknts vardr. Yaplan aratrmalara gre, Karadeniz, az tuzlu yzey sular altnda, stanbul boaz vastasyla, derinden Marmara'dan gelen ok tuzlu sularla beslenmektedir. Ktalar iinde yer alan Hazar ve Aral kapal denizleri vaktiyle byk bir i deniz tekil ederken yakn zamanda birbirinden ayrlmlardr. Gerekten Karadeniz. Hazar denizi ve Aral denizi, III. Zamann nc devri sonunda Gneydou Avrupa'dan Orta Asya'nn bat ksmna kadar uzanan byk bir i denizin paralan idi. Hazar denizinin seviyesi okyanus seviyesinin 26 m. altnda, Arat denizininki ise okyanus seviyesinin 83 m. stndedir. Bylelikle birbirinden 250 km. mesafede bulunan bu iki deniz arasndaki seviye fark 79 m. yi bulur. Her iki deniz de pek az tuzludur. Hatt Arat denizine, sular tatt bir gl nazaryla baklabilir. Karadeniz'den biraz daha byk olan Hazar denizinin (438.000 km2) gney kylan ran'a, bat kylan Dastan ve Azerbaycan'a, kuzeybat kylar Rusya'ya: dou kylan ise tamamen Trkistan'a aittir. Hazar denizi, dnyann n byk kapal su sahasdr. Avrupa'nn en byk nehri olan idil'in (Volga) ayrca Ural'n sular buraya dklmektedir, onlardan baka Kafkasya'dan gelen ve buraya dklen birok akarsular vardr. Deniz sathna den yllk

ya fctar ortalama olarak 400 mm.

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

39

kadardr. Bundan dolay tuzluluk miktar ehemmiyetsizdir. Tuzluluk, Hazar'n kuzey ksmnda binde 10'dan, idi) deltas anda ise binde 2 den azdr. Fakat gneydouda, Trkmenistan kylarnda tuzluluk nisbeti artmakta ve Karaboaz krfezinde binde 20'yi bulmaktadr. Hazar'n denizalt ekilleri olduka sadedir. Kuzeyde aa id) ovasnn devam gibi kabul edilen ve derinlii 50 m. den az olan bir saha vardr. Orta ksmnda 500 il 800 m. derinlikte kk bir ukur mevcuttur. Gneyde derinlik artmakta ve 1000 m.yi bulmaktadr. Bu derin anakta Karadeniz'de olduu gibi hayat yoktur. Buna karlk yzey sular zengin bir hayvan topluluuna sahiptir. Hazar kylarnn hususiyeti, okyanusun umum seviyesinin altnda oluudur. Bilhassa, kuzey, kuzeybat ve kuzeydouda geni sahalar kaplayan bu yerler tamamiyle llemeye yz tutmu bozkrlar (stepler) sahasdr. Denizin kuzey ksmna iki byk nehir dklmektedir: dil ve Ural. Kuzeydou kesinde denize dklen Emba, bunlar kadar ehemmiyetli deildir. dil deltasnn cephesi 150 km., deltann balad yerden denize kadar olan uzunluu ise 70 km. kadardr. Kuzeydouda st-Yurd yaylasnn n tarafndaki geni bir saha bataklklarla denizin birbirine kart kararsz bir yer olup, deniz 150 km. kadar ieri sokulmaktadr ve ky izgisi kati olmayp mevsimden mevsime ve frtnalarla yer deitirmektedir. Burada farkedilmeden denizden amurluk sahalara geilmektedir. st-Yurd blgesinde yalnz Manklak yarmadasnda ky yksektir. Yarimadann gneyinde takriben 15.000 km2 byklnde ve en derin yeri 13 m. olan Karaboaz krfezi vardr. Bir l sahasnda bulunan bu yerde buharlama ok iddetlidir. Krfez, Hazar denizi ile en dar ksm 250 m. geniliinde olan bir boazla itirak halindedir. Krfezin nihayetinde kalnl 2 metreyi bulan tuz birikimi vardr. Gney ve gneybatdan esen iddetli rzgrlar teekkl etmi tuzu ve tuzun iinde lm ve katlam balklar karaya atar. Bunlar Hazar denizinden boaz vastasyle krfeze giren sularla tanmakta ve Karaboaz krfezinin ok fazla tuzlu sularnda yaamayp lmektedirler. Hazar denizinin seviyesi devaml olarak deimektedir. Seviye, sene esnasnda dzenli veya dzensiz bir surette deiebilir. Dzenli deime bir gln seviyesinin deimesine benzetilebilir. Bu hal, Hazar'a dklen nehirlerin akm deimeleriyle alkal olup, en yksek seviyesi Temmuz'da, en alak seviyesi ise ubat'tadr. ikisi arasnda 40 cm.'lik bir fark yardr. Dzensiz deimeler, rzgrlarla alkaldr. Mesel Baku'da kuzeydou rzgrlar, sular ileri doru iterek gneybat rzgrlarnn meydana getirdii seviyeden 15 cm. daha yksek bir seviye husule getirirler. Ya da seviye deimelerine sebep olan dier bir mildir. Yan az veya ok oluuna gre, seviye seneden seneye ar ar alalr yahut ykselir. Aral denizinin sular, Hazar'nkinden daha tatl, seviyesi daha kararszdr. indeki adalar da (bunlarn yzlm 2345 km2'dir) dahil olmak zere alan kabaca 66.500 km2'dir ve okyanus seviyesinden 53 m. daha yksekte bulunmaktadr. Derinliin ehemmiyetsiz oluu (en derin yeri 68 m.), suyunun ortalama tuzluluunun azl ve ksa devrelerde deimesi dolaysyle (ortalama tuzluluk 1870'te binde 12 iken 1905'te binde 10.7'ye dmtr) Aral denizi, bir gl olarak kabul edilmektedir. Tuzluluk, byk nehirler aznda ok ehemmiyetsizdir. Tatl sular, ky boyunca yaylrlar. Aral denizinin atlaslarda "Aral

Gl" diye adlandrlmasnn bir sebebi de budur. Tuzluluun deimesi her halde, Aral'a dklen Sir Derya ve Amu Derya

nehirlerinin tadklar sularn akmlarndaki oynamalarla ilgili olsa gerekir. Bu iki nehrin dkld yerde tuzluluk ehemmiyetsizdir. Tatl sular, ortada tuzluluu biraz fazla olan bir saha brakarak kyy takiben yaylrlar. Aral denizinin sular,'Hazar denizinin sular gibi, yalnz klorlu deil, ayn zamanda slfatlar ve karbonatlar da ihtiva etmektedir. Bu denizin bat ukuru da, Karadeniz'in merkez ukuru ve Hazar denizinin derin sular gibi kkrtl birok hususlarda, kurak blgedeki byk bir gln karakterlerini haiz olmasna ramen, Karadeniz ve Hazar denizi gibi denizler arasnda yer almaya lyktr. Aral denizinin yzey sular yazn ok snr. Yzeydeki sularda 27,8 scaklk mahede edilmitir. Fakat bu yksek scaklklar sath olup, pek fazla derinlie gitmez. Scakln dibe doru azalmas hzldr. Austos aynda 60 m. derinlikte 4 scaklk kaydedilmitir. Seviye deiiklikleri de ehemmiyetlidir. Yllk seviyenin en yksek olduu ay Temmuz'dur. Kurak yllarda seviye alalr. Seviyenin yksek olduu yllarda, gln yzeyi de genitir. Nitekim 1880 ile 1908 arasnda gl seviyesi 3 metre kadar ykselmi ve yzeyi de 1/5 kadar genilemitir. Eskiden Hazar'la Aral birletii zaman bu denizle Hazar denizi arasndaki irtibat bugn terkedilmi olan Uzboy vadisi zerindendi. Hazar denizinin seviyesi alalmaya balad zaman, seviyesi yksek olan Aral denizinden Hazar denizine doru ayn yoldan bir ak meydana geldi. Baz corafyaclar bunu, Aral glnn bir aya mahiyetinde telkki etmektedir. Orta Asya'nn en byk gl olan Balka Gl (takriben 23.000 km2) Bat Trkistan'n bir paras olan Kazakistan'n hudutlar ierisinde bulunmaktadr. Marmara denizinin iki misli byklnde olan bu gl az derin olup, en derin yeri 20 m.yi bulamamaktadr. Bundan dolay kurak ve yal senelerin birbirini takip edii gln seviyesi ve sahas zerine hissedilir Surette tesir yapmaktadr. Gl besleyen en mhiin akarsu ili'dir. Eriyen buzullar ile beslenen bu nehirde sularn bol olduu mevsim yazdr. Gln aya olmad halde sular tatldr. Balk itibariyle fakir olan gt, kylarina nfus ekememtir. l ve llemeye yz tutmu bozkrlarla kapl evresinde topraklar umumiyetle verimsizdir. Yaplan aratrmalar Balka'n hibir zaman Aral denizi ile birlemedini meydana karmtr. Ala dalarn arasnda yer alan Issk Gl, 1609 m. irtifada olup, bahis konusu dalardaki buzullardan kaynaklarn alan sularla beslenmektedir. Bu sularn ay kadar donmasna ve Ekim ayndan tibaren gln kenanmnr karla kapl olmasna ramen gt, kn donmaz. Bundan dolay "Scak GT ad verilmektedir, takriben 6200 km>,lfltblr saha kaplayan goln uzunluu t75 km. kadar olup en geni yeri 55 km, derinlii de 702 m. dlf. Suyu, yar tatl yan tuzlu olan glde ok miktarda balk vardr. Gl bakmndan zengin bir memleket olan Trkiye'de byk ve kk btn gllerin kaplad saha takriben 9500 km^dir. Bunlarn iinde en ehemrfifyetliter! Van gl, Tuz gl, Beyehir gl, Eridir gl ve Marmara blgesindeki gllerdir. Van Gl Dou Anadolu blgesinin Yukar Murat - Van blmnde kendi adn tayan kapal havzsnn ortasnda yar almaktadr. Deniz seviyesindsn ykseklii

---------------------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

41

1646 metre olup, gneybatdan kuzeydouya doru uzanmaktadr, en geni yeri Tatvanla Bendmahi aa arasndadr (125 km.). Kuzey - Gney istikametindeki genilii, yer yer deimektedir: Bu ynde en geni yeri 75 km. kadardr. Gln en derin olduu yerler gney kesimleridir. GKln yzlm 3765 km^dtr. Bundan dolay evresinde oturanlarca "deniz' diye adlandrlr. Van Gl, tuzlu gller grubuna dahildir. Tuzluluk nisbeti binde 22.4 kadardr. Sularn scakl bakmndan Van gl orta kuak gllerinin scaklk hususiyetlerini haizdir. Yazn yzeyde scaklk 21'ye kar, kn yzey epeyce sour ve hatta tuzluluk nisbetinin az olduu kylarda su donar, e Trkiye'nin ikinci byk gl olan ve yzlm 1620 km2'yi bulan Tuz Gl 900 m. ykseklikte, derinlii pek ai olan bir gldr. En derin yeri iki metre kadardr. Gln sahas mevsimden mevsime ehemmiyetli deiiklikler gsterir. Dnyann en tuzlu gllerinden biri olan bu glde tuzluluk binde 329dur. Orta Toroslar'n kuzeybat ksmnda yer alan Beyehir, Sula ve EridirHoyran glleri etraf yksek dalarla evrilmi anaklarn alak ksmlarn igal etmektedirler. Bunlar esas itibarile krlmalar neticesi teekkl etmi olmakla beraber bunda karstik (kalkerin erime hususiyetleriyle ilgili) olaylarn tesiri de olmutur, umumiyetle az derin olan bu gllerin sular tatldr. Trkiye Corafyasnn Ana. Hatlar: *Dj* Trkiye, Kuzey Yarmkresinin orta iklim kuanda ve bu kuan gney ksmnda yer almaktadr. Eski Dnya denilen Asya, Avrupa ve Afrika'nn hemen hemen ortasnda bulunan Trkiye, tarihin her devresinde Akdeniz lemi ile Ortadou, Hint ve in arasnda bir kpr vazifesini grmtr. Her ne kadar Trkiyede iklimler, denizlerin kenarndan ieri doru bir kara iklimi zellii kazanrsa da, memleketimizde ne Kuzey Kutbu'na civar olan yerlerdeki iklimler gibi ok souk kara iklimleri, ne de Arap Yarmadas'nda olduu gibi ok scak ve kuru iklimler vardr. Trkiye Akdeniz havzasnn dou ucunda bulunmakla beraber bu havzada hkm sren btn meteorolojik hdiselerin az ok tesiri altnda kalr. Memleketimiz ayn zamanda kuzeyden kutup ve kutba civar blgelerin, gneyden de l kuann atmosfer hdiselerinden mteessir olur. Marmara, Avrupa ve Asya ktalarn birbirine balad gibi boazlar vastasyla Karadeniz memleketlerini Akdenize ve bu i denizle de d leme balamaktadr. Eskia, Ortaa ve hatta Yenian bana kadar Uzak Dou'yu, Hint lemini, Orta Asya'y, ran' ve Mezopotamya'y Akdeniz'e bu arada Avrupa'ya balayan mhim ticaret yollar Osmanl mparatorluumun topraklarndan geiyordu. Bu mhim kara ticaret yollarnn sonunda skenderun, Trabzon, stanbul, zmir gibi ehemmiyetli liman ve ehirler bulunuyordu. Yeniadan itibaren deniz ve okyanus yollarnn bulunmas ve 19. asrn sonunda Svey kanalnn almas, kenarda kalan Trkiye'nin zararna olmusa da, hlen Trkiye, Karadeniz'in kuzey ve kuzeybatsnda yer alan Sovyetler Birlii le Karadenizde kys olan dier devletleri Akdeniz ve Ortadou'dan ayran yegne devlettir; bu bakmdan esiz bir coraf mevkie sahiptir:

Trkiye'nin Yzey ekilleri ve Balca Blgeleri s Trkiye, ortalama ykseklii fazla olan bir memlekettir (1130 metre). Hkim olan yzey ekilleri dalar ve yaylalardr. Btnyle batdan douya doru ykselen Anadolu yarmadasnn i ksm geni bir yayla olup kuzey ve gneyde yksek dalarla evrilmitir. Bu sonuncular batda okluu gibi douda da dmlenerek Dou Anadolu yksek blgesini meydana getirmitir. Marmara blgesinin bir blmn tekil eden Dou Trakya, kuzeyde Istrancalar, gneyde Ganos ve Koruda ktlesi, batda Rodop ktlesi ile erevelenmitir. MeriErgene havzas bu erevenin ortasnda kalr. Trkiye, yzey ekilleri bakmndan; Kuzey Anadolu sradalar, Gney Anadolu sradalar (Torosiar), bu ikisi arasnda kalan Anadolu da ve yaylatan, Dou Anadolu yksek blgesi, Gneydou Anadolu, yarmadann batsn tekil eden Ege ve Marmara blgeleri ve Dou Trakya blgesi gibi ksmlara ayrlr. Anadolu yarmadas, Marmara ve Ege kylarnda gze arpan girinti ve kntlarna ramen Akdeniz blgesinin en ktlev olanlarndan biridir. Doubat istikametinde bir dikdrtgen eklinde uzanan Trkiye'nin bat cephesi btnyle paralanm olup, deniz derin krfezler halinde karann iine doru sokulmutur. Bu paralanma Marmara blgesinde daha fazladr. Fakat Anadolu yarmadasnn kuzey ve gney kylar fazla paralanm deildir. Anadolu'da kara iklimi zellii douya doru artmakta ve en byk deerini Karakse civarnda bulmaktadr. Anadolu'da bir taraftan mesafe dier taraftan yksek da sralarnn meydana getirdii mania i ksm civar denizlerin tesirinden mahrum etmektedir. Ayrca yzey ekillerinin ummi vaziyeti Anadolu'da kara tesirini arttrmaktadr. Trkiye'de deniz seviyesinden az yksek ovalarla alak yaylalar nisbeten az, buna karlk yksek yaylalarla orta ykseklikteki dalar fazla aha igal etmektedir. Memleket btnyle muhtelif meneli da ve yaylalardan mteekkildir. Bu sonuncular muhtelif irtifalarda grlmektedir. Mesel stanbul civarnda 120-140 m. Ergene havzasnn kuzey ve kuzeydou kenannda 200250 m. Gneydouda Suriye hududu civartnda 400-500 m. etrafnda, Anadolu'nun bat ksmnda, Eskehir-Ktahya arasndaki yaylalar blgesinde 800-1000 m. civarnda, Ankara -Konya arasndaki 1250 -1400 m.ler arasnda bulunmaktadr. Anadolu'da muhtelif yksekliklerde rastlanan bu yayla yzeyleri muhtemel olarak, deiik irtifalardaki mevzii taban seviyelerine gre teekkl etmi eski anma yzeyleridir. Anma yzeylerinin bulunduklar sahalar evreye nazaran daha az paralandklar halde evrede olanlar, mesel Marmara blgesinde olduu gibi, yap anma devresinde kenarlarndan iyice paralanmlardr. Trkiye'min yzey ekilleri, u ekilde hlsa edilebilir. 1- Trkiye btnyle ok byk bir ksm da ve yaylalardan mteekkH yksek bir memlekettir. Fakat yzey ekilleri bakmndan kenar ve i ksmnda bulunan ovalar da mhim bir yar tutmaktadr (ekil 11). 2- Yaylalar i ksmda, bilhassa Orta, ve Dou Anadolu'da geni sahalar kaplamaktadr. Buralarda mevcut olan dalar ya yaylalarn yksek kSHTilardr.yahutev-velden mevcut olanlara eklenmi olan volkanik ktlelerdir. Mesel f Anadolu'da Kayseri etrafndaki yaylalara (ortalama irtifa 1100-1150 m.) 2800 m. den hkim

42--------------------------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI_____________________________________________ 43

olan Erciyes, bunun gneybatsnda bulunan Hasan da (3253 m.) Melendz dalan {batdan douya doru 2727 m. 2936 m^ 1250 m.likbir alak yayla zerinde ykselmektedirler, Trkiye'deki yaylalarn byk b ksm anmadan meydana gel* mistir. Ayrca, bilhassa Dou ve Gneydou Anadolu'da geni sahalar kaplayan lay yaylatan da vardr. Karacada'n etrafnda, Diyarbakr ite Siverek arasnda bulunan sahadaki lav yaylalar, bunun gzel bir mislidir. Buna karlk bnye dzlkleri mahduttur. Bunlar daha ziyade Anadolu'da Neojen sahalarnda gelimitir. 3- Ovalar, mene itibariyle birbirinden farkldr. Kuzey Anadolu kenar ovalar umumiyette irili ufakl deltalardr. Misller: Dou Karadeniz'de Bafra, aramba ovalar ite Trabzon civarnda Deirmendere deltas, Ege blgesinde Bakray, Ge diz, Kk ve Byk Menderes deltalar, Akdeniz'de Gksu deltas. Marmara, Ege ve Akdeniz kenar ovalar daha kark bir menei hizdirler. Gerekten bu ovalarn bir ou knt havzalarnn birikinti tabanlaryla, bunlarn n tarafmda uzanan ve akarsularla denizin mterek faaliyetleri neticesi meydana gelmi olan taban seviyesi ovalandr. 4- Memleketimizin dier yerlerinde mevcut olmakla beraber, kuzey ve gney ksmnda hkim bir rot oynayan dalarn byk ksm kvrlma dalar olup kark bir yapy hizdir. Umumiyetle simetrik yapl bu dalarn, Jura tipinde olanlar. Gneydou Anadolu'da ve mahdut sahalarda olmak zere Marmara blgesinin gneydousunda neojen (III. Zamann ikinci devri) teekkltn hvi sahalarda grlmektedir. Dierleri ehemmiyetli krklarn meydana getirdikleri dalarla ve Dou Anadolu'da gen volkanik dalardr. Memleketimizdeki dalarn byk ksm Alp sistemine dahildir. 5- Trkiye'de Birinci Zamandan Drdnc Zaman'a kadar muhtelif ya ve tabiatta kalker teekkller vardr. Bunlar, memleketin her tarafnda, bilhassa Toros sistemine dahil dalarla Neojen yaylalarnda geni sahalar kaplamaktadrlar. Grlyor ki Trkiye, eitli andrma vetirelerinin faaliyeti neticesi meydana gelmi muhtelif ya ve tabiatta yzey ekillerini ihtiva eden bir memlekettir. Trkiye'nin klimi Bilindii zere Trkiye 35 50' ile 42 06' Kuzey paralelleri arasnda bulunan yar kta durumunda ktlev bir Akdeniz yarmadasdr. Memleketimiz, btn ite, Orta kuak Mimler grubuna dhildir Bununla beraber coraf enlemin, denizlere yaknlk ve uzakl ve ykseklii tesiriyle birbirinden az ok farkl iklim tipleri ayrt edilebilir. Mesel yarmadann gney kylarndaki ovalarla (ukurova ve bununla Fethiye krfezi arasnda kalan kk aptaki ovalar), deltalar (Gksu deltas ve daha kk aptaki deltalar) ve alak yaylalar, bilhassa yaz devresinde, scaklk rejimi bakmndan subtropikal kuak sahasna girmektedir. Buna karlk Trkiye'nin Karadeniz kylarnda her mevsimi yal olan bir iklim vardr. Yarmadann i ksmlarna gelince; buralarda kara zellii tayan iklim tipleri kendilerini gstermekle beraber, Anadolu ve Gneydou Anadolu iklimleri Dou Anadolu ikliminden farkldr. yle ki Anadolu ite Gneydou Anadolu'da bozkr iklimleri (Gneydouda le mtemayil step iklimi) hakim olduu halde, Dou Anadolu'da, denizlerden uzaktk ve ykseklik tesiriyle yllk scaklk fark ehemmiyetli, klar id-

44

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

45

deiti geen ve karn toprak zerinde kalma sresi uzun kara zeliii tayan bir iklim vardr, Trkiye'de iklim tiplerini ayr ayr ele aftp incelemeden evvel, onlara meydan veren iklim unsurlarn (scaklk, basn, rzgr, ya) ksaca gzden geirmek faydal olacaktr. Scakln Dal: Trkiye'de yllk ortalama scaklklarn deeri gneyden kuzeye ve gneybatdan - kuzeydouya doru azalmaktadr. skenderun krfezi evresinde ve Gneydou Anadolu'da 20 olan yllk ortalama scaklk Gller evresinde 17, Ankara civarnda 16, Eskiehir havalisinde 15, Bolu etrafnda 14 dir. Bu husus coraf enlemin tesiri dolaysyledir. Bununla beraber yllk ortalama scaklklarn dalnda, kara ve denizlerin dal ite irtifan da byk rol vardr. Trkiye'nin en scak yerleri gneydou ve gney ksmdr: 18 ve daha fazla. Bunu Ege kylaryla Marmara denizi kylar, Orta ve Dou Karadeniz kylar takip etmektedir. En souk yerler Dou Anadolu yaylalar olup buralarda ortalama scaklk 46, hatta blgenin byk bir ksmnda 4'nin altndadr. Trkiye'de souk mevsimi temsil eden Ocak aynda ortalama scaklk umumi yetle gneyden kuzeye ve kylardan ierlere doru gittike azalmaktadr. En so uk yerler ktlev bir yarmada olan Anadolu'nun i ksm ve bilhassa Dou Anado lu yaylalardr. Kars-Erzurum-Karakse geni iinde kalan yaylalarda ortalama scaklk, bu ayda, 0 nin altndadr. Scak mevisimi temsil eden Temmuz aynda or talama scaklk umumiyetle kylardan i ksmlara doru artar: Ege kylarnda 25 il 27 olan ortalama scaktk, i ksmlarda, denizin tesiri hissedilmediinden dola y artmaktadr, i Anadolu'da 22 ve 29 derece olan scaklk, gneydouya doru artmakta ve bu blgede 32 ile 34 dereceyi bulmaktadr. Temmuz banda ortala ma scaklklarn dalnda denizlerden uzakln ve etraf yksek yayla ve dalar la evrilmi ukur sahalarn oynad rol ok byktr. j^Sh Yan Dal ve Ya Rejimleri: Yllk Ortalama ya miktar, umumiyetle, evrede i taraftan daha oktur. Dalk sahalarda 1 m.den fazla olan ya mesel Kuzey Anadolu dalaryla, Toroslarda, yer yer 2 metreyi bulmakta, hatta gemektedir. Anadolu'nun i ksmndaki dalar da civar ovalardan daha fazla yaldr. Bu hal, yan dalnda yzey ekillerinin byk tesiri olduunu gstermektedir. Bunun gibi Trkiye'yi geni bir saha zerinde kuzey, gney ve batdan eviren lk denizlerin tesiri de ehemmiyetlidir. Bunlarn tesiri yalnz buharlama sahalar olmak dolaysyla deil, fakat ayn zamanda batdan douya doru yer deitiren gezici alak basnlarn gei yeri olmalar ve nihayet bizzat bu denizlerin scaklk bakmndan msait ksmlarnn mevzii alak basnlarn teekklne imkn vermeleri dolaysyledir. Dier taraftan Trkiye'yi eviren denizler, kara ktlelerine gre, lk sahalar olduundan hava ktlelerini kararsz bir hale getirmektedirler. Btn bunlar, kenar blgelerde yan fazla olmasnn milleridir. Trkiye'de yan dalnda en nemli unsur yzey ekilleridir. Kuzey ve gneyde yksek kenar dalar, nemli rzgrlar tutarak bunlarn iindeki su buharnn byk ksm, i tarafn zararna ya halinde brakrlar. Gney Anadolu da Kuzey Anadolu gibidir. Buna karlk Ege blgesi, yzey ekillerinin hususiyeti dolaysyla

(bilindii zere bu blgede bat-dou istikametinde uzanan geni vadiler, ehemmiyetli dirsekler meydana getirmeksizin i tarafa doru sokulmaktadrlar) nemli rzgrlar ierilere kadar girdikleri gibi Ege denizinden geen gezici alak basnlar da bu oluklarn uzandklar sahada i taraflara kadar tesirlerini hissettirirler. Buna karlk Trakya'nn kuzeydousundaki Istranca dalar bu ynden esen nemli rzgarlarn Ergene havzasna girmesini ksmen nlerler. Trakya'nn gneybat ksmndaki dalar, Gney Anadolu'da olduu gibi, yksek bir da sras tekil etmediinden, i tasm gney ve gneybatdan gelen nemfi ve lk rzgrlarn ve ksmen de Boazlardan geen gezici alak basnlarn tesiri altndadr. Memleketimizin hemen her tarafnda souk mevsim (sonbaharn bir ksm, kn tamam ve ilkbaharn bir ksm) scak mevsimden daha yaldr. Yaz mevsimi, Akdeniz ikliminin hkim olduu Gney Anadolu ky blgesiyle Ege'de ve bu iklimin bozulmu bir ekli olan Suriye ikliminin yayl sahas iine giren Gney Anadolu'da kuraktr. Gerekten Antalya ve izmir'de yllk ortalama ya tutarnda yaz mevsiminin pay ancak % 3, Diyarbakr'da ise % 2'dir. Marmara blgesine doru yaz yamurlarnn pay artmaktadr (istanbul'da % 13, Edirne'de % 20). Her mevsimi yal olan Dou Karadeniz blgesinde ise % 20'yi bulmaktadr. Burada en yal mevsim sonbahardr (% 35). Yaz yamurlarnn hakan olduu blge Kars -Ardahan yaylalardr (Kars'ta yllk ortalama yan % 36's yaz yalardr), i Anadolu'ya gelince burada ya zamisi ilkbahar ve ka isabet eder (Ankara'da ilkbahar yalar % 36, k yalar % 28'dir). Memleketimizde souk mevsim, bilhassa k, baz blgelerde (Marmara blgesi, Bat Karadeniz, i Anadolu, Dou Anadolu) kar yaldr. Yaan karn toprak zerinde katma mddeti coraf millerin (iklim ve yzey ekilleri) etkisi altndadr. Bat ve bilhassa Gney Anadolu kylarnda kar pek seyrek yaar. Mesel Antalya'da baz seneler kar yaar; fakat karn toprak zerinde kald mddet bir gn bulmaz. zmir'e de senede birka gn den kar, scaklk uzun zaman sfr derecenin aJtina inmediinden, toprak zerinde fazla kalamaz, erir. Kuzeye doru *ridka karla rtl gnlerin says artmaktadr. Marmara havzasnda karla rtl gnlerin says, ortalama olarak, yksek dalar hari, 11 gn kadardr. Yar kara zellii tayan Trakya'nn t ksmnda bu mddet, ortalama olarak Marmara kyrlarmdaktnJn stndedir. orlu'da 13 gn. Lleburgaz'da 12 gn, Edirne'de 19 gn kadar. Kar, Karadeniz ktyrfsrna, Marmara kylanna nisbetle daha fazla yaar (15 gnn stnde). Bunun gibi kylardan ieri doru gidildike de ortalama karla rtl gnler saysnn artmakta olduu grlr. Anadolu'da karb gnler saysnn art zerine tesir eden unsur scaklktr. Anadolu ile Dou Anadolu'da souk mevsimdeki ya o kadar ehemmiyetli deildir. Fakat scaklk dk olduu iin, bilhassa Dou Anadolu'da, kar uzun mddet topra rter. Mesel karta rtl gnler says, ortalama olarak. Kayseri'de 40. Sivas'ta 71, Erzurum'da 120 gndr. Basn ve Rzgrlar: Trkiye, coraf mevkii itibariyle kuzey ve kuzeybatsndaki souk hava ktleleriyte, gneyinde bulunan scak hava ktlelerinin tesiri altndadr. Memleketimizde rzgr istikametleri her mevsimde deiik olmakla beraber, k mevsiminde daha ziyade Anadolu'nun i ksmndan kenarlara dorudur. Bunda i kanun evredeki denizlerden daha souk olmasnn tesiri vardr. Fakat

46-----------------------------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

47

Anadolu'yu evreleyen denizler ve karalar zerinde basnlar sabit olmadndan rzgr istikametleri de bunlarla alkal olarak sk sk deiir. Yaz mevsiminde Trkiye zerinde ve etrafnda basncn dal ka nazaran daha murrtazamdr. Gerekten bu mevsimde kuzey yarm kresinde subtropikal yksek basn (Asorlar yksek basnc) sahasrtf genileterek Avrupa'da Karpatlar'a kadar uzanr. Buna mukabil ok scak olan n Asya bir alak basn sahasdr (Alak basncn merkez ksm, Bat Pakistan, Afganistan ve ran yaylasnn douudur). u halde rzgrn umumi istikameti memleketimiz -Trerinde kuzeybatdandr. Bunlardan baka memleketimizde, bilhassa yaz mevsiminde, kara ve deniz meltemleri vardr, izmir'de denizden karaya doru esen labat bunlardan biridir. Ayrca Karadeniz ve Akdeniz tay blgelerinde de deniz ve kara meltemlerfevardr. Trkiye'nin klim Blgeleri s Memleketimizde, bilhassa scaklk ve yan yfHik seyri bakmndan eitli Mm tipleri vardtr. Bunfardah Akdeniz ikliminde umumiyetle yazlar scak ve kurak, klar yat ve lk geer Bu iMiffl memleketimizin Akdente Kylaryla Ege blgesinde ve yazlarn kurak getii yllarda, ksmen Marmara blgesinde grlr. Blgenin gney ve gneydou ksmnda bat-dou istikametinde uzanan ve karalarn iine doru iyice sokulmu bulunan krfezler (Gemlik ve zmit krfezleri) bu iklimin tesirini ierilere kadar gtrrler. Da sralarnn uzan da bur yardm eder. Bunlar kuzeyden esen serin rzgrlara engel olurlar. Marmara blgesinde bu iklimin yayl dalarla ilgilidir. Kyya paralel olan Toros dalar Akdeniz ikliminin i ksma yaylmasna bir engel olduu halde Ege blgesinde kyya dik olarak alan byk vadiler, (Bakray, Gediz, Kk ve Byk Menderes vadileri) bu iklimin ierilere doru yaylmasn kolaylatrrlar. Bu iklime misl olarak Ege blgesinde zmir, Manisa ve Aydn, Akdeniz blgesinde ise Antalya ve Adana gsterilebilir. Ya rejimi bakmndan Gneydou Anadolu blgesi, btnyle Akdeniz ya rejimine ben-zerse de, burada ya daha azdr. Anadolu'nun gney ky kuanda hkm sren Akdeniz, iklimi Toroslar ve douda Amanoslar dolaysyla ierilere sokulamaz. Bitki rt bunu aka gstermektedir. Gneydou Anadolu yaylalar ounlukla bozkrdr. Buralarda scaklk ve yan yllk dal deiiklie urar. Anadolu'da yaz mevsimi umumiyetle kurak, souk mevsim yal olmakla beraber ya zamisi ilkbahara rastlar (Ankara ve Sivas'ta en yal ay Mays'tr). Gneydou Anadolu yaylalarnda ise gze arpar bir yaz kurakl vardr. Ya, umumiyetle Akdeniz ky blgesindekinden azdr: Diyarbakr 487 mm., Urfa 452 mm. Yatan daha mhim olan, ykseklik, ky dalar ve denizden uzaklk dolaysyla kara zelliinin artmasdr. Anadolu'da klar souk, yazlar scaktr. Konya'da en souk ayn ortalamasyla en scak ayn ortalamas arasndaki fark 24.3 derecedir. Adana'da ise bu fark ancak 18.5'dr. Gneydou Anadolu yaylalarnda klar, Anadolu'da olduu kadar souk olmad gibi yazlar da ok scaktr. Urfa ve Mardin'de en souk ayn ortalamas ite en scak ayn ortalamas arasndaki fark 26'yi gemektedir. . ksmlarda grlen ve bitki rts olarak bozkrn yaygn olduu bu sahalardaki iklime umumiyetle bozkr

iklimi denilmektedir. Her ne kadar Anadolu ve Do-

u Anadolu'nun alak ksmlarnda (etraf yksek da ve yaylalarla evrilmi havzalarla alak yaylalarda) ve Gneydou Anadolu'nun alak yaylalarnda bozkr, hkim bitki rts ise de bu blgede iklimi tekil eden unsurlarn zellikleri ayn deildir. Her blgenin iklimi de kara hususiyeti tamasna ramen en scak ve en souk aylar birbirinden farkldr. Gneydou'nun alak yaylalar yazn ok scak (Diyarbakr ve Urfa'nn Temmuz ortalamas 30'nin stnde) ve klar ise serindir (Diyarbakr'n Ocak ortalamas 1.5 ve Urfa'nnki 5.0). Buna karlk Anadolu'da Konya'nn Ocak Ortalamas -1.2, Sivas'n -4.2. Erzurum'un ise -8.6'dir. Burada yaz aylarnn ortalama scaklklar 20 dereceyi bulmaz. Yan yllk dal da farkldr. Gneydou'da azam ka isabet ettii halde, Anadolu'da ve Douda ilkbahar yamurlar, kuzeydouya doru ise yaz balangc yamurlar hkim otur (Kars'da en yal aylar Mays ve Haziran'dr). Kars ve Ardahan yaylalarnda yaz mevsimi yal olduu iin ot cinsinden bitkiler, Anadolu'da olduu gibi kuraklktan zarar grmezler. Her mevsimi az ok yal olan bu yaylalarda bozkr kaybolur. Kuzey Anadolu blgesinde ya zamisi sonbaharda olmak zere her mevsimi yal, denize yaknlk dolaysyle, btn mevsimleri lk geen bir iktnr tipi vardr. Karadeniz blgesinde batya doru gidildike ya zamisi sonbahardan ka doru kaymaktadr. ile'de sonbahara isabet etmekle beraber k yalarnn nisbeti de yksektir. Fakat Marmara'nn dousunda zmit'teki gibi en yal mevsim ktr. stanbul'da yaz mevsimi, dier mevsimlerden daha az yal, fakat kurak deildir. Bursa'da da durum byledir. Fakat batya doru gidildike Akdeniz'in tesiri gze arpmaktadr. Marmara blgesinde klar olduka souk geer. Bunda blgenin kuzeye ak oluunun tesW vardr. Bununla beraber zmit ve Gemlik krfezlerinin kuzeyden dalarla souk rzgrlara kar kapal oluu, buralarda Akdeniz iklim* hatrlatan mevzii iklim tipleri yaratmtr. Kocaeli dalan ile Samanl dalannn mahfuz yerlerinde zeytin yetiebilmektedir. Trakya'da kylardan ieri doru gidildike Akdeniz ve Karadeniz Mim tipleri bozulmakta, bunlarn yerini kara zellii tayan iklim tipi atmaktadr. EcKrne'de yllk scaklk fark 22,5 dereceyi bulur. Bitki rts: Trkiye'de iklim tipinin mhiyeti ne olursa olsun esas bitiri rts ormandr. Eer orman bugn her tarafta grlmyorsa bunun sebebi tahribe uram olmasdr. Eski bir iskn sahas olan Anadolu'da ormanlar, nesiller boyunca yakacak temini ve tarta elde etmek iin tahrip edilmitir. Dou, gneydou ve Anadolu ile Trakya'nn i ksmnn plakl bu ekilde izah edilmektedir. rmenin u yahut bu sebepten tahrip edildii yerlerde maki (yaz k yeB kalan ahlk) ve i ksmlarda bozkrlar meydana gelmitir. Topraklarmzn % 13.5'i kadarn kaplayan ormanlar (allklar ve maki dahil) memleketin eitli blgelerine datm bulunmaktadr. Bol yal Karadeniz blgesinin ky dalar ormanlarla kapldr. Tahribe uramayan yerlerde orman,deniz seviyesinden balar ve takriben 2000 m.ye kadar kar. Bunun stnde kalan sahalarda yerini otluklara brakr. Ormarun 1000-1200 m.ye kadar olan aft kam daha ziyade grgen, kaym. mee, kestane gibi yapraklann dken aalardan, st ksm ise umumiyetle ine yaprakl aalardan (kknar, saram, ladin) mteekkildir. Blgedeki dalarn daha yal kuzey yamalarnda orman gney yamalarnda olduundan 8ik*r. Dalarn kuzey yamacnda nem seven ormanlar bulunur. Mar-

4--------------------------------------------------------------------------------TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

49

mara blgesinde de orta ykseklikteki dalarla (Istranca dalar, Kocaeli dalar ve Samanl dalan), yksek ksmlar dnda Uluda, kayn, mee ve grgen kar ormanlarla kapldr. Da sralarnn yksek ksmlar ile i kesimlerinde ise am ormanlar grlr. Ege ve Akdeniz blgelerinin hkim bitki rts yine ormandr. Orman, Ege'de, bat-dou istikametinde uzanan oluklar boyunca ierlere kadar sokulmaktadr. Balkan Yarmadasnda Trkler'in Bulunduklar Yerlerin Corafyasnn Ana Hatlar: TrfSfer 1389'dsKosova meydan muharebesini kazandktan sonra adalarla Dalmaya kylarndaki ehirler ve kuzeybatda Hrvatistan'n Slovenya ve dalk bl-

SKP

1
/ 133-

24-

* \ mm.

,, m
Z 1 rf 4
1 1-1
\0. S. M. N. M. H. T. A.

M
\ V r- -50 -40

\
^,

50
-20
10

4
E. Ek. K. A.

ekil 19- skp'n iklim diyagram. Scaklk kesik izgi ile. ya stunlarla gsterilmitir. gesi hri, btn yarmadaya hkim oldular. Balkanlara hkmeden Trkler yarmadann blgesine yerletiler. Buralar Makedonya, Dou-Kuzeydou Bulgaristan ve Trakya'dr. Bununla beraber imparatorluun bir paras olan Balkanlar'da, 1912-1913 harbine kadar,, dank olarak birok yerlerde bulunuyorlard. Balkan harbinden sonraki gler Trk nfusunun azalmasna yol at. stikll Sava ve kinci Dnya Harbi'nden sonraki mbadele ve gler bunu takip etti. Bugn Balkanlar'da muhtelif yerlerdeki Trk aznl byk kayplara uramtr. Makedonya, Bat Trakya, Dou ve Kuzeydou Bulgaristan bugn de Trkleri'n topluca yaad blgelerdir. Yap ve yzey ekilleri bakmndan Bat Anadolu'ya benzeyen Makedonya, dalk ktleler ve havzalar halinde paralanm bir blgedir. Byk bir ksmnn sularn Vardar ve kollar boaltr. Blgeyi bandan sonuna kadar boyuna kateden Vardar nehri, yumuak Neojen havzalarnda geni vadiler, ara yerlerdeki sert talardan meydana gelmi eiklerde de dar ve derin boazlar amtr. skp havza-

ekil 12 - Balkan Yarmadas'nda Trktar'tn oturduktan yerleri gsterir harita.

50

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI

stnda geni ten Vardar vadisi, Tikveln gneydousunda Demirkap'da dar bir boaz iinde akmaktadr. Boazn uzunluu 19 km.dir. Bat-dou dorultusunda yer yer 45-50 km. geniliinde olan skp-Tikve Neojen havzas ortalama irttfal 1600-1800 m. olan yaylalar ve bunlar zerinde ykselen srtlarla (2000-2500 m.) evrelenmitir. Bat Makedonya'da yukar Vardar blgesindeki billur ktleler bu akarsu ve kollar tarafndan paralanmtr. Yksek ksmlarda Drdnc Zamandaki mevzii buzullarn izleri grlr. Aradaki ukur alanlar kntler neticesi meydana gelmitir. Muhtelif irtifalarda olan ukur, sahalarn bazlar gllerle kapldr. Ohri gl (695 m.) bunlarn en nemlisidir. Halen 270 kilometre karelik bir saha kaplayan Ohri ginn en derin yeri 280 m.tm,. Presba ukurluunun ok mahiri bir paras da kendi adn tayan gl tarafndan igal edilmitir. Presba glnn derinlii 25 metredir. Blgenin en byk ukurluu Manastr-Pirlepe olup 1000 kilometre karelik bir alan kaplamaktadr. Makedonya'da dalk ktlelerin yn ve ykseklii Akdeniz ikliminin tesirlerini azalttndan Yunan Makedonyas'ndaki iklime nazaran, kara zellii hkim bir iklim vardr. skp'te yllk scaklk fark ehem

miyetiidir. Y*k ya miktar 450 mm. oivanndadr {ekil 13). Bu miktar daha gneyde, Manastr'da 674 mm. civarnda ofup bunun ancak %'15'i yazn der (ekil 14). Bu da blgenin gney ksmnda Akdeniz tesirinin ehemmiyetli okluunu gstermektedir. Bu tesir, Dou Makedonya'da Vardar vadisi boyunca daha barizdir. Bunun gney ksmnda ylhk ya miktar 400 mm. kadardr. Bu adim artlarna tekabl eden bitki rts ormandr. Yalnz orman rts eitli tahribtere uradndan, hlen blgenin ancak % 0tmu tekil eder. Yksek tasmlarda amlar, aalarda yapraklarn dken aalar, bunlar arasnda ete, kestanelikler geni bir saha kaplamaktadr. Dou Makedonya'da maki ancak Vardar vadisi boyunca kuzeye doru kmaktadr. Makedonya gibi Bat Trakya'nn da byk ksm eski sahrelerden mteekkildir. Bunlar tesviye edildikten sonra birok defalar menei dahili hareketlerle ykselmiler ve krlmlardr. Kink yerleri nc Zamann ikinci yans ve Drdnc Zamana ait gllerin depoiartyia dolmutur. Farkl anmalar neticesi, sert satire

c 2724-

SELANK

21 -181512' 9? " 6 3-

/ /

fifi
l/n

\ i

mm.

\nn
-40

,5

'fi
I
l. A S.

n
N. M. H. T.

n
20 10

"30

M.

Ek

K.

A.

ekil f 4> Manasttr'n Mim diyagram, Scaklk kesik izgi ila, ya stunlarla gsterilmitir.

ekil IS- Selnik'in iklim diyagram, Scaklk kesik izgi ile, ya stunlarla gsterilmitir.

52

TRK DNYASI EL KTABI

TRK LKELERNN CORAFYASI_____________________________________________93

terden meydana gelmi olan havzalarn ereveleri yksekte kalm ve yumuak sahreierden ibaret olduklar iin i havzalar, alak ksmlar tekil etmilerdir. Bu havzalarn tabanlar sonradan dolarak, ovalan meydana getirmilerdir. Bir ou da kenarda bataklklara meydan vermitir. Esas itibariyle eski bir ktle olan Rodop, bat-dou istikametinde uzanan yksek bir dadr. Bulgaristan'a, Struma ile Aa Meri arasnda, Ege ufuklarn kapamaktadr. Rodop dann st ksm ile kenarlar arasnda esasl fark vardr. Ktlenin kuzey, kuzeydou ve gney kenarlar dar ve derin vadilerle paralanm olduu halde, st ksm anma yzeylerinden meydana gelmitir. Rodop dalar Balkan yarmadasnn en yksek ksmlarn ihtiva etmektedir. Rila ve Pirin ktlelerinde yarmadann en yksek tepeleri bulunmaktadr. (Musulla Tepesi 2930 m). 2500 metrenin stnde buzul glleri vardr. Denizin yaknl dolaysyla dan iklimi sert deildir. Ocak ve Temmuz ortalama scaklklar 0,6 ve 24,6'yi gemez. Olduka yal olan ktlede etekler ormanlarla, yksek yerler otlarla kapldr. Sredna Gora ile Rodoplar arasnda bat-dou, kuzeybat-gneydou istikametinde takriben 200 km. uzunluundaki Yukar Meri oluunun taban, Tatarpazarc ile Trkiye hududu arasnda 100 m.ye kadar alalmaktadr. Vadi, kta iinde olmasna ramen yaz mevsimi de Akdeniz ikimi karakterini hizdir. Havzada ilkbahar lk,.jonbahar olduka scak geer. Deniz seviyesinden 160 metre ykseklikte olan Rlibe'de yaz mevsimi scak (Temmuz ortalamas 23.5), klar olduka sert geer. Ffiibe" de yllk scaklk fark 84'dir. Kuzey ve bilhassa gneyde Rodoplar'la evrilmi olan Yukar Meri havzas fazla ya almaz. Yllk ya ortalamas 535 mm. dir. Her mevsim yal olmakla beraber zamisi ilkbahara rastlar.

BBLYOGRAFYA Almeida. P. Camena, Etals de la Baltiue Russie, (Geographie niverselle, Armand Colin), Paris 1932,8.267-319. Ardel, Ahmet Klimatoloji (Geniletilmi nc bask), stanbul 1973. Eserde Trk Dnyasnn muhtelif blgelerine ait iklim bilgisi vardr. Ardel, Ahmet, Jeomorfolojinin Prensipleri, Fasikl I ve II, istanbul 1968 ve 1971. Atlaslar: a. The 77mes Atlas of The World, Cilt t ve II, 1958-59. b. Der Grosse Bertelsmann Weltatlas, 1961. Brrot, Pierre - Dresch, Jean, La Mediterran et le Moyen orient. Cilt l-ll (Introduction aux etudes de Geographie} 1953-1956. Blanc, Andre, Geographie des Balkans (Que sais-je serisi) 1965. Bontervvetc, K. - Anger. H. - Schultg, A VVegener, Georg - Rosinski, H., Nordasien, Zentral - und Ostasien. (Handbuch der Geographischen VVssenschaft), s. 211-244. Chataigneau, Yves, - Sion, Juies, Mediterranee Peninsutes Mediterraneennes, pays Balkaniques, (Geographie niverselle}, 1934, s. 395 - 575. Darkot, Besim, Trkiye iktisadi corafyas, stanbul 1972. Duran, Faik Sabri, Byk Atlas. stanbul 1938. George, P., IV.R.S.S. Orbis Koleksiyonu (Orta Asya'ya taalluk eden bahisler), 1962. Bu eserde Sovyetler Birliinin btnne ait tabi, beerve ekonomik bilgi ve geni bibliyografya vardr. George. Pierre, Geographie de la Population, (Que sais-je serisi), 1967. Grena/d, Fernand, Haute Asie. cilt VIK, 2. Ksm, s. 235-377. (Geographie niverselle, Armand Colin). Paris 1929. Hann, J., Handbuch der Klimatologie, 1911, s. 313-326. Reetus, Bisee. Nouvelle Geographie niverselle, Cilt VI. lAsie russe, 1881, s. 305-573. Tanolu. Ali, Ziraat Hayat. stanbul 1968, c. I. Tanolu, Ali, ktisadi Corafya. Enerji Kaynaklan stanbul 1971. VVoeikof, A., Le Turkestan Russe, 1914, s. 360.

*m $R

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

II. Trk Dnyasnn Demografik ve Ekonomik Yapsna Toplu Bir Bak


Nadir DEVLET

1. Demografi
XX. yzyln sona erdii u yllarda Trk soyuna mensup topluluklar bir devamllk arzeden ve Balkanlar'dan balayarak inin bat ksmna kadar uzanan deiik lkelerin hkmran olduu blgede yaarla;. Ayn soydan gelen bu topluluklar tarih, coraf ve siyasi artlarn yaratt farkllklar gsterirler. Ancak, Trk soyuna mensup topluluklar balayc unsurlarn olduka gl olduu da kabul edilmektedir. Bu Trkleri iki ana gurupta ncelemek mmkndr. tkini Trkiye ve Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti gibi bamsz devletlerde yaayan Trkler; (kincisini ise siyas bamszla sahip olmayan veya bulunduklar lkede aznlk durumunda olanlar tekil eder. Birinci kategoridekiler dnya Trk nfusunda takriben te birlik bir orana sahiptirler. Baka bir ifadeyle Trkiye'ye komu olan (veya olmayan) lkelerde yaayan Trk soyundan topluluklarn toplam nfusu neredeyse Trkiye'dekilerden iki kat fazladr. Deiik lkelerde yaayan Trk topluluklarnn nfuslar hakknda shhatli bilgi almak mmkn olmamakla beraber dnyadaki Trklerin saysnn 150 milyonu getiini tahmin etmekteyiz. Bamsz Trk lkelerinde dahi yaplan nfus saymlarnda kayda gemeyenlerin bulunduu dnlrse dier lkelerin siyas emeller dolaysyla istatistikleri diledikleri ekilde ner ettikleri de dnlebilir. Ayrca baz lkelerin ok seyrek veya hibir zaman nfus saym yap-' mam olmalar, yaptklar takdirde de aznlklar hakknda bilgi vermemeleri dnya Trk nfusunu tespitte aratrmaclar hayli kmazlara gtrmektedir. Bu almada resm belgelerin bulunamad hallerde tarih tahminlere dayanmak zorunda kaldk. Dnya demografik tablosu doum ve lmlerle etkilenmeyip

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

57

savalar, afetler ve gler neticesinde de nceden tahmin edilemeyen deiikliklere uramaktadr. Bu da blgesel demografik aratrmalarn ne kadar mhim ol* duunu gstermektedir. Aksi takdirde baz hallerde her yl deien nfus hareketlerini tespit etmemiz mmkn olmayacaktr. gler dolaysyla Trkiye'deki nfus hareketlerinin dahi takibinde karlalan zorluklarn ok daha karma dier Trk topluluklarnn nfuslarnn tespitinde ortaya kmaktadr. Bu almamzda Trkiye Trkleri konusunda lkemizde ok sayda yayn bulunduundan ana bilgiler vermekle yetineceiz. Yukarda da ifade ettiimiz zere Trk soylular Balkanlar'dan balayarak in'e kadar uzanan tarih, din ve dil gibi ortak deerleri paylaan millletlerin yaad bir blgede youn ekilde bulunurlar. Buray aadaki 7 coraf blgeye ayrmak mmkndr: 1. Balkanlar

Libya gibi lkelerde de gerek Trkiyeli gerekse baka blgelerden buralara yerleen Trk soylular mevcuttur. Yukarda da belirttiimiz zere dnyadaki Trk soylularn toplam nfusu 140 milyonu gemi bulunmaktadr. (BakA.Tablo) Bu nfusun byk bir ksm Trkiye Cumhuriyeti snrlar dnda yaamaktadrlar. DNYADA TRK NFUSU (1990 TAHMN)
Trkiye (1990) Yurt d T.C. Vatandalar SSCB (1989) HC(1990) Afganistan Iran 56.570.000 2.377.871 49.523-215 9.456.184 2.500.000 24.000.000 2.000.000 500.000 200.000 2.000.000 140.000 120.000 150.000 200.000 250.000 :' 147.987.270

2. Trkiye 3. Iran

4. Kafkasya 5. dil-Ural 6. Sovyet Orta Asyas ve Kazakistan (Bat Trkistan) 7. incang-Uygur Blgesi (Dou Trkistan)

M*

ni> -

Irak Suriye Kbrs Bulgaristan Romanya Yunanistan Yugoslavya ABD Dier lkeler Toplam

Trkiye'nin dnda coraf blgelerde yaayan Trk topluluklar bulunduklar siyas sistemler, bazlarnn Trkiye ile asrlardan beri olan kopukluklar v. gibi sebeplerden kendi yazl edebiyatlarn gelitirerek gerek d, gerek adet, rf ve gerekse dnce yaps bakmndan kendilerine has zellikler gsterirler. Zaman iinde bu topluluklar deiik boy adlarn kendi mM adlar olarak benimsemiler ve yresel miB benlie kavumulardr. Trk soyundan olup da kendi milR adlaryla bilinen topluluklar unlardr: SOVYETLER BRLI'NDE (Nfus kesafetine gre): zbek, Kazak, Tatar, Azer, Trkmen, Krgz. uva, Bakurt, VakMt Karakalpak, Uygur, Kumuk, Gagauz, Tuva, Karaay, Meshet, Hakas, Balkar, Attay, Krm Tatar, Nogay, Sor, Karaim, Kundur, Kafkasya Tffcmeni, Dolgan ve Krmak. N HALK CUMHURYET'NDE : Uygur, Kazak, Krgz, Salar(Salur), ibe (i ve), zbek ve Tatar; r* AFGANSTAN'DA: zbek, Trkmen, Krgz. Kazak, Karakalpak ve Uygur; RAN'DA : Azer. Kakay, Afar, ahseven, Kaar, Karapapah, Hamse, Kengri, Trkmen t*B:' ! Bunlarn dnda ise, Irak, Suriye, Bulgaristan, Yunanistan gibi yabanc devletlerde bulunan ve ezjpi ounluunu Trkiye Trkleri'nin tekil ettii Trk topluluklar bulunmaktadr. kinci Bamsz Trk Devleti Kuzey Kbrs Trk Cumhuriyeti. Almanya, Fransa, Avusturya, Hollanda, Belika gibi Avrupa kelerinde de aslen Trkiye Cumhuriyeti vatanda olan Trkler bulunmaktadr. Dnyann dier tarafla-nnda ABD, Kanada. Japonya, Avustralya* Finlandiya'da aslen Rusya Trkleri olan ufak Trk topluluklarna rastlanmaktadr. Avrupa'nn dnda ise Suudi Arabistan ve

TRKYE: 1990 Yl Devlet Plnlama Tekilat'rnn tahminine gre Trkiye'nin toplam nfusu 56.570.000'e ulaacaktr. Trk ve mslman topluluklarn youn olduu coraf blgelerde rastlanan hah nfus art Trkiye iin de geerlidir. 1985 nfus saymnda 50 milyon olan Trkiye nfusunun 1990 ylnda 56.5 milyona ulamasn beklemek bu fenomenin gstergesidir. DPTnin verilerine gre 1990 ylnda 0-6 ya gurubu arasndaki nfus 9.862.000 veya genel nfusun %17.43'ne; eitim andaki 7-21 ya gurubundaki nfus ise 18.803.000 veya genel nfusun %33.24'ne ulaacaktr. Baka bir ifadeyle 0-21 ya arasndaki gurup genel nfusun %50, 67'sini tekil edecektir. Dier topluluklarda olduu gibi bu hzl nfus art Trkiye'ye de bir hayli sorunlar beraberinde getirecektir. Zaten Trkiye u anda dahi enflasyon, gelir dalmndaki bozukluk ve isizlik gibi sorunlarla kar karyadr. Bu sorunlarn hal nfus artyla zlmesi daha da g hale gelecektir. nk %50'in zerindeki nfus ekonorr%* hibir ekilde katkda bulunmayan tketici bir snftr. Emekliler, shhate zrller ve ancak ev ileriyle megul olanlar bir yana braktmz takdirde, *989 ylnda sivil i gc 18.680.000 idi ki. bu toplam n-

58

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

59

fsun %33.2'sini tekil etmektedir. alabilen insan gcnn %10.1%in de isiz olduu dnlrse bu oran daha da dmektedir. zetlersek nfusumuzun %30'u retici, %70'i ise tketici durumundadr. Her ne kadar Trkiye gen bir nfus potansiyeline sahip ise de eitime ayrlan payn dk olmas sebebiyle bu gen potansiyelin kalknm lkeler seviyesinde eitiimeB mmkn olamamaktadr. Neticede ise bu durum gerek zel gerekse devlet sektrnn yabanc lkelerde eitim grm elemanlar tercih etmesine yol amaktadr. lkenin deien bu artlar karsnda madd gleri elverenler yabanc okul ve yabanc lkelerde eitim aJma gayreti iindedirler. Ksacas, byk gen nfus potansiyeline sahtp olan Trkiye henz ksa vadeli tedbirlerle bu problemin stesinden gelmeye almaktadr. YURTDIINDAK T.C. VATANDALARI: 1960'l yllardan itibaren bata Federal Almanya olmak zere dier Bat Avrupa lkelerindeki hzl ekonomik geBmeler yabanc i gcne ihtiya dourmutu. Hzl nfus artnn meydana getirdii isizlik problemini zmede mhim bir imkn yakalayan Trkiye'de bu lkelere almak arzusunda oian T.C vatandalarn sevk etmeye balad. Neticede bata Federal Almanya olmak zere Fransa, Hollanda, Belika, Avusturya gibi bat lkelerinde byk Trk kolonileri meydana geldi. Yurt dndaki Trk iilerinin lkelerine yolladktan dvizler hkmetin dviz ihtiyalarnn byk bir ksmn karlar duruma geldi. Trkiye bu sayede hem lke iindeki isizlik probleminin bir ksmn zme ve d borlarn demede yeni bir kaynak elde etme imkanna kavutu. Ancak 1970'li yllarn ortalarnda ad geen Bat Avrupa lkelerinde isizlik orannn artmas dolaysyla Trk iilerine olan ihtiya azald ve bu iilerin bir ksm Trkiye'ye dnmek zorunda kald. Ayn yllarda bu sefer Uzak Dou'da Avustralya'da ve Arap lkeleri Suudi Arabistan, Libya ve Kuveyt gibi lkelerde de bir ksm Trk iilerine istihdam imkn hasl oldu. Ksacas bugn yukarda belirtilen deiik lkelerde toplam olarak 2.5 milyona yakn T.C vatanda yaamaktadr. (Bk. A. Tablo)
LKE Almanya Hollanda Fransa Belika Danimarka ingiltere Avusturya sve Norve Avusturalya Libya S. Arabistan Irak Kuveyt Dier Toplam TRK NFUSU 1.481.400 156.396 180.147 78.039 22.313 16.000 49.259 21.538 3.574 87.000 24.000 160.000 4.345 3.300 10.660 2.377.871

T.C vatandalarnn en youn bulunduu lke ise Federal Almanya'dr. Dier lkelerdeki Trk vatandalarna ve onlarn problemlerine de iyi bir rnek tekil etmesi bakmndan buray daha teferruatt incelemek yararl olacaktr.. Federal Almanya Cumhuriyetindeki Trkler: Resm tabiriyle yabanc iiler (Auslaendische Arbeitnehmer) veya halk arasndaki yaygn tabir Re "misafir iiler" (Gastarbeiter) Alman ekonomisine bir hayli faydalar salamakta birlikte bir takm sosyal ve kltrel problemler de yaratmaktadrlar. Bu problemlerin banda ok deiik kttr ve dinden gelen Trkter'in Alman toplumuna uyum salayamamas tekil etmektedir. Almanya Federal istatistik Mdrlnn 1987 verilerine gre lkede kaytl 4.630.200 yabanc uyruktu bulunmaktadr. Bu yabanclar arasnda Trkler 1.481.400 nfusla birinci sray atmaktadr. Bu Trkler'in Almanya'daki eyaletlere gre dalm ise aadaki gibidir. Federal Almanya'da yksek sayda bulunan yabanclarn ekserisinin Avrupa kltrne ve hristiyan dinine mensup olmalar dolaysyla en dta kalan gurup olarak Trkler gze arpmaktadr. Bu da yabanc sorunu yerine Trk Sorunu* ndan bahsedilmesin yo) amtr. Bu sorun baz hallerde Trk Dmanl* ekline de dnmektedir. Federal Almanya'daki tabi nfus art Alman ve dier topluluklara nazaran ok yksektir. Bu durum aadaki tablodan daha iyi anlalmaktadr:

TRK NFUSUNUN YALARA GRE DALM (1982-1987)


Yabanclarn Toplam (Bin) Ya 6'dan ufak 6-10 10-15 15-18 18-21 21-35 35-45 45-55 55-65 65'ten yukar 1982 400.0 328.2 387.4 217.9 227.2 1362.2 959.5 502.1 182.3 99.9 1987 323.4 260.7 368.7 236.5 234.1 1249.1 947.1 630.5 254.2 125.8 Yabanc Nfus indeki Oran 1982 86 7.0 8.3 4.7 4.9 29.2 20.6 10.8 3.9 2.1 1987 7.0 5.6 8.0 5.1 5.1 27.0 20.5 13.6 5.5 2.7 Trk Nfusu 1982 194.9 159.5' 186.3 109.8 106.1 331.9 331.0 139.9 17.5 3.8 1987 153.3 ' 121.2 169.8 109.9 97.8 354.7 232.1 197.9 38.7 5.0

60

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

61

Almanya'daki Trk nfusunun 0-21 ya arasndakilerinin toplam 652.000'e ulam olup, bu oran genel Trk nfusunun %44.05'ini tekil etmektedir. Kalan nfusun, 5000 kiilik emeklilik ana ulam olanlar hesaba katlmad takdirde, %55.95'i alma yandadr. Gene de eitime muhta zmrenin yzdesi neredeyse Trkiye'deki orana yaklamaktadr. Federal Almanya'daki Trkier'in ikmet sreleri incelendiinde %71.3'nn bu lkede 8 yldan fazla sre kald ve bunlarn Trkiye'ye dnerek yeni bir balang yapmalarnn hayli zor olduu anlalr. Trkier'in byk ounluunu 25-45 ya arasndaki gurup yani en verimli alma anda olan gurup tekil eder. Ancak ila Almanya'nn birlemesi dolaysyla ortaya kacak istihdam probleminin bata Trk iilerine negatif ynde tesiri kuvvetle muhtemeldir. Toplu bir g annda en byk sorun bu Trklerin Trkiye'ye entegrasyonu olacaktr. Bilhassa Almanya'da doup byyen orann eitim sistemine ve kltrne intibak eden gen nfusun Trkiye'ye uyum salamas hayfi zor olacak ve1 Trkiye'nin bu sorunlar ortadan kaldrmas iin gerekli bir tedbir alabilmesi de byk bir fedrlk gerektirecektir. SOVYET SOSYALST CUMHURYETLER BRL : Yukarda da ifade ettiim zere Trkiye'den sonra Trk soyundan gelen topluluklarn en byk ksm dnyann yzlm ynnden en byk lkesi olan (22.402.200 km2} SSCB'nin deiik blgelerinde yaamaktadr. Daha nce de belirttiimiz gibi bu topluluklar kendi yresel mim benliklerine kavumu olup, deiik adlarda bilinirler. Sovyetler Birli-fndet Trkler1t4rcoraf blgede ncelemek mmkndr. Bunlar srasyla; 1. dil-UraJ 2. Kafkasya 3. Sovyet Orta Asyas ve Kazakistan (Bat Trkistan) 4. Sibirya'dr. idil(Volga)- Ural Blgesinde balca Tatar, Bakurt ve uvalar; Kafkasya'da Azerler, Orta Asya'da zbek, Kazak, Krgz, Trkmen ve Karakalpaklar, Sibirya'da Yakut, Tuva ve Altayllar yaamaktadr. Sovyetler Birlii idar yap ynnden birlik (ittifak) cumhuriyetler, muhtar cumhuriyetler ve muhtar blgelere ayrlrlar. Sovyetler Birlii'nde 15 birlik cumhuriyeti mevcut olup, bunlarn 5 tanesi herhangi bir Trk boyunun adn tamaktadr (Azerbaycan, Kazakistan, Trkmenistan, Krgzistan, zbekistan). Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti lkenin yzlmnn % 75'ine ve nfusunun % 50'sine sahip olan en byk birlik cumhuriyeti olup lkedeki 20 muhtar cumhuriyetten 16's da buna dahildir. Bunlarn 6's bir Trk boyunun adn tayan Muhtar cumhuriyetlerdir (Bakurt, uva, Kabarda-Balkar.Tatar, Tuva, Yikut). Bunun dnda zbekistan'a dahil Karakalpak, Azerbaycan'a dahil Nahevan muhtar cumhuriyetleri bulunmaktadr. Ocak 1989'da yaplan nfus saymnn resm verilerine gre genel nfus 285.688 965'e ulap, son 10 ylda 23.5 milyonluk bir nfus art gereklemitir. Sovyetler Birlii'nde resm gre gre 101 millet ve etnik topluluk mevcut olup ancak S'snin nfusu 1 milyonun zerindedir. Bu grupta ise 8 Trk boyu bulun-

maktadr.

SSCB'DE NFUSLARI BR MLYONUN ZERNDE OLAN MLL TOPLULUKLAR


Millet ad 1979 Nfus M 285.688.9 145.071550 44 135MB Art 1970-79 8.4 6.5 3.9 35.5 4.5 23.7 25.1 4.3 16.6 35.7 10.0 10.0 7.0 33.0 31.3 4.9 3.4 0.6 10.6 -15.8 -5.6 -1.4 1.2 Oran 1979-89 9.0 5.6 4.2 34.0 6.0 24.1 24.0 7.4 11.5 45.5 11.6 13.0 7.6 34.0 32.8 5.1 5.0 1.4' 5.7 -20.0 -3.2 -2.2 0.7

/taptan
Rus Ukrain ZBEK Belofus KAZAK AZER TATAR Etmeni Tacik Grc Mo!dovw* " Utvanyab TRKMEN KRGZ Alman UVA Lelonyai BAKURT Yahudi Mordva Leh Eston

262.084.654 137.397.089 42.347 387 12.455.978 9.462.7*5 6.554.442 5.477.330 6.185.196 4.151.241 2.897.697 3.570.504 2.968.224 2.850.905 2.027.913 1906.271 1.936.214 1.751.336 1.439.037 1.371.452 1.810.876 1.191.765 1.150.991 1.019.851

BBtei
10.030.441 8.137.878 6.791.106 6.645.588 4.627-227 4.216.693 3.983.115 3.355.240 3.068.295 2.718.297 2.530.998 2.035.807 1.839.228 1.459.156 1.449.462 1.449.117 1.153.516 1.126.137 1.027.255

Sovyet statistiklerine gre resm olarak 24 Trk topluluu mevcuttur. Bunlann toplam says ise 50 mflyona yaklam bulunmaktadr. 1879-1989 yllan arasndaki 10 yllk dnemde genel nfustaki tabi art % 9 iken Trk topluluklarnn ortalamas % 25 dolaylarnda gerekleti.

62

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK YE EKONOMK YAPI

63

SSCBDEK TRK BOYLARI VE NFUSLARI


Trk Boyunun Ad 1979 zbek Kazak Azeri Tatar Trkmen Krgz . uva Bakurt Karakalpak Yakut Kumuk Krm Tatar Uygur Mesnet Trk Tuvah Gagauz Karaay Balkar Hakas Nogay Altay or Karaim Knmak 12.455.978 6.556.442 5.477.330 6.185.196 2.027.913 1.906.271 1.751.366 1.371.452 303.324 328.018 228.418 132.272 210.612 92.689 166.082 .,n&179 131.074 66.334 70.776 59.546 60.015 16.033 3.341 3.000 39.657.661

Nfus
1989 " 16.686.240 8.137.878 6.791.106 6.645.588 2.718.297 2.530.998 1.839.228 1.449.462 423.436 362.255 282.178 268.739 262.199 207.369 206.924 197.164 156.140 88.771 81.428 75.564 71.317 16.572 2.803 1559 49.523.215

Art Oran
1979 35.5 23.7 25.1 4.3 33.0 31.3 3.4 10.6 28.5 10.7 21.0 1979-89 34.0 24.1 24.0 7.4 34.0 32.8 5.0 5.7 39.6 16.5 23.5 103.2* 24.5 123.7* 24.6 13.8 19.1 33.8 15.1 26.9 18.8 3.4

rtel nfus iindeki orannn her nfus saymnda azald izlendi (1970 % 53.4,1979 % 52.4 ve 1989 % 50.8). Bu gelime ayn hzla devam ettii taktirde ki, bu da kuvvetle muhtemeldir, Ruslar gelecek nfus saymnda SSCB'ndeki mutlak ounluklarn kaybetmi olacaklardr Genel olarak aldmzda birka istisnann dnda SSCB'nde tabF nfus art ruzmm yavalamaya balad anlalmaktadr. Bu ei-Sm Trk ve mslman nfusta da sezilmekte ise de henz kayda deer derecede deildir. 1979 ylnda Slav nfusu % 75*ter civarnda iken 1989'da bu oran % 69.7'ye dmtr. Dier mslman topluluklarla Trk soylularn toplam nfusu ise 57.625.477'ye ulam ve bu nfus genel Sovyet nfusunun % 20.2'sini tekH etmekledir. Dier 10.1 "W ise Ermeni. Grc. Moldavyal, tvanyal, Alman gibi unsurlar tekil eder. Gee 9 yllk dnemde (1970-79) olduu gibi bu seferki dnemde de (1979-89) byk Trk boylan arasnda en hz* nfus art zbekler'de olmutur. En dk art ise d ve din inan bakmndan dier Trk topluluklarna hay uzak olan uvalar'da grlmektedir. Trk boylarndaki nfus art oranlarndaki bu farkllklar blgesel, kttrel, tarih ve ekonomik artlara bal olmaktadr. Bunlara her topluluu ayn ayr incelediimizde teferruatyla deineceiz. DL-URAL BLGES: Bu ad bugn coraf bir tabir olarak kullanlmakla birlikte Ekim 19TTden Nisan 1918'e kadar bu yrede hakimiyet mcadelesi yapan i Rusya ve Sibirya Mslman Turk-Tatarar'nm Millet Meclisi" tarafndan dil-Ural Devleti kurmak zere yrtlen almalar dolaysyla siyas bir anlam da kazanmt. IdH-Ural blgesi dil boyu Trk Bulgar Devleti (VJS40V. yy) Altnordu Devletinin (X!ll-XV.yy) ve bunlarn varisi Kazan Hanl (1437-1552ynin sahasn kaplamakta olup, bugn Trk, Fin kavimleri ve Ruslar'n yaad bir blgedir. Bu blge bugn RSFSCye da"'' olup 3 Trk muhtar cumhuriyeti, 3 Fm muhtar cumhuriyeti ve 10 idar blgeyi (oblast) iine almaktadr. Bu taksimatlar tamamen siyas maksatlar gznnde tutmutur. Tatar MSSC: imal Trkleri. Kazan Trkleri, Idil-Ural Trkleri. Trk- Tatarlar gibi deiik adlarla bilinen Tatarlarn kendi adlarn tayan bu cumhuriyet dil boyunda yerlemi olup 64.000 km^lik Wr yzlmne sahiptir. Genel* nfus 3568 000'dir. Bunun2.599.000'i(% 71.7)ehirlerde, 1.099.000'i(%28.3)kylerde yaamaktadr. Bu nfusun ancak % 48'ini Tatarlar kendileri tekil ederler ff .T12.640), % 44"n ise Ruslar (1.569.920) meydana getirirler. Grlecei zere SBCB'ndeki 6.645.588 Tatariar'm ancak % 25.7"f** tendi adiBhna teste edilen cumhuriyette yaadklar ve burada dahi mutlak ounlua sahip olmadktan anlalr. 1979 genel nfus saymna gre ise Tatariar'm 5.011.000'inin (%78.65) RSFSC'de kalanlarn ise yani 1.360.000'i (% 21.35) SSCB'nin dier cumhuriyetlerinde yaadklar grlyordu 1989 nfus saymnn mBteerin blgelere gre datann belirten veriler henz iln edilmedii iin bu dalm 1979 ylna gre neticelerini veriyoruz. Zanntrnzca bu veriler de aa be yukar bugnk demografik durum hakknda bir fikir wrecemksM

21.5 17.3 19.2 10.6 16.3 11.5 6.1 15.0 7.5 -2.8 -26.9

-m

48.0 24.9

Toplam

1989 nfus saymnn resm verilerine gre SSCB'nirrtter 45 vatandandan birinin Trk ve mslman vatanda olduu belirlendi. Dier yandan Ruslar* se ge-

(*) Bu oranlar gerek nfus artn ifade etmektedir.

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

.................

. .

TATARLARIN BLGELERE GRE NFUS DAILIMI (1979)


Blge SSCB Genel RSFSC Tatar MSSC Bakurt MSSC Udmurt MSSC Mari MSSC Mordva MSSC uva MSSC Komi MSSC Yakut MSSC Orenburg Oblast Ulyanovsk Oblast Kuybiev Oblast elyabinsk Oblast Sverdlovsk Oblast Perm Oblast Kirov Oblast Penza Oblast Saratov Oblast Nfus 6.645.588 5.010.922 1.712.640 940.446 99.141 40.917 45.765 37.573 17.837 10.980 151.384 134.767 103.605 219.744 179.347 . 157.726 44.900 78.236 47.948 Oran (%) 100 78.6

m.7
15.9 1.5 0.7 0.8 0.6 0.6 0.2 2.5 2.1 1.6 3.7 3.0 2.9 0.8 1.3 0.7

engel olmayan, teorimizi gelitirir ve 1917 yllarnda gerek milliyetiler daha sona yerli Bolevikler tarafndan plnlanan Idil-Ural Devleti veya Tatar Bakurt Cumhuriyeti kurulabilse idi, o zaman bu yre Trkleri'nin (uvalar hari) toplam says 4.871.504'e ulam olacakt. Bu durumda ad geen Idil-Ural Devleti snrlarna Bakurtlar'la Tatarlar'n mtereken bulunduklar (Bakurt MSSC, elyabinsk, Perm Orenburg, Sverdlovsk, Kurgan ve Kuybiev lkeleri) yreler ve bu yrelerin yerli halk olan Trkler ortak bir at altnda toplanm olacaklard. Fakat bir takm siyas kayglarla asrlar boyunca birlikte yaayan, ok az bir ive fark ile ayn dili konuan ayn kltr ve edebiyatn varisi Tatar ve Bakurtlar, 69 birbirlerinden kopardlar. Bolevikler bununla da yetinmeyip bilhassa Tatarlar' deiik ufak Cumhuriyet ve idar blgelerde blnm bir vaziyette brakarak onlar paralamay yelediler. Fakat bugnk gerek udur ki SSCB'nin 15 ittifak Cumhuriyetinin en by dan (RSFSC) Rusya Federasyonuna daha Tatar MSSCS toplam Tatar halknn ancak % ^*ni iine alan yzlm ynnden de, SSCB'ndeki baka Trk Cumhuriyetleri ile mukayese edildiinde hukuken de ikinci-nc plna atlm bir kurulu manzarasn arz etmektedir. te bu % 25'lik nfusa sahip Tatar MSSC'i gerek kendine snrda blgelerde yaayan, gerek balca Orta Asya Cumhuriyetlerinde bulunan % 75'lik Tatar nfusu adna da milli kltr yaatma gibi zor bir grevi yklenmi bulunmaktadr. Yukarda da belirtiimiz zere 1979 verilerine gre Tatarlarn % 21.36'i RSFSC'rtin dndaki cumhuriyetlerde bulunmaktadr. 1.360.000'HK nfusun dalm ise aadaki gibidir:
Cumhuriyetin Ad zbekistan i Kazakistan I Tacikistan Krgzistan l Tkmenistan Azerbaycan Ukrayna i Belorusya* ; Utvanya ! Letonya Estonya Moldovya Dier Toplan Nfus (1979) 648.764 813.460 79.529 72.018 40.432 31.350 90.542 10.031 3.460 2.688 2.205 1.859 135.680 1.360.000

Tataristan Muhtar Cumhuriyeti kurulurken Tatarlar'n youn ekilde yaadklar havaliler bu yeni Cumhuriyetin snrlar iin katlsayd mutlaka deiik bir nfus oran ite karlaacaktk. yte ki, bugnk Tatar MSSCne snrda olan Tatarlar'n youn olduu Bakurt, Udmurt.Mari, uva Muhtar Cumhuriyetleri,; Ulyanovsk, Orenburg, Kuybiev ve Kirov lkeleri katlsa idi Tatarlar'n toplam says 3.051.367; ortak bir Tatar- Bakurt Cumhuriyeti kurulduu halde ise bugnk Bakurdstan'n komusu ve Tatarlar'n youn bulunduu elyabinsk, Sverdlovsk ve Perm lkeleri de bu ortak Cumhuriyete katlacandan Tatar nfusu 3.613.577'e ykselecekti. Bir adm daha ileri gidilerek, yani Tatarlar'n younluk derecesi gz nnde tutularak snrlar belirlenecek bir Cumhuriyette yukarda ad geen Ulyanovsk lkesine komu olan Penza ile Kuybiev lkesine komu SaratoVun TatarTtfusu da dahil edildii takdirde bu Cumhuriyetteki Tatarlar'n says 3.731.853'e ulaacakt. Bylece RSFSC'deki Tatarlar'n % 78.43; yani byk bir ounluu kendi Cumhuriyetlerinin snrlar teinde yaama ansna ve bunun salad imknlardan faydalanma imknna kavumu olacaklard. Bunun gereklemesi iin bata herhangi bir tabii

(*) Bundan sonrakiler 1970'e gre.

66

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

Yukardaki tablolar incelendiinde SSCB'nde Tatarlar'n bulunmad blgelerin yok denecek kadar az olduu anlalr. Bunun sebepleri ksaca yle izah edilebilir. Kazan Hanlt'nn varisi olan Tatarlar Ruslar'n eline den ilk Trk lkesi olmutu (1552). O dnemde tur ksm dmandan kurtulmak iin lkesini terketmise, dier bir ksm da arlarn srgn politikalarn maruz brakld. XIX ve XX. yzyllarda ise dil-Ural blgesinde kalanlarn bir ksm lkedeki ekonomik artlarn elverili olmamas ve rejimin basklar sebebiyle Rusya'nn baka blgelerinde geleceklerini aramaya baladlar. 1917 ihtilli ise baka bir g dalgasn balatt. htille mteakip patlak veren i sava ve bunun getirdii alk (19201i yllar) bir kamTatar' tekrar lkesini terke mecburettf.Bundan sonra 1937"de balayan Stalin terr de ok kiiyi dMJral'dan balca Orta Asya Cumhuriyetlerine kamaya mecbur etti. Bunun dnda Moskova'na! Tatarlar'a kendi cumhuriyetlerinde alma izni vermemesi bir hayli aydnn baka blgelerde yerlemesine yol at. Neticede bata zbekistan ve Kazakistan Cumhuriyetleri olmak zere, Moskova'da (takriben 200 bin), Sibirya'da (balca Tmen'de takriben 140.000) v.b yerlerde olduka byk Tatar aznlklarna rastlamaktayz. Bugn dahi bilhassa zbekistan'da aznlklar aleyhine balatlan kampanyalar sebebiyle, lkelerine dnmek arzusunu belirtenlere Tataristan'da oturma ve alma msaadesi verilmemektedir. Dier yandan ise ekofiomik ynden kalknm olan bir hayli yeni fabrikalar tesis edilen bu blgenin ii ihtiyac ise dnmek arzusunu belirten Tatarlar yerine cumhuriyet dndan getirilen Ruslarla karlanmaktadr. Bakurt MSSC: Bakurdistan dil-Ural blgesindeki ikinci mhim Trk muhtar cumhuriyetidir. 143.600 km2'lk yzlmne sahip olan cumhuriyetin genel nfusu 3.895.000'dir (1987). Bu nfusun 2.401.000'i (% 63.95) ehirli, 1.404.000 (% 36.0) kyldr. 1989 nfus saymna gre SSCB'nde 1.449.462 Bakurt mevcuttur. 1979 verilerine gre ise bunlarn % 94.1 RSFSR'da ve % 68.2'si kendi cumhuriyetinde yaamaktadr. Nfus (Demografi) s Bakurdistan'n sun bir kurulu olduu Cumhuriyetteki nfus datndan da anlalmaktadr. 1979 nfus saymna gre, genel Bakurt nfusunun % 68.2'si (936.888) kendi Cumhuriyetinde yaamasna ramen, Cumhuriyet nfusunun (3.844.280) ancak % 24.3' tekil etmektedirler. Rustan'n oram se % 40.3 (1.547.893)'e ulamtr. Bakurtlar kendi Cumhuriyetinde Idl-Urall dier Trk boylanyla yani Cumhuriyet nfusunun % 24.5 (40.448yni tekil eden Tatarlar ve % 3,2 (122.344)'n tekil eden uvalarte birlikte, ounluu, (% 52) salamaktadrlar. Bakurtlar balca kendi Cumhuriyetlerinde ve ona komu olan lkelerde yaamaktadrlar. Dallar ise aadaki gibidir:

BAKURTLAR'DA BLGELERE GRE NFUS DAILII (1971}


Blge Genel (SSCB) RSFSC Bakurt MSSC elyabinsk oblast Perm oblast Orenburg oblast Sverdlovsk oblast Kurgan oblast Kuybiev oblast* Kemerov oblast Kazak SSC zbek SSC Tacik SSC UkrainSSC Krgz SSC Nfus 1.371.452 1.290.994 935.880 133.682 48.752 43.269 30.051 17.664 5.800 $.979 21,442 20.761 4.842 3.672 3.250 Oran(%) 100 94.1 68.2 9.7 3.5 3.1 ZA 1.3 0.5 0.3 1.7 1.7 0.4 0.3 0.3

RSFSR'da Tatar va Bakurt cumhuriyetlerinin dnda Tatar ve Bakurt topluluklarn youn olduu blgelerde son zamanlarda iki topluluun ortak kltrel dernekler kurmaya balamalar, ileride bu iki Trk soylu topluluu birlikte mtala etme ihtimalini dogurmaktadfft uva MSSC: dil-Ural blgesindeki nc Trk topluluunu uvalar tekil eder. Bunlar dier Trk topluluklarndan ayran en mhim zellik V Trkesi denilen bir Tt k dilini kullanmalar ve Trklerin ekseriyetinden ayr bir inanca (hristi-yanltfc ve putperestlik) sahip olmalardr. Dolaysyla ihtill ncesinde de dier Mslman-Trk topluluklarnn genel toplantlarna katlmamlar, Trk dnyasndan bir ekilde izole edilmilerdir. Gene de uvalar'ia Tatarlar'n birlikte yaadklar blgelerde bir nevi ortaklklar tesis edilmitir. 1989 nfus saymnn neticelerine gre 1.839.228e ulam olan uvalar'm ancak % 50'si kendi cumhuriyetinde yaamaktadr. Kalanlar ise aadaki tablodan da grlecei zere komu muhtar cumhuriyet ve blgelerde bulunmaktadrlar.
(*) Bundan sonraki rakamlar 1970 nfus saymna gre.

66

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI________________i____________________________ T

Yukardaki tablolar incelendiinde SSCB'nde Tatarlar'n bulunmad blgelerin yok denecek kadar az olduu anlalr. Bunun sebepleri ksaca yle izah edilebilir. Kazan Hanl'nn varisi olan Tatarlar Ruslar'n eline den ilk Trk lkesi olmutu (1552). O dnemde bir ksm dmandan kurtulmak iin fkesini terketmise, dier bir ksm da arlarn srgn politikalarn maruz brakld. XIX ve XX. yzyllarda ise dil-Ural blgesinde kalanlarn bir ksm lkedeki ekonomik artlarn elverili olmamas ve rejimin basklar sebebiyle Rusya'nn baka blgelerinde geleceklerini aramaya baladlar.1917 ihtilli ise baka bir g dalgasn balatt. htille mteakip patlak veren i sava ve bunun getirdii afck{1820'1i yllar) bir Ksm Tatar' tekrar lkesini terke mecbur etti. Bundan sonra 1937'de balayan Stalin terr de ok kiiyi Idit-Urardan balca Orta Asya Cumhuriyetlerine kamaya mecbur etti. Bunun dnda Moskova'nn Tatarlar'a kendi cumhuriyetlerinde alma izni vermemesi bir hayli aydnn baka blgelerde yerlemesine yol at. Neticede bata zbekistan ve Kazakistan Cumhuriyetten olmak zere, Moskova'da (takriben 200 bin), Sibirya'da (balca Tmen'de takriben 140.000) v.b yerlerde olduka byk Tatar aznlklarna rastlamaktayz. Bugn dahi bilhassa zbekistan'da aznlklar aleyhine balatlan kampanyalar sebebiyle, lkelerine dnmek arzusunu belirtenlere Tataristan'da oturma ve alma msaadesi verilmemektedir. Dier yandan ise ekonomik ynden kalknm olan bir hayli yeni fabrikalar tesis edilen bu blgenin ii ihtiyac ise dnmek arzusunu belirten Tatarlar yerine cumhuriyet dndan getirilen Ruslar'la karlanmaktadr. Bakurt MSSC: Bakurdistan (dil-Ural blgesindeki ikinci mhim Trk muhtar cumhuriyetidir. 143.600 km2'lk yzlmne sahip olan cumhuriyetin genel nfusu 3.895.000'dir (1987). Bu nfusun 2.491.OOO'i (% 63.95) ehirli, 1.404.000 (% 36.0) kyldr. 1989 nfus saymna gre SSCB'nde 1.449.462 Bakurt mevcuttur. 1979 verilerine gre ise bunlarn % 94.1 RSFSR'da ve % 68.2'si kendi cumhuriyetinde yaamaktadr. rVrus (Demografi) s Bakurdistan'n sun bir kurulu olduu Cumhuriyetteki nfus dalndan da anlalmaktadr. 1979 nfus saymna gre, genel Bakurt nfusunun % 68.2si (935.888) kendi Cumhuriyetinde yaamasna ramen, Cumhuriyet nfusunun (3.844.280) ancak % 24.3' tekil etmektedirler. Ruslar'noran ise % 40.3 (1.547.893)'e ulamtr. Bakurtlar kendi Cumhuriyetinde Idil-Urall dier Trk boylaryla yani Cumhuriyet nfusunun % 24.5 (40.446J'ni tekil eden Tatarlar ve % 3,2 (122.344)'n tekil eden uvaiar*la birlikte, ounluu, (% 52) salamaktadrlar. Bakurtlar balca kendi Cumhuriyetlerinde ve ona komu olan lkelerde yaamaktadrlar. Dallar ise aadaki gibidir:

BAKURTLAR'DA BLGELERE GRE NFUS DAILII (1979)


Blge Genel (SSCB) RSFSC Bakurt MSSC etyabinsk oblast Perm oblast Orenburg oblast Sverdlovsk oblast Kurgan oblast Kuybiev oblast* Kemerov oblast Kazak SSC zbek SSC Tacik SSC UkratnSSC Krgz SSC Nfus 1.371.452 1.290.994 935.880 133.682 48.752 43.269 30.051 Oran 100 94.1 68.2 9.7 -_5', 3.1 2.1 1.3 0.5 TJ3 1.7 1.7 0.4 0.3 0.3

i$M 0%
5.800 3.979 21.442 20.761 4.842 as'-'3.250

RSFSR'da Tatar va Bakurt cumhuriyetlerinin dnda Tatar ve Bakurt topluluklarn youn olduu blgelerde son zamanlarda iki topluluun ortak kltrel dernekler kurmaya balamalar, ileride bu iki Trk soylu topluluu birlikte mtala etme ihtimalini dourmaktadr. uva MSSC: dil-Ural blgesindeki nc Trk topluluunu uvalar tekil eder. Bunlar dier Trk topluluklarndan ayran en mhim zellik V Trkesi denilen bir Trk dilini kullanmalar! ve Trklerin ekseriyetinden ayr bir inanca (hristi-yanlk ve putperestlik) sahip olmalardr. Dolaysyla ihtill ncesinde de dier Mslman-Trk topluluklarnn genel toplantlarna katlmamlar, Trk dnyasndan bir ekilde izole edilmilerdir. Gene de uvalar'la Tatarlar'm birlikte yaadktan blgelerde bir nevi ortaklklar tesis edilmitir. 1989 nfus saymnn neticelerine gre 1 839.228'e ulam olan uvalar'n ancak % 50'si kendi cumhuriyetinde yaamaktadr. Kalanlar ise aadaki tablodan da grlecei zere komu muhtar cumhuriyet ve blgelerde bulunmaktadrlar.
(*) Bundan sonraki rakamlar 1970 nfus saymna gre.

68

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

69

1979 NFUS SAYIMINA GRE UVALAR


Blge ad Genel RSFSC uva MSSC Tatar MSSC Mari MSSC Bakurt MSSC Kuybiev oblast Ulyanovsk oblast Kemerovsk oblast* Krasyonarak kray* Orenburg oblast Saratov oblast Tmen Nfus "1VJ5.366 1.689.847 887.738 147.088 8.087 122.344 115.756 92.394 31.397 28.565 22.816 17.497 19.337 Nfus oran (%) 100 96.S 50.7 8.4 0.4 7.0 6.6 5.3 1.8 1.6 1.3 1.0 1.1

blgedeki Rus ounluunun ve merkezin yrtt Ruslatrma politikasnn neticesi de geleceinden emin olmayan topluluklara byk aile kurmay engeleyici psikolojik faktrler olarak ortaya kmtr. Dinin yasaklanmas ve dindarlara yaplan basklar neticesinde eski ahlak anlaylar deimi.bunun stne eklenen sosyal ve ekonomik yetersizlikler de evliliklerin abuk bozulmasna, bu da ailenin yapsn bozmaya sebep olmutur. Ksacas bu ve buna benzer sebepler, Idil-Ural'da Orta Asya'da ve Azerbaycan'da henz ehirleme orannn SSCB'nin bat blgelerindeki gibi yksek olmad, geleneklerin daha iyi muhafaza edildii ve Ruslar'n saysnn dk olduu Trk yrelerindeki gibi bir nfus artna sahip olmasn engellemitir. dil-Urai blgesindeki Ruslara geldiimizde "ise onlarn bu blgede byk bir ounlua sahip olduklar anlalmaktadr. Bu durum aadaki tabloda daha ak grlecektir. DL-URAL BLGESNDEK MUHTAR CUMHURYETLERDE RUSLAR (1979)
Muhtar Cumhuriyetin Ad Bakurt MSSC Tatar MSSC Udmurt MSSC Komi MSSC Mordva MSSC uva MSSC Mari MSSC Toplam 1 Nfus 1.547.893 1.516.023 870.270 629.523 591.212 338.150 334.561 5.827.632

Rus, Fin kavimlerinin de meskn olduu dil-Ural blgesinde Tatar, Bakurt ve uvalar'n ounluu yaamaktadr. 1979 ylndaki yzdelerin deimediini kabul ederek 1989 yl iin hesap yaptmzda Idil-Ural blgesindeki Tatarlar 5.3>9.761, uvalar 1.774.550 ve Bakurtlar 1.363.943 olarak tespit edilebilir. Buna gre Idil-Ural'daki Trk soylularn nfusu 8.468.254'e ulamas anlamna gelir. 1989 yl nfus saymnn neticeleri incelendiinde Idil-Ural'daki Trk boylarndaki nfus art hznn her boy iin deiik olduu izlenir. Buna gre son on ylda (1979-1989) Tatarlar'da bu oran %7A Bakurtlar'da % 5,7;~uvalar'da ise "S5,0 olmutur. Her Trk topluluunda (Tatarlar'n biraz yksek olmasna ramen) nfus art hznn genel Sovyet ortalamasnn (%9) altnda ve tek Tatarlar'da Rus nfus art hznn (%5,6) biraz stnde olduu grlr. Dier Trk boylarnda ise bu orann % 25-30'lara hatta daha yukarlar (msl. Karakalpaklar'da % 39,6) kt dnlrse bu nfus art hzlarnn ok dk olduu anlalr. Bu durum zihinlerde sorular dourmaktadr. Idil-Ural'da Trkler arasnda nfus art hznn dk olmas ok deiik faktrlere baldr. Bu blgedeki siyas, ekonomik, kltrel ve sosyal artlarn yaratt psikolojik durum bu gelimeyi etkilemektedir. Konuyu biraz aarsak unlar sylemek mmkndr. dil-Ural blgesinin ok asrlar ncesi Ruslar'n eline gemesi neticesinde, buraya ok sayda Rus yerlemi ve yerli halKyehrml sahipleri ile evini paylamak dorumunda katmtr (Blgenin Rus kesafeti hakknda aada bilgi vereceiz).Bu Rus nfus basks yerli halka olduka byk bir gvensizlik alamtr. Bilhasa bolevik ihtillinden sonra geleneklerin bozulmasna, blgenin endstriyelletirilmesi ehirleme orannn ok ykselmesine sebep olmu ve geleneksel ok yeli byk ailelerin says olduka azalmtr. ehirlemeden sonra ortaya kan konut sorunu, ehirlerde ocuk yetitirmenin madd ve manev zorluklar aileleri daha plnl ocuk sahibi olmaya yneltmitir. Ayrca blge(*) Kemerovsk ob. ve Krasnoyarsk Krayna ait rakamlar 1970 ylna aittir.

DL- URAL BLGESNDEK OBLASTLARDA RUSLAR (1979)


Oblast'n Ad Kuybiev Saratov Orenburg Penza Ulyanovsk Perm Toplam Nfus 2.587.252 2.230.822 1.512.250 1.306.093 948.482 2.508.323 11.093.222

Yukardaki hesaba gre kabaca aldmzda Idil-Ural blgesindeki Ruslar'n toplam saysnn 16.920.854' biraz am olmas gerekir. Bu rakamlardan da grlecei zere Ruslar bu yrede mutlak ounlua sahiptirler (Ancak her blgede olmayp, baz snrlar onlarn lehine izilmitir).

70

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

Ti

Idif-Ural blgesinde Ruslar'dan sonra en byk topluluu yukarda da ifade ettiimiz zere deiik Trk boyu meydana getirir. Toplam saylan 8.468.254 olan bu Trkler, Ruslar'a oranla takriben % 50'lik bir toplam nfusa sahiptirler. Ancak dikkat edilmesi gereken bir husus ta bu blgede Ruslar ve Trklerin dnda esas halk tekil eden Fin-Ugor kavimlerinin de bulunduudur. Bunlarn says aadaki gibidir. Ad Nfusu (1979) Mordva Udmurt Marl Komi Toplam 1.153.516(1989) 713.696 621.961 326.700 2.815.873

tan'da yaayan Tatarlar ya i yerlerini muhafaza kaygusu veya istatistik memurlarnn igzarl sebebiyle Bakurt diye kaydedile geliyortartaK Neticede eTatarlar'm nfus art hz % 7,4 Bakurtlar'* ise % ,7 ekilde kaytlara gemi oldu.Asltnda her iki rakamda gerekleri ifade etmekte olup, bir-birine benzer bu iki Trk topluluunun tabi nfus art yakn olmaldr. Grlecei zere nfusla ilgili Sovyet istatistikleri incelenilirken ok dei* faktrlerin de gz nnde tutulmas gerekmekte ve tabii ki bu durum bu istatistiklere gveni sarsmaktadr. SSCB'nin Avrupa Blmndeki Trk Boylan: Trklerin Sovyetler Birlii'nde yaad blgelerin dnda herhangi idar blgeye adlan verilmemi olan Trk topluluklar Sibirya'nn dnda Avrupa Rusyas'nda da mevcutturlar. Bunlarn en by hi phesiz Krm Tatarlar olup, kalanlar Gagauz, Karaim ve Krmaklar'dr. Krm Tatarlar; 2. dnya savanda byk talihsizlik ve hakszla urayan topluluklar arasnda Krm Tatarlar'nn zel bir durumu vardr. Bilindii zere sava yllarnda Almanlarla ibirlii yaptklar veya baka gerekelerle Trk boylarndan Krm Tatarlar, Karaay-Malkartar (Balkar) ve Meshet (Ahska) Trkleri, gayr- Trklerden ise Almanlar, Kalmuklar, eenler ve Ingufar. ve bunlarla birlikte baz kk aznlklar srgne yollanmlard. Krm Tatarlar Mays 1944'te topyekn srgne yollanm, bu srgn neticesinde halkn takriben % 50'si hayatn kaybetti. Srgn esnasnda takriben 250.000 civarnda bulunan Knm Tatarlar'nn 125.000'in esas srgn yeri olan zbekistan'a ulatklar tahmin edilmektedir. Srgnden sonra haklarnda 1989'a kadar hi bir istatistiki bilgi verilmemi olan Krm Tatarlar'nn says bugn resm verilere gre 268.739'dur. Ayn istatistiklerde Knm Tatarlar'nn 1979 nfusu 132.272 olarak kaydedilmi ve bu on yllk srede % 105,21* bir art gsterilmitir. Meshet Trkleri iin ayn inanlmaz oranda bir art gsterilmitir (%o123,7). Bu aslnda tabu nfus artn gstermemekte olup, bundan nceki nfus saymlarnda ahslarn kendilerini baka bir millete mensup olduklarn belirtmelerinden kaynakland kolayca anlalmaktadr. imdi Sovyetler Birliinde deien siyas artlarda insanlar esas mensup olduklar milletleri korkmadan ifade etme cesaretini gsterebilmilerdir. Gelecek nfus saymnda hla ekindikleri iin gerei ifade etmeyenlerin de katlmas beklenebilir. Dolaysyla hl mill benliklerini saklayanlarn olduunu da dnerek Krm Tatarlar'nn saysnn 300.000' in hayli stnde bir rakama ulatklar kabul edilebilir. Byle bir tahmin olduka da gerekidir. nk uzun mcadalelerden sona 75.000 civarnda Kran Tatarlarnn tekrar Krm'a dnp yerlemesi de bu resmi olarak belirtilen 268.000 saysnn ok stnde olduunu gsterir mahiyettedir. Ayrca ounluu zbekistan'da yaayan Knm Tatarlar'nn resm yollarla Krm'a dnmeleri ok zor olduundan bir hayli insan gayr- resm bir ekilde Krm'a dnm bulunmaktadr ki, bu nev zorluklar gze alabilenlerin br topluluktaki oran yksek olmas gerektir.Dolaysyla biz Knm Trkleri liderlerinin iddia ettikleri yksek rakamlar! geree daha yakn buluyoruz. Ancak baz 1 milyon gibi rakamlara katlmyoruz. Gagauzlar: Deliorman Trkleri, Asparuh Bulgarlar da denilen Gagauzlar Anadolu Trkesine ok yakn bir dil konuurlar. Onlar dier Trkler'den ayran husus uvalar gibi hristiyan inancnda olmalardr. Byk bir ksm Romanya'dan ilhak

Bunlarn dnda yarm milyon kadar Ukraynal, Kazak (200.00 kadar), Alman (50.00 kadar) v.b. millet mensuplar da bulunmaktadr. Bylece Trk boylan ile Fin-Ugor boylar 11.284.127'lik toplam nfusa kavumaktadrlar. Bu rakama 750.800 bini* dier mHI topkriuMart-da kattmzda 17 milyonluk bir Rus nfusu karsnda 12 milyonluk bir gayr- Rus nfus sz konusudur. Ksacas Trkler'in youn olduu blgelerde Rus kylerinin boalmaya balam olmas, Rus nfus artndaki hzl d ve Trkler'de uyanmaya balayan milf uur er veya ge bu blgedeki Ruslar'n Idil-Ural' terkine sebep olacaktr diyebilir* - Resm istatistik veriler incelendiinde bilhassa Talar ve Bakurtter'n nfus art ie ilgili bilgiler baz aklamalara muhtatr. 1989 nfus saymnn geici verilerine greTatariaffm fff^yj i^infusu 6.185.136olarak verilmitir ki bundan nceki 1979 istatistiklerinde bu rakam 6.317.468 idi. iki say arasndaki fark ise 132.272'dir krbuTta Krm Tatarlar'nn 379 ylr iin belirtilen nfuslarnn tpa-tp aynsdr. Bu durumda daha nceden nfus kaytlarnda belirtilmeyen Knm Tatarlar'nn (Kazan) iftarlar hanesinde kaydedildiini gstermektedir. 1989 nfus saym istatistiklerinde .TaJaar nanesinde dikkati eken ikinci husus ise 1970 ile 1979 yllar arasnda 9 yllk dnemde tabii nfus art % 4,3 olmu iken 1979 He 1989 yllar arasndaki son on yfflk dnemde 7,4 gibi bir orana ykselmi olarak ifade edilmesidir,. Aslnda da bu pek gerei yanstmamaktadr. nk her iki oran karlatrd tekdrtieTatertar'da son on ylda ocuk doum orann nerdey-se % 70 arttn gsterirdi ki, bu da gerek deildir. Bu yksek oraftn ortaya kmasnda esas sebep, 1985'ten sonra Sovyetler Birlii'nde basknn nisbeten azalmas ve dei* topluluklarda miff uurun glenmesi neticesinde nceden kendini baka bir millete mensup gibi gsterenlerin bu sefer esas myetlerini semeleridir. Zaten Bakurtlar'la ilgili hane incelendii zaman bunun cevab kendiliinden ortaya kmaktadr. Dikkat edHdii takdirde Bakurtlar'da 1970-1979 yllar arasndaki tabi nfus art oran % 10,6 iken, son dnemde (1979-1989) bu oran izah ok g gibi btr d gstermitir (5,7). Aslnda son 10 ylda Bakurtlarn ne tabiatlar deimitir, ne de byk bir nfus kaybna urayacak bir felakete uramlardr. Btn mesele imdiye kadar kendini Bakurt diye gsterenler bu sefer milliyet hanesine Tatar olarak kaytlann yaptrmlardr. Bilhassa Bakurdis-

72

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

73

edilen Moldovya SSC'nde yaarlar. Burann adr, Lungsk, Bulkanesta gibi blgelerinde youndurlar. Sovyetler Birliinin dnda kuzey dou Bulgaristan ve Dobruca'da bulunurlar. 1989 nfus verilerine gre SSCB'de 197.164 Gagauz mevcuttur. Karaimler: Karaylar olarak ta bilinen bu ok eski Trk topluluu Yahudiliin bir mezhebine inanmaktadrlar. 1989 Sovyet nfus istatistik verilerine gre 2.803 nfusa sahiptirler. 1970'lerde 6 bin civarnda olan bu nfus her geen yl d gstermektedir. Karaimler'in bir ksm Krm'da dierleri Litvanya, Ukrayna, Polonya ve israil'de de mevcuttur. Krmaklar: Karaimler gibi Yahudi inancnda bulunan bu topluluk bazlarna gre Trklemi Yahudiler'dir. Nfuslar 1.559'duKKAFKASYA BLGES: Sovyetler Birlii'ndeki Trk soylularn youn olduu ikinci blgeyi Kafkasya ad verilen Kuzey Kafkasya ve Kafkasya tesi yrelerinden meydana gelen blge tekil eder. Burada bata Azeriler olmak zere eitli Trk boylar yaar. Azerbaycan SSC: SSCB'nin 15 birlik (ittifak) cumhuriyetinden biri olan Azerbaycan'n yzlm 86.600 km2'dir. dir. Azeriler ancak Sovyet veya Kuzey Azerbaycan'da mevcut olmayp ok sayda Azeri tran hakimiyeti altndaki Gney Azerbaycan' ve Trkiye'nin dou rerinde de mevcutturlar. Gney Azerbaycan'dakleri Iran bahsinde inceleyeceimizden, bu ksmda ancak SSCB vatandalar olan Azeriler'den bahsedeceiz. 1989 nfus saymna gre SSCB'deki Azerilerin toplam nfusu 6.791.106'ya ulamt. 1979 ile 1989 yllar arasnda % 24,0'lk bir nfus artna ulaan Azeriler SSCB'de nfuslar hzla artan Trk topluluklar arasnda Karakalpak, zbek, Trkmen, Krgz ve Kazaklar'dan sonra altnc sray alrlar. Bu hzl nfus art sayesinde Azeriler son 20 ylda Trk boylar arasnda beinci sradan nc sraya ykselmilerdir. Her ne kadar bu istatistiklerde cumhuriyetlerdeki nfuslara gre dalm hakknda bilgi verilmemekle birlikte bundan nceki nfus saymlarnn iln edilmi verilerine ve g gibi dier gelimeleri (Dalk Karaba olaylarndan sonra Ermenistan'daki Azerilerin Azerbaycan'a Azerbaycan'daki Ermeniler'in byk ksmnn Ermenistan'a snmas) de gz nnde tutarak yaptmz tahminler aadaki gibidir.
Blgenin ad Azerbaycan SSC Grcistan SSC RSFSR Kazak SSC zbek SSC Trkmen SSC Ukrain SSC Krgz SSC . Dier cumhuriyetler Ad Geen Blgedeki Nfus 6.054.979 255.678 152.421 73.345 59.779 23.548 17.235 17.207 136.914 6.791.106 Oran (%) 88,9 4,7 2,8 1,3 1,1 0,4 0,3 0,3

Toplam

Azerbaycan SSG'nirtyzlm 86 600 km olup, gneyde Iran Azerbaycan', batda Azerbaycan'a bal Nahevan MSSC'ni kama gibi kesen Ermeni SSCy*uzeyde Dastpn "MSSC ve Gro SSC ile komudur. t987 verilerine gre 6.811.000 nfusu olan cumhuriyetin % 9'nn Azeriler kendileri tekil eder. SSCBYrin hi bir Trk adn tayan cumhuriyetinde bu kadar yksek Trk oram yoktur. Azerbaycan hem coraf-stratejik hem de bu nfus zellii Re dier Trk topluluklarndan olduka ayrlr. Azeriler'i dier Trk topluluklarndan ayran bir husus ta onlarn ekseriyetinin (%70) islamiyet'in i mezhebinde olmas tekil eder ki, bu yan ile onlar Iran din? geleneklerine daha yakndrlar. Ancak Sovyet Azerbaycan'nda din uurdan ziyade mill uurun gl olduunu kaydetmemiz gerekir. Bu yn ile dier Trittoplulukfem arasnda Trkiye'ye kendini en yakn hissedenler Sovyetler Birliindeki Azeriler'dir. Azerbaycan'n bir paras olan Nahevan Muhtar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne geldiimizde onun genel nfusu 278.000'dir (1987) ve bu nfusun ezici ounluunu (250.000) Azeriler tekil eder. ok byk atmalar ve Sovyet ordusunun mdahalesine sebep olan Dalk Karaba blgesi ise Azerbaycan SSC iinde, Ermenistan'la hibir snn olmayan, fakat Ermenilerin ounlukta olduu ufak bir blgedir. Toplam nfusu 180.000 olup % 75'ini Ermeniler'in tekil ettii zannedilmektedir. Hla banba olma hususiyetini muhafaza etmektedir. SSCB'deki 7 milyonluk Azeriler, komu iran'daki (Gney Azerbaycan),baz verilere gre 15-16 milyonluk Azerilerle birleebildikleri takdirde 22-25 milyonluk gl bir nfus meydana getirebileceklerdir. Ancak her iki topluluk arasndaki olduka belirgin kltr farklln da belirtmede yarar vardr. Zaten byle bir birlemeye henz hi bir siyasi imkn gzkmemektedir. Kuzey Kafkasya: Kafkasya'nn Kafkasya- tesi blgesi balca Azeri, Ermeni ve Grcler tarafndan paylalrken, Kuzey Kafkasya bir milletler mozayii manzaras arz eder. Bu blge tarih boyunca kavimlerin gne sahip olmu, Trk kavimlerinden Hun, Avar, Hazar, Peenek ve Uzlar'n hakimiyeti altnda kalmtr. Hazar devleti ise burada gl bir siyas birlik oluturmutu. Bundan sonra bu blge Altn Ordu, lhanl ve Seluklu devletlerinin hakimiyet mcadelesine sahne olmutur. Sasaniler ve Araplar da bu blge iin mcadele etmilerdir. Daha sonralar Rusya, Iran ve Osmanl Devleti bu mcadeleyi srdrmt. Bu blgede Sovyet hakimiyeti yerletikten sonra ise Krasnodarsk ve Stavropolsk Kray'lar, Karaay- erkez Muhtar Oblast, kabarda-Balkar MSSC, Kuzey-Osetin MSSC, een-lngu MSSC ve Dastan MSSC adl idar-siyas blgeler tesis edilerek hepsi RSFSR'e balanmtr. Bu blgede 30'un stnde deiik millet ve halklar yaar, birbirlerinden hayli ayrlk gsterenlerin bir ksm hristiyan inancna sahipken, byk ounluu mslmandr. Dil ve kttr ynnden ortaklk olmamakta birlikte slm dini, bu topluluklar balayc mhim faktrdr. Blgenin nfusa da ve idar-siyasi yapca da en byn Dastan MSSC' tekil eder. 1987'de genel nfus 1.768.000 ve yzlm 50.300 km.2 idi. Burada Dastan halklar diye bilinen Avar, Lezgin, Dargin, Kumuk, Laks, Tabasaran, Nogay, Rutul, Tsahur ve Agul'lar yaar. Kuzey Kafkasya'nn dier muhtar cumhuriyet ve blgelerinde ise een, Osetin, Kabarda, Ingu, Abhaz ve erkezler bulunmaktadr. Bu blgedeki Ruslar-'n nfus younluuna geldiimizde durum aadaki tablodaki gibidir.

TftprnrftevAim rtrAn

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI---------------------------------------------------------------T

Blgenin di Dastan MSSC Kabarda-BalkarMSSC Kuzey Osetin MSSC Ceen-lngu MSSC Krasnodar Kray Stavropol Kray Karaay-erkez MOb Toplam

Blge Genel Nfusu (1987) 1,768.000 732.00 619.000 1.235.000 5.051.000 2.778.000 367.000 12.550.000

Rus Nfusu (1979) 189.474 234.137 200.692 336..044 4.159.089 2.032.664 7.152.100

Oran(%) 10,7 32i) 32.4 27,2 82,3 7$2 60,0

Boyun ad Kumuk Karaay Balkar Nogay Trkmen Azeri Toplam

Nfusu 282.178 156.140 88.771 75.564 15.000 70.00 702.653

Yukardaki tablodan da grlecei zere Ruslar ancak iki krayda ounlua sahip olup, Kuzey Kafkasya'da yani aznlklarn esas blgelerinde % 25'lerin biraz stnde olduklar anlalr. Bu blgede dier halklarn arasnda Trkler'in de olduka mhim bir yeri olduu anlalmaktadr. Kuzey Kafkasya'deki belli bal Trk topluluklar olarak Kumuk, Karaay, Malkar (Balkar), Nogay, Azeri, Kafkasya Trkmeni ve Kundurlar' grrz. Kumuklar: Kuzey Kafkasya'daki en byk Trk topluluu Kumuklar'dr, ve 1989 nfus saymna gre 282.178'dir. % 90' Dastan MSSC'de (253.960) yaar ve. Cumhuriyet nfusunun % 14.4'n tekil ederler. Kitleler halinde Hasanyurt, Babayurt, Kzlyurt, Buynak, Kaykent, Kaytak ve bakent Mohakale evresinde yaarlar. Karaaylar: Ayn zellii gsteren ve ayn yaz dilini kullanan Karaaylar her yerde Balkarlar'la (Malkar) birlikte belirtilirse de idar'ynden Karaay-erkez Muhtar Oblastna dahil edilmilerdir. 1989 nfus saymna gre 156.140 olup, % 60 bu ad geen yerde (93.684) blgede yaar. Kuban nehri yaknlarnda Ukalan, Teberde ve Zelenuk mevkiilerinde youndurlar. Balkarlar: Karaaylar'n dousundaki erek, egem, Baksan, Malki ve Terek civarnda youndurlar. 1989 nfus saymna gre 88.771 nfusa sahiptirler. Kabarda-Balkar MSSC'de nfus younluunda Kabarda ve Ruslar'dan sonra nc sray alrlar (takriben 70.000). Nogaylar: 1989 nfus saymna gre 75.564 nfusa ulaan Nogaylar Dastan MSSC ile Stavropolsk kraynda youn haldedirler. Her iki yrede de nfusu 25.000'in zerindedir. Kafkasya Trkmeni, Kundur ve Azeriler: Yukarda saylan Trk boylarnn dtnda ufak topluluklar mevcuttur. Kafkasya Trkmenleri XVIII. y.y.'da esas Tkmenler'den kopan bir topluluk olup, 15 bin civarnda diye tahmin edilmektedir. Kundurlar ise Nogaylar'a yakn bir Trk boyudur. Nfuslar bilinmemektedir. Bu blgedeki, Dastan'daki Azerilerin says ise 70 bin dolaylarndadr. zetlersek Kuzey Kafkasya'da eitli Trk boylarnn genel nfusu aadaki gibidir

Bu Trkler komu Azerilerle ayn din, dil ve kltr paylatklarndan eitli srtmeler iinde olan dier Kafkas halklar arasnda bir potansiyele sahip olduklar sylenebilir. Ayrca ancak XIX. y.y.'n ikinci yarsnda bu blgeye hakim olan Ruslar'a kar btn Kafkas halklarnn fazla muhabbetleri olmad gerei de bunlarn gelecekte bir nevi dayanmaya balayacaklar ihtimalini de kuvvetlendirmektedir. Fakat u anda Kuzey Kafkasya ok karmak etnik bir manzara arz etmekte ve nceleri Kumuka olan anlama dili yerini Rusa'ya brakmtr. SOVYET ORTA ASYASI VE KAZAKSTAN: Trkistan diye de adlandrlan bu blgenin SSCB'deki resmi ad Orta Asya ve Kazakistan'dr. Bugn asl bu yreden olan ve d lkelerde yaayanlar arasnda bu blge iin Trkistan tabiri kullanlma eilimi mevcutsa da, Kazaklar'n bu isme pek rabet etmedikleri izlenmektedir. Ayrca Trkistan kavram genelde SSCB'deki be cumhuriyet (zbekistan, Kazakistan, Krgzistan, Trkmenistan ve Tacikistan)'i iine aldndan in hakimiyeti altndaki Uygur ve Kazaklar Dou Trkistan tapirini tercih etmilerdir. Ksacas olduka bir kavram karkl meydana gelmektedir. Trkistan ad bugn resm olarak ancak Trkistan asker blgesinde kullanlmaktadr. Daha nceleri, ihtillin ilk yllarnda, arlk Rusyas'ndan devralnan gelenekte (arlk dneminde Kazakistan, Bozkr ve dierleri ise Trkistan genel valiliine blnmt) Trkistan MSSC ite Krgz (Kazak) MSSC kurulmutu. f#2D'de ortadan kaldrlan Buhara ve Hive hanlklar da bu Trkistan MSSC dahil edHdf. Ancak bu durum 1924"te deitirildi. zbek ve Trkmen SSC'teri ite Tacik MSSC kuruldu. Bugn ise Kazakistan'n dndaki drt cumhuriyete Orta Asya cumhuriyetleri denilmektedir. Orta Asya tabiri de olduka karmaktr. te bu Orta Asya veya Trkistan diye adlandrlan blgede bata deiik Trk boylan olmak zere (Kazak, Krgz, Karakalpak, Trkmen ve zbek gibi yerli; Tatar, Krm Tatar, Azeri ve Uygur gibi sonradan yerleen Trk topluluklar), Rus, Ukrain ve Belorus gibi Slav topluluklar, AtaarvKoJeji, Yahudi ve Dungan gibi yabanc kavimler ve yerli Tacikter yaamaktadr. Kazak SSC: SSCB'deki 15 birlik cumhuriyetinin RSFSC'den sonra ylteMm bakmndan ikinci en byk lkesi Kazakistan 2.853.300 km2 olup Trkiye'nin neredeyse 3,5 mlisinden fazla bt yzlmne sahip olmasna ramen nfusu bu oranda dktr ve 1987'de 16.244.000'kilnin yaad bir lke grnmndedir. Kazaklar'n % 80"! kendi oumtariyetlerirft snrlan inde yerlemi olmaianha ramen lke nfusunun mutlak ounluuna sahip deillerdin

76 ...................

TRK PpNYASI EL KTAB

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

TT

1979 YIUNA GRE KAZAKSTAN SSC NFUS DAILIMI


Nfus (Bin olarak) Genel Rus Kazak Ukrain Alman Tatar zbek Belorus Uygur Kore Azeri Polonyal Mordva Yahudi Moldovyal uva Dungan Bakurt Baka 14.684 5.991 5.289 898 858 313 263 181 148 92 73 61 34 28 26 23 22 21 363 Yzde(%) 100 40,8 36.0 6,1 2,1 1.8 1.2 1.0 0,6 0,5 0.4 0,23 0,19 0,18 0,16 0,15 0,14 2,5

Uygur Trkleri : Uygurlar'n esas vatan in'in Singiang-Uygur Muhtar Blgesi (Dou Trkistan) olmasna ramen, 1989 sovyet nfus saymnn neticelerine gre SSCB'de de 262,199 Uygur mevcuttu. Bunlar eitli dnemlerde in'den kaarak buraya snm olanlar ve onlarn ocuklardr, %70'i Kazakistan SSC'nde ve bu cumhuriyetin Atma Ata oblast ile Tald Kurgan Oblastlarnda yaamaktadrlar (183.539). Kalanlar ise zbek SSC'nin Endican oblastnda bulunmaktadr. in-Sovyet atmas yllarnda bunlara zel bir ehemmiyet verilerek, propoganda maksatlar iin kullanlmlarsa da, bugn bu yndeki faaliyetler ok azalmtr. zbek SSC : Bu cumhuriyet Kazakistan, Krgzistan, Tacikistan, Trkmenistan ve gneyde Afganistan ile komudur, yzlm 449.600 km2'dir. Amu-Derya ile Sr-Derya arasnda ok verimli bir blgede yerlemitir. zbekler SSCB'deki en kalabalk Trk boyunu tekil ederler ve byk milletler arasnda Tacikler'den sonra en sratle artan toplulukturlar. Son on yldaki nfus art (1979-1989) %34 olarak gereklemi, bundan nceki dnemde (1970-1979) %35.5 olmutu. Her 'iki dnem mukayese edildiinde tabii nfus artnn hznda son on ylda 'ok az bir d kaydedilmise de, bu mhim denilecek kadar deildir. zbekler'in toplam nfusu 1979 ylnda 12.5 milyon civarnda iken 1989'da bu rakkam 16.700.000'e ulamtr. Tabiiki bu hzl nfus artnda en mhim etken doum orannn ok yksek olmasdr. zbeklerde dier milletlere nazaran byk aile tipinin oran d hayli yksektir. 1979 ylnda zbekter'de 5.6 ve 7 fertH ailelerin oran %69.2 iken Rus-lar'da bu oran ancak %11 idi. Byk ailelerin ekserisi de krsal kesimde yaamaktadr. zbekler'in %60'tan fazlas da bu nevi krsal kesimlerde yaarlar. Ancak bu nevi hak nfus art bir-takm sosunlar da beraberinde getirmektedir. Konut yetersizlii, eitimdeki kifayetsizliklerin zerine isizlik sorunlar da ykselmektedir. Uygulanan piHika neticesinde zbekistan'da ky ekonomisi giritirilmi ve bu ekonominin de %75*ni topraa bal ekincilik (bata pamukuluk) tekil eder. zbekistan SSCB'nin 2/3 pamuunu retmektedir. Bu politika dier alanlarn ihmal edilmesine de yol amtr. Ksacas lkenin ekonomisi haiknm ihtiyacm temin edememek gibi bir problemle kar karya kalmtr. Neticede son yllarda (1989-1990) meydana gelen sosyal patlamalarda demografik gelimenin ve ekonomik istikrarszln byk rol olmutur. Baz zbek genlerini, her ne kadar pravokos-yon neticesinde olsa dahi. Meshet Trkteri'ne ve Krm Tatarlar'na kanl saldrlan, Krgzistan'n O blgesinde zbek-Krgz atmas, daha ncelerde Taciklerle olan srtmelerin hepsi zbeklerin aresiz* iine derek, bu gelimelerin sorumlusu olarak yabanclar grme eilimlerinden kaynakland dnlebilir. Topluluklar, kendi ilerinde bir takm problemler kt zaman, bir 'gnah keisf aramaya balarlar. Bu hatta meden diye bilinen topluluklar iin de geerlidir (rsi. Almanya'daki Trk dmanl') Yukarda da belirttiimiz zere 1989 nfus saymna gre SSCB'deki zbekler'in toplam nfusu 16.686.240'a ulamtr. zbeklerin ekseriyeti kendi cumhuriyetinde yaar (%70) kalanlar ise komu cumhuriyetlerde meskundurlar. Aadaki tablo daha iyi bir fikir verecektir:

Yukardaki tablodan grlecei zere Kazaklar ancak dier Trk topluluklar ile mutlak ounlua ulama durumundadrlar. Kazakistan'n dier demografik bir zelliini genel nfusun % 39'unu gmen Ruslar'n tekil etmesidir, 4879 ylnda Ruslar lkede hatta % 41'e ulaan bir orana sahiptiler. Ayn ylda Kazaklar cumhuriyet nfusunun ancak % 36'sn tekil ederken son on ylda gerekleen yksek nfus art sayesinde (% 24,1) bu dengeyi kendi lehlerine bozabildiler. Kazakistan'da gayr- Trk iki gmen unsur daha mevcut olup, bunlar 900.000 civarndaki Ukraynallarla, 850.000 civarnda buralara srlm olan Almanla/dr. Kazakistan'da bu kadar yabanc nfusun bulunmas arlarn ve ondan sonra da Sovyet ynetiminin politikas neticesidir. Kazakistan'a son Rus g 1960'l yllarn banda durmutur. Son on ylda se demografik tablo Kazaklar'n lehine deimeye yoz tutmutur. Ancak Sovyetler Birliindeki btn Kazaklar'n kendi cumhuriyetlerine yerlemesi hafinde dahi Kazakistan nfusunun ancak %50'sini tekil edebileceklerdir. Kazaklar'n dier byk ounluu 620.000 (% 9,5) komu zbekistan'da 520.000 (% 7,9) RSFSC'de Ve dier cumhuriyetlerde bulunurlar. in Halk Cumhuriyetinin Singiang-Uygur Muhtar Blgesinde (Dou Trkistan) yaayan 1 milyon civarndaki Kazak'tan ise ileride bahsedeceiz. Ksacas Kazaklar demografik ynden dinamik bir topluluk manzaras arz ederler ve saylarnn gelecek yllarda da hzla artaca sylenebilir.

78

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

79

ZBEKLERN DAILIMI (1989)


Blgenin ad Genel zbek SSC Tacik SSC Krgz SSC Kazak SSC Trkmen SSC Dier blgeler Nfus 16.686.240 14.183.304 1.168.036 567.332 350.041 917.038 100.489 Genel Nfusa Oran (%) 100 85 7 3,7 2.1 1.9 0.6

Yukardaki tablo incelendiinde bir milyonun stndeki bir zbek nfusunun Tacikistan'da bulunduu anlalmaktadr. 864.422 Tacik zbekistan snrlar iine yerlemitir. Ksacas iki topluluk girift demografik bir manzara arz ederler, herjki taraf bir-birlerini kendilerindeki aznlklarn (zbek veya Tacik) nfus verilerini tahrifle sulamaktadr. Ancak asrlar boyu birlikte yaayan bu topluluklar arasnda bir hayli kltrel ortaklklar olduu, ayn din ve mezhebe mensubiyet sebebiyle hayli evlilikler gerekletii, zbeklerin bir haylisinin Farsann ivesi olan Tacike konutuklar gerei de gz nnde tutulmaldr. Yukarda da belirttiimiz zere zbekler kendi cumhuriyetlerindeki genel nfusun takriben %70'ni tekil ederler. zbekistan'da yaayan dier topluluklar aadaki gibidir:
Milliyet zbek Rus Tacik Tatar Kazak Karakalpak Koreli Kffgz Ukraynal Trkmen Yahudi Azeri Toplam Nfus 14.183.304 1.665.658 864.422 650.000 620.000 410.000 163.000 143.000 113.000 92.000 95.000 60.000 19.059.384 zbekistandaki Oran (%) 70 8.7 4,5 3,4 3,2 2.1 0,8 0,7 0,5 0,4 0,4 0,3 100

Yukardaki tabloyu incelediimizde Ruslar, Ukraynallar ve Korelilerin dnda yabana unsurun olmad anlalr.

Tacik, Kazak, Karakalpak, Krgz, Trkmen ve Yahudiler Trkistan yresinin yerli halkdr. Dier Trk boylar ise Tatar ve Azeriler'dir. Tatarlar' aslnda iki gurupta mtala etmek gerekir, ilkini dil boyu-Tatarlar tekil ediyorsa, 200.000 kadarn 1944'te bu blgeye srlen Krm Tatarlar tekil eder. Burada Yahudiler hakknda da ksa bir aklamada yarar gryoruz. Bunlar Buhara Yahudisi olarak ta bilinen asrlardan beri burada yaayan, bir haylisi zbekeye tam hakkyla vakf Yahudi inancndaki halktr. Buna benzer bir Yahudi topluluu Azerbaycan'da mevcuttur. Onlar da mslman Azeriler'den ayrmak hayli zordur. zbekistan'daki Trk soylular Ur arada mtala ettiimiz tekdirde zbekistan cumhuriyetinde %80'lik bir orana sahiptirler. Bunlar arasnda Karakalpaklar'm ayr bir stats mevcut olup, Kazaklar'a daha yakn bu Trk gurubu Karakalpak MSSC adl zbek SSC'ne bal bir cumhuriyete de sahiptirler. Toplam saylar 1989'a gre 423.436'dr ve ekserisi Karakalpak cumhuriyetinde yaar. Son yllarda her ne kadar zbek aydnlar Trkistan ve Trk birlii hakknda propoganda yrtmelerine ramen Meshet (Ahska) Trkleri'ne ve Krm Tatarlarna kar balatlan kanl saldrlar bu nevi bir birlii baltalamaktadr. Meshet Trkleri'nin ekserisi zbekistan'dan g etmitir, ayn ekilde Krm Tatarlar arasnda da vatan Krm'a dnme hareketi balam ve 75 bin kadar zbekistan' terk etmitir. Gelimelerden huzursuz olan dier Trk boylarnda da SSCB'nin baka blgelerinde veya yurt dna yerleme temayl artmtr. Tabii ki henz Ruslar'a kar ak dmanlk emareleri ortaya kmamakla birlikte Ruslar da zbekistan' terke balamlardr. Meshet Trkleri : 1944'ten nce Grcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Acar MSSC'nda Meshet sradalarnn bulunduu blgede yaayan b Trkler Stalin'in ufak halklar Srgnnden kurtulamayarak balca zbekistan'a yerletirilmilerdi. 1926 nfus saymnda 137.921'lik bir nfusa, sahip olan Meshet veya Trkiye'deki ifadesi ile Ahska Trkleri 1989da 207.369'luk bir nfusa erimi gibi gsterilmektedirler. 1944 srgn esnasnda onlarn dnda Grcistan ile Ermenistan'da yaayan Meshet Trkleri, Karapapahlar, Krtler, Trmenier ve Heminler de bu guruba dahil edilerek srlmlerdi. Haklarnda uzun yllar bir ey yazlmamt. 1989 ylnda zbekistan'da kanl saldrlara maruz kaldktan sonra byk bir ksm Sovyetler Brlii'nin eitli^erlerine datld, bk Joanu ise Trkiye'ye oatd. Esas yerleim merkezlerine dndkleri hakknda ise herhangi bir bilgi mevcut de-ildir. Trkmen SSC : SSCB'de Orta Asya cumhuriyetleri diye adlandrlan cumhurbyeterden biri de Trkmen SSC'skfir. 488.100 km2'lik bir sahay kaplamasna ramen lkenin 4/5'ni Karakum l {350.00 km2) kaplandndan yerleim merkezleri hayli azdr. Sovyetler Brlii'ndeki Trkmenlerin genel says 1989'a gre 2.718.297 idi. Trkmenler Trk boylar arasnda nfuslar en hzl artan zbekler'te ayn tabi nfus art oranna (son on ylda %34) sahiptirler. Sovyetler BHrrin dnda Trkmen SSC'ne komu Kuzey ran'da Horasan vilyetinde ve ayn ekHde snrda Afganistan'da, Trkiye ve Suriye'de de Trkmen topluluklar mevcuttur. Sovyetler Birlii'ndeM Trkmenlerin %93.4 ise (2.538.889) yani byk ekseriyeti kendi cumhuriyetinde yaarlar ve aadaki tablodan da grlecei zere Trkmen SSC'inin genel nfusunun %75,5

tekil ederler:

60

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

TRKMEN SSC'NDE NFUS DAILIM (1989)


Milliyet Trkmen RU6 zbek Kazak Tatar Azeri Nfus 2.538.889 350.000 317.000 100.000 40.000 25.000 3.370.000 Trkmenistan'daki Oran

?$5
10,4 9.4 3,0 1.1 0,6 100,0

Toplam

Trkmenistan'daki tek yabanc unsur olarak Ruslar grlr. Oier Trk boylar ile birlikte Trkmenistan'daki Trk soylularn oran %89,6'ya kar. Trkmenlerin %65'i krsal kesimde yaamakta olup bakent Akabad'da Trkmenler ancak %40'Ik bir orana sahiptirler. Rus (%42), Ukraynal ve Ermeniler ise mutlak ounluu ellerinde tutarlar, Krgz SSC: in kaytlarnda M.. II y.y'da adlarna rastlanan en eski Trk boylarndan biri olan Krgzlar'n ekseriyeti (% 88,5) bata dnyann ikinci byk krater gl Issk Gl (6.202 km2) olmak zere eitli gllerle evrili dalk bir blge olan Krgzistan'da yaarlar. Sovyetler Biriii'ndeki Krgzlar'n kalan ksm komu zbekistan ile Tacikistan'da mevcuttur. Bunun dnda in'de (Dou Trkistan'da) ve Afganistan'da da Krgzlar bulunmaktadr. Krgz SSC nfus dalm ise aadaki gibidir: KIRGIZ SSC'NDE NFUS DAILIMI (1989)
Milliyet Krgz Rus zbek Ukraynah Alman Talar Uygur Kazak Dungan Tacik Toplam Nfus 2.293.933 911.703 567.332 109.324 101.057 72.018 30.000 28.000 15.000 15.000 " 4.143.000 Krgzistan'daki oran (%) 54,0 22,0 13,7 2,6 2.4 1.7 0f7 0.6 0,3 0,3

Grlecei zere geen dokuz yllk dnemde (1970-1979) Krgzlar cumhuriyetlerinde mutlak ounlua sahip deilierken imdi buna ulamlardr. Krgzistan'da yabanc unsurlar olarak ie %22'lik oranda bata Ruslar olmak zere, Ukraynallar ve ikinci dnya harbinde srdn edilen Almanlar saylabilir. Krgzlar dier Trk soylularla birlikte %70'in stnde bir orana kavutuklar gzkmektedir. Fakat 1990 ylnda O yresinde Krgzlarla zbekler arasnda meydana gelen kanl atmalar Trk boylarnn sosyal ve ekonomik nedenler, yani menfaat atmalar dolaysyla asgari mtereklerde de anlaamadklarn gstermektedir. ki topluluk arasnda kkrtmalarn olaylara yol at bir gerektir. Fakat topluluklarda bu nevi bir psikolojinin gelimesinde Sovyet mit politikasnn byk tesiri de unutulmamaldr. SBRYA BLGES: Urai dalarnn dousundaki Tobol, Irti, im, Obi Irmaklarn iine alarak Altay dalarna kadar uzanan bu blgede de eitli Trk topluluklarna rastlamaktayz. Sovyetler Birlii'nin bu az nfustu blgesinde bazlarnn adlan idar-siyas blgelerde verilmi bu Trk topluluklarna Altay Trkleri de dendii binmektedir. Sibryada balca Yakutlar, Tuvahlar, Bat Sibirya Tatarlar, Hakaslar. Altayllar git deiik adtaki Trk soylularn toplam nfuslar 1 milyona dahi ulamaz ve yaadklar blge yerleime fazla elverili olmamakla birlikte, ok byk yeralt zenginliklerine sahip olmas bakmndan mhim bir blgedir. Yakut MSSC : Buras SSCB'nin yzlm bakmndan en byk muhtar cumhuriyeti olup, 3.103.000 km^tfir. 19874de cumhuriyetin nfusu 1.043.000 idi. Yakutlarn genel nfusu ie 1989'da ancak 382.255 idi ve bunlarn %96,5 kendi cumhuriyetlerinde yaamasna ramen mutlaK ounlua ulaamamlardr. Bu durum aadaki tabloda daha ak grlr: YAKUT MSSC'NDE NFUS DAILIMI (1989)
Milliyet Rus Yakut Ukrain Tatar Dier Toplam Nfus 429.588 368.876 46.326 11.000 187.210 1.043.000 Yakutistandaki Oran (%) 41,1 35,3 4,4 1.0 17,9 100,0

Tuva MSSC : Tuba adna in'in Su sllesinin (581-618) kaytlarnda rastlanmtr. Oturduklar blgeye Tannu-Tuva denir. Kullandktan dile Soyonca veya Uranhayca'da denilirdi. Yakutlar gibi Tuvallar'da eski bir Trk dilini kullanrlar, anlalmas hayli zordur. Tuvallar'n Karagas (Tofa) denilen bir boyu da bulunmaktadr. Tuva MSSC 1.750.500 km2'dir. 1989 nfus saymna gre Sovyetler Biriii'ndeki Tuvallar'n toplam says 206.924 idi. %98'i kendi cumhuriyetlerinde yaar. Tuva MSSC nin nfus dalm ise aadaki gibidir:

82

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

S3

TUVA MSSC'NN NFUS DAILIMI (1989)


Milliyet Tuvali Rus Hakas Ukrain Dier Toplam Nfus 202.785 77.793 2.193 1.729 4.500 289.000 Tuva'dakl Oran (%) 70,1 26.9 7,5 5.9 15,5 100,0

Dalk Altay Muhtar Oblast: 1989 nfus saymna gre 71.317% ufak bir nfusa sahip olan Altayllar'a eskiden Oyrot ta denirdi. Onlarn blgesinde de Ruslar 110 binlik bir nfusla %64'lk nfus oranna sahiptirler. Altayllar ise kendi blgelerinde 50 binden fazla bir nfusla genel nfusun %30'nu tekil .ederler. Kemerov oblastnda yaayan ufak bir Trk boyu orlar'n genel nfusu 1989'a gre 71.317'dir. Krasnoyarsk Krayna bal Taymr (Dolgan-Nenets) muhtar okluunda bulanan Dolganlar ise takriben 5 binlik bir nfusa sahiptirler. Ancak son nfus saymlarnda artk adlarna rastlanmamaktadr. Buna Dolganlar'n kendilerine Saha, yan Yakut demeleri de sebep olabilir. zetlersek Sibirya blgesinde aadaki Trk boylan mevcuttur:
Topluluk ad Yakut Tuvali Sibirya Tatar Sibirya Buharas Hakas Altay Dolgan Toplam Nfus (1989) 382.255 206.924 316.289 25.000 81.428 71.317 5.000 1.088.213

Bat Sibirya Tatarlar: Obi ve ve Irti vadilerinde, Tobolsk, Tmen, Tomsk ve Baraba'da fazlaca sayda olan ve Kazan Tatarlar ile yakn akrabal olan bu Tatarlar, bulunduktan ehir adyla da anlrlard (msl. Baraba Tatarlar gibi). Elimizde ancak 1979'a gre olan istatistiki bilgiler mevcuttur. Bunlarda aadaki gibidir: : SBRYA TATARLARININ NFUS DAILIMI
Oblast'n ad Tnen Omsk Novosibirsk Torrtsk Irkutsk Arhangelsk ikitinsk Kemerov Magadan Toplam Nfus 136.757 46.714 28.549 17.630 41.747 4.906 13.372 64.821 6.793 316.289

Ksacas Sibirya'nn muhtelif yerlerinde 350 bin civarnda Sibirya Tatan'nn mevcut olduu tahmin edilmektedir. Ancak bunlarn genel Tatar nfusu iinde kayde-dilip-edilmedii mehuldr. Bu blgede Sibirya Buharallar denilen bir Trk topluluu daha mevcut olup, 25-30 bin civarndadrlar, Tmen'de zengin petrol yataklarnn bulunmas buraya ok sayda yabanclarn (Rus) gelmesine de yol atn kaydetmekte yarar vardr. Hakas Muhtar Oblast: 1989 nfus saymna gre 81.428 nfusa sahip olan dier bir Trk boyu Hakas'lar Krasnoyarks Kray'a bal Hakas Muhtar Oblastnda yaarlar. Onlarn Krgz ve Sagay adl iki mhim kolu vardr. Hakas Muhtar oblast 64.400 km2'dir. Ruslar 400 bine yaklaan nfuslar ile blgenin nerdeyse %80'lik orann tekil ederler. Hakaslar ise ancak %12'lik bir oranla 60 binin biraz zerindedirier.

Ancak 1 milyon civarndaki bu topluluklar yaamaya elverili olmayan, blgelerde, dank ve Ruslar'm arasnda yaamaktadrlar. Fakat br Haylisi mlB benliini korumutur. Msl. 1990 ylnn Austos balarnda Tuvallar'n lkedeki Ruter1 kp* mak iin faaliyetlere giritikleri haberferi kmta ok ar artlarda olmalarna ramen benliklerini muhafaza etmeye alrlar. N HALK CUMHURYET: Dnyann en byk nfusuna sahip dan in Halk Cumhuriyeti'nde de (3982 rsm istatistik bilgilerine gre 1.031.882.511) Trk soylular bulunmaktadr. Bunlar srasyla Uygur, Kazak, Krgz, Salar, zbek ve Tatar gibi ffe boylarna mensupturlar. 1949'da Mao'raa* iktidara gelmesiyle in'de sosyalist br sistem yrrle girmitir. 1982 nfus saymnn resm verilerine gre in rtalk Cumhuriyeti'nde Han diye. adlandrlan.esas tnffler %93.3* (936.703.824) aznlklar ise %6.7'ye (67.233.254) tekil ediyorlard. Bunlarn iinde Trk soylularn nfusu 7.064.826 olarak verilmitir. Bu hesaba gre aznlklar arasnda dahi Trkler'in oran ancak % 10.5'a ulamaktadr. 1964-1982 yllar arasnda %68.4'lk bir art oiduu kaydedilmektedir. Bu rakamlar ve genelde krsal kesimde yaayan Trkler'deki yksek nfus artm da gz nnde tutarsak son 9 ylda %34.2'lik tabi br nfus art olduunu kolayca tahmin edebiliriz. Buna gre Trkler'in 2^16.170 nfus artarak &470.996'ya ulam olmalan gerekir. Bu Trkler'in ekseriyeti de1955'de kurulan Sncang-Uygur Muhtar Blgesinde, yani Dou Trkistan'da

yaarlar.

84

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

05

Sincang-Uygur Muhtar Blgesi : Resm verilere gre in Halk Cumhuriyetimde 56 milfi aznlk bulunmaktadr. Bunlar nfuslarnn younluuna gre Juang-Hui (in mslman), Uygur, Yi, Miao, Tibetli, Manu, Mool, Bouyei, Koreli, Yao, Dong ve 6ai olarak sralamak mmkndr. te bu mil aznlklarn bazlar iin kendi adlarn tayan blgeler tesis edilmitir Bu blge Bat Avrupa kadar byk bir yzlmne sahip olup 1.710.000 km2 dr. in'in toplam yzlmnn altda birini tekil eder. lkenin kuzey ksm un-garya ve gney ksm Kakarya olarak bilinir. Kuzeyinde ise byk Taklamakan l bulunur. Bu muhtar blgede deiik aznlklarn adn ieren 5 muhtar eyalette bulunur. T li Kazak Muhtar Eyaleti 2. Boro Tala Mool Muhtar Eyaleti 3. ang-i Hui Muhtar Eyaleti 4. Bayangol Mool Muhtar Eyaleti 5. Ktzlsu Krgz Muhtar Eyaleti Dou Trkistan esas halkm Uygurlar tekil eder ve Uygurlar'n %90-95'i kendi muhtar blgelerinde yaarlar. 200.000'in zerinde Uygur ise komu SSCB'nde (Kazakistan ve zbekistan) 100-150.000 kadar da Afganistan, Pakistan, Suudi Arabistan, Trkiye ve ABO gibi lkelerde bulunmaktadrlar. 1982 resm istatistk verilerine gre Smcang Uygur Muhtar Bigesi'nin nfusu 13.081.681 idi. Bu blgede yaayan Trkleri nfuslar ise aadaki gibidir. SNCANG UYGUR MUHTAR BLGESNDEK NFUS(1990)
Ad 1982 Nfusu 1990 Tahmini Nfusu (%) Oran(1982) 45.9 45.5 6.9 0.9 0.2 0.09 0.03 4.3 (%) Oran (1990) 48.7 43.2 6.6 0.8 0.2 0.09 0.01 3.4

artmakta olduunu ve genei nfusun %50'literine yaklatn gstermektedir. Her

infi Uygur Kazak ' Kfgz ac& zbek Taraf

6000.000 5.957.112 907.582 113.999 26 503 12.503 4.127 56.855

9.000.000 7.994.444 1.217.975 152.986 * 35.567 16.779 2.000 63.000 18.482.751

Toplam

..........

ia.oei.68i .... .... ..

Eki bgerm dnda yaayan (rnghai veGansu eyaletleri) Salarlar ise SSZe 69.503 nfusa saNp iken imdi 75.000 dolaylanndadr. Yukardaki tablonun incelenmesinde Trklerin toplam nfusunun 9,459.184'e ulat sytenebSir. Ancak Uygur Muhtar Blgesi ile ilgili nfus tablosu btee lkedeki in nfusunun

ne kadar Trkler'de tabi nfus art yksek ise de Trkler Uygur, Kazak vb dierleriyle birlikte ancak %50'nin biraz zerinde bir orana sahiptirler. Ksacas inli gmenlerin ok sayda yerletirilmesi neticesinde ksa bir gelecekte Dou Trkistan'daki Trk boylar lkelerinde aznlk durumuna dme tehlikesiyle kar karya-Ckrler. AFGANSTAN : 10 yl sreyle Sovyet igaline maruz kalan 650.000 km2 lik Afganistan'n demografik yaps hakknda kesin neticeler karmak hayli zordur. Ancak aratrmaclar bu lkenin nfusunu 12 if 15.5 milyon civarnda tahmin etmektedirler. Bu tahminlere savalar esnasnda len 1.240.000 Afganistan vatandann dahil edfildii dnlebilir. Fakat gene de +/- %15 hata ihtimali de dikkate alnmaldr. Sovyet igali neticesinde Afgan halknn byk bir ounluu da cann komu Pakistan ve ran'a snarak kurtarmtr. lke dnda 3-4 milyon Afgan mltecisinin olduu tahmin edilmektedir. Bunun byk bir ksm Pakistan'a yerlemitir. 1979 ncesi Afganistan'da en byk nfusu Putunlar tekil etmekte olup, tahminen %40'lk bir orana sahipler. Ancak gmenler arasnda %85'iere varan oran tekil ettiklerinden u anda genel nfus orannda %2 'lere dmlerdir. Aadaki tablo bu konuya aklk getirecektir. AFGANSTAN'IN ETNK YAPISI
Etnik Gurubun Ad 1978 Oran (%) 1967 Gmen Oran(%) 84.6 6.0 0.1 0.5 1.0 1.5 3.6 2.7 Afganistan 1987 Oran (%) 22 34 14 14 4

Putun "Tacik Hazara zbek Trkmen Nuristani Beluci Dier

39 26 10 10 3 1 1 11

12

Afgan resrr ahslarnn ifadelerine gre lkede bugn 12 milyon insan bulunmaktadr. Yukardaki tabloyla bu rakkamn mukayesesinden yle bir sonu karabiliriz :
Milletin Ad Tacik Putun Hazara zbek Trkmen Dier Nfus 4.080.000 2.640.000 1.680.000 1.680,000 480.000 1.440.000

86

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

S7

Yukardaki dierler hanesinde gsterilen rakamn iinde Trk boylar Krgz, Kazak ve Karakalpaklar da'dahildir. Srasyla incelersek zbekler Afganistan'daki en kalabalk Trk topluluunu tekil ederler. zbekler Herat'n dnda Balamurgap, Maymana, brgan, Seripul, Aka, Belh, Mazarierif ve Tkurgan ehirlerinde yaarlar. Trkmenlerin Teke, Yomut, Tark boylan Herat blgesinde, Salur boyu Maymana ve Maruak'ta, Sark ve akra boylar Andhui ve baka yerlerde bulunurlar. Krgzlar ise Afgan Pamiri veya Vahan denilen yrede yaarlard ancak Sovyetler onlar Vahan koridorundan uzaklatrdlar. Kazaklar ie Hanabad blgesine yerlemilerdi. Karakalpaklar ise danktrlar. Bu son nn toplam nfsunun 100.000 dolaylarnda olmas gerekir. Buna gre Afganistan'daki toplam Trk nfusu 2.5 il 3 milyon arasndadr diye tahmin edebiliriz. RAN : 1.648.000 km2 yzlmne sahip olan Iran slm Cumhuriyetinde nfus 50 milyon civarnda diye tahmin edilmekte olup, bunun en dk tahminle 16 en yksek tahminle 18 milyonunu Azeriler tekil eder. Azeriler'in byk ounluunun yaad Gney Azerbaycan 107.000 km2lik bir sahay kapsayan Tebriz, Erdebil, Hoy, Urmiye, Seimas, Maku, Meraga, Astara, Culfa, Merent, Halhal, Soukbulak gibi ehir ve kasabalar iine alr. Gney Azerbaycanllar, Kuzey Azerbaycantlar'dan ayran belki de en mhim hususiyet ilklerinin ok gl Fars dili ve kltrnn tesiri altnda kalm olmalar tekil eder. Tahran'n Fars milliyetiliine dayanan kttr politikas Azeri neriyatna imkn vermemitir. Ancak 1978'den sonra bu yasan kalkmas neticesinde baz neriyat faaliyetleri balamtr. Fakat eitim eskisi gibi Farsa yaplmaktadr. ran'daki Trk boylar arasnda ikinci mhim topluluu Kagaylar tekil eder. Gney ran'n Fars eyaletinde youn halde bulunurlar. Konar-ger bir hayat sren Kagaylar'n nfusu 500.000'n zerinde diye tahmin edilmektedir. ran'n kuzey dousunda Trkmen Sovyet SSC'ye komu blgede ise Yomut, Gklen, Salur ve Sark boylarndan mteekkil Trkmenler yaar. Onlar benliklerini, Hanef mezhebinden olmalar dolaysyla Azeriler'e nisbeten daha iyi korumulardr. Bunlarn da nfusu 500.000 dolaynda tahmin ediliyor. Bunlarn dnda ise Afar, Kaar, ahseven, Karapapah, Hamse, Kengrl, Karadal vs gibi deiik adlara sahip Trk topluluktan mevcut olup toplam nfuslar 1 milyon civarndadr. zetlersek, ran'daki Trk soylularn nfusu 20 milyona ulamtr diye tahmin etmekteyiz. IRAK: Dicle ve Frat'n hayat verdii Irak'n yzlm 434.000 km2 olup nfusu17 milyonun zerindedir. Zengin bir petrol lkesi olan Irak'taki Trkler Trkmen adyla bilinmekle birlikte Azericenin bir ivesini konuurlar. te bu Trkmenler Araplar'la Krtler arasnda skm olup tarih Musul-Badat yolu zerinde yaarlar. Balca kuzeyden gneye doru Telafer, Yunus Peygamber, Erbil, Kutepe, Altnkpr, Kerkk, Taze Hurmata, Tuz Hurmata, Dakuk, Kifri, Karatepe, Karahan, Kzlarabad, ahraban gibi ehir ve kasabalarda yaarlar. Trkiye'de Kerkk Trkleri diye de bilinen bu Trkmenler rejimin ok iddetli basks altndadrlar. Nfuslar 2 milyon olarak tahmin edilmektedir. SURYE: Trkiye'nin en uzun snr komusu Suriye'nin yzlm 185.180 km2 olup, nfusu 10 milyon civarndadr. Frat bu lkenin can damardr. Nfuslar 300.000'in zerinde olan Trkler Lazkiye ve evresinde Halep, Hama ve Humus'ta bulunurlar. Bunlar kopuk bir topluluk manzaras arzederler.

KUZEY KBRS TRK CUMHURYET Yzlm 3335 km2 olan KKTC 15 Kasm 1983te iln edilmiti. Bu ekilde Yunan soykrmndan kurtulan Trklerin nfusu 200.000'e ulamtr. BULGARSTAN : 1878 Berlin Muahedesi neticesinde Osmanl mparatorluumdan koparak kurulmu olan Bulgaristan'n yzlm 110.928 km2olup, 9 milyon civarnda bir nfusa sahiptir. Son istatistik? verilere gre 1989 ylnda Bulgaristan'n nfusu ancak 6.000 kii artmtr. Bu ise 1000 kiide 0,75'lik bir orana tekabl eder. Dolaysyla da "Bulgar milleti yalanmaktadr* gibi ilim adamlarnn ikazlarna ahit olmaktayz. 1990 ylnn Haziran aynda yaplan lk serbest seimlerinde 6.976.620 semen mevcut olup Trkler %6.6'lk bir oy potansiyeli ile 400 kiilik parlementoya 23 milletvekili setirebilmilerdir. Bulgaristan'n nfusundaki bu olaand gelimede ok kiinin lkeyi terketmesinin de rol vardr. Avrupa urasnn raporlarna gre 300.000 Bulgar vatanda illegal olarak spanya'da almaktadr. Son ylda 18.000 kii Dou Almanya'ya, 7.000 kii Kanada'ya, 5000 kii sve'e, 1000 kii de Avusturya'ya getmitir. 25.000 kadar Bulgar Yunanistan'daki vize sreleri bitince lkelerine dnmemilerdir. 1989'da Trkiye'ye otan byk g dalgas neticesinde 150.000'in zerindeki soydamz tekrar Bulgaristan'a dnmtr. Ayrca Trkiye'ye resm kanallarla (vize ile) girenlerin says da 30.000'e ulamtr. Baz verilere gre, Trkler'in Bulgaristan'daki oran %8.4'tr. Bu durumda onlarn nfusunun 756.000'e ulam olmas gerekir. Ayrca genel nfus iinde %6'lk bir orana sahip olan Roman (ingene) halknn slm dinne bal olan 180.000'i Tprke konumakta olup, kendilerini Trk kabul etmektedirler. Bu rakamla birlikte Trkler'in saysnn 936.000'e ulamas gerekir. Ayrca buna ilveten 1974'te Bulgarlar'da %6, Trkler'de ise %17.7 olan yksek nfus artda nazar ita-bara alnrsa Bulgaristan'daki Trk nfusunun 2 milyona ulatn tahmin edebiliriz. Bundan nceki Bulgar ynetiminin Trk ve dier aznlklar (ki bunlar arasnda Trk asll Tatarlar da vardr) zorla Bulgarlatrma siyasetinin etkileri henz bilinmemekle beraber ufak yatakilerin bu insanlkdt kampanyann etkisi ite esas benliklerini kaybetmi olmalar da muhtemeldir. ROMANYA : 237.500 km2 yzlmnde takriben 20 milyon nfusa sahip olan Romanya'da Trk gurubuna rastlanr. Bunlar Anadolu'dan gelip buralara yerleenlerin torunlar, Krm'dan Romanya'ya g eden Tatarlar ve yerli Gagauzlar'dr. 1956 resm nfus saymna gre, 105.000 Gagauz, 20.469 tatar ve 14.329 Trk olmak zere toplam olarak 140.000 dolaylarnda Trk vard. Bugn de bu sayy muhafaza ettikleri tahmin edilebilir. YUNANSTAN : 131.944 km2 yzlm ve. 1971 nfus saymna gre 8.769.000 nfusa sahip olanlar Yunanistan'da Trkler ok ufak bir aznl tekil eder. Bu Trkler genel olarak Bat Trakya blgesinde Gmlcine, Iskee, ve Dedeaa vilyetlerinde ve ayrca Dimetoka ve Sofu'da ve bir miktar da Rodos'ta yaarlar. Toplam nfustan 120.000 dolaylarndadr. YUGOSLAVYA SOSYALST FEDERATF CUMHURYET: Yzlm 225.804 km2 ve 1981'e gre 22.3S2.000 nfusa sahip olan bu lke 6 birlik cumhuriyetinden mteekkildir. ounluu Srplar tekil eder (%40). Trk ise 150.000 civarndadrlar. Onlar Kosova muhtar blgesinin, Pritine. Draga ve Makedonya cumhuriyetinin

88

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

89

skOp, Bitola, Gostiva, Devar gibi ehirlerinde yaarlar. Balkan lkeleri iinde kltrel ynden en rahat durumda bulunanlar Yugoslavya Trkleri tekil eder. DER LKELER : ABD, Kanada, Finlandiya, Avustralya, Japonya, Suudi Arabistan gibi lkelerde de ya Trkiye'den ya da baka Trk illerinden buralara g etmi ve yerlemi olanlar mevcuttur. Bunlar arasnda en byk topluluu ABD'de yaayanlar tekil eder. Buradakilerin ekserisi New York ve California eyaletlerinde bulunurlar. Fakat olduka dank bir manzara arzederler. Buna ramen gl dernek faaliyetleri ile Trkiye'nin meselelerini Amerika kamuoyuna yanstmaya alrlar. Aralarnda bir hayli retim yesi, tp doktoru, mhendis baarl i adamlar bulunan Trkler bu lkede Trkiye'nin gzel bir imajn yaratrlar. ABD'de ayrca ekserisi SSCB'nden (Rusya) getmi olan Krm Tatar, zbek, Kazak, Krgz, Trkmen, Karaay, Azeri ve Tatar topluluklar da mevcuttur. Btn bu Trkler'in toplam says 250.000 civarndadr. Yukarda belirttiimiz dier lkelerdeki Trkler'in toplam saysn ise 250.000 diye tahmin ediyoruz. Dnya Trkleri'ne Genel Bir Bak: Dnyadaki eitli Trk topluluklarnn kesin nfuslarn belirlemek mmkn olmamakla birlikte eldeki mevcut kaynaklarn deerlendirilmesi sonucu yeryznde 145 milyonun zerinde Trk'n yaadn belirtebiliriz. Bylece Trk aslllar dnyadaki belli bal soylar arasnda ilk sralar alrlar. Trkter'i be ana gurupta mtala etmek gerekir. Bu gruplandrma daha ziyade hususiyetlerine baklarak yaplm olup, bu deiik Trk topluluklar arasnda ayrca blgesel, kltrl ve siyas farkllklarn bulunduu da unutulmamaldr.
ALTAY TATAR BAKURT KIRIM TATARI NOttAY KUMUK KARAAY BALKAR KAZAK KARAKALPAK KIRGIZ

Aratrmamzn banda belirttiimiz zere bu Trkler Balkanlardan balayarak in'in batsna kadar uzanan bir haylisi birbirinin devam eklinde olan coraf blgelerde yaarlar.Bu yzden de mesela, Balkan Trkleri gibi tabirler de kullanlmaktadr. Trk topluluklarnn esas youn bulunduu blgeler bata Trkiye olmak zere SCB, tettalk Cumhuriyeti ve ran'dr. Trkiye'nin dndaki Trkler'in ekseriyeti ie tek parti sisteminin hkm srd lkelerde bulunmaktadr. Her ne kadar son siyas gelimeler bu lkelerde de demokratikleme trecini balatmsa da bu gelimenin aznlk durumunda bulunan Trkler'e msbet ynden etkisinin olacan sylemek iin vakit henz erkendir. te totaliter rejimlerde yaayan bu Trklerle demokrasi artlarndan yararlanan Trkler arasnda siyas davran ve uur ynnden de farkMtkfar olmas gayet normaldir. Trkiye ile dier lkelerdeki Trk topluluklar arasnda bir ara yakndr herhangi bir kltrel mbadelenin olmamas da bu topluluklarn birbirlerini tanmalarna, bilmelerine, anlamalarna engel olmutur. Her ne kadar ayn soydan gelseler de gerek dil, gerek dnce ya-prs ve gerekse ekonomik", sosyave politik menfaatler ynnden aralarnda farkllklar olduu anlalmaktadr. Ksacas bu topluluklar arasnda bir nevi kardelik ba mevcut ise de bu artlarda tek bir mtecanis Trk milletinden bahsetmek olduka gtr. Ancak eitli Trk topluluklar arasndaki soy birliinin dier rklara nazaran ok gl olduunu belirtmekte de yarar vardr.

YAKUT DOLGAN OR HAKAS TUVA KARAGAS

KUZEY BATI (Ktpca k) \ GNEY BATI TRK (Ofrz)

KUZEY DOU

1
TRKMEN AZER ANADOLULU OAGAUZ V.B.

INEY DOftU(Kakar)
ZBEK UYGUR

UVA UVA

90

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

91

BBLYOGAFYA Altnc Ba Yllk Kalknma Plan, 1990-1994, Ankara 1989. Alptekin, E. Uygur Trkleri, stanbul 1978. 'Age Dist ribution of China's Population' Baljing Rewlew, say 1(16 Ocak 1984) . Aird, J.S, 'The Pretiminary Ruselts of China's 1982 Census." Tha Chlna Quartaly (Aralk 1983) 8.613-614. Bulgaristan'da TOrk Varl, Ankara 1985 Bat Trakya'nn asi. say 1 (Kasm-Aralk 1987) Caferolu, A.- Ycel, 7. "Gney Azerbaycan ve Iran Trkleri", TDEK,s. 1111-1120 Canubi Azerbaycan Tarihi Mealeleri, Baku 1989. Cenub Azerbaycan Tarihinin Oerkl (1828-1917), BakO 1985. SHMinost 1 Sostav Nasalanlya SSSR. Po Dannm, Vsesoyuznoy Pereplsl Nasele-niya 1979 Goda. Moskova 1984 Devlet, N, ada TOrk Dnyas, stanbul 1989 * ayn. arif. "D Trklerde Byk Nfus Artist', Trk Dnyas Aratrmalar, say 6(1980),s. 4551 Ibrahimov, T.E. Gagaylar, Baku 1988. itogi Vsesoyuznoy Preplsl Naselenlya, 1970 goda IV, Moskova 1973. Lubin. N. Labour and Natlonallty in Sovlet Central Asla, Hong Kong 1984. Narodnoo Hozyaystvo SSSR 1922-1982, Moskova, 1982 Naselenlya SSSR, Po Dannn Vsesoyuznoy Pereplsl Naselenlya 1979 goda, Moskova 1980 Naselenlya SSSR 1987, Statleskly Sbomlk, Moskova 1988. Natslonabyl Naselenlya, II. Moskova 1989 Nifcoiaev, *Resuls of the National Elections", Report on Eastern Europe, 1. say 26 (Haziran 29,1990) s. st Sheey. A. *Ethnic Mslim Account tor Half of Soviet Population Increase", Report on USSR, II. say 3(19 Ocak 1990) s. 16-18. . M Simonov. $' The Gypsies: A Re-Emerging Minority", Report on Eastern Europe, I. say 21 (25 Mays 1990). s. 12-16. Srenski, M,* Mghanstan 1978-1987, War, Demography and Society", Central Aslan Survey, tacutental Papers Series: say 6, Londra 1988. Stailstlacfce* Jahrbueh 988 tr die Bundesrepubllk Deutshcland, VViesbaden 1984 YOM iktisadi Raeor-1968, stanbul 1988

2- Ekonomi
Trkiye dndaki Trkler'in byk ounluu SSCB'de bulunmaktadr. Dolaysyla onlarnda belli bir ekonomik potansiyele sahip olduklarn dnebiliriz. SSCB yzlm ynnden dnyann en byk lkesidir (22.402.200 km2). Yeralt ve yerst zenginlikleri ve endstriyel kapasitesiyle de dnyann sayl lkeleri arasnda yer alr. SSCB aadaki 20 ekonomik blgeye ayrlr: KUZEY BLGES LKarel MSSC 2. Komi MSSC 3. Arhangelsk Oblast 4. Voiogodsk Oblast 5. Murmansk Oblast MERKEZ BLGE 1.Bryansk Oblast 2.Vladimir oblast. 3.Ivanov Oblast 4.Katinin oblast 5.Kostroma Oblast 6.Moskova Oblast 7.Orlov Oblast 8.Ryazan Oblast 9.Smolensk Oblast 10. Tula Oblast 11. Yuroslav Oblast KUZEY-BATI BLGES 1. Leningrad Oblast 2. Novgorod Oblast 3. Pskov Oblast

MERKEZ KARA TOPRAK BLGES


1. Begorod Oblast 2. Voronej Oblast 3. Kursk Oblast 4. Lipets Oblast 5. Tambov Oblast DL- BRYATSK BLGES LMariMSSC 2. MordvaMSSC

m
3 uva MSSC 4. Gorkov Obiast

-TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAP

93

GNEY BLGES

BALTIK BOYU BLGES LLetonyaSSC 2. Litvanya SSC 3. EstonyaSSC 4. Kaliningrad Obtast DOU SBRYA LBuryatMSSC 2. Tuva MSSC 3. Krasnoyarsk Kray 4. Irkutsk Obtast 5. Citinsk Obiast

1. Krm Obiast
2. Nikolaevk Obiast 3. Odessa Obiast KUZEY KAFKASYA BLGES 4. Herson Obiast BATI SBRYA BLGES

5. Kov Obiast
DL BOYU BLGES t.KalmukMSSC 2.TaarMSSC 3 Astrahan MSSC 4 VoJgograd MSSC

1. Dastan MSSC
2. Kabarda-Balkar MSSC 3. Kuzey-Osetin MSSC

1. Altay Kray
2. Kemerov Obtast 3. Novosibirsk Obiast 4. Omsk Obtast

5. Kuybiev Obiast
6. Penza Obiast

4. een-lngu MSSC
5. Karasnodarsk Kray 6. Stavropol Kray 7. Rostov Obiast

7. Saatov Obiast 8
Utyanov Obiast URAL BLGES V Bafcurt MSSC 2 UdrmrtMSSC 3. Kurgan Obiast 4 fenburg Obtast 5. Perm Obtast 6 Sverdovsk Obiast 7. ei^abinsk Obiast DNETS-PRONEPROVSK BLGES 1 Varo&ovgrad Obiast 2- DnepropetrovsK Obiast 3. Donets Obiast

5. Tomsk Obiast 6Tmen Obiast

UZAK DOU BLGES 1. Yakut MSSC 2. PrimorKray 3. Habarovsk Kray

KAFKASYA-TES BLGES

ORTA ASYA BLGES

1. Grc SSC
2. Azerbaycan SSC 3. Ermeni SSC

1. zbek SSC 2. Krgz SSC


3. Tacik SSC

4. Amur Obiast 5. Kamatka Obtast


6. Magadan Obiast KAZAKSTAN BLGES 1. Kazakistan SSC

4. Trkmen SSC
BELORUS BLGES 1. Belorusya SSC

7. Sahaln Obiast
GNEY-BATI BLGES LVinnHsk Obiast 2. Vohnsk Obiast 3. Hitomirsk Obiast 4. Zakarpat Obiast

13. emovftsk Obiast

4 Zaporoje Oolas 5 Kirovograd Obiast 6.


Po&ova Obiast 7 Symsk Obtast 8 HarkovObfcMt

5. vano-Frankovsk Obtast

6. Kiev Obiast
7. Lvov Obiast 8. Rovensk Obtast

9. Ternopolsk Obtast:
10. Hmelnctek Obiast

11. erkassa Obiast 12. ernigovsk Obtast

MOLDOVYA BLGES LMldovyaSSC

Sovyet genel nfusunun takriben % 701 lkenin Avrupa blmnde yerlemi olup, esas endstri de bu blge de bulunmaktadr. Ancak yeralt zenginliklerinin ise balca gayri Ruslar'n blgelerinde bulunduu anlalmaktadr. Mesela, petrol Idit-Ural blgesinde, Kafkasya blgesinde.bat Sibirya ve Orta Asya blgelerinde; ayn ekilde tabi gaz da bu blgelerde bulunur. SSCB'nin en zengin kmr yataklar Donets blgesinde, Kazakistan'n Karaganda yresinde, kuzey Ural'da ve uzak dou blgelerinde bulunur. lkenin bilhassa batsndaki ekonomik blgeleri ekime elverili olup, Orta Asya blgesinde ise sulama ile ekincilik yaygndr. Sibirya blgesi ise, orman ve tundralarla kapldr. Fazla yaamaya elverili olmad iin buralarda ziraat ehemmiyetsiz derecede azdr. Endstri bata Moskova olmak zere srasyla Leningrad, Gorki, Kazan, Uta, Kuybiev, Kiev, Harkov, Rostov, Tiblisk, Novosibirsk, Omsk,

TRK DNYAS EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

95

Krosnayarsk gibi merkezlerde toplanm bulunmaktadr. Bu merkezlerde afr ve hafif endstri, kimya ve petro-kimya, otomotiv, demir-elik endstrileri bulunur. Kmr yataklarnn bulunduu merkezlerde demir-elik, petrol yataklarnn bulunduu blgelerde ise petro-kimya endstrileri yaygndr. SSCB'nde elektrik enerjisi termo, Ndo ve atom elektrik santrallerinde retilir. Atom santrallerinin bir istisna dnda hepsi SSCB'nin Avrupa blmnde bulunur. 1980 ylnda enerjinin % 60.2*8! endsri in kullanlmtr. Petrol retimi ise 1980'de 603 milyon ton, doal gaz 435 milyar m3, kmr istihsali ise 716 milyon tona ulamtr. Sovyet genelinde s enerjisi olarak petrol ve doal gaz kullanlmaktadr (% 45.3,% 27.1). Kullanlan Kmr ss ise ancak % 25 oranndadr. 1980 ylnda demir retimi 245 milyon tona, elik retimi ise takriben 10 milyon tona ulamtr. Otomotiv endstrisi de, her yl gelimekte olup, 1980 ylnda 2.199.000 araba imal edilmitir. SSCB'nde basn-yayn bir hayli gelimi olup, ok yksek tirajlarda (bazlar 5 milyona ulaan) kitap, dergi ve gazeteler yaynlanmaktadr. lke bu kt ihtiyacn kendi zengin ormanlaryla karlamaktadr Son yllarda selloz imalt 7.5 milyon ton ve kat imalt ise 5 5 milyon tona ulamtr. Yukardaki rakamlardan grlecei zere SSCB'nin ok zengin bir ekonomiye sahip olduu kanaati hasl olmaktadr. Fakat hereye ramen merkeziyeti bir felsefeyle ynetilen ekonominin baarsz olduu halkn ihtiyalarn karlayamad ve ac*!en durumun dzeltilmesi gerektii Sovyet liderlerinin son yllardaki ifadeleriyle de ispatlanmtr.

bir pay verilmemektedir. Tatar MSSC'nin petrol ve tabir gaz merkezlen Etmet, Leninogorsk, Alabuga, Mendelyevsk gibi ehirlerdir. karlan petrol Bakurdistan, Kuybiev, Gorki, Yaroslav, Ryazan.Moskova ve Perm rafinelerine "Dostluk Hatt"yla Polonya, Dou Almanya, Macaristan, ekoslovakya'ya yollanmaktadr. Doal gaz'n birksm ise imdi Trkiye'ye gelmektedir, Tataristan'n doal gaz retimi ylda 4 milyar m3 dr. Petrol karlrken topraa basnl su verme metodunun kullanlmas evrenin kirlenmesini ve tarma elverili topraklarn tahribine yol amtr. Tataristanto en mhim endstri dallarn kimya ve petrokimya tekil eder. Bunlar balca Kazan ile Tben Kama ehirlerinde bulunur. Kimya fabrikalarnda polietilen, aseton, sentetik kauuk, film gibi 4 binden fazla madde imaledilir. Kazan uak fabrikasnda L-62 tipindeki uaklar retilir. Ayrca Kazan'da SSCB'nin en byk bilgisayar ve optik aletler fabrikas bulunur. Yar all'da 1976'da imalta geen SSCB'nin enbyk kamyon fabrikas KAMAZ bulunmaktadr. Burada ylda takriben 150 bin ar evsafl kamyon ve 250 bin dizel motoru retilir. Hafif endstri dalnda dericilik ve krklk mhim yer tutar. Tarm SSCB'in genelinde olduu ekilde Sovhoz (devlet iftlii) ve Kolhozlar (kollektif iftlik) tarafndan yrtlr. Balca avdar, buday, msr, burak, keten, eker pancar yetitirilir. Bunun dnda sebzecilik ve meyvecilik de gelimitir. Koca ve kk ba hayvanclk lkenin ihtiyacn karlamaya kafi gelmektedir. Ksacas Tataristan'n ekonomisi Sovyet standartlarnda ok gelimitir. Ancak koloni statsne sahip olduundan cumhuriyette retilenlerin ekserisi merkeze devredii-mektedr. Baka bir ifadeyle cumhuriyetin yerli halk kendi rettii zenginliklerden yararlanamamaktadr. nk Tataristan'daki iktisad kurulular 3 grupta mtala edilirler. Birinci ve ikinci kategoridekiler SSCB'e merkez hkmeti ile RSFSC hkmetine bal olanlardr ki, bunlar ekseriyeti tekil ederler. Ancak ok kstl bir blm Tatar cumhuriyetinin kendine baldr. Dolaysyla de petrol, doal gaz gibi yeralt zenginlikleri, kimya ve makina gibi mhim sanayii kollan dorudan doruya Moskova'ya balanmtr. Neticede bunlardan elde edilen gelirin % 11 dahi Tataristan hkmetine kalmamaktadr. Mesela, Tben Kama petro-kimya endstrisinin 1989 ylndaki net kazanc 137 milyon ruble olmusa da, bunun % 1'den az bir mebla yerel hkmete kalmtr. Bakurt MSSC: Bu cumhuriyette de Tataristan'daki kadar olmamakla beraber zengin petrol ve tabi gaz yataklar mevcuttur. Ylda takriben 30-40 milyon ton petrol, 3,5 milyar m3 doal gaz elde edilir. Tuymasi-Ufa, Omsk, imbay-Ufa ve Tuymasi-kapova-Salavat arasnda petrol hatt mevcuttur. Rafineriler ve petro-kimya fabrikalar Bakurdistan'n esas ekonomik zenginliklerini tekil ederler. Bunun dnda lkede kmr, bakr, boroksit, altn* manganez ve krom ocaklar mevcuttur. Ky ekonomisi hayli gelimitir. Balca buday, avdar, dar, baklagiller yulaf, patates ve sebze yetitirilir. uva MSSC: lkenin ancak yans tarma elverili olup, buday, avdar, patates, ekerpancar, baklagiller ve erbeti otu yetitirilir. Burada ayrca byk ba hayvan, domuz, koyun ve kei beslenir. eboksan, Atatr, umerliya, Kanasa, Ur-mana gibi merkezlerde et kombinalar stl gda imalathaneleri bulunmaktadr. Ayrca makina, elektronik kimya endstrileri de mevcuttur.

Trk Yrelerinin Ekonomik Durumu:


Demografi blmnde belirttiimiz blgeler aa yukar ekonomik blgeler iin de geerli olup, deiik Trk boylar Idil-Ural, Kafkasya (Kuzey Kafkasya ve Kafkssya-tesi) Orta Asya ve Kazakistan ve Sibirya blgelerinde youn halde yaadklarndan bu blgelerin ekonomik potansiyelini inceleyerek bu Trk boylarnn iktisad yaps hakknda bir fikir edinmi olacaz. rfl-Bryatsk, dil Boyu ve Ural Blgeleri: Sovyetfer Biriii'nin yukarda belirtilen ekonomik blgelerine Tatar, Bakurt ve uva cumhuriyetleriyle Trkter'in mekim olduu evredeki oblastlar girer. Bu yre yera!t( petrol doal gaz vb) ve yerst (eitli tahllar, meyva, sebze ve hayvanclk) zenginlikleriyle SSCB'nin mhim ekonomik ksmn tekil eder. Ayrca bu yrede hatn saylr endstrileme de gze arpar. imdi bu ekonomik blgelerdeki Trk muhtar cumhuriyetlerini teker teker inceleyelim. Tatar MSSC: Bu cumhuriyet tarm ve endstri lkesidir. Sn byk tabi zenginliini petrol ve yeralt (doai gaz) tekil eder. Tataristan bugne kadarrnerkeze 1 milyar ton petrol devretmi bulunmaktadr. Son yllarda yllk retim 70-80 milyon tona dmtr, Trkiye'nin yBk ham petrol retiminin 3 milyon ton dolaynda ve Trkiye'rtf&iyrllk ihtiyacnn 17-18 milyon ton olduu dnlrse Tataristan'n tek bir petrolden ne kadar byk gelir salayabilecei anlalr. Fakat bu petrol gelirinin hepsi Moskova tarafnda smrlmektedir. Yani bu petrol gelirinden yerli halk Tatarlar'a herhangi

96

TRK DNYASI EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAP

97

uvastan ekonomik ynden Tatar ve Bakurt cumhuriyetleri kadar mhim detkfcr. Yukanda da grlecei zere daha ziyade gda endstrisi gelimitir. Grlecei dzere takriben 9 milyon Trk asllnn yaad Idil-Ural blgesi SSCB'nin okmhtrn ve zengin ekonomik merkezlerinden birini tekil eder. ayet bu yrenin yerfc Trk halknn bu ekonomik zenginlikte tasarruf hakk olsayd gelirleri Arap tketertnn en zengin devletlerini fersah fersah gemi olurdu. Ktueey Kafkasya va Kafkasya-tesi Blgeleri: 8u ekonomik blgelerde tab M, en mhim topluluu Azeriler tekil etmektedir. Kuzey Kafkasya ekonomik blgesindeki Kumuk, Karaay, Balkar, Nogay gibi Trk topluluklarnn hem sayca az olmalar hem de onlarn Rus ve dfer Kafkasya halk-tanyta gtnft bir ekilde i ce yaamalar sebebiyle ekonomik potansiyelleri hakknda btr tahlilde bufcjnmak hayft zordur. Dolaysyla hem demografi, hem de ekonomi ynnden daha byk ehemmiyete haiz olan Azerbaycan SSC'nin incelemek uygun olacak. Azerbaycan SSC: Burada yeralt zenginliklerinden petrol ve doal gaz en mhim yeri almaktadr. Bugn dahi petrol denilince Baku akla gelmekle birlikte Azerbaycan'da retilen petroln m&tar Sovyet genel istfosafi iinde ehemmiyetsiz denilecek bir dereceye dmtr. Gene de ylda 12 milyon ton petrol karlmakta olup. bunun 10 milyonu *off shore* tabir edilen Hazar Deniz?nde alan kuyulardan elde edilmektedir. Bu durumda Sovyet genelinde retilen petroln ancak % 2' sinm Azerbaycan'da ekle eddii anlalmaktadr. Bunun dnda demir, bakr, kf> krtkurun. inko, kobalt ve tuz yataktan mevcuttur. Mingeevir ve Vardanis termo etektrtfc santrafler* Kafkasya resinin en byk santralleridir, lkenin esas endstrisin* Baku ve evresine yerlemi olan pelro-krrnya sanayii tekil eder Bunun dtnda elik, alffninym, makina inaa, gemi inaa, lastik, tekstil, konserve endstrileri mevcuttur. Ayrca halofck da mhim bir i alandr. Tanmtn % 651 strfama 3e yatmakta olup. Kura havzasnda pamuk retilir. Azerbaycan pamuk retertmde Sovyetler Birlii'nde 4. sray adr1. Ttnclk ve ipekilik gelimi okip, buday, avdar, mis- ve pirin yetitirilir. Hayvanclk da gelimi olup, sut ve stl gdater ky ekonomisinin mhim rrferdfr. " rt Asya Blgesi: Orta Asya ekonomik blgesindeki zbekistan, Krgzistan; Tacikistan ve Trkmenistan Sovyet cumhuriyetleri takriben 13 milyon km2 lk bir atam kaplamakta olup, deiken coraf bir Mm yaps gsterirler. Dousunda n(.Dou Trkistan) gneyinde Afganistan ve Iran, batsnda Hazar Denizi ve kuzeyinde Rusya'nn Avrupa blm w Kazakistan bulunan Sovyet Orta Asyas ok sert bir yerel yapya sahiptir. ounluu plak veya otlarla kapt bozkrlar, yksek yaylalar, da silsileleri ve llerle kapldr. Ykseklikler kuzey ve Hazar'n dousundaki yerlerde deniz seviyesi altna derken baz blgelerde dnyann en yksek dalar mevcuttur. klimi genelde kurak diyebiliriz. zbek SSC: zbekistan'da endstriden ziyade ky ekonomisi, gelimitir. Ky ekonomisinin % 75'ini de tarm ve pamukuluk tekil eder. SSCB'nde yetitirilen

pamuun 2/3 si zbekistan menelidir. Son yllardaki istihsal 8 milyon tona ulamtr. Pamuun yetitirildii ana blge ise Fergana vadisidir. Lenin, arlarn Orta Asya'da uyguladklar ekonomi politikasn tenkit ederek 'arlar buray pamukla Rusya'ya baml hale getirdiler*' diye suladysa da Moskova ayn politikay srdrd. Pamuk retimi tahl retimi aleyhine gelitirildi. Beyaz altn diye de adlandrlan pamuun 1 tonundan 3 bin metre pamuktu kuma, 100 litre ya, 250 kg hayvan yemi vb deiik mahsller elde edildiinden pamuk ok mhim sina bir hammaddedir. Dolaysyla da pamuk ekim alanlar her geen yl arttrlmtr. Mesela, 1813 ylnda zbekistan'da 423.500 hektarlk alanda pamuk yetitirilirken 1978'de bu 1.824.000 hektara ykselmitir. zbekistan'da pamuun dnda en mhim tarm rn pirintir. Pirin retimi genel Sovyet retiminin takriben % 50'sini karlamaktadr. Bunun dnda sebze, msr, ttn ve deiik meyvalar yetitirilir. Ekim genelde sun sulamayla yaplmakta olup 3 milyon 500 bin hektar sulanmaktadr. Fergana ve Zerefan vadilerinde yetitirilen ipek genel sovyet istihsalinin % 50'sini tekil eder. Tarmn dnda besicilie de byk ehemmiyet veriljrV 10 milyona ulaan koyun saysnn 5 milyondan fazlasn mehur Karakul koyunlar tekil eder. Bunun dnda sr gibi byk ba, kei ve domuz gibi kk ba hayvanlar yetitirilir, zbekistan yeralt zenginlikleri ynnden de mhim br lkedir. Gazl, Carkak, Mubarak'ta doal gaz, Fergana vadisi ve Aa Surhandar'da petrol, Angaran'da kmr, Almalk ve Koyta'ta bakr, inko, kurun, molibden ve Muruntav'da bol miktarda altn karlmaktadr. Tahminlere gre ylda 80 ton kadar altn elde edilmekte olup, bu miktar dnyadaki byk altn ocaklarnn istihsalinden daha fazladr. kuduk'ta ise stratejik madde uranytfl tkanlmaktadr. Bu ocaklarda ise mahkmlar teJaralmaktactor. zbekistanin Srderya, rk, Zerefan gibi ehirlerinde hldro elektrik santralleri mevcuttur. Olkenin en gelimi sanayisini traktr; tarm ve pamuk toplama makinalan, motor, doal gaz ve petrol aletleri fabrikalar tekil eder. Grlecei zere endstri de tarma yneliktir. Bu fabrikalar Takent rk, Endican, Semerkand, Kattakurgan gibi ehirlerde bulunmaktadr. Krgz SSC: Krgzistan Cumhuriyetinin % 50'sinden fazlas 1000-3000 metre ve % 25'si ise 3000-4000 ^ykseklikte bir alana yerlemitir. Fergana vadisi Tanr ve Altay sradalar Krgzistan'n coraf konumunu belirler-yksek dalardan kan nehirler dzensiz ve hzl akntl olduu iin elektrik enerjisi elde etmeye yararlar. Krgzistan'dan elde edilen 165 kilovat saat enerjinin byk bk ksm Kazakistan, Tacikistan ve zbekistan'a nakleder, funyadaki ikinci byk krater gl Issk Ql (6202 km2) byk bir su rezervuardr. Yerlemeye en msait blge Fergana vadisi olup halkrt4 ^"Shden fazlas burada bulunur. Krgzistan'n kayda deer ar san^ii yoktur.'Ky ekonomisi esas geim kaynan tekil eder. Balca besicilikyapftr. 10 milyon civarnda koyun, ke, domuz gflal kk ba hayvanlar vartfcr.Trim ise kayda deecek miktarda deitrjr. Kuzey ve gney-batda Fergana vadisinde civa, antimon, kmr, ipetrol ve inko, Issk Gl civarnd&ise kkrt kardr^.Konservecyk hay gelimi olup. retimde Sovyet genelinde 4. sray alr.

Trkmen SSC: Burada da ekonomi balca ky ekonomisine dayar. lkenin

9*

TRK DNYASI EL KTAB

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

99

4/5'n Karakum l (350.000 km2) kapladndan yerleim alanlar kstldr. Trkmenlerin su ihtiyac balca 900 km uzunluundaki Karakum (Trkmen) kanalndan temin edilir. Tarm da balca sulama ile yaplr. Ekili yerlerin 9/10 'u sulamadan yararlanr. Ky ekonomisinde pamukuluk mhim yer tutar. Murgap, Tecen ve Kopet dann eteklerinde pamuk, arcuy'da kavun-karpuz yetitirilir, Akabad, Gktepe ve Merv'de zm balan bulunur. Besicilik de mhim yer alr. Burada 5 milyonun zerinde Karakul koyunlar yetitirilir. Yeralt zenginlikleri ynnden de olduka mhim bir blgedir. eleken yarmadasnda Nebit da, Kumda ve Okarem de mhim miktarda petrol karlr. Yllk retim 15 milyon tonu gemitir. Ayn blgelerde ve Karakum'da doal gaz da kmaktadr. Bu doal gaz Buhara ve rat'a sevk edilir. Petroln dnda kkrt, Kurun, kalyum, biz, iyot gibi madenler elde edilir. Trkmenistan'da balca tekstil endstrisi gelimi olup, Akabad, Merv, ar-cuy, Taauz gibi yerlerde fabrikalar mevcuttur. Bu fabrikalarda bata pamuklu olmak zere ynl ve ipekli kumalar dokunur. Bunun dndaki endstri kayda deer deildir. Kazakistan Blgesi: Kazak SSC: Kazakistan SSCB'nde RSFSC'den sonra en byk yzlmne sahip bir lkedir ( 2.653.300 km2 ). Arazisi genellikle arzasz bozkrlardan ibaret olup, ancak gney ve gney dousu dalktr. klim kuraktr. Sovyetler Birlii'nin belli bal nehirleri olan rti, Obi buradan geer. lkenin en byk gl Aral olup, son 10 ylda byk bir ekolojik felakete uram suyu olduka azalmtr. Bu durum ise komu lkeleri .sulamak'iin alan su kanallar neticesinde meydana gelmi ve dnyada misli grlmeyen bir tabii felaket insan eliyle meydana getirilmitir. Byk protestolara yol amasna ramen Aral'n eski haline dndrmek iin imdiye kadar hibir ciddi tedbir alnmamtr. Kazakistan tarm ve hayvanclk lkesidir. 1954 ylnda 100 binlerin alrlmas neticesinde Kazakistan'a 25 mayon hektarlk ekim alan kazandrlmtr. SSCB'de tarm istihsalinde 3. sray alan Kazakistan'da balca buday yetitirilmektedir. Ancak bu retimde de br d gzlenmektedr. 1982'de tahl retimi 11.300.000 tona dmtr. Kazakistan'da 500 kadar kolhoz, 1500 'den fazla sovhoz bulunmakta olup, 3& milyon kk hayvan 10 milyona yakn da byk ba hayvan beslenir. Bunun 1 milyondan fazlasn at tekil eder. Kazakistan yeralt zenginlikleri ynnden de mhim bir lke olup, Karaganda blgesinde zengin kmr yataklar (rezerv 50 milyar ton tahmin ediliyor), kuzeyde Ural-Enba havzasnda petrole rastlanmaktadr. Bunun dnda Kazakistan'da karlan bakr, kurun ve inko SSCB'nin ihtiyacnn % 50'sinden fazlasn karlamaktadr. Bunlarn dnda dmrt manganez, kalay, volfram, molibden, antimon gibi madenler kayda deer. Endstrisi fazla gelimemi olmakla birlikte en mhim merkez olarak maden ocaktan, makina inaa, tekstil ve gda sanayiinin bulunduu Karaganda gze arpmaktadr. Byk apta olmamakla birlikte

demir-elik fabrikalar, kimya endstrisi, bakr ve demir dkm ateiyeleri saylabilir.

Bat Sibirya, Dou Sibirya ve Uzak Dou Blgesi: Yerleime pek msait olmayan bu blge yeralt zenginlikleri bakmndan SSCB'nin belki de en mhim ksmini tekil eder. Urai dalarnn dousunda Tobof, rti, im, Obi, Yenisey, Lena gibi SSCB'ni batan baa geen mhim rmaklar bulunur. Sibirya'nn Altay-Sayan dalk bgesinde Ob, Abakan ve Yenisey kaynak ve havzalarnda muhtelif Trk boylan yaar. Dolaysyla da buradaki Trkler'e genel olarak Sibirya Trkleri veya Altay Trkleri de denilmektedir. Burada da Trklerin Yakut, Tuva adl muhtar cumhuriyetleri, Hakas Muhtar ve Gorno Altay. Muhtar Oblastlar adl idar blgeleri mevcuttur. Yakut MSSC: SSCB'nin en byk muhtar cumhuriyeti olan Yakutistan'da (3.103.000 km2). Anabar, Olenek, Lena, Yana, Indigirka ve Kolumna nehirleri bulunur. lkenin % 20'sinden fazla bir blm kuzey kutbunda ve 2/3 si dalarla kapldr. K 180 ila 220 gn arasnda srer. Ocak ay ortalamas ise (- 34 )-(-45 ) arasndadr. lkenin 4/5'i kutup blgesine has ine yaprakl aalarla kapldr. Genellikle balklk yaplr. Krk hayvanlar avlanr. Bunun dnda soua dayankl Ren geyikleri ve at yetitirilir. Yeralt zenginlikleri ynnden ok mhim bir blgedir. Aldan, Indigirka ve Kolumna'da bol miktarda altn Vilcuc ve Olenek'te elmas bulunur. Bunun dnda kurun, inko, volfram ve molibden de elde edilir. ok zengin kmr rezervlerinin bulunduu tahmin edilmektedir. Tuva MSSC: Yenisey'in aa mecrasnda in'e komu Tuva'nn yzlm 170.500 km2 dir. klimi ok sert olup, karasaldr. lkenin yans ormanlarla kapldr. Geim ky ekonomisine dayanr. Balca besicilik yaplr. Koyun, Sr, domuz, at ve deve, yak ve ren geyii beslenir. Vahi krk hayvanlar avlanr. Aa, deri ve gda sanayileri mevcuttur. Maden olarak ise kmr mhim bir yer alr. Dier blgeler ise nfuslar gayet az olup, fazla bir ekonomik performans gstermezler. Bunun dnda Trklerin youn bulunduu Bat Sibirya'da Tmen havzasnda Sovyetler Birlii'nin en zengin petrol yataklar bulunmakta oiup,son zamanlarda Sovyet istihsalinin 3WV bu blgeden temin edilmektedir. Sibirya blgesinde zengin kmr yataklar ve dier madenlerin bulunduu da bilinmektedir- Sibirya'dan (Tmen) doal gaz getirmek icat boru hatlarnn denmesine balanm olup bu proje tamamlanmak zeredir. Bunun dnda BAM ad verilen yeni tren hatt ile Sibirya'nn zenginlikleri merkeze sevk edilmeye allmaktadr. Gelecekle ok daha byk istikbal vadeden bu blgeye yatrmlar srmektedir. Ksacas Trkler'in yaad hemen her blgede zengin yeralt ve yerst zenginlikleri bulunmaktadr. Ancak her trl zenginlik merkezin ynetimi ve kontrolnde olduu iin yerli halka bu zenginliklerden fazla pay dmemektedir. Son yllarda bu konuta* huzursuzluklara yol am ve lkenin ekonomisini liberalletirme srecinde bir takm zmJer aranmaya balanmtr. Ancak bunun neticesinin ne ekil alacan imdiden kestirmek mmkn deildir. incang-Uygur Muhtar Blgesi: in Halk Cumhuriyeti'nin batsnda Trk asll Uygur ve Kazaklarn youn olduu bu blgenin (Dou Trkistan) yzlm 1.710.000 km2 olup, in'in toplam yzlmnn 1/BVi tekil eder. Doudan batya uzanan Tanr dalar bu lkeyi ku-

100

TRK DNYAS EL KTABI

DEMOGRAFK VE EKONOMK YAPI

zeydeki ufak ungarya ve gneydeki byk Kagarya'ya bler. lkenin kuzeyinde byk Takiamakan l bulunur. klimi sert ve karasaldr. Halknn % 70'i ky ekonomisinden geimini temin eder. Halkn % 90* Hami, Urumi, Korla, Aksu, Kagar, Hotan.Turfan gibi sulak blgelerde yerlemitir. Buralarda baclk, meyvecilik ve ekincilik yaplr. lkede 30 milyon civarnda kk ve byk ba hayvan beslenmekledir. Dou Trkistan'da zengin petrol kmr, volfram, molibden, manganez, uranyum, nikel ve altn yataklar bulunmaktadr. Ylda 10 milyon ton zerinde ham petrol elde edilir. Petrol yataklar Karamay adl blgede bulunmaktadr. Buna ramen ekonomik hayat fazla gelimemi olup, hayat seviyesi olduka dktr. Yukarda belirtilen Trk blgelerinin dnda bata Iran olmak zere Afganistan, Irak ve Bulgaristan'da youn Trk topluluklar mevcuttur. Ancak bunlarn hibirinin kendi adlarn tayan idari blgeleri yoktur. Dolaysyla hukuk stat ynnden bulunduktan yrelerin yeralt ve yerst zenginliklerinden bir pay alma imknlar bulunmamaktadr. Mesel, dnyann en zengin petrol lkelerinden biri olan Iran slam Cumhuriyeti'nde bata Azeriler olarak dier Trk boylar ile birlikte 20 milyon gibi byk br rakama ulamalarna ramen mill kltrel faaliyetler iin dahi merkezden pay aamamaktadirlar. SSCB, HC'ndekt Trk soylular kendi yrelerindeki zenginliklerden kendilerine ayrlan mal payn artrlmasn talep ederken ran ve baka lkelerdeki Trkler dez-organizasyon tr halde bulunduklarndan ve hkmetlerince kendilerine muhtariyet hakk tannmadndan bu nevi taleplerde bulunamamaktadrlar. Dier ynden ise hr lkelere atmak maksad e giden T. C vatandalar ise o lkelerin vatandalar omadkan ve tarih herhangi bir haklar olmad halde Trkiye'ye yolladklar dvizlerle byk katkda bulunmaktadrlar. Baka bir ifade ile bu lkeler Trkler 'm yurt dna dviz yollamasn engellemektedir,. Totaliter rejimlerde yaayan Trk soylular ise, ki bunlarn hepsi kendi tarih? topraklarnda yaarlar. Kendi yrelerindeki ekonomik faaliyetler ve ahsi katklar neticesinde elde edilen gelirden dahi adil bir pay alamamaktadrlar. zetlersek Trkiye'nin dndaki Trk blgelerinde zengin yeralt ve yerst kaynaklarna rastlamaktayz. Ekonomik blgelere ve Trklerin younluuna gre incelediimizde tek bir petrol retimini gz nnde tuttuumuzda msl. Idil.Ufal'da 100 milyon ton,'Kafkasya'da 12 milyon ton, Orta Asya'da 15-milyon ton Dou Trkistan'da 10 milyon ton retim yapld anlalr. Ancak bu petroln retiminden elde edilen krn ok byk oran Moskova ve Pekin'e akar, yerli halka ya hi pay verilmez, verildii takdirde de bu ehemmiyet arzedecek bir miktar tekil etmez. Zaten SSCB'nin yeralt kaynaklan incelendiinde esas Rus topraklarnn bu ynden ok fakir olduu anlalr. ayet bu zengin blgelerde yaayan eitli Trk boylan kendi topraklarnda elde edilen madenlerden vb. adil bir pay alabilseler, bu onlarn hayat standartlarm , kltr ve eitim seviyelerini ykseltmeye hizmet ederdi.

BBLYOGRAFYA E. Alptekin, Uygur Trkleri, stanbul 1978 Atlas SSSR Moskova 1983 N. Devlet ada Trk Dnyas stanbul 1989 B. Hayit Trkistan m Jahrhundart Darmstadt 1956 F. Kazak Ostturklstan zvvlschen dan Grossmaechten, Berlin 1937 N. Lubin, Labour and NationalKy n Savlet Central Asla, Hong Kong 1984 Narodnoe Hozyaysvo Baskirskoy ASSRf 1917-1967) Ufa 1967 Narodnoe Hozyaystvo SSSR 1922-1982 Moskova 1982 E. Taysn, Tataratan ASSR Geograflyasi, 8. bsk., Kazan 1981. S.A. Tokarev, Etnografiya Narodov SSSR, Moskova ,1958. Tschraraschen, Brockhaus, XIX, VViesbaden 1974

TRK TARH i--------1________________________________________________103

kinci Blm

Trk Tarihi

TRK TARH

Giri
ibrahim KAFESOLU

Trk | Ad, Trk Soyu, Trklerin Anayurdu ve Yaylmalar: En eski ve kkl kavimlerden biri olan Trkler aa yukar 4 bin yrtlk mazileri boyunca.Asya, Avrupa ve Afrika kt'alarna yaylm bir millettir. Orta Asya'daki Anayurttan etrafa yaptklar srekli g hareketleri Trkter'in ayn zamand^ nfusa kalabalk olduunu da gsterir. Trkler bu nfus okluu ve faal durumlar dolaysyla dnya tarihinde mhim rol oynamlardr. Trk tarihini deerlendirirken onu hem zaman, hem coraf bakmdan dier topluluklarn tarihinden ayran u noktalar gz nnde tutulmak gerekir: a) Btn dier milletlerin, fertleri toplu olarak bir arada bulunduu iin, herhangi bir zamandaki durumunu aka tesbit ve tetkik etmek mmkn olduu halde, Trkler dank ekilde yaamalar sebebi ile birbirinden farkl gelime yollar takip ettiklerinden Trk tarihini belirli bir zaman kesiminde btn hlinde deerlendirmek kolay olmamaktadr. b) Tarihleri snr belli br coraf evre iinde cereyan eden btn dier milletlerin yaylmalar da deimeyen vatan topraklar civarnda vukua gelirken, eitli Trk ktleleri asrlarca yeni iklimler, yeni yurtlar arayarak, tarihlerini eitti blgelerde yapmlardr. Bu itibarla mazinin herhangi bir devresinde ayn yerlerde baka baka Trk top luluk, idare ve devletlerini mahede etmek mmkn olduundan, Trk tarihi deni lince, tek bir topluluun belirti bir mahalde tarihi de, fakat Trk adn tayan ve ya husus adlarla anlan Trk zmrelerinin -eitli blgelerde ortaya koyduu "tarihlerin btn anlalmaldr. tfS^Jaft Bu blnme keyfiyeti Trk ktlelerini siyas, itima kltrel ynlerden

birbirle-

106

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

107

rinden ayrlmas neticesini vermitir. Bir ksm Trkler "Bozkr Kltr"nde yaarken, dier bir ksmnn yerleik hayata balanmas, bir blgede siys nfuzunu kaybetmi, fakat dier blgelerde iktidarn zirvesine ulam Trk ktlelerinin ayn zamanda mevcut olmas ve Trk tarihinin eski, yeni birok milletlerin tarihi ile bir arada hatt i-ie gelimesi bundan ileri gelmektedir. Geni Trk tarihinin ilm yollardan aratrlp ncelenmesini fevkalde gletiren bu hdiseyi bir bakma, Trk Milleti'nin dnya tarihinde derin iz brakan kudret ve faaliyeti ile izah etmek mmkndr. 1- "Trk" Ad: Trkler'in kadm bir millet oluu aratrclar Trk adn en eski tarih kaynaklarnda aramaa sevketmitir. Geen asrdan beri birok bilgin tarafndan ileri srlen grlere gre, Heredotos'un dou kavimleri arasnda zikrettii Targitalar, veya iskit" topraklarnda oturduklar sylenen Tyrkae* (Yurkae) veya Tevrat'ta adlar geen Togharmalar, veya eski Hind kaynaklarnda tesadf edilen Turukha (veya Turuka)'lar, veya Thraklar, veya eski n Asya ivi yazl metinlerde grlen Turukkular, veya in kaynaklarnda M...1. bin iinde rol oynadklar belirtilen Tik (veya Di)'ler ve hatt Troiallar vb. bizzat Trk" adn tayan Trk kavimleri olmaldr. slm kaynaklarnda teferruatl ekilde nakledilen Iran meneli Zend-Avesta rivayetleri ile, israil menef Tevrat rivayetlerinde de Trk " ad aranm Nuh'un torunu (Yfes'in olu) Trk'de, veya Iran rivayetindeki Feridun (Thraetao-na)'un olu Trac veya Tr (Turan, buradan geliyor)'da Trk adn tayan ilk kavim gsterilmek istenmitir. Trk kavmi uzun'bir maziye sahip bulunmakla, hatt M.. 6 asrdaki Iran-Tran mcadelelerine ait htralarda zikredilen Afrasyab (Tunga Alp Er) aslnda bir Trk babuu olmakla beraber, son arkeolojik aratrmalar ve kltr tarihi tetkikleriyle elde edilen neticelere aykr den yukardaki faraziyelerin linguistique bakmndan da doruluu tespit edilememitir. Bu kelimelere gre, Trk adnn M.. asrlarda dahi bugnk telffuzu ile, yni tek heceli olarak sylenmi olmas gerekirdi. Halbuki adn tek heceli duruma gre Gk-trk anda (M.S. 6-8, asr) gemekte bulunduunu Orhun kitabeleri gstermektedir. Bu kitabelerde ad "Trk", fakat daha ok Trk" eklinde kaydedilmitir. Nitekim adn ince transkripsiyonu da ki hecelidir (T'uke). Son aratrmalarda Trk* kelftftesi-nin 6-8. asrlarda hem tek, hem tfft heceli olarak telffuz edBdii, 4-5. asrlardan nce yalnz ift heceli Sylendii, daha eskiden ise Trk" eklinde olabilecei belirtilmitik Jr TQrk adna -gerek kaynaklarda, gerek aratrmalarda trl mnalar verilmitir: Tu-ke (Trk)= mifer (in kaynaklar); (Trk) = terk edilmi (islm kaynaklah$T"rk =olgunluk a; Takye= deniz kysnda oturan adam, cezb etmek vb. gibi mnalar ve tefsirler. Geen asrda A. Vmbery'nin ilm izaha doru ilk adm kabul edilen fikrine gre, Trk* kelimesi tremek" den kmtr. Z. Gkaip ad trel? (kanun ve nizm sahibi) diye aklamtr. W. Barthold'un dncesi de buna yakndr. Fakat Trk "sznn cins ismi olarak "g-kuvvet" (sfat hli ile: gl-kuvvetli) mnasnda olduu bir Trke vesikadan anlalmtr. Buradaki Trk1 kelimesinin millet ad olan Trk" sz ile ayn olduu A.V.Le Coq tarafndan Heri srtm ve bu, Gk-Trk kitabelerinin zcs V.*Thomsen tarafndan da kabul edilmi (1922), daha sonra ayn husus Nemeth'in tetkikleri ile tamamen isbat edilmitir,
iki V ^Wi

Cins ismi olarak ok eskiden beri Trke'de mevcut olmas gereken Trk" kelimesinin "Altayl" (Ceyhun tesi Turanl) kavimleri ifade etmek zere 420 tarihli bir Pers metninde, daha sonra, yine cins ismi olarak 515 yl hdiseleri dolay isiyle "trk-Hun" (kudretli Hun) tbirinde zikredildii bildirilmektedir. Fakat Trk" kelimesini Trk Devleti'nin resm ad olarak ilk kullanan siys teekkl Gk-Trk imparatorluudur. Btn bunlar, Trk' adnn aslnda belirli bir toplulua mahsus "ethnique" bir isim olmayp, siys br ad olduunu ortaya koymaktadr. Gk-Trk Hakanl'nn kuruluundan itibaren nce bu devletin, daha sonra bu imparatorlua bal, kendi husus adlar ile de anlan, dier Trkler'in ortak ad olmu ve zamanla Trk soyuna mensup btn topluluklar ifade etmek zere mill ad payesine ykselmitir. Bylece Trk ad Bizans kaynaklan arasnda tik defa, GkTrkler mnasebeti ile Agathias (lm. 582)'in eserinde, Arapa yazlm eserlerden, yine ilk defa Chiliyye devri iri Al-Nbiga al-Zubyni (!m. m. 600'e doru) nin Di-van'nda ve 11-12. asr Rus yllklarnda zikredilmitir. Coraf ad olarak Turkhia (=Trkiye) tbirine ilk defa Bizans kaynaklarnda tesadf edilmektedir. VI. asrda bu tbir Orta Asya iin kullanlyordu. (Menandros). 9.-10. asrlarda Volga'dan Orta Avrupa'ya kadar olan sahaya bu ad verilmekte idi (Dou Trkiye = Hazarlarn lkesi, Bat Trkiye- Macar lkesi). 13. asrda Klemen devleti zamannda Msr ve Suriye'ye Trkiye* deniliyordu. Anadolu ise 12. asrdan itibaren Trkiye" olarak tannmtr. 2- Trk Soyu: Tarihte Trk rk hakknda yaplan tasvirler olduka karktr. Gerek in yllklarnda, gerek Ltin ve Grek kaynaklarnda Trkler daha ok Mool tipinde tasvir edilmilerdir. Eski alarda Trkler'in "mongoloid" gsterilmeleri, o zamann Trk devletlerinde Mool unsurunun okluu ile aklanabilir Trkler'in tarih boyunca en sk temaslar, yakn komular olan Moollar'la olmu, kalabalk Mool ktleleri Trk idaresine alnm (Asya Hunlan'nda, Tabgalar'da olduu gi bi) ve onbinlerce Mool, Trklerle birlikte uzun glere katlmtr (Bat Htfftfan'nda olduu gibi). Ayrre'sfltf temaslarn mmkn kld baz rW ihtilflarda dnlr se, yabanclarn dtan tttiahadelerne hayret etmemek gerekecektir. Aslnda sn yarm asr iinde yapften flrrS aratrmalar TOriderin beyaz rka mensup bulunduk larn ortaya koymu ve yeryznde mevcut byk rk grupundan *Europkf ad verilen grubun Turanid" tipine bal olan Trklerin kendilerini bata "Mongoloid" Moollar olmak zfe dier topluluklardan ayran antropolojik izgilere sahip*ol duklar antarffaflfc (hakim vaafi beyaz renk, dz burun, deirmi eh, hafif dal gal sa, orta grlkte sakal ve byk). Ayrca, bilindii zere Tevrat'ta nakledilen eski ananelerde ve Trk soyu (Hm ve am'dan deil, Yafes'den tremi olarak) beyaz rktan gsterilmitir, turan tipine rnek olan Orta Asya, Mverannehir ve dier Yakn-Dou Trkleri beyaz tenli koyu pprlak gzl, deirmi yzl ("ay yzl, badem gzl"), endaml, salam yapl erkek ve kadblar ile (Gk-Trk Prensi Kl Tegin'in bst) Ortaa kaynaklarnda gzellie misl olarak gsterilmi, hatt Iran edebiyatnda Trk* sz "gzel insan" mnasnda alnmtr. 3- Trkler'in Anayurdu: Trkler'in glerden nce oturduu topraklar mesele si geen asrdan beri mnakaa edilen br mevzudur. Batl bilginlerden ou me-

108

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

109

seleyi kendi megul olduklar Hm dallar bakmndan ele aldklarndan bu hususta eitli neticelere varmlardr. Tarihiler, in kaytlarna dayanarak, Altay dalarn Trkler'in anayurdu kabul ederken (Kiaproth, 1824; Hammer, 1832; Schott, 1836; Castrn, 1856; Vmbry, 1885; Obertummer, 1912), etnologlar i Asyann kuzey blgelerini, antropologlar Krgz Bozkr- Tanr dalan arasn, san'at tarihileri kuzey-bat Asya sahasn (Strzgovvsky, 1935) baz kltr tarihileri Altaylar- Krgz bozkrlar arasn (Menghin. Koppers 1937) veya Baykal Glg'nn gney-batsn gstermiler; baz dil aratrclar da Altaylar'n veya Kingan silsilesinin dou ve batsn (Radloff, 1891; Ramstedt, 1928) Trk anayurdu olmas gerektiini dnmlerdir. Btn bunlara bakarak eski Trk yurdunun coraf snrn izebilmek az-ok mmkn olmakla beraber, belirli ve daha dar bir blgenin tyini mkil grnmektedir. Bunun sebebi Trkler'in daha ilk zamanlardan itibaren geni bir sahaya yaylm bulunmalar ve kltrlerini uzaklara kadar gtrmeleri olsa gerektir. Bununla beraber ciddi "dil1 aratrmalar bu sahann Altay-Ural dalar arasna alnmasna, hatt Hazar denizinin kuzey ve kuzey-dou bozkrlarnn Trk anayurdu olarak tesbitine imkn vermektedir. nk M.'ll. bin ortalarna ait baz dil yadigrlarnn ortaya koyduu gibi, Trkler'in etrafa yaylmalarndan nce hem eski Ural'l kavimlerle, hem de Hind-Avrupa dillerini konuan rller'le temas edebilmeleri- Uralllar'n blgenin kuzey ve kuzey batsnda, rler'in de Mverannehir'in gney sahasnda yaamalar dolaysyle- ancak bu coraf kesimde mmkn olabilirdi. Orta Asya'da Kiselev ve ernikov v.b. tarafndan yaplan arkeoloji aratrmalar. M.. II. binden daha ncesi Trk yurdunu tesbitte mhim ip ln vermitir. Kuzey Altaylar'n hemen batsnda (Minusinsk blgesi) ortaya karlan Afanasyevo (M.. 2500-1700) ve Andronovo (M.. 1700-1200) kltrlerinden bilhassa ikincisinin temsilcileri olan rk,mongoloid olmayan, brakisefal, Sava Trk rknn proto tipi id. 4- Trklerin Yaylmalar: ok eski zamanlardan balayan anayurttan ayrlma hareketleri faslalarla binlerce yl devam etmitir. M.. vukubulan byk Trk glerinin tarihleri kesinlikle bilinmemekle beraber baz tesbitler yaplabilmektedir. Mesel yukarda zikredilen Uraif-Trk-r komuluunun M.. 1500'lerde olmas muhtemeldir. M.. 1500-1000 arasnda bir ksm Trkler uzak-Douda yayorlard. Kuzey in'de ve bugnk Moolistan'da Trkler'in mevcudiyeti daha gerilere nolitik aa kadar takip edilebilmektedir. Trkler'in kollan olan Yakutlar ile uvalarn ana ktleden ayrlmas ve Ykutlar'n dou Sibirya'ya doru ynelmeleri ok eski bir tarihte vukubulmu olmaldr; -ara dilleri "ana Trke1 den en ayr den Trk kavimleri bunlardr ve bilhassa Yakuta bugn en ok deien bir lehedir. Dier taraftan Trkler'den bir ksmnn da M.. 1300-1000 sralarnda Trkistan'da bulunduklarna dair iaretler vardr. VV.Eberhard'a gre, buraya dardan gelen Hind Avrupallarn blgeyi kendi hkimiyetlerine geirdikleri anlalmaktadr. Trkler'den bir ktlenin de batya ynelerek Volga nehri etrafndaki dzlklerde (M.. Vl-lll. asrlar) 'skitler* ile birlikte yaadklar tahmin' edilmektedir. Hindistan'n In-dus-Pencb havalisine doru ilk Trk hareketi, bir tahmine gre M.. t. bin balarna tesadf eder. Daha eski talihlerde Trkler'in Ihan yaylas zerinden Mezopotamya'ya inmi olmalar da muhtemeldir. Bunlar ilk "medeni" kavim saylan Smerler'dir ki, dilleri sm ve Hind-Avrupa olmayp, Trke'nin dahil bulunduu

"bitiken" gruba mensuptur. Ancak Smerler'in menei meselesi halledilmemi, daha dorusu aslen Orta Asyal ve muhtemelen Trk soyundan geldikleri ilim dnyasnca henz kesinlikle kabul edilmemitir. Miiddan sonraki Trk glerine katlan boylar ve zamanlar hakknda ise ak bilgilere sahip bulunuluyor: Hunlar Avrupa'ya (375 ve mteakip yllarda) ve kuzey Hindistan'a (Ak-Hunlar); Ouzlar, Orhun blgesinden Seyhun nehri kenarlarna (X. asr) ve sonra, Mverannehir zerinden iran'a ve Anadolu'ya (Xl.asr); AvrupaHunlar Orta Asya'dan Orta Avrupa'ya (IV. asr ortas); Bulgarlar til (Volga ) nehri kylarna ve Karadeniz kuzeyinde Balkanlar'a (641'i takip eden yllarda); Macarlar'la birlikte baz Trk boylar, Kafkaslarn kuzeyinden Orta Avrupa'ya (830 dan sonra); Sabarlar Aral'n kuzeyinden Kafkaslar'a (5. asrn ikinci yan; Peenek, Kuman (Kpak) ve Uzlar (Ouzlar'dan bir kol) Hazar Denizi kuzeyinden dou Avrupa ve Balkanlar'a (9-11. asr); Uygurlar, Orhun, nehri blgesinden i Asya'ya (840' takip eden yllarda) g etmilerdir. Bunlardan bilhassa Hun ve Ouz gleri, hem uzun mesafeler katetmek suretiyle yaplm, hem de ok mhim tarih neticeler vermitir. Bu gler yeni vatan kurma maksadn gden byk apta ftuhat olarak nitelendirilir. Tarihte Trk yaylmalarnn dier bir ekli de 'szma' diyebileceimiz yoldur ki, baz kalabalk boylardan ayrlan gruplarn veya ailelerin veya salam yapl genlerin yabanc devletlerde hizmet almalar suretinde belirir. 8u ekilde dahi Trkler'in katldklar topluluklar iinde stn bir kaabifyet gstererek asker kuvvetlere veya siys hayata hakim olduklar hatt bazen devlet kurduklar bilinmektedir (Mesal Msr'da, Hindistan'da). Trklerin gerek ftuhat* gerek "szma" vasfnda olsun etrafa yaylmalar phesiz her zaman kolay cereyan etmiyor, bazan pek iddetli atmalara sebep oluyor du ki, bu durum ar darbelere maruz kalan yabanclar tarafndan Trkler'in sevimsiz karlanmalarna yol ayordu. Aslnda iyi, haksever ve d ksanlar olmalarna ramen Trkler hakknda sylenen hayat mahsul trl ithamlarn sebebi de bu olmaldr. Eski dnyann byk ktasnda grlen geni Trk yaylmalarnn pek cidd sebeplere dayanmas gerekir. Tarihte gler mevzuunun aratrclar, an iptidasi dahil hibir kavmin kendiliinden ve keyf iin yer deitirmediim, oturulan topraktan ebediyen ayrlmann bir insan iin ok mkl olduunu ve glerin ancak bir takm zaruretler yznden vukua geldiini gstermilerdir. Tarih kayrtiarda Trk glerinin de Bctisad sknt yni Trk anayurt topraklarnn geim bakmndan yetersiz kalmas sebebi ile olduu belirtilmitir. Byk lde kuraklk (Mesel Hun g), nfus kalabal ve mer'a darl (Ouz g), Trkler'* ge mecbur etmitir. Topran artan nfusu besleyemez hale gelmesi yznden dar ziraat alanlar dnda, ancak hayvan yetitirebilen Trklerin tabi bir hayat srebilmek iin eitli gda maddeleri, giyim eyas vb. gibi, baka iktisad vastalara da ihtiyatan var di ki, bunlar, iklimi elverili, tabiat servetleri zengin ve o alarda pei< az nfuslu komu lkelerde mevcut idi. Trk tarihine dir kaytlarda glerin ve aknlarn balca sebebi olarak zikredilen bu hususi, yalnz Trkler'in baka memleketlere ynelmelerini deil, bazan iktisad ve ticar ynden nisbeten daha fazla imknlara sahip dier Trk topraklarna saidrmalanyla da neticelenmitir. Bylece tarih de-

110

TflPirnflMVACTM.lrtTAM

TRK TARH

111

virlerde Trklerden bir ktie baka bir Trk zmresini yerinden kararak ge mecbur etmitir (Mesel IX-Xi. asr gleri). Gerek bu ekilde, gerek yabanc ar d baskya maruz kaim (Mesel X!. sr Mool K'i-tan hcumu) Trkler, tbiiyeti kabul edip istikllden mahrum kalmaktansa memleketi terk etmeyi tercih ediyorlarCb. Yerleik kavimler iin gerekletirilemeyen bu durum, bozku* iin mmknd. Bununla beraber Trklerin birbiri arkasna eiffi ynlerde yaylmalar salayan baka miller de mevcuttur ki, bunlardan BM Trle mneviyatnfreatamldtr. Zaruret neticesi de oisa, bilinmeyen ufuklara doru akmak, hern karlalmas aikr tehlikeleri gslemee hazr bulunmak ve aralksz bir lm-lcifm sava vasatnda yaamak, her mHtet iin tabii saylacak bir eforum deildir. Trkler'de a* ekilde mahede edilen ve oniann fsfh boyunca hareketli bir topluluk hlinde srekliliini mmkn klan bu ruh davran baarlar arttka daha da kuvvetlenmi, her asker muvaffakiyet de yeni bir siys hedefe yol am ve lkeler zapt edildike yeni fetih arzular kamlamtr. Bu durum Trkler'de, zamanla, dnyay huzur ve skuna kavuturmay gaye edinen bir ftuhat felsefesi ve her yerde dil, insanlar eit sayan Trk tresini yrrle koymak zere bir cihan hkimiyeti mefkuresi dourmua benzemektedir (bk. a. Kltr blm).

I. Asya Trk Devletleri


brahim KAFESOLU

I.Hun mparatorluklar
Aslnda l, ova, da deil yayla iklimine sahip bozkr halk olan ve bozkrlarda teekkl edip gelien kltrn taycs bulunan Trkler'in, yaylmalar esnasnda, ounlukla bozkr coraf ve iktisad artlarnn yer almad ve kltrlerinin yaama imknnn zayflad snrlarda durakladklar, ormanlk veya ok scak veya rutubetli blgelere pek girmedikleri grlmektedir. Kendi hayat tarzlarna uymayan yabanc telkkiler basksnn iddetti olduu blgelere nfuz etmi Trk zmrelerinin ise, oralarda fazla barnamamalar ve ok kere varlklarn kaybetmeleri dikkat ekicidir (in'de Tabgalar, Bat Avrupa'da Huniar, Balkanlarda Bulgarlar, Kuzey Hindistan'da eitti Trk devletleri vb. gibi). Bu Kibarla Trkler'in irili ufakl siys kurulular meydana getirerek mevcudiyetlerini uzun mddet hissettirdikleri saha, kuzey in'den balyarak btn Orta Asya'y, ran' ve Anadolu'yu iine alacak ekilde Avrupa'da Tuna dirseine kadar geni bir kuak halinde devam eder. Bugn bile Trk topluiuklan umumiyetle ayn Kuzey rn-Orta Avrupa kua zerinde yaamaktadrlar. a- Asya Hunlar Trk glerinin dou ynnde devam ettii asrlarda in'de kurulan Chou (Cav) devletinin (M., 1050-247) Trklerle alkas zerine dikkat ekilmi, hkmdar sllesinde gk dini, gne ve yldzlarn kutlu saylmas gibi inanlarla, asker kuvvette harp arabalarnn bulunmas ve devletin daha ok Trkierie meskn blgede (en-si, bat an^si, Kan-su) kurulmu olmas, eitli lim dailanndan baz bil-gtrrfei (F.Hirth, BrKarigren, E. Chavannes. -AC. Anderaon, RfWilhefei W, Eber-hard vb.) bu hanedann aslenc Trk olabilecei veya daha ihtiyatl Mr ifade ite devlette Trk unsurunun hkim bulunduu dncesine sevk etmitir. Bununla be-

112

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

113

raber, Chou faraziyesi kesinlik kazanncaya kadar Asya Trk tarihini Hunlar'la balatmak yerinde olacaktr. in kaynaklarnda Trkier'le birlikte Mool, Tunguz soyundan baz gruplar da ifade etmek zere "Kuzey .barbarlar hanedan1 mnasna olarak Hsiung-nu diye anlan bu ktlenin rk mensubiyeti hakknda pheyi davet edici grler ileri srlmtr. K. Shiratori onlar nce Trk kabul etmi, sonra da Mool olduklarm sylemitir. L get'ye gre Hsiung-nu'larn kimliini tespit etmek mkildir. A.v. Gabain Trk-Mool karm olduktan fikrindedir. Her ne kadar, Hsiung-nu'larn byk imparatorluunda Trkler yannda Mool, Tunguz vb. yabana kavimlerin de yer almalar tabii ise de, devleti kuran ve yrten asl unsurun Trk olduuna dair inandrc deliller vardr. Bu devlette, aslnda orman kavmi olan Mool veya Tunguz deil, Trk bozkr kltr hkim bkmyor, Gk Tann'ya inanlyor (aslnda totemci olan Mootlar'a sonra Trkler'den intikal etmitir. (A. bk. Kltr blm), aile 'baba hukuku* zerine kurutu bulunuyordu (Moollar'da maderahdir). Nihayet Hsiung-nu devletinde idareci zmre ve hanedann dili Trke idi. Siys kltrel mnasebetler vesilesi iie in yllklarnda Hsiung-nu dilinden zapt edilen u kelimeler : Tann. kut br, ordu, tu, kl vb. tamamen Trke olup (ayrca ince'den bozulmu ekilleri ile ihtimal deve, by, doru vb. gibi kelimeler) Trk dili'nin en eski yadigarlanndandr. Ve nihayet devletin sahipleri kendilerine, Trke'de 'adam, insan, halk mansnda olan "Hun* diyorlard, Trke "Hun" ad, bir gre gre M.. 1. bin balarnda 6un eklinde, V. Asrdan nce Kun olarak, 4-3 asrda ise Hun diye telffuz edilmiti. Ancak Orhun-Selenga rmaklar ile, Trkler'in kutlu lke saydktan tken havafsi merkez olmak zere gneyde Huang-ho nehri dirseine kadar geniiiyen Hun siys birliinin kesin tarihini M.. IV. asrdan itibaren takip etmek mmkn olmaktadr Hunlar'la ilgili ilk tarih? vesika olarak bir anlama zikr edilmitir ki, bu da M.. 318 tarihlidir. O zaman in'de birbirleri ile mcadele hlinde olan 'Muharip Devletler" den Ts'in'in gittike kuvvetlenmesinden endielenen dier be 'kral" zikredilen ylda Hun devleti ile ittifak andlamas yapmt. Huniar daha sonra in topraklarnda basky artrdlar. Mahall hanedanlar, uzun mdafaa savalan srasnda Hun svarilerinden korunmak maksad ile, meskn sahalar ve askeri ynak yerlerini surlarla evirmee baladlar. in hanedanndan Si-huang^ti (M.. 259-210) Hun taarruzlarna kar kuzey snrlarn bsbtn kapamak iin, surlarn i ksmlarn yktrarak elde ettikleri malzeme ile d surlar birbirine balamak ve bo yerleri tamamlamak sureti ile mehur in eddini meydana getrtfi (M.. 14). Bylece iniiler'in Trk aknlarna kar en tesirli tedbiri aldklarna kanaat getirdikleri bir srada iki mhim hdise vukua geldi; in'de uzun mddet dirayetli imparatorlar yetitiren Han sllesi (M.. 202-M.S. 220) 'nin kurulmas, Hun devletinin bana da Mao-tun (veya Mav-dun)'un (eski okunu: Mete) gemesi (M.. 209-174). Mao-tun'un babas Tu-man in yllklarnda Tan-hu (veya an-y) diye anlmaktadr ki, Hun dilinde imparator unvan olan bu tbir basit bir kabile reisi deil, ok nceleri teekkl etmi bir devletin bakan olduunu gsterir. vey anasnn teviki ile babas tarafndan veliahdlik hakknn kendisinden alnmas teebbs karsnda Mao-tun, emrindeki demir disiplin altnda yetitirdii 10 bin atl ile katld bir srek avnda T'u-man' ldrerek Hun Tan-hu'su iln edildi (M.. 203). Devleti-

ni tanzim etti ve kendisini iyi tanmadktan anlalan, doudaki Mool-Tunguz kabileler birlii Tung-hu'larn srarla toprak taleplerine sava ile mukabele ederek onlar perian ettikten ve bylece hkimiyetini kuzey Peili'ye kadar genilettikten sonra gney-batya dnd ve Orta Asya'daki, Hind-Avrupa meneli olduklar sanlan Ye-i'leri yerlerinden oynatt. Bunlar ktleler hlinde batya doru ekilirken Maotun gneye ynelerek Huang-ho byk dirsei iindeki Ordos blgesini ele geir* di ve oradan in topraklarna dald. Mai-yi, Tai-yuan ehirlerini zapt etti. Han sllesinin kurucusu mparator Kao-ti'nin 320 bin kiilik, hemen hemen tamamen piyade ordusunu, bozkr usul sahte ric'at tbyesi ile enber iine ald (M..201). mparator, vaktiyle Trkler'in yaad btn topraklarn Hun devletine terki, yiyecek ve ipek verilmesi ve yllk vergi taahhd artlar ite kendini ve ordusunu kurtarmaa muvaffak oldu. in ile dostluk havas iinde ticar mnasebetleri gelitirirken Mao-tun, Irti yatana kadar olan bozkrlar (Kie-kun=K*rgtz!ar'n memleketi) ve burann batsndaki Ting-ling'lerin yerini, baz eski Ogur (O-k'ut) kollar ite meskn araziyi, kuzey Trkistan' zaptetti ve Ik Gl etrafndaki Vu-sun'lar hkimiyeti altna ald. Bu suretle byk Hm hkmdar o ada Asya kt'asnda yayan Trk soyundan btn topluluklar kendi idaresinde tek bayrak altnda toplam oluyordu. mparatorluk snrlarnn Manurya'dan Aral gtne, bat Sibirya'dan Gobi-l-Tibet hattna kadar geniledii bu tarihlerde Huniar'a tabi olanlar arasnda Moollar, Tunguzlar ve inliler de vard. Mao-tun tarafndan g% hkmetine gnderilen M 177 t** mektuptan anlaldna gre Trk devletine bal kavimlerto-says 26 idi ve bunlarn hepsi* Tan-tuMm ifadesi ite "yay geren halk" yni "Hun" olmulard. Mao-tun M.. 174 ylnda ld zaman, mlk ve asker tekilt ite, i ve d siyseti ile, dni Be, ordusu ve harp teknii ite, san'at ite yksek vasfl bir cemiyet hHnde daha sonra asrlar boyunca btn Trk devletlerine rnek vazifesi grecek olan, tarihen malm ilk Trk siys teekkl, 'Byk Hm mparatorluu1' kudretinin zirvesinde bulunuyordu. Mao-tun'un olu Tanhu Kiok (MA. 174-160) bu hameti iTTUhafiaza etmee alt. Yurtlarndan atlan Ye-t'lerin Afganistan'da Bakri-a blgesinde, vaktiyle skender tarafndan kurulmu olan Grek hkimiyetine son verdikleri rfhe<M.& 166) kalabalk ordusu* We girerek bakenti CtVang~an yaknndaki imparator sarayn yakan Ki-okf bu seferdeki gayesine uygun olarak in ite iktisad mnasebetini dostane bir ekilde devanttattirmek iin. yanl bir adm att : Br in prensesi He evlendi ve bu surette ileride, in 8itemasa gelen hemen btn Trk devletleri bakanndan kt neticeler verecek bir r am oldu. nk hnedanl arasndaki byle yaknlamalar, her zaman in desise makinesinin harekete gemesi iin frsat tekil etmitir. Hun merkezinde inli prenseste himayesinden faydalanan in' diplomat ve vazifelileri Hun imparatorluu topraklannda erbete gezip dolayorlar, Trkler ve tbi kavimler arasnda propaganda yapyorlar, devleti sinsice kuvvetten drmee alyorlard. Bundan baka, ticaret emtias olarak memlekete sokulup Hun iteri gelenleri arasnda reva btan in ipei, lks zevki yolu ite rehavetfcartrmakta fi. KM* devrinde fazte hissedilmeyen bu menfi durumlar onun olu Tan-hu Kun-in zamannda (M.O. 160-126) tam bir huzursuzluk kayna ofeatfrtoendisini gsterdi. Kendisi de Han sllesine dmad oian-bu Tan-hu, babas lsnde asker ruhlu bk hkmdar olmad iin Hun iktidannda sarsntlar belirdi. iniiler'in bu devirde snr boylarnda-

114

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

115

ki ufak aptaki akrte: durdurduu grlyordu. lk defa byk imparatorlardan Vu-ti (M 141-07} katabafck ordular tekil ederek, Hun hkimiyetinin yklmasn hedef tutan pniartnt tatbtke giriti. Propaganday artrd. Gayelerinden biri de in iin muazzam getir kayrva oian ipee bat blgelerinde de yeni pazarlar bulmak ve i Asya-iran zeninden Akdeniz kylarna ulaan mehur"ipek yolu" nu emniyet altma atmaktr Dolaya He orta ve bat! Asya'da yabanclarn kudretini krmas lzm** tit. Bfliodt* gibi, aa yukar M.S. 1. bin sonlarna kadar Trk-in mcadelelerinin: fcemet sebeplerinden biri bu kervan yoluna hkimiyet meselesi olmutur. Vu-ti'nin ipek yoiu zerindeki memleket ve kavimleri renmek ve onlarla Hunlar'a kar i* bfrii salamak maksad le batya gnderdii yksek rtbeli bir asker olan angk'ten'in, gizli vazifesini yaparken Bunlar tarafndan yakalanp 10 yl gzaltnda tutulmasna ramen, buralarda geirdii uzunca mddet iinde (M.. 139-127) edndts bilgiyi, temasiann ve tavsiyelerini ihtiva eden mhim raporu imparatoru memnun eim ve sonraki in siyseti iin balca rehber vazifesini grmtr. Bu arada inliler ok ehemrroyetff bir basan daha elde etmilerdir ki, o da ordularn Trk usulne gre yetitirmeleri ve Hun silahlar Re tehiz etmeleri idi. Daha Maotun /amam>da Cinde temandan Mung-t'ien tarafndan balatlm oian asker slahat hareketleri imparator Vu-'nin kumandanlarndan olup, Hun tarznda 140 bin kibk bir suvar* kuvvet? kara Ho K'-ping (l. M.. 115) tarafndan byk baarya uteUntmt. Kuzeyde Hun aknlar tutuluyor, i Asya ynnde, ipek yolu ze*rindeks memieketer zaptofunuyor, bilhassa svari kumandan Pan 'ao'fifiin gayretleri ite (MS 75'e oQtu) Dou Trkistan'a kadar sokulan inliler oralarda asker? garnizonlar kuruyorlard. Huniar artk eskisi g*b* deil k&ler. Aknlar durmu, imparatorluun zengin ksmrsarmn yava yava dman istilasna uramas ile devlet geliri azalmaya balam .. o zamanlara kadar Cinden vergi ve hediye olarak salanan ml destek kesfrniti. huzursuzduk, idarecilerle babularn arasn amaa ynelen dman propagandas te gittike dennteiyordu. Nihayet in, hanedan azasndan bazlar-: re Rendim ce^p etmee muvaffak oldu, bu da prensler arasndaki anlamazl iddetlendirdi. rVfe tevik ve yardm* e Tan-hu olan Ho-han-ye, kardei i-i tarafndan tannmad (M.. 58). Bo-han-ye'nin in'e tbi olma teklife Wuo danma kurulunda (devtat-neclsi) ar mnakaalardan sonra reddedildi, Mat Tan-hu'nun iktisad darl gidermek gibi kendince mkul sebeplere dayal fikrinde srar Huniar' ikiye a&f&- Ho-han-ye in himayesini kabul edip halknn bir taamn Or-dos a gnderirken, tbiiyeti erefsizim sayan i-jtendine bal ktlelerle birlikte1 rperoieket! \efr ed&?f*k batya doru ekildi (M,. 64). Bir yandan fr ile uraarak, bir yandan da yotu zerinde, Tarbagatay. Yedi-su havalisindeki Ogur (O-k'ut) lannt feti kaynskianndaK* TNvHng'terin, Ik Gl yanndaki yu-sn'larn mukavemete temi iaraafc gedi -Taias rmaklar dzlnde mstakil devlet kurdu Fakat bu Orta Asya Hun devleti ok srmedi, Batya Hun yryte adm adm takip eden m ordularndan baka, adlan geen Trk boylan da yeni devlete kar ideler. HeniTferieememi, sava gc zayf Huniar aleyhine birlemiler ve in'e destek olmulard ft taraftan hcuma uray^Hun devletinin, i-i tarafndan yeni ina ettirip, tm ile evrilen bakenti, 70 bin kiilik hasm ordulan tarafndan kuatld v ykttd. Hayrete eer bir mdafaa yaplm, kanl sokak muharebeleri cereyan etmi. Tan-hu'nun ikametghnda oda oda savalm ve i-i dahil, sa-

rayda bulunan kadn-erkek 1518 kiinin hepsi, devletleri uruna hayatlarn feda etmilerdi. Ho-han-ye (lm. M.. 31)'tn evltlar in eddinin kuzey blgesinde 75 yl kadar Hunfaf zrinde Tan-hu"luk yaptlarsa da, arada br mcadeleye mecbur olduklar inin siys nfuzunun lkelerine tamamen hkim olmasn (imparator Ming-ti zamannda, M.S. 58-75) nleyemediler. M.S. M. asr balarnda Asya Hunlar' birbirinden ayr blm hlinde grnyordu: 1- Balka gf havalisinde, i-i Hunlarfnn kalntlar, 2-Cungarya ve Barkl havalisinde Kuzey Hunlar (Bunlar M.S. 90-91 yllarnda Baykal-Orhun blgesinden buraya gmlerdi), 3- Kuzey-bat in sahasnda, Gney Hunlar. Kuzey Hunlan'ndan eski Hun bakenti blgesinde kalanlar da, 155 ylma doru, Mool soyundan Siyen-pi (H'yen-bi, Hsien-pi) ler tarafndan batya itilip 216'da hemen tamamen yurtlarndan kanlrken Gney Hunlar da kendi ilerindeki atmalar yznden tekrar ikiye blnd ve basksn artran in,220'ye doru btn topraklar igal etti. Bununla birlikle Asya Hunlar, tabi? daha ziyde inlilemi olarak, 5. asr sonlarna kadar varlklarn devam ettirmiler ve in'in eitli blgelerinde, Tanhu'lar soyundan gelen baz kimseler ksa mrl kk devletler kurmulardr. Bunlardan : Ua Tfr'ung, Hia, Pei-^ang. Sonuncu 'devlet" de Tabga hkmdar Tai-Wu tarafndan nihayete erdirilmitir. in sahasnda Hun siys hayat tarihe tarmakta beraber, i-i iktidarnn ykl-masyle etrafa dalm olarak- v bilhassa Araf OtMtn dousundaki bakrlara ekilerek varlklarn devam etrmilerdir. Oradaki dier Tfirk zmreleri ve 1. asrdan 2. asr ortlarma kadar in'den gelen Hun klteleri te oalan ve uzunca br rtteddet sta'rfcir hayaft yaamak suretiyle gleri artan bu Hunlar'n, bilhassa ikr de$kli$ sebebi ife batya yneldikleri tahmin edHmektbfr. Avrupa Hun Impara-tortuu'nu kuranlar bunlar olmak gerekir. b i Bat f Avrupa) Hunlar Kimlikleri hakknda 200 yldan beri trl tahminler yrtlen ve eitli bilginler tarafndan, Trk, Fin, Fin-Ugor, Uygur, Mool, Trk-Mooi kanm, Trk-MootManu karm olduklar (J. De Guignes, 1757; J. Klaproth, 1828; K.F. Nemann, 1855; A. Thierry, 1856; W. Radloff, 1893; PPeffipt, 1915; K. Shratori, 1923; O. Franke, 1930; R.Grousset, 1941 vb.) veya dorudan doruya islav meneinden geldikleri (Venelin, llovaysM, Zebelin) veya Germen soyuna mensup bulunduktan (Mllenhoff, A. Fick, R. Much,, J. Hoops) veya Kafkas kavimlerinden olduklar (L Jei, Gy. Mszaros) ileri srlen Bat (Avrupa) Hunlar'nn Tlrk asll olup, Asya Hunlan'nn torunlar olduklar son zamanlardaki tetkiklerle daha da aklk kazanmtr. Bu hususta tarih, coraf, dil ve kltrel deliller gsterilmitir. Strbon (lm. 2S) Hunlar'n Grek-Baktria krallnn dousunda olduklarn sylerken, ferhi PBn-us (lm. 125) ad geen kralln Huniar tarafndan ykldn kaydeder ki, bu Huniar1! n kaynaklar Hsung-nu olarak tantm, Orasius (1. ferin sonlan) ve Ptotemai-06'tM..S. 160-170) haritalarnda 'Hunlarm oturduklar blgeler ih kaynaklannda Hsrung-nu'larn topraklan olarak belirtilmitir. Bat Hunlan'ndan geldikleri hakknda kuvvetli bir delil Fr. Hirth tarafndan ortaya konmutur. Buna gre 355-365 yllarnda Alan lkesinin <Hazar^Aral aras) istil edilmesi mnasebeti Ne in kaynaklar bu

11e

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

*%1

memleketin Hstung-nu'iar tarafndan zapt oiunduunHfeaydederken, o devir yazar A. Marcelinus bu fethin Hunlar tarafndan yapldn tasrih etmitir. Ayn hadise zerinde birbirini dorulayan bir uzak-dou ve bir Ltin kaynann tespit ettii Hsiung-nu - Hun aynilii, Sod dilinde yazlm bir metin ile de ayrca teyid edilmektedir. Avrupa Hunfan'mn dili Trke idi. Hkmdar sllesi mensuplarnn adlar yledir : Karaten (kara don-elbise), Muncuk (boncuk, Attil'nn babas), Attila (doduu yer olduu tahmin edilen Etil h = Volga adndan), ilek (=llig=lllig), Dengiztk (=Dengi2^Dentz"den)Jrnek (kk er) (Son Attil'nn oullardr), Aybars, Oktar (Attil'nn amcalar), Arkan f>Arg-kan=gzei. asil kralie). Tannm kimseler : Bask, Kursk, Atakan\ Ekam; topluluk: Aaeri, ar (sar=ak) Ogur. Ayrca, kmz (Prrskosda). Hatta Bat Hun hkmdar ailesinin Asya Tan-hu'larna balanabilmesi be mmkn grlmektedir. Hunlar IV. Asrn ortalarnda Afan lkesini ete geirdikten sonra, 374'de Itii (Voiga) kylarnda grndter O tarihlerde Karadeniz kuzeyindeki dzlkler bir Germen kavmi o*an Got'larin igali aftnda di, Don-Dinyeper nehirleri arasnda Dou Got'lar (Ostrogot), onun batsnda Bat (Softan (Vzigot) bulunuyordu. Daha batda Transvanya ve Ga'ya da Gepid'ler, bugnk Macaristan'da Tisza nehri havalisinde Vandallar vard, 8u drt Germen kavmi dnda ayn blgede ranl ve slav ktleler, daha baka kk Germen topluluklar da yayordu. Hun babuu Balamtr'm idaresindeki byk taarruz nce Dou Got'larna arpt ve bu devleti ykt (374), Krat Ermanarik intihar etti Yerine geen Hunimund Hunlar tarafndan "tayin" ed&ntti 'Hayret edilecek bir hareket kaabiliyeti ve gelimi bir svari taktii ile" devam eden Hurt taarruzunun Dinyeper kenarnda vurduu ar darbe Bat Got'larm da kertti ve Krra Atanarik, kalabalk Vizigot ktleleri ile batya doru kat (375). Bylece Hun asker gcnn harekete geirdii ve batya doru eitti' kavtfrern birbirlerini yerberinden atarak, topraklarndan kararak, Roma mparatorluu nun kuzey eyaletlerini aft-st ederek t spanya'ya kadar uzanmak suretiyle Avrupa'nn etnik ehresini aeiren tarih 'Kavimler G" balam oldu. An ve iddetli Hun darbecinin, beklenmedik mahallerde grjen Hun aknc mfrezelerinin Dou Avrupa kavimleri arasnda uyandrd dehet, Bat dnyasnda korkun akisler yaratm, f-knlar aleyhine, ou Latin ve Grek kaynaklarnda kaytl, inanamaz rivayet ve hikyelerin kmasna ve yaylmasna sebep olmutur. Hunlar Gottar dan, Alaniar'd&n ve Germen Talat'lardan tekil ettikleri yardmc kuvvetlerle takviyeli oiarak ilk defa 378 oanannda Tuna'y* getiler ve Romallar'dan mukavemet grrneksizin Trakya'ya kadar Derlediler. Mamafih Roma topraklarnda grleri bu kuvvetler keif vazifesi yapan nc mfrezelerdi. Nitekim ayn tarihlerde bugnk Macaristan ovalarna kadar aknlar tertiplenmiti. Hunlar'dan korkan, bugn Avusturya arazisindeki Markomaniar'la Kuadlar Roma topraklarna gemeye hazriarwrken, iran astffc Sarmatar snrlar liroes- ap Roma mparatorluuna giriyor, nce Trastlvanya'da duraklam olan Bat Got'lar da Roma hududlarn geiyorlard (381). Dier taraftan bir ksm Germen meneli ktlelerle ranl Batarnalar Pannona (Bat Macaristan'dan Aipter'e doru sarkarak talya'y tehdide balamlarda Kilar Roma mparatoru I. Iheodosius'un lm yh olan 395 de yeniden hare-

kete getiler. Bu hareket itfcepheli idi. Hunlar'dan bir ksm Balkanlardan Trakr ya'ya doru ilerlerken, daha byk sayda dier bir ksm Kafkaslar zerinden Anadolu'ya yneltilmiti. Hun Devleti'nin Don nehri havalisindeki "dou kanad" tarafndan tertiplenen Anadolu akn Bask ve Kursk adl iki babuun idaresinde idi. Romallar' olduu kadar Ssn imparatorluunu da tela dren bu aknda Hun svarileri Erzurum blgesinden tibaren Karasu, Frat vadilerini takiben Melitene (Malatya)'ya ve Kilikia (ukurova)'ya ilerlemiler, blgenin en tahkimli tefeleri olan Edessa (Urfa) ve Antakya'y bir mddet kuattktan sonra, Suriye'ye inerek Tyros (Sr)'u bask altna almlar, oradan Kuds'e ynelmilerdi. ok sr'atli cereyan eden bu aknlardan korkuya kapldklar iin Hunlar hakknda acib hikayeler uyduran kilise adamlarnn (St. Hieronymus,St. Epfiaim. Euferraa efsaneleri ve Edessa kronikindeki kaytlar) dehet dolu gzleri nnde, sonbahara doru, kuzeye ark ederek Orta Anadolu'ya, Kappadokia - Galatia (Kayseri-Ankara ve havalisi)'ya ulatlar ve oradan Azeybaycan-Bak yolu ile kuzeye, merkezterine dndler. Bu, Trkler'in Anadolu'da,.tarih kaytlarda sabit ilk grnleridir. 398 de daha kk apta tekrarlanan bu aknlar karsnda Dou Roma'nm gen imparatoru Arkadios hibir cidd tedbir alamamtr. Batda Hun basks, 400 ylna doru,babu Uldz (Grek ve Ltin kaynaklarnda: Huldin, Uldin, daha ok Uldiz) kumandasnda iyice his edildi. Balamr'n olu veya torunu olduu sanlan Uldz, Attil'nn son yllarna kadar takip edilecek olan Hun d siyasetinin esaslarn tesbit etmiti k, buna gre, Dou Roma, yani Bizans daima bask altnda tutalacak. Bat Roma ile iyi mnasebetler devam ettirilecekti. nk, Bizans'n Hun nfuzuna alnmas ilk hedefi teki* ediyor, buna karlk. Bat Roma topraklarna tecavz ederek huzursuzluk karan "barbar" kavimler ayn zamanda Hunlar'n da dmanlar olduklar iin.Bat Roma ile mterek hareket gerekiyordu. Nitekim Uldz'n Tuna'da grnmesi ile Kavimler g'nn 2. byk dalgas balam, Asding Vandallar, 401'de Bat Roma eyaletlerine girmiler, Hunlar'dan kaan Vizigot'lar da talya'da grnmlerdi. Lombardia zerinden Galya'ya uzanan Alarik'in idaresindeki bu Got tehlikesi Romal nl kumandan Stilikho tarafndan glkle nlendi (Nisan 402). Fakat daha korkun bir barbar belirdi ki, bu da, Hun korkusu ile yerlerini terk etmi olan Vandallar', Sueb'leri, Kuad'lar, Burgond'lar, Sakson'lar, Alaman'lar vb. kendi demir yumruu altnda birletirmi olarak Roma zerine atlan Radagais idi. talya'da mthi tahribat yapyor, Roma'y yeryznden kaldracan iln ediyordu. Stilikhonun bile Pavia savanda durdurmaa muvaffak olamad bu barbar ef, ancak Trkler karsnda mahkm oldu. Byk Faesulae (= Fiesole, Floransa'nn gneyinde) muharebesinde bizzat Uldz'n kumanda ettii Romal kuvvetlerle takviyeli Hun ordusu tarafndan malp edlien Radagais yakaland ve idam edildi (Austos 406). Bu zaferi le Uldz Roma gibi byk bir medeniyet merkezini kurtarm oldu. Ayn'zamanda Hun kudretinden bir kere daha rken Vandai, Alan.Sueb, Sarmat, Kelt vb. ktlelerini Ren nehri tesine, Galya'ya gitmee zorlamakla, Hunlar'n bat istikametindeki yollar zerindeki engelleri kaldrm, buralarda Hun kuvvetlerinin serbest hareketlerine imkn hazrlamt. Snrlar Asya'da Balka gl yaknlarna kadar uzand tahmin edilen Hun mparatorluunun "bat kanad" hkmdar olduu sanlan Uldz, 404 - 405 yllarnda

11S

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

119

ve bilhassa 409 yrtmda Tuna'y geerek Bizans'a Hun tehdidinin ekitmediini gstermi ve Grek kaynaklarna gre (Sozomenus, Codex Theodosianos vb.), kendim ite bar mzakereleri iin gnderilen Trakya>umuml valisi (Magister militum)*ne tanein batt yere kadar her yeri zapt edebilirim' diyerek meydan okumutu tAdz'm tm (410 SJT aiarj'nden sonra Hun mparatorluunun banda Karaten bulunuyordu. Bini un hakknda bilgimiz sadece, 412 ylnda Bizans elisi Olyrnp*odoros'un onan yanna gitmi olduudur. Karaton daha ok dou ileri ile uram grnmektedir. 422 ye kadar Hunlar hakknda bilgi verilmediinden bu meguliyetin on sene kadar srd tahmin edilmektedir. 422 yi} Avrupa Hunlar tarihinde yeni bir devrin balangc gibidir. Bu tarihte Hun hkmdar atesine mensup drt kardeten (Rua, Muncuk, Aybars, Oktar) Rua imparatorluk makamn igal ediyor.Muncuk (Atilla'nn babas) erken ld iin rjer iki karde "kanad kraHar* durumunda bulunuyorlard. Siyasette Uldz'n izinde yryen Rua, Bizans'n, Hun ordusunu isyana tevik etmek ve tbi kavimleri Huniar'dan ayrmak maksad ite Hun topraklarnda faaliyete geirdii casusluk ebekesi ve propagandaclar iteri srerek tertipledii Balkan seferinde (422), hi mukavemet gstermiyen Bizans' yihk vergiye balad: 350 libre altn. mparator II. Theodos^os (4G8-450)*un, 423'te henz 4 yanda iken Bat Roma mparatoru iln tier\ U. Valentcnianus karsnda Roma'ya sahip olmak iddias ile talya'ya ordu ve donanma sevk ekmesi Bat Roma'y Hunlar'a daha ok yaklatrd. Roma senatosunun da kk imparatorun yerme i. Notarius (Devlet ba mstear) Johannes'i semesi zerim o srada 35 yatnda bulunan nl asilzade Aetius, yardm salamak stn ftua'ntn yanna geldi. Hun mparatoru 60 bin svari banda talya'ya yneldi Savaa girmeden kuvvetlerini eken Bizans'tan arca bir harp tazminat alnd. 423'da 'Magrser miitum'. 432de konsl olan, 433'de Roma Imparatoriu'nun en yksek makam 'Patricius'tua ykselerek uzun mddet ordular bakumandank yapan Aeftus genli ann Roma taht ilerine karmaktan doan buhranl anianr Hor yasdtm e atlatm, 432 yiimda da Afrika'da Vandal k-rafc Geiserik tte mcadele eden rakibi Bonifacius karsnda, cann Rua'ya snmak suretiyle kurtarm, imparator Valentinianus'un annesi Placidia da Hun kuvvetlerinin italya'ya ynelmesi zerine Aetius ile uzlamaa mecbur olmutu. Btn bunlar Rua'ntn kuvvetli ahsiyeti ile Hun devletinin her iki Roma'nn i ve d* siyasetlerine ist&amet verdiini gstermekte idi. Artk Hunlar'a tabi "barbar" kavimlerin Roma'ya gvenerek herhangi bir harekete kalkmalar bahis mevzuu deHdi. Ancak. Bizans tarihisi Priskos'un ifadesi ile Rua'dan bar ylda 350 libre altnla safcn airra oian H. Theodosios, yine de. Hun idaresinde yaayan yabanclar gizlice kkrtmaktan geri kalmyordu. Bu sebeple Rua o zamana kadar mutad ofen, Bizarsllar'n Hun tmparatorluundaki yabanclardan cretli asker toplama faaliyetlerini ve Bizans!* tacirlerin Hun topraklarnda ticaret yapmalarn yasak etti. &ei dahiitnde hibir Grek serbest doaamyacak ve ticaret belirli snr kasabalarnda yaplacakt. Bu arada Rua, bir mddet nce Bizans'a snm olan Hun ileri gelenlerinden Mana ite Atakam'n oullarnn ve dier Hun kaaklarnn iadesini stedi. H. Theodosios sratte anlama yolu bulmak midi ile eliBk hey'etini Hun bakentine gndermee karar verdi. Fakat o srada Rua ld (434 bahan). Bizans kudretti bk dmandan kurtulduu iki seviniyor. Piskopos Proculus, Tann'nn n-

dar imparator Theodosios'un dualarn kabul ederek Bizans zerinden bir tehlikeyi kaldrdm vaaz ediyordu; Fakat Hun snrlarna gelen Bizans elilik hey'eti Rua'y glgede brakan bir Trk babuu ile karlat; Attiia.Hunlar'n bana getii zaman 39-40 yalarnda olan Attila, babas Muncuk erken ld iin, amcas Rua'nn yannda yetimi, onunla birlikte seferlere katlm, eitli kavimleri yakndan tanmak imkann bulmu, devlet idaresini ve Hun i ve d siyasetinin esaslarn renmiti. Attila yalnz deildi. Memleketi byk kardei Buda (Bleda) ile birlikte idare ediyordu. Fakat, Kaynaklardan anlaldna gre, elenceden holanan, enerjisi kt Buda ikinci plnda kalm, devleti ciddi bir hkmdar vasfn tayan kardeine brakmt. Ordu ve d mnasebetlerin tanzimi Attila'nn elinde idi. Amcalar Aybars (dou kanadnn "kiral") ve Oktar (bat kanadnn "kiral*) olarak, Rua zamanndaki yerlerini muhafaza ediyorlard. Bu itibarla, iddia edildii gibi bir iktidar rekabeti bahis mevzuu olmadktan baka, Buda da "iktidar hrs ite yanan" Attila tarafndan ortadan kaldrlm deildi. Attila'nn yardmcs sfat ile 11 yl Hun imparatorluumun idaresine katlan Buda 445 de eceli He lmtr, 434 yl baharnda Hun snrlarna gelen Bizans elilerini Attila, Tuna ile Morava nehrinin birletii yerdeki Konstantia (lam karsnda Margus kalesi bulunuyordu) surlar nnde, at zerinde, karlad ve dinlenmelerine dahi izin vermedii elilerin biri konsl-general, dieri sekin bir diplomat olan bakanlarma.taleplerini, bar artlar olarak yazdrd. Konstantia bar (veya bazlarna gre Margus bar) diye anlan bu anlamann ihtiva ettii balca maddelere gre Bizans bundan byle Hunlar'a bal kavimlerle mzakerelere, ittifaklara girimiyecek, Huniar'dan kaanlara -esir alnm Bizans teb'as dahililtica hakk tannmayacak, Bizans elinde bulunanlar iade edilecek (Grek asll olanlar iin fidye verilebilecek), ticar mnasebetler yine belirli snr kasabalarnda devam edecek ve Bizans'n demeye ta-ahhd ettii yllk vergi iki misline (700 libre altn) karlacakt. II. Theodosios'un aynen kabul ettii bu anlamann hkmleri icab olarak Hunlar'a iade edilen kaaklar Attila daha Bizans lkesi iinde, Trakya'da, Karsus (Bulgaristan'da Hirsovo) kalesinde astrd. Bu durum Huniar arasnda olduu kadar Bizans'ta, Roma'da ve dier kavimler arasnda Attila adnn dehet saan bir otoritenin timsali haHne gelmesine yardm etti. Bundan sonra Attila imparatorluunun dou blgelerinde, hi atndan inmemek zere aylarca sren bir tefti gezisi yaparak, kil (Volga) kylarndaki ara-ogur'larm (Ak-Ogur, Trk boyu) ayaklanma teebbsn bastrd (435). Bat kanadnn sklet merkezi Tuna etrafnda, dou kanadnn sklet merkezi Dinyeper havalisinde olduu tahmin edilen bu tarihlerde Hun Imparatorluu'nda, kaynaklardan (Priskos. Jordanes, P. Diaconus, J. Honor-us vb.) takip edilebildii kadar, u kavimler yer almlard: a - Germen (doudan batya): Dou Gotlar, Gepidler, Suebler, Markomanlar, Kuadlar, Heruller, Rugiler. b - slv (orta ve bat Rusya'da): Venedalar, Antlar, Sklavenler. c - ranl (Kafkaslar'dan Tunaya kadar, dank hlde): Atanlar, Sarmatlar, Batemalar, Neurlar, Skirler, Roxolanlar.

120

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

121

4 Fin-Ugor (Ufafdan Battkla kadar): aremizi Mordvinier, Maryalar, Vei!er, udlar, Estler. Vidivarer. - TOrk: mparatorluun her tarafna yaylm olarak, Hunlar, Karadeniz kuzeyi dzlklerinde ogur ve Ba^ogurtar, Volgaya doru Alt-ogur, On-ogur, Saraogurtar, daha kuzeyde Agaeri (Akatzir, S*gazir)'ler, Volga'nn dousunda Sabariar ve baka Trk ktleleri. Saylan 45'e varan ve eitli dil ve soydan dan bu kavimler eski Trk devlet sistemine gre yalnz siyas bir biik tekil etmekte, yabanc kavim veya zmreler ancak reisleri, efleri veya kratlar vastas ile imparatorlua balt bulunmakta idi. mparatorlukta sknet hkimdi 40 ylnda Hun ordular bakumandan (Genel Kurmay Bakan) Onegesius (Ongez) ite Attila'nn byk oiu ilek tarafndan bas-ttnlan Agaeri isyan cfemda bu sknet bozulmamt. Halbuki Roma imparatorluunda. Kavimier G doiaysyle Harekt halinde olan kavimlerin bulunduklar yerlerde ve gei yollan zerinde geni lde tahribat yapmas, yerli halkn.mahsultnn zorla eHerirrden alnmas vb. yznden patlak veren ve genileyen kyl isyanlar (Bagaudalar) nizam ve asayii iyice sarsm, buna kar Roma Patricius Aetius vastas ile, bir kere daha Hunlar'a mracaat zorunda kalmt. ki yl kadar sren mcadele sonunda Attila'nn gnderdii Hun mfrezeleri yardm ile isyanc elebalar Aetius tarafndan ortadan kaldrld ise de (436), bu defa da, Kral Gun-dikar idaresinde Belika blgesine saldran Burgondlar'la savamaa mecbur olundu. Bilhassa Necker nehri boyunca cereyan eden bu muharebelerde Hun ordusuna bat kanad "kiral* Oktar kumanda ediyordu ki, rivayete gre, 20 bin Bur-gond savasnn ld bu Hun-Burgond mcadelesi Almanlar'n mehur "Nbe-ungen' destanlarna mevzu tekil etmitir. Btn "Germania" nn zaptn tamamlayan bu savalar neticesinde 436'y takip eden yllarda u kavimlerin de Trk idaresine alnd anlalmaktadr: Bajavurlar, Juthanglar, Burgondlar, aa Ren sahasrndaki Franklar. Tringter, Longobardlar. Hun hkimiyetinin "Okyanus adalar'na, yni Kuzey denizi ve Man kyalarna ulat, hdiseler ada tarihi Priskos taraf *ndan kaydedilmitir. 440dan itibaren Attita Bizans'a kar basky artrd. nk II. Theodosios, Konstantia andiamasnm hkmlerine aykr olarak Hunlar'dan kaanlar iadede ar davranyor, hatta buniardan bazlarm yksek makamlara getiriyordu. Mesel Got mene fi Hun firarisi Amegisclus'u general rtbesi ile Trakya'da Hun snrnda vazifelendirmi^. Mterek pazar yerlerinde Grek tacirleri Hunlar' aldatyorlard. Margus piskoposu."T<onstantia civarnda, kymetli mdenlerden yaplm silahlan ve ziynet eyas ile birlikte gmlen Hun byklerinin mezarlarn soymu, bu davran Hunlar' infiale sevk etmiti. Nihayet Bizans yukarda adi geen Agaeriler isyannda tahriki rot oynamt. Dier taraftan Kuzey Afrika Vandal kral Geiserikh, Akdeniz'deki harektm engelleyen Bizans'a kar Attila'dan yardm istemiti. Bu sebeplerle ve Margus'un zapt ile balayan Attila'nn idaresindeki 1. Balkan seferi (441-442). Singidunum (Begrad) ve Naissus (Ni) zerinden Trakya'ya doru geliirken, Bat Roma'nn tavassutu neticesinde hzn kesti. Aetiue bundan byle Theodosios'un andlama artlarna riayet edeceini garantilemek zere kendi olu Karptlio'yu Hun sarayna rehine olarak gndermiti. Bu sefer sonunda tuna boyundaki kaleler Hun idaresine gemi, daha geri hatlardaki tahkimat yktrlm, Balkanlar'da Hunlar'a kar durabilecek mukavemet yuvalan kaldrlmtr.

445'de Buda'nn lm zerine tek bana Hm imparatoru olan Attila iktidarnn ahikasna ykselmekte idi. Bat Asya ile Orta Avrupa'ya hkimdi. Her iki Roma'nn durumlar meydanda di. Attila'ya kar koyabilecek br kuvvetin kalmay, bir psikolojik belirti olarak, o alarda dnya hkimiyetinin timsali saylan, sava tanrs Ares'in klcn Attila'nn ellerine verdi. Priskos'a gre, uzun zamandan beri kayp olan bu kutlu kl bir Hun oban tarafndan bulunarak Attila'ya getirilmiti. Artk dnyann fethi yaknd zira bu kl vastas ile yeryzne hkmetme yetkisinin Tanr tarafndan Attila'ya tevdi edildiine inanlyordu. Bu duruma ilveten Bizans'n kaaktan geri vermekte ar davranmas, yllk vergiyi demede isteksizlii 2. Balkan seferinin almasna sebep oldu (447). Attila'nn idaresi altnda birka noktadan Tuna'y geen ordular, iki koldan ilerliyerek kaleleri Sardica (Sofya), Philippopolis (Filibe), Marcianopolis (Preslav), Arcadiopolis (Lleburgaz) mstahkem mevkileri ve ehirlerini zapt ede ede ve Tesalya'da Termopil'e kadar geni bir daire izdikten sonra, Bizans bakentini kuatmak zere Athyra (Byk ekmece)'ye ulat zaman orada, bar yapmak iin Theodosios'un sr'atle gnderdii, Magister ve Patricius Anatotius, Attila tarafndan kabul edildi ve anlamaya varld (Anatolius bar); buna gre, Tuna'nn gneyinde be gnlk mesafedeki yerler askerden arndrlacak, Bizans harp tazminat olarak 6000 libre altn deyecekti. Ayrca yllk vergi katma (2100 libre altn) karlmt. Bizans bakmndan en ar art yllk vergi idi. Her sene Bu kadar altn tedarik edilmesi imparatorluun takatim' ayordu. ard anlalan Theodosios, sarayndaki ileri gelenlerin de tavsiyeleri ile, garip bir kurtulu yolu buldu: bir suikasd 9e Attrfyr ortadan kaldrmak. Banda Edekon (Trk. A. Vmbery'ye gre Edk-kn) ile Orestes (Pannonia'l bir Romal) 'nn bulunduu Hun elilik heyeti le birlikte Bizans bakentinden Attila'nn devlet merkezine yni Orta Macaristan'a doru yola kart, suikasd tertibinden habersiz tannm hukuk bilgini Maximinos bakanlndaki ve brakt notlarla, bata Attila ve a olmak zere 5. asr Avrupa Trk tarihini teferrutl bir ekilde renmemize yardm eden ktip Priskos'un dhil bulunduu Bizans elilik heyetine, tertibi gerekletirmee memur, gizli vazifeli Bigilas da katlmt. Heyet 448 yl yaznda Hun bakentine geldii zaman, durumdan Edekon vastas ile haberdar olan Attilla, yapt alen sorgu neticesinde Bigilas'a maksat ve faaliyetlerini itiraf ettirdi, Bizansllarn hibirine dokunmad. Fakat Theodosios'a hitaben yazdrd u mesaj husus eli ile imparatora yollad: 'Theodosios, Attila gibi asl bir babann oludur. Attila babas Muncuk'tan ald asaleti muhafaza etmi, fakat Theodosios Attila'nn haragzr olmakla kle durumuna dmtr. Theodosios klelik haysiyetini de koruyamamtr, nk efendisinin canna kymak istemitir.". Attila'yi teskin etmek zere Bizans'tan, derhal, yukarda ad geen Anatolius ile magister ve kanlar Nomus bakanlnda ikinci bir heyet yola karld. Bu eliler Hun bakentinde Attila'y tatminler hilfna, sakin ve yumuak buldular. Zira Hun d siyaseti deimekte idi. mparator Theodosios'un ahsnda Bizans' tamamen kendi iradesine bal kabul eden Attila, arlk Bat Roma'ya ynelme zamannn yaklat kanaatine varm bulunuyordu.. Bat Roma'ya esasen son asker destek 439 ylnda yaplm, ondan sonra yardmlar kesilmiffi. Bat Roma Hun devletine yrihk vergisini muntazaman tediye etmekle beraber, durumun farknda olan bakumandan Aetius, muhtemeller Hun-

122

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

123

Roma atmasna hazrlanmakta idi: "Barbar* farla mnasebetlerini dzeltmi onlardan aid cretti askerlerle, Trk usulnde, ou svari birliklerinden kurulu ordular tekiline girimi, Hunlar'a baf baz kavimlerle gizli temaslar aramaya balamt. Buna karlk Attila da. 443 yularnda tekrar alevlenen ve Galya'dan spanya ya da srayan kyl isyanlar ile yakndan ilgileniyor, Roma'ya kar Vandaliarla ibirlii imknlarm aratryordu. O da, phesiz, Roma mparatorluu ve barbar' ardan meydana gelen btn bir Bat dnyas ile hesaplaaca iin iin ebemmiyet ve azametini takdir etmekte idi. 44S*lerden itibaren iki yl kadar sren Hun siys ve asker hazrl tamamlannca Attiia irk diplomatik taarruzunu Roma'ya yneltti: mparator III. Valentinianus'n kzkardei oup, vaktiyle kendisi ile evlenmek arzu ederek nian yz gnderen ve 425'den ben imparator hukukunu hiz olduunu gstermek zere "Augusta" unvan* ile andan, delimen tabiatl Honoria'y zevcelie kabul ettiini bildirdi ve cehz olarak da. imparatorluun onun hissesine den yarsn veya "Augusta"nn kocas sfat rfe Roma mparatorluunun idaresine itirak hakkn istedi. nce oyalama yolunu tutan Vaientinianus e Aetius'un teklifi nihayet aka red etmeleri bylt Hun seferini meru duruma soktu. Ren kylarndaki Ripuar Franklar ve Vizi-gottar la t}giH bir iki anlamazlk da sava havasn olguniatrd. 46t balarnda Orta Macaristan'dan batya doru harekete geen Hun kuvvetlerinin mevcudu 90-100 bin* Trk,bir o kadar da Germen ve slav olmak zere 200 btn kii kadard. Hm ordular ubat-mart aylarnda Ren nehrini noktadan aarak GaVa'ya girdii srada, Aetius'un kumandasnda talya'dan Galya'ya gelerek, Hr* dman* "barbar* farn salad takviyelerle says 200 bine ykselen Roma ordusu da kuzey istikametinde hata ilerliyor, Mettis (Metz) i (7 Nisan) ve Durocortorum (Rheim) i zapt eden Hun ordular, bugnk Paris yaknndaki Aurelianum (Orteans) ehrine ulat zaman, Aetus da oraya yetimi bulunuyordu; Fakat kartlama Atfa'mn Trk tbyesine daha uygun grd Campus Mauriacus (Troyes ehrinin hemen batsnda Champagne ovasnda) da oldu (20 Hazirarl ^>1). Dnyann jk yansmn birbirinin zerine yklendii, nihayet 24 saat sren ve her iki tarabn ok ar kayplar verdii (kaynaklarda yzbinlerce l) muhakkak olan bu byk savata kinrun galip geldii hl mnakaa mevzuudur. Batl tarihiler, t A.Thierry'den bert (1856), AttiJa'nm yenildiini sylerler ve buna Roma kuvvetlerine imha edtfmeden HunJar'n ekildiini delil gsterirler. Ancak son aratrmalar meseleye biraz daha k tutmu grnmektedir. Anlalmtr W; sava gnnn akam Roma ordusu dalmt, birlikleri arasnda irtibat kayp eden bakumandan Aettus bile Hun knalar arama dm, glkle kurtulmu, ertesi gn erken saatlerde. Bat Got ordusu, savata len kraf Theodorik'in olu Thurismund idaresinde, muharebe meydann* terk etmi, ar kayplara urayan Frank kuvvetleri de onlar takip etmiti. Ayrca bu savata Attila'nn gayesine ulat da aikrd. Baty hkimiyetine alabilmek iin Roma imparatorluumun nsan ve asker deposu durumunda olan Galya barbarlarn saf d etmek istei ile nce Galya'ya yrm ve neticede Romann bu tabi mttefiklerinin sava gcn krarak, Roma'y desteksiz brakmaa muvaffak oimutu. nl Aetius'un Roma'da gzden dmesi bunun neticesi idi. Ordularn Galya ortasndan olduka salam ve disiplin iinde 20 gn kadar bir zamanda bakent blgesine getirebilen Attila kudret ve

"korkunluunu" muhafaza ettiine gre, Campus Mauriacus'ta Bat mparatorluunun ne kazand Roma'da sksk sorulan suallerdendi. Nitekim, daha bir yl gemeden Attila talya seferine balad zaman Roma'nn Hunlar'a kar kacak kuvveti kalmamt. Hdiselere ada Prosper Tiro (Papa I. Leon'un ktibi)'nun kaydettiine gre Aetius, mukavemet imknszl dolaysyla, imparator Valentinianus'u talya'y terke tevik etmekte idi. Attila 452 baharnda 100 bin kiilik ordusunu Julia Alpleri'nden geirerek bugnk Venedik dzlne indirdi. Oradaki mehur Aquileia kalesini zapt ettikten sonra Po ovasna girdi. Aemilia blgesini igale balayp Roma imparatorluunun o zaman bakenti Ravenna'y tehdit etmesi meselenin nihayete erdirilmesine kfi geldi. Saray endieli, halk tell, senato ne olursa olsun bar yapmak kararnda idi. Kilise de bu arzuya katld. Sr'atle bir hey'et hazrland. Hitabeti ile mehur Papa I. Leon ("Byk Leon") bakanlnda konsl G. Avianus ve eski "praefecture" Trygetius'dan kurulu bu heyet, Mincio rmann Po nehrine dkld dzlkte ordughn kurmu olan Attila tarafndan kabul edildi. Papa, imparator ve Dtn hristiyan dnyas adna, byk Trk babuundan Roma'y esirgemesini rica etti. Be yl kadar nce kahir bir kuvvetle ekmeceye kadar geldii hlde nasl stanbul'u tahrip etmekten kanm ise, Papa'nn azndan Roma'nn teslim olduunu rendikten sonra da eski medeniyet merkezini korumay vazife sayan Attila, muzaffer ordusu ile bakentine dnerken, phesiz tpk Bizans gibi. Bal Roma mparatorluumun da kendi iradesine baland kanaatinde id. Prskos'un, 448'de Hun bakentinde Bat Roma elilerinden duyarak belirttii gibi, imdi sra Ssniler'de idi. Orann da himayeye alnmas ile "dnya hkimiyeti" gerekleecekti. Fakat bu Atilla'ya nasip olmad. talya seferinden dnte, rivayete gre zifaf gecesinde azndan kan boanmak suretiyle ld (453). Ya 60 civarnda idi. Attiia, milletlerin hafzalarnda lmszle ulam tarihin ndir simalarndan biridir/ttaras etrafnda talya'da, Galya'da, Germen memleketlerinde, Britanya'da, skandinavya'da ve btn orta Avrupa'da asrlarca azdan aza dolaan efsaneler tremi, romanclara, ressamlara, heykeltralara mevzu olmu; hakknda ea.ofc-.Mtap yazlan ahsiyetlerden biri durumuna ykselmi.tiyatro yazarlarna, kompozitrlere ilham vermi, adna bir dzineye yakn opera bestelenmi!. Son yarm asrda yapdan tarafsz tarih aratrmalar onun, hristiyan ortaann taassup kokulu uydurmalan fle HgW bulunmadn, Nibelungen destanlar bata olmak zere, ada kaytlarn onu iyilik sever, babacan, ok yksek vasfta bir hkmdar olarak tandn ortaya koymutur. Attila'nn lmnden sonra, htnu Ankan'dan doan olu: srasiyte llek, Deng&ik, Irnek babalarnn yerini tutamadlar. mparator olan ilek ayaklanan Germen kavimleri ile yapt Netao (Avusturya'da } savanda hayatn kaybetti (454). ok cesur, fakat siys zekdan mahrum Dengzik, imparatorluk birliini yeniden kurmak iin neticesiz mcadeleler iinde rpna rpna nftayet br Bizanslnn klc 11e can verdi (469). Irnek ise bu savalara katlmam, kardelerinin lmnden sonra, artk orta Avrupa'da tutunmann zorluunu anlayarak, savalarda yorgun deri Hunlar'n byk ksm ile, Bizans'tan gei msadesi alarak Karadeniz'in bat kylarna dnmtr.

13(4

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

125

knek idaresindeki Hunlar'm, nce gney Rusya dzlklerinde grlen, sonra Balkanlarda ve Orta Avrupa'da birer devlet kuran Bulgarlar ile Macarlarin teekklnde byk rol oynad anlalmaktadr. Geleneklere gre, Bulgar-Trk devtetl-nn kurucusu Duio sulsi ite Macar kabilelerini Tuna boyuna getirerek orada yerletiren Arpad hanedan frnek'i 8ta tanmaktadrlar. (V. asrda Hunlar'a Volga'dan batya doru rehberlik eden geyik motifli "sihirli geyik" efsanesinde Hunlafla Macarlar (Hunor-Mogor) karde gsterilmitir. Nihayet dou Macaristan'da yaam dan Sekeiter'tn Huniann ocuklar olduu zannn uyandran bir Babu aba efsanesi varda. c-Ortatfot MunlamAk Hmlar Hunlarsn byk ksm Volga'dan batya geerken, onlardan, gneye, ran'a inen br blk olduu iteri srten Ak Huniar.dier bir tahmine gre, hi olmazsa Ak-Bun- BaJ devletinin hanedan ailesi ile hkim zmresinin tekil ederler ve Uyguftar'm atatan saylan Ttesler den Hao-ch' (Kao-k)'lerin Cungarya bozkrlarnda oturan Hua adl koluna mensup olup, oradan Horasan blgesine gemi, 5. asrn ortalarna Doru kuvvetlenerek byk devlet hline gelmilerdir. Mamafih Hun tarihinin bu noktas iycc akla kavumu deildir. Hkimiyetini Hazar kylarndan Kuzey Hindistan'a. Afganistan'a, Asya'ya kadar genileten bu kavim veya kavimlerin admm eitli ves&aiarda baka baka ekilde zikredilii (Priskos'da Kidarsta Huniart; Bizans, Sryni, Ermeni kaynaklar&da Ephtalita, Thedal, Hepthal, Abdal; ban dilinde Hayta!; Ltin kaynaklarnda Hionita; in yllklarnda Hefta, l-ta, Ya-ta veya Ye~ta- vb. eski Hlnd kaytlarnda Huna Hion) durumu daha da kartrmadadr. Vaktiyle J. Marquart tarafndan {1912) trl adlarla zikredilen bu kavmin Wskos'un Kidaraa'ian ile ayn olduu ileri srlm, Ed. Chavannes Ye-ta'larn mensup olduu Hoa (Hua) kavmi admtn ^iun* kelimesinin ince'ye aktarlm eklinden ibaret bulunduunu syiemift. Bu Trk aslt kavim Bizans tarihisi Theophana#<Vfi asm 2 yans) 'e gre *Eftait" adn Ssn imparatoru Perw-(Rni'u malp eden Hm hkmdar? Epbtbaianoslan almtr. lk defa Kosmas Indikopleustes (545-549 yllan arasr)'un ve Prokopios (546-550 arasym eserlerinde AkHjrii&c (lekoi Hunnot) olarak anian kavmin Hunfar'la akrabalklarnn akl, 520 sralarnda inli seyyah Song-YurVun kaytlarndan anlalyor. 5. Asnnflk yansrda SsnBer'le arpan Ak-hun hkmdarna "hakan" fKaan) deniyordu, U, Yazdg*rd zamannda {438-457), Iran zerine basklarn ayrdklar yllarda AkHunlartn babnda en byk hkmdar saylan Kunhas (baka okuyular: Kuhanaz, Hunavaz. Ahunvar, Aksungur, Kn-han vb.) Iran i ilerine kararak hini-, yesneald Fruzu Ssn tahtna karm (459), hkimiyetini Afganistan'a doru genileterek Kuzey Hff*distan'a dnm ve orada, banda Skandagupta'nn bulunduu Gupta devlini datmt (470,e doru). 463 ylnda Ceyhun kylarnda Ak~Hun!ar tarafndan malp edilerek yllk vergiye balanan Ssriler'n bu srada geirdii dir^MtVna bir sarsnt fkelerini ftiite srkfedi. Bu Mazdek isyan idi Zerduktan mlhem olarak Mazdek. Mani inancndaki ikili telkki (kkaranlk, iyUik-ktKk mcadelesi) zerine, o tarihlerde yorulan ve iktisad darlk ime ^en topiuuu islah etmek iddias ile, i$me& huzursuzluk millerini de ekleyerek, dncelerini yaymaa balad. Buna gre insanlarn saadetini bozan iki unsur servet ve kadm, herkesin ortak mal tannd takdirde yeryznde ktfk

kalkacakt. Bu tipik komnist propaganda neticesinde servet sahipleri ve aile messesesine kar kkrtlan halk, Mazdek ve mridleri tarafndan ayaklandrld. Asiller, din adamlar ldrld. Kadnlar tecavze urad, evler, konaklar yamaland ip tahrip edildi. Devletin shhat kazanaca hususunda Mazdek' inanmak gafletini gsteren ah Kavad (488-531) de haps edilmiti, fakat o kamak imknm bularak komu Ak-Hunlar'a snd, iran'da olup bitenleri yakndan takip eden AkHun hkmdar, insanlk yararna hibir ey gremedii Mazdek hareketim, krp yok etmek iin, Kavad' 30 bin kiilik Hun svari birlii banda ran'a gnderdi (499). Bu suretle ah ihtilli bastrd ve hdiselerin gelimesinden felketi idrak eden halkn da yardm ile Mazdek ve taraftarlar yakalanarak idam edildi. Tabiatiyle temizlik ve lkenin sknete kavuturulmas uzun bir zamana ihtiya gsterdiinden, Ssn imparatorluunda hak, adalet ve mlkiyet esasnda normal nizam, daha ziyde Kavad'n olu, Anuirvan (531-579) devrinde kurulmutur ki, bu ehinah tarihte "dil" lkab ile anlr. in kaynaklarna gre, i Asya'da Karaar, Kua, Aksu, Kagar ve etrafm hkimiyetlerine alan Ak-Hunlar bu arada Kandahar1! ve 484 yllarnda Kuzey Hindistan' zapt ettiler.* Su harekt "Tegin" unvann tayan ve Kabil'de oturan Toramana adndaki babuu tarafndan idare edilmiti. Vk yzyl balannda Ak*Hun-Eftalit devletinin Mverannehir, Trkistan'a kadar geniledii zamanda, Toramana'rtm olu MhtraguJa imparatorluun gney kanadnn en azametli hkmdar grnmektedir. Ordusunda daima 700 sava finto bulunduu-rivayet ecHtirvFakat bu-dist rahipler (Song-Yun ve ondan bir asr sonra buraya getoft Wtuer>Tsang>/&fci "Huna kratndan balanmamlardr. nk Mihiragula budizmt^fcesi halk iin tehlikeli sayyor ve budistleri takip ediyordu. Buna karlk, skenderiye'den Hindistan'a giden tccar tsonra kei) Kosmas onu Hindistan'n en byk hkmdar olarak gsteriyor ve 530 tarihli Owafe- kitabesinde ve sanskrite yazl "Kemir va-kayinmeai*<s*de Mihiragula ayn ekilde tasvir ediliyordu. ran'da Anuirvan byk bir devlet adam olarak belirdike Ak44ur> Eftalitler snkieti. 552 ylnda Orta Asya'da Gk-Trk hakanl Kurulup istemi Yabgu Mverannehir blgesinde faaliyete getii zaman ise, Ak-ftjn-Eftafft devlet ik byk imparatorluk arasnda skt. Gk-Tfklertn amansz hasm bildikleri Juan Ju-an'larla olan siys ve shr rabtalar da fayda vermedi. Anuirvan ile stemi'nin ortaklaa hareketleri neticesinde Ak-Hun iktidar ykld ve tke GkTrkterle ranllar arasnda paylald (564). Bu suretle kol hlinde gelimi olan Hun siys hkimiyeti tarihe kart.

2. Tabga Devleti
IV. yzyl sonlarna doru Kuzey in'de kudret .bir siyas teekkl meydana getiren, inlier'in To-ba dediktari topluluu Trkler Tabga" onanmlardr. Orhun kitabelerindi* a* k gees^.Gk-lftfcler yolu He Bizans kaynaklarna da intikal eden (Jaugast) =* Tabga kelimesi "in" mnasna da alnmtr. nk Gk^ Trklerin ilk zamanlarnda Trkler'ce "byk" tannan bu slle irVde bkm srmekte idi. Aslnda Trke olup, "ulu* muhterem saygdeer," mnasn fade eden Tabga tbiri bilindii gibi baz Karahanl hkmdarlar tarafndan unvan olarak (Tafga, Tamga^kullanlmtr. Kgarl Mahmud'un. Trkter'den bir blk oldu-

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

127

unu kaydettii Tabga'lar n yllklarna gre Asya Hunlan'ndan bir ksmdr. Sitenm resm tarihinde (Wei-shu) de Mao-tun eski To-ba (Tabga) hkmdar ola rak gsterilmitir. Ayrca Tabgalar*n 6rf-det ve geleneklerinden Ou: Kurt efsa nesi, maara, da, onman kltleri, g efsanesi vb. Trkterie ilgili bulunduu gibi, dillerinin de Trke olduunu ortaya koyan deliller vardr: Bitegin (Bitiki.ktip, hriciye nzn), kapugjn (kapc, hcib), atlatn (atl, svari birlii), tabagn (yaya,ptyade birlii), tarakn (koruyucu.mufahz ktalar), yamn (posta srcs), an (a, mubah ba), tr (kanun tre) vb. Tabga hkmdarnn azndan yle bir Trke ibare nakledilmitir; Atq blgtg "bir babua verilen isim (onun yapt) ii belirtmeli (beigeeme) \ Wei-shu, Nan ch'i-shu, Sung- shu gibi in kaynaklarnda geen bu kelime ve tbirler ayn zamanda Tabgalar'n devlet ida resi ve ordu kurutular hakknda da bilgi verir durumundadr. Bununla beraber, bu Trk devteUnde olduka byk lde Moollarn da yer ald anlalyor. Aratr malarda Tabgaara bal kabilelerden kimlikleri tesbt edilebilenlerin yarsndan i&^lasmm Moo* menei? olduu neticesine varlmtr. Ancak Moollar, dier inli halk le birlikte phesiz eb'a durumundadr. in'lerin "Wei" adm verdikleri bu sllenin kurucusu olarak bilinen a-mo handan itibaren 70yl kadar uraarak Ta-t'ong blgesindeki mahall hkmetikieri idareleri alma alan Tabgalar'n byk devlet halinde gelimesi Kuei-zamanartda (385-409) verimli topraklara sahip Dou in'in Hsien-pi'terden zapt edilmesi ite (409) omuur Bakenti Ping-'eng ehri (kuzey an-si'de Tat blgende) olan devlet bir yandan Pekin yaknlarna, bir yandan Huang-ho nehri dirseinin gfreyi* ne kadar sanmt. Kuzey istikametinde, kudretti bir siys teekkl telinde beliren H'yen-foi (Hsien-pi)ierin vrisi Mool meneli, Juan-Juan'lar yznden, cidd bir geneleme olamyordu. ki devlet arasnda, bazan ok iddetli, mcadele 150 y kada*- srmtr. Hkmdar Sseu (4G9-423)*den sora* in'in bakentleri Loyang ve Ch'angan (bugn (Si-ngan-fu)' ele geirerek hkimiyetini Sar-Metfr blgesine yayan ve bulun Kuzey ini tek fclarede birletiren byk hkmdar T'a-o (Ta*-wu) devnnde (424-452) Tabga Devie en parlak an yaad. 427'de Hun Ha krafem alan ve Juan-joan'lan malup ederek bugnk Moolistan' istil eden (436) Tanwu, 439da Kansu'daki son Hun kralln (Pei-Liang) ortadan kaldrdktan sonra, J Asya'ya ynelerek Karaar, Kua ehirlerini himayesine balad (448). Byfece nt tpek yolu gzergh tekrar TOfk hkimiyetine girmi oldu. T'aiwu, *n askerininlaydan ve dveden farksz" olduunu sylyor ve kendisi "Br" (a Kurt ince ekli, Fc-) lkabn tayordu. mparatorluk merkezini Trk hayat aranna okluka uygun gelen bozkr blgesinde (kuzey an-sH tufcm *Tai-wu, o saralarda in'de yaylmakta olan budizmin Trkler arasnda nfs kazanmasn nlemee alyor, idaresi altndaki in topraklarnda bite budistlern cfin faaliyetlerini kontrol ediyordu. Tapnaklarda yinler dnda din propagandacn yasaklayan br emirname karm (438) ve 446'da emre riayet etmeyenlerin iddette tkibN emretmiti. Tahmfnutt TBrk bnyesini ve seciyesini budizrhin bozucu tesirinden korumak maksadn gden bu tutumun mna ve deeri daha sonra anlald. Tedbirlerin ehemmiyetini fark edemiyen halefleri zamannda, hatt budizmfh himyesi cihetine gtdikli. mparator Skin (452-465) ile gelimee balyan bu durum, sonra bsbtn tozlanarak Tabga topluluunun inlemesine zemin hazriad. 493'de bakenti bozkr blgesinden eski in merkezi Lo-yang'a nakleden mparator

Hong (471-499), Trk tresine kar arlk verdii soysuzlamay 495 ylnda TM rf, det, geleneklerini.Tabga dilini ve hatt yazmalarda Trke tbirlerin kullanlmasn yasaklamakta tamamlad. Buna kar eyrek asr kadar devam edan tepkiler bastrld. Kiao (499-515)'dan sonra idareyi devir alan imparatorie Hu (lm. 528) budizme o kadar dkn idi ki, yabanc memleketlerdeki "dindatan' ile de alkalanyordu. 520'ye doru Hindistan'da Ak-Hun hkmdar Mihiragula'y ziyaret ettiini grdmz inli budist rahip bu kralienin arzusu ile seyahat ediyordu. Tabiatyla Tabga iktidar da gittike gcnden kaybetmekte idi. Devlet 535'e doru Kuzey (Tai'de) ve Bat (Ch'ang-an'da) VVeileri ad ile ikiye ayrld ve aralarnda mcadele balad. Ksa zaman sonra btn arazileri inli hanedanlara intikal etti (550-556).

3. Gk-Trk Hakanlklar
Asya "Byk" Hun imparatorluundan sonra, her cihetten temsil ettii Trk kltr itibariyle ikinci "sper" Trk imparatorluu vasfnda olan Gk-Trk Hakanl Trk" szn ilk defa resm devlet ad olarak kabul etmekle btn bir millete ad vermek erefini kazanm, dou Sibirya'daki Yakut Trkleri ve batda Ogur (Bulgar) Trkleri dndaki.Trk asll btn ktleleri kendi idaresinde birletirmitir. Hakanln yklmasndan sonra, bir yelpaze gibi alarak drt tarafa yaylan eitti Trk zmreleri gittikleri yerlerde Trk" adn ve onun idar, siyas ve iktisad geleneklerini yaatmlardr. Yine Ogurlar ve Yakutlar hri, btn Trklerin tarihinde Gk-Trk tekiltnn, edebiyatnn ^bre ve hayat telkkisinin izleri devaffn etmitir. Gk-Trkler'den sonra V Trkesi (Ogur lehesi) mstesna, bilumum Trk lehe ve azlar Gteffirk Trkesi'nin damgasn tar. Doudan batya: Orta Asya, Trkistan, Mverannehir, Kuzey Hindistan, ran, Anadolu, Irak, Suriye, ve Balkan Trkleri, Gk-Trkler yolu ile Trk'tr. Bizim dier Trk devlet ve zmrelerinden ayrt etmek zere G&Trkler dediimiz bu topluluk kendine umumiyetle "Trk" veya Trk" diyordu* Ancak kitabelerde kendileri in bir defa Gk-Trk (Kk-Trk) kullanmlardr ki, "Gk' e mensup, semav ilh Trk" mnasna gelen bu tbir V. Thomsen'e gre hakanln parlak bir devresine iaret etmekte olmaldr. a - Birinci Gk-Trk Hakanl Bu ada, daha dorusu 6-9. asrlarda Orta Asya'nn "ethnique" grn aa yukar yle idi: O Tiles (Tls, Tlis, Tl|f, ince'de Tie-te)'ler, btn Orta Asya'ya yaylm * grnen en kalabalk Trk grubu. Sui-shu (in Sui hanedannn 581-618 ylh)'da 50 kadar kabilesi saylmakta ve yle sralanmaktadr: 1 kabile Baykal Gl'nn kuzeyinde, 5 kabile Tola rma kuzeyinde, 5 kabile Tanrdalar kuzey eteinde, 9 kabile Altaylar'n gney babamda, 4 kabile K'ang (Semer-kant) "krall" nn kuzeyinde, 10 kabile eyhtin boyunda, 4 kabile Hazar'n dousu ve batsnda, S kabile Fu-lin (Bizans)'n dousunda. Mamafih Baykal Gl'nden Karadeniz'e kadar yaylan bu topluluklarn hepsini de Tfcrk meneli saymak doru olmasa gerektir. Mesel en batda gsterilen baztan-nm (mesel Alanlar) ranl lduklan biliniyor. Wu-hun (= Ugor)'da Ural'l bir kavim

128

TRK DNYASI EL KTABI

TRKTARH ---------------------------------------------------------------------------- 129

grubudur Tles kabilelerinin adlan tamamen henz zlememi olmakla beraber. Hunlar'dan gedikteri ve umumiyetle dil ve rflerinin Gk Trkleri'nkinin ayn bulunduu belirtilmitir. Baz in kaytlarna gre, Tabgafar devrinde (363-534), yksek tekerlekli araba kullandklarndan dolay, Kao-k diye adlandrlan bir ksm Ttes kabileleri, dier Trkler gibi kendilerini kurt atadan tremi kabul ederlerdi. Ayrca T'ang-shu (in Tang sllesi 618-906 yllmdan naklen 15 Tles kabilesinin adlan verilmektedir. Gk-Trk Hakanl zamannda orta ve dou Asya'da gruplaan Ttester rol oynamlardr. Tar du (ince'de Ste-yen-fo^ Hsietvyen-fo)'!ar 7. asrn ilk eyreinde tles kabilesinden bir grup Orhun Nehri-Altaylaf arasnda sakin olup Tlester'in en zengin ve cesurlar* olarak gsterirler. Uygurlar Tia rmann kuzey sahasmda yer almlardr (a.bk). On-ok'lar, Attaytartn halsndan Seyhan (Str-derya) yaknlarna kadar uzanan geni blgede grnyorlar. 51 To-fti (douda, sa kanad) 5TNo-f*p (batda sol kanad) adi ite l kabileden kurmu olup, 'Bat Gk-Trkterf diye de aramlardr. Trgrtef (a.bk) ve Kariuklar (a.bk) To'ufar'dan idiler. Ayrca ayn sahada uye ve 'u-m* adlan tle anlan Trk kabilelerinden bir ksm 630'u takip eden yllarda. Gk-Trk Hakanlnn fetrtl devresr>de Bebadk civarndaki kurak bozkrlara ek&niferve a-foTrkteri (l Trkleri) adm smlardr. Basmalar (ince'de Pa-si-mt). idukut (hkmdar) unun Trk olduu belirtilen bu kavmin asten yabanc olup. TOrkier'le kart ileri srlmtr. Daha ziyde i Asya da Be-bakk havaisinde grnmektedirler Kirazlar {ince'de K'i-ku). Baykat'm batsnda, Yenisey nehrininJ<aynakiar blgesinde <tier (a.bk). Ouz'lar Setenga rma-tken blgesinde (buruyorlard (a.bk.). Kl-tan, Tatabi Ookuz-Tatar. Cttuz-Tatar gibi Mool soyundan kabileler dou blgesinde Ke*ufen vs Onon nehirleri havalisinde bulunuyorlard. Ancak hatrlatmak gerekk ki, btn bu topluluklar zaman zaman yer deitirroekte,arada btf zlen boylardan yeni yer lartikter meydana getirmekte, hlsa oynak kleter tekil etmekte diler. Gk-Trkter, m kayraklarnn aka belirttikleri zere Asya Hunlan'ndan4nfyalard. Babu ailesi Aana (eski okuyular Asena, Zena s*b.) adn tayoKfu. Ana soyunun bir dii kurttan trediine dair o ada pek yaygn olduu anlalan rivayetler GfcTGrkter'in erken tarihlerini efsanelerle kartrmaktadr. Ancak kurttan treme geleneinin Asya Hunlar arasnda da mevcut olmad ve &rt atanm Trkleri, dar, get>nez fardan selmete ulatrd 'rivayetinin 3. asrda Tabgaiar da da grnmesi k-Trklerln eskffiinf ve Trk topluluklar te yatati ftgteini ortaya koymakta bulunduu gibi, Ana ailesinin, yalnz bir erkek ocuk hayatta kalmak zere, katfma uram olduu r&ayetf'de Gk-Tfk erken tariffIRde mahiyetini yi bilmediimiz bfr falann htrasn saklamaktadr. Kurt atajrtanc dolaysyla Gk-Trk hakanlk airreti. altndan kurtbafif'sancak olmutur. Gk-Trkler'in tarih sahnesine kaktan anlarda Juan-Juanlar'a tbi olarak, Aitay dalarnda an anevi san'atlan demircilikte uratklar ve Juan-Juan devletine

silh imal ettikleri biliniyor. Fakat o zaman dahi dank deildiler. ou-shu (in yll, 550-557'den) ya gre, Gk-Trk devletinin kurucusu Bumn (ince'de, Tmencin atas olarak gsterilen A-hien, "ad" unvann (Bilge ad) tayor ve Bumn'dan hemen nce .gelen Tu-wa adl babu da Ta-ye-hu ("byk yabgu") olarak tannyordu. Demek ki Trk ktlesinin Juan-juanlar'a ball "fedaratif" mhiyette idi. Bumn daha 534 ylnda kuzey Tabga (Wei) idarecileri ile siys mnasebet kurmu, 542'de aknclarnn banda Huang-ho nehri yaknlarnda grnm ve 545'de bat Tabga hkmdannn gnderdii et^rl imparatorluktan nezdimize 'hey'et geldi, devletimiz bundan gurur duyar" szleri jfe karlant, Gk-Trk hanlarndan Ibara, 585 deki bir konumasnda Gk-Trk devletinin "50 yl nce" kurulduunu sylemitir ki, bu da 535 tarihine der. Ancak Bumn'n 546'da Juan-Juan devletine kar bir Ttes ayaklanmasn bastrd iin, o devlet hkmdar ile e-deerde olduunu gstermek maksad ile, onun kzile evlenmek isteinin kabaca reddedilmesi zerine st-ste vurduu darbelerle Juan-Juan devletini kertip arazisini tamamen igal ettiktensonra resmen "il-kagan" unvann almas ve bylece, merkezi, eski byk Hun imparatorluunun bakent blgesi, tken (Orhun rmam hemen batsnda, 47. enlem101. boylam'da) olmak zere hakanl kurmas 52 ylnda vki olmutur. Devletinin bat kanadn kuruluta kendisi ite birfkte alan kk kardei stemime. SYabgu^hvanm* tamafc^iolaysyia dou kanadnnyksek hkimiyetini tanmak zere veren Burmn devleti kurduu yl iinde ld. istemi batda fetihlerine devam ederken, tken'de iktidara gelen, Bumn'n oluK'o^o (Kara?) ve bunun erken lm zerine hkim olan, Bumn'n dier olu tou-kan (553-572) zamannda devlet, hametti ana ulat. Heybetli grn, parlak mavi gzleri, kudreti ve huuneti in kaynaklarnda belirtilen Mu-kan Kaan, son bir darbe ile Am juanlart tarihe ml ettikten sora (555k*n-tanlar'n e Krgzlarn lkelerini Gk-Trk hkimiyetine balad. in'de Bat Tabgalan'nn yerine geen Chou hanedan ile. yeni kurulan fei hanedann bask altna ald. Istemi'r harektna kar, in'den yardm* isteyen Ak-Hun-Eftalit devletine ve Mverannehir talkna in asker desteini nledi. 564'de an-tfdeki-.TM bakenti Tsirvyang't muhasara etti ve kz prenses Ana'y Chou imparatu ile evlendirdi (568). Kaynaklarn bildirdiine gre, geni lkelere ve 100 bin kiilik bir orduya sahip olan Gk-Trk hakann, in mparatoru akrabalk kurma yolu ile teskin etmi oluyordu. Mu-kan'n emrindeki kuvvet hakanln dou kanadr* ordusu idi. stemi (552576 tlnce'de e-ti-mi) kumandasndaki teki ordu ise kenefi blgesinde hareket hlinde f& Ksa zamanda, Altayiar'n batsn tetk Gl ve Tann Dalan1 kadar hkimiyetine alan istemi, geni apta asker ve sys* faaliyetleri neticesinde temas kurduu Ssn imparatorluu ve Bizans gibi Ortaan en byk ki devletim Gktrk politikas zinde yrtmek suretiyle, Trk hakanlm bir dnya devleti payesine ykseltti. 561 ylnda. Ak-hun-ftalitler zerinde yapt ilk bask tecrbesinden sonra, bek transit ticaretini elinde tutan bu devlete kar Ssn imparatorluunu tabi mttefiki olerak gren stemi. ehinah Anuirvan dil ite andlama akdetti Bu vesile ile kz. Anuirvan ile evlenerek Iran sarayna mparatone oldu. Mttefikler tarafndan sktrlan Ak-Hun- EftaHt devleti ykld ve topraklar Ceyhun (Amu Derya)smr olmak zere M imparatorluk arasnda paylald (564). Mavera-

130

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

nnehir. Fergana'nm bir ksm, Kagar, Hoten vb, Gk-Trkfer'e intikal etti. Bu suretle i Asya ipek kervan yolu nc kere Trklerin eline gemi oluyordu. Ancak Anuvan bu blmede, zaferdeki katksna nisbetle "arslan pay" n alm olmasna ramen, pek memnun deildi,kervan yolunun Mverannehir gzerghm da ele geirmek istiyordu. Bu maksatla, kendi lkesinden Akdeniz limanlarna ve Bizans'a yaplmakla otan ipek nakliyatn durdurdu. Bylece hem ipek ticaretinin nl kervanclar olup son taksimde Gk-Trkler'e balanan Sogd (Semerkant blgesi) ahalisinin faaliyetini baitalyarak, huzursuzluk kartmak, hem de Trkfer'i ipek transit rsumu gibi yksek bir gelirden mahrum etmek dncesini tatbik mevkme koydu, istamfntn gnderdii elileri hile ile ldrtt. Uzlama midini kesen stemi Bizans'a dnd ve stanbul'a, Sogdlu ipek taciri ve diplomat Maniah bakanlnda bir heyet gnderdi (568). Tarihte bu, Orta Asya'dan Dou Berna'ya giden ?ik resm heyet k. pek meselesi Gk-Trkler kadar Bizans' da ilgilendirdii iin, hatt Ssh araclndan kurtulmak zere, nakliyat Hind denizi yoluna teksif etmek maksad ite gney Arabistan'daki +fimyer devleti ite temaslar aram otan Bizans' ta, imparator ff Justinos, Trk elilerini alka ile karlam, isteminin gnderdii Iskst" (Trke) mektubu okutmu ve Maniah'm azndan teebbsn ciddiliini anlamt. Bir ittifak andamas yapmak zere umum vi 2emarknos bakanlnda bir heybeti yola kardi {566 Austos ba). Trk elileri ile birlikte Karadeniz-Ka&asiar-Hazar Denizi-aral Gl arasndan Tala yolu ite Tanr Dalan'nda Ak-Oada istemi (Bizans kaynaklarnda, Dizabulos, Dilzibulos, Silziouios, Sembis; A-Tabari'de Smcibu) mn huzuruna gelen Bizans elilerinin hatralar (Bizans tartf*Vwww *5enanaro$- 6. asr sonlan- ve Th. Simocattes -7. asrn ilk yans-) da Gk-Tfk i ayauri. kudret ve ihtiamn gzler nne sermesi bakmndan pek ktymetli bir vesikadr. stemi Bizans ite ibirlii yaparak Anuirvan't ipek yolunu amaa zorlamak gayesini gden siyasetinde baarya ulam, 571 ylnda SsnBizans atmas balama. Fakat bu savaa Gk-Trkler'in katldna dair bir amtl yoktur Ancak Anuirvan'n olu okp. Gk-Trk prensesinden doduu iin "Trk-zde* tye anlan IV. Ormuzd (57&-590)'un son yllarnda (588'ierde) mdahte editnvtvBu ge katm sebebi k-Trklerl M savaa I&rak iin tazyik eden Bizans't QnBt<^0 mteaddid elilerden biri olan Valentinos'u 576'da Aral Gl havalisindeki Trk blgesinde karlayan Trk-ad'n szlerinden anlalyor. Bu Trfc prensi faizans'. Gk Trklerin af edilmez hasmlar olan Avariar (Varhonfr a= Uar-huni) himaye etmekle ve "klla deil, atlarn ayaklar altnda karnca gibi ezilerek ldrlmei hak eden* bu kavme bannacak yer vermekle suluyordu ki, bu doru idi. Is*mi*n*n siyasetinin dier ve daha mhim bir neticesi de u olmutu: 19 yl srm olan (571-590) Ssni-Bizans mcadelesinden sonra da iki imparatorluun aras dzelmemi birbirini takip e&n karlkl istillarda nihayet imparator Herakiaious'jn SsnT bakenti; Madin (Ktesiphon)'e kadar uzanan seferleri (622-628) Ssn imparator tuunun son mecalini de krmbr ki, Kur'an'da bile iaret olunan bu durum simyetin ksa zamanda iran'da hkimiyet kurmasn kolaytatmratu. Gok-Tfk imparatorluunda^ semi'nin fealryeti dahil btn asker- siys teebbslerin, adma yapld hakan Mu-kan 57?de ld. DevM muazzam tfr genilie ulatran bu byk hkmdarn (in kaytlanna gre Hakanln genilii

doudan batya 10 bin li" ve kuzeyden gneye 5-6 bin T 10,5 milyon km 2 civarndadr) hatras Orhun kitabelerinde akisler bulmutur: "Drt tarafa ordu sevk edip kavimleri hep itaat altna alm.ballara ba edirmi, dizlilere diz ktrm; ileride (douda) Kadrgan dalarna geride (batda) Temir Kapg (=Demirkap, BelhSemerkand yolu zerinde, 12-20 metre genilik ve 3 kilometre uzunluunda)a kadar- Trk Milletini-hkim yapm; -bu lkeler arasnda Kk-Trk (Kavmi) idi-oksz (Hr ve mstakil) oturur olmu, bilge kaan imi, alp kaan imi, buyruk ve beyleri,kavmi (bodun) hep bilge ve cesur imiler..." tken'de tertiplenen byk cenaze trenine husus heyetlerle katlan komu devlet ve kavimler (in Tibet, Apar= Apurm, Krgz, -kurikan, Otuz-Tatar, Kitan, Tatabi) arasnda Bizans imparatorluumun da bulunmu olduu anlalmaktadr. Mu-kan'n yerine kardei T'a-po (Tapar?) geti (572-581). Kudretli hakanln yeni hkmdar, kendini tebrik etmek zere hediyelerden baka 100 bin top ipek gnderen Cho imparatoru fle, tebrik iin eitli hediyelerle birlikte bakumandann gndermek suretiyle husus bir itina gsteren, Chou'Iarn rakibi, Tsi imparatorluuna "Oullarm!- efiye hitap ediyordu. Bu, btn kuzey fnln Trk himayesine alndn gstermekte idi. lkesinin geniliinden dolay hakanln dorudan doruya kenefi idaresindeki kanadni Bdye ayrarak, dousuna, kardei K'o-teflnun olunu, batsna da kk kardei Jo-ten' *Han* unvanlar ile tyto eden, stemi de e'sasen kendisinin yksek hkimiyetini tanmakta olduundan, ulu hakan durumuna ykselen T'a-po, bir Tsi prensesi ile evlenmek dncesine kapld ve ayrca Trk topluiuulfi-Ziararl cihetleri nceki devirlerde Heri grl Trk idarecileri tarafndan ortaya konulmu olan Buda dinini, - bir budist misyoneri (Jnagoupta)'nn telkinlerine kanarak, memlekette himayeye kalkt; br budist tapna ve bir Budftteyk yaptrd. Gk-Trk hameti zevale yz tutmu gibi idi. Tapo d siyasette de yanl admlar tatt. Ts^ler 575 de TcHn hanedan tarafndan y*kld zaman, oradan kaarak kendisine snan bir Tsi prensini *in kaan' Hn etti. ChouJa^la itfate^^tlmasna sebep olan bu durum karsnda kalabalk bir ordu 1te, Pekin blgesine erJeyen Ta-po kendisine yeni bfr & prenses vaad edilerek durduruldu (579). Ancak prensesin verilebilmesi ii Chou hkmdar, "in KaiWrlW prensinin kendisine teslimini, istiyordu Bir av esnasnda bu prensin'Chouar tarafndan teanlmaana gz yumulmas millet nazannda hkanan itibarn bsbtn sarstt. Gk-Trk birlii ve kltrnde mhim atlaklarn belirdii bu yllarda dier mhim bir hdise de stemenin lm oldu (576) Resm unvan "Yabgu" olmas gerekirken (kendisine bai bat Gk-Trk halk bazen Yabgu Trkleri %de anlyordu), kitabelerde bHe "Kaan" diye zikredilen bu byk ahsyi iriih.yukanda ad geefiTrk-ad'n skerinden reniyoruz. Trk-ad' aMriandHn hususlardan biri de, len "atasnn yas gnlerinde Trkler'in rahatsz edilmeleri idi. Yol hatralan Gk-Tfls hakanlnn bat blgelerindi kavimler bakmndan ok mhim olan eli Valentinos'a Wtaben yaplan bu konuma ayrca Trk ftuhatnn hem eklini, hem felsefesini aklamak itibaryle byk deer tamaktadr: "Ben esirierimiz olan Uar-Huni (Avarelerin hanglyoldan Bizans'a git*l**6Wyrum. Khyeperin, Meriln nerede olduunu, Tuna'rtm nereye aktn da biliyorum. Gn dousundan gn battsma kadar lkeler bize diz kmtr. Atanhrl, Ori-Ogurlah gryorsunuz. Bize kar gelmek cesaretini gs-

132

TRK DNYAS EL KTABI

TRK TARH

133

terdiler, fakat rodleri boa kt.Roma'ya da geleceiz*. Gk-Trk snrlarnn Kafkasya'nn kuzeyine kadar uzandm ortaya koyan bu szler Bizans' ak bir tehdit mnasn ifade ediyordu. Ancak Trk-ad ltife yapmadn gsterdi. Krm'da Bizans'a it nl Ker kalesi Trk kuvvetleri tarafndan zapt edildii zaman Dou Roma elileri henz Gk-Trk topraklarnda idiler (576). Bu, GkTrk hakanlnn Manurya snrlarndan Karadeniz'e kadar uzanarak geniliinin gaye haddine ulat* tarihte Istemi'den sonra yerine geen olu Tardu (576-603) (incesi Ta-teu, aslnda br unvan), cesareti ve sava severlii ile babasna benzemekte idi ise de, ihtiras yznden. T'a-po Hakan'n am olduu ayrlk izgisini bsbtn derinletirdi. inliler, onun bu zaafndan faydalandlar: nce, hakanln kendine verilmemi olmasndan dolay kskn olan Ta-lo-pien'i (Mu-kan'n olu) T'a-po'ya kar kullanarak Tardu'nun yanna gitmesini telkin ettiler. Halbuki Mu-kan bile bu olunu tahta namzed gstermemi idi, nk annesi asl (Trk soyundan) deildi. Ulu hakan T'a-po 58? de lrken, kendi olu yerine, onun hakan olmasn arzu ettii hlde, danma kurutu (Devlet meclisi} bunu kabul etmiyerek, K'o-lo'nun olu ibara (ince'de, a-po-tue) 'yi hakanla getirmiti. in, Gk-Trk!er arasndaki anlamazl krklemee devam ediyordu, Ta^opien Bat* Yabgusu Tardu'nun yannda, yeni ulu hakan ile mcadeleye hazrlanrken, bara da o srada, Choular yerine iktidara gelerek, in'de 350 yldan beri ilk defa s.ysi birfk tesis eden Sut hanedan (581-618) ndan kendi ailesinin intikamn atmak isteyen kans. Chou prensesinin telkinlerine kaplarak, in'e kuvvet sevk ediyor, Su? imparatoru Wen-fc de eskiden beri in ehirlerinde ticaretle uraan ve doskk mnasebetleri .erevesinde, imtiyazlara sahip 10 bin kadar Trk' in'den uzaklatryordu. Buna kar ibara'nn ordusu ile in'e girmesi, in desse faaliyetinin kestflernesine yol at. Wer># derhl Tardu'ya altur* kurt bal bir sancak gndererek onu Gk-Trk ulu hakan olarak selmladm bildirdi, ihtiras alevlenen Tardu, in'e kar ortak hareket teklif eden bara'nn bu isteini nce reddetti ve tbar, Gk-Trkier'i gayet iyi tand anlald diplomat-general 'ang Sun~eng ile mcadele etmek ve bu infiYfa Trk kumandanlar arasna soktuu nifak ite uramak mecburiyetinde kalrken, Tardu, hakanln dou kanadnn yksek hkimiyetini tanmadn iln etti (582). Bylece imparatorluk resmen ikiye ayrlm oldu. b-Dou Gk-Trk Hakanl Zor artlar altnda bara dengeyi bsbtn kaybederek, ordu mensuplar arasnda, Ta-lo-pien'e bai olduklarn zan ettii yksek rtbeli kumandanlar vazifeden uzaklatrmaa, hatt cezalandrmaa balad. Neticede bu askerlerle, prenslerden bazlar in'den yardm istemek zorunda kaldlar. Etrafnda korku ve nefret uyandran ibara a, kendi kudretinden ok ey kaybettiini, esefle grd iin bizzat, Sui hkmdarna mracaat ile bar dileinde bulundu. Teklifi sevinle kabul eden Wen-ti'nin derhl yollad elilerin banda yine 'ang Sun-eng bulunuyordu. Bakentte Htun'un ve dier Trk iteri gelenlerinin nnde bu inli, Ibara'ya hakaret edecek kadar ileri gitti ve "in mparatorunun olu" olduunu kabul eden hakan "'en' (bende) iln ettikten sonra memleketine dnd. Dou hkanl-

resmen in tbiyetine girmiti. bara imparatora yazd 585 tarihli* mektubunda yle diyordu, "Sui imparatoru dnyann gerek hkmdardr. Gkte iki gne olmad gibi, yerde de iki hkmdar olmamaldr vb.". Gk-Trk hakanlnn paraland, tbi ktlelerin ayakland, Trklerin in'e ilticaya baladklar, Trk hkmdar ailesi mensuplarnn birbirine dt bu karklkta bara ld (587). Yerine geen kardei Ye-hu ve arkasndan Devlet Meclisi'nce hakan iln edilen Tlan (588-600) zamanlarnda durum dzelmedi. Mehur 'ang Sun-eng, Gk-Trk hakanln bsbtn kertme yollarn gsteren raporlar hazrlyarak imparatora takdim ediyor, eli olarak geldii tken'de trl desiselerle Trk hanedan yelerini kar karya getiriyordu. En byk yardmcs da, nce Ta-po'nun sonra bara'nn, nihayet Ttan'n ldrlmesinden (600) sonra, in'in muvafakati lie tahta karlan K'i-min (600-609)'in kars dan inli prenses Ts'ien-kien di. K'i-min, bu defa, Dou hakanln kendi idaresine almaa alan Tardu'ya kar kuffaralrr&kta idi. Bu K'i-min de imparator Yang-Ve gnderdii Wr mektupla 'Hametpenh'n ciz bir bendesi" olduunu, hatt, vaktiyle bara'nn bu reddettii Trk kavmirtf-inBter gibi yapmaa hazr olduunu" yazabiliyordu. Ancak, lmhden sonra yerine geen olu i-pf (Shih-pit 609-619) Gk-Trk haysiyetini biraz kurlrabfld: Bir fnfi ptenses ile evlenmekle beraber bunu, frfln Gl^TOr1fr<sH#^nem^'alesini nleyen bir paravana olarak kulland. 5-6 yeisinde Dou Hakanl topraklarndaki dankl giderdi, batda Tibet'e kadar, douda Amur nehri'ne kadar tekrar itaat altna ald (615) Durumdan tela den imparator, Trk hanedan azas arasnda ihtilf karmaa dayanan deimez in plnn yeniden tatbike balad: Bu defa akl hocas, husus desse raporlar hazrlayan ve bat iin yazd eserler balca kaynaklardan saylan eli Fei-ch idi Hakann kKkardei'i-ki-ad'a "hakanlk" teklif edildL Fakat mMnn perianln ve in tahakkmnn rezaletlerini gren bu gen, teklifi kendisine vaad edilen inli prensesle birlikte ddetti, inliler baka bir yol denediler; Gk-Trk kumandanlarndan baini pusuya drerek ldrdkten sonra. Hakan'a, onun muhalefet maksad ile kendilerine mratcaatetini, fakat "aradaki dostluktan dolay" ortadan kaldrlmasn W0un bulduklarn bildirdiler. Gaye Hakan Hpi le Gk-Trk eflerinin arar amali, Hakan bu oyuna da gelmedi. Son hdisenin .rvTrk anlamap bozduumu Hr:rerek yllk harac kesti, savaa hazrlan*. Pln, kuzey eyaletinde geziye skm olan imparatoru baskn ile yakalamad. Fakat baskn haberi tken'de bulunan ve yukarda sra jto , hakana zevcelik ettiini sylediim inli prenses taratmcten, gizlice in'e ytanUb* tp* sr*atie geri dnmee alan imparator, takipi Gk-TOjk svare&terafndan an-si'de Yenmen (bugn Ts-hien) ehrinde kuatld. Ye'ndep alad vayet edilen in3watakYang-ti'nin imdadna yine mahut prenses yetiti: G^^f^K lkesinde byk ttr isyan kt sylentisini yayaraH Tj&k ordusunun geri ekilmesini salad (615). Yan-ffnn son durumu in'de karklklara sebebiyet vedi ve ona kar muhalefet gittike arttt Bu defa da itfUeri gelenlerinin Gk-TC^te^e snmalarna ahit olunuyor ve i-pi Hlfe irtlefta siyasetini kendilerine kar tekrarlyordu/in saraym yamalayarak ald kymetli eyay Gk-Trk Hkanfna sunan mlteci Liang ShM/yu, i-pi 'Tn Kaan? an ederek (6f7> kendisine bir kurt bal sancak verdi. Uu Wu-chou adl dier bir kumandan da "Bat in Kaan" yaparak, Sui'lere kar

134

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

135

sefere kard. Bunlar arasnda, tarih bakmdan en ehemmiyetlisi in umumi valilerinden -yan' himayesine alp desteklemesidir ki, andlama gereince Trk ordularnn yardm ite Sui'leri iktidardan uzaklatrdktan sonra Ch'angan'daki imparatorluk servetini hakana takdim eden, ayrca 30 bin top ipek ve yllk vergi vermei taahht etmi elan -yan, in'de 300 yit kadar hkm sren mehur T'ang sllesini (618-906) kurmu ve kendisi mparator olarak Kao-tsu unvann almtr: i-p*den sonra hakan olan 'u-lo (619-621) kardeinin sert siyasetini takip ediyor ve Hakanla kar tutumu tosa zamanda deien T'ang imparatoruna kar Sui sllesini canlandrmaa kararl bulunuyordu. Fakat kars inli Prenses l-'ing tarafndan zehirlenerek ldrld. Hakan olan kardei Kie-li (621-630) kifayetli bir adam deildi Hain prenses l-'ing ile evlenmi, ar dille yazd mektuplarla imparatoru tahrik etmiti. Karsnn tesiri altnda idi. Plnsz, tbyesiz, sadece cesarete dayaman askeri teebbslerinde bir iki defa malup oldu. Tutumu millette emniyetsizlik uyandrd. Sir-Tarduiar, Bayrkuiar, Uygurlar isyan ettiler (627). Vaktiyle Trk himayesine snm olan bir ok inli T'ang imparatorundan af dileyerek memleketine dnyor, K'i-taniar ve baka kavimler in ile temaslar aryor ve snr blgelerinde in'e balanyorlard, imparator Tai-tsung (627-649) Trkler'e vura cai darbe itn vaziyetin olgunlamasn bekliyordu. Hakan kuatt bir ehir nvrye malp olarak ekilirken yakaland, muhafaza altnda in bakentine gnderildi (630). Tat-tsungun kendkt Trkler'in Gk Kaan* ilan ettii 630 senesi Dou GkTrk fsttkJatintn sonu kabul edilmitir. Hakanla bal kabileler ve yabanc topluluklar dathyor, Gk-Trk prensieri etraflarna kuvvet toplayabilecek kimseler olmadklarndan, herkes bann aresine bakyor, Trkler in'e snyorlard. Geri Ana ailesinden *kaan"iar birbirini takip etmekte idi, fakat bunlar artk in saraynn emrinde, sadakat ziyaretleri yapan, hediyeler sunan, imparatorlardan trl nvanJar aten birer kukla idiler Gok-Trkier'n ackl durumunu, in saraynda Trkler'e kar ne yaplabilecei hususunda, mparator huzurunda cerayan eden mnakaalardan anlamak mmkndr. Neticede kuzey in'in Sed boyunda "6 eyalet" blgesinde Trkfer'in yerletirilmesi kararlatrld. Bu suretle belki Trfcter'in Mleecei umuluyordu. Fakat 680e kadar geen 50 yl devamnc*. Trk milleti kendini unutmad, ilini, rt ve detlerini korudu, tarihin anl hatralarn ruhunda yaad 8u arada ufak apta bakaldrmalar oluyordu. Mesel Ana ailesinden bir prensin Aitaylar'da Tk hakanlm ihyaya almas (646-649), yine Q6k-Trk flS* kmdarlan soyundan tb-fnin Ort-oKlarm banda "kaan* ifn edilerk, (676673), in'e kar Tibetlilerle ittifak etmesi. inliler tarafndan idettle bastrlan bu hareketler arasndan en ok hayret verici olan, 639 ylnda Kr-ad'n ihtill teebbsdr. T'ang imparatorunun saray muhazf kt'ast subaylarndan olan, Gk Trk prensi Kr-ad (ince'de Kie -uai) Trk devletini ihya etmek iin 39 arkada ile gizlice bir cemiyet kurmu ve nce bas geceler tek bana ehirde dolaan imparatoru yakalamaa karar vermiti. Fakat plnn tatbik edilecei gece anszn patlayan frtna yznden imparator saraydan kmad. Kararn geciktirilmesini mahzurlu gren Kr-ad ve arkadatan bu defa doruca saraya yrdler. 40 Trk saray ele geirip bakente hkim olmay dnyorlard. Yzlerce muhafz telef edildi ise de dardan sevk edilen ordu te baa klamad. ehir yaknndaki

Wei rmana doru ekilen Kr-ad ve arkadalar yakalanarak ldrldler. e - Bat Gk-Trk Hakanl 582 ylnda Dou hakanl ile resmen ilgisini kesen Tardu, her iki kanad kendi idaresinde birletirmek iin gayret sarf ediyordu. Dou hakanlna bask yapan in'in Tlan hakana kar kardei, Tu'lPyi tutarak iki kardei arptrmas zerine Tardu in'e yrd. Kuzey in'de baarlarla ilerlerlerken yukarda ad geen gene-rai-diplomat 'ang Sun-eng'in oyununa kurban oldu. Bu toS Trk ordu efrad ve atlarnn geecei yollardaki sular, pnarlar zehirlemiti. Tardu byle bir eyin yaplacan hatrna getirmedii iin ar zaiyat ve telefat verdi. ekilmek zorunda kald (600). Bu tarihe kadar Tardu Kaan batda pek ok baarlar kazanm, Hteh blgesini mparatorlua balam, ehinah IV. Ormuzd Trkzde" (579-590) zamannda, Bizans-Ssn savalarnda, Iran i-ilerine mdahale etmi, bir Trk babuu Derbendi-kuatrken dier bir Gk-Trk ordusu Hert, Badgis havalisine girmiti. Bu orduyu durduran nl Ssn? kumandan Bahram upn'in isyan edip Ormuzd' tahttan indirip olu Husrav Parviz'i tahta karmas, fakat bunun da kamas zerine, Bahram'n kendisini "ehinah* Hn etmesi Ssn imparatorluunu kartrm, Bizans'n mdahalesi ile malup edilen Bahram sonunda hakana snmt. Bylece Tardu'nun bir yandan, ksa mddet iin de olsa, her iki hakanl kendi idaresinde birletirmesi (598'e doru), ayn zamanda iran zerinde hkim bir durum kazanmas, onun 598 ylnda Bizans imparatoru Mauriacus'a gnderdii mektupta ifadesini bulmu grnmektedir: "Dnyann yedi rknn byk efi ve yedi ikliminin hkmdar Hakan'dan Roma imparatoruna..". in kaynaklarna gre de, bu tarihte Tardu, tken, kuzey-bat Moolistan, Aral gl havalisi, Kgar, Mve-rannehir ve Merv'e kadar Horasan sahalar zerinde hkim bulunmakta ve ulu hakan olarak "Bilge Kaan" unvann tamakta idi. Fakat Tardu Gk-Trk birliini gerekletirmek iin ok iddetli davranmt. 601 'de in bakenti yaknlarnda bir savata netice alamamas zerine birok Trk boylar ve yabanclar ayaklandlar. Tardu bunlarla baa kamad ve Kkena'ur havalisinde kayplara kart (603). Tardu'nun sahneden ekilmesinden sonra, memlekette isyanclarn says artt, nizm bozuldu. Dou hakanlnda yeni bir kudret olarak beliren i-pi Kaan'a kar, Tardu'nun torunu Sui'lerle birliine kalkt ve hatt lkesini brakarak in saraynda yaamay tercih ettii iin i-pi tarafndan inliler'den teslim alnarak ldrld (619}. Devlet meclisi'nin hakan iln ettii, Tardu soyundan i-koei zamannda durum dzelmee balad. Fakat asl huzur.Tardu'nun kk torunu olan Tong-Yabgu devrinde (619-630) grld. in kayna rang-shu'ya gre "akll ve cesur" olan bu hakan "mahir bir sava ve sekin bir tbyeci" di. Orhun, Tola rmaklar ile Aral gl arasnda yaylm bulunan Tiesler'i kendine balam. ranllar1! malp etmi, gneyde Kandahar'a kadar ilerlemiti, ordusu birka yz tm iyi yay kullanan svarilerden kurulu idi. Merkezi Tala ehrinin 75 km. kadar gney dousundaki nl Bin-yul (Bin-bulak= bin pnar mevkiinde idi. Tang-shu'ya gre "o zamana kadar batda onun derecesinde kuvvetli olan grlmemiti". in ile dostane mnasebetler kurmu olan Tong-Yabgu anda Hindistan'a gitmek zere Gk-Trk imparatorluunu bir batan bir baa geerek yollar; ehirleri, din ve

136

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

kltrel hayat hakknda ok alka ekici bir bilgi veren, inli budist rahip HiuenTsang. Tong Yabgu'yu da ziyaret etmitir. Gk-Trk imparatorluunun parlak bir devri yaad yllarda On-oklar ve Kartuklar isyan ettiler. Bunlar kendi mevkiini tehlikede zanneden Dou hakan Kie-ii tevik etmi olmaldr. Bir mnazaa esnasnda Tong-Yabgu'nun, hakanln bat kanad babuu olan amcas Se-p tarafndan ldrlmesi (630) fkeyi kartrd. On-ok'lardan Nu-i-pi'ler Se-pi'yi istemediklerinden kendileri bir hkmdar semeyi tercih ettilerse de. Tong-Yabgu'nun olu Se-Yabgu zerinde birleildi- Bu defa Tlesler'in ayaklanmas devletin in'e balanmasnda birinci derecede mil oldu. 630 senesi byk Gk-Trk tarihinin en karanlk yldr. Dou hakanl bu sene in'e boyun emiti. Bat hakanl da ayn tarihte ayn akbete urad. Bundan sonra da Ana soyundan bir sr "kaan", bazan ayn zamanda birka "kaan1 Bat Gk-Trk gruplarnn banda grlyorsa da, bunlar in'in birer memuru durumunda idiler. Bat Gk-Trk lkelerinin in'e ilhak 658 de tamamlad. kinci Gk-Trk Hakanl 630680 arasndaki 50 yllk zaman Gk-Trkler'in istiklllerini kayb ettikleri bir matem devresi olmutur. Her nekadar Orta Asya'da millet olarak Trkler varlklarn, dil, inan ve geleneklerini muhafaza etmilerse de mstakil bir devletten mahrumiyet, "Bey olmaa lyk evldn kul, htn olmaa lyk kz evldn cariye olma4 s" Gk-Trkler iin haysiyet krc bir strap kayna tekil ediyordu. Millet yle diyordu: 'lkeli bir kavim idim, imdi lkem nerede? Hkanl bir kavim km, imdi nerede hakanm?". Kitabelerden anlaldna gre, Gk-Trkler'i bu felkete srkleyen sebepler u noktada toplanmaktadr: O Sonraki devlet ve idare adamlarnn kifayetsizlii:"... Kaan bilge imi, cesur imi, buyruklar biJge imi, cesur imi, Beyleri de, kavmi de iyi imi, bylece lkeyi tutup treye gre tanzim etmiler... Sonra kardeler, oullar kaan olmu, kk karde byk karde gibi yaratlmad,olu babas gibi yaratlmad iin bilgisiz kaanlar tahta oturmular, buyruklar da bilgisiz, fena imiler... Trk beyler, Trk adn atmlar, in beylerinin adlarn almlar, in hakanna boyun emiler, elli yl ilerini, glerini (ona) vermiler..." Trk kavminin uygunsuz tutumu: Trk bodunu... Sen a olduun zaman tokluu dnemezsin, tok olduun zaman alk nedir bilmezsin. Bu sebeple hakann iyi szlerine kulak vermedin, yurdundan ayrldn, harap, bitkin dtn. Mstakil hakanlna kar kendin yanidn... Douya gittin, batya gittin. Kutlu yurt tken'i terk ederek gittiin yerlerde ne yaptn? Su gibi kan akttn, kemiklerin dalar gibi yld...", Trk bodunu kendi hakann brakt, hkm altna girdi. Hkm altna girdii iil) Tanr ona lm verdi, Trk bodunu ld, mahvoldu...". Kurnaz in siyaseti ve ykc propaganda: 'in kavminin sz tatl, hediyesi mlayim imi, tatl sz, mlayim hediyesi uzak kavimleri yaklatrr imi. Sonra da fesat bilgisini orada yayarm, iyi, bilge kiiyi yrtmez imi. Onun tatl szn, mlayim hediyesine kaplan ok Trk kavmi ld...*;"... in kavmi hilekr kurnaz Olduu iin, kk kardelerin byk kardelere kar ayaklanmas, beylerle kavim arasm nifak girmesi yznden Trk bodunu lkesi yklmaa yz tutmu, mstakil

hakanlk sukuta uram,./; "..,-kt kaan, Trk kavmi, (cana) bunca ini gcn verdii hlde, Trk kavmini ldreyim, soyunu mahv edeyim der imi, mahv etmee yrrm...". Gk-Trk tariflinin bu 50 yllk fetret devrinin sonunda,kltabefer yolu ile ok iyi tannan, Ana soyundan, Kutiug (ince'de Ku-to-to) feffldl savama giriti (680). Trk Milteti'nin eski hr ve mstakil hakanlk ann hasreti iinde olduunu sezen Kflug, kendinden nceki mcdeleleri fite takip diyordu: ^'deki baz Trk zmrelerinin ayn maksadla baa geirdikleri Ni-u-fu davay kaybederek kesilen ba in bakenti Lo-yang'a gtrlm (679)*, mcadeleye devam eden, yine Ana soyundan Fu-nien kalabalk in kuvvetleri karsnda yenilerek 53 arkada ile birlikte Lo-yang arsnda idam edilmiti (Austos 681), Bu srada Kuzey in'de bulunan ve Trk ktlelerinin dern istikll itiyakn gerekletirmek azmi ile ortaya atlan Kutiug. gizlece tekilt kurarak etraftaki GkTrk ileri gelenlerini ve halkn vazifeye ard. Sr'atle yaylan harekete katlanlarn says ksa zamanda 5 bine ykseldi. Davete koanlar arasnda, fi. hakanlk devrinde Gk-Trkler'in nl devlet adam ve kumandam Tonyukuk da vard. Kutiug ile Tonyukuk nce, 681'de kuzey in'deki Yn-u eyaletine baskn yaparak 30 bin civarnda at, koyun , deve, elde ettiler ve yine gelenlerle kuvvetlenerek Gobi l le Orhun rma arasna ekildiler. ugay Kuz (ince ung-tsai, tken'in gneyinde)'y yazlk ve daha gneydeki Kara-kurum'u klk merkezi yaparak hazrlklarn tamamladlar. lk hedefleri tken idi. Baykai gtnn gney batsnda ykseke dalarla evrili, mahfuz, mdafaas kolay, fakat etrafa aknlar yapmaa elverili stratejik mevkide, iklimi mutedil ve otla bol bir yer olan tken yaylas Asya Hunlart ve 1. Gk-Trk Hakanl zamannda devlet merkezi olmu, Trkler'in kutlu topra saylyordu. Dank Trk ktlelerini ancak, Trk devletilik ruhunun yerlemi olduu" tken etrafnda toplamak ve idare etmek mmkn di Kutiug hareketinin gelimesinden endielenen Setenga rma boytannctek Ouzlahn, tedbir olmak zere K'Haniar'ia ve in ite ittifak teebbsleri, bir GOte-TOrk seferini tacil etti. Tonyukuk'un tavsiyesi ile baskn eklnde Inekfer Gl (Orhun'un kollan zerinde) kysnda kazanlan sava (682) Ouz tehlikesini ortadan-kaldUi. Tarih ehemmiyeti haiz bu muharebe Gk-Tffctein tken'e hlm olmalarn salad. Kutiug "kaan" iln edilerek HerigT (l* devleri derleyip toplayan) unvann ald ve II. hakanl tekiltlandrd: Karde Kapagan (veya Kapgan)' "ad" dier kardei To-sMu'yu 'VabgtT tayin eti stikllin kazanlp, devletin Jkt|Oi(Munda birinci plnda rol oynayan TonyukukU devlet maviri ("AyguB) ^pf, ve orduyu hazrlama, idare ve diplomas ilerinin tanzimini ona tevdi* etti. *Y#nt hakanln nce in'i taamz hedefi olarak alaca tabi idi. Bir zafer akmlan resmi geidi manzarasnrveren in seferleri bir yandan.bu eski ve "hilakr* hasffrt daim! bask altmda tutmak, dier yandan, krpe Gk-Trk devletinin iddette ihtiya duyduu yiyecek, giyeoii bilhassa at gibi zarur madde ve vastalan elde etmek maksadn gdyor*. Aknlar hep Pekin'den Kan^^a kadar olan sahaya: fn eddinin hemen gneyinden Huang-hofun gney mecrasna yakm yerlere kadar yaylan ve inliler'ftn "u" dedikleri garnizon ve eylet merkezlerine yneltilmi-

138

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

ae

ti; 682'de Ping-u'ya 8 deffi. 683'de Lan-u'ya, Ting-uV Kuey-u'ya, Y-uya ve Feng-u'ya 10 defa, 684 de So-u'ya 6 defa, 685'de yine So-u'ya ve Hin-u'ya 2 defa, 686da yine So-u'ya, Tau-u'ya 11 defa, 687 de yine So-u'ya angp'ing'e 9 defa akn yapld (Pekin'in kuzey-bats olan ang-p'ing, in topraklarnda ulalan en uzak blge, Tonyukuk kitabesinde geen "antung"). Bu seferler esnasnda in valileri, kumandanlar malp edildi.ordular datld, hemen her yerde mukavemet krld. Byk apta zaferler Hin-u'da (Nisan 685) ve So-u'da jEkm 687) kazanld. llteri Kaan kuzeyde Kgmen (Tannu-ula) dalarna, douda Kerulen, Onon nehirlerinin yksek vadilerine, batda Altaylar'a kadar uzanan sahadaki Trk ve yabanc kavimleri Gk-Trk idaresine almt (WF defa sefer etmi, 20 kere savam, Tanr buyurduu iin dmanlar itaate alm, dizlilere diz ktrm, ballara ba edirmi, Babam Kaan bu kadar lke kazanm...".Kitabeler I). Bylece Gk-Trk devletini yeniden kurup tekiltlandrarak, tre'yi tekrar yrrle koyan mill kahraman llteri, kutlu tken yaylasnda dalgalandrd altn kurt bal sancan glgesinde ld (692). Vaktiyle llteri adtna dikildii iddia edilen, Orhun'un gneyindeki Ongn kitabesinin 720'lerde dikildii ileri srlerek llteri'e ait olmad belirtilmitir. llteri ld zaman bM 8 yanda (Bilge), dieri 7 yanda (Kl Tegin) olmak zere iki oul brakmt. Kardei 27 yandaki Kapagan (veya Kapgan), hakan oldu (692-716). in kaynaklarnda ad Mo-'o (Trke asl, Bek-or) diye geen Kagan, Trk tarihinin byk ftihlerinden biridir. Tonyukuk devlet mavirlii vazifesini yapyor, kardei, yeenleri ve oullar yava-yava Gk-Trk hakanlnn sekin simalar olarak beliriyorlard., Kapagan Kagan'n byk ve uzak grl bir devlet adamna yakr plnlar olduu grlmektedir ki, esaslar yle hlsa edilebilir: a- in*? bask altnda tutmak. Bunda iki maksad vardTrk devletinin huzurunu korumak ve halka yetecek lde zira istihsl imknlar salamak; b- in'de dank hlde yaamakta olan Trkleri anavatana (tken) ekmek. Bunda da iki maksad vard. Trkleri yabana hkimiyetinden-tartarmak ve Trk kesinde asker ve iktisad gelimeyi hzlandrmak; c- Asya kt'asndanft kadar Trk yaamakta ise, hepsini Gk-Trk birliine balamak. Kapagan'n bu siyas ve iktisad grleri onu sayl Trk bykleri arasnda ok ykseltmektedir. Bilhassa & nokta ok dikkat ekici bir siys kavray ifade eder. Gen, hain ve ihtirasl Kapagan, seferler ve zaferler dizisini 693 in baskn ile at. ng-u eyaletini iddetle dlrbeledf ve ayn sene iinde ayn blgeye yedi sefer deha tertipledi. Sonra Ordos'a akn yapt. Askeri harektn yenliden U%*ya teksif ettii ytela (696'da), eng-u'ya.*, Lteng-u'ya-3/ yngrtt'ya eefer yapmta- Katanlarla in** bozumasn kendi lehtne deerlendirerek, Fang^h paratoriesi Wu'yu destekledi. Korkun K'i-tanlar' Hopei blgesinde ar bir hezimete urattktan (Ekim 696) sonra, imparatorieden isteklerini sralad: 100 bin "hu (hu= 12.5 kilo eken lek) tohumluk darHZ-3 bin adet ziraat leti, 10-fcin (T'ang-shu'ya gre 40 bin) fond demir, in topraklarnda oturan (ou Ordus'da "6 eyalet" arazisinde idi) Trkler'in anavatana iadesi. Sonra Kapgan Yenisey bl-

gesini igal etmekte olan Krgzlar'a yneldi Mevsim k (697-696), yol uzun ve meakkatli idi, fakat bu sefere zaruret vard. "(Kuvvetli Krgz Kaan) in ve On-ok kaanlar ite anlap, Altun ormannda (Altaylar'da ) toplanalm, ordularmz birletirdim Trk kaanna saldralm, yoksa kaan cesur ve aygu's bilge olduundan o bizi mahv eder demiler" (Tonyukuk Kitabesi).Kapagan le Tonyuyuk idaresindeki Gk-Trk ordusu 'kar skerek aa dallarna tutunarak, bazan atlar yedee alarak* yolsuz vadilerden Kgmen dalarn at., Yenisey kaynaklarnda An rma Kysndaki Krgzlar' bastrd, "han* telef olan Krgz lkesi teslim alnd (697). Sra l ittifakta yer aldn grdmz Trgifer'e (On-ok'lar) geldi. Fakat in, Kapagan'n isteklerini srncemede brakyordu. 697 yaznda hakan , mevcut duruma uygun olarak, orduyu ve idareyi yeniden tekiltlandrd: Kardei To-si-fu'yu hakanln sol kanad 'ad', llteri'in olu 14 yandaki Bilge'yi sa kanad'a Tar-du zerine "ad" tyin etti ve kendi olu BgO (Kitabelerde nal Kaan, in kaynaklarnda Fu-k)'y "kk kaan1 yapt. Bu suretle Trk imparatorluunda iki cephe teekkl etmi, asker kuvvetler de iki ordular grubu hlinde tertiplenmiti. Kapagan in ile savaa hazrlanrken, Inl Kaan ite Bilge ad emrindeki fakat gerek sevk ve idaresi Tonyukuk'un elinde bulunan bat ordular grubu da On-oklar' devlete balamak vazifesini almlard. in elilerine kar Kapgan'n iddetli ve kararl tutumu imdilik douda bir silhl atmay nledi. "Ma *o'nun kudretinden tellananin" den derhal bin ziraat leti, 40 Wn V O # 10 **) tohumluk dar gnderildi ve Yrkter anavatan topraklarna iade edildi (698), Byk "kagan'n plnlarndan ikisi gereklemiti. Ancak* Kapagan'* kam bir T'ang prensi ile evlendirmek arzusuna kar, mparatorie Wfcnun, T'ang'lardan deil de, kendi ailesinden bir prensi darnad olarak ortaya swne$ipden fkelenen Kapagan, yannda bulunan in elilik hey'etnden general en-wvei {Tang sllesine mensup olmal) yi ^in kaan*' iln ederek, onunla biSikte aneoav fcima gibi, in topraklarnda grnd: Kue*-u, T'an-u. Plng^u, 3tt*u, Ting-u, ao-u eyletlerine, ayn sene iinde (698) 30 defa k yapt. 100 bin kiilik ordusu tarafndan, kar koyan btn in kuvvetleri ezildi, at srler, bata olmak zere bol ganimet ve esir alnd. Qradan kuzeye ynelen Kapagan'a, in ordular kumandan a-a-cung-i, emrindeki birka yd>Wk kuvvetine ramen.hcuma cesaret edemyerek Gk-Trk s^van tmenlerinin geiini uzaktan seyrederken, midini kaybeden in saray da orduya gnderdii gizli bir gnlk emirle, 'kagan' bulup ldrenfc)* prens iln edileceini badtriyordu. Bu srada tnl le Bilge tarafndan sevk edilen bat ordular grubu da, Tonyukuk'un yksek kumandasnda. Atayla*-! ap Yan-ovas {Cungarya)na doru ilerlemi ve Bolfc^Uwgu glnn gney-bat kysnda; buge Tokoi kasabasna "ate ve frtne" gibi saldran Trgi kagantain kumandasndaki 10 tmeni (pO bin kiilik) n-oklar ordusu zerinde kesin zafer kazanmt (698). Trgi hakan U-e-le'riin esareti, yabgusu ve adnn yakalanmas ile neticelenen Bolu sava. On-oktar'n btn To-lu ve Nu-j-pi kabileler, BalkaX Ik gl. u ve Tala blgesindeki TrMer'i Gk-Trk birliine balam. Hkanbm snrlan Takent.tf fer-gana'ya dayanmt. n kaytlarna gr* "Mo-'o zaferlerinden gurur duymakta, imparatorluumuzu hakir grmekte. Yksek gayeleri var. Her tarafa ordular sevk ediyor. Arazisinin genilii 10"J* 'V (aa yukar 4500 taneden fazla. Btn

140

TRK DNYASI EL KTABI

TRKTARtHt

141

barbarlar. (in dndakiler) onun emri altnda..." . Bylece vaktiyle Tardu'nun, Trk birliini gerekletirdii tarihten tam 100 sene sonra Kapagan Kagan'n Dou-Bat hakanlklarnn topraklarn tek idarede toplamas yolu ile "dehet verici Trk birlii ihya edilmiti". Ancak Kapagan'n plnnda 3. noktann tamamlanmas in Mverannehir'in de zapt gerekiyordu. Coraf mevki]. Udimi, verimli topraklan 8e zenginlii btn kaynaklarda vlen Mverannehir'de o srada Gk-Trk ordularna kar koyacak bir kuvvet yok idi. Trk soylu baz ailelerin dare ettii "ehir krallklar" 6751erden beri, nisbeten kk Kuvvetlerle ufak apta teebbslere girien Mslman-Arap kumandanlara ('Abdullah b Ziyad,Sa'id b. Osman, Musa, Mhelleb v.b.) baar ife mukabele etmekte ider Yine Tonyukuk'un yksek kumandasnda olmak zere, "inal kaan" ve Bilge taraflarndan sevk ve idare edilen, o sene henz 16 yandaki Kl Tegin'in de dahil bulunduu Gk-Trk bat ordular grubu Altaylar-Bolu-Yar Ovas "Kavimler kaps' -u ve Tala havzalar- Karada kuzeyi zerinden inci (Seyhun= Sirderya) kylarna ulat ve nehri geerek Mverannehir'in Kzl-kum lne dald ve tam gney istikametini ald. Ordunun bir kmn, muhtemel bir yan hcuma kar, nal idaresinde burada brakan Tonyukuk ilerledi ve ilk olarak Semerkand'n gney dousunda savaa hazr bekleyen Sok kumandasndaki orduyu ezdi (701), esirler ve zengin ganimet elde etti: "san attn, beyaz gm, kz-kzan..." (Tonyukuk Kitabesi), ayn zamanda inlilere kar da bir zafer kazanld: Bilge ile Kl Tegin, Ke ehrinin dousunda. Ato-ub (Chao-wu) kavminden de ald yardmlarla 50 bin kiilik Wr kuvvet banda, Gk-Trkler'in ipek yolu gei hattna inmesine engel olmaa hazrlanan infi general Ong-Tutuk (Wef Yan-ung) u Idukbaf'mevkiinde malp ve ordusunu imha ettiler. Cesaret ve savaln ilk defa bu muharebede ortaya koyan K! Tegin inli kumandan, eli ile yakalayp esir etmiti. Bu suretle engeller kalknca Gk-Trk ordusu Tamir Kapg (Demir Kap)'a ulat. Buras, bilindii gibi, M.O. asarlardan beri ran-Turan (Trk) lkelerinin arasnda tabi? snr kabul edilmekte idi. Mverannehir seferi mnasebeti ile Orhun kitabelerinde ilk defa mslman Arabiar (Tzik) zikredilmitir, iranllarn Araplar'a verdikleri Tazi adndan (Tay adl Arab kabilesinden) gelen Tazik, (Trkler tarafndan, sonralar ranllar iin kullanlmt; Tacik), ozaman. Ke, ehrinde karargh kurmu olan, Horasan valisi, Mhelleb'in kuvvetleri le ilgili olmaldr. Anlaldna gre nal kumandasndaki kuvvet bir Arap hcumuna kar orada braklm, fakat Mhelleb ordusu her hangi bir harekette bulunmamtr. Dier taraftan Kapagan Kaan in'e aknlarna devam ediyordu. 700'de Lungu'ya "i sefer. TO^de Yen-u, Hia-u. -lfng, Hin-u, Rng-u blgelerine 20 sefe yapt. 704'de Kl Tegin ile Bilge'nin de katldklar byk Ming-a muharebesinde aa Sengn (a-a ung-i) kumandasndaki 80 bin kiilik in ordusu hezimete uratld ve hemen arkasndan Lung-u, Yuan-u, Hin-u'ya kar 11 akn tertiplendi. T'ang imparatoru ung-tsung yine bir gnlk emir nerederek, Kapagan' esir eden ve ldreni "prens" unvan ve 2 bin lop ipek vererek taltif edeceini iln ediyordu. Ayrca btn vazifelilere Gk-Trkler'i malp etmek iin plnlar hazrlamalarn emretti. Bunun zerine sarayn yksek memurlarndan Lu Fu'nun imparatora

sunduu raporda are olarak: 1- Barbarlan birbirine kar tahrik etmek, 2- Barbarlar iki cephede birden savaa zorlamak, yollar tavsiye ediliyor ve M.. 36 ylnda r-finfn byle yenildii hatrteblyortfcr; Bu arada, 649'dan beri in ile siyas mnasebetler kurmu bulunan Basmllar tekrar itaate alnd (704). 709'da ik'ler ve Az'lar. (her ikli de Krgflar'n dou komular) Bilge tarafndan hakanla baland. Gk-Trk ordularnn uzaklarda megul olmasn frsat biterek bakaldrmaa teebbs eden Krgzlar'da Bilge-Kl Tegin idaresinde "mzrak boyu kar skerek Kgrrien dalarn aan" Gk-Trk ordular tarafndan Songa ormannda ikinci defa malp edildi (710). Ayn yl iinde Tola rma civarndaki Bayrkular, Trgi-yargn gl savanda bozguna uratld. 711 ylnda yine Bolu civarnda Trgi kuvvetleri darbelendi, han', yabgu'su, ad' ldrld. Trgi lkesi ve "Kara Trgi" halk taate alnd ve bir Mverannehir seteri daha yapld. Bunun sebebi, kitabelere gre, "Sogdak (Semerkand blgesi) kavmini tanzim etmeli idi. Bu seferin icra edildii yllar (711-714) Mverannehir'de mehur Kutayba b. Mslim idaresindeki Arab ordularnn kesin basanlar salad devre tesadf eder. Kutayba. Buhara'y* aldktan sonra Sogd bakenti Semerkand zerine yrm, 300 muhasara makinesi ile kuatt ehri, Trk asll "kral" Gurak' serbest brakmak art 8e, testim almt (93/711-712). slm kaynaklarnda bu mnasebetle Mverannehir halknn Trk hakanndan yardm istedii bylece, Arablar'la mcadele eden mttefik Mverrannehir kuvvetlerinin banda bulunan Hakann olu'nun bir gece basknnda bozguna urad bildirilmektedir. Bu kayt Gk-Trkler'le ilgili saylm ve malp olann Kl Tegin olduu iddia edilmi, malp olan "Gk-Trk prensi"nin mutlaka Kl Tegin olmas gerekmedii beyan edilmi, son olarak da Kapagan Kagan'n malp olduu dncesi zerinde durulmutur. Gerekte ne Kapagan'n.ne Bilge'nin, ne de Kl Tegin'in o srada Mverannehir'e gelmeleri mmkn idi. Zira onlar, hakann iddetli tutumundan dolay isyan eden Trgi ve Kartuklarla megui idiler (711-714). Ton-' yuRuk'da ^05'den beri faal vazifeden ekilmi bulunuyordu* Esasen yukardaki iddialar, bahis mevzuu rivayetin, kumandan Kutayba'nm mensup olduu Bhila kabilesinden km olmas, fakat, b devir Mverannehir islm harekt bakmndan ana kaynak durumundaki Ibn'l-A'sam 'l-Kff'de byle bir rivayetin gememesi, Orhun kitabelerinde bir savatan deil, sadece bir "tanzim" keyfiyetinden bahs edilmesi ve bu husustaki in kaynaklan ile karlatrlmasndan GkTrk orduiarnn baka yerlerde bulunduunun tesbiti sebepleri ile, dorulanmamtr. Bu duruma gre. 712 ylnda Sogd kuvvetleri banda Araplr'a yenilen kumandann ir Trgj "hari' (daha dorusu bir Trgi babuu) olabilecei neticesine varlmtr. Kapagan Kagan'n gittike iddetini arttran, msamaha tanmaz sertlii, huzursuzluu arttryor, grdmz gibi, bilhassa Tt boylarnn ayaklanmalarna yol ayordu. 711 ylndsKara^Tgi isyan KKTegin tarafndan bastrlm ise de, ayn ylda balayp ienedea-fazla sren ve inin tahriki neticesinde btn On ok-lar'n katlmalar ite-tybe alevlenen Karluk isyan hayli glk karak mparator ung-feung'un Kan*su;eyaletierirtdeW ordularn Gfc-Trkler'e kar seferber hle getirdii bu skntl gnlerde, "Trkistan" daki yurtlarndan kalkarak tken'e kadar sokulmaa muvaffak olduklafenlalan Kartuklar ve mttefikleri ancak Kapagan,

141

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

143

Bilge ve KOI Tegm'in ortak harekt le Tamg Iduk-ba (Tamir rmann kayna. Her yl mays aynda Gk-Trkter'in byk trenler tertipledikleri yer)'daki iddetli savata malp edilerek databildiler. Bir ksm Karluk ktlesi ve bakalar in'e sndlar ve San-yuan blgesine yerletirildiler. Tamg Iduk-ba muharebesi tam zamannda kazanlm, Gk Trkleri iki cephede savamaa mecbur etmei hedef alan m kuvvetlerinin Kartuklar lehine mdahelesi nlenmiti. imdi de in hazrln! sat d etmek gerekiyordu: in ynak merkezi Be-balk zerine sefer yapld (714). in kaynaklarna? belirttiine gre, hl Kaan ite Tung-i Tegin ve hakann enitesinin kumandasndaki sevk edilen ordu, Be-balk' kuatt. Kitabelerden, Bilge'ntn de katld aniaian bu harektta ehir ele geirilemedi ise de karklktan faydalanarak Tokmak'daki Trk kabileleri zerinde bir zafer kazanmakla iktifa eden inlilerin Gk-Trkler'e kar byk lde taarruzu ortadan kaldrlm oldu. Ancak hakanlk bir kazan gibi kaynamakta idi. Kitabelerdeki j "Amcam Kagan'et idare kankuk iine dt, halkta ikilik ortaya kt zaman..." gibi fadeler de durumu aklamaa yeter. Az'lar ve arkasndan izgiller iddetle ezildi (715). Fakat hakanln esas ktlesini meydana getirdii iin devleti temellerinden sarsarak, nihayet ihtille sebep olan Ouzlar'n isyanlar Gk-Trk itima bnyesinde dada yaralar at ve en byk neticesi bat (On-ok'lar lkesi, yni Kartuklar, Trgrler ve Mverannehir) 'm hakanlktan kopmas oldu. 714 yl sonbaharnda ba&dt* anlalan Ouz ayaklanmalarnn- Ouzlar'n devlete olan nisbetleri dolaytsyie- j hayretle karland kitabelerden sezilmektedir: "Dokuz Ouz kavmi kendi kavmim idi, gk ve yar kart iin, dman oldu". 715 baharnda Kagan'n amak zorunda kald* Dokuz-ouz seferinde malp edilen Ouzlar'n hayvanlar ldrld. 716 senesinde Ouz kabilelerinden Bayrkular iddetle tenkil edildi. Fakat, bu mr boyunca durup dintenmiyen hain tabiatl kapagan Kagan'n seri hlindeki zaferlerinin sonuncusu oldu. Kendinden emin, tken'e dnerken yolda Baytfkular'm pususuna dt, zerine atlan bir Bayrku'l tarafndan ldrld (22 Temmuz 716). Bayifkular'm in ile temas halinde olduklar, bu srada onlar nezdinde bir in elisiron bulunmasndan anlalyor. Hatt rivayete gre Kapagan'n kesilen ba bu eli tarafndan in'e gtrlmtr. Kapagan'n yerine geen olu tnl (Bg) hakanln bu en buhranl devrinde devlet dizginlerini elinde tutacak kudrette deildi, Karkl nleyememi, yurda huzur getirememiti. Halbuki Tm halk bu hususlar hakandan beklerdi. Ouzlar bsbtn alevlendikleri iin devleti kurtarmak ii, literi'in oullan, Bilge ile Kl Tegtn'in omuzlarme yklenmiti. 710 yhnda Kf Tegin 5 Ouz seferi yapm (Togubaik, Kuiagak, u-ba. Ezgenti-kadaz savalar. Bunlardan 2.de Ouzlar'dan Edteierte, 4. de yine Ouzlar dan Tongralarla savat. 3. muharebenin yeri bilinmiyor) ve seterlerden drdne Bilge de katlmt. Kitabelerde Gk-Trk ordusunun takatten dtn ve cesaretini kaybettiini belirten ibareler vardr. Btn bu olup bitenler yeni hakann beceriksizliine atf olunuyor ve halkta, Tanr tarafndan hakanlk vasfnn ondan geri alnd kanaati uyanyordu. lkenin felaketten kurtulmas iin hakann deimesi lzmd. in kaynaklarndaki izahata gre, her hlde B'nn direnmesi neticesi, deitirme zor kullanlarak yapld, inal Kaan, kardei, akrabaian, beyleri ve taraftarlar ldrld. htill pln iki karde, Bilge ve Kl Tegin tarafndan hazrlanm, fakat Kl Tegin tarafndan icra edilmiti.

Bilge, kardeinin srar ile, Kaan oldu (716-734). Kl Tegin de Gk-Trk ordular bakumandanln zerine ald. 705 ylndan beri yksek mahkeme yelii yapmakta ikan Bilge1 nin kaynbabas olduu iin ihtill srasnda dokunulmayan Tonyukuk da tekrar eski vazifesi olan "Ayguc" (devlet maviri)'la getirildi. Fakat umum bir yorgunluk, bezginlik vard: Tanr Trk kavmi yaasn diye beni tahta oturttu. te asz, dta giyeceksiz, bir kavme Kaan oldum. Babamzn, amcamzn kazand milletin ad, san unutulmasn diye kardeimle szletik. Trk milleti iin gece uyumadm, gndz oturmadm. Kl Tegin ile adlarla lesiye altk." (Kitabeler). Ouzlarla mcadele eski iddeti ile devam ediyordu. O sene byk lde hayvan telefatna sebep olan ktlkta bile Bilge sefer halinde idi. tken zerine yryen -Ouzlar pskrtld. Dokuz Tatarlar'la ittifak ederek hcuma geen Ouzlar Au'da cereyan eden ki savata bozguna uratld ve Ouz ktleleri yurtlarn terk ederek in snrlarna doru ekildiler (717-718). 717'de bakaldran Uygur ll-Teberleri ile 718'de tekrar isyana teebbs eden Kartuklar ite savald ve baarya ulald. Bilge Kaan in ile iyi geinmek arzusunda idi. Bunun lzumuna, Tonyukuk'un da in'in kuvvetli, Gk-Trkler'in ise yorgun ve ihtimama muhta olduklar hususundaki kanaati neticesinde inanmt. Fakat snt Gk-Trk prensi 9e etrafndakiler i Bilge'ye kar silahla mcadeleye tevik eden in, Trkler'in durumunu stismar hevesi ile, Gk-Trk bar teklifine (721) 300 bin kiilik bir ordu hazrlamakla cevap verdi. Ayn zamanda K'i-tanlar ve Tatabtlar'n asker desteini elde eden in, Be-balk'taki Basmllar ile de anlamt. Nazik durum byk devlet adam ve stratej Tonyukuk tarafndan kurtarld. Onun plnlar, sevk ve idaresi altnda nce Basmllar malp edilip Be-balk kuatld, K'i-tanlar ve Tatablar safd edildi (722-723), sonra da yalnz bana kalan in iddetli kar darbe ile bask altna alnd: Santan (Kan-su'da) savanda in ordusu bozguna uratldktan ve Be-balk zapt edildikten sonra Liang-u, Kan-u, Yuan-u blgeleri 10 sefer yaplarak ele geirildi- Hakanlk eski zindelik ve itibarn kazanmt. Btn dou ve Tarbagatay'a kadar bat hakanlk idaresinde idi. Hatt Bilge, 717 karklnda tken ile: alkasn kesip kendi bana bir devlet durumuna girmi olan Trgi hakanln bite kendine tbi saymakta idi. Bu baarlar Gk-Trk bynn: Tonyukuk.Bilge, Kl Tegin'in azim ve gayreti ile elde edilmifi. in de phesiz durumun farknda idi. mparator Hang-sung'un bakanlnda yaplan bir toplantda yle konuuluyordu: "...Gk Trkter'in ne zaman, ne yapacaklar bilinmez. Kaan Bilge iyidir, milletini sever, Trkler'de ondan memnundurlar... Kl Tegin harp san'atnn ustasdr, ona kar koyacak bir kuvvet gc bulunur... Tonyukuk ise otoriter ve bilgedir, niyeti^ Kurnazl oktur. te bu *barbar" ayn anlayta olarak bir aradadrlar..' . 724'de ih ile anlama olmutu. mparator, Bilge Kagan'n taleplerimden olan bir in'li prenses ile evlenme iini grmek zere ken'e eli gnderdi. Hakan bu etiyi, htun'un, K$ Tegin'in ve Tonyukuk'un hazr bulunduu mecliste kabul etti (7f}, daha sonra kendi elisi, nazrlardan Mei-lu-'o (Buyrukur)'u in bakentine gnderdi. in saraynda itina ile arlanan bu elinin temastan naflcesinde So-fank (Ling-u'da) ehrinin, Gk-Trkler'in serbeste ticaret yapabilecekleri ortak pazar-yeri olmasna karar verildi. Byk Gk-Trk devlet adam Tonyukuk ile ilgili son haber 725'e aittir. O, her-

144

TRK Di \ VAS EL KTABI

TRK TARH

145

hlde bu tarihten az sonra lm olmaldr. Gk-Trk istikll sava hazrlklarndan itibaren, Heris. Kapagan, Bilge zamanlarnda devlete 46 yl hizmet eden, savalannda hi baanszba uramayan, "Boyla Baa Apa Tarkan" unvanlarn tayan 'btige* ve slratej Tonyukuk hakanln ordusunu, mliyesini, adliyesini tanzimde bata geliyordu. in kaynaklannda bile bu meziyetleri belirtilmekte ve "Ayguc" olarak hakanlar zerindeki tesirini, ayn zamanda o an din kltrel cereyanlarn nasl yakndan takip edip Trk milleti asndan deerlendirdiini gsteren deliller verilmektedir; Bilge Kaan, in'de olduu gibi, Trk (tikesinde de ehirleri surlarla evirtmek, hisarlar yaptrmak istiyordu. Tonyukuk tiraz etti: "Bunlar olmamal. Biz mrn sulu ve otlu bozkrlarda geiren bir milletiz. Hayat tarzmz bizi daima bir harp egzersizi iinde tutmaktadr. Gk-Trkler'in says inlilerin yzde W\ bile deildir Baanlanmz yaay mamzdan ileri gelir. Kuvvetli zamanlarmzda ordular sevk eder. aknlar yaparz. Zayf isek, bozkrlara ekilir, mcadele ederiz. Eer kale ve surlar iine kapanrsak, T'ang ordular bizi kuatr, lkemizi istil eet.,.'. Bilge nin dier bir dncesi de memlekette budist ve taoist tapnaklar ina ettirerek bu din ve felsefeyi Trkler arasnda yaymakt. Tonyukuk yle dedi: 'Her ikisi de insandaki hkmetme ve iktidar duygusunu zaafa uratr. Kuvvet ve savaa yolu bu deildir. Bize uygun dmez. Trk milletini yaatmak istiyorsak, ne bu eit tlimlere, ne de bu trl tapnaklara lkemizde yer vermemeliyiz". Kaynan (T'ang-shu) ilve ettiine gre, bu tavsiyelerdeki "derin mna" Gk-Trk bakentinde ry anlalmtr. Bugn batl aratrclar tarafndan Tonyukuk'a "Gk Trk Bismarckr denilmektedir. Tonyukuk OidOkten sonra, htrasna Orhun'da Bayn-okto mevkiinde bir kitabe dikilmitir fherhide 726-727*lerde). Yalnz Trkier'den kalma bir mill tarih kayna olarak deil, ayn zamanda Trk dili ve edebiyatnn uzun ve kolayca okunabilen ilk bidesi olarak da kttr tarihinde mhim yer tutan bu kitabe metnirtn bizzat Tonyukuk taralndan kaleme alnm olmas ihtimali, Ayguc, Bilge Tonyukuk'a Trk edebryattnfn ad ve ahsiyeti bilinen ilk simas olmak erefini de kazandrmaktadr 731 ylnda da Kf Tegin id (eski Tfc takvimlerine gre, "koyun" ylnn 17. gn 27 ubat 731). 47 yanda id ve inanu, Apa, Tarkan unvanlarn tayordu. 7 yandan beni mrn Trk mileti'nin ycelmesine hasr eden cesareti, savasfc hem Trk, hem in vesikalannda vlen Kl Tegin'in byk kahramanlklanndan biri, Gk-Trk kararghnn 716'da Dokuz-ouz'lar tarafndan basld zaman grmt. Bilge Kaan anlatyor: "Anam htn, byk kadnlar^fcardelerim, gelinim, prenseslerim cariye olacakt. tenler yolda kalacakt. Kl Tegin karargh vermecfi. O, olmasa idi hepiniz lecektiniz * (Kitabeler), lm hakanlkta byk teessr yaratan kahraman hakknda ite kitabelere geen samimi ifadeler (Bge'rtin azndan): "-..Kk kardeim Kl Tegin ld, grr gzm grmez oldu, bilir bilgim bilmez oldu. Zamann takdiri Tanrnndr. Kii-olu lmek iin yaratlmtr. Yastandm, gzden ya. gnlden feryat gelerek yanp ykldm... Milletimin gz, ka (alamaktan) fena otecak diye sakndm". in'de de ayn znt duyulmu, imparator husus eli ile tken'e ba sal mektubu gndermi, Kf Tegin'in htrasna dikilecek bideye ince bir metnin de hakkedilmesini arzu etmi- ' ti. Bilge Kaann istei ile hazrlanan Kl Tegin kitabesininTrke metnini Kl

Tegin'in "atst^atabey't) prens YbHg Tegin yazm ve 20 gnde taa hakettirmiti. Gk-Trk tariltf, kitrfrvrTrk dil ve edebiyafe ynlerinden emsalsiz hfr deer tayan bu kitabe ile birlikte Kl Tegin'in ant-kabri ve iindeki nak ve tasvirler tamamlanm ve byk cenaze treni 1 Kasm 731 gn fKoyurf atfnn 9. ayam 27) yaplmtr. Trerrt Gk-Trk halk ve ileri gelenlerinden baka'kvKMM Tatab, Tibet, 4tart, Sogd, Buhara, Trgi, Krgz vb. devlet ve kavimler husus hey'etlerle katlmlardr. | iki byk yardmcsn kaybeden Bilge'nin 734 yaznda K'i-tan ve Tatablar'a kar Tngkes da'nda kazand zafer dnda bir faaliyeti grlmemektedir. Bilge, kendisi ile evlenmesi kararlatrlan in'li prenses iin teekkrlerini bildirmek zere imparatora eli gndermi, fakat bu evlenme gereklememitir. nk, yukarda ad geen Buyruk-ur tarafndan zehirlendi. lnceye kadar, bata bu nazr olmak zere ibirlikilerini bertaraf eden Bilge nihayet 25 Kasm 734'de ld ("it" ylnn 10. aynn 26's). 19 sene "ad" ve 19 yl kaan dmu, in kaynaklarnda da belirtildii zere, ok gvendii "Trk milletini ok sevmek" ile temayz etmi idi. "Ey Trk milleti, stte gk yklmaz, altta yer delinmezse, devletini, treni kim bozabilir" (Kitabeler) diyen Bilge, olu tarafndan diktirilen kitabede unlar sylemektedir;"...stte Tanr, aada yer buyurduu iin milletimi, gznn grmedii, kulann duymad ileri gn dousuna, geri gn batsna, beri gn ortasna, yukar gece ortasna kadar gtrdm. Altn'n sarsn, gmn beyazn, ipein hlisini, atn aygrn, kakm'n siyahn, sincab'n gkn milletime, Trklerime kazandrdm". Bilge Kagan'n lm, Kl Tegin'in acsn henz unutmayan Trk halkn yasa bodu. in imparatoru da lkesinde matem iln ederek, taziyelerini bildirdi. Bilge iin bir ant-kbir inasna ve bir kitabe dikilmesi hazrlna baland. Metni yine Yollg Tegin kaleme alm ve bir ay 4 gnde taa kazdrmt (735). in imparatorunun arzusu zerine buraya da ince bir kitabe ilve edildi. Bilgenin lm zerine Gk-Trk hakanlnda k bertef kendini gsterdi. Babasnn yerine tahta kan Trk Bilge Kaan (in kaynaklarnda, l-jan)'dan sonra kk kardei Tengri Han (ince'si, Teng-li) gefi. 740 yAnda Gk-Trk tahtnda yhe'Tengri Han" diye anlan bir kaan vard ve bu, Bitge"nih olu id* (Bilge'den sonraki kaanlar meselesi biraz karktr). Hakan ocuk denecek yata olduu iin idare annesi (Tonyukuk'un kz) P'o-fu'nun etinde idi. Htn devlete hkim olamad, hanedan yeleri birbirine dt ve huzursuzluk btn yurda yayld. Durumdan faydalanan Basmllar, Karluklar ve Uygurlar .birletiler ve vaziyete hkim olur olmaz, Ana ailesinden gelen, Basml babuunu "kaan" iln ettiler (742) ve Gk-Trk hakan Ozm (Vu-su-mi-i)i sonra da onun kk kardei, son GkTrk hakan Po-mei'yi ldrdler. Bu arada mttefiklerin aralar ald. Basml babuu (Kaan) ortadan kaldrld ve Uygur babuu Kaan iln edildi: Kutlu Kt Bilge Han (745>. tOkan'de Uygur Trk devleti balyordu Bununla beraber, Gk-Trk ann baz aileleri, hatta Tonyukuk soyundan gelenler, Uygur devletinde ve sonraki Moollar devrinde bile ehemmiyetlerini muhafaza etmi grnmektedi*te&

4. Uygurlar
Orhun kitabelerinde, Uk defa, 717 ylndaki ayaklanmalar n&nasebeti ile zikredilen Uygurlar, in kaynaklarnda ok eski zamanlardan beri adlarnn tri ekiller!

14

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

14?

He anlmlard: Hoei-ho, Vei-ho, Yen-ho, Hui-hu, Hu-ho, Heui-hu. Uygur adnn mnas, 974'de tamamlanan ince Kiu Wu Tai adl eserde 'ahin sr'ati ile dolaan ve hcum eden" diye aklanmakta, fakat, dier taraftan kelimenin 6timoiogique olarak uy (takip etmek) + gur tarznda (Sal-gur gibi) meydana geldii belirtilmektedir. in kaynaklarnda Asya Hunlan'ndan indikleri belirtilen Uygurlar'n bir mene efsanesine gre, atalar Hun hkmdarlarnn kz ile bir kurttan tt remitir. Tabgalar de^r'tne (366-534) Kao-k (Kao-ch) ad ile grlen ve &. asrn 2. yansnda bir beylik kuran Uygurlar daha sonra btn yukar-Orta Asya'y kaplad anlalan Tiesler'n bir ksmn tekil etmitir ki, I. Gk-Trk hakanl anda o durumunu muhafaza ediyor ve o zaman Selenga rma etrafnda oturuyorlard. 7. asrn ilk eyreinde Sir-Tardular'n 6 kabileden kurulu birliine katlmlar, sonra P'u-ku, Tongra, Bayrku ve Fu-lo-pu kabileleri Uygur kabilesi etrafnda toplanarak, 'Uygur adn almlardr. Beyleri Erkin unvann tayordu. Bu srada 50 bin sava kardklar bildirilmektedir. 1. Gk-Trk hakanlnn inkraza doru gittii yllarda bylece ortaya kan Uygur beylii Erkin T'-kiep tarafndan idare edildi. lm zerine de yerine olu P'u-se geirildi. Tardular'la ibirlii yaparak Kaan Ke-ii'nin olu kumandasndaki Gk-Trk ordusunu malp eden (6301arda) P'u-se zamannda Uygurlar kuvvetlenmi, bilhassa, P'u-se'nin annesi Vu-to-hun'un ciddilii ve tre hkmleri hususundaki titizlii sayesinde beylik tamamen nizama girmiti. O zaman "Erkin- yerine Meber (ince'de Hie-li-fa) unvan kullanlmaa batand. b-Teber'liin merkezi Tola nehri havalisinde idi. Il-Teber Tu-mi-tu, Tardu babuunu malp ederek arazisini geniletti, sonra gneye Huang-ho'ya kadar varan bir akn yapt ve neticede in imparatoru tarafndan tannd (646). Kendini "Kaan* iln etti, lkesini Gk-Trk tarznda tekiltlandrd. 647de in tarafndan bask altna alnmak istenen ve neticede in'in tahriki ile ldrlen T*tHnMu (648)Yun otu Po-ju, in'in On-ok'lar bana *kagan" yapt Hol *yu malp ederek Takent yaknlarna kadar ilerledi (656). Ondan sonra yerine geen kzkardei zamannda gittike zayflayan Uygur beylii nihayet Kapagan Kaan tarafndan Gk-Trkier'e baland, -Uygur Hakanl 745'de Gk-Trk idaresini ykarak, tkende bir hakanlk kuran Uygurlar 9 urug'dan meydana gelen bir birk olup (Yaglakar= ince'de: TftMMco, hkanlaftn mensup olduu urug, Hu-tu-ko, Tu-kMrit Mo-ko-si-kf, A-vo-; Ko-sa.Hu-vu-su, Yo-vu-ko, Hi-ye-vu. 6u dokuz urugdan kurutu Uygur kabilesi idaresinde teekkl eden Dokuz-Oguz birliinin dier kabileleri,: Fu-kof Hun, Pa-ye-ku.T'ung-lo, Sse-kie, Ki-pi.A-pu-sse, Ku-lun-vu-ku) Kariuk ve Basmllar' da kendilerine baladklarndan birlikteki kabile says 11'e ykselmiti. Orhun kysndaki bakenti Ordubalk (sonraki Kara-balgasun yaknmda)' kuran ilk Uygur hakan Kutlug Kl Bilge 747*de ld. Yerine olu Mo-yen-ur "kaan* oldu fTanrda bolmu il etmi Bfc ge kaan 747-759). Bugnk kuzey Moolistan'da ine-usu gl yaknndaki Uygur hakanlnn ilk devri iin ok mhim olan, kitabeden anlaldna gre, ihtiml o srada Basmllar'n birlikten ayrlm olmas dolay isiyle 10 kabileden kurulu Uygurlarn hakan Mo-yen-ur, kuzeyde Krgzlarla, batda Kartuklar ve onlara yardm eden Trgiler ve Basmllar'la, ayrca Sekiz-ouz, Dokuz-Tatar ve ikler'le savam, hkimiyetini Yenisey kaynaklan, u-Talas havaimi, i-Asya ve Kerulen'e

kadar yaym, oullarn yabgu, ad tyin etmiti. Fakat asl in zerinde tesirli oldu. Kartuklar tarafndan desteklenen islm kuvvetleri ile inliler arasnda cereyan eden byk Tala muharebesi (751 )'nde inliler ar malbiyete uram, Tarm havzasnn Uygurlar'a gemesini salayan ve in'in Orta Asya'dan ekilmesini inta eden bu sava zerine, in'de byk hdiseler olmutur ki, bunlarn en mhimi, Trk anadan doan An-lu-an adl br kumandann 200 bin kiilik bir kuvvetle Lo-yang (755) ve 'ang-an (757)' zapt ederek kendisini imparator iln etmesi idi. Mo-yen-ur T'ang mparatoru Su-stung'u destekledi. Lo-yang' geri ald (757). in ylda 200 bin top ipek vermei taahht etti. 759da yerine geen Bg Kaan (759-779), Tanrda bolmu il tutmu Alp Klg Bilge Kagan)'da dikkatini karklklarn devam ettii ine evirmiti. Asl niyeti T'ang sllesinin artk sznn gemedii in'e hkim olmakt. Uygur ordusunun in'de grnmesi ile (762), hakanla akrabalk kurmu olan Tles meneli, in kumandan P'u-ku (Buku, Trk unvan) Hua-ien tarafndan isyanclar zararsz hle getirildi ve Uygur ileri harekt nlendi ise de, Trk nfuzu in'de ok artmt. Bakent ve ehirlerde pek ok Uygur serbeste ticaret yapyor, istedikleri kadar ipekli kuma alp, istedikleri fiyattan satyorlard. Tibetlilerin hcumuna urayan in'i korumak zere JSU-JferHuai-enln daveti ile Bg'nn yapt Lo-yang sefewl*t763) TBk kltr tarihtbalorranftrihfeyk neticeler dourdu. Hakan tken'e dnerken, Uygurlar'n hayat ve telkkilerinin deimesi bakmndan ok tesiri grlen Mani dinini Trkler arasnda yaymak zere, 4 rahibi de beraberinde getimti- Bylece hayvan? gdalar yemei yasaWayanyflwalk duygusunu zayflatan. Hn^iyanlfcMazdei2m-Budizyn kanmJir din olan Manihaizm, hakan tarafndan kabul edilerek TOrk resinde resm bir mahiyet kazandu? Krgzlar zerinde de bir zafer kazanan Bg Kaan, akrabas nazr Baa Tarkan taraftan ldtotd ve bu nazr hakan oldu {779-789. Alp Kuug Bilge Kaan). Cesareti ve idaresi vlen, "dny nizam in kanunlar hazrlada bildirilen bu hakan Krgzlar' tekrar malp etti ve bir irff prenses ile evlenmesi sonunda. Uygur tefeafelr#rf e tahakkmterihen doan baz anlamazlklar ortadan kalkt. Yerine "Ay Tngride Kut Bulm Klg Bilge Kaganf (789-790) ve sonra bunun olu Kutlug Bilge (790-795) hakan ddular. Eskidenberi in'e kar ilgi duyan Tibetliler o srada Be-balk havalisinde bulunan a-t'o (l) Otteri ile anlaarak, basknlara balamlar*. in'i tanmay iktisad ve kltrel sebeplerle, gelenek hline getirmi olaa Uygurlar, kuvvet gndererek tecavzleri nlemek ietediterse de baarya ulaamadlar. tibar sarslan hakan ldrld. tken'de karklk kt Fakat 795'de hakan olan, sevmi kumandan ve idare adana KuMuk{795805>, "Ay Tngride lg Bulm Alp Kutlug Bilge Kaan" ile, sonraki "Air Tngride Kut Bulm Klg Bilge \ (805-808) zamanlarnda bir huzur devri ald, fettsad faaliyet geliti. Asya*n#$rw ticaret ehirlerine nOfatttfML D siyset ynnden. man oliyHa sakin geen hakan "Ay Tngride Kut Bulm Alp Be" (821-824) bakentte Kara-balgasun kitabesini diktiren hakandr 1$ hkmdarl baard gemi, Trkistan rerine sarkmak isteyen Tibetlileri durdurmu, hakanla bal Kar-luktetfm bana yeni bir yabgu tyin etmi ve t Sod blgesine kadar ticar mnasebetlerini gelitirmitir. Fakat, sonra memlekette karklk ba gsterdi. Hakan Alp Bilge 832da 6WQr, Alp Klg Bilge Kaan 32-83$ da,*>tannn tahrik ettii bir isyanda telef oldu. Gittike koyulaan Manihaizm tesirleri dolaysyla Uy-

148

TRK DNYASI EL KTABI

TRKTARtH

149

gurtar'da grlen gevemeye karlk, Yenisey blgesinde yen! bir kudret hlinde kendini gsteren ve 20 yldan beri Orhun blgesini bask altnda tutan Krgzlar 840 ylnda kalabalk kuvvetlerle Uygur topraklarna girdiler. Kara-balgasun'u zapt ederek hakan ldrdler Ahaliyi kltan geirdiler, tken'de devletleri yklan Uygurlar ktleler hlinde yurtlarn terk ederek in snrlarna ve daha kesif olmak zere, zengin ticaret merkezlerinin bulunduu -Asya'ya, Be-balk, Turfan, Kua vb. sahasna gtler. Hakan ailesinden iki karde tarafndan idare edilen bu gten sonra Uygur tarihnin ikinci safhas balad. G srasnda, balarnda, kendiler! tarafndan "kaan" seilen prens Vu-hi Tegin (841-846)'in bulunduu Uygurlar bir mddet bazan Krgzlar, bazan inliler tarafndan hrpalandktan sonra, bir ksm in tbiiyetine girerken, dierleri, 5. asrdaki eski yurtlarna, batya doru yollandlar ve her iki tarafta da devletler kurdular. Fakat bunlar artk "Bozlar Trk devleti" nden farkl idiler: hkimiyeti geniletme dncesinde olmam, byk siys almalara girmemi, bata in hkmetleri olmak zere, komular ile dostluk ve ticaret mnasebetlerini devam ettirmei tercih etmilerdir.

Kan-ou ve Tun-huang Uygurlar, grld gibi byk bir asker kudret gsterememiler, bu sebeple de haklarnda fazla bilgi mevcut olmamtr. 10. asnn bandan itibaren Manurya ve Kore kabilelerini toplayarak kuzeyde bir bask unsuru hlinde beliren ve bilhassa "5 Slle" devrinde in'in baz ksmlarn ele geiren K'itan'lar nihayet bir hanedan (UflO sllesi. 907-1211) kurarak Kuzey in'de hkmran olduklar zaman, Uygur Devleti de onlar (940'dan sonra) ve daha sonra 1028'lerde Tangutlar'n nfuzu altna girdi. 1226'da da Cengiz Han Mogollan'nn tahakkm altna dt. Kan-ou Uygurlar daha o sralardan beri "Sar Uygurlar* diye bilinen Trk kavmidir ki, hl bat in sahasnda yaamaktadrlar. c- Dou Trkistan Uygur Devleti Asya'ya doru gen Uygurlar'n banda, Vu-hi Tegin'in kardei, Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Kendisi 13 uygur kabile birlilnln'son "kagan" (846-948) kabul edilmektedir. Batya gelen Uygur kolu Tann Dalan. Be-bakk Turtan taraftarna yerleerek, 840'da Kara-balgasun'da istilclar eli ile ldrlen Uygur hakannn yeeni.Mengii'yi "kaan" (Ulug Tfingride Kut Buim Alp klg Bilge) setiler (856). Tibetlilerin hcumuna kar.nfuzu altnda tufrnak istedii bu blgede kendisine bir dost arayan in, bu Uygur Devleti'ni derhl tand. 873'e doru "kagan'n Btku Cin olmas muhtemeldir. T'anglar, isfnen de olsa, kendilerine bal ve siyasetlerine uygun bir tutum iinde bulunan bu Uygur devletinin, meru in idaresine isyan eden Turfan, Be-bahk asksrf valHerin ortadan kaldrarak Hamfye kadar hkimiyet kurmalarna phesiz mdahale etmiyorlard. Bu surette siysi nfuzu gHBke artan ve I-Asya'nn ticaret yollar zerinde olmas He de iktisaden gelien'Uygur Devleti ayn zamanda Manihaizm'in blgede yaylmasna vsta oluyordu. Nitekim T'anglar'n ykl i&raRndi Tun-huang asker blgesini igal eden fcVli kumandan, yukarda bahs ettiimiz muhtar "devler ini kurarken "Beyaz elbise giyen Gkolu" lkabn almrtr (Manltefistler beyaz giyiniyorlard). Fakat bilindii gibi, Kanou Uygurlar bu muhtar "devlet"e son vermiler (911), bu tarthten'Mbaren Dou Trkistan Uygur DevMMNf mteki! olmutu. Bundan sonra, gneyde Tibet, Bat Trkistan'da Kartuk blgesi fle snfl ve balca ehirleri Turfan, Kgac Be j-balk, Kua, Hami (Urum) olan lkelerini mdafaa ile iktifa ederek san'at edebiyat ve ticaret sahasnda ykselen bu Uygur devleti ile ilgili siys hdiseler hakknda fazla bilgi grlmyor. Ancak 947'lerde bakentin Hoo (Dou Trkistan'da Kara-hoca= Kao-Ch'eng) ehri ve yazlk mer-kezininde Be-balk (Pei-ting) olduu ve "Gn Ay Tngride KutBulm Ulug kutpr-nanm alpn, erdemin il tutm Alp Arslan Kutiug Kl Bilge T^gri Han* in devleti idare ettii biliniyor. 948'de "Gn Ay Tngriteg ksnig kort yaruk Tng Bg Tngrikn" in bulunduu. Hoo'daki bir kitabeden anlalmaktadr. Uygur hkm-darlanna "duk-kur lkab verilmi ve bakent Idufckut (idi-kut) ehri diye anlmtr. Uygurlar hakknda en alka ekici bgiya, in'deki Kuzey Sung mparatoru tarafndan 981'de Kara-hoaVa eli olarak gnderilen VVang-ye-t'nn seyahat notlannda tesadf edilmektedir ki, kltr tarihi bakmndan byk deer tar. Dou Trkistan Uygur Devleti'nde, dou Uygur kolunda olduu gibi, Budizm ok yaylm hatta Manihaizm'den stn bir rttahiyet alm, bunun yannda Nastur Hristiyanlk ve balangta pek az olmak zere slmiyet tesirlerini gstermitir.

b Kan-cu Uygur Devleti


Bir ksm soydalannm aa yukar 150 yldan beri sakin bulunduu Kan-su blgesine gelerek, burann merkezi Kan-ou 'da yerleen Uygurlar, in ile, daha ziyde ticari faaliyetler zerine kurulu iyi mnasebetlerini, imparatorlarn kzlar ile Uygur prenslerinin evlendirilmeleri gibi akrabalk balar ile de salamlatrmlardr. Ancak T'ang sllesine kar isyanlarn artt 10. asr balarnda Kan-su Uygurlar, bal olduktan ve merkezi Tun-huang (nl Bin-Buda maaralarnn bulunduu yer) olan n asker blgesi ile ilgilerini kestiler. Burada 905 ylnda, muhtar bir "devler kuran bir st general "Bat Hanlan'nn Altn-da kralli" adn verdii bu devlete Uygurlar1! tbi tutmak istemi, fakat Kan-ou Uygurlar tarafndan gnderilen Tegin adl kumandann idaresindeki ordu Tun-huang' kuatarak halk "krar teslim etmee zorlamt (911) ki, bu hdise zerine Uygurlar'n bat kolu da istikll kazanmtr. 906*da ytklarr Vmtg hanedannn yerine geen ou Trk asll "5 Slle" zama nnda (906-960} Muahhar Leang (907-923) ile Uygurlar pek ilgilenmemilerdir. 911 de Tibet eirsi ile birlikte in'e giden Uygur elisi mnasebeti fit Byk Uygur devletinin efinden sz edilmesi Tm-huang zaferinden sonra Uygurlar'n siysi kudretinin arttn gstermektedir. "5 Slle"nin 2.S olan Muahhar T'ang ailesi (923-936ynin kurucusu olan Trk a-t'o hkmdar, o zaman bafannda Jen-mei Ccesur ve doru*) Kaann bulunduu Uygurlar tarafndan sarfftnyetle kakland. JervmeFden sonra, 924'de kk kardei Tegin (924-926), sonra A-tu-yu ("Adruk; sekin*) ve Jen-yu hakan oldular. eitli tarihlerde Apa, Kflnfftts adl eliler in'e gnderildiler. in'de 3. alie (Muahhar Tsin veya Chn)Vl^ktWi:Ttk a-fo hkmdar (937-946) zamanmda, Jen-flfW(f .rifft kardei) in'e Altun adndaki elisini gnderdi ki, "5 slle" devrinde zikr edilen bu hkan'n lm yh belli delkSr. Muahhar Han (947-951) ve Muahftafr Chou (951-960)sHlfef#nann-da tee, gerek Kan-ou Uygtrt DevietPnden. gerek bat Uygurn'ndan in'e hey'etter gelmitir. Bu ziyaretlerin ticar mnasebetleri gelitinnek igfFyapridg tahmin olunuyor.

150

TRK DNYASI EL KTABI

TRKLTARtHt

ISI

Mslman-Trk Karahanllar, Kgarl Mahmud'un eserinde (1074) "kfir" diye bahs diten Uygurlarla mcadele ediyor ve Uygur memleketinde islmiyet! yaymaa alyorlard. Sonra islmiyet in'e Uygurlar vastas ile girdii iin orada ilk mskiman miiler'e Huei-ho (Uygur) denilmitir. Dou Trkistan Uygur Devleti (1209)'da Cengiz Han'a baland zaman, o tarihe kadar Kara-Hitayar'a tbi durumunda olan Iduk-kut Baruk Art-Tegin bulunuyordu. Istm kaynaklarnda daima "Dokuz-ouz" diye bahs edilen Uygurtar'tn hkimiyeti fien sona ermekle beraber, Moollar tbi'yetinde olarak Uygur slalesi, iduk-kut unvan* ile. in'de Ming devrinin balarna, son Uygur Idi-kut'u Ho-ang, Ming sliesi kurucusyna teslim oluncaya kadar (1368) devam ettii gibi, bir ok Uygur, Cengiz Moollar devletinde yksek idar vazife alm ve Uygur meden te'sirteri Asya'nn dousu ve batsnda asrlarca hissedilmitir.

S. Krgutlar
Adlarnn menei ve mnas hakknda eitli grler ileri srlm olan Krgzlar n kaynaklarnda K'i-ku, Kien-kun adlan Re zikredilmekte ve Han'lardan (M.. 206- M.S. 220) beri mevudiyetteri bildirilmektedir. Asya Hunlar zamannda kuzey-bat'da. Saykaln batsnda rti nehri havalisinde bir Trk kavmi olan Ting-feagierle kark olarak oturmulardr. Fakat Krgzlar kaynaklarda Trk asll gsterilmekte ve tahminen 5.-6. asrlarda, Trklemi kavimlerden saylmaktadr. 6. asr sanlarnda in kaynaklarnda Hia-kia-sseu diye zikredilen Krgzlar'n GkTrk hakan* M-kan zamannda, 560'a doru, hakanla balandktan sonra 630680 arasndaki fetret devrinde mstakil bir hviyet kazandklar, T'anglar'la siyas mnasebet kurmalarndan ve bir "kagan'a sahip olmalarndan anlalyor. II. GkTrk hkanit* devrinde tekrar Gk-Trk idaresine alnan Krgzlar, Mo-yen-ur Kaan tarafndan Uygur hakanlna balanm (756), fakat 840 ylnda iddetli bir hcumla Uygur devletini ykarak tken'de kendi devletlerini kurmulardr. Ancak orada fazia kalamadlar. 920'de btn Moolistan' ele geiren K'i-tanlar (in'de ao sllesi) Krgzlara tken blgesinden karp, eski yurtlarna srdler. K%-tahlar ve devamm olan Kara-Htayar'n Yenisey havalisine kadar sokuiamadklar anlalyor. Cengiz Han Moolistan' idaresi afnda birletHntek istedii Iirf^ftyttiridt ve Naymanlar'Ja olan savalar srasnda Krgzlar1! da itaate almtr (1207) ki, bu suretle Krgzlar Cengiz Han MooHan*na itaat eden "ilk Trk kavmi" oluyor. 1217*de MooHar*a kar direnmek istedikleri iin, ertesi yl, Yenisey1! 6tiz zerinden geen, Cengiz'n olu, Coi tarafndan tenkil edilen Krgzlar'n artk "hakanlar* olmamtr. TcM uiusu'na dahil edilen lkelerinde Krgzlar sadece UttoPth-is tarafndan idare eden iki tasm hlinde yaamaa devam ettfter. Krgz kavminin, Uygur Hakanm, ykarak igal ettii tten'de tutunamayp, burann Mool K'-tanWa gemesine ve tam idrak ve intibak edemedii "Orhuh kltrnn ortadan kalkmasna" sebep olmak, doiaysyle eski Trk hakanlar yurdunu, bir daha geri gelmemek zere Mooliar'a intibak eftirmek suretiyle Trk ftffihirttte oynad menfi rol dikkatten kamamtr.

. Trgiler
Adlarm Trk+" eklinde gelimi olduu bildirilen Trgiler, Talas-u-lli-lsk

Gl sahasnda oturuyor ve Bat Gk-Trkler'in (On-oklar) To-lu kolunun bir ksmn tekil ediyorlard. in kaynaklarnda ilk defa 651 hdiseleri ile ilgili olarak zikredlen Trgi (To-ki-i) ler, phesiz Gk-Trk hakanlnn kuruluundan nceki devirlerden beri burada bulunuyorlard, zira stemi 552'de Trgiler'in de dahil olduu On-oklar'n bana "yabgu" tyin edilmiti. 630'u takip eden yllarda Trgiler'in dier Trk topluluklar gibi, tekiltl bir mukavemet unsuru hlinde ortaya ktklar anlalyor. lk Trgi efi olarak grnen, Baa Tarkan unvanl, U-e-le balangta bal bulunduu tayinli Bat Gk-Trk Kagan'nn idaresizliinden faydalanarak etrafna kuvvetler toplad, tasa zamanda her birinin 7 bin askeri olan 20 babulu bir ordu kurmaa muvaffak oldu. u vadisinin kuzey-bat ucunda bulunan merkezini kuzey-douya nakl etti. Bylece biri u zerinde, teki lli'nin kuzeyinde iki merkeze sahip oldu. u blgesinden baka Turfan ve Kta "eyalet" terine kadar hkimiyetlerini geniletti, durumunun zayfladn grerek lkesini brakp in bakentine giden tayinli'kagarf in ayrlmasndan sonra, hemen btn On-dk sahasn kendi idaresine akil. Fakat iktidarnn bu salam devrinde (7. asrn sonlarna doru) Kaan Kapagan idaresinde hametli an yaayan Gk-Trkler'i durdurmak maksad ite Ktfgz&r ve in ite ibirlii yapmas iyi netice vermedi.OkTrk aleyhdar l MNaM* yesi olduu iin zerine yryen Tonyukuk tarafndan malp ve esir edildi (698 Bolu Sava). On-ok sahas Gk-Trk hakanlna baland. U-e*1e?rt& olu So-ko da merkeze itaatsizlik gsterdii, n ile mnasebet kurduu ji$ft*&e defa K$ Tein Sie Blge'nin itirato ile Kaan Kapagan tarafndan 71I^Kflu vakamda hezimete uratld ve telef edildi Savan sebebi olarak fr kaynaklarnda bdMan, Trgi arazisinin paylalmas srasnda kan anlamazfik Ve izabelerde "Kara-Trgi* halknn itaate alndnn kaydedilmesi TtJrgi ha&flnda bir blnmenin vukua gelmediini gstermekte*: So-ko'ya bal KariP-Trgtlerln malp edildii, fakat, So-kolran kk kardei, e-mu^a bal gfp ^herhalde Sar;T^gi)'un mcadeleye katrimad anlakyor. Kapagan'rt-iddeli ylSmfeft tansktk ve isyan hareketlerinin artt yllarda, iV'n bi eksilfntyen ktatmatart neticesinde yine Trgiter'le uramak zorunda kabnd.71VWya ?1#6 KtTegln tarafndan idare edilen va Gk-Trkler iin elverisiz artlara ramen baar e sona aran br Kara-Trgi seferinden sonra, Trgiler Su-lu ur adltfMr babuu "kaan* setiler (717) W. tataberlerine gre^ GkTrk uruglartndafl mhfm-tt" tasm, Bilge'den ayrlarak, yani Trgi hakannn h&mefin^gSwft^r: Bakenti, TlM'n kuzey-batsnda, Balasagun ehri olarak, uzunca sren hkmarjrzamannda Su-tu, Maverannehir'de douya Arap ilerlemeci durdurarak Orta Asyfc T haltarm "Arap teb'as1 olmasn engelleyen ve zerind^Trftterin UHW hak sahibi tmlunduu MveranneNrt^ne Trk eline almaa alBrttfr hktf fclarak grnr. Daha 714'de, Kuteybe'nin umuntf karaghn Merv'den (Takent blgesi)'a naklederek ordan kuzeye, dier taraftan Kgara doJtoJ-Asya^fl^cftu istikametinde aknlara girimesi Emev httfeBnin hedefterinl$sterir gibi fcfc Kuteybe'nin lm <715 son bahan) taerine bu ileri harektta d*ati eken duraklamann telm halrfelerince ho karlanmad, hedefe kararllrirfteynelecektajmandan bulmak maksad ite, Horasan valilerini sk i* deitirmelerinden anlatmaktadr. Ancak, yeni vftMvtn baanszla uramalarnn balca seba&i, Isfikfl istemeleri tabi olan yerli prenslerin Araplarta ibirlii isteksizliinden ziyade, banda Kaan Su-lu'nun bulunduu Trgi topluluunun id-

152

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

153

gstermesi ve hatta, islmn din akidelerini deil, fakat Arap sultasn Mverannehirden skp atmak azmi idi. Nitekim bu mcadele devrinde Arap ordularna kar kanlarn hepsi, islam kaynaklarnda Trk" olarak belirtilmektedir. Byk mcadelede, phesiz, bu blgenin ve Seyhun tesi Trk lkelerinin, mehur -Asya kervan yolu zerinde yer almalar dolaysiyie, iktisad ehemmiyeti de rol oynuyordu. Halfe mer b. 'Abd'l-Aziz (717-720) tarafndan tyin edilen ilk vali El-Cerrh b. 'Abdullah'n Seyhun tesinde giritii ilerleme teebbsnn, kumandan durdurup muhasara ederek, Arap kuvvetlerini geri atacak ekilde gelien Trk mukavemetinin karsnda sarslmas , Emevler'i, aradaki Trk engelini kaldrmak iin , in ile temaslar kurmaa sevk etmi, bu maksatla phesiz Araplar'n msaadesi ve teviki ite gerek Mverannehir "hkmdarlarndan, gerek dorudan doruya Araplar'dan heyetler gnderilmi ise de, hibir netice elde edilememiti. Keza, Trgi Devteti'nin ana siyaseti anlaldktan sonra, bundan aldklar cesaretle, Buhara "hkimi* "Tuad, Kmez "hkimi" Marayana ve aganyan hkmdarnn Araplara kar yardm iin in'e mracaattan (719'da) sadece bir nzaket muamelesi tte savuturulmutu. nk, Arap ordularnn Seyhun tesine gemeleri ile ayn zamanda (719) balayan in'in batya doru - Gk-Trk hakanlnn akamete urat-geniieme siyaseti bu defa Trgi duvarna arpma tehlikesi ile karlamakta idi in'in imdilik "durumu idare* yoluna girmesi dolaysiyie ete kendilerini serbest hisseden Trgiler batda faaliyete getiler. Bunun zerine Mverannehir'de balayan Arap aleyhdan hareketler Trgi basksna iyiden iyiye yardHCT oluyordu. Seyhun'u aarak Mverannehir'e giren Trk ordusu kumandan Kkyr Semerkand yakrona kadar sokularak Hk byk baary kazand: bamda yeni kumandan Sa'id to. AbdffKAzte'in bulunduu Arap kuvvetlerini malup ve kumandann* bir mddet enber iinde tuttu (72% Bu vali deitirildi. Yerine gelen &~ Hara (721 son bahan) iddet yoluna bavurup yerlerini terk eden halk Hocand blgesinde teslim olmaya zorlayarak hepsini ldrtt iin canlarn kurtarabilenler ktleler hafinde Trgiler'e smyorlard. Mverannehir'de tam bir ittfll havas esmekte idi Halife Hiam (724-743) bu valiyi de azl ederek, yerine Mslim b. SakJ'i getirdi (724 baslar). Arap asker kuvvetleri arasnda da ihtilf ba gsterrsi ve Yemen'i kuvvetler te'dip edilmilerdi. Fergane^e yrmek zere, Mslim b. Sa4id idaresinde. Seyhun'u geen Arap ordusuna kar bizzat Hakan Su-lu kt. Ordusuna ric'at emri veren Mslim susuz yollardan aralksz ve cebri yry He 11 gn ekildi ve talamadklar iin btn arlklarm yakmaya mecbur kaldktan sonra, Seyhun kysnda, TrgiJer'te ibirlii hlinde buluna yerli ta&tler tarafindan durduruldu Suya eriememiti. Arkadan hakan hzla gelmekte olduu .ffet, bin mklat ile nlerindeki engeli aan Arap kuvvetleri ar telefat ve zayiat pahasna Semerkand'a doru ekilmee muvaffak oldular. 724'de Seyhun tesindeki btn Arap kuvvetlerinin geri atlmas ile neticelenen ve her tarafta Arap nfusunun krrlmasma sebep dan bu seferdeki Mzmet Arapiar' uzunca bir mdt fdafaada kalmaya zoriarn ve yalnz MvernnaMr'de deil, Tbaristan'da vjdfc er gney blgelerinde idareciler ve hsifc Trgiler'e* kurtane gz ile bakmaa balamlard. Trk kuvvetlerinin btn lkeye yayldklar ve MverannehfCiArap muhafz M'alannm merkezi Semerkand nnde bile grndkler* bu srada Horasan vfisi tekrar deitirildi. Fakat yeni vali Esed b. Abdullah, 726'da Huttal'da Sulu Kaan karsnda baarszla urad iin, btn Mverannehir Arap ikfidan-

nn tehlikeye dt bir zamanda azl edildi. lkede Emeviler'e kar i ve Abbas propagandas da hzlanmakta idi. Hakan Su-lu durumdan faydaland, yerli muhaliflerle ahenkli bir ekilde alarak, Buhara'y zaptetti (725). Arap idaresi Semerkand, Debsiya ehirleri ile iki kk kaleye mnhasr kalmt. Yerli halka bir ok msaadeler bah etmesine ramen mid ettii ilgiyi gremiyen yeni vali Eres b. Abdullah'is Sulem, Beykent yaknlarnda hakan tarafndan sktrlarak, ikinci bir "susuzluk vaka'na duar edildi, nihayet Semerkand'a doru ekilmekte iken yetien hakan ve Kl-ur idaresindeki Trgi kuvvetleri tarafndan Kemerce kalesinde 58 gn mddetle kuatld. Artk Hrezm'de bile Araplar'a kar kmldamalar grlyordu. Su-lu'nun maksad, Semerkand'daki Arap merkez ordughn drp Araplar' Mvernnehir'den tamamen atmakt. Bu sebeple Semerkand' kuatmaa hazrland srada, arpmaya cesaret edemiyen karargh kumandan Sevre b. Hur, yeni tyin edilen Horasan valisi Cuneyd b. "Abdunahman1 B-Mrtfyi Merv'den imdada ard. Fakat Trgiler tarafndan yolu kesilmiti. Zaruri olarak geilmesi mkl da yollarna den Cuneyd Savdar dalarnn dar geitlerinde hakan tarafndan sktrld, yorgunlua ilveten susuz da kalan ordusu, yer-yer baskna uruyordu. Nihayet 12 bin kiilik kuvvetinden 10 binini telef olmas karlnda, Semerkand'a ulaabildi (Geit sava* Vak'at'-i'b). Durumdan haberdar edilen Hafife Hiam'n emri ite Kfe ve Basra'dan 20 bin kisttik bir takviye ordusu Semerkand'a gelirken, fa da yaklamakta olduundan, daha fazla kalmak istemiyen hakan. Buhara'y da tahliye ederek, ekildi (732). Cuneyd'in 734 balarnda lm le, zaten Arap nfuz ve kudreti iyfee kntm olan Horasan vilyetinde, "sffyah bayrak aan", AbbaF taraftar, Haris b. Sureye'm isyan ederek BeHlv arkacndan Vtifkrnerkezi Merv ehrini zapt etmesi- Mvernnehir'de durumu bsbtn feariftrd. Yeni valilerin 3 sene (734-737) kendisi He uramak zorunda kaldklar Haris sonunda Trgiler'eiffica etti. Hakan SMu Mverannehir'e kar son seferinde hayR-mtteRk bulmutu: Haris taraftarlarndan baka, Sogd hkmdar (yani Grak veya olu) Usruana hkimi, (Takent blge) hkmdar', Huttal hkmdan. Bu liste "Mverannehir'dekl Arap nfuzunun nasl Tfkier'e gemi olduunu" aka gstermektedir. Hakan, Belh'e doru ilerledi. Cuzcan'a girdi, nce Tuharistan' Araplar'a kar ayaklandrarak mahall bir destek salama faydal gryordu. Fakat vii Esed b. 'Abdullah hakan ordusunu arkadan vurmaa muvaffak oldu {737. Haristan savap Esasen Su-lu, Araplarla birleen Ouzcan hkmdannm tyanstine uramt. Memleketine dnen Su-fo Kaan, herhalde mrn harcad bu mcadeleye devam edecekti, fakat kendisi o zamanlara kadar byk hizmetlerini grd Kl-ur (^ Baa Tarkan) tarafndan ldrld (738). in'in Trk babularn birbirine drme esasna dayanan tahriki siyaseti bir daha hedefine ulam ve Kara TrgiterMe San Trgiler'i birbirine iyice dman etmiti. Sar Trgiler mcadeleyi kazandlar. Babular Baa Tarkan (Kt-ur) rakibi Kara Trgi babuu Tu-mo-e'yi malp ederek ve onun "kaan1 yaplmasn istedii Su-lu'nun olunu ortadan kaldrarak kendini "kaan" iln etti. Bu arada in'in On-oklar "kaan" tyin ettii. Ama ailesinden son hakan olan HM malup edip ldrmesi (739), in'i, lau defe Kara-Trgiler'i desteklemee sevk etti. 742'deki Trgi kaan -eimi Kutlug Bilge bir KaraTrgi babuu idi. 753'de hakan Hn edilen Tngri Bulm da bir Kara Trgi idi. Urun sren M taraf arasndaki mcadeleye Karluklar da karmlar, Trgi iktidar bsbtn zayflamt. Nihayet 20

154

TRK DNYASI EL KTABI

TRKTARtHt

IBS

sene iinde gittike kuvvet kazanan Kartuklar To-lular ve Nu-i-piler arasnda stnlk kazanarak, sklet merkezi u vadisi olmak zere kendi hkimiyetlerini kurdular (766).

stn saladlar. Tarm havzasndan itibaren bat Karluklar'a, dou blgesi Uygurlar'a it olmak zere Orta Asya'nn yine Trk hkimiyetinde kalmasn temin eden bu savata urad hezimet yznden in ar i buhranlara sahne olmu ve artk bir daha bat ile ilgilenememitir. Kartuklar, tosa bir mddet, Uygurlar'la Orta Asya'da iktidar yarna giritiler ise de, Uygur Kaan Mo-Yen ur karsnda tutunamyarak (756} Tarm blgesinden ayrldlar, daha batya ekildiler ve 7-8 yl iinde Tarbagatay ve Cungarya'ya 766'da da, ken Trgi hkimiyetinin yerine, Tala sahasna yerlemek suretiyle eski Bat Gk-Trk hakanl sahasnda hkimiyet tesis ettiler. Bakentleri Balasagun idi. tken'in stnln tanmakta devam ediyorlar, ayn zamanda, siys birisim olarak Trkmen" adn da tayorlard. Kendi soylarn Gk-Trk hakan ailesi Ana sllesine balyan Karluk yabgulan, hkimiyetin "kutlu tken" lkesi ile sk alkas inancn muhafaza ediyorlard. Fakat Uygur Hakanl orada yklnca (840V, Krgzlar' dikkate almyan Karluk yabgusu, Trk hakanlarnn "meru halefi" sfat ile, kendini "Bozkrlarn kanun hkmdar" iln ederek Kara Han unvann ald ve merkez olarak da eski Trgi bakenti Balasagun yanndaki Kara-ordu (veya Kuz-ordu) yu seti. Bylece gelecekteki byk Kara-Hanl devletinin temelini atmak gibi ikinci bir tarih rol oynayan Karluklar o srada slm dnyasnn en yakn komular olduklarndan, Arapa-Farsa eserlerde kendilerinden ok bahsedilmi (Karluh, Halluh) ve Hudud'p-lem (10. asrn son eyreiyla verilen ftgiye gte, Karluk lkesi; douda Tanr Dalar, Yamalar ve Ouzlar, kuzeyde Tohslar, ililer ve Dokuz-Ouzlar, gneyde Yamalar'm bir ksm ve Mvernnehlf te snrlanm ok bakml bir memleket olup Trk lkelerinin en gzeli" idi. eserde burada mevcut olan 15 ehir ve kasabann adlar saylmakta ve Trk kabileleri zikredilmektedir. Kara-Hanl Devleti'nin esas ktlesini meydana getiren Karluklar, bu hanedan yeleri arasnda mcadeleler ba gsterdii tarihlerde devlete kar cephe alarak huzu^aSk karmaa baladlar ki, bu tutumlar Kara-Hifay hkimyeHnn OrtaAsya'da abucak gelimesinde tesirli olmu grnmektedir. Kara^Htay hkmdar Yeh-lu Ta-ih (Kr-Han) 1137'de Semerkand Kara-Hanl han Mahnmkf u malp ettii-zonan, bu han tarafndan days olan Byk Seluklu Sultan Sencer'e jjaplan ikyet, uranlan malbiyette Karluklar'n dahli olduunu gstermektedir. Sultan Sencer de Karluklar' tedip etmek iin kt seferde karsnda Kr Han' bulmutu. Sencer'in bu savata malbiyeti (1141 Katavan sava) ok mhim bir hdise olarak, "put-perest" Kara-hitaylar'in t Horasan snrlarna kadar sokulmalarn inta etmiti. Harezrnahta&UtArslan zamant) ite Kara-hayiar arasnda da birok anlamazlklara sebep olan Karluklar'n, bu arada Babular Yabgu Han ldrld (1157& dierdbfo Kartuk babuu Ayyr Bey, Kara-hitaylar tarafndan w edildi (1172). Mverannehir sahasndaki bu karklklara sebep olduklar grlen Karluklar'a kar, Harezmah Al-d-din Teki (1172-1200) bozkrlar blgesine el atarak Kangl ve Kpak gibi dier Trk boylar ile kendini takviye ihtiyacn duydu. Bununla beraber, az sayda da olsa, Harezmahlar ordusunda hizmet gren Karluklar'n, Trkistan'da ve Kara-Hanl tbiiyetinde olmak zere bir beylie sahip bulunduklar anlalyor. Mool istils balad sralarda (1215) merkezi Kayalg (li nahiftin- dousunda) olarak,, davam edan bu baylin banda II. Arslan Han var-

tik olarak n y Tang-shu (7. as*r)'da zikredilen (Ko-lo-lu) ve adlar Karlk (kar yn) mansna gelen Karluklar'n Trk soyundan geldikleri ve Gk-Trkler'in bir boyunu tekil ettikleri ayn in kaynanda belirtilmi ve oturduklar saha olarak da Attaylar'm batsndaki Kara-lrti ve Tarbagatay havalisi gsterilmitir. Onoklar'm bir ksmn! meydana getirdikleri anlalan Karluklar burada kabileden kurulu birlik hlinde bulunuyorlard (-Karluk). Daha stemi zamannda Trk hkimiyetinin Hazar kuzeyi ve Mverannehir'e doru genilemesinde phesiz byk rolleri olmutur. Her ki Gk-Trk hakanl devrinde Karluklar'n durumu yukarda aklanmt. 630 680 yllar1, arasnda, dier Trk boylar gibi, bunlarn da zaman zaman in'e bakaldrdklar grlmektedir. 640 sralarnda Turfan'n kuzeyine kayan Kartuklar inliler tarafndan malp edilerek (650), P'ei-ting eyaleti (Tanr Dalarnn kuzey sahas)'ne balandlar. Fakat boya bal her kabile kendi reisleri tarafndan idare ediliyordu. Bu haberi veren in kaynaklarnn, 665'e doru, Kartuklartn m nfuzundaki ne Bat ne Dou Gk-Trk kanadna bal olmakszn yaad4ann kayd etmesi dikkate deer. Evvelce Kl-Erkin unvann tayan Karluk beyi bu tarihlerde 'Yabgu' unvann almt ve kuvvetli bir orduya sahip idi. Daha sonra Kapagan Kaan taralndan L Gk-Trk hakanlna balandn grdmz Kartuklar, in'in de tevik ve tahriki ile, Gk-Trkler'e kar ayaklanarak iddetti mcadelelerde bulunmulard. Be Kagan'n lmnden sonra, tekrar faaliyete geerek, Uygur ve Basmalarla birlikte, Gk-Trk hakanlnn yklmasnda messir oldular. Basmtllar hkim duruma geldikleri srada (742), "Sa yabgu" mevkiini alan Kartuk babuu. Uygur hakanlnn kurucusu Kutlug Kl Bilge zamannda, daha stn saylan "Sol Yabgu'lua ykseltildi. Fakat bu, Karluklar'n tamamn temsil etmiyordu: Be-Bak havalisinde oturan Karluklar'n kendi setikterkayr bir yabgulan vard: TorvBi+ge Ancak tken'de yeni kurulan Uygur hakanl btn Kartuklar tarafndan st tannyor ve yabgular hakana bal bulunuyorlard. Batda EmevS-Arap iterlemesini durdurmu olan Trgi hakanlnn kntye doru gittii bu tarihlerde Orta Asya Trk lkelerinin korunmas gibi bir tarih vazife, bu defa, Kartuklar a dmt. Geri Mverannehir yine Arapiar'tn nfuzu altna girmi ve Seyhun tesinde baz* Arap ilerleme teebbsleri grlmt, fakat bunda, artk eski devir Emevf istilclm mahede etmek mkld. Zira gittike ttstl artran Abbas propagandas. Emevfler'in imtiyazk "Arap milleti adna fetih" dstru yerine, btn islmlar arasnda farklln kaldrlmas ve eitlik dncesini yayyordu. Bylece Arap basksnn yice hafiflemesi inliler'i Orta Asya'da bir iktidar boluu husule geldii zehabna gtrm, bundan dolay inliler eski Orta Asya siyasetlerini canlandrarak. Kartuklarn dahil bulunduu blgeye yeniden el koymak istemilerdi. Bu suretie neticede mehur Tala muharebesi meydana geldi (7f,1 Temmuz). simiaria inliler arasnda cereyan eden bu savaa kadar Karluklar rangtar*m tarafn tutmakta idiler. Fakat onlarn gittike aa kan siyaseti karsnda, son anda, Arapiar'la ibirlii yaparak, inliler'in ar malbiyete urama

156

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

157

di. Arsian Han, Uygur Idi-kut'u Baruk Re birlikte btn Asya Trk lkelerini batan baa ineyen Moollarn hkm altna girmitir. Cengiz Han'a itaat eden ilk Mslman hkmdar olup 1221'de len bu Karluk "hanfnn oluna da, zkent ehri verilmiti. Cengiz Han zaman Mool devleti idaresinde vazife alm Karluklar grlmektedir.

8. Ouzlar
Ouz ad "ok" kelimesinden getirilmektedir. Ok, Trke'de ayn zamanda "kabile* mansndadr. Nitekim kelime, daha o alarda, ince'ye "kabile" diye tercme edilmitir (mesel On-ok= On kabile). Buna gre" ok1 szne eski Trke'de oul eki olan ar ilvesi ile tretilen "Ouz1 ad aslnda "ethnique" bir isim olmayp, dorudan doruya Trk kabileleri" mnasn ifade eden bir kelimeden ibarettir. "Ouz" ad itte defa Barlk ay (Ulu-kem= Yenisey'e dklr) kysndaki 1. kitabede grlmektedir ("Alt Ouz bodunu"). Burada 6 kabilenin birleerek bir "budun* tekil etmi olmalar bahis mevzuudur. Kitabe, Beylerine it olduuna gre de, bu Ouzlar'n daha eskiden bu havalide birlik hlinde mevcut olduklarn kabul etmek lzm gelir. Fakat Ouz tarznda adlandrmann ok daha gerilere gtrlmesi mmkn grlmektedir. in kaynaklarnda , M.. 2. asra it, O-kut adnda bir kavim (O zaman Trk ad yoktu) zikr edilmitir. Bu ad Trke "Ogur" isminin ince'deki eklidir ki, Trke'de Z sesini II telffuz eden Trk topluluklarnn syleyi farkndan ileri gelmitir. Yani Ouz adnn R Tresi'ndeki ifde tarzdr. in kaynaklarnda O-kutlar'n yeri olarak gsterilen TarbagatayKobdo blgesi, bilindii gibi, Trk sahasdr. 6. asrdan itibaren Gk-Trk hakanlnda toplanm olan Trk kabilelerinden bir ksm, 630'da balayan fetret devresinde, dier bir ok Trk boylan gibi, kendi aralarnda birlik kurarak, Tola-Selenga rmaklar blgesinde Dokuz-Ouz "kaanln* meydana getirmilerdi. 682 ylnda llteri tarafndan malp edilen Ouzlar (nek gl sava) bu durumda idi ve muharebede len Ouz devleti bakan Baz Kagan'tn balbal, sonra llteri Kagan'n mezarna dikilmiti. Gk-Trk hakanl devrinde Ouzlar'n davranlarn ve isyanlarn yukarda grmtk. Bu mnasebetle kitabelerdeki ifadeler Ouzlar'la Gk-Trkler arasnda bir ayrm yaplmadn, hatt hakanln temelini Ouzlar'n tekil ettiklerini belirtmee yeter. Bu sebeple Ouzlar'la Gk-Trkler'in ayn olduu zaten kabul edilmiti. Ancak, V. Thomsen, Tonyukuk kitabesine tahsis ettii son makalesinde Ouzlar Trkler'in yksek hakteiyetinde Wr kabile birlii" olarak gstermekte ve bu tarih gerek sonra "ethnique" ayrlk gibi ahnarak, mesele yeni aratrmalarla derinletirilmi bulunmaktadr. Bylece, Ouzlar' Trk kabul etmek veya "baka bir ethnique teekkl saymak gibi ok mhim bir ihtilf noktas ortaya kmtr. Burada, nce zerinde durulmas gereken husus, Ouzlar'a mukabil, Trk adm tayan bu ethnique topluluun var olup olmaddr. Buna hemen ve kesinlikle menf cevap vermek mmkndr. nk Trk" adnn, g-kuvvet mnas ile, *ethnique" ayrlk gsteren bir sm deil, fakat Trk soylu ktlelerin kurduu Gktrk devletini ifade etmek zere kullanlm bir siys ad olduu zikredilmiti (bk. yk. Trk ad). O hlde onlar da "Trk" soyundan gelen Ouzlarla ayn ethnigue zmreye dahil, y-

ni hem Ouzlar, hem "Gk-Trkler" ayn rkn mensuplardrlar. imdi ikinci mesele geliyor: Gk-Trk devletini kuranlar hangi Trk" zmresi idi? Bilindii zere bu devlet, ad "Ana" olan eski bir Trk hkmdar ailesi tarafndan, etrafndaki Trk soylu" ktlelerin yardm ile kurulmutu. Bu ktleler ise, ancak, kabileler birlii hline gelmi Trkler (yni Ouz) olabilirdi. W. Bartholdun "Gk-Trk hakanlarnn Dokuz-Ouzlar'dan ne'et ettii* gr, kadm Ana ailesinin bu Ouz bl mensuplar ile ilgisini isbat etmei gerektirir ise de, 6-7. asr Trk (Gk-Trk) ktlesinin dorudan doruya Ouzlar'n bu grubundan meydana geldii in kaynaklarnca aklanmaktadr. T'ang devri vesikalarnda (Tang-su ve Kiu T'ang-shu yllklar ve ayrca 4 hal tercmesi). Dokuz kabile (Kitabelerdeki "Dokuz-ouzlar), bazan Trkler'in (Gk-Trkler'in) dokuz kabilesi" veya "Dokuz kabilenin Trkleri (GkTrkleri)", bazan da Tles'lerin dokuz kabilesi" diye kaydedilmitir. Hl tercmelerinde bunlardan 4 tanesi de zikredilmitir. Pa-ye-ku (Bayrku), P'u-ku (Buku, buu), T'ung-lo (tongra), Sse-kie-. Demek ki, Tlesler'in Dokuz-ouzlan le, GkTlder'in Dokuz-ouztaffi ayndr. Yni, Ouz kabileleri, Gk-TrWer meydana getiren topluluktan bakas deikftr.'n kaynaklannda. Gk-Trk hakanl devrinde Ouzlar'n kendi balanna (mesel dorudan doruya "Ouz* olarak) zkrediimeyip, sadece Dokuz kabile (Ku-sin) diye, Ouz kelimesinin tercmesinin verilmesi, bizzat Tu-fce (TM0 den baret topluluun ayn bir isim altnda belirtilmesine h&ya bulunmadn gsterdii gibi, kitabelerde I. Gk Trk hakanl anda "Ouz" adrin gememesi de ayn sebepten iteri gelir. Ancak fetret devrinde Ana~oullartnirT in saray emrinde birer kukla durumuna dmeleri zerine, baz kabileler keraft aralarnda tekiltlanarak br devlet" kurmularda W, II. Gflk-THk hakanl zamannda hkmdar ailesine kar ayaklanan ve hkmetin dier Imknlan ile bastrlmasna alan, bu tekiltlanm" Ouz birliidir. Bundan sonra kitabelerdeki Trk badm* tbiri phesiz dorudan doruya hakan idaresindeki ktleleri ifade ediyordu. Kitabelerde hakann X)uz bodunu Trk bodurumdan idT demesi ile, bu Ouzlar*in isyan hlinde olmalar arasnda bir elime grmek gtr, zira, mesele, "halter*1 vaktiyle destekleyip ycelttii hanedan ite mcadelesinden ibarettir (Trk talihinde bunun baka mislleri de vardr, KariuMar'n KaraHanh'lflra, Trkmenler'in Seluklu sultanlarna kar direnmeleri ve bizzat bir Ouz olan Sultan Sencer'in si Ouzlar'la arpmas...). Bilhassa slm kaynaklarnda Uygur'lann Dokuz-ouz olarak bahsedilmesinden doan karklk, Uygur uruglan Be Dokuz-ouz kabilelerinin tesbitinden sonra (bk. yk. Uygurlar) giderilmi olmaldr. Uygur hakanlnn balangcnda henz tegta- olan Mo-yen-or Ouzlar'n banda bulunuyordu. Fakat Ouzlar az sonra Uygur hakanna da yan ettiler. Bu defa "Sekiz-ouz* halinde, idiler. Mo-yen-ur Kaan. Otuz-Tatarlarla ittifak etmi olan Ouzlar' Burgu'da ve Selenga kysnda arka arkaya malp etti. Ouzlar Selenga'y geerek ekildiler. Bundan sonra, anayurt blgesindeki Ouz topluluu hakknda fazla bilgi yoktur. Herhalde bat ynnde geni lde bir g hareketi bahis konusudur. tbntt: Esir, hafife B-Mehd? zamannda (775-785) Ouzlar'n Mverarmehir havalisine geldiklerini bildirmekte ve AI-TaberTde zikredilen. 820-821 ylnda Urusana (Seyhun-Semerkand aras) ya yaplm Wr Dokuz-ouz" aknnn bunlarla ilgili olduu

168

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

159

tahmin edilmektedir. Buna dayanlarak "Ouz birlii' mensuplarnn, hem de ok kalabalk ktleler hlinde .Orhun blgesinden nce Tala havalisine g etmi olmalar gerektii ve Seyhun Ouzlar'nn 11. asrda konutuktan Trke'nin ketime ve syleyi itibariyle dou Trkleri'ninkinden farkl olduu dikkate alnarak, bu gn 9 asrdan nce vukubufmu olmas lzm geldii iteri srlmektedir. ? 10. asnn Dk yansnda Ouzlar Seyhun bozkrlar ite, o civarndaki Karacuk (Frb) ve Sayram (isficab) ehirleri havalisinde grnmekte idiler. slm corafyaclarna (A!-Bathi,lstahrir Ibn Havkal) ve Hudud'l-lem'e gre, Ouzlar'n sahas batda Hazar denizine (bu denizin dousundaki yarm ada bu sebeple Trke Mankiak adsn almtr), gneyde Grgen ehri ile, bunun kuzey-batsndaki Cit kasabasna ve Baratekin'in kasabasna (Aral glnn gneyinde), Mverannehir'de Buhra'n>n kuzeyine, Karacuk dalarnn eteindeki Sabran ehrine kadar yaylmt ve Karacuk dalarndan Hazar'a uzanan yar le "Ouz bozkr" (Mafzat W3uz?ya) denilmekte idi. i??Ov nt.0Hj Ouzlar 10. asrn lk yarsnda, klk merkezi Yen-kent olan bir devlet kurmulard. Bata Yabgu bulunuyor. Kl Erkin unvanl bir babu ona naiplik yapyor, orduyu Su-bat idare ediyordu. Yabgu Devletinin, komular Peenekler ve Hazarlarla mnasebetinin pek dostane olmadn gsteren deliller vardr. Ibn Fadian (10. asnn ifc eyrei) ve EJ-Mes'udye gre, aralarnda sava eksik deildi. Harezm'in yerli hanedan Afrigler Ouz basks altnda idiler. Ouzlar'n doudaki komular Kartuklar ile de mcadele hlinde olduklar, aralarndaki savalardan birinde, Ouz Yagusu'nun tmesinden anlalyor. Dier taraftan Kgari Mahmud, Ouzlarla jilier arasmda kkl bir dmanlktan bahseder. Kuzeyde Kiroekfer ile ise bazan dosta, bazan hasmane mnasebetler devam edip gidiyordu Bu Ouzlar, umum Trk" ad yannda, yine siys bir isimlendirme olarak Trkmen* adn* da tayorlard ki, Mslman lkelerine geldikten sonra- slm kaynaklarnda bu isimle de anlmlardr. Ouz Yabgu Devteti'nn tarihi hakknda bakaca ak bilgiye rastlanmyor. Son Ouz Yabgusu oiarak AH Han adnda birini zikreden ve Selukiular'n ilk zamanlar TtfKtek bunlarn fcan dman* olarak Turul ve ar Beyleri haylf uratrdn bildiimiz mehur Cend hakimi* ah-mefiki de Ati Hanta olu gsteren Reid'd-dtfVin (14. asnn i*k eyrei) bu malmat 'destnf mhiyette grlmektedir. Yabgu devleti zamannda Ouzlar -ok ve Boz-ok diye iki ksm hlinde tekiJtianmtard Bu ksmtan meydana getiren Ouz kabileleri hakknda ttffri Kg'anY Mahmutfun DtXnde<11. asnn 3. eyrei), dieri Red-d-dlffin Cmi-t4evrih (K. asnn ilk eyreimde olmak (Here iki liste mevcuttur. DLT'de ayr, ayr damgalan ile birlikte 22 kabile gsterilmi, Red'd-din ise, hem kabile saym 24'e karm, hem Boz-cfc, -ok tasnifi yapm, ayrca damgalara ilveten, her kabile* nin, 'ongon' unu belirtmitir Ouz kabileleri: Boz-ok'lar: Kay, Bayat, Alka-evli (Alka Bk), Kara-ev (Kara-blk). Yazr, Der, Dodurga.Yaparl (DLT'de yok), Afar, Kzk (DLT'de yok), Bedili, Karkn (DLT'de yok. Bunun yerine aruklu). oklar: Bayndr, Peen. avuldur, epni, Sakr, Eymr, Alayuntiu, Yreir, dir, Bdz, Yva (va), Knrk. 1000 yllarna doru Ouz Yabgu Devlet ykld. Bunun, Kimekler'den bir kol

olup, 9. asrda bir kuvvet olarak beliren Kpaklar (Kumanlar) "in basksna ilveten, Seluklu ailesinin kendilerine bal ktlelerle birlikte ayrlmalar neticesi vuku bulduu kabul edilmektedir. Kgarl'nn haritasna (DLT.I.** ilve) gre, 11, asr ortalannd Kpaklar 'Ouz bozkn'n ve Seyhun nehrinin aa mecras saha-sn igal etmi bulunuyorlard. Yabgu Devleti'nin inkraz zerine, Ouziar'dan kalabalk bir ksm Karadeniz'in kuzeyinden batya gm (Uzlar), dier bir ksm end blgesine, oradan da Horasan'a ynelmitir (Seluklular). Yerlerinde kalan Ouzlar'n 11. asr ortalarnda Karacuk dalar blgesinde Manklak'ta ve Seyhun kysndaki kasabalarda oturduklar; Mool istils srasnda da Cend'de ve Karakum'da Trk" (erin bulunduu grlmektedir. Umum Trk tarihi iinde Gk-Trk ann, Trk milletine yn verici, merkez bir hviyet tadn yukarda sylemitik. Kurulduu 6. asrdan zamanmza kadar, hemen btn Trk dnyas onun derin izlerini muhafaza etmitir. Asya Hunlar'ndan daha geni lde ve tbir caizse daha uurlu bir ekilde Asya Trkln nefsinde birletirmi olan Gk-Trk hakanl, Orta AsyaYn bat snrlarnda Trk halknn kesafetini kaybettii yerlerde, siyaseten zayf dt zamanlarda bile, Trk nfuzunun yaylmasnda byk rol oynamtr. Kaynaklardan anlalyor ki, 8. asr ortalarnda Mvernnehir, Takent, Fergane, Huttal, &nan ve Tuhsristan'da grlen "kratlklar" ya Trkler tarafndan kurutmu veya Trk siys ve kltrel te'siri altnda gelimi teekkllerdi: Huttal kiral Ergin unvann tayor ve in'e Tarhan'nVanl eliler gnderiyordu (733; 740, 750 yllarnda). Buhara *krat" Tu-ad, 720de kardei Arslan-banH 'm'e eli gndermiti. man "kratf'nm elileri de (743} Tarhan ve ad rwanlann tayorlard. Takent "kral'nn ad Tegin" idi. Tuharistan "krarnn unvan ise "Yabgu" idi ve bunun in'e gnderdii (738) elisi Inancu Tltan idi^TSO ylnda Kittug, Tuharistan Yabgusu bulunuyor ve bu Yabgu ailesi Ana sllesine balanyordu. Bir gre gre, Abbas halifesi Al-Mu'tasm zamannda (833-841) nl Trk kumandan Anas Tuharistan yabgularna mensup idi. Uygur, Trgi, Karluk, Hazar hkanfeklar Gk-Trk hkanlfnm devam idiler. Uz, Peenek, Kuman-Kpak boylar ondan ayrlm zmrelerdi. Yukar lti blgesinde Kimekler, Aral Gl'nn kuzeyinde bir Kpak grubu olan WmgWap,t; KgarHn kuzey-cfouy, zkent, Tala ve u blgesinde bir Karluk kabilesi olan Yamalar, yine bir Karluk kabesi olup, k gln gney-batfsnda, sonralar Tala ctearnda, Barsgan tesinde Kgar havalisinde ve MfVerannehir'de oturan ifljlier, keza bir Karluk kabilesi olarak, Ik gl-u rma arasnda grlen Tohslar. Tuharistan, Gazne, Belh. Sicistan-kuzey Hindistan'da Kaalar, KgarBalasagun-Talas- Fergane arasnda Argu, Yabaku, omui, Igrak, aruk, Ezgi, Kenek vb. topluluktur Gk Trkler'e bal Trk kabileleri dHer. Ayrca Kartuk, Yama, Sl, Tohs yolu Ne Karahartfar Devleti; vaktiyle ayn camiada yer alan eitli Trk gruplar yolu ile Gineli, Harezmahlar, Hindistan Trk devletleri; Ouzlar yolu ile Byk Seluklu mparatorluu, Seluklu devletleri, AtabeyHMter, Tflrkrnen beyfikteri, Anadolu beylikleri, Kara-koyunlu ve Ak-koyunlu devletleri, Osmanl mparatorluu ve Trkiye Cumhufly&f hep Gk-rk hakanlnn, ethnltjue bnye, itima, idar, askeri ve kltre) vrisi olmulardr.

160

TRK DNYAS EL KTABI

TRK TARH

161

9. Kimekler
M. Kemal ZERGN Ortaa'da Trk Anayurdu'nun bat kesiminde yaayan Kimekler (Kimegler), eski ve byk bir Trk ulusudur. VIII. yzyl ortalarndan XI. yzyl ortalarna dein sren br devlet de kurmulard. Onlarn gerek tarih ve gerekse yaay tarzlar, Trk tarihi aratrmalar iin olduka mhim ise de, imdiye kadar etraflca efe aln-;namtr. Kaynaklan Kimekler'in yaam olduu blgenin yerli tarih kaynaklar son derece kttr. Orada yrtlen arkeoloji aratrmalar pek yetersiz bulunduu gibi, yazl tarih kaynaklar da henz ete gemediinden, Kimek lkesi'nin haberleri yoktur. KkTrk a yaztlarnda (VIII. yy.) Kimekler veya bu boybirliinde bulunan teki boylar zerinde bilgi verilmemektedir. Komu blgelere ait yabanc kaynaklar da titizlikle taranarak, incelenmemitir. iniier'in kuzeybat ynnde ve olduka uzakta bulunmalarna ramen onlarn Kimekter'i bildiklerini Saray Yllklar'ndaki kaytlardan anlyoruz. Bize ulaabilen baz eski kaytlarda, IX. ve X. yzyla ait telm corafya eserlerinde bulunuyor. Bunlar dzenli ve etrafl deil, tccar ve gezginlerden derlenmi kk bilgilerden ibarettir. X. ve XI yzylda Bal Trkistan'da hazrlanm corafya eserleri arasnda yazar bilinmeyen 'Huddi'-lem" (982) ile Abdlhayy Gerdi^Fran "Zeyn'l Ahbr" (lOSO)tnda olduka geni bilgi toplanmtr. Bu ikisinde, ayn zamanda nceki yzyldan baz haberler de bulunuyor. Sonraki yzyllardan, Seluklu saray tabibi erefzzemn Tbir Mervezi'nin "TebyitO - Hayavn" (1120) yazar belirsiz "Mc^ meiVFevrih" (1126) ve Fahreddin Mbrek-h'm 'ecere4nsb" (1206) adl eserlerinde de baz bilgiler verilmitir. Ancak btn bu eserlerdeki kaytlar, Kimek lkesinde gemi tarih olaylar ve yaay tarz hakknda yeteri kadar bilgi salamadndan, bize onlarn ak bir tarihini ortaya koyma imkn vermemektedir. Kimek Ad: Bu boy adnn (ethnonym) yaps ve kk zerinde pek durulmamtr. Kimek ad Kgari Mahmud Be'in "Dvn Lgafit-Trk" (1074)'nde gemiyor. Elimizde Arap yazsyla dan* Kmk" '(908i de kef) yazlnn Trke sylenii elbette "Kimek (Kimk)" olmaldr. Merhum Prof. Dr. Z.V. Togan'n bunu Kimak veya Kemak okuyuu uygun deildir. Kimek adn aklamak isteyen Alman bilgini Joseph Marquart, bunun aslnda 'lki+lmk"den ksalma yoluyla ktn, onun da belki boy birliinde bulunan ilk iki boydan (imi+imk) oluarak doduunu ileri srmt. Baarsz ve tutarsz bir aklama olduu ortadadr. Bir tere ilk adn okunuu kesin deildir, sonra Imek'in Yimek ekli daha yaygndr. O halde bunlara nasl Imek diyebileceiz? Ayrca bu yorum, bataki K-'nin nasl trediini de yeterince aklamaz. Bize gre Kimek (Kimk) boyad, Kime (krna) "gemi" szcnn ilk ekli olan

'Kimeg'dm alnm olabilir. Bilindii gibi onlar Erti (Irt) rma'nm ki yannda yaamlard. te bu byk akarsuyu gemek iin, onlarn kullandklar bir tr gemiden alarak temufannca verilmi olabilir. Trk boybiliminde byle kullanlan hayvan veya eyann boya ad olarak verildiini biliyoruz. Nitekim biimce buna benzeyen "Kangl" ve "Kayg" adl boylar da eski kaynaklarda gemektedir. Kayk veya gemi anlamna gelen bu szcn kk "Kime" olup, en eski seldi -g ekiyle yaplm addr (Kimeg). Sonralar, ek dm ve ilk nl de kapal i (6)'ye dnmtr. KM ve Kime etl, Karahanh ve Bat Trkistan <XV.-XVI. yy.) Trkelerinde, gnmzde ise Afganistan'da zbek ve Dou Trkistan'da Sar Uygur lehelerinde tesbit edilmitir, teki Kemi ve Keme ekli de yine Karahanl (Kutad-gu Bilig ve Divn) ile eski Uygur Trkelerinde, gnmzde ise Azerbaycan'daki Trede bulunmaktadr. te yandan bu boyadnn yapsn ve asln aklayabilecek baka bir kk de, imdilik bilinmiyor. Tarih: Kimekler'in varsa lk yurtlarn ve etnik birliin teekkln aka bilmiyoruz. Biz onlar tarih sahnesinde Erti'in orta boyunun iki yannda ve daha ok dou yresinde iken buluyoruz. Buras Trk Anayurdu'nun bat kesimidir. Kimekler'in ilk yurtlan, belki yine buras idi. Belki de Erti'in dousundaki Altaytar'dan yaylarak, buraya indiler Trk lkat balarnda Erti boyunda baka Trk boylan bulunduuna gre, bu ikinci ihtimal daha mmkn grnyor. Balca kaynaklarmzdan Gerdz (1050), bu ulus ile ilgili, ama nedense henz zerinde durulmam ve incelenmemi olan bir "Kimekler'in yurt kurmas dastn'n eserinde tesbit etmitir. Onun ksaltarak aktardna gre: "Tatarlar'n ulusu ld ve iki olu kald. By, hkmdarl ald. ad unvanl k onu kskand ve kardeiyle mcadeleye girdi. Yenilince korktu, sevdii bir cariyeyi alarak, kardei yanndan kap, koca bir akarsuyu, ok aalar ve bol av bulunan bir yere geldi, tkisi ota dikip, konakladlar. Her gn avlarup, etini yiyor ve samur, sincap, kakm derisinden. elbise yapyorlard. Tatar soyundan mi, Imek, Tatar, Balardr (Bayandurfc Hfak (Kpak), Lankaz ve Aclad adl yedi kii onlarn yresine gelinceye dek byle srd. Bunlar efendilerinin bineklerini otlatmak iin yer arayarak, ad'n bulunduu yere gelmilerdi. Cariye onlar grnce: "Er! t!" (inin) dedi. O akarsuya bylece Ert ad verildi. Bunlar da cariyeyi tanynca indiler ve otalar kurdular. evresi kalabalklanca, ad da ok avland ve onian honuklad. Onlar ka dein kaldlar. Kar dnce dnemediler. Ot bot olduundan btn k orada geirdiler. Kar kalkp.hava dzelince, birini haber getirmesi iin Tatarlarn ordughna yolladlar. Adam oraya varnca her yeri ykk ve halk uzaklam buldu. nk dman gelmi, btn halk yamalam ve ldrmt. Kalanlar dadan indiler, grtler ve hepsi Ert'e yollandlar. Orada ad' bakan tandlar. tekiler de bunu duyunca, topland ve uzun sre ad'n hizmetinde kaldlar. oalnca o dalara yayldlar* adlan yukarda saylm yedi boy oldular.

t2

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

163

ad bir gn adamlaryla Ert kysnda dururken bir ses duydu: "Ey ad, bana el ver". Su yznde satan baka bir ey gremedi. Suya girdi ve o sa yakalad. Bu, kars. Hatun idi. Ona sordu: 'Nasl dtn?" Kadn anlatt: 'Beni kydan canavar yakalad*. Kimekter, o akarsuyu ulu sayarlar ve ona taparlar. Onlar bu suyun Kimek Tanrs olduunu sylerler. ada ses duyup korkmadan suya girdiinden dolay da Tutug* adm (lkap?) verdiler.' Kimek destannn bu ksaca tesbiti bile, onun teki Trk destanlar ile yakn unsurlar* tadn, bu destan unsurlar arasnda da eski tarih bilgilerinin bulunduunu ortaya koymaktadr. Bu arada yeradlarnn halk az yorumu da ok dikkate deer bir husustur. Kfrnekier, kendi destanlarndan baka yakn komular Fars destan tarihinde de yer aJmrtr. Gerekten Kimekler'in Turan tesi komusu olan Farslar'n eski destanlarnda da bu ulusun ad gemektedir. Fars sylentilerini derleyerek "ehname* adh byk eserini ortaya koyan On ir Tslu Firdevs (935?-1020?) Turan'tn byk hkmdar* Afrasyb (Alp Er Tunga)'n Iran Hkmdar Keyhusrev'e yenilip, geri ekildiinde, Kimek lkesine ve 'Dery-yi Kimek"e gittiini anlatr. Bu Kimek deryasnn neresi olduu zerinde iki aratrc bilgin deiik grler ileri srmlerdir. J. Marquart a gre, ad geen bu derya, kil ile im (Emba) arasnda br yerdedir. Prof. Togan ise, Kimek lkesini "Altaylar" saym, deryay da deniz anlamnda tutarak 'Altaylar'n arkasndaki ve dousundaki byk gllerden biri (Koso gl veya Saykal gl)* kabul etmitir. Bu grlerin ikisi de uygun deildir. Bir kere Farsa derya szc, sadece deniz veya gl anlamnda deildir. Byk akarsulara da verilmitir (Amdery, Sr derya) Sonra ir Tsiu Rrdevs halk arasndaki sylentileri derledii ve eserini nazma ektii sralarda (990-1019 ?), Kimek lkesi Turan'n dou snr olan Erti boyunda tdti ve Kimek deryas ad da bu byk akarsuya veriliyordu. Artk bu durum gz nne alnnca, Kimek lkesi veya deryas ad da bu byk akarsuya veriliyordu. Artk bu durum gz nne ahnnca, Kimek lkesi veya deryasn baka yerierde aramann lzumsuzluu kendiliinden ortaya kyor. Bu aklamaya gre, adlarnn Fars destan? tarihinde gemesi, onlarn eskiliklerinden deil, tesbit srasndaki vardklarndan Heri gelmektedir. Burada ele alnmas gereken baka bir nokta da, Kimekler'in M.S.ffk yzyla ait bir Ltin kaynanda tarvt&nt okip-olmaddr. Rtrf. Togaiplika LtHVyazar Byk Pfraus {Gaius Pntus Secundus, 23-79)'un "Naturalis Historia" adl eserinde and "Camac* ve "Camacae* adl kavimleri, burada efe alnan Kimek ulusu ile birletirmektedir. Roma mparatorluunda bir devlet adam olan Byk Plinius, 500'e yakn yazardan derledii bilgileri, ad geen eserinin bir dizi kitabnda vermitir. Bu Ltin yazan, Milt sralarnda Turan (Mverannehir)'da Baktria ile Horezmia arasnda (Am-dary havzasnda?) "Camacae'lerin, "Comanaeler ile birlikte yaadklarn, eserinin 12. kitabnda anlatr. Yine bu yazar eserinin 6. kitabnda da, Kafkas sradalarnda yakn kesimlerde birlikte yaayan iki kavimden birinin adn "Camac* olarak vermitir. te Prof, Togan ise, bu iki adn grnne bakp ilkinde Kimekler'in daima Seyhun (Sfrdary)'un kuzeyindeki "Arka" ile Altay yresini igal etmi bulunduklarn, Kafkas sradalanndaki ikinci kavmin de, yine o alarda Turan'da yaayan (?) bu Kimekler'in bir bat kolu olduunu kesinlikle ileri srmtr.

Burada ayr kavim adnn hangi dil, tarih ve boybitim bilgisine gre birletirildii belli deildir. Ad geen ltin kaynanda iki kavim hakknda verilmi bilgiler, nereden alnd da belli edilmek suretiyle, aklkla ortaya konulmamtr. te yandan Kimek adnn bu kadar eski tarihte varln baka kaynaklar ile destkleyemiyoruz. Nitekim Kimekler, en eski yerli kaynak olan Kk-trk yaztlarnda (VIII. yy) bile bulunmuyor. te adn srf d grnne baklarak ileri srlen bu iddiay kabul etmek iin elimizde, adlarn benzerliinden baka belgelerin de olmas gereklidir. Kimekler'in M.. III. -M.S. III. yzyl boyunca yaam Hun boybirlii iinde bulunduu hususunu da Prof. Togan iteri srmtr. Ancak bunu destekleyen belgeler gsterilmemi bulunuyor. Prof. Togan, belki bu grn de yukarda zerinde ksaca durulmu Fars destan ite Ltin kaynandaki sylentilerin tabi sonucuna dayandrmtr. Halbuki bunlarn birincisinde yeradnn X. yzyl sonlarndaki tesbite dair bulunduunu, ikincisinde ad benzerliinden te bir belge olmadn ortaya koymutuk. O halde, Kimekler'in Hun boybirlilnde bulunduunu kabul etmek iin de, daha salam belgelere ihtiya vardr. Kimekler ile ilgili eski bir destan tandktan, Fars ve Ltin sylentilerinin niceliini ksaca gzden geirdikten sonra, imdi elde edilebilen tarih bilgileri yardmyla bu byk Trk ulusunun tarih durumuna dnebiliriz. VII. Yzylda: Bu yzylda Kimekler'in Altay dalarnn kuzey batsnda ve Erti (Irt) rmann orta kylarnda yaadklar anlalyor. Bu durumda, Bat Kk-trk Kaganl'nn snrlar inde ve onlarn hkimiyeti altnda olmaldrlar.Yzyi boyunca Bat Kk-trk Kaanl zayflad lde, onun idaresi altnda bulunan boylar, bamszla doru gidecekler ve kendi idarelerini kazanacaklardr. Yine bu arada yzyln sonlarna doru u havzas merkez olmak zere Trgi devleti de kurulacaktr. VIII- Yzylda: Yzyln ortalarna dein li havzas, Bat Trlderi'nden bir blk olan Trgiler eline gemi bulurtbyordu. Geen yzyln sonlarna doru, kurulan bu Trgi Kaganl'nn, hkimiyet alan Erti'in orta havzalarna uzanm olsa gerektir. Bununla brlkfe^rgi-Krtek mnasebetleri &rinde hi bir Mgimiz yoktur. te yandan KMrk a yerli kaynaklarndan olan ve yzylm ilk yarsna at yaztlarda "Erti" ad birka kere anlr ise de, onun kaytlarnda hangi boylarn yaad belirtilmemitir. Yzyln ortasnda, dou ve batdan uzanm iki istil ordusu, Arap ve in ordular kar karya geldi. Her ikisi de blge iin hkimiyet mcadelesinde idi. Kimekler'in gneyinde yaayan Karluklar'n, 751 yl yaznda Tala yakalnda yaplan byk savata Araplar yannda yer almasyla, inliler byk bir yenilgiye urayp ekildiler. Bununla birlikte Arap kumandan da, blgedeki hkimiyetini kuramad. Bylece lsk*tWn batsnda ^uzanan Tala yresi ad geen Karluklar'n1 daresi altna girdi. Oradaki bazrboylar, otlaklarm bu yeni hkime brakarak kuzeybatya doru ekilmekzorunda kald. Karluklar'n gittike glenmesi sonucu, 765 sralarnda Trgi devleti de artk kesin olarak dald. Bununla u havzas onlarn snr iine giriyordu. te yandan daha 745'lerde Uygur, Karluk ve Basmllar'n aknlany-

TRK DNYAS EL KTABI

TRK TARH

165

la doudaki Kk-Trk Kaanl da km bulunuyordu. Dou ve Bat Trkistan'da arka-arkaya gelen bu olaylar sonucu Orta Asya'daki siyas durumun deimesi srasnda, Kimekler de VIII. yzyl ortalannda bamszlklarn alm ve devletlerini kurmu olmaldrlar. Onlarn bir ok boydan kurulmu bir utus olduunu biliyoruz, ite gerek bununla ilgili sonraki haberler, gerek an benzer Trk devletleri gznnde tutulduunda, bu devletin gerevii byk boylardan kurulu birlik niteliinde olduu anlalyor. Devlet idaresinde "Hakanl" derecesinde br tekilt kurmu olan boybirliinin en kalabalk boyu belki daha bata Kpaklar idi. Kimek devleti ile ilgili en eski haber Arap elisindendir. Emeviler'in ykl ve Abbasier'sn k sralarnda Halfe tarafndan Tokuz-Ouz Hakan'na eli olarak gnderilmi Bahrolu Temm (Temm b. Bahr el-Muttavvi'), raporunda Kimekler'i de grdn, hkmdarlarn ve gerevii hayatlarn anlatarak belirtilmitir (760800?}. Bu yzyiltn son eyreinde Ouzlar'n Dou Trkistan'n Selenge blgesindeki yerlerinden batya doru hareketle, bir aralk Kara ve Ak Erti'de Kimekler'in gneyinde komu kaldklarn, Arap kaynaklarnn Abbas halifesi Mehd ana (775785) ait haberlerinden reniyoruz. Arap tarihisi Ali el-Mes'd Ouz. Karluk ve Kimekler'in birleerek Peenekler'e kar mcadeleye giritiklerini anlatr. Ona gre ad geen boylar,Aral gl kuzeyi ile Hazar arasnda yaayan Peenekter ite Per, Bacgsrd (Bakurd) ve Nugerde adl boylar zerine saldrmlardr. Bu Peenektetin dousunda Kpaklar ile Ouzlar bulunuyordu. Amansz bozkr mcadelesi sonunda Peenekler, yenilmeleri sonucu otlaklarm (ve yurtlarn) onlara brakp batya doru ekilmeye balayacaklardr. Bylece Peenekler'i biz daha sonra dou Avrupa'da.Kuzey Kafkaslar'da ve Hazarlar arasnda yer alm greceiz.Bu haberlerden anlalyor ki, batya gelen Ouzlar, eski yaknlar olan boylar e birleerek, kendilerine yurt bulmak zere adlar geen boylara kar mcadeleye girmilerdir. 8u bozkr mcadelesi, VIII. yzyl sonlan veya IX. yzyln balarnda Ouzlar'n yeni yerlerine yerlemesiyle bitmitir. Byk bir ksm Avrupa'ya doru ge balayan Peenekler'den, eski yerlerinde kalan az saydaki uruglar ise, yeni gelen Ouz ulusu iine gireceklerdir. Bunlar Ouzlar'n sonraki 241 boy dzeninde buluyoruz. ULYOsyM* Bu yzyl srasnda, yine Erti rma boyunda ve bugnk Kazakistan'n kuzeydou tilerinde, fakat ok daha yaylm olarak, byk Kimek devleti varln srdrd. slm corafyaclarnn Ortaasya'dan ilk bilgileri derledii srada Bat Trkistan'n kuzeydousunda henz slm' kabul etmemi bir ok Trkboyu gerevii yayordu. Corafyaclar, Ouzlar (Guz)'n kuzey dousundaki ok geni bozkrda ve Ert rma boyunda Kimek adl byk bir Trk ulusunun bulunduunu, onlarn batda til veya Kama rmana dein uzanan yerleri idareleri altnda tuttuklarn belirtiyorlar. Bu durumda Trkistan'n kuzeyinde batdan douya srasyla Ouz devleti, Kimek devleti ve Krgz Beglii'nin bulunduu anlalyor. *pj

Kuman-Kpak meselesi zerine eilenlerden ek bilgini DARasovsky, bu IX. ve X* yzylda Erti ile Ural arasnda yaayan Kimek boyunun aslnda Kuman olduunu, bunlarn bir oyman Kpaklar'tn tekil ettiini, X. yzyldan balayarak bu Kpak adnn yava yava btn Kimekler'e ad olduunu ileri srmt. Aada zerinde durulacak olan bu meselede, ad anlan bilgine ait grn tutarl bulunmadn belirtmekle yetinirim. X. Yzylda: Onuncu yzylda Bat Sibirya'nn Gney yarsnda Kimek Hakanl.byk bir ulus halinde hayatna devam ediyordu. lkenin bat kesiminde Yayk (Ural) rma'na dein uzanan yrede, birlikten bir boy olan Kpaklar yaylmlard. Komular, olarak douda Krgzlar, gneydou'da Kartuklar, gneybat'da Ouzlar bulunuyordu. Kimek devletinin snrlan, yzyln ikinci yansnda gneyde Seyhun boyundaki Savrn kasabasna.batda ise Ak itil rma kaynaklarna dayanmt. Yzyln banda kuzeydou in'den km olan bir Moul boyu olan Klanlar (K'itan, Ktay, Khtay) bir devlet kurdular (916). Bunun sonucu olarak oradaki baz Trk boylar batya ekilmeye balamtr. Ktan srleri, 924 ylnda Selenge havzasn igal ettiler ve Kara-balk (Kara-Balgasun) kentine de girdiler. Onlarn aknlar srasnda, 840 ylndan beri oralarda bulunan Krgzlar da srlp atld. Yukar Kem (Yenisey) ve Kobdo.yresi bozkrna geen Kzgzlar ise, oradaki Trk boylarn batya srdler. Yzyln ortalarnda Kimekler'in batya doru yaylmas srp gitti. Bat kesimindeki boylar, Ural sradalarmn gneybat yresine. im (Emba) ve Yayk (Ural) rmaklar vadilerine hkim oldular. Bu arada Hazar denizi kysna da ulatlar. Corafyac Istahr (933-51)'ye gre.Kimek ile Guz (Ouz) arasndaki snr Isil (Atl.ltil?) rma izer. V. Minorsky, bu rman imdiki Kama olduunu Heri srmtr. Bu g anlalr gre uyarsak, Ouzlar' Dou Avrupa'da nereye yerletirmeli acaba? Aslnda Trkler, glerinde yen? karlatklar yerleri hep eski yurtlarmdakiler ile benzetme yaparak adlandrmlardr. te Atl/ltel de bunlardan biridir ve Bat Si-birya'daki rmaklardan biri olmaldr. Son aratrmalara baklrsa X. yzylda Ortaasyadaki Trk boylan yle dalyordu: En douda Nanan yresinde Sar-<Uygur) lar, onlarn batsnda Kgar'a dein uzanan alanda Karahanllar Hakanl, ts& kl havzasnda Trkmenler ve Kartuklar, kuzeyde Altaylar*a varan yrede Kimekler, bunlarn dousunda Krgzlar, Kimekler'in bat kesiminde Tobol-lim havzasnda Kpaklar, arterm gneyinde Erti-Seyhun-Yayk arasnda Ouzlar. Kimekler iin bir blm ayrlm bulunan Hudd'l-lem (982)'de, onlarn hkmdarlarna "Hakan" ctenfidii belirtilir. Bu kayt, KimeklerTn bamsz devletini ve bu devletin niteliini aka gstermektedirlOmek lkesi ve oradakrtayat terzi zerinde bilgi verilen bu eserden, JOmek, Karluk ve Yamalar'n, gneydoudaki Tokuz-Ouzlar'm bir Yabgu idaresinde bulunan "CmHkelh" kasabasna hep aknlar yaptklarn da reniyoruz. 10. Yzylda: Gneybatya sarkmaya devan&seden Kimekler ve Kpaklar, yzyln bala-

166

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

167

nrtdft Seybun'un orta ve aa kylarna da hkim oldular. Aa Erti-lim Tobol havzasnda bulunan Kpaklar, oalarak daha geni bir afana yaylmlardr. Bu sralarda bat komular Hazarlar iine girdikleri de dnlebilir. YzytJm balarnda Ktanlar'n batya doru aknlar gelimeye balamtr. Bu sralarda Kumanlar'n itte yurtlarndan batya doru gleri de, Kuzey in'deki Ktan evleti'nin bu basksna balanmaktadr. erefzzemn Thir Mervez (1120?)'nin aktardn gre, Kunlar Ktay (Ktan)'dan korkarak gtler. Arkadan gelen Kayiar, onlar daha ileriye srd. Onlar Sar'y, onlar Trkmenleri onlar Ouzfar', onlar Peenekler'i iterek yurtlarn aldlar. te bu sralarda, Aral Hazar blgesindeki Peenekier'in kuzeyinde Hazarlar, dousunda Kpaklar, gneyinde Ouzlar bulunuyordu. Ibn ef-Esf'de anlatlan 1012-13'de Trkler'in in'den k haberi de yine bu Kun ve San (Uygur)lar'n Trkmen yurduna gelii olmaldr. Gerekten. 1004 ylnda in ile bar yapan Hitanlar, nce Kora ve sonra Gobi zerine dndler. Bu sonuncu blgeden de, 1009 ylnda Uygurlar zerine yrdler ve onlardan Bal Kansu ile Kan-ov ve Suov kentlerini aldlar. 1017 srasnda Ktan srueri. Karahanl devleti snrlar iindeki Kgar blgesi ile Ik Kl yresine de girmilerdir. an kaynaklarna baklrsa, Ktanlar 300 bin adr halk halinde (toplam belki iki milyona yakn nfus) Karahanl lkesini istilya balam oiuyorduBaz* ncleri ise laik Krn batsnda bulunan bakent Balasagun'a sekiz gnlk yere yaklamlardr. te bu ar akn ve istil, Ortaasyadaki Trk boylan arasnda yeniden byk bir boylar g dourdu. Gebe Ktanlar'n btn varfcJdanyia Trk boylan yurtlarna saldrs, gerekten ar bunalma yol am ve Trfc boylan da br birbirini yerlerinden srerek,byk bir ge balamlardr. Macar bilgini Karoly Czegtedy'ye gre gneybat Sibirya'ya gelen Kun ve Sarlar. Uzlar'* daha batya srerken, kendileri bir ksm Kpaklar ile birlemi ve ilk defa Kurnan adm almlardr. Halbuki bu "Kuman" boyadnn, anlan blgenin ok dousunda kk blntler halinde baka etnik toplumlar iinde bugn bile bukmmas*. onlarn buralara gelmeden nce. de varlklarn gstermez mi? Kliman meselesinde kesin dan husus.ontarn (Kun ve Sarlar?) batya gerken, yollar zerinde olan ve ottaklan iin pek oalm bulunan Kpaklar'dan bir kjmn birlikte alarak, Knro1*? kuzeyinde uzanan geni bozkra gelmi olmalardr. 1050'den son-: ra Dou ve Orta Avrupa'da bulunan Kuman ve Kpaklar'n b]r boybirlii ku^kffe birlikte ek bir boy halinde kaynamadklar, bu ikisine ait eitli unsurlarn ayr ayr grlmesiyle anlalmaktadr. XI. yzyln ilk yarsndaki byk boylar g, Kimek ulusu zerinde de kt tesir brakt. Boybiriiinde ar bir J^nalm dodu ve birlik ^ukJu^Oyle anlalyor k, yzyln ortalarna doru lke iindeki karklar oald ve zayflam bulunan merkez idareye kar ba kaldrmalar artt. te yandan byk nfusa sahip Kpaklar'n evredeki boylar zerinde hkimiyet kurmaya girimesi, ayrca bunlardan bir ksmnn batya doru ge balarttfs, Kimek devteti'ni zm olmaldr. Boybirliinin dal ve merkez idarenin k o derecede an? ve kesin olmuturki, yzyln ikinci yarsnda Kimek devleti ve ulusunun ad bile unutulmaya balamtr. Onun yerini en kalabalk boy olarak Kpaklar ald. Bu son husus, yurtta kalan Kpaklar'n stn saylaryla belki boybirlii

idaresini ellerine geirmeleri demek olabilir. Kimek lkesindeki btn boylar da bu Kpaklar'a balanmtr. Deerli eseri "lvn Lg^fMPrk' yzyln ikinci yars ortalannda bitiren Ka-rahartff-lfcesinden Kgarh Mahmd Beg, Kimekler'den hi sz etmez. Bu eserde, sadece, Kimek boybirfiinden olan ve yine Erti boyunda yaayan Yimeikter (Y6mekler) tantlm ve onlarn da Kpaklar'n bir "cTi (oyma) olduu belirtilmitir. Ancak Kgarh, bu bilgiye hemen unu da katmtr: 'Bizce onlar Kfak'tr, ama Kfak Trkleri kendilerini ayr sayarlar.- Bu kk aklama baz mhim hususlar akla getirmektedir: Kimek boybirlii artk iyice dalm ve o toplayc ad unutulmutur. Birlikten belki sadece Kpaklar ile Yimekler yerlerinde kalmlardr. Pek kalabalk olan Kpaklar ise, kendilerini ayr belki de stn saymaktadrlar.

Kimek ulusu, benzerlerinde olduu gibi, bir ok Trk boyunun birlemesinden ortaya km idi. XI. yzyln ortalarnda olan dalma sonunda, bu birliin boylarndan baharn ya tek&atna kalm veya baka boybiriikter iine girmi bulmaktayz. Bfiinfcrttkalababk boyu ten Kpaklar,* ba& Sibirya bozteri e Hazar Denizi kuzeyinde v^irnlardteeunlardan bir kem Kumantar ile tMMe orta Avrupa'ya doru uzand. Ve orada yeni bir boybiri devleti kurdu. Kendi alanlarnda kalanlar ise, XV. yzyjda yeni et$H,topJumlar kurulana dein varlklarn sfdjjter. YSrneklerlrt durumu da Kpaklar'nki gibi oldu. Bir ksm yerlerinde kalrken; bir ksm Kpaklar yannda Dou Avmptfya geti.Muhammed Nesev*(t24t}^n verdii bir haberden, Yimekler'in XII. yzylda SeyhuJbpyuna indiklerini ve oralarda Hrizmhlar devleti hizmete girdiklerini reniyoruz. Bu devletig t|azasker sefer ve baarlarnda byk rol oynamlardr. Hrizmh uihammtfin 1218 seferini anlatan Mnhc Czecn de, t$un Kangl babuu Kadir Han' ardndan kovalayarak kuzeyde t Yugur kasabasna dein gittiini anfarr. Bu Kadjr Han, Yimekler'den olup, Safaktan-olu Tatar Ysuf'un olu idi. Avrupa'ya giden Ymekler'den bir bln daha sonra, XIV. yzyl balarna ait bir haber ile, Altnordu Devleti'ndeki Kpaklar arasnda buluyoruz. Birlikten baka bir boy olan Bayandurlar, galiba ok kalabalk ve yeygim, deil idiler Bunlar sadece Ouz ulusu iine girdiler. Daha sonra Trkiye'ye doru akan Ouzlar arasndaki Bayandurlar'dan A&byunfu soyu XV. yzyl balarnda Dou Anadolu ve Azerbaycan' iine alan bir devlet kuracaktr. Kimek boybirliinin teki boylarnn daltan sonraki durumu zerinde tadfflik bilgimiz yoktiprat'yzyl ile XX. yzyl banda Ortaasya'da yaayan Trk boylan ve urulan arasnda Kimek boyad bulunmamaktayd. lke: Kaynaklarmzdan ulaldna gre Kimek'fcikesi, Ben Sibirya ovasnda ve yaklak 48/49-57 K ile 70-85 dereceleri iinde kalan geni bir bozkr alam >* Bu geni alarm gneybat ve gneydou kelerine baklraazsa ou ykseklii 125-t50 m'yi gemeyen bir bozkrdr. Gneybatda ykseklii 1000 ra yksekli-

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

169

e varan bir yayla (Bugn:Kazak bozkr) bulunur. Gneydou ise, Altay'dalarnn 1500 m. ykseklii geen etek ve uzantlardr. Kimek lkesinde Erti (Irt), Ob, im gibi byk rmaklar ile daha bir ok kk akarsular ve gller vardr. Baraba bozkr ile an 06l de bu blge iinde kalr. lkenin daha kuzey kesimi taygaik ve ormanlk olup, kn souu fazladr. lkenin asl merkezini Erti'in orta boyu tekil etmekteydi. Birlikteki boylarn nfusu arttka ve bunlar da yayldka snrlar genilemitir. Bu Trk lkesinin snrlarm belirleyen baz bilgileri islm corafyaclarnn kk kaytlarnda buluyoruz. Corafyac Muhammed el-Mukaddes, X. yzylda Gneybat snrn Seyhun havzasndaki Sabrn ile alcn kasabalar yaknlarndan getiini syler. Bunlardan Savrn (Sabrn), Ouz (Guz) ve Kimek yurtlan snrna bakan bir kasabadr. alcn ise Kimek lkesi snrnda, etraf sur ile evrili byk ve zengin bir kasabadr, fbn Havkai'n kaytlarndan da bu snrn Batda Ak-ltil rma balarna uzand sanlyor Kaynaklarmzn eitli haberlerinden Kimek lkesinin komularn da renebiliyoruz. Bunlara gre. lkenin dousunda Krgzlar (Krgz Beglii) vard. Onlarn bugnk Altaylar 8e daha dousunda bulunduklar biliniyor. Batda Peenekler yayordu Hudd'1-lem (982)'de bu Peenek yurdunun her haliyle Kimeklertnkine benzedii belirtilmitir. Peenekler'in yerini sonradan Ouzlar (Ouz Devleti) aldlar. Gneydoudaki Tokuz-Ouzlar la aralarnda bir bozkr (sahra) uzanrd. Yine gneyde Kara Erti yresinde, galiba Oraklar bulunmaktayd. Gneybat ynndeki atanda ise, Karluklar, Trkmenler ve Ouzlar yaylmlard. Hudd'da anlatldna gre, Kimek snr ile doudaki Krgz lkesi arasnda, Kimekfer'in 'K.n.d-Ortai" (Altaylar?) dedikleri bir da bulunuyordu. Bu dadan kan byk Res (?) rma, Guz lkesinden akarak, Hazar denizine dklr (hangisi?). Yine ayn dadan kan Ert Irma, Guz ile Kimek arasnda akar ve bir Kimek ky olan Cbn (btnJ'den sonra Atl (bugnk Ob mu?) rma'na dklr. Kocaman ve geni bir akarsudur.Suyu kara ise de, tatl olup iilir. Ad geen Atl rma da Ert'n kuzeyinde olup, yine o dadan kar, Kimek lkesinden akar ve Cbn'e ular {Sonras karktr). Kimek yurdu ile Cend kenti arasnda, uzun bir kumluk vardr. Byk bilginimiz Eb Reyhan Beyrn (1000) de, Kimek lkesindeki Ming-Or Ta'nda buiunan ve suyu hi azalmayan bir tatl su kuyusundan sz ediyor. Bu da, anlaldna gre, gneybat kesiminde Ouz lkesi yaknnda idi. Gerdz, lkenin ikliminin kn ok souk olduunu ve ok (mzrak boyu) kar dtn anlatr. Bu hususun, ou dz bir bozkr olan lkede sert kara ikliminin hkim bulunmasndan ileri geldii bellidir. Hudd'da lkede tek kentin bulunduu sylenmi ise de, yine oradan bunun daha fazla olduu ortaya kyor. Onun verdii bilgiye gre, blgeler ve kentler unlardr: -Kpak: Kuzey batda bir blgedir. Oradakiler baz geleneklerinde Ouzlara benzerler.

Krkz-han: (Douda ?) baka bir blgedir. Buradakilerde ise, Krgz gelenekleri vardr. Y. gsun-yasav: (?) Ert ile Atl (Ob? ) rmaklar arasnda baka bir blgedir. Halknn geimi bol ve ii iyidir. Yimek (iye); (Kuzeyde ?) bir kasabadr. Hakan yazn orada kalr. Buras ile Taraz (Tala) aras, hzl giden bir atl iin 80 gnlk yoldur. ubn ky: Kuzeyde, Ert ile Atl (Ob ?)'n birletii yere yakn ve Ert kysnda bir kydr. Yaylak olarak ok kii toplanr. Kpaklar'a ait baka bir blgeyi (Ta-Kpak ?) de ayrca pek ksa bir blmde ele alan Hudd yazar, bunlarn Kimekier'den ayrlm bir.boy (kavm) olduklarn, Melik (=Yabgu ?) diye and idarecilerinin Kimekler'ce atandn ve yurtlarnn gneyinde Peenekler'in bulunduunu anlatr. Hudd'dan alnan bu bilgilerde, nc blgenin adnn okunuu kesin deildir. Drdncs "N.M.Kiye" yi V. Minorsky'nin bir yaz yanl olarak kabul edip, "Yimekiye" eklinde, dzeltmesi bence de dorudur. Biz de buraya yle aldk. Kimek ulusunun yayld bu geni lkede pek ok boy ve onlarn blntleri yayordu. Onlarn yerleri zerinde aada ayrca durduumuz iin burada tekrarlamyoruz. Kimek yurdunu komu lkelere balayan yollardan Wr kan baz kaynaklar tesbit etmi ise de, bu kaytlar pek ak deildir. A* bir iml ite yaz*myan yer adlarnn, sonraki istinsahlar arasnda daha da bozulmasyla, elimizdeki kaytlar olduka kank ve zlmesi, gerekli bir duruma girmitir. Kimek lkesi ile Bat Trkistan arasnda uzanan taarat yolunu slm corafyaclar ile Gerdtel'den reniyoruz. Ticaret yollarndan biri Taraz (Talas>- Kimek yoludur, Kuzey-Gney ynnde uzanan bu yol boyunu, yer adlarndaki anlalmaz imldan dolay, aklkla bilemiyoruz. Kuzeydou-Gneybat ynnde olan Frb- Kimek yolu'nu Genftrf tarf etmitir. Buna gre yolboyu, srasyla Prb {Fr6bh M Nev (Yengi-kentyden getikten sonra Kimekler'e yneBr. Yolda srasyla, bir rmaktan, Ulu Mun lnden, 3uvuk rmamdan, bir lden, K.n.d-Or Ta'ndan, A.s.8 (?) rmandan geilir ve Ert'le Kimek lkesine girilirdi. Bu yolboyunda ad geen Yengi-kent, Aral gl'nn dou yresinde olup, Ouz Yabgusu'nun kla di. Yine GerdizTden nc bir yolu da tanyoruz. Bu yol batdan hareketle douya Krgz Yurdu'na uzanrken, Karluk ve Kimek topraklarndan geiyordu.

Boy Dzeni:
Kimek ulusu, kaynaklarn akpa anlatt gibi, bir boybirHl tekil ediyordu. Bu kuruluta onlarn bir ok boy ve uruktan meydana geldii muhakkaktr. Ancak Kimek ulusundaki boy dzenini, btn blntlerin adlartru ve saym hi bir kaynakta bulamyoruz. Mudd (8B2)'a gre, Kimek lkesi on I* (t* de Hakan blgesi varsa on iki) blge (ll)'den kurulmu idi. Bunlarn her br! ulusu meydana getiren

TO

TRK DNYAS EL KTABI

TRK TARH

171

boylara ait ise, dzende o sayda byk boy bulunuyor demek olmaldr. Halbuki Gerdiz (1050), muhakkak daha eski bir kaynaktan aktard Kimek destannda yedi boyun adn vermitir. Bu iki kayd birletirirsek, Kimek boybirliinin balangta yedi boy ite kurulduunu, sonraki katlmalar ile bunun on ikiye ktn dnebiliriz Gerdizfnin aktard destn'a baklrsa, hepsi kii adt (eponym) kknden olan boyadiar yledir: O irro-Eymt-lmey (okunuu aklla belli deil) ImeMEmek (Yimek)
Tatar ''

Bafandur (Bayandur) KJvfak (Kpak) LankaZ'Lankaz (Minorsky'ye gre: Nlkaz) Aciadfl) Bu destanda Kinoekler, Tatarlar'dan ayrlm bir blnt olarak gsteriliyor, te yandan dabu ikinci boy Kimek boy dzeni iinde (3.) saylyor. Belki Tatarlar'dan bir soy, ne geerek bir ok boydan oluan bu boybiriiini kurmutur. Uzun sre biride iinde kalan Kpaklar, sonralar Bat Sibirya'dan Orta Avrupa'ya uzanan pek geni bozkrlarn hkimi olmulardr. Onlarn Kumanlar ile ayr bir boybtriit devleti de kurduklarn biliyoruz. Altnordu ncesi ve sonras etnik kurutularn iinde bu boyun byk yeri vardir. Haklarnda az bilgimiz olan Yhnekfer'i Kgari Mahmd Beg tanyordu. Birlik daldktan sonra bir ksm Seyhun boyuna inmiler, bir ksm da Altmordu'daki Kpaklar itnete grimlerdr. Bayandur far (Baandur) da. bu ilk devirleri sresince az tandmz bir boydur. Bu boyad biiminde yaplm Kumandur, Monoldur... gibi baka boyadiar da biliyoruz. O bakmdan kk " Bayan* olabilir. Ouzlar'a komu bulunduklarndan, dalma srasnda onlara katlmlardr. Bayandurlar'n Ouz iindeki ikinci devre tarihi zerinde olduka bilgimiz vardr. Onlar, Dou Anadolu'da kaleme alnm Dedem Korkut Krabfndaki hikyelerde de buluyoruz. Bat Anadolu'da grlen Bayndr yerad (zmir'in gneydou yakannda) da bu boydan gelmi olmaldr. Tatarlar hakknda da (azla bilgimiz yoktur. Kimek destanna gre, ulusun iinden kt asl boy bu di. Bunun ad, Tokuz Tatar ve Otuz-Tatar olarak Kk-Trk yaztlarnda geer, Kgari da bu boydan ksaca sz eder. Ulustaki adn bildiimiz boylardan olan mi, Lankaz ve Aclad hakknda hi bir bilgimiz yoktur. Bunlarn adlarnn okunuu bile kesin deildir. Birlik boylarnn lke iindeki dal ve yerleme yerleri kesinlikle bilinmemekle birlikte, elimizdeki baz kaytlar bunu tahmine imkn veriyor. Kimek lkesinin kuzeybat kesiminde Kpaklar yaylmlard. Onlarn, birok Trk boyunda olduu gibi, I-Kpak ve Ta Kpak eklinde ayrldn Hudd'daki bilgilerden tahmin

ediyoruz. Kpaklar'n gneyinde ve Erti'in sof (bat) kys boyunca Yimekler yerlemilerdi. Bunlarn da gneyinde ve Ouzlar'a komu kesimde Bayandurlar vard, teki boylardan imi'nin Kpaklar'n dousunda ve Tatarlar'n Yimekler'in dousunda bulunduklarn sanyorum. Adlan bile doru okunamayan son iki boyun, Lankaz ve Aclad'n ise en douda kaldklar, bunlarn eski kaynaklarca hemen hi tannmamalarndan anlalyor. Kimek boybirliine sonradan hangi boylarn katlm olabileceini aka bilemiyoruz. Bununla birlikte Kimek lkesindeki blgeden birinin ad olan'Krkzhan" gznne alnrsa, birlie bir Krgz boyunun da katlm bulunduu anlalyor. Ouzlar'a komu blgede yaayan ve sonralar Kpaklar te birlikte bulunduu grlen Kangl boyu da bu birlie katlm olabilir. Nitekim yurtlar Kpaklar'nkine pek yakn idi. Yine bir blge ad olarak bilinen Y. Gsunyasav'n aslnda bir boy olmas ok mmkndr. Buras lkenin orta kuzey yresinde ve Erti ile Atl (Ob?) rmaklar arasnda bulunuyordu. Prof. Togan, Bakurflar1! da Kimek birliinden bir boy saymaktadr. Ancak onun belge olarak gsterdii, Hudd'da geen Yagsun Yasu (Y. gsun-Yasav)'nun til ile Erti arasnda yaayan Bakurtlar'dan bakas olmad hususu, sadece kendisinin bir yorumudur. O eserde bunu belli edecek ak veya kapal N bir ifade yoktur ve itham ettii Minorsky de metni karfermamtr. Tme onun "DUT (Oivan Lgaii't-Trkyde de Bakurd ve Kimekterln dffi beraber zikredilmitir* sz de belge olamaz. nk yutanda belirtildii zere, Divn'da Kimek ad zaten gemez. Bununla birlikte, Ibn Fadlan (929) kuzeye ftil Bulgartar'na giderken, Cm (im) rma'n geince Bakurt karakollarn grmt. Burasnn Kpaklar'a ok yakn bulunmas gznne alnarak Bakurtlarn birlie katlm olmas Mmgf zerinde durulmaldr. Kimek boybirfiinde zamanla Trkleip giden Mogut kabileleri bulunduu da Rus tarihUerince yeri etllmtr. Ancak bu husus, elimizdeki boyadiarnr kartrlmasndan ve hatt ters yorumlanmasndan ileri geldii iin, zerinde bile dur% maya demez. Yine bu konuda Prot Togan'm, Ouzlarn doudaki kalnts kabul edilmesi gereken Bayaut (Bayat)lar'n Moullar arasnda Mogul ve Kimekler arasnda Trk saylmalar durumu da varit deikSr. nk, tartlabilecek BayatBayaut aynl bir kenara, Kimek ulusunda bu ad tayan bir boy bulunmamaktadr. O belki Bayandurlar1!, bunlar ile kartrm olacaktr.
Devlet Yaps:

Kimekler'in VIII. yzyln ortalarnda, Dou Kk-Trk ve Trgi devletlerinin tarih sahnesinden ekilmeleri zerine bamszlklarn iln eden teki Trk boylar gibi, bir devlet kurduklarn felyomz. Ancak bu devlet ne nitelikte idi? nk Trk ilk a boyunca Trkler'de M trde devlet grlmtr. Bunlardan ilk derecesi bMW boydan kurulan 'Boy beglif, tekisi byk boylar birliiyle oluan "Hakanl devlet" yksekliinde idi. Bu ikincisi, pek ok byk boyun katlmasyla geni bir alana hkmeden ve idaresi aristokrat nitelikte tek bir soya dayak devlettir. Devlet zellii bakmndan daha kkl, daha geni tekiltl ve daha byktr.

172

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

173

Kaynaklarmzdan Ali ei-Mes'd, "Murc" (943) te "Tenbh" (956) adl eserlerinde, onlardan "Kimek Yabguluu" olarak sz etmitir. Ayn yzylda ve bu devlete daha yakn yerde yazlm "Hudd" (982)'da Kimek hkmdarnn unvan "Hakan" olarak verilmitir. Gerdlz (1060) ise, herhalie eski bir kaynaktan alarak babularna "Baygt* (Yabgu)* unvann veriyor. Bu kaytlara baklrsa, ister Yabgu, ister Hakan olsun, ikisi de Kimekler in Hakani devlet dzenine sahip bulunduunu ortaya koymakladr. Nitekim Bayandur boyunun da bu tr tekilt benimsemi olduu, onlarn Ouz duu iindi bulunduktan srada tesbit edilmi "Dedem Korkut Kitabndaki beitrtHerdflft anlalyor. O halde ksaca toparlarsak, Kimek devlet yaps Hakani derecesindedir. Bir ok byk boyun birliinden kurulmutur. Devlet idaresi aristokrat nitelikte ve Hakan soyu elindedir. Bu byk devlet gerevli hayvan besleyici boylarn iktisadn vm hukukunu n plnda tutar. Blgelerde Hakan soyundan kiiler veya birlii oluturan boylarn beteri hkrrndir. K?mek Devletinin devlet tekilatn bize ksaca Hudd tantyor. Verdii bilgiye gre, lkenin banda "Hakan' unvanl bir hkmdar bulunuyordu. Onun idaresi altndaki lke on bir (belki kendisininki ile on iki) ll'e ayrlmtr. Her ili kendi hkimi dare etmesiyle, ter de on br "mir vardr. Bu orun, idarecinin kendi soyuna mahsustur. Yeri, ocuklarna veraset yoluyla verilir. Her il'inde kendi iinde boy ve urulara ayrtm bulunaca da dnlebilir. Kaynaklarda geen baz unvanlardan Kimek Devlett'nin st orunlar hakknda bgj ed^ebilyonjz 8u unvanlar zaten ilk ortaadaki Trk devletlerinde de bulmaktayz. Unvanlarn banda "Hakan" geliyor. Eski ve asl ekli "Kaan" olan bu nvn, bamsz devlet bakanna verilirdi. Hakan'n saraydaki ei olan kadn M Hsturf ilkadan beri btn Trk devletlerinde kullanlmtr. "Yabgu* (Kimek destan vb.) ve *ad* (Kimek destan) unvanlar, olduka eski bir gemiin eseri olarak, Hakan'n yaknlarna, kendi idaresindeki lkenin bir blmn idare etmek zere verdii bir vazife unvan idi. Ancak bunlar yer ve zamana gre, bri nde teki arkada tutulmu. Yksek seviyedeki baka bir nvn da "Tutug" (bir okuyua gr Totok)'dur (Kimek destan ve MCtometl-Tevrih). Bu, bir blgenin asker-mlKI idarecisine verilirdi. KttOr: Kimekler, gerek kaynaklarndaki bilgilerden ve gerek gnmze kalan dil kalntlarndan aka anlald zere, Trk diliyle konuuyorlard. Elimizdeki dil kalntlar dikkatle incelenince, Kimek lkesinde iki az bulunduu da ortaya kyor. lke nfusunun byk ksm, komu Ouzlar ile birlikte Ana-Trke (Y-Trkesi) konumakta idi En kuzey batda bulunan bir ksm Kpaklar ile bir ksm Yimekler ise, Bulgar Tresi (S-Trkesi) tesirinde bir aza sahip idiler. lk a boyunca btn Trk devlet ve boylarnda olduu gibi, Kimekler'de de Kamlk (amanizm) dini hkim bulunuyordu. Onlarn Gk'e (Tanrfya) taptklar, Atalar ruhu'na ve Atee de byk sayg gsterdikleri biliniyor. Kimekler'de "Su klt" bulunduu Gerdizf nin aktard Kimek destanndan ortaya kyor. Orada be-

lirtiidii zre, onlar Erti trma'n ulu Tanrs sayariarm. Ishak ibn el-Hseyin (XI. yy)' in yazdna gre de Kimekler ten kiilerin cesetlerini yakarlar ve byk akarsulara (Erti rmana) dkerlermi. nl Arap gezgini, Eb Dulaf (Mis'ar b. MuhalhH, 941) Kimekler'de bir Yada- ta bulunduunu haber veriyor. Kimek ocaklar (ile)'nda ataerkil hkimiyet vard Bu, ilk adan gelen btn Trk boylarnda byledir. Onlarda hayat tarzlarndan balca ikisinin hkim bulunduu anlalyor. Nfusun byk ounluu, gerevli bir hayat tarz srdrrd. Kuzey kesimindeki ormanlk yerlerde yaayan Kimekler, olduka oturak bir yaaya sahip idiler. Sayca ok az olan bu oturaklar, daha ok avclk ite geinirlerdi. Eki oturaklar dndakiler, hayvan besleyicilii (obanlk) ite megul olurlar, geimlerini bunlarn rnleriyle salarlard. O halde Kimek Devletinin asri iktisad bu hayvan besleyiciliine ve onlardan alnm maddelere dayanmaktayd. Geimin bir yolunun avclk olduunu belirtmitim. Kimekler samur (semmr) kakm ve sincap gibi krkl hayvanlar avlarlard. Onlarn kn karl gnlerinde krk hayvan avna ktklarn Mervez anlatr. Avclk, oturak Kimekler'de asl geim, gerevlilerde ise yardmc meguliyet olarak kabul edilmiti. Asl geimleri hayvan besleyicilii olan bu kalabalk toplum byk sayda hayvan beslerler ve onlarn her trl rnlerine dayal bir iktisat hayat yaarlard. Ocaklarn btn servetlerini byk hayvan srleri tekil ederdi. Besledikleri ve rettikleri hayvanlarn banda at, sr ve koyun gelirdi. GerdzTnin anlattna gre, Erti rmann yukar boyunda binlerce vahi at bulunuyordu. Kimekler, kementler ile bu atlardan yakalar ve ehliletirirlerdi. Yine bu kaynamz onlarda deve bulunmadn, getirilse bile ok yaamadn belirtir. Gerevli Kimekler'in besledikleri byk sayda ki hayvanlar kn kendi sert iklimlerinde korumalar ok g oturdu. Ouzlar ile iyi anlatktan yllarda k iddetli olunca hayvan srlerini alr, onlarn tarafna geerlerdi. Sert-souklarda bineklerini gtrdkleri bir blge Ouz yurduna yakn Ak tag (k tag) di. Gerevli Kimekler, hayvan besleyicisi olmalar dolaysyla yl yaylak ve klak denilen belli iki yre arasnda yar gebe geirirlerdi. Yazm yaylakta otlaklarda, sulak yerlerde ve ayrlarda dolarlard. Bu hayat tarznn bir gerei olarak byk adrlar altnda bannrlard. Keeden yaplm byk otalardan kk adrlara kadar deiik barnaklar vard. Kn karl gnlerini souktan korunabilen vadi ve su kenarlarndaki klaklarnda geirirlerdi. Orada toprak altnda aatan su hazneleri yapmlard. Souun iddetlendii gnlerde sular donunca, kendileri ve hayvanlar bunlardan yararlanrd. Hudd yazar, Kimekler ite Krgzlar'da giyimin tamamen ayn olduunu belirtir. Bu tarz giyimin, zaten gerevli yaayn gerektirdii hususlara uygun birimlerden olutuuna gre, e olmas ok tabiidir Karda Kimeklein kayak kullandklar da belirtilir. Kgarl Mahmd Beg "Kemek (tek fethayte)" ad verilen bir dokumay tantyor. Pamuktan yaplm nakl ve ubuklu olan bu dokumayla klk elbise dikilirmi. Kpaklar da bundan yamurluk yapariarm. Bu ad Kimekler'e zg bir tr dokuma olarak aslnda "Kimekler" de olabilir. Dokumann kendi belki nceleri ynden

174

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

1?

iken XI, yzytfda artk pamuktan yaplr olabilir. Kimek ulusundan Kpaklar'n bunu kutlandklarnn belirtilmesi de ayr bir belge saylabilir. Kimekier'in yiyeceklerinin banda hayvanlardan elde ettikleri besinler getirdi. Boi miktarda koyun, sr ve at eti yerler, stlerini de ierlerdi. Yaylakta semirtilmi hayvanlara! eti ve st en yi gdadr. Etler kurutulup saklanarak kn da yenirdi. Bu et kurutma usul, bugn bizde de yaplan "pastrma* biiminde olmaldr. ecekleri arasnda st ve bundan yaplm olan besinler vard. Kimekler, at st de erler ve bundan hazrladklar mayal ikiye de "kmz" derlerdi. Kmz, besin deleri yksek br ikidir. Kimekier'in bata komular olmak zere, birok millet ile al-veri yaptklar anlayor evre lkeler ife canl hayvan ve rnleri (et, deri, yapa, hal, dokuma vb) zerine ticaret yaplrd. Aynca, avladktan krkl hayvanlarn postlarn da ihra ederlerdi Bunlara karlk dardan baka ihtiya maddeleri alrlard. Ticarette para'dan ok, dei-toku'un esas alnd dnlebilir. slm tccarlarnn Ouz, Kimek ve Krgz tten gibi ana yollar dnda kalm olan Trk yurtlarnda toplu halde etin yollarda aylarca dolaarak ticaret yaptklarn, pazar atklarn bitiyoruz. slm corafyaciarmm haber kayna olan bu tacirlerin gvenlik iinde dolamalar da aynca dikkate eer bir husustur. Gerdiz ile Mervez, Kimek lkesinde tuz bulunmadan*, bunu dtandan temin ettiklerini belirtirler. Bu madde onlar iin o derecede deerli idi ki, samur krk ile deitirmeye raz oluyorlard.

II. Dou Avrupa Trk Kavim ve Devletleri


Akdes Nimet KURAT

Giri
Kavimler muhaceretinden nce (M.S.IV. yzyl ortalarna kadar) Trk tarihinin en eski alar, tpk Grek, Ltin, Kelt, German ve Slav kavimlerintndeki gibi, henz esasl bir ekilde aydnlanamamtr. u cihet muhakkaktr ki, Trk kavimleri devlet kuran mkemmel tekilt olan, yapc ve yaratc bir unsur olarak dnya tarihinde ok erkenden kendilerini gstermilerdir. Arkeologya, filologya ve etnologya aratrmalar, yazsz ve yazl tarih an'anelerle itima? tekilt zerindeki tedkikter ve nihayet az da olsa tarih kaynaklar, gn getike bu ciheti msbet bir ekilde ortaya koymaktadrlar. Objektif bir gzle Trk kavimlerinin tarihleri aratrlarak ve her devrin kendi hususiyetleri, coraf ve ekonomik artlar, komularnn vaziyetleri bir araya getirilerek mtala edilirse, Trk ilinde gemilerde cereyan eden vak'alar, netice itibariyle Trk milletinin her itibarla byk bir millet olduunu gstermek iin esasl bir delil tekil etmektedir. Her insan birliinin en yksek itima mesessesi devlettir; her fert ve cemiyet uurlu varln devlete borludur. Devletin yaamas iin kanunlara ve ailede disipline, bu varl mdafaa ve idame iin mkemmel bir asker tekilta ihtiya vardr. Trk kavimleri tarih sahnesine kal hem devlet tekilt hem disiplinli hayat ve asker tekilt bakmndan en yksek mertebeye ulatklarn daima gstere gelmilerdir. Tarih artlarn icab olarak Trk kavimlerinin bir ksm gebe olmakla beraber, ziraatla megul olarak kyde ve ticaret ve sanatla uraarak ehirlerde yaayan Trk zmrelerine de ok erkenden tesadf edilmektedir. Bu bakmdan Trklerin eski alam yalnz "gebe bir zmre" telkki etmek doru deildir. Eski Trkeli'nin byk bir sahas bozkr olmas itibariyle bura ahalisinin mhim bir ksm tabi artlara uyarak gebe hayat geirmek mecburiyetinde tefantr. Trkler'in kurduklar gerek "gebe" ve gerek

17

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

177

'oturak* devletlerin, kuvvetti ahsiyetler ve mkemmel tekilat sayesinde byk faaliyetler gsterdii, yerine ve srasna gre hayatn her sahasnda gayet verimli iler icra ettiini gryoruz. Byk asker devletler vcuda getirildii git, ticaret, iktisat ve kltr merkezleri yaratan gayet mhim Trk devletlerini veya zmrelerini tarih kaydetmektedir. Bu cihetle de Trkeli'nin tarihi ok tarafl ve ok msmir bir inkiaf gstermektedir. Tarihimizin son yzyllarndaki duraklama ve gerileme ise, dnya tarihinin gdiatiyle sk bir ekilde bal olduu gibi Trk mill karekterine" nfu: etmeye alan baz muzr cereyan ve unsurlarn, da bunda byk pay olmutur Fakat, yaamak ve hareket gstermek kabiliyetini, binlerce yllk tarihi ile ispat etmi olan Trk illeri ve boylarnn tekrar eski an ve hretine ve erefine lyk bir ekilde kendini gstereceinde phe yoktur. Burada, ancak ana hatlarn tesbitte iktifa edeceimiz "Trkili tarihi* bile, bize Trk kavimlerinin Trkistan, Sibir, iran. Kafkas ve Anadolu, Balkanlar ve bilhassa ark Avrupa'daki (dil, Kama, Don ooyian ve Karadeniz'in imali) tarih faaliyetlerinin ehemmiyetini gstermekte kal* mayp. Trklerin bu lkelerin hayatnda igal ettikleri ve edecekleri mevki hakknda bir fikir vermektedir.

ile aa Tuna boyunda kaldklar malmdur. Onlarn da kuzeybatda trl Slav zmrelerine u veya bu ekilde tesir yaptktan imkn dahilindedir. M.S. 180 tarihlerine doru Got'lar aa Vistl sahasndan hareketle Karadeniz'in imaline gelerek, burada yerleiyorlar ve IV. yzyln nc rub'una kadar kalyorlar. Bu defa Siviar'n byk bir ksm German nufz ve tesiri altnda kalmtr. Grlyorki Dou Avrupa'nn tarihi M.. III. yzyldan beri mtemadiyen Orta Asya'dan gelen kavimler iin hareket, faaliyet ve bilhassa Slav kavimlerine kar hkimiyet ve tesir sahas olduu gibi, ayn zamanda, buraya muhtelif fasllarla German zmreleri de mdahale etmilerdir. Trk-Germen mnasebetlerinin M.. birka yz yl nce balad anlalmaktadr. 2- Hunlar ve Attilfl 375 de balanan byk kavimler muhaceretinin dnya ve bilhassa Avrupa tarihinde byk Ur nemi vardr. Roma mparatorluunun yklnda, bugnk Avrupa'nn etnik ve siyas teekklnde Kavimler Muhacereti dorudan doruya mil olmakla, Avrupa tarihinin dnm noktas ve yeni bir devrin (Orta Zamanlar) balangc saylmaktadr. M.S. 100-374 tarihlerinde Yayk, Kama, Hazar denizi sahasnda kalm ten Bat Hunlan'nn iW\ geerek garp istikametinde Herlemeleriytebiihassa German olmak zere, muhtelif kavimlerin umum bir harekete gemeleri gibi muazzam bir "muhaceret" balamtr. 375 tarihinde Hunlar nce Kuban boyunda yaayan Alaniar'a saldrdlar ve onlar batya doru takibe baladlar; sonra sra Don ite Dnestr (Turta) arasnda yaayan Ostrogotlar'a geldi; Hunlar bunlar da yendtten bir ksmn tabiiyetlerine aldlar, bir ksmn batya ittiler. Bundan sonra VIzigotlar d iddrtfrHun basksna dayanamayarak Dnestr-Tuna sahasn brakp Bizans imparatorluu hudutlarn girdiler. Alanlar Orta Avrupa'ya doru ilerlerken, Ostrogotlar'n bir ksm Panonya"da yerletiler. IV. yzyto sonunda Id-KafkasDon-Ttea sahas kamilen Huftter'm alne gei. Bu kavmin bana 434 de Bleda ve AttH kardeler getikten sonra, Hunlar1! on yksek devri balamaktadr; daha dorusu dhTbir kumandan ve byk bir devlet adam ten Atill'nn 446 de tek bana Hurttefm idaresini ele aldktan sonra Byk Hun Hakanl kurulmutur. Hakanlk Idrdefrftorfe, Kafkaslardan Alpler'e kadar uzanmakta idi. TrteMunter hkim zBffire frriak zem, muhtelif German kavimlerinden baka (Gotlar, Heruller, Gepidler), bir ok Slav ve doudaki bazt Fin kavimleri bu imparatorluun ahalisini tekil ediyordu: Siv zmrelerinin tekiltlanmaa" balamalar; kuvvetli Wr ihtimale gre, Hun tesiri ve hkimiyetiyle mmkn olmutur. Attila 461 de Katateun (aton) krfarmda Bat Roma mparatorluu ve mttefikleri (Alanlar, Vizigotlar) kuvvetleri ile neticesiz kal byk meydan muharebesinden iki yl sonra yani 453te lm ve Hun Hakanl da paralanmtr. Atill, Bzel ad attmda iyi bir krar sfattyte Alman halk edebiyatnn aheserlerinden biri ve en eskisi olan, TMbelungenled'e girmitin o burada KriemMId'in ikinci kocas olarak gsteriliyor ve kendisine Detrich von Bern ve Hildebrand gibi kahramanlar refakat ediyorlar. Atilla'nn kurduu hakanlk sayesinde, Dou veOrta Avrupa'nm muhtelif rk ve cinsten olan kavimleri hkim IttteNun unsurunun kuvvetli ve asker tekilt altmda br arada yaamak ve faaliyette bulunmak imknm bulmulardr, Huriar1* ayn zamanlarda faaliyette bulunan Vizigoar ve Anglo-Saksonlar'dan fazla "barbar olmad.klann ayrca izah etmek fuzuldir.

Dou Avrupa'daki En Eski Trk Kavimleri:


1 skitler Sarmatlar, Roksolan ve Yazlar s in kaynaklarna istinaden tarihin eski Trk devleti olarak M.. XIII. yzylda mevcut olan "Hiyung-nu"lar, yani Trk-Hun"lar kabul edilmekle beraber.bazt Trk zmrelerinin, Trk'n ana yurdu saylan Altay-Hazar-Yayk sahasndan, muhtelif amitlerin tesiriyle miiddan ok yzyllar nce dou, gney ve bat istikametlerinde yayldktan kuvvetle muhtemeldir. Bu kabilden Dou Avrupa'nn cenup sahasnn da ok erkenden baz Trk zmreleri tarafndan gal edildiini gsteren emareler mevcuttur. Ezcmle "ana vatanlar" Pripet-Vistl aras olduu kabul edilen Slavlarn en eski dillerinde rastlanlan baz Trke szler bu faraziyeyi kuvvetlendiriyor. Mesel: 'koza' (kei), "byk" (boa), "vol" (ulak, kz), "tvarogu" (peynir) ve "koni* (at,kulun) eski Slvcaya Trkler'den alnmtr, bunun iindir ki baz limler Slavlarn ehl hayvan beslemeyi ilk olarak Trkler'den rendiklerini iddia ederler. Dier taraftan "mieko", "skotu" ve "nuta" szlerinin eski Slvcaya Germanlar'dan alnd ileri srlyor. Baz tarih, dil ve arkeologya limleri Siviar'n eski alarda ya Trk veya German hkimiyetinde bulunduklarn kabul ediyorlar. M.. ki devir iin, bunun bir hakikat olarak kabulde phe gtrmez deliller olmakla beraber, doruluunu cerhedecek esasl deliller de yoktur; bil'akis tarihinin sonraki ceryan bunu takviye edici mahiyettedir. Ezcmle mhim br ksm Trk kabilelerinden teekkl ettii anlalan skitler (Sakalar)'in M.. VI-IV. yzyllannda, orta Dnepr ve Onestr sahasndaki baz Sfv zmrelerini hkimiyetleri altnda bulundurduklar uzak bir ihtimal saylamaz. Dier taraftan miladn birinci asrlarna doru Vistl havzasndaki Siviar'n Germanlar'n tesir ve nfuzunda bulunduktan iddia edilmektedir. Bunun gibi, Iskitler'den sonra (M.. IV-k-yzyl) Karaderifffi maiindeki Bozkrlarn efendileri olan Sarmatlarln, fn olmazsa bir ksm Trklter; bunlarn orta Dnepr ve Karpatlar'a kadar uzanan sahay ellerinde bulundurduklarna gre, Slav kabilelerinden bazlarnn Trk tesirine maruz kalm olduuna hkmedilmektedir. Sarmaiar'n bir parasn tekil eden Roksolan (Roks-alan) ve hele Yazlar'm. Trkl kuvvetle hatra gelmektedir. M.S. MI. yzyllarda bu zmrelerin Don

1TB

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

179

3-A varlar Huniar'tn esas ksm Atill'nn lmnden sonra (453) Don boyuna ekilmilerdi. Bunlarn bir ksm Bulgar adiyle malmdur. Bulgarlar'n iki zmreden teekkl ettikleri, bir ksmnn Don-ttiH sahasnda, dierinin Don-Dnepr mntkasnda kaldktan anlalyor Faka! Ura! ve Yayk taraflarndan gelen yeni bir Trk hareketi Bulgarlar'n bir ksmn bat istikametinde srklemee balamtr, Bu defa Ural'n gneyinden SabMsr Yayk cihetinden de Avarlar gelmilerdi. Bilhassa Avar hareketi ok kuvvetli idi. Bu Trk kavmi Orta Asya'da Juan-juan adiyle tannyor ve Bat Trk devleti (Gk-T&k) hey'etine giriyordu. Bu devlet iinde ba gsteren mcadeleler neticesinde Avarlar (Juan-juanfar) VI. yzyln ortalarna doru (552 de) Karadeniz'in imalne germilerdir. Bukjarfar'n ba ksm onlarn hkimiyetini tanmak mecbriyetir*de kaldlar. Avarlar Orta Dnepr, Dnestr ve Karpat sahasn igal ettikten sonra, buradaki Siv kabilelerinden bazlarn da tbiiyetlerine almlard. Br mddet sonra Pannonya'da yerleen Langobardlar'la Avarlar arasnda, Dak-yada (bugnk Romanya) bulunan Gepidler'e kar bir anlama olmu; bunu Avariar'm Gepdter'i yenerek Dakya'ya girmeleri takip etmiti; bir mddet sonra Avar tazyiki altnda Langobartlar, Pannonya'y brakarak imal talya'y igal etmek mecburiyetinde kaldlar. Avarlar Orta Avrupa'nn en kuvvetli bir. kavmi'olmak sfatiye 668 tarihinden beri Orta Avrupa ve Balkan tarihinde gayet mhim bir yer tutmulardr. Balkanlarda ilk Slav unsurlarnn esasl bir ekilde yerlemelerinin Avatsr tarafndan alman tedbrlerin bir neticesi olduu malmdur Bu Trk kavminin gney ve dou Slavlar'm uzun birzaman hkimiyetleri altnda bulundurduklar* m ve birok Slav kabilelerinin Avarlar tarafndan mthi hezimete uradklarn gsteren emarete? mevcuttur. Ant adiyle tannan ve asker? tekiltnn intizam bakmndan ilk Slav kavmi olan bu zmrenin, Avarlar sayesinde bu mertebeye yk-sem omalaR da uzak bir ihtimal saylamaz. Avarlar'n en kuvvetli devirleri VII. Yzy*hn ba*na arttr. 626 da onlar Bizans mparatorluunun merkezi stanbul'u b**e muhasara etmilerdiAyni yzyln ortalarna doru Dnestr boyundaki Bulgar Trkieri'nin kuvvetlenmeleri neticesinde Avarlar zayf dtler v nihayet Byk Kari tarafndan. 796 da bunlarn varlklarna nihayet verilmi; Avarlar yerli ahali ile kanrm gitmitir. Avarlar'n Avrupa'daki iki yzyldan fazla sren hkimiyeti Avrupa talihi bakmndan br ka cihetle mhimdir: evvel, ilk defa olmak zere Slav Kavimleri Trk hkimiyetinde uzun bir zaman yaamlar, Trk devlet ve asker tekiltnn tesiriyle bunlar "kabile1. hayat basamandan devlet tekilt basamana kmak imknm bulmulardr. Saniyen Trkfer'de muhtelif German (Frank) zmreieri arasnda karma artmtr, bu mnasebet, ekseriyetle karlkl mcadeleden ibaret olmakla beraber, her iki kavim komu olmak sfatiye herhangi bir ekilde modus vivend bulmak mecburiyetinde idiler. 4* Hazar Kaanl ark Avrupa'da ilk muntazam devlet kuran kavim Hazarlar'dff. Hazarlar, Orta Asya'da halis bir Trk kavmi idiler. Hun Hakanh'na tbi olan Hazarlar'n, Attil'nn lm srasnda Aa dil boyunda yaadklar anlalyor; onlarn buraya ne zaman geldikleri katiyetle tesbit edilemiyor; Hazariar'la Suvarlar'n birbirine ok yakn bir zmre olduu zannedilmektedir; Suvarlar'n M.S. I. yzylda Kama-lcHI mansapiarmda bulunduklarn gsteren baz deliller olduuna gre, Hazarlar'n da dil bo-

yunun en eski ahalisinden biri olduu muhakkak gibi grlmektedir. Hazarlar'n matakH bir siys varlk olarak meydana kmalan," Sabir Trkleri1!** inkrazndan sonra, yani \fl. yzyln ortalarndan biraz sonraki bir 2amana aittir. Hazarlar'n igal ettikleri saha geopolitik bakmdan ok mhimdir. Buras: Icfil, Yayk, Kuban ve Don (Ten) gfoi, drt byk nehrin mansabnda, irvTrkistaJV Karadeniz-Bizans-nasya-lran-Harzen>Suriye^ Avrupa- Hazar-Skandinavya yollannn birletii bir saha idi. Hazar memleketine Kama ve Orta dil havzasndan her nevi hububat, kymetli krkler, bal ve balmumu, kereste, Yayk boyunca cenubi Ural'dan muhtelif madenler, in ve Trkistan'dan ipek ve pamuklu dokuma, kan ve Bizans'tan endstri (sanayi) mamult, Slav Ve Skandinavya memleketlerinden muhtelif eya ve esir gelmekte idi. Byk kara ve nehir-deniz ticaret yollarnn getii bir yerde oturan Hazarlar erkenden yerleik bir kavim olduklar gibi, devletin esas iktisad bnyesi ticarete istinat etmee balamtr Az bir zaman iinde trl byk ticaret merkezleri -ehirler- kurulmutur; mesel: dil nehrinin mansabndaki til, imal? Kafkasya'daki Semender ve Derbent, Yayk nehri mansabndaki (?) Saksn, Kuban mansabndaki Tamatarhan, Don boyundaki Sarkel (Ak-ehir) kalesi, adlan malm belli bal Hazar ehirleridir; bunlardan baka dier byk ve kk ehirler olduu da zannedilmektedir. ehir hayat sren, yani yksek bir madd ve manev medeniyete sahip, ticaretle megul ve ayn zamanda ziraat da ihmal etmeyen, yani topraa bal bir Trk kavmi, en ge M.S. VI. yzylda dil'in orta ve aa mecras ite imal Kafkasya ve Don boyunu etinde tutmakta idi. Hazar Devleti'nin VII. yzyl balarnda milletleraras siyaset ve Bizans-lran mcadelesinde mhim bir rol oynad malmdur. Bizans imparatoru Heraklius, Sasanler'e yenilmekten ancak Hazar yardm (622-627) sayesinde kurtulmutur. Hazar Devletiyle Bizans arasnda iktisad ve siys i birliinin kuvvetli olduunu gryoruz; hatt iki Hazar prensesinin Bizans imparatorlariyle evlenerek, stanbul tahtn paylatklar malmdur. VII-IX. yzyllarda Hazar hkimiyeti gittike genileyerek ark Avrupa'nn en byk devleti (imparatorluu) derecesine ykselmitir. IX. yzyln balarnda Kama-ldil boyundaki muhtelif Rn kavimleri. Bulgarlar, kflOrta Don boyundaki Burtaslar, Oka-Desna ve Orta Dnepr boyundaki muhtelif Fin ve Slav kabileleri (Radimi, Vjatit Severyan, Polyanlar) kuzay Kafkasya'nn trl dal kavimleri, Kuban Don boyunda Macarlar Hazar Kaanna tbi idiler. Mamafih bu tbiyetin fazla ar olmad, her kavmin meguliyeti ve tabu zenginfiine gre az mikdarda vergi alnmaktan ibaret olduu anlalyor, mesel: Desna boyundaki Slav kabilelerinden ev bana ylda br kymetli hayvan derisi isteniyordu. Kama boyundaki Bulgar ve Fin ahaliden de bilhassa kymetli krkler alnd anlalmaktadr. Vltt. yzyln sonlarnda Dou Avrupa'da M mhim ticaret yolu vard. Bire til ehrinden, dil'i takiben bir ka byk ve kk rmak vastasyla Rn krfezi ve Skandinavya'ya; dieri: Bizans'tan Karadeniz-z (Dnepr) nehrini takiben lmen gl, Ladoga gl, Rn krfezi zerinden Skandinavya'ya uzanyordu, Hat M yolun son ksm Hazarlar'n elinde kiL Hatt bugnk Kiyef ehrinin, baka to Haza ticaret istasyonu olduu tahmin edilmektedir; burann eski ad -Hazarca olma muhtemel olan- Sambat idi. Orta Dnepr'de, yani sonraki Kiyef Rusyas'nda, ak

180

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

181

devlet ve ktisad hayat tekiltnn kurutmas ve yaylmasnda Hazar Trkleri'nin byk roHen olduunda asla phe edilemez. Buradaki Hazar izleri ve meden tesirleri Kiyef Rusyas'nda XI. yzyla tadar ak bir ekilde devam etmitir. Hristiyanl kabul eden k Rus knezi Vladimirin (988) kendini, Hazar hkmdarn takliden 'kaan* tesmiye etmesi de bu tesiri gstermee kfidir. Denebilir ki, VIII.-IX. yzylterdak? Hazar hkimiyeti, X!N-XV. yzyllardaki Altn Ordu'nun Rus yurdu zerindeki hkimiyetinin bir ncs mahiyetindedir. Trl Slav zmrelerinin ayr kabile heyat ve ormarvtaria meguliyetinin icap ettirdii basamaktan, ticaret ve devlet ekti basamana ykselmee balamalarnda iki asrdan fazla sren Hazar hkimiyetinin byk tesir yapt asla inkr ve reddedilemez. Hazar eviet! ve Hazar hayat, kendi devri iin en "modern1 bir manzara arzetmektedir Devletin tanda bulunan "Kaan1 (hakan) m mutlaka hkmdar neslinden, yani 'Kaan oiu" olmas lzm gelmekle ve kendisine deta ilhi bir ubudiyet gsterilmekle beraber, deviet ilerindeki icraat ve mevkii bugnk ingiltere kralrankinden pek farkfc deildi, tcra kuvvetin banda "Hakanbey" unvaniyle biti bulunurdu; asker! Kuvvetlerin banda da "l-af unvaniyle ikinci br ahsn durduu an&&yor. Kaan, adeta devletin en yksek sembol olarak, representativ bir ahstan baka br ey ifade etmiyordu; srasna gre "Kaan1 azledilir, yerine, han neslinden olmak zme baka bin karlabilirdi. kinci hususiyet de: Hazar devletinde, dnyada o devirde ve hatta sonralar bile grlmeyen nizam ve din tolerans vard, Hazarlar; her cins insanlara kolaylklar gsteriyorlar, imtiyazlar veriyorlard; netoede kl ve dier Hazar ehirleri birok kavim ve rklarn bulutuu ve i yapt bcr yer oluyordu. Dier taraftan Hazar devletinde tam bir din tolerans vard. Zaten en eski Trk rf ve dedine gre "herkes kendine gre tanrya ulaabilirdi1, yani tam bir vicdan hrriyeti mevcuttu. Bu sebeplendir kf, Hazarlar arasnda drtbe (belki de fazla} din yan yana erbete yaayabilmilerdir. Hazar-Trk ahalisinin byk ksm tedenberi Trklerin "mill dinleri" olan samanla mensup olduklar halde st tabaka, bilhassa Kaan ve saray erkn Yahudi dinini kabul etmilerdi. Tccar tabakas Harezm ve dier slm memleketleriyle fazla temas neticesinde mslmand; to'de, Bizanslan ve baka memleketlerden gelen hristiyanlar da oktu; Skand'navyai Ros (yani Varegler) lar da Skandinavya-German dinine mensuptular Bu suretle herhangi bir dine mensup olmak, Hazar memleketinde su tekil etmiyor ve i g zerinde bunun hi bir tesiri olmuyordu. Hazarlar. tkfisaden ykseldike, devletin mdafaasnda "cretli" ktalar kullanmaa baladlar Bu defa askerf kuvvet, trl memleketlerden getirilen ve ou msJman olan ktalardan teekkl etmekteydi. lk zamanlar, bunun faydas grlm ise de ok gemeden, bilhassa iktisad vaziyet bozulunca, Hazarlar dtan geien tehlikeye kar duramadlar. Bilhassa IX. yzyln ortalarnda It-Harezm tica-ret^yotu Peenek Tritferi tarafndan istila edilince, Hazar ticaretine mhim bir darbe ncfrMi gibi, Peenekier bu defa Hazarlar iin tehlikeli bir komu oldular. Hazarlar, bu tehlikeyi, daha arktaki Uz (Ouz) tarla br ittifak akti suretiyle bertaraf etmek tetemiierse de, bunda muvaffak olamadlar. Peenekier 869 tarihlerinde dil'i geip Don toyuna geldikten sonra. Hazarlar onlara kar, VIII. yzylda ral mntkasndan gelerek Kuban nehri yaknlarnda ve Aa Don havzasnda yerleen Macariar' tekiltlandrarak mukavemete hazrlanmlarsa da bundan hi bir netice kmamt. Peenekier ksa bir zaman zarfnda Don'dan Dnestr'e kadar bu-

gnk Karadeniz bozkrlarn igal ite buradaki Hazar hkimiyet ve nfuzuna nihayet verdiler. O Sralarda Slav kabilelerini bir devlet hlinde birletirmee alan Skandinavyal Vareg-Ros (Rus)'lar, 862 tarihlerinde lmen gl civarnda h Rus-Slav knezliini (beyliini) kurmulard. Baz Vareg-Rus babular Peenek-Hazar mcadesinden istifade ile Kiyef i ele geirmee muvaffak oldular. Peeneklerin Hazarlar' Karadeniz kylarndan mahrum etmeleri esnasnda ise lmen gl civarndaki Vareg-Rus knezi Kiyef'i zapt ite, buray Rus-Slav devletinin merkezi yapt; nk: uzun zaman sren Hazar tesiri neticesinde bura yeni Slav ahalisi devlet idaresine daha ok alk olduu gibi, Kiyef ehri hem Bizans, hem de til ticaretine daha yaknd. Bu suretle Dou Avrupa'daki Slavlar arasnda Hazar-Trk hkimiyeti kalkar kalkmaz, bu defa efendi ve devlet kumcu, ticareti tekiltlandran Skandinavyal bir German unsuru Slavfar'n bana gemiti. Peenekler'ie harpler neticesinde ok zayf dm olan Hazar devletine kar, Kiyef te gittike kuvvet bulan VaregRus ve Slav beylii de hcuma balamtr. Ayn zamanda tilin ticareti de yollarda emniyetin bitmesiyle esas itibariyle sarslmtr. arktan o sralarda yeni yeni kavimlerin de harekete getii anlalyor. Btn bu miller bir araya gelerek X. yzyln sonlarna doru Hazar devletinin sr'atle inkraza doru gitmesine sebep oldu. Bu devletin son devrine dair kaynaklarda kaytlar olmadndan kafi bir tarih gsterilemiyor. Malm olan cihet XI. yzyln 15 nci yllarnda Hazar devletinin artk olmad anlalyor. Ayni ekilde, mehur tel ehrinin (muhtelif hafriyata ramen) yeri kat7 olarak tesbit edilememitir. Sylendiine gre, bu ehir bugnk Ejderhan (Hac Tarhan) ehrine yakn bir yerde olup, itilin sular altnda kalmtr. 5- Peenekier, Us (Ouz)lar ve Konumlar 870 tarihlerinden itibaren Don ile Dnestr nehirleri aras, Kirimin da bir ksm dahil olmak zere Peeneklerin eline gemitir. Peeneklerin igal ettikleri saha imalde Kiyef yaknlarna kadar uzanmakta idi; onlar Karadeniz'in imalindeki bozkrlarda 15Q yi gibi uzun bir zaman kalmlardr. Bu Trk kavmi kabileler birliinden daha yukar bir basamaa kamam, yani bir devlet kuramam olmakla beraber, dnya tarihinde gayet nemli bfr rai oynamtr. Macarlarin, Azak denizi sahasndan bugnk Macaristan'a gelmeleri ve dolaysiyte Orta Avrupa'da, Trk unsuru ite ok kark bir Fin-Ugor kavminin bulunmasna sebep olmutur. Bundan daha mhim cihet: Peenekier Aa Dnestr ve Tuna boylarn, Dakya'nm bir ksmm igal etmekle* o sralarda hemhudut dan ark ve Cenup (Balkan) Slavlan'n birbirinden ayrmlardr; ayn zamanda Macarlar Transilvanya ve Tisa-Tuna boylarn ellerine geirmekle Bat Slavtar'yla Gney Stevian'nm aralarna girmilerdir. Bu euretie Peeneklerin garba doru hareketlerinin en mhim neticesi Slav lemi arasnda kubatn kesilmesi ddu. Bunun, sonraki Trk, Macar ve Alman tarihi iin ehemmiyetini ayrca izaha lzum yoktur, Peeneklrin nc rcrilarl-de Kiyeften Karadeniz sahillerine nme istidadn gsteren Slav yayln durdurmu olmalandr. Bu Trk kavmi 1 yl mddetle Ruslarin (artk Skandnavya unsuru kalmayan ve Slaviaan ktlenin) Kiyeften daha cenuba inmelerine kar en byk ve kuvvetli bir set roln oynamtr. Malm olduu zere Ruslar, ancak XVIII. yzyln sonunda Karadeniz kylarnda yerleebildiler.

tas

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

183

Peenekler'i, daha Yayk ve IdH boylarndan takip eden Uzlar (Ouzlar) XI. ytybn ortalarna doru z (Onepr) nehrini aarak Turta (Dnestr) ve Tuna'ya doru ilerlediler. Peenekler'in Balkanlar istikametinde ilerlemeleri ite bu tazyik neticesinde oimulur. Uziar'n byk bir ksm 1064 ylnda Tuna'y geerek Balkan yarm adasna getikleri haide, bir ksm Kiyef knezliinin cenup hudutlarnda yerlemitir, ontann bu ksm KaraKapak adiyle maruftur (Rus vekayinamelerinde: ernye KlobuJd). Br mddet sonra bu ksm Kiyef Rusyas yerli ahalisi arasnda erimi gitmilerdir; ayni vehile bir mikdar Peenein de cenup Rus yurdunda kalm olmas muhtemeldir. Su suretle Ukraynallar, yani Kiyef Rusyas ahalisi erkenden Trk unsurlaryla karmaa balamtr. Uziar'n Balkan yarmadasnda bir ksm Vardar ovasnda yerletirilmi ve XI. yzyl ortalarnda bu ovada yerletirilen kuvvetli bir ih-timale gre yine Trk olan Vardariotlar'la da birlikte burann Trk zmresini de artrmlar da*. Az bir zaman sonra bu sahada Peenekler de yerlemek suretiyle Vardar ova& tam bir Trk yurdu mahiyetini almtr. Uziar'n kalan ksm Dobruca'da iskn edilerek, bugnk Gagauzlar'n meneini tekil etmilerdir. 1060 tarihlerinden sonra Karadeniz imalindeki bozkrlara Kumanlar, yahut Kpaklar geSyodaf. Yani hfis bir Trk kavmi olan Kumanlar'a (Rus vekayinamelerhfh *f*olovtsy* lan) izafeten igal ettikten bozkrlar Deti Kpak, yani Kpak Bozkrlar adyla maruftur. Kpak bozkrlar ta )Qfl. yzyln 40 nc senelerine kadar bu kavmin elinde kalmtr. Kumanlar da, tpk Peenekler gibi, Kiyef Rusyas'nn Karadeniz'e rrnesfrve mani olmulard. Bozkrlara bitiik Rus yurdunun mtemad Kuman aknna rrmnjz kalmas Slav ahalsinin mhim bir ksmnn Suzdal havalisine (Moskova nrmas havzasna) g etmesine sebep olmutur. Bu hareketin neticesinde Moskova ve Oka havalisindeki Rn ahalisi, Slavlar'la karm, daha dorusu Slavlar tarafndan temsil edSmi ve bu karmadan Velikorus, yani Byk Rus ktlesi vcuda gelmiti. Kumanlar, Kpak sahralarnda kaldklan zaman, bilhassa Cenub Rusya knezeri ve ahalisi zerine byk ve ok tarafl tesir icra edegelmilerdir. Kumanlar vcutlarnn gzelliiyle nam kazanmlard; hele Kuman kzlan arasnda gzellere ok tesadf edilirdi. Bu Trk kavmi de, tpk Peenekler ve Uzlar gibi devlet kurmak basamana kamamtr. Birok kabilelerden mrekkep olan bu Kuman (Kpak) hey'eti kabile reislerinin idaresinde kuvvetli bir asker tekilt hafinde yayorlard. Onlar, hemen hemen her yl Rus yurduna afan yaparak kendilerine gerekli eyler bilhassa esirler alyorlard. Bu Slav esirlerinin Yakn ark ve Msr piyasalarna sevkediJdkterf malmdur. Ayni vehile Kumanlar'dan biroklar Mtstf hkmdariannn hizmetine girmilerdi. Sonralar Msr Memlklar adiyle maruf zmrenin byk bir ksmn ite bu Kpak TrkJeri tekil etmilerdir. Ruslar'm yegne destanlar olan "Igor bl trks" nn esas mevzuu, 1185 de, ^ovgorod-Seversk Knezi Igor Svjatoslav iin, dier Rus Knezleriyle birlikte Kumanlar zerine yapt bir sefer ve mthi hezimetin tesiriyle vcuda getirilmitir. Bu Rus halk destannda Kuman motifimi gze arpyor ve umumiyetle steplerle hemhudut Rus hayat zerindeki kuvvetli bir Trk-gebe tesiri kendini gsteriyor. Rus kaynaklarndan da malm olduu vehile, birok Rus Knezleri, bykleri Kumanlar'Ia shriyet peyda etmekte idiler. Kumanlar'dan biroklar yerli Slav halkiyle kartarak Ukraynallarn damarna bir para daha Trk kan katmlardr. Kumaniar'tn faaliyet sahas yalnz Kpak sahralarna mnhasr kalmad. Onlar,

Balkanlar'a ve Macaristan'a da aknlar yapmaktan, Bizans, Bulgar ve Macar devletle 182rinin siys mcadelelerine u veya bu ekilde karmaktan geri durmadlar. Krm yarmadas ve Don mansabndaki Cenevizlilerle de yakn iktisad mnasebetler tesis ettiler. Bu mnasebetin neticesi olarak talyan misyonerlerinin galiba XIII. yzylda tertip ettikleri Codex Comanicus (Kuman Lgati, Kumanca-LatinceFarsa) kalmtr. Kumanlar, 1224 de Kafkasya yolu ile gelen bir Mool ordusu tarafndan Kalkaay (Taganrog'a yakn) boyunda byk bir hezimete uradlar. 1237 de Batu Han'n ordular Rus yurdunun istilsna balamt. 1236-39 yllarnda bu MoolTrk hareketi mnhasran Kumanlar1) Kpak sahralarndan komaa matuftu. Kumanlar'in bir ksm 1240 da Macaristan'a ekildikleri gibi, bir ksm da Kam man-sabna, Bulgar eline gelmi ve buradaki ahali ile kararak Kazan Trkleri'nin teekklnde mhim bir mil olmulardr. 6- Kama (ulman) Bulgarlar Devleti ulman (Kama) nehri havzasnn en eski ahalisi muhtelif Rn kavimlerinden (irmi, Mok, Ar-Mar) ibaret olmakla beraber Kama mansab ve Ak-ldil havzas ok erkenden Trk kavimleri tarafndan igal edilmee baland. M.S. i. yzyllarnda Kama mansabnn cenup mntkasnda Suvar adn tayan bir Trk zmresinin yaam olduu anlalmaktadr. Bu kavmin mahiyeti ve tarihi hakknda sarih bir bBgi edinmek imdiye kadar mmkn olmamtr. Bu sahadaki 'Suvar* ehrinin onlar tarafndan tesis edildii ileri srlmektedir; dier baz yer ve nehir yerlerinin isimlerinin de bu Trk kavmi ile alkas olduu pek mmkndr. M.S. t00-374 yllarnda Yayk-ldil ve Kama nehirleri arasnn Hunlar tarafndan igal edildiini yukarda grmttlt Bu suretle dil -Urai mntkas iki buuk yzyldan fazla kuvvetli brTfk-Hun tesiri altnda kalmtr. 375 de HunlarV esas ktlesi batya doru ilerlerken bir ksmnn Orta IdH ve Kama boyunda (mansabnda) kalm olmas kuvvetle muhtemekSr. Bir mddet sonra UraMdl havzasnda Sabirler grnyorlar ve -alebi ihtimal burada ok kalmayarak Kafkasya'ya doru gidiyorlar. Sbir (Siberya) ad bu kavme tlak olunduu gibi,'Orta dil'det Smbir (Simbirsik imdi Ulyanowsk) ehrinin ad da Sabir Trkleri1 bal olsa gerektir. Bu sahann tarnamiyie brTrk yurdu olduu Kama Bulgarlan'nn buralarda yerlemesiyle tarih bir hakikat halini alyor. Attit-Hun mparatorluunun yklmasn mteakip (453 d sonra) HunlarV bir ksmn tekil eden Bulgarlar Don-Kuban sahasnda bulunuyorlard. Bu Trk z&n-resi V. yzyflm sonlarna doru Doudan gelen veya bulunan yine Trk olan kavimlerin (Avr, Sabir, Hazar) tazyiki altnda ksma blnmlerdi. Bir ksm batya giderek Tuna Bulgarlar adn alm, V. yzyln sontannda Dobruca\a gelerek, buradaki Slavlart hkimiyetleri altna alp Bulgar devletini kurmular, fakat az olduklarndan fX. yzyla kadar yerli ahali tarafndan femsil edilmilerdir. Bulgarlar'n bir ksm da Kafkaslar'a doru giderek burada baka kavimlerle kanmlardr; Kafkasya'deki Batkariar'n bunlarla alka olsa gerektir. Bizi yakndan alkadar eden nc ksmdr: Onlar dil boyunca karak Kama'nn mansabtndaki sahay igal ettiler. Bulgarim buraya gelileri tesadfi olmasa gerektir. Byk Hun har-ketinden nce bu Bulgarlarn yine Kama ctamda oturmu olduklar uzak bir hlma! saylamaz; ayn zamanda byk gten sonra da burada kalm olmaldrlar.

1B4

HHMT DNYASI EL KTABI

TRK TARH

185

Bulgarlarn Kama mansab sahasna bu defa gelilerinin tarihi katiyetle tesbit edilemiyor, bu hareketin V yzyln sonu veya VI. yzyln balarnda vuku bulmas mmkndr Bu saha coraf ve tabi artlar bakmndan gayet msaittir. Derin kara toprak ziraat iin gayet elverili olduu gibi, nehirleri, rmak ve aylar bol olduundan gayet zengin mer'alan vardr; ormanlar geni bir sahay kaplamakta ve pek ok cins aa ihtiva etmekteydi." ki byk nehrin (idil ve ulman) birletii ve kat'etbt bu memleket uzak memleketlerle ok kolay mnasebet imknn veriyordu. ulman (Kama) ve kollaryla, tuu ok olan Perm ve kymetli krkl hayvanlar nyie ormanlar dolup taan Vjatka-Orta Ural, ve madenleri eitli ve ok olan Orta ve Cenub Ural sahasndan nehirler vastasiyle kolayca Bulgar memleketine ulamak mmkn olduu gibi, dil'in yukarsndan da Skandinavyal tccarlar (VaregRustar) ve Oka boyundan Siavlar-Ruslar buraya gelebiliyorlar^ , byk ticaret merkezi dan idil ehrinin imal memleketlerle mnabebeti dil nehri boyunca Bulgar roemfekefcnden geiyordu, ite btn bu tabii ve iktisad artlar bir araya gelerek Karna Bulgarlarnn esas megalelerinin ve yaay tarzlarnn tayin ve tesbitne rn okju: Bulgarlar az bir zamanda yerleerek ekin ekmee baladlar ve bilhassa ehir'er kurarak byk mikyasta ticaret yapmaa baladlar. ok gemeden baz merkezler ykseldi. Bunlar arasnda Kama ile Volga'nn birletii yerden 100 Km kadar cenupta dil'in sol sahilinden 6 Km. kadar ierde bulunan Bulgar (byk Bulgar ehri) bata gelmektedir, Bulgar ehri IX.-XM. yzyllarnda ark Avrupa'nn en mhim ticaret merkezi idi. Dier ehirler arasnda Bler (Biler), Suvar, Buitroer. Cke-Tav, Oals Titi, Lay, Zye, belki de Kazan (Eski Kazan) ehirleri, ve birok dier ehir, kasaba ve kyler vard. Sigarlarn Kirrnencik, Mamad, Idil-Kama sahasnda igal ettii yerlerin snrlan kafi olarak tayin edilmemekle beraber, arkeoloji ve yer adlar aratrmalarna dayanlarak takriben u hudutlar tesbit edilebilir: Douda-irmien, uma ve Zey 3u5arw balan, Ik nehrinin mansab, imale doru Vjatka nehri, Kazan rma; batKa-Zuye suyu* Sura (Sim) suyuna kadar; Cenupta-irmien ile amar suyuna kadar. Bu sahann Rn asll eski ahalisi olan irmiler, Mok (Mordva) ve Artar kltr bakmndan Bulgarlara nisbeten aa bir basamakta olduklarndan, gittike TBMer tarafndan temsil edilmee balandlar; zaten bu Trkleme" cereyannn, buralara daha evvel gelen dier Trk kavimleri (Suvar, Hun, Sabir) ile balam olmas pek mmkndr. ok gemeden (VIII. yzyl iinde) Orta idil boyu artk bir Buigar-Trk memleketi idi. Ayn sralarda Ak-ldil ve Cenub Ural mntkasnda yaayan Bakfrt (Bakurt) lann Bulgarlarn dou komularn tekil ettikleri anlalyor, (di! ite 0?ta Don arasnda yaayan, ya Rn veya Trk olan, Burtaslar da Bulgarlar'n cenup batsndaki komular idi. Cenupta da Hazarlar ve batya doru da ark Savlan (Ruslar) bulunuyorlard. Kama Bugarlan'nn bir ka zmreden (kabileden) teekkl ettikleri anlalyor; galiba belli basit drt-be zmre mevcut olup herbirinin banda bir hanck bulunuyordu; hepsinin de nce Bler. sonralar Bulgar ehrini merkez yapan Bulgar hanna tabi olduklar zannedilmektedir. Br mddet Bulgarlar'n, Hazar Kaan'na vergi verdikleri malmdur; fakat Hazar devletinin zayf dt nisbette Bulgar haniannmda istiklllerini ele aldklar grlmektedir. IX. yzyln ortalarndan itibaren Karna Bulgarlarnn tamamryle mstakil olduklar kuvvetle mmkndr. Orta di! ve Kama mansabnda muntazam bir devlet ve ziraatte ticaret esaslarna istinat

ettirilen gayet kuvvetli bir iktisad tekilta malik olan Bulgar Trklerinin eski Trk asker itima messeselerini ve an'anesini muhafaza ettiinde phe yoktur; bu zmrenin byk ounluu tam manasyla topraa bal, sapanla ift sren kyl ahaliden ibaretti. Bulgarlar'n mkemmel ifti olduklar, ok mikdarda zahire istihsal ettiklerinden aka grnyor; arpa, dan, avdar ve buday ektikleri, kendi ihtiyalarndan maada etraflarndaki komularna da gnderdikleri malmdur. Her nevi ehl hayvan beslemee ok elverili olan Bulgar memleketinde at, sr, kei, koyun bulunduu muhakkaktr; bunun iindir ki Bulgarlar'da dericilik san'at bilhassa ilerlemiti; Bulgar gn (ilenmi deri) o devir piyasasnda istenilen ticaret eyasndan saylrd. Bulgar ahalisinin komularnn hilfna olarak "ark" deil 'itik' yani "izme" tad da bunu teyit etmektedir. Bulgar, hele Ural ile Vjatka tarafndaki ormanlarda muhtelif cins kymetli krkl hayvanlarn okluu bu cins krk ticaretinin ziyadesiyle artmasna sebep olmutur; samur, tilki, sincap ve baka hayvanlarn derisi Bulgarlar vastasyla Trkistan, ran, Arap ve Bizans lkelerine giderdi. Hatta sikkenin az olduu devirde bir sincap derisi "sikke" olarak kullanlmtr. Sincabn karl ten "tiyin' sz Hazar Trklerinde 'para" demektir ki, Bulgarlardan kalan bir sz olduu kuvvetle muhtemeldir. Ayrca avcln da mhim bir yer tuttuu biliniyor. Nehirlerin okluu balkln da inkiafn mmkn klmtr. Bu suretle, Bulgar memleketi iktisad hayat ok tarafl olan ve birbirini tamamlayarak "mill servet"in artmasna yardm eden-esaslarda kurulmutur. Buradaf ziraat, ticaret, avclk, hayvan beslemek, balklk, arclk ve endstrinin br araya geldiini mahede ediyoruz ki, Bulgarlar bu bakmdan kendi devirlerinin btn Trk ve birok gayri Trk kavimlerinden yksek bir basamakta bululuyorlard. Bulgarlar'n ky ve ehirlerine gelince; evler, iklimin icab olarak kaln aa ktklerinden, S! ste koymak zere yaplrd; damlar da ya kereste veya samanla, kar ve yamurdan muhafaza in dik olurdu; evlerin sahibinin servetine gre birka odadan teekkhsttii anlalyor. ehirler ise, ahalisinin okluu ve servetiyle, meguliyet tora ile kyden terkb .ehirler ve kyfcr. ekseriy*ormaolar ve nehirler kenarnda idi. Bulgarlara nce aman dfaine mensup olduklar "Yer ve Suya* taptktan, birok tanr tandklar, bunlarn namma kurbanlar kestikleri, bilhassa atn en makbul kurbarraddeditdl muhakkricfir. Fakat. yzyH sonlanna doru. Trkistan'da ve dier islam dnyasndan IdiTe ve Bulgar'a gelen tccarlarn tesrrfle buralarda slam <M Ve kltr yaylmaa balamtr; o derece W, 900 tarihlerinde Bulgarlar arasnda melmarr olanlar artm ve Bulgar Hai Alm, 920 tarihlerinde Badat halifesine mracaatta, d& alimleri ve mimarlar gnderilmesini rica etmiti. Halfe Muktedir-Billh tarafndan gnderilen kalabalk bir eli heyeti 922 maysnda Bulgar memleketine vasl olmutu. eikeyolu Alm ton ve maiyeti elilere fevkalde bir kabul gstermiler ve o tarihten beri Bulgar memleketi Abbasi halifelerine bal bir mslman yurdu olrnutur; Abbas Halifesi ve Bulgar Han namna sikkeler baslmakta ta caroeri saraylar, kaleler ve dier binalar ina edilmekte idi. Bulgarlar mslmanl kabul ettikten sonra onlarn urdu Trit-lslam medeniyetinin imal batsnda en iteri p mWu olmakla byk bir ehemmiyet kazanm*. Temiz, doru ve alkan insanlardan mrekkep olan Bulgar ahalisi arkn bir ok yumuatc tesirlerinden uzak toldklar iin Bulgarlar'n bir ok miHT meziyetten muhafaza ettikleri anlalyor. Bulgar yurdunun iktisaden ykseliinde ahafifn karakterndeki bu vasfn da tesiri olduunu kabul etmeliyiz.

186

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

187

Bulgarlar, ifti ve tccar bir kavim olmakla beraber, astarNu atnhmal^ memilerdi. Fakat, onlarn asker kuvvetleri tecavziin deplr daha ziyde mdafaada kullanlmakta idi. Bulgarlara harp tarihleri az malm olmakla beraber X. yzyl sonlarna doru Ruslar'm hcumuna maruz kalmlard; bu hflctmar ekseriyetle geri pskrtld gibi, Bulgarlara bazan Oka boylarna kadar ilerledikten malmdur. Bulgar hanlarnn adlar ve saylan tesbit edilemiyor. Dilleri ve krleri hakknda da bilgimiz azdr. Baz aflmter Bulgar dfflrtn bugnk uvaa m eski ekli olduu kanatmdadrte: uvalar mslman olmayan Bulgar ky ahafteirtfn haleorl ayfryorsa da, bu husu6takat1 br kanaata varmak iih birok delillere ihtiya vardr. 922 tarihinde Bulgar devle ve ahalisi hakknda Badat halifesinin b firi arasnda ktip afatiyle bufian terf-i Fadlan enteresan malrhat brakmtr. XII. yzyln Mndt yarsnda Bulgar kads Yakup^bni-Numan'ttv bir "Bulgar tarih* yazdtf rivayet edifyoraa d mezkr eser meydana karlamamtr. Kalan madd izler Bulgar ehrindeki harabeler, baz mezar talar ve kifbeler, ehir ve ky yer-tortraynet eyaai, Bah (ok, kh, mifer, zrh, bak), ziraat aletleri, ev eyas, hay-van takmlar ve sikkelerden ibarettir. Hazar devleti zayfladka Bulgarlar kuvvetlendiler. Bulgar ehri ItiPden daha mhim bir ticaret merkezi oldu. Arap, Iran, Trkistan, Hazar, skandinavya, Rus, Baltk memleketlerinden buraya tacirler gelmekte idi; buras ark Avrupa ve Asya ticaret emtiasnn mbadele edildii ve umumiyetle tarihte malm olan en byk ve eski panayr yeri mahiyetini ald. Bu an'ane nesilden nesile geti; bilhare Kazan ehri Bulgar ehri yerine panayr mahalli oldu; sonra da Makar'es ve nihayet Nijniy-Novgorod (Gorki) panayrlar bu an'anenin devamndan baka bir ey deildir. Bulgar devletinin siyas akibetine gelince, Bulgarlar 1224 de Kafkas-Don seferinden Aral civarna dnmekte olan Mool-Tatar ordusuna hcumla onu malup etmilerdi. Batu Hak'n garp seferinia-iJk hedefi: Bulgarlar'dan intikam almakt. 1?36 da Mool-Tatar ordusu, idaresinde biffok Trk ktalar da olduu halde, Bulgarlar zerine saldrdlar. Byk Bulgar ehri de tahrip edildi. Batu 1237 yl banda Rusyay. istilya balad. 1238-39 yllarnda bunlar Deti-Kpak'tan Kumanlar' komakia meguldler. Kumanlar'n byk bir ksm Macaristan'a giderken, bir ksm da Kama Bulgarlar yanna gelerek bunlarla kartlar. Eskiden beri burada yaayan ve sonradan Bulgarlar yanna gelen Kuman-Ki| ^aklar'n miktar mhim bir yeka tu&w olmaldr ki, BuigarJir'ia Kpaklar'n, daha evvelki Trk ve yerli ahali ile karmasndan vcuda gelen Kazan Trkleri'nin dilinde, Kpak tfkesi-nin hkimiyeti gze arpmaktadr. Mool-Tatar istilasndan sonra, Aa dil'in sol sahilindeki Saray ehri merkez olan Altn Ordu'nun idaresi zamannda. Bulgarlar'n bir dereceye kadar siyaSF istifc lllenn muhafaza ettii anlalyor. Hatta bir aralfk Bulgar yurdu yeniden tahribata maruz kalmt. Saray hkmetinin kuvveti azalnca, Bulgar yurdundaki yerli hanlarn JStfklHan artma benziyor; Bulat-Tlmur tarafndan (*3S1) de Bulaar vurdu ve ehri byk tahribata maruz kald, bu vaziyet -karsnda ahalinin bir ksmnn imale, Kazan suyu boyuna gittii, hatta Kazan adiyle bir ehir-kurduu ve burada bir hann yerletii anlyor. 1437 de Saray han. Ulu-Muhammet Han, Krm tarafn-dan Kazana geldii zaman burada, tedenbari devlet tekiltna"ve meden bir hayataalk kalabalk, Bulgarlarn karmasndan S^^^^^ bulmutu. Kazan Hanl'nn esas halkmi ite bu unsur tekil etti.

- -'$& ^flMBiMlflhlIl

III. Kltr ve || Tekilt

M
brahim KAFESOLU

Bozkr Kltr
imdiye kadar grld zere, Trk tarihinin bu safhas daha ziyde "Eurasia" nn bozkrlar blgesinde cereyan etmitir. Bilhassa insann tabiat kuvvetlerine hkim olmad eski alarda corafyann insan hayat zerindeki tesirler? dnlrse, bozkr ikliminin de, eitli bakmlardan eski Trk yaay, dnce tarz, inanc ve dnya gr, rf ve geleneklerine, ksaca "kltr" ne yn verici tesirler yapaca tabiidir. Ancak bir kltrn teekklnde, coraf artlarn yannda bizzat insan unsuru da rol oynamaktadr. Son aratrmalar fertlerin baz kftr unsurlarn yaratmak ve gelitirmekte balca mil olduunu gstermitir. Bununla beraber, belirli ruhfkarakter tayan topluluklarn ortaya konan kltr deerlerini kontrol kabiliyeti de unutulmamak gerekir. Yni cemiyet, kendi ^nde grnen her kltr belirtisini kabul etmemekte, ancak umumi telkkisi, dnce tarz ve yaayna uygun denleri benimsemektedir. u hlde her kftrn temel dayana mevcut bulunmaktadr: coraf evre, insan unsuru, cemiyet. Ayr coraf evrelerde befirfi karaktere sahip insan gruplarnn meydana getirdii cemiyetlere has olmak 2ere bfrbltferinden farkl kftrler doacana gre, 3500 yllk hayat bozkr coralt artlar iinde geen Trk topluluunun da kendine trtahsus b!r kltr tipine sahip olaca tabii karlanmaldr. Biz buna, dou ve gelime sahasndan dolay "Bozkr kltr" diyoruz. Bozkr kltrne tarihin seyri inde, bozkrlar blgesi kylarnda yaam olan baz yabanc topluluklarn da dahil olduu anlalmaktadr. Mesel Hind-Avrupallar'dan baz kollar (Iranler, yin* feu toktan afflhrgnplarn meydana getirdii IskitteTVbAve Moollar gibkFakat kltrt na dayanan-danrtoirHalan insan faktr Bapkr-kltrnn eski Trkler tarafndan ortaya konan

188

____TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

189

temel unsurlarn, bu yabanclarn Trk'deri farkl insan unsuru ve cemiyet hususiyetlerinin belirledii kltr katklarndan ayrmaktadr. Bu itibarla Bozkr kltrn en saf ekli ile bir Trk kltr olarak kabul etmekte hat yoktur. Bozkrlar corafyasnda binlerce yl hayatiyetin! devam efflren ve in, Hind, Akdeniz ve Avrupa gibi yerleik kBr mensuplanrnn, yine binlerce yl iinde, tesir ve basksn hissettikleri bu kltr eskiden beri lim adamlannca az-ok tannmakta ML Mtehassslardan bazlar bu kltre eksik olarak "Atl gebe kltrdemekte bir mahzur grmemilerdir. Halbuki, Bozkr kltr "at" zerine kurulmu olmakla beraber, prensipleri yalnz "aftan ibaret deildir. Bunun yannda demir de vardr ve ayr bir hukuk anlay ile de donatlm bulunmaktadr. Balbana bir kltr tipi olduuna gre de, din, dnce, ahlk ynlerinden de tamamlanarak bir btn tekil etmi olmas icap eder. nk herhangi bir kltrde ekonomi kltrn btnn deil, sadece bir cephesini meydana getirir. Bu itibarla, llerde deil fakat rutubet derecesi olduka yksek, yaylalarda gelien Bozkr kltrne, srf oban hayat tarzna dtan bakarak gebelik atf etmek yanltr. Mhiyeti ilmi yoldan iyi aklanmam olan ve Batl ifn adamlarnn, kendi kltr anlaylarnn haricinde kald iin, zerine ly-k ile eilemedikleri gebelik'in dnce, vatan telkkisi, din tutum, ahlk davran bakmlarndan zelliklerini henz bilmiyoruz. imdilik, unu syleyelim ki, Bozkr kltrnde temel olan at, gebelerin hayatnda birinci plnda grlmez. At gebe kavimlerin kltrne sonradan girmi bir ekonomi vastasdr (Moollar aslnda afi bilmiyorlard, Arabistan'da ve Kuzey Afrika'da at ancak M.. 1200'lerde grlmektedir, Kuzey Kafkaslar'da ve ran'da at ile ilgili ilk buluntular M.. 900-500 yllarna aittir).

1 - Bozkr Kltrnn Menei Meselesi


m - skit nazariyesi: > I. Zichy tarafndan ortaya atlan bu gre gre, bizim "Bozkr kltr" diye ifa de ettiimiz kltr tpju "atl gebelik1 ten ibaret olup, merkezinde at yetitirmek ve obanlk yer almakta ye bu gibi faaliyetler iin, Karadeniz'in kuzey dzlklerindeki skit sahas en elverili blge bulunmaktadr. Bir gebe san'at tr olan ihayvari slbu' da burada doup gelimi, *Eurasia" ya yaylmtr. Yine bu nazariyeye g& re atl gebe kltrtj. M.. 4. asrda teekkle balamtr. Bu nazariye taraftarla rna kar itirazlar oldu ve 'Eurasia' bozkrlarnda daha M.. 2. bin ortalarnda atl gebe kavimlerin yaad hatrlatld ve Iskitler'deki bu kltr belirtilerinin Trk !T!!^ Olabilecei zerine dikkat ekildi, ayrca skit kltr ile ayn^durumdak A tay buluntular, arasndaki benzerlikte -"Kral? skitler" doudan geldiklerine gre- temervdouda aranmas gerektii belirtildi. b- ndo-Germen nazariyesi: teNjjj ^Sf ^k yayg,n oim ve esk* "Aryanizm- tesirinin bir devam, saylmas mn* kngrnen bu nazariyeHted*rupal.lar'tBaykalglne I^^DS?XM yerletirmekte ve onlarn da aslnda 'gebe" (bozk.rM l HHKT -i -2? afin ilk HAfa nniar t.nf.n/4M .wr. -T^: t00"") olduklarn ilen srerek, af m ilk defa onlar tarafndan MeftrMp. *a dnyanm ata binme san'at.n onlar-

dan rendiini iddia etmektedir. Batllarn at zerinde bu kadar durmas, phesiz bu hayvan ehli hle getirip binmenin insanlk kltr tarihimle muazzam bir hamle tekil etmesinden ileri gelir ki, bozkrlarda gelien kltr de IndoGermenler'e balamak bylece mmkn olacaktr. Burada ehli atn menei olarak kalntlar Cungarya'da ortaya karlan "Equus Przevvalsky" gsterilmitir. ndoGermen nazariyesine kar, eski alarda bir deil birok at cinslerinin bulunduunu (Mesel in'de Ordos blgesinde; "neolitique" devirden "hipparion" ve "equus caballus" cinsleri) ve atn tek bir yerde deil, eitli yarlerde baka, baka kavimler tarafndan ehliletirilmesi esmkn olduunu hatrlattktan sonra, Bozkr kltrndeki sava obanlar tarafndan binek at olarak kullanlan atn Przevvalsky cinsi deil, "kk bedenli, ksa bal, geni alnl" bat bozkrlar cinsi olduunu belirtelim. Hun svarilerinin seferlerde bindikleri bu bozkr muharebe atnn ilk kalntlarna rastland Afanasyevo kltr (M.. 2500-1700) eski Trk Altay kltrne bal bulumaktadr. Dier taraftan S.V. Kiselev'in tesbit ettii zere "sava bir kavme ait olan Andronovo kltr (M.. 1700-1200)'nn yavayv Or-ta-Asya'ya hkim olmaa balad devir1 ile bu buluntular zaman bakmndan dikkate deer bir uygunluk gsterir. ok daha eski tarihlerde Poltavka ve Tripolje kltrnde "at" iskeleti kalntlarnn mevcut olduu iddias doru olsa tle buna byk bir deer vermekte isabet yoktur. nk bu, av hayvan yabani bir at da olabilecei gibi, urada, burada at iskeletine rastlamak da ehemmiyetli deildir. Mhim olan, atn belirli bir kltr btn iinde deer kazanm olmasdr. Atn ehliletirilmesi iin nce buna ihtiya duyulmas icap eder ki, bu ihtiya phesiz itte olarak bozkrl hayvan besleyici kavimlerde hissedilmiti. Bu itibarla atn insanlar tarafndan kullanlmas bile -bu husus balang noktas olmakla beraber- tli bir keyfiyet saylabilir. Esas dan, atn binek hayvan hline getirilmesidir. Bozkr kltrnde rol oynayan ba aksiyon da biniciliktir. At gibi bir vastaya htiyacn, "yerleik" topluluklardan ziyde, ok geni sahalarda, hayatn zaruri kld sr'atle dolamak mecburiyetinden doduu aikrdr. Bozkr sava at douya doru uzanm ve in'de muharebe at yetitiriciliinin ilk sahas plan an-si blgesinde grnmtr. inliler ata binmei ancak M.. 300'lerde Asya Huntar'ndan renmilerdir. c- Altayl Nazariyesi Bozkr kltrnn Altay yaylalarnda Proto-Trkler (Trktan atalan) tarafndan ortaya konduu hususu, bir kltr evresi ("Kulturkreis") olarak bozkrlar zerine dikkati eken W. Sehmidt, O. Menghfc W. Koppers, F.flrjr gibLiantnmt kltr tarihHAeiaih temsil ettii Sfiyana ekol* tarafndan Heri arlmiOr. o, Menghin'e gm^ atn ehliletirilmesi ve umumiyetle hayvan yetitiricilik gHM medeniyet tarihinin ok mhinn bir safhasl TMda^fn atalar tarafndan gerekletirilmitir. Bozkrlar blgesinde kltr devresi (kemik kltr, hayvan besleme kltr, at yetitirme t$ltr)Jtsbii eden Mengtn' gre, bunun son merhalesinden yeni bir netice olarak, merkezinde atn bulunduu, "Sava obanlar" ("Hirtenjgrieger") kltr domutur ki, bu, bozkr kltrnn, bilhassa Proto-Trkler iin karakteristik Qan en yksek derecesini gsterir. W. Koppers'de yle demektedir: "Atn ehliletirilmesi ve atl oban kltrnn yaratlmas *k Trkler'e balanabf. nsanlk tarihinde ulalan bu baar kavimle-

190

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

191

rin ve baka kltrlerin gelimesinde fevkalde neticeler dourmutur. Tarih balantlara* gsterdii gibi, byk devlet esas iin gerekli artlar ancak bu sayede belirebHmiftlr\ Mm binek hayvan olarak kuHanlmaein, iiraat kltrnn ve ona bal hayvancln ok stnde ve dnya tarihinin pak mhim bir kltr merhalesi olduunu belirten F. Ptor'a gre, hayvan terbiyesinde nce geyik, sonra ren geyii (Samoyedler tarafndan), nihayet Trklerin atalar tarafndan at ehliletirilerek in-sanhk hizmetine sokulmutur. W. *8ehmtdt de aratrmalarnda ayn neticeye varmtr: 'Orta Asya'da oturan ve ok eski btr amanda avekk hayatndan hayvanlar ehliletirmee geen tek kavim Trktr olmutur. At, TrMer tarafndan ehlitetiril-mltir ve Trkler ala binflk*sanlar olarak grnmektedirler". Orta Asya bozkrlar blgesinin kltr tarihi ynnden tad ehemmiyet W. Rubent L. P. Zambotti ve jeopolitiki Mc Kinder taraflarndan iyice belirtilmitir. Esasen yeryznde ekonomi bakmndan balca temel kaynak vardr: orman, terim, hayvan yetitirme. nsanlar yaadklar evrenin bu imknlarn deer-lendirerek hayatlarn srdrebilmilerdir. Tarihte ilk kltrler de phesiz doduklar blgenin tabii artlar iinde z kazanacaklarndan, orman kavimleri "asalak1 kltre (avclk, deviricilik), ziraate elverili yerlerde oturanlar "kyl" kltre (iftilik) balanmlar, bozkrdakiler "oban" kltrn (besicilik) meydana getirmilerdir. 8u itibarla, aslnda orman kavmi veya kyl deil, fakat bozkrl olan Trkler'in kltr de dou, gelime ve muhteva bakmndan btn dier topluluklarn kltrlerinden ayrlk gsterir. "Altay-Trk atl oban kltr" Trkler'in atalarn dier topluluklardan farkl bir dnya grne ve hayat tarzna gtrmtr ki, bu insanln mazisinde ilk defa mahede edilen insan zek ve iradesini tabiata hkim klma azmidir. At terbiyesi, otlaklar etrafnda cereyan eden mcadeleler bozkrly metanet ve cengverlikle bezemi, onu tekiltlk melekesine sahip klmj ve eski Trkler hereylerini borlu olduklar ata kutluluk derecesinde deer vermilerdir. At vastas ile insanla bah edilen dier mhim bir deer de sr'at mehfumudur ki, bu eski iptida kavimleri zihni durgunluun tenbelliinden kurtararak canl bir faaliyete yneltmi va frisan iradesinin ufkunda sonsun imknlar almasna vesile olmutur. Yine at sayesinde bozkr kltrnn ortaya koyduu baka niversal bir deer hukuk fikridir. Bu da, atl muharip obanlarn, ihsanlarn cemiyet hlinde yaayabilmeler salyan karlkl sayg esasndan hareketle,.topluluklar bir st idare nizamna balama yolunda ulalan devlet kurma dncesinin mahsuidf. At zerinde, kalabalk hayvan srlerini sevk ve idare etmek mecburiyeti eski Trkler'in, atn sr'at ve demir madeni (a. bk.)aayesinde hkimiyet altnla aldklar insanlar idare plnnda baarlarm mrnjan ktar. Bu sebeple yeryznde ilk siysi kadrolar, yine ilk kanun koyucu durumunda olan Trklerin atalar tarafndan tesis ve tekil edilmi grnmektedir. Menghirf* gre, bozkrlarda gelien eski Trk kltmn dnya tarihinde fB bakmdan kesin tesiri olmutur. Bunlardan biri, hayvan besieyicllfi gelitirmek ve yaymak suretiyle iktisad; teki, yksek tekiltlk yolu ile itimaidir Birinci nokta mhimdir, ara bu, avclk ve deviricilik gibi. yalnz alarak karlnda birsey vermyen parazit asalak) ekonomi yerine, nsanlan retici (mstahsil) durumuna sokmak suretiyle, ok faydal bir iktisad hamlenin iaretidir. Fakat ikinci nokta da-

ha da mhimdi^ nto insanl basit ynlar olmaktan karp sosyal nizamlara balamak gibi* iktisad faaliyetin de devamn mmkn klan, bir beer deer ancak bu yol ile. husule gelmitir. Bu bakmdan ral-Altayl kavimlerin dnya tarihindeki bu ok mdhfrn roln beHrten, Menghin yle demitir:^ 6k yksek medeniyetter dahi, daha alkan ve ziraati rtmaWa beraber, devtet kurmakta kifayetsiz kavimlerin yerleik hlde bulunduu byk nehir vadilerine sava atl obanlarn mdhalesinden sonra domutur". W. Koppere Hind-Avrupallar asndan meseleyi daha kesin bir ekilde aklamaktadr. Ona gre, Hind-Avrupal kavimlerin (bugnk Avrupallar'n atalar) tekiltlk ve siyasetteki baarlar ancak bu bozkrl unsurlarn onlarla karmas ile izah edilebilir. Onlar M.. 2. bin yllarnda Aral gl havalisinde bozkr kltr ile temasa gelerek bu kabiliyeti elde etmilerdir. Bu, dier blgelerde de byle idi. Nitekim Dou Asya'da ilk devlet tekilt eski Trkler tarafndan kurulmu, n-Asya kavimleri bakmndan da benzer sonuca varlmtr. - Bozkr Kltrnn Teekkl a Bu kftFh menei hakkndaki nazariyeler ona aa yukar bir mazi tyin etmek imknn salamaktadr. Viyana ekol'ne gre bu tarih M.: 2. bin balan olmaldr. phesiz ata binicilik temel unsur olmak zere, siys, iktisad, dini vb. cepheleri ile kltr geliinceye kadar belirli bir zamann gemesi gerekecektir. Bugn iin, ehliletirilmi ata binme a, Afanasyevo kltr verintilerine gre M.. 2500 yllar olduuna ve Andronovo kltrne (M.; 1700) bal "sava atl bir kavim" in etrafa tesirini gstermee balad ifade edildiine gre, Bozkr kltrnn M.. 2500 ile 1700 arasnda olduka belirgin bir vasf kazanm olduu kabul edilebilir. Bu tahmin bir yandan Viyana ekolnn vard sonulara, dier yandan da arkeolojik vesikalara uygun dmektedir.

2 - Sosyal Yap
a - Eski Trk cemiyetinin sosyal yaps hakknda imdiye kadar yaplan tasnifler hem bnye, hem de isimlendirmeler bakmndan tabirini tutmamaktadr. Bunun sebebinin, her aratrcnn kendi megul olduu zaman iinde kaimast ve yine megul olduu belirli Trk zmresini esas almas olduu anlalyor. Trkler'in eitli devirlerde, eitli blgelerde baz bnye deiikliklerine uradklar ve bununla ilgili olarak baka baka tbirler kullandklar phesizdir. Fakat Bozkr kltr dediimiz, aslna en yakn TSrk kltr iinde cemiyet yapsn tesfcrft etmek bakmndan baz imknlara da sfeftbiz. Bu hususta Gte*Trk topluluu sosyal bnyesi herhalde hareket noktas vazifesini grebilecektir. Ana kaynamz Orhun, kitabelerinde geen, konu ile ilgili tbirler meseleye k tutacak durumdadr. Orhun kitabelerine gre Trk bozkr cemiyetinin yapsn yle tesbjtetmek mmkndr: Oguf - aile (?) Urug - soy, (aile?) Bod - boy, kabile Ok * kabile (bir siysi tekilta bal)

192

______TRK DNYASI EL KTAB

TRK TARH

193

Bodun - boylar birlii (siysi ynden mstakil veya deil) l - Mstakil topluluk, devlet, imparatorluk. Eski Trk cemiyetinde ilk sosyal yap olan aile, btn itima bnyenin ekirdei durumunda idi. Kan akrabal esasm dayanyordu. Eett Trk ailesi tip olarak "geni aile" eklinde grnmekte (geen asm 2. yansnda, btn d tesirlere ramen baka blgelerdeki TrK'2mfelerine ntebetle en az tesir alm olmalar gerek Altaylrtar'da "soy* ve Yakut'larda "usa1 Krgzlarla 'aul") ise de, aslnda Trk ailesinin 'Kk aile" tipfrtde kun& bulunmas daha akla yaton gelmektedir. nk Trk ailesi eski Yunan'daki (genose), Rorna'daki (gens) ve Islavlar'daki (zadruga)'dan farkl olup, ortaklk yalnz otlak ve hayvan sr rlerine inhisar eder. Trke'de izdiva iin kullanlan "evlenme" veya "evlendirmek, (Gk-Trk kitabelerinde: ble +) tbirleri, evlenen erkek veya kzn baba ocandan ayrlarak ayr bir ev (aile) meydana getirdiine dellet eder. Umumiyetle, bilindii gibi dtan evlenme (exogamie)'nin esas ve baba hukuku'nun hkim olduu Trk ailesinde evlenen oullar, hisselerini alp, yeni bir aile kurmak zere, karlar, baba evi ise en kk oula kalrd. Trkler'de "leviratus" (len erkek kardein dul kalan zevcesi ile ve ocuksuz gen dul vey anne ile evlenme sekti) mevcuttur ve umumiyetle tek zevcelik (monogamie) grlr. Orhon yaztlarnda ancak bir yerde geen "uru" tbiri, Uygurca metinlerde, Kagarl'da. birok modern ivelerde ok kullanlan ve tohum, akraba, nesil" mnalarna gelen bir sz olup, Moolcada da "yat, caf (yabanc) tbirinin zdd olarak "akraba" anlamnda kullanlr. Aileler veya soy'lar bir araya geldii zaman "boy" teekkl ediyordu ve banda vazifesi, boydaki i dayanmay muhafaza etmek, hak ve adaleti dzenlemek ve gerektiinde silhl kuvvetlerce boyun menfaatlerini- korumak olan bey (bg, beg, bi) bulunuyordu. Buna gre boy, siys mahiyette bir birlik idi. Belirli arazisi ye muharip kuvveti vard. Mlk ve hayvan srleri baka zmrelerinkinden ayrt edilmekte idi (24 Ouz boyundan her boy hususff br damgaya sahipti). Roma'da, eski Yunan'da ve CMiye devri Araplarrtda, benzer kurulular bandaki mctful ahslar ayn zamanda dirtfreis olduklar halde, bey'in byle bir fonksiyonu yoktu. Eeki Trk boylarnn adlar boyun bu siys ve itima hususiyetlerini meydana koymaktadr. Bu adlar yle snflandrlmtr: a- Asker tekilt ve idar kurulula ilgili olanlar (mesel: ur, Yula, Kapan, Kl-bey, Yabagu, Yeney, epni Taryan, dir, Kbk, vfc). b- Aiker-eiys hdiselerin tesirinde meydana gelenler (mesel Hazar = Kazar, Sabar, Kabar-, Kei, Bulgar vb.). c- ByK,'hretli, zengin mnalarnda olanlar (mesel: Bayndr Bayat avuldur, Tabga vb.y. j ^Adam^veya insan mnasn verenler (mesel: Hun, Agaeri, Kumeri, Mogyeri = Magyar vb.). *" Se8n bildirenler v ., f Hv n J*\V*ya XT h,?Krt vb.). <mese,: Argu, Argm. feva. Kartuk, Yalakar, Boran, -

>;#oKuwet, ealamlk, cesaret, fazilet ifade edenler (mesel: Trtc, Kay. Kangar, Karan Gyormati, ErHm = erdene Knk vb.). f- Boylar birliine katlanlarn saysna gre adlandrmalar (mesel: On-ok, Dokuz-ouz, On-Uygur, -Karluk, Utur-gur = 30 Ogur, yb.)Ouz ad da (0hf zaOtftar) belirli bir siysi tekilt kurmu Trk boylar mnasndadr. Grld zere Trk boylar ve umumiyetle Trk siysi kurulular ahs adlan ile anlmyorlar (Seluklu, Osmanl gibi devlet veya, mesel,-Hteilu, KatAhmedfe, Cferlu vb. gibi kk topluluk adlar ve sonu + olu ile biten Aydn-olu, Isfendi-yar-olu vb. adlar, aslnda Trk kltr mahsul olmayp, Arap ve Fars tesiri ile sonradan ortaya km isimlendirmelerdir.). Boy beyleri cesareti, mal kudreti ve doruluu ile tannm urug ve ogularn reisleri arasnda seim yolu ile i bana gelirlerdi. Seici hey'et herhalde boy'u meydana getiren aile ve soylarn temsilcilerinden kurulu olmaldr. Bu hey'et eski Trk devletlerinde mevcut "meclis" (Danma kurulu)" lerin kk apta bir ilk tipi olarak grnmektedir. Boylar birliine "bodun" deniyordu. Bodun'un banda "bey", han ("kaan") bulunur ve topluluk siyaseten mstakil veya bir il'e tbi durumda olabilirdi. Bodun'lar ounlukla soy ve dil birliine sahip boylardan meydana geldii iin, bodun kelimesi "kavim" mnasn verebilir. Kitabelerde yalnz bir defa geen "Ulus" sznn eski devirdeki mnas ak deil ise de, bu sz, Trk-Mool devrinde: 1- Millet, 2. Memleket, 3. Devlet karl olarak daha geni anlamlarla karmza kmaktadr \

b-I:
Eski Trk cemiyetinde siys tekiltlanmann en st kademesini tekil eden T V. Thomsen'e gre "siys bakmdan mstakil, muntazam tekiltl millet" demektir." A.v. Gabain'e gre "lke, imparatorluk = Reich, iktidar veya hkmet" ,R. Gira-ud'ya gre Tekiltl devlet, imparatorluk, siysi hkimiyet" mnasna gelmektedir. Bunlara gre eski Trk "in, topra ile, halk ile, idar ve hukuk nizamla ile, vazifesi yurdu ve ahaliyi korumak ve salam bir sosyal bnyeye sahip olmasna almak olan bir siys kurulutur. Trk "il"W. tanyabilmek iin onun, devlet'in artlar ynnden, feususiyetlerin yle tesbit etmek mmkndr: 1- stikll Kavram Bilindii zere, devlette gerek istikll, bunun yalnz idareci zmrece istenmesi ile deil, ayn zamanda halkn da ayn uur inde bulunmas, yni istikll dncesinin btn toplulukta mterek birarzu hlinde var olmas eklinde belirir. Byle bir ortak uur Bozkr Trk cemiyet ve devletinde ok eskiden beri mevcut,** mutur. Trk gruplarnn her gittikleri yerde, beylik* Imnlk gibi hr ve mstakil siys teekkller kurmaa almalar bunu gsterdii gibi, eitli lkelerde buna muvaffak olmalar da istikll dncesi zerinde srarlarna dellet eder. Eski Trkler'de istiklle verilen deer baz tarih kaytlarla da tesbit edilmi durumdadr: Asya Hunlan'ndan M.. 58'de cereyan eden hdise (yk. bk.) dolaysiyle in yll

194

.TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

195

Shi-ki Hun devlet meclisi'nde yaplan u konumay nakleden Bom <*n tbHyet yz kzartcdr. Atalarmzdan toprakla birlikte devr aldmz istikllimizi n ile uz-lamak bahasna feda edemeyiz. Mcadele edecek savalarmz hl mevcut iken devletimizi korumalyz'. Orhun kitabelerinde, "Kaanlk" tblrt ile ifade edilen "devlette istikll' dncesine kar duyulan ilgi daha sarih bir ekilde dile getirilmitir: H olan bir bodun idim; tfmdi SFim nerede? Kaanlk bodun idim; hani ka-gan'mT. stikllden mahrum kalmca "Beuolmaa lyk olu kul, htn olmaa lyk kzn criye" olduundan yaknan Bilge Kaan Trk devlet ve istikllinin devamUln nancm u szlerleitede etmitir: "Yukarda gk kmedke, aada yer denmedike Trk bodurumun il'ini. tresini lam bozabilir?". Bu tarih veeh kalar, devlette gerek istikll kavramna uygun olarak, bu dncenin, idarecisi ve halk ile Trk topluluunda ortak bir deer tadn ortaya koymaktadr. 2- lke Kavram: lke, her mstakil devletin hak ve salhiyetlerini mutlak ekilde kullanabildii belirli corafi saha olduuna ve lkesiz bir millet bahis konusu olmyacana gre, Trk Tinde de belr snrlar iinde bulunan bir lke kavramnn mevcut olaca aikrdr. Eski Trkler'de lkeye Vurt" deniyordu (Eski Trk vesikalarnda gemiyen lke sz, "lk" ekli ile Moolcadr). lke snrlarna da "yaka" denilmekte idi. Demek ki Trk hakanlklarnda lke, belirli snrlara sahip devlet arazisi idi ve bu arazi hkmdar ailesinin mlk deil, btn milletin ortak topra idi. Asya Hun Tan-hu'su Mo-tun, komu Mool Tung-hu'larn arazi talebi karsnda kald zaman (M.. 209) devlet meclisinde, topran devletin temelini tekil ettiini buna gre, her ne sebeple olursa olsun kimseye arazi terk etmee selhiyeti bulunmadn sylemiti. Anlalyor kf Bozkr Trk il'inde "yurt" hkmdarn ahs mal gibi keyfine gre tasarruf edilebilen bir toprak paras deil, fakat bizzat devlet reisinin korumakla vazifeli bulunduu bir ata yadigr idi. Bu durum eski Trk devletinde, lke bakmtfdan 'donfaturrt'detJilreski alarda benzeri yalnz Roma imparatorluunda grlen "imperium* hkimiyet telkkis'mf tnevcut olduunu gsterir. Devlet topraklarnn darecilerle halkfft ortak mesuliyeti altnda bulunmas keyfiyeti, Trk topluluk adlarndan anlald zere, eski Trklerin ahslartndan ziyde ffie bal olduu hususu ile bir arada dikkate alnrsa, lkenin sr'atle "vatantama" snn mmkn olaca kolayca anlalr. Gerekten eski Trk topluluunda halk, ctevtetfrr siys isffldli gibi, 'yurt'una da dern bir muhabbetle balanmtr. Yukarda sylediimiz zere, ilk tarih btfMiaine Asya Hunlan'nda rastladmz bu durum, Gk-Trkler'de en canl ekilde mecvut olmu (tken'in kutsal toprak sayld ve "kaanlk" a ve tre'ye sahip olarak yaamak iin tkende oturmak gerektii) ve Uygur Trkler'nde "Kutlu de" efsanesinde sembolize edilmitir. Trkler'detei bu vatan sevglaHM* Arap yazar Al-Chiz-Xlm.869) tarafndan da, mahadeye dayanlarak belirtilmitir. Ancak Trkler'de "lke" ve vatan telkkisi gebe veya kyl (ywteik) btn teki kavimlerden farkl olarak, siys istiklli ile beraber yrmektedir. Eski Trk, yalnz hr ve mstakil yaayabildii topra lke ve vatan saymakta (Trk tarihinde eitli Trk zmrelerin ayr vatanlar bundan Heri gelir), fakat bu amarn mevcut olmad araziyi kolayca terk edebilmektedir (Trk glerinin dier tur sebebi). Ksaca Trk kltrnde vatan Trk tularnn veya al bayran dalgaland yerdir.

3-lnsanUn$ufu: Devletin yalnz hkmdar ve ailesinden ibaret sayld topluluklarda siys hrriyet ve alma serbestliini dnmek gtr. Devlet idaresi ve lke anlaynda idarecl4a!k birlii olan alysff teekkllerde ise, durum bakadr. Eski Trk topluluunda da insann fertfr hukuk le donatlim ve iktisaden esir olmayan br hayat dtaeninde bulunduu anlalmakta*^ Bunun tarih vesikalarla ortaya koncas mmkndr. nce, ailede husus mlkiyet mevcut idi. Bozkr Trk devletinde arazi zerinde de husus mlkiyet cri idi {Asya Hmlar'nda, GkTr$er'difc Uygur-lar'da vb.). Husus mlkiyet kii haklarnn ve hrriyetin teminatdr. 10. asr Bulgar-lar'nda fertler kendi arazilerinden elde ettikleri mahsulden hkmdara bile birey vermiyebiliyorlard. Hazar hakan ve idarecileri teb'ann mlkne el uzatamazlard, Ouzlar'da "bey"ler, han'n baz ar davranlar karsnda seslerini ykseltirlerdi. Avrupa Hunlan'nda Atill'nn bakentinde bir Bizansl, Bizans'ta insann bask altnda tutulmasna ve kanunlarn yrmemesine karlk, kendisinin Hun memleketinde hr olduunu ve korkusuz yaadn sylemiti. in'deki kleler, hrriyet lkesi olan Asya Hun topraklarna kayorlard. Bozkr Trk cemiyetinde yle bir hrriyet havas vard ki, en kk bir aile bile bal-bana bir "il" saylabilirdi. Bu durum bazan sosyal yapnn daha yksek kademelerinde mahade ediliyordu. Mesel 8 boy hlinde Don-Aa Tuna nehirleri arasnda yaylan Peenekler'de "kabilelerin durumu o kadar mstakil idi ki, kavim beraber yaad, beraber savat, yni tam bir birlik tekil ettikleri hlde bir merkez iktidar mevcut deildi". 12. asr Kpaklan'nda da durum byle idi. Trk boylarndaki^ bu karakteristik durum eski Trk l'inde siyas birlii meydana getiren boylarn -trl sebepler yznden- birbirlerinden kolayca ayrlmalarna ve ayn blgede veya baka bir yerde yeni bir l tekil etmek zere tekrar toplanabilmelerine imkn vermekte idi (eski Trk siyas kurulularnda boy saysn ifade eden ve zaman zaman deien rakamlar bunu gsterir). Boyda ^yalnz otlak ve yaylaklar ortak mlkiyette idi. Bu tip arazi devlet mab olduu iin, buralardan faydalanan zel mlk at, koyun ve sr srlerinin sahiplerinden tahsil edilen belirli tdeki vergiler yolu ila'l^in ml ve asker ihtiyalar karlanyordu. Glerde ailelerin ve fertlerin kendilerine ait srlerini ve tanabilir mallarn] beraberlerinde gtrebilmeleri ve istedikleri gibi tasarruf etmeleri onlardaki hrriyet duygusunu ve serbest hareket etme eilimini daima canktutmakta idi. Bu hal iae, eski Trk devletlerinde, tabiatiyle, klelii ve baz zmreler iin "imtiyazllk" durumunu nlyor, ayrca Bozkr kltrnn ekonomik zellii de, adalet, eitlik ve insana sayg prensiplerinin gelimesine yardm ediyordu. Eski alarda yaamak iin ihtiya olan 'alma, ekme ve tama gc"n iti* sanlar .ancak kendi aralarndaki daha zayrfvdaha az becerikli fertle* kol kuvvetinden faydalanma yolu ile salayabiliyorlard- "Asalak" feltrde ve "Kyl'vtyefte-iK)J$ltrde bakaca are yoklu, iktisaden -besicilikle dayanan Bozkr kltrnde ise bu ihtiyac, bata en yksek kas (adele) kuvvetine sahip at olrnaR zere, try* van ge karlyordu. Orman kavimlerinde ve yerleik topluluklarda hkim%eti ele geiren gruplar, cemiyette kendilerine herhangi hteralfc ve hibir siyas hak tanmamak suretiyle, snf, kast cenderesine aldklar mahkm zmrelerin (Mogollar'da eitli neviden kleler, Islavlar arasnda yaygn kle ticareti, in'de enselerine bo-

196

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

197

yunduruk vurularak tarlalarda altrlanlar, Eski Yunanda Aristotelesh N ftapvana ve 'canl let" dedii ve dorudan doruya "o^lk" saylan insanlar, Msr'da, Hind'de ve Roma'da kle ktleleri) mevcudiyetini yte devam ettfemk maksad ile, asrlar boyunca, trl tedbirlere bavururlarken, insann kol (adete) gcne mraT caat zarureti duyulmayan Bozkr kltrnde huaui mlkiyet ve hr alma esasnda gelien sosyal gelenekler, amanla, tre hkmleri hlinde kesinlik kazanmtr. Eski Trke'de "kuP tbiri umumiyetle 'kle' mteradifi olarak alnyorsa da doru olmasa gerektir. rtk kle, hibir Yflk* bulunmayan ve cemiyette W "hak* sahibi olmayan hean dfmektlr. Bu mnada, Yunan-Roma medeniyeti dahil hm yerde klelik messesesi teekkl etmitir. Trkler'de ise, husus mlkiyet ile hrriyet anlay buna engel olmu grnyor. Gk-Trk yazl vesikalarda 14 yerde "kul" tbiri gemektedir. Fakat buralarda gerek mns ile "mlk1 ten ve "hak" tan mahrum insanlar zmresi ve messeselemi "klelik" ten ziyde, siys haklarn kaybedilmesi ve baz "meden* haklar ynndfen yasaklara uramak bahis konusudur ve daha ok "esirlik" ifade edilmek istenmitir, istikllini kaybeden her topluluun byle tahditlere mruz kalmas samanmzda bile tabii karlanmaktadr. Esirlik ile klelik itima ve hukuk bakmlardan birbirinden farkl eylerdir. Eski Yunan'da, Roma'da ve Moollar'da, klelerin yannda, fakat onlardan ayr olarak esir (bilhassa sava esirleri) de vard. Esasen eski Trke metinlerde "kle" kelimesi gemez. Kn (criye) sz de incedir (k'an). Bununla beraber Tabgalar'da ve I-Asya Uygurlar'nda klelerle karlalmakta ve hatt DLT'de "ol kuf bo kld" (O, klesini azftd etti) gibi baz ibareler dikkati ekmektedir. Bunlarn hepsi d tesirlerle aklanabilir. lk iki Trk devletinde klelik, asli Trk blgelerinde deil, in ve I-Asya sahasnda grlmekte olup, herhalde idarede daima pratik yolu tercih eden Trk siys teekkllerinin, halka nsiyet peyda edilmi itimi ve hukuk kaidelere dokunmamalarnn neticesidir. Kgarl Mahmud da, yine aslen Trk olmayan bir kltrn uzunca bir mddetten beri tesirindeki Trk zmrelerinin dilinden rnekler vermektedir Kpak bozkrlarnda baz Trk ocuklarnn "satn" alnarak Orta-dou memleketlerine gnderilmesi telavlar'dan ve Normanlar'dan gelen mehur esir (kle) ticaretinin ttr neticesi olarak mtalaa edilebilir. nk daha eski asrlarda Dou Avrupa Trkleri arasnda da byle bir durum grlmyor. Bilindii gibi kle* Kk, meneini "yerleik" medeniyetten alan ve baz orman cemiyetlerinde (mesel Moollar) rnevcul olan br messese olup, bozkrlara yabancdr. Bunun sebebi sylediimiz gibi-bozkrlar blgesi insantennn, yaadklar coraf artlar icab, ok erken alarda belirti-seviyede hukuk fikrne ulam olmalardr (yk. bk.) Bu hukuk anlaynn eski Trk cemiyetinde imtiyazl "snf lara dayanan bir dzenin ortaya kmasna da engel olaca aikrdr. Herhangi bir toplulukta imtiyazl zmrelerin teekklnde balca mH rl oynamaktadr: geni araziye sahip olmak (iktisad), askerlii meslek edinmek (idar-*iyi) ve rhn zmreye mensup bulunmak (din). Buniann her de bozkr kitr^de gelime ansn bulamamtr. nce, ziraatn, umumi ekonomik-hayatta ancak tli olarak yer ald' bozkrlar sahasnda byk fnlkne* terin meydana gelmesi (feodalite* imkn dndadr. Buna gre, eski Trk sosyal hayatnda, "toprak kleliifservage") bahte konusu deildir (Orta Macaristan'da baz kyler, 445 de len Bleda'nn dul hanmna it olduuna dir Prtskofc'un kaydn dorudan doruya "yerleik" kltr mafW

slnden ibaret olan toprak aristokratlnn Avrupa'da bir devamnn tesbiti olarak deerlendirmek lzmdr). kincisi, askerliin eski Trkler arasnda ayr bir meslek saylmas dnlemez, zira her Trk iyi sava terbiyesi alm, her an savaa hazr, daim asker durumunda idi. ocuklar 3*4 yalarndan itibaren, kuzuya, koyuna bindirilerek ve ok ile sincap vb. avlatlarak, binicilie ve vuruculua altrlrd. Henz yrmee bafyan her ocuun yannda eerlenmi bir at hazr bulunurdu. Eski Trkler'de fertler savalk ve mcadele sahasnda ahsiyetlerini bulurlar ve gsterecekleri kahramanlk lsnde cemiyette yerlerini alrlard. Kadnlar da ayn ekilde yetimi olup ok kere erkeklerle birlikte savaa katlrlard (hatt islmi devirde bile, Atsz'n 1077'deki Kahire sava). Binice, kilometrelik g hareketlerinde, btn ife efrad ile birlikte yeni yurt kurmak zorunda olan bozkr Trk'e, kadnn her sahada olduu gibi, savata da destek olmas tabii idi. ncs, eski Trkler'de din adamlar imtiyazl bir "snf deillerdi, nk, yukarda da belirtildii zere, bozkr Trk topluluklar daha ok siys vasfta olup din karakter tamyorlard. Orhun kitabeleri dahil eski bozkr Trk vesikalarnda din adamlarndan hemen hi bahsedilmemesi bu bakmdan dikkate deer bir nokta tekil eder. Bozkr Trk "irini aklarken, "Kara-bodun", "Tarhanlk" ve "Orun-l" meselelerine de ksaca dokunmak icap etmektedir. Kitabelerde bodun tabiri bazan "kara" sfat ile birlikte kullanlmtr. Buna karlk bir de ak-be? ifadesinin bulunuu Trk cemiyetinde bir "asiller" snfnn varl hususunda tefsire sebep olmu gibidir (Mesel, H. Namk Orkun, son ibareyi "asil beyler" olarak evirmitir). Devlet idaresinde hakana en byk yardmclar durumunda olan beylerin idare ediien halka nisbetle stn tutulmas tabii ise de, bundan imtiyazl bir snf hkmnn karlmas mkldr. Nitekim kitbelerdeki hitaplarda ok kere devlette byk memuriyet makamlarn igal eden "buyruk'lar, beylerden nce yer almaktadr. Trke'de "kara" sfatnn, aslnda, aa bir dereceyi deil, aksine, byk, yksek seviyeyi belirttii gr de ileri srlmtr (ve Kara Han, Kara Ordu, Karaton gibi misller verilmitir). Buna gre, kitabedeki ifadeleri, "asl, kalabalk bodun* diye mnlandrmak geree daha yakn grnmektedir ve buna nazaran says phesiz az olan beyler 'ak' oluyor demektir. Eski Trk devletlerinde baz yksek memuriyetlerin rs olduu iddia edilmi ise de, "Be'iin babadan oula getiine dair ak bir delil bulunmuyor (hkmdar sllesine mensup olanlar hari). Yukarda bey'lerin seiminden bahsefmi-tik.Peenekler'de K. Porfrogennetos'un aka belirttii bu husus Hazarlar'da hatt iktidar ve icrada hkan'dan da stn durumda olan "Bey* bakmndan da geerli idi. Dede Korkut'da aklandna gre, bey .olabilmek iin, kan dkmek (mutlaka savaa katlmak deil, mesel, vahi bir hayvan ldrm olmak) a doyurmak, plak giydirmeki lzmdr. artlar bunlardan toarettir. Hazarlara dair islm kaynaklarnda geen "EI-Hazar'l-khJ.s* tbirine dayanarak Hfr *asil Hazar" (Khazar "pure-bred") ktlesinin varl grndeki isabetsizlik, bu ktlenin; Hazar lkesinde yaayan "Halis" adl mslman Harezmliler olduu anlalmakla ortaya kmtr. Herhalde kitbelerdeki u ifade: Kaan, ailesi, bodun, adapt beyler, tarhanlar, buyruk beyleri, Dokuz-Ouz beyleri, bir "snf" hiyerarisi deil, dorudan doruya devlet iinde idare edenlerden, idare edilenlere doru bir sralama olmaldr. Bozkr klpnde hkim zihniyet de bunu gerektiril

198

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

Beylerin ve buyruklarn vergilerden veya baka herhangi bfr fnkell^etten _af tutulduklanna dir bfr iaret yoktur. Tabgalardan beri mevcut olup da mu Gk-Trk imparatorluunda mhim bir yeri olan tarhan' (aitfl ve asker nazr, bakan, Tonyukuk'un nvan: Boyla baa Tarkan)'lar da, bizim tarih literatrmtde yaygn kanaatin aksine>9n!lyazl deil idiler. Tarhahlar, daha sonralar, Moollar devrmde kendilerine hkmdar tarafndan SuyurgaT ad le verilen ve irsen intikal eden topraklarla tehiz edilmek, vergiliden muaf tutulmak, herhangi bfr sutan ceza gr-memeki* bmn bunten t nesil boyunca geerli saymak suretiyle, imtiyazl duruma getirilmiler, Tarhanlk messesesi bylece ortaya kmtr, t Bunun gibi, Trk kabile tekiltnda mhim rol oynad ileri srlen "Orun" (mevki), yni belirli kabilelere mensup ahslarn meclislerde, byk toplantlarda, toy (resmi ziyfet)'larda belirli yerlere oturmas ve byle toplant ve ziyafetlerde yiyecekleri yemeklerin belirli olmas, her birinin koyunun belirli yerlerini yemee mecbur bulunmas (l) meselesi de daha sonraki devirlerde rf hline gelmi olsa gerektir. "Harp ganimetleri bllrken her kabilenin rn ve l' dikkate alnarak, ona gre pay verildii, mttotftnrtalardan birinde orun ve ln bir defa kaybeden kabile yahut oyman yaylak, ottefc, av, vesair eyler zdrinde&i tafouku-nu da kaybettii'ne dair tesbitler ancak Moollar zaman ile ilgili grnmektedir. nk bu hususlar yalnz Mool devri tarihisi Reid'd-din (l. 1318)'in eserinde yer alm olup, daha nceye ait Trk vesikalarnda, Orhun kitabelerinde, Kutadgu-Bflig'de ve DLT'te bu yolda tefsire elverili hibir kayt bulunmamaktadr (Son zamanlarn aratrcs A. Krader de kitabelerde grd snk "kemik" kelimesini geen asrn 2. yarsndaki yzyllarca Mool tesirinde kalm Orta Asya Trkle-ri'nde aristokrasiyi ifade eden Ak-syek "ak kemik" tbiri ile kartrarak Gk-Trkler'de de bir asiller zmresi var sanmtr. Halbuki kitabelerde geen kelime bir sosyal terim deil, dorudan doruya insan kemiini ifade etmektedir). Bozkr bodun tekiltnda birlie daha sonra katlan her boyun umumiyetle snrlarda yer ald ve bunlarn, tehlikenin daha kesif bulunduu n saflarda savaa srld dorudur. Fakat bu gibi boylar bu "mevki* lerini ebediyen muhafazaya mahkm olmayp, yeni iltihaklar neticesinde, ndekiler geri ekilerek, bodun'un dier yeleri ile eit duruma gelmektedirler. Asya Hun imparatorluunda 5 Hun kabilesinin -Tanhu ailesi ile akrabalklar gznne alnarak- "imtiyazl" durumda grnm olmalar da, ancak bu mekanizma ile izah olunabilir. Devletin kuruluunda hizmeti gemi olan zmrelerin emir ve kumanda mevkilerini alarak idareci durumuna gemeleri ve dolaysiyle devlette idare edilenlere nazaran nisb bir farkllk gstermeleri tabidir. Bu sosyolojik kaide hibir zaman ve hibir yerde deimemitir. Hunlar'da artlarm yukarda belirttiimiz bir kle snfnn varlna ihtimal vermek iin de bu neviden "imtiyazl" lk yeter derecede ciddi bir gereke saylmama* ldr. Asya Hun devletinde ahe klelii olmadna gre boylara bal "klekabile" lerin olaca da phelidir, zira bu ekilde miras yolu ile intikal eden ktle klelii Asya'da yalnz Moollar'da grlmekledir ("Unagan-bogol" sistemi). Bozkr Trk devletinde insan unsuru'nun ksaca aklamaa altmz hak ve hrriyetlerle donanm olmas Trk devletinin kurulu tarz ile ilgilidir. Bozkr Trk devleti herhangi bir ftfhln tal zoru He meydana getirdii bir ynlar topluluu deil, fakat idarecilerle ibirlii yapan geni halk ktlelerinin gayretleri, itiraki ile

gerekleen bir siys teekkld. Trk devletinin naat durulduu meselesine, II. SteTrk devletinin meydana geliini anlatan kitbelerdeki satrlar k tutacak mahiyettedir: "Babam Kaan (llteri) T7 er ile harekete geti. Haberi iiten dadaki-\&i ovadakiter toparlanp geldiler^f, sonra 700 kii oldular... (Hakanl) atalan-mh trelerine gre kurdular..." (KGIrTegin, Bge)f>elenlerden bir taam aff, bir ksm yaya idi", "Davete katlanlardan biri de bendim* (Tonyukukjr Byle kurulan bir devlette tabiatiyle halk hak ve hrriyetini teyecek ve banda bulunanlardan bekliyecekti. Trk devletinde halkn bu istekleri tre'nin tatbiki ile gerekleiyordu. Umumiyetle "kanun" mnasrfSt*alnan tre (asl, tr) eski Trk hukuk hkmlerinin btn olup sosyal hayat dzenleyen "mecbur- kaideleri ihtiva ediyordu. Orhun kitabelerinde "tre" kelimesi 11 yerde gemekte, bunun 6'snda "il" le birlikte kullanlmaktadr. Dier 5 Wrde de yine "il" ile alkas aka beOHr. Demek ki, Trk devleti kanunlara (tre hkmlerine) bal bir kurulutur. Devletin varl tre ile kaimdf: "...Devleti ederine alp tre'yi tesis ettiler... Ey T3rk Bodunu! Devletli, treni kim bozabilir?... Kazandmz devlet ve tremiz yle idi... Devletini, tresini terk etmi... O (llteri) atalarn^ tresine gre bodunu tekiltlandrd... Tre gereince amucam tahta oturdu...". Tre hkmleri deimez kalplar dejldi. Trk hkmdarlar, yerine ve zamann icaplarna gre ve tabii "meclislerin tasvibi alnmak zere, yeni hkmler getirebilirlerdi. Asya Hunlar'nda Mo-tun, Gk-Trkler'de Bumn ve llteri ve Tuna Bulgar devletinde Krum byle yapmlard (Krum Hann kanunlar). Btn Trk lehelerinde ortak olan ve sonra Moolca'ya da geen tre tabiri imdiki bilgimize gre Tabgalar'dan beri mevcuttu ve asli sylenii olan tr eklinin daha eski bir devre gtrlmesi mmkndr (Yasa kelimesine temel tekil eden yasa (mak) "yapmak" fiili, Trk kitabe ve kaytlarnda yalnz bir defa geer: "Tengri yasar - Tanr dzenler, yapar". Bundan tretilen yasak, casah sz, "kanun" anlamnda Moolcada da mevcut olup, bugn kullanlan yasa kelimesi bunun ksaltlm eklinden ibarettir.). Hkmleri maalesef o alarda tedvin (codification) edilmemi olan tre'nin ana-yasa mahiyetindeki prensipleri, Kutadgu-Bilig'in yardm ile tesbit edilebilmektedir. Bu prensipler unlardr: knilik (adalet), uz'luk (iyi'lik, faydallk), tz'lk (eitlik) ve kiilik (insanlk, niversel'lik). 4- Hkmrnhkr<iDevlet, umum tarifi ile, emretmek hak ve salhiyetinin ve o emri icra etme kudretinin bir arada yrrlkte olduu bir yksek sosyal nizamdr. Ancak emretme hakknn itaat edenler tarafndan "meru" kabul edilmesi lzmdr, aksi hlde devlet yok, zorbalk vardr Meruluu tannan devletlerde, topluluklara gre, ok eitli olan hkmranlk ekilleri arasnda ortak olmak zere tip tesbit etmek mmkn olmutur: Geleneki, karizmatik, kanun. Eski Trk hkmranlk telkkisi, karizmatik (Tanr ba'na dayanan) tip olarak kabul edilebilir. Btn vesikalar Trk hkmdarna idare etme hakknn Tanr tarafndan verildiini (balandn) gstermektedir: Asya Hun imparatorunun unvan: "Gk-Tanr'nn, gnein, ayn tahta kard Tanr/kut'u Tan-hu" idi. Gk-Trk hakanlar da yle idi: Tanr'ya benzer, Tann'da olmu Trk Bilge Kaan", "Babam kaan ile anam hatunu Tanr tahta oturttu", Tanr irade ettii iin, kutfum olduu

200

-TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

201

iin kaan oldum" vb. Uygur Hakanlardn unvanlan da (yfcAk.) bunu ortaya koyar Tina Bulgarlar'nda da hkmdar Tanr tarafndan tahta karlmtr (Omurtag ve Melemir kitabeleri). Hazar hakan, eer Ibn Fadlan'n haberleri doru kabul edilirse, halkta&tecrit edilmi, deta Tanr gibi- bir hayat yayordu. Bozkr Trk hkmete! Tann tarafndan kut ve ig (kwmet)ile donatld ifc ibana gelebilmekte*. Bu tariM kaytlardan da anlalyor ki, eski Trte devletinde siysi iktidar kavram "ku tbiri ila ifade ediliyordu. Bu itibarla Trk.dilinin en kadim kttr fmelerinden biri (SOO yKctan beri mevcut) olan kut'un nazaicephai&Ao! Trkler'de siys iktidarn mhiyeti) nl siyaset kitab Kutadgu-Bilig'de aklanmtr. Buna gre, 'Kut'un tabiat hizmet/iar adalettir... fazilet ve ksmet kut'tan doar... Beylie (hkmdrla) yol ondan geer... Herey kut'un eli altndadr, btn istek^ ler onun vastas ile gerekleir. Tanrsal (duq) dr... Bey, bu makama sen kendi gcn ve istein ite gelmedin, onu sana Tanr verdi... Hkmdarlar iktidar Tanrdan ahllar...' (Kutadgu-Bg, 674-676, 1430, 1933, 1934, 1960, 5469, 5947. beyitler). Bunlara baklarak eski Trkler'de karizmatik iktidar gr umum kanaat hline gelmi olmakla beraber, arada mhim farklar gze arpmaktadr: Karizmatik meruiyete bal topluluklar, umumiyetle din cemiyetler olduu hlde Trk siys birlikleri din vasf tamaz. Peygamberler veya veliler tarafndan idare edilen Trk devleti yoktur. Trk hkmdarlar jnsan-st varlkda saylmamaktadr. Hem kendii, hem halk onun normal bir insan olduunun farkndadr (Kitabeler): Esasen Trkler'de Kut telkkisi snrsz bir hkimiyete imkn tanmamaktadr. dare salhiyeti baz artlarla tahdit edilmitir. Bunlarn banda halk doyurmak, giydirmek, toplamak, oaltmak ve huzura kavuturmak gelir (Kitabeler). Trkler'de hkmdarlk almeti saylan byk resmi ziyafetler (Dou Trkler Toy, Bulgar Trkleri I-me-d(y)eme diyorlar. len, ulen kelimesi Moolcadr) ve umumiyetle hakan sofrasnn halka ak tutulmas bunun sembolik ifadesidir. "Halka, a msn, tok musun, diye sor... Elini ak tut.. Bir hkmdar kuldan fakir adn kaldramazsa nasl hkmdar olur?" (Kutadgu-Bilig, bb 38, 54-55). Kutadgu-Bilig halkn hkmdardan istediklerini: a*- ktisad istikrar, b - dil kanun, c - Asayi, olarak sraladktan sonra yle der: "Ey hkmdar sen halkn bu haklarn de, sonra kendi hakkn isteyebilirsin!" (Beyit 2983, 5578). "Bey, iyi kanun yapn, Kanuna kendin riayet et ki halk da saha itaat etsin!" (Beyit 1458, 2111). Trk hkmdar bu vazifelerini yapamazsa kut'unun Tanr tarafndan geri alnd dncesi ile iktidardan derdi. Gk-Trk tarihinde gen hkmdar nal Kagan'a kar yaplan 716 yl ihtilli bu gerekeye dayanyordu. Dier taraftan hakanlk tahtna kta da daima tre hkmleri gz nnde tutulmakta idi. 581 de len Gk-Trk hakan Ta-po yerine onun vasiyet ettii Ta-io-pien'in hakanln, treye uymad iin devlet meclisi red etmiti. Demek ki balangtaki btn karizmatik grntsne ramen, Trk hkmranlk telkkisi kanuna dayanan meruiyeti tipi temsil etmekte idi. Ancak sya-sT kfidfcrri kaynan Tann'ya balamakla, yni hakan Tapr huzurunda sorumlu tutmakla Trkler, bugn "mR rade- diye ifade edilen, hkmdar st "yksek otorite" (Souverainete, Svereignty) meselesini, stn siys kltrleri sayesinde daha o alarda halletmi ve Insanlan hkmdarn ahsi Ihsaf duygusuna snmaktan kurtarmt. Bu tarzda bir hkmranlk dncesi, yukarda da sylediimiz gffl, benzeri eski Roma'da grlen ve httkmdann icraatnn millet tarafndan kontrolne imkn veren4iimperiuw eklinde tecelli etmekte idi. Bu kontrol meclsler arach# ile yaplyordu. Asya Hun devletinde bir daim meclis (Danma kurulu veya

Devlet meclisi) bir de her yln- 9. aynda gney snr civarndaki Ma-yi sahrasnda yaplan umum halk toplants vard ki, bunda memleket meseleleri hakknda umum mzakereler alrd. Bu toplant De Groot, L Wieger, P. W. Schmidt ve B. Szasz taraflanndan "Reichstag", "Raf ve "AssembMe natioraP (Millet Meclisi) olarak tavsif edilmitir. Avrupa Hun imparatorluunda benzer bir kurulua Prtotoos "sekinler* veya "seilmiler1 meclisi adn vermektedir. GkTttrkler'de devlet meclsi ihtimal daim idi. nk yalnz asker ve siys meselelerin deil, iktisat ve kltr ilerinin de burada konuulup karara baland anlalyor. Bilge Kagan'n kurula getirdii iki mesele: Trk lkesinde ehirlerin, in'deki gibi, surlarla evrilmesi ve Budizm ile Taoizm'in yurtta yaylmasnn teviki teklifleri, nl "ayguc" (devlet maviri) Tonyukuk'un muhalefeti neticesinde red edilmiU. Bu meclis, Uygur-lar'da grld zere, gerektiinde, hanedan dndan dahi han seebiliyordu. Hazarlar'da bir "ihtiyarlar meclisi" (A council of elders) vard (Hakan Yasefin mek-tubu ve Belazur). Tuna Bulgarlar'nda bir "millet meclisi" bulunmakta idi. Ouz Hakan da, maiyeti ve davet ettii halk ile bir toplant yaparak "kengetiler". DLT'de "kenge" tbirinin "hakann tekliflerini milletin tasvibine sunmas" olarak aklanmas, ayn gelenein Ouzlar arasnda da devam ettiini gsterir.

3 - Bozkr Trk linde Tekilt a - Hkmdar:


Bozkr Trk devletlerinde bakanlar eitli unvanlar tamlardr: Tan-hu (veya an-y), kaan, kan (han), yabgu, ll-teber vb. Bunlar arasnda Trk tarihinde en yaygn olanlar han (kral) ve kaan (imparator) idi. Bunlarn Mool Juan-juan devletinden Gk-Trkler'e getii hakkndaki iddia eskimi grnyor, nk "han" unvannn 3. asrdan beri Trkler'ce bilindii gsterilmi olduu gibi, Avrupa Hun hkmdar Attila'nn hanmnn adnda da "han" unvan mevcut idi; Arg-kan. Yabgu unvan Hunlar'dan beri mevcuttu. Hkmdarn trenle unvann alrken, zevcesinin de resmen ald katun (htn) unvan da Hunlar'dan beri Trklerce tannmakta idi. Devlette htnlar da sz sahibi idiler. Devlet meclislerine katlrlar, bir dereceye kadar formalite olsa da, elileri ayrca kabul ederlerdi. 585 ve 726 yllarnda in elilerinin kabulnde Gk-Trk htnlar hazr bulunmulard. Htnlarn gelecek hakanlarn anneleri olmalar sebebi ile, ilk zevce ve asil (yani Trk) olmalarna dikkat edilirdi. Umumiyetle en byk evlt veliahd tayin edilirdi. Veliahd durumunda-kiler kk yata iseler, amcalarn tahta gemeleri treye uygundu. Devlet bakanlarnn oturduu bakente "Ordu" deniliyordu. b - ikili Tekilt: ^ Eski Trk devletinde arazi iki idar blgeye ayrlrd: Sa-sol, kuzey-gney, do* u-bat, ak (sar) * kara (Ak-Hun, Sar Trgi -Kara Trgi, Sar Uygur, San (ak) Our, Kara Hazar-Ak Hazar, Kara Macaristan -Ak Macaristan, Kara Kpak, I-d (Karluklar'da?, Bulgariar!*0, -ok - Boz-ok (Ouzlar'da)* Bu blnmede daima bir tarafn hkimiyet stnl tannrd. Bu cihet Asya Hunlan'nda sol, Bat Hunla-r'nda, Gk-Trkler'de, Uygurlar'da sa idi. Blmlerin bandaki idareciler, asl hkmdarn yksek hkimiyeti altnda tre hkmlerim yrtrler, kendi lkelerini ilgilendiren hususlarda d mnasebetlere girerler, ancak btn il'le alkal mee-

202

___TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

(elerinde toplanrlard. Odular birletii zaman herkes mensup olduu cihete gre sa veya sol kanatta yerini alrd. Asya Hun imparatorluunda, Tan-hu'ya batt Oci (sol ve sa) To-ki "krd* ile, iki (sol ve sa) Kok-le 'kiral' vard ve btn imparatorlua yaylm olarak byk babularn says 24 idi. Kanat krallar imparator ailesi mensuplar arasndan tyin edilirdi; UfdK. Aybars, Oktar, Attila'nn baba tarafndan yakn akrabalar idiJer. Daha sonraki kanat krattan Irnek, Dengizik mparator llek'in kardeleri idiler. Gk-Trkler*de stemi Yabgu, Kaan Bumn'n kardei, Kapagan Kaan zamannda iki ad: Bilge ve Kl-Tegin onun yienleri idiler, vb. On-oklar'da doudaki 5 To-lu boyunun banda 5 ur ve batdaki 5 Nu-i-pi boyunun banda 5 Erkin bulunuyordu. Gk-Trk imparatorluunda bu rtbe ve makamlarn says 28 idi. Ayrca Sagun, Kk-Sagun, Alpagut gibi eitli unvanlar tayan vazifeliler vard. Sivil idarede Devlet meclisi yeleri, buyruklar (nazr, bakan), I-buyruklar (saray idaresine bakan) yannda inan, tarkan, apa, boyla, yula, baa, ataman, tudun, yugru, klg, "at" (Gk-Trklerde) ve "baback' (Hazarlar'da), sonralar "etaba/ vb. unvanlarm tayan ve hibiri verasete dayanmayan devlet bykleri bulunurdu. c - "ifte Krallk" Meselesi: Trk siys kurulularnda grlen ikili tekilt, "ifte krallk* diye anlan bir nazariyenin ortaya atlmasna sebep olmutur. ddiaya gre, blm bakanlarnn hareket serbestliklerine sahip bulunduklar, "birbirine paralel hkmet icra eden iki hkmdar" olarak ayr ayr iktidar temsil ettikleri bu sistem, aslnda, irs, din ve itima teklere dayanmakta ve yalnz Trk "gebelerine" mahsus olmayp, Krgzlar, Moollar, Uralllar, Tibetliler, Orta Afrika ve Okyanusya kabileleri arasnda da grlmektedir, ancak Trkler'de bu, devlet nizam seviyesine ykselmek gibi bir se-trtfk kazanm bulunmaktadr. lk bakta ok cazip gelen bu nazariye, hi olmazsa Trk devlet anlay ve mme (kamu) hukuku bakmlarndan phesiz tam gerei ifade etmemektedir. nk Trkler'de hkimiyette bir "paralellik" deil, mutlaka bfr tarafn stnl bahis konusudur. Nazar bile olsa bu husus hakanlk almeti ile belirlenmektedir. Mesel GkTfkler'de altn kurt bal sancak daima dou kdlunun hkmdarnda bulunur, onun saraynn veya otann nnde dalgalanr^. irr imparatoru, 581 ylnda, Gk-Trk hakanlnn bat kolunu doudan ayrmak istedii zaman oradaki Tardu'ya bir altn kurt bal sancak gndererek, onu Gk-Trkler'in 'hkan" olarak selmladn bildirmiti. Bu durum dier Trk devletten im de byle idi. Mesel, Asya Hun Tan-hu'su Mo-tun'un yannda onunla denk iktidarda baka bir ahs dnmek ve Batda Attila gibi bir devlet adamnn iktidarna ortak birisini tasavvur etmek gtr. Dier taraftan, Trkler'de hkmran-Wc hakknn kanzmatik vasf da buna mnidir. Bu ynden Hazarlar'da, hemen '| bir sorumluluu ve .orayetkisi olmayan hkan'n yannda, fiil hkmdar durumunSL "TM S ,Sn derCede *** ****. Aranan nokta sadece hkm srmek^dI fakat daha K*W* olarak, bir "meruiyet" meselesi okft-T ? 1 pahsn, ayn. devkfcidareslnde ve aym kudrette Tana ba-5JML''* dora?7 S"***** mkldr. Hakan yannda yabgu (Gk-Tfkler de) her cihete br yardmca yine hakan yannda "bey" (Hazamda), "Kn-

d" yannda "yula" (Macarlar'da), yabgu yannda "Kl-Erkin' (Ouzlar'da), hkmdarn namna bir icrac durumundadr. Ve esasen Trk siys teekkllerinde bunlarn veya tbi" blm idarecilerinin veya kanat kratlarnn, devlete kar isyan gze alamad mddete, herhangi bir iddiada bulunduu grlmez. Karizma'nn babadan oullara intikal ettii inanc dolaysiyle, hkmdarn lmnden sonra, evltlar arasnda vukua gelen taht mcdelelerinde ise, ilerinden biri tam baarya ulaamad takdirde, devlet paralanmakta, iki veya daha fazla mstakil sahaya ayrlmakta, yeni devletler domaktadr (Hunlarfda, Bulgarlar'da, Gk-Trkler'de, Tabgalar'da, Trgiler'de, hatt Kara-Hanlfer'da olduu gibi). O hlde Trk mme (kamu) hukuku hkmranlk hakknn paylalmasn tanmamaktadr. Buna gre de devletin olduka merkeziyeti bir karakter tamas l-zmgelir. Trk devletinin idaresindeki umum tutum da bunu teyid eder mhiyettedir. Asya Hunlan'nda To-ki ve Kok-le krallar bata olmak zere yksek makamlar igal edenler, daima ordu (bakent)'dan talimat alan Hun asll kimselerdi. Gk-Trkler'de adlar hkmdar ailesine mensup olduklar gibi, Onoklar'n bandaki Cur'lar ve Erkin'ler de kendilerine, merkeze bal olduklarna iaret olarak, birer ok verilerek gnderilen babulard. Hatt Bebalk gibi uzak blgelerin bana, hanedan mensubu idareciler gnderiliyordu. Attila geni lkesinin dousunda Ural-lar'a kadar dan ksmn olu llek'in idaresinde vermiti. 630'dan nce Gk-Trk imparatorluunun bat kanad olan Hazar lkesi Ara ailesinden bir prensin idaresinde, Macarlar'n 7 kabilesi de Hazar hkanlnca vazifelendirilen 7 "buy* ruk'un kontrolnde idi. Karluk yabgular Ana ailesine balanmaktadr. Uygur, Trgi, Ouz Yabgu Devleti gibi nisbeten kk siys teekkller de phesiz ayn tarzda idare edilmekte idi Mesel Uygur hakan Moyen-ur, henz "Tegin" iken Ouzlar'n banda bulunuyordu. Ancak ll-hkanlk (imparatorluklarda durum bir az farkl idi. nk devlete "tbi" olan bir ok lkeler kendi i ilerinde serbest idiler. Mesel Asya Hun mparatorluunda M.. 176 ylnda bu durumda olanlarn says 26 idi. Attila zamannda Bat Hun idaresine "tbi" Germen, frani, Rft-Ugor ve slav topluluklarn yeknu ise 25'in stnde idi. Yabanclar herhalde btn imparatorlukta Vassal" devletler hlinde idiler. Merkeze ballklar ise, harite temsilci bulundurmamak, d mnasebetlerini Trk devletleri aracl ile yapmak, belirli vergi demek ve gerektiinde asker destek salamaktan ibaretti. Campus Mauriacus savanda Atilla'nn 200 bin kiiyi aan ordusunda bu Vassal" larn, Trk usul seri harekete elverili olmayan yaya destek kuvvetleri asl Hun ordusundan ok fazla idi. Trk devletine ancak hkmdarlar, krallar, efleri vastlasiyle bal olan bu gibi lkeler, Trk devleti ykld zamanlarda, kendi kavm bnyelerinden birey kaybetmeksizin tekrar ortaya kyorlard. d - Siyas Faaliyet: Byk Trk mparatorluklarnda diplomatik lemaslan yrten d ileri idaresi en mhim makamlardan hl&M. Asya Huntan'nn merkezinde eitli dillerde konuan ve yazan kalabalk bir hey'et alrd. Bat Hun imparatorluunun bakentinde ktipler, tercmanlar, kuryeler faaliyet hlinde idiler. Tabgalar'da Bitinler, Gk-Trkler'de, Trgi ve Uygurlar'da Bitkiler ve tamgalar, Ouzlar'da turaclar, Devlet meclislerince d politika ile ilgili olarak alnan kararlar yrtmekle vazifen

204

TRK DNYASI EL KTABI

TftPfTAPtttt

___________________________________________________ j^

idiler. Yazlan yazlara tan-hu'nun veya hkan'n resm mhr basrlrdr. Casusluk yapmadktan mddete elilere dokunulmazd. pheli hareketleri grlen yabanc temsilciler hapse atlr veya lkenin uzak bir yerinde, belirli bir zaman iin, ikamete memur edilircS. toffiefln, Hun ve Gk-Tffe nparatorlukian iinde (Mesel Kapagan Kagan'n ldrlmesinde, yk. bk.) ve Bizans'n Bat Hun imparatorlusunda kesif casusluk faaliyeti grlmtr. Bunlarla ok uralm, mesel imparator Rua, Hun topraklarnda tacir, seyyah, oyuncu kisvesi altnda, halk isyana kkrtan Bizansllarn memlekete girmesini yasaklam ve bunu, Bizans'la yapt andla-mada husus! bir madde olarak belirtmiti. inliler Trk devletini kertmek iin bilhassa Trk hkmdar ailesi yelerinin ve idarecilerin aralarn aarak birbirlerine drmee byk ehemmiyet vermilerdir. I. GkTrk devletinin in tahakkm altna dmesinde bu gayretin ac sonular kitabelere kadar aksetmitir. Yazl antlamalara riayet etmeyen Bizans'n (441, 447 Balkan seferleri bu yzden yaplmt) iki yzll Trk-ad tarafndan elilerinin yzlerine vurulmutu (yk. bk.). Ssnler de hile ile Trk elilerini ldrtyorlard. Trkler antlamalarnda, umumiyetle sz vermekle iktifa ederlerdi. Fakat bazan bunu, Trk halk arasnda yaygn Olup, karlkl dayanmay, kan kardelii hline getiren, "and ime" treni ile takviye ettikleri de olurdu. Trk siysetinin d cephesi phesiz devletin bekasn salamaa ve bu bakmdan ncelikle ticari mnasebetleri tanzime yneltilmiti (bk. a. ktisat). Fakat siyasetin dikkate deer bir de i cephesi vard. Bu, Trk devlet bakannn vazife* leri arasnda grdmz 'dank Trkleri* toplamak esasna dayanyordu. Trk tarihinde ilk defa Tan-hu Mo-tun zamannda (M.. 209-174) bu gayeye ulald anlalyor. nk o, henz yakn-dou ve Avrupa istikametinde g etmemi olan Trkleri,JHun imparatorluunun Asya'da salad idare birlii iinde toplam grnmektedir. Daha sonralar dnyann birok yerlerinde tarih roller oynayan eitli Trk ktlelerinin balangta bu Hun devletinde yer aldklar, grld gibi, in, Bizans, Utin, Hind ve slm kaynaklar ile de tesbit edilebilmektedir. "Dank Trkleri" toplamak ii, 2. defa olarak Gk-Trk devletinde mahede ediliyor. Byk Kaan Kapagan (692-716)'n ana siyaset izgisinden biri bu idi. Trk birliini gerekletirmek gayretleri ile o, "dete ada denebilecek bir siy kavraya sahip bulunuyordu". Bilindii zere GkTrk hkimiyetinin kmesi zerine Trkler bir kere daha etrafa yaylmlardr. e - Adliye: Tftre'rtn hususi ve ceza hkmleri, eski TrKler'de yarg usul ve ekilleri hakknda bilgimiz pek azdr. Yabanc kaynaklarda rastlanan dank haberlere gre, sular olduka iddeti, cezaandnlmakta idi: adam ldrmenin cezas jdamd, ""^ !!. V uayVn Zka,rma ** surette Vaakt. Ele geirilen soyguncu, SSm? T* S' ,dr1r" mal,an msdefe edilir- ailesi efradnrf hM-yetler kskanr*. Bar zamannda bakasna kl ekmenin cezas da lmd. Ir^SL^neLaft9ir SUar?n 8y,l,rdL Bu da bazen rn, gerektiriyordu. Hafif Sl Eff? T?k Zer* *** Eski Trk devletlerinde ceza ileri-?^!2?FV ^S^nmas. yni suun devlete takibata uramas toplulukta kan gtme' geleneinin yerlemesine ugramas rop u ye^rakmVdu '' '

Adl tekiltn, biri hkmdarn bakanlnda yksek devlet mahkemesi, teki de "yarguc" lar ve maiyetlerinden ibaret olduu anlalmaktadr. Attila kendisine suikast hazrlayan sululardan Bigilas' bir hey'et nnde alenen sorguya ekmiti. Gk-Trk "ayguc" s mehur Tonyukuk, Kapagan tarafndan bu mevkiinden uzaklatrld yllarda (705-716) yksek devlet mahkemesi yelii yapmt. slm kaynaklarnn belirttiine gre, Hazar hakanl bakentinde 7 ba yarguc vard. Bunlar ikier ikier mslmanlarn, hristiyanlarn ve musevilerin, biri de Islavlar'n ve dierlerinin dvalarna bakard. Yukarda kuvvetli hukuk cephesini belirttiimiz eski Trk siysi teekkllerinde herhalde bilemediimiz teferruatl bir adliye cihaz mevcut bulunuyordu. f-Ordu: Bozkr Trk devletlerinde hemen her Trk muharip durumunda olduundan ve askerlie husus meslek gz le baklmadndan, Trk ordusunun, dier btn yerleik ve orman kavimlerd ekinden en byk fark "cretli" olmay ve daimi I i i idi. Yukarda, idare tekiltnda saydmz unvan ve rtbelerin sahipleri ayn zamanda, emirlerindeki askeri glerin banda, her zaman savaa hazr kumandanlard. Merkez ordular, bar devrelerinde, salahiyetli bir babuun sorumluluu altnda (mesel, Bat Hunlarnda Onegesius = On-gez; Gk-Trkler'de, Tonyukuk, sonra Kl-Tegin) idi. En byk askeri birlik 10 bin kiilik kuvvet idi. Bu birlie Tabgalar, Gk-Trkler ve Uygurlar'da "tmen" ad veriliyordu. Tmenler 1000'lere 100'lere, 10'lara ayrlm ve balarna ayr-ayr kumandanlar tyin edilmiti. Trk tesirndeki yabanc ordularda da grlen bu 10'lu tekilt ilk olarak Asya Hun mparatoru Mo-tun devrinde tesbit edilmektedir. Asya Hunlar, Avrupa Hunlar, Gk-Trkler devirlerinde, sa ve sol (veya dou ve bat) babularnn yksek idaresi altnda eitilen ve onlarn emirlerinde savalara katlan ordunun bu 10'lu sistem iinde, on-balardan tmen baslarna doru belirli br kumanda zincirinde birbirine balanmas, esas karakteri phesiz "asker" olan eski Trk devletini kabllev (tribal) kalptan kurtanyor ve hi olmazsa devletin sahibi bulunan unsuru, disiplin iinde, ortak gayeler etrafnda birletiriyordu. Bu sayede kurulan byk Trk imparatorluklar ayn zamanda disiplinli ve o alarn en kudretli askeri gcn meydana getiren ordulara sahip idiler. Saylan hakknda, yabanc kaynaklarda mbalaal rakamlar verilmekle beraber, yine de kalabalk olduu muhakkakt. Mamafih Trkler zamarap mkil artlar iinde dahi yiyecek ve malzeme ikmllerini kolayca yapmak arelerir&buimu-lardt. Baka ordularn gerisinden binlerce ba sr srleri sevketmek zorunda kalnrken, Trkler yiyecek ihtiyalarn et konservesi ile karlyorlard Konserve et, in'de ve Avrupa'da ortaya kmasndan en aa 500-3000 sene nce Trklerce biliniyor ve baz Ltin yazarlarnn Hunlar'n i et yediklerinden bahs etmeleri, eerlere bal antalarda tanan bu kurutulmu et konservesini tanmamalarndan ileri geliyordu. Her an, tekniine gre, en tesirli silhlan He donatlan Trk ordularnda (Mesel, Sabarfartte "grlmemi sava letleri1, Kurnanlar'da, neft atan yangn mer-mili mancnklar) balca silh ok ve yay idi. Trkler at sayesinde sr'affi ve seri manevr kabiliyetine sahip olduklan ito uzaktan sava tercih ederlerdi. eitli

206

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

207

yaylar var*. Bunlardan gerilmesi en g, fakat vuruculuu en fazla olan #ft kavisli ve reflexif yaylard. Oklar da eitli idi. Bunlar arasnda da, Huniahn yapt ve ilk defa MWun amanmda kullanld ren slkl (veya vzldayan) oklar en korkun olan idi. Trkler drtnala giden at zerinde drt istikamette ok atmakta mahir idiler. Dz, yivli veya engelli temrenler (ok-ulan) kullanan Trkler iyi kement atmasn da Mirlerdi. Yakn muharebede karg, mzrak, sng, kalkan ve kl kullanan Trkler, birliklerine gre deien renklerde bayraklar tarlard. En yaygn Trk bayra tu (banda bir demet yaban sn kuyruunun dalgaland ve ipek kuma parasnn asl bulunduu srk bayrak) idi. Ayrca trl bayraklar vard. Sava meydanlarnda svariler, atlarn renklerine gre, belirli kanatlarda mevki alyorlard. (M.. 201'de in mparatoru Kao-ti'yi kuatan Mo-tun'un sava nizam byle idi). Bunun drt kozmik cihetle ilgili olduu ileri srlmtr. g - "Turan Taktii" Oku svarilerden kurulu Trk sava birlikleri at dolayisiyle saladklar srat sayesinde, (Trk ordularnn 'frtna sr'ati" M.. in yll Shi-ki'de, Ltin yazar -IV. asr 2. yans- A. Marcellinus, Bizans tarihisi Priskos ve Ermeni tarihisi Urfal Mateos'da belirtilmitir), sk saflar tekil eden, ar hareketli ve ktle sava yapan yabanc ordular karsnda daima stnlk salamakta idiler. Trk birlikleri savan ve muharebe sahasnn icaplarna gre, aldklar emri icrada kendi insiyatiflerini kullanmakta tam serbestlik iinde mtemadiyen dalrlar, birleirlerdi. Bozkr sava eklini bilmeyenlere 'nizamsz ve telal1 gibi grnen (Mesl. A. Marcellinus) bu akclk Trk ordularnn en byk avantaj idi. te bu esas zerine kurulu Bozkr muharebe usulnn iki mhim hususiyeti vard: Sahte ric'at ve pusu. Yni kayor gibi geri ekilerek dman enbere almak zere, pusu kurulan mahalle kadar ekmek. Bu sava usulne, Trk yurdunun kadm adndan dolay Turan taktii" denilmektedir. Trkler kazandklar byk savalarn ounda bu taktik'i tatbik etmilerdi (Hatt daha sonraki alarda bile: 1040 Dandanakan, 1071 Malazgirt, 1396 Nibolu, 1526 Moha vb.). Fertlerltafe*skerlik havas iinde yetitiren bozkr, Trk halkna bu srekli basanlar salayan balca hususlardan biri, ayn zamanda sava hazrl vasfnda olan, daimi spor hareketleri.icR. Ata binmek, ok atmak herkesin tabii megaleler den idi. At yarlan. cirit, glle atma, gre, doanclk (yntol kularla avlanma) vb, mcadele azmtoi kesinletirirdi. Kadnlarn da itirak ettikleri eitli top oyunlar (futbol, golf ve polo'ya benzer nevileri) Hunlar'dan beri Trkler arasnda oynaft> makta olup Gk-Trkler anda in'e de yaylmt. Fakat Trklerin en mhim sporu avclkt. Bilhassa binlerce vahi ve zararl hayvanm Mf ile sonulanan W rek avlar gerek bir sava manevras mhiyetini tayordu. in kaynaklarna gre M.0.62 ylnda Hun hkmdarnn idaresinde tertiplenen byle bir srek avma 100 bin svari katlmt. Pier bir srek avnda 700 ii (a. yk. 350 kilometre) lk bir evre kuatlmt. Altaylar'da ok eskiden beri bilinen kayaklk, baz aratmclara gre, oralardan her tarafa yaylmtr. Bu suretle salamln ve kudretini koruyan Trk ordular yabanclar tarafndan

ilk taklit edilen Bozkr messesesi olmutur. Trk aknlarna kar imparator i* huang-ti'nin ina ve ikml ettirdii (M.. 214) mehur in eddi maksada kfi gelmeyince, orduda slahat hzlandrld, nce Chou kiralnn enerjik kumandan Li-mu, 20 sene uraarak, Hun uslnde 163 bin kiilik bir ordu hazrlamay baard gibi, i-huang-ti zamannda te general Mung-t'ien de 300 bin kiiyi Hun usulnde yetitirerek Trkler'e kar mukavemete giriti. in'de Turan taktiini li tat-bik eden de general Ho k'-ping (lm. 115) idi. Atl birlikler tekili yolu ile Trk silhtan, bozkr Trk svari elbisesi olan ceket, pantalon ve Hun bal ile izme in'e girdi. Srek avlar da orada grlmee balad ve bu slhat ve taklitler Gktrkler anda da devam etti. Romallar da 5. yzyl boyunca ordularn Trkler'inkine uydurmaa altlar. O zamanlardan itibaren yay Roma askerlerinin ba silh oldu (ngiltere'nin Wales blgesinde bulunan Romallar'n Hun tarznda yay imalthanesi). Bu surette ceket, pantolon da ilk defa Batda grnd ve sonra yayld. Romallar gmlek giymesini de o srada Trkler'den renmilerdi. Trk svarilii ve tedzat en ok tesirini Bizans'da gsterdi. Orada yalnz taklit ile kalnmam, bizzat imparatorlar tarafndan bu hususta eserler de yazlmt. Ordusunda Trk usulne gre geni slhat yapan mparator Herakleios (lm. 641)'un Tactica" adl eserinde, 700 ylna doru Mauriacus tarafndan yazlan "Strategikon" adl eserde, dier imparator Leon Phylosophos (lm. 912)'un yine "Tactica" adn tayan kitabnda Gk-Trk, Avar, Bulgar, Peenek, Trk (Macar)'lerin silhlar, tehizat, sava usulleri tantlmakta ve Bizans ordusunda slhat lzumu belitilmektedir. zengi de Avrupada ilk defa Avarlar'da grlmtr. Ruslar daha Kiyef knezlii devrinden itibaren Hazar, Peenek ve Kuman tesirinde, Balkan Islavlar, Tuna Bulgarlar aracl ile hem eitim, hem tehizat ynlerinden Trk tarznda askeri glerini meydana getirmilerdi. Cengiz Han da, 1206'da "han" ilnn mteakip devletini tekiltlandrrken, nce ordusunu Trk usulnde dzenlemi, yni rtbe hiyerarisi yerine kabile nitesi ve hizmetin eidine gre kuvvet mevcudu deien eski Mool detini terk ederek, onbasndan tmen bene kadar kendi kabilesi ^Manghol = Mool) noyan'larmdan ve n-kr'lerinden tyin ettii 10'lu sistem zere byk ve disiplinli ordusunu kurmutur. Buraya kadar ana izgileri ile grld ki: zel mlkiyet, serbest alma, imtiyazszla; hkmranlk karizmaya dayanmakla birlikte tre hkmlerinde Ifacfes'ni bulan zmn anlama (kanun meruiyet), asker karakter, besicilik ve imperium Bozkr devletinin zellikleridir. Bu devlette en mhim mesele, rin btnln korumak iin zarur kanun mevzuatnn, gelimi hrriyet eilimi ile bir ahenk iinde tutulmasn salamakt. Bu son derecede g bir iti. Tre snrlamalar ile ahs hak ve topluluk menfaatlerinin atmasn nleyerek sosyal dzeni yrtebilmek yksek idare kabiliyeti istiyen bir-t*usustu. Devlet bakannn, cesareti ve asker bakmdan kifyetl yannda tedbiri*, ihtiyatl ve iteri gr, yani eski deyimle **trrf olmas da gerekiyordu. Tatbikatta bu, grdmz gibi, Trk lkelerinde umumiyetle daima yeni artlara gre dzenlenen trenin fam olarak yrrlkte tutulmas, *rt|atortuk durumunda ise cemiyette halk tedirgin etmiyen sosyal ve kltrel alkanlklarn muhafaza editorek, anoak huzur bozucu uygulamalarn ortadan kaldrlmas ekBnde tecelli ediyordu. Trecin hkim bulunmad yerde Trk

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

209

ll'i dalyor, dier taraftan ll-hkanlklarn k anlarnda, kendi geleneklerine dokunulmayan, yabam ktleler birer cemiyet btn hlinde tekrar ortaya kyorlard. "Hakm" tbiri eski Trke'nin kkl kelimelerinden olan "bilge" sz ile karlanmtr. Trk rinde baarya ulaan Trk hkmdarlarna devlet adam ve hatt htun'lara "bilge" sfatnn verilmesi, bilgelik'in Trk idarecilerinden istenen balca art olduunu gsterir. Trkler uzun bir tarih hayatn tecrbeleri ile kazandklar bu siyas terbiye sayesinde, yabanc lkelerde de karlatklar sosyal ve iktisad glkleri yenerek, ktleleri memnun edici siyas tekiltlar kurmaa muvaffak olmulardr. Baarnn srr, Trk bozkr siyset anlayndaki, halk ile ibirlii hlinde topluluk menfaatlerini koruma prensibinden ibaret bu "bilgelik" kavramnda aranmaldr..aret edilen prensip, ayn zamanda, "Trkler'de devlet topraklar hkmdar ailesinin ortak maldr" eklindeki kanaatin yanlln da ortaya koyar. Bu tarz, tipik Mool devlet anlaydr ki, Trk ile Mool'u birbirinden ayrmayan baz aratrclar tarafndan Trkler'e yaktrlm ve yaygnlamtr. Trk devleti'ndeki, aklamaa altmz lke kavram ve meruiyet telkkisi (kut) karsnda, hanedan mensuplarnn eftfl blgelere tyinleri, yurt'u ahs mlk sayarak blme deil, idar sorumluluu ortaklaa yklenme olarak kabul edilmek icap eder.

min kutlu sayd bir hayvan mevcuttur. Totemcilikte, ayrca yalnz hayvanlar deil, mesel bir ta paras, yamur suyu vb. totem olabilir. Trkler'de kurt'un sayg grmesi ise, 100 binlerce ba srlerin otlad bozkrlarn korkulu hayvan olmasndan ileri geldii dnlebilir ki, bunun temelinde din! bir tasavvur kef etmek mkldr. Kurt efsanesinin toplayc bir vasfa sahip bulunmas, klanlar birbirinden ayran ve onlar kar karya koyan totemcilik anlayna aykr dmektedir. Klanda her fert totemin adn tar. Trkler'de her ferdin, her ailenin ayn ad vardr. Eski Trkler'de "kurt-ata" nn yaad yer kabul edilen maarada belirli trenler tertiplemek gelenei, kurt'un vcudu ile deil, mazisi karanlklara karm eski bir htrann canlandrlmas ile ilgilidir. Nihayet klan, totemcilikte ruh'un lmezliine inanlmad halde, kinat bile ruhlar dnyas olarak biten eski Trkler'de din inancn temellerinden birini ruh'un ebedlii tekil eder ve bu sebepte atalarn ruhlarna adaklar adanr, kurbanlar kesilir. Yukarda bahs ettiimiz tz (ts) ler de, atalarn timsalleridir. "Ongon" tbirine gelince, bunda Mool tesirini sezmek mmkndr. nk bir orman kavmi olan Moollar, aslnda "asalak" ekonomiye bal, ailede "ana hukuku* nun hkim olduu, ayn zamanda, "totem* telkkisi inde yayan bir topluluk di. "Ongon* znn kk ong Trke olsa btle, tbir olarak "ongon" Trke deildir ve gerekten de Moollar'dan nceki Trk diFFvesikalarn.nttf brinde (Kitabeler, Uygurca muinler, DLT) gememektedir. Cmft- TaMPrte Ouz boylerinin "ongon" lan olarak gsterilen kular da, Mool tesirinden nceki devirlerde ayn Ouz boylan listesini veren Kgarf Mahmud'un eserinde (burada Reid'ddin'deki damgalar aynen mevcut olduu hlde) yoktur. (Ongonicufarn yer ald Eb'l-Gaz {17.asr)'rin ecere-i Terkime'sne, Yazcofu (1&asff)'nun Trlh- l-i SeluKun da, Red*l-drden faydalanld malumdur. Bununla beraber, eski Trkler'de "kartal" inancnn mhim bir yer tuttuu anlalyor. Orta Asya'da M.. 2.bin balar olarak tarihlenen Kurat kurgan iinde bir kartal penesine rastlanm, Kl-Tegn'in btnde serpuun n tarafnda kanatlan ak bir kartal kabartmas yaplmtr. Bugnk eitli Asya Trk topluluklarnda da kartaln mhim yeri dikkat ekicidir. Yuvasn yaln kayalar zerine yapan, ok ykseklerde uan kartal'n aym zamanda avc kular trnde bulunmas, ona bir kutsallk izafesine sebep tekil elmi olabilir ve belki de bu sebepten, ak ve ortaalardan ibaren ok yaygn grnen (eski dou kavimlerinde, slav devletlerinde, Bizans'da, Bat devletlerinde) ve dou meneli olduu kabul edilen, hkimiyetin timsali karlarn Trk asldan geldii ileri srlmtr. b- Samanlk Meselesi: Bozkrlar sahasndaki din inanlarn Samanla balanmas det hline gelmitir. Eski Trk mancrenamanhk olduu kanaati geen asrn 2. yansnda Orta Asya Trkleri arasnda yaplan aratrmalar neticesinde iyice yerlemitir. Gerekten bilhassa Yakutlarla Altayhfer daha ufcun zamandan beri bu inanca bal grnmektedir. Ancak buralarda dnyann ve insann yaratl le ilgili rivayetlerden hibiri Trkler'in kendi dnce mahsuHeri olmayp, eitli dinlerden geien,tesirierin bfr-birlerine karmasndan meydana km bir tasavvurlar rgsdr. Mesel rivayetlerde zikr edilen has isimler, birka dnda, hepsi yabancda Kuday, Kurbue

4-Din
Bozkr Tk halknn, sosyal muhteva bakmndan daha ziyde siys karakterde bir topluluk tekil ettiini ve din adamlarnn, yerleik kltrdekilerde, l ve orman kavimlerinde grnenin eksine olarak, Trkler arasnda mhim rol oynamadn belirtmitik. Ancak bu durum eski Trk itima hayatnda dinin mevcut olmad gibi bir garip mnaya alnmamaldr. a - Totemcilik Meselesi: Eski TMer'de totemciliin var olduu ileri srlm delil olarak da kurt'un ata tannmas, bu hayvana kar sayg duyulmas bata olmak zere 19 yzyln 2 ya rsnda Orta Asya Trkleri arasnda tesbit edilen "ata" larla ilgili ve totemcilikteki ur.nga yi andran put-fetiler (Altaylar'da tz'ler, Yakutlar'da tangara'lar) vb. gsterilmitir (Asya Hunlar'nda totemcilik izleri, "altun put", Gk-Trkler'de kee den kes^Jann tasvirleri), Red'd-din, Cami t-Tavarih adl eserinde (14. asr ntS^^^J^** S,ra,arken' her drt kabile f bir kuu Tongone /^fa^^!^^ S^fnden; t0tem mnas,na) ,arak itmektedir. ^H?? ?L l^Trk,frde t0temci,ik inancn,n mevcut olduuna dair gernk totemcilik sadece bir h a?a t^ - ay?an. nan SStem SSS FS* bu artlarn ,arak onun W ve hukuk cepheleri de vardr W, sistemin tamam olmas icap eder. yaamas iin ' Totemcilikte "ana hukuku" cri iken, Trk ailesi poQta KU tH *

d. Tomd klanda 'asak* SSSM^H.*^?to akrabal'l

210

____TRK DNYAM EL KTABI

TRK TARH

ait

tan, Krms, Maytere, Mangdaire, Burhan, Matmas vb. dem- Havva ve yasak meyve hikyesini andranmotifler, baz tbirler (meal. tamu=cehennem), kyamet, tufan rivayetleri de hep byledir. Mtehassslarnca belirtildii zere, bu Orta Asya din gelenekleri bata Buddhizm olmak zere Hind, Iran, Yunan, Yahd efsaneleri ile, belki eski Trk telkkilerinden baz krntlarn da katld, Mool devrinde peydalanan bir takm hikyelerin birbiri iine girmesinden teekkl etmi olduu iin bunlardan Altay, Yakut amanlndaki as) tasavvuru, yni aman Trk'n din dncesini bulup karmak hemen hemen imknsz grnmektedir. Samanlk franc zerinde en derin aratrmay yapm olan M. Eliade, btn orta ve kuzey Asya topluluklarnda din faaliyetlerin hepsinde icrac" durumunda olmad, birok trenlere, mesel Tanr'ya kurbanlar sunuluunda samanlarn katlmad, hatt her aile reisinin bu ii yapabildiini, ayrca, shr din hayat samanlktan ibaret olmadndan, her sihirbazn da "aman" saylmadn ve samanlkta hastalara ifa vericilik esas unsurlardan olmakla beraber, her "medecinman" in "samanlkla vasflandrlamyacan belirttikten sonra, samanl ksaca "extase" (vecd vs istirak) teknii diye tarif eder. Bununla beraber, yine ona gre, dinler tarihinde ve din etnolojisinde grlen eitli "extase" hallerinin hepsi de amanist "extase"a dahil deildir. aman, hereyden nce, kendi husus usulleri vastas ile kazand "extase" hali iinde, ruhunun, gklere ykselmek veya yer altna inmek ve oralarda gezip dolamak zere, bedeninden ayrldn his eden bir "trans" (akn) ustasdr. Bu esnada bir let durumuna dmekten uzak, aksine; kendisi ruhlar hkm altna alarak llerle, eytanlarla, cin ve perilerle irtibat kurmaa muvaffak olur. Hastalanan (ruhlar alnan) kimselere ifa vermesi, llerin isteklerini yerine getirerek zararlarm nlemesi, insanlarn dert ve dileklerini arzet-mek zere gkteki ve yer altndaki tanrlarn yanna giderek araclk yapabilmesi byle mmkn olmaktadr. Bu hususiyetleri ile iptida topluluk zerinde korku ve sayg uyandran aman, insan ruhunun mtehasss" olarak halk kltesinin maneviyatna nezaret eder. Fakat fonksiyonu, dier umum diri-shr itkadlann temsilleri lsnde muB deildir. Ruhun vasrtasz olarak mtldahale etmedii hastalk (ruhun kaybolmas), lm veya bir talihsizlik bahis konusu olmad veya bir kurban treninde her hangi bir "extase" tekniinin (ge veya yeraltna seyahat) yer almad hallerde aman'a i dOmez{amanlk drTy&rh her yerinde, eski alarffr btn kavimleri ile pffti topluluklarda mevcut bulunmu ve orta ve kuzey Asya Trk lkelerine sonradan Asya'nn gney blgelerinden gelmitir). Grlyor ki, dinden ziyade bir sihir karakteri ortaya koyan ve esasen bir bozkr inan sistemi olmayan samanln tarihi Trk topluluklarnda grlen ve aada bahis konusu edeceim^ Tanr ve "yer-su" inanlar Ue bir lgisi mevcut deildir. Bu ilgMvar olabilecei intiban uyandran, Trke din adam manasndaki "kam" ile "aman^fcflmaslnin ayn olduu yolundaki eski bir iddia da,bzzat "aman" tblrinfrT fc*%ifnd-lran dilinde kef edilmesi ile geerliliini kaybetmitir. Ancak Trk inanc ile samanlk arasnda hayret edilecek bir ntibak hsl olmu ve bu bilhassa Trkler'deki atalar kltnn, kartal inancnm, demirciliin ve at kurbann "a-mane^asf kazanmasnda dikkati ekmitir. Esasen samanln en byk hususi-ygjtfuz ettii blge halknn ruh lemine brnme kabiliyetidir?"Bctase1, ruhun gezip dolamas,tanrlar1a rtibat kurmas mevzuunda, eski Trk topluluunun tabi-ate atf ettii gizli kuvvetleri istismar etmi, yava yava gelierek, ona yeni unsur-

lar ekliyerek, btn bir maneviyat lemini belirir bir kadro iine almay baararak, deta bir din salaml kazanmtr. Mamafih bu dtan tesir yalnz eski Trk dinine mahsus deildir, Din tarihilerine gre, her dinde bu nev'iden tesirler, birlemeler, yenilenmeler grlmektedir. Bozkr Trkleri'nin dinini u noktada toplamak mmkndr: c-Tabiat Kuvvetlerine nanma: Eski Trkler tabiatte bir takm gizli kuvvetlerin varlna inanyorlard: Da, tepe.kaya, vadi, rmak, su kayna, aa, orman, deniz, demir, kl, vb. Bunlar ayn zamanda birer ruh idiler. Ayrca gne, ay, yldz, yldrm, gk grlts, imek gibi tanrlar tasavvur edilmitir. Ruhlar iyi-kt.yni iyilik seven, fenalk getiren olmak zere iki grupa ayrlyordu. Erkek tanrlar yannda birde "Umay" denilen bir tanra vard. Fizik evrede grlen tabiat arza ve hdiselerinin byle telkki edilmesi ("Halk dinleri") eski Yunan ve Roma dahil btn eski kavimlerde umumidir, hatta hayat tara zerindeki tesirlerine gre bu ruhlar ve tanrlar, eitli topluluklarda deiik ekilde ehemmiyet tarlar (bu inanlarn Animizm = ruhuluk ve Natu-rizm = tabiatlk olarak izah tecrbeleri vardr). Asya Hunlar ilkbaharda (Mays aynda) Lung-u blgesinde ve sonbaharda atalara, tabiat tanrlarna kurbanlar keserlerdi. Hkmdar tan-hu, gndz gnee, gece tolun aya tazim ederdi. Hun-lar, Gktrkler, Uygurlar teebbslerinin isabetini ayn ve yldzlarn hareketleri ile kontrol ederlerdi. Tabgalar'da da ilk ve sonbaharlarda atalara kurban sunulur, tapnak makamndaki "ta-ev" iinde kesilen kurbandan sonra, civara kayn aalar dikilirdi ki, bunlardan kutlu ormanlar meydana gelirdi. Gk-Trkler kurt-ata maarasnn nnde tanrlara kurban takdim ederlerdi. Avrupa Hunlarf nda, oktan kaybolmu "sava tanrs" nn klc bulunarak Atilla'ya teslim edilmi ve bu, Hun hkmdarnn dnya hkimiyetine almet saylmt, lm hlinde yas trenleri yaplr, krda ise, l adrn etrafnda sr'atli atlarla dolalr, sa-ba datlr, yz, kulak bakla izilerek kan aktlr, ayrca yemek verilirdi. Bu trenlere "yo" deniyordu. Bizans kaynaklarnn kaytlarna gre, Trkler atee de tazim etmekte idfter. Fakat bunun yalnz Gk-Trkler zamannda ve hatt sadece Bat Gk - Trk blmnde grlmesinden anlalyor ki, bu, iran Mazdeizmi'nin (Zerdfln) tesiri olup henz Trkler arasnda yaylm deildi. Tabiat ruhlarna Gk- Trk anda, kitabelerde grld gibi, YOHRJ "Jrtr* sub")lar deniyordu. Bu tbir "yer-euv" eklile Uyguriar'da da vard. Yer-su'lar kutsal ("duk") saylyorlard. Kitabelerde yalnz iki yer-su'nun ad zikredilmitir: "dux tkn" ve Tamg duq ba". Bunlardan ilki, bilindii gibi "kaanlk" merkezi (bu nun Mool toprak tanras tgn ile bir ilgisi olmamak gerekir, zira Trkler'de toprak tarmgaai yoktur, ancak blge sonralar, Moollar zamannda byle itibar edilmi olabilrK cieri d& kutsal Tamg (Tamir suyunun^ kaynadtf/^sB Trk kl trnde btn yer-su'lar madd deil (Kimekler'in nehirlere "secde" ettiklerine dair GardteTnin kayd, eer doru e, bunun menei yakn komular olan RtUgorlar'da aranmaldr), manev kuvvet olarak tasavur edildiklerinden, kendileri ile ilgili mitolojiler teekkl etmemitir. $F

212

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

213

9- Atalar Klt: lm byklere tazim, atalara sayg, baba hkimiyetinin inan sahasndaki belirtisi olarak grlmektedir. :&nun sosyal ve iktisad artlardlaysiyle, eskf orta ve kuzey Asya kavimlerinde bulunabilecei hakkndaki drteeter Trkler ynmden tarih kaytlarla kesinleiyor. Yukarda sylendii gibi, Asya Hurdan ilk baharda (18 Mays) atalarnn ruhtenna kurban sunarlard. Atalara ait hatralarn kutlu saylmas, Trk mezarlar yaplan tecavzlerin ar ekilde oezalandnlmasndan anlalyor- Atilla'nn 2. Balkan seferinin br sebebi de Hun hkmdar ailesi kabirlerinin Bizans'n Margus piskoposu tarafndan alarak soyulmas idi. M.. 79 ylnda benzer bfr tecavz hdisesi tan-hu*yu Mool O-huan'iara kar savaa zorlamt. Moollar1! ve Bizansllar' bu hrszlk teebbslerine sevk eden sebep eski Trkler'de llerin silhlar, kymetli eyas, bazan tam techizatl atlar, kadnlarn mcevherleri ile birlikte gmlmesi idi. Bylece teki dnyada rahat yaamalarnn saland dnlyordu. Trkler gibi, atalar kltne sahip dier kavimlerde bu inan, len baz kudretli kimselerin yartanr saylmasna kadar Heri gitmi iken (Mesel, Eski Yunan'da , Heros'lar) ve bunlar ve dier tanrlar iin insan kurban edilirken (Hind-Avrupa kavimlerinde ve Sami kavimlerinde, Slvlar'da ve Uzakdou kavimlerinde) Trkler'de byle detlerin grlmemesi dikkat ekicidir. Ibn Fadlan'n, len Hazar hakannn hizmetilerinin de kesildii yolundaki haberi, hakan ve umumiyetle Hazarlar hakknda gereklerle badamas mkl dier haberlerin ou gibi, doruluktan uzaktr. Eski Trkler arasnda insan kurban edildii intiban uyandracak baz kaytlarn, iyi bir aratrma sonucunda,bu mnaya alnabilmesinde ancak zorlama yoluna gidilmek gerektii anlalyor. Asya Hunlar iin, in yllklarndaki lnn "yaknlar tarafndan takip edilmesi" baresi tefsir yolu ile bu neticeye ulatrlmak istenmitir. Halbuki, kaynak, hibir engel bahis konusu deilken, "insan kurban" m aka kaydetmedii gibi, eer gerekten mevcut ise, bu detin Hun imparatorluunda yaayan zmrelerden hangisine ait olduu da tasrih edilmi deildir. Dier taraftan Atilla'nn lm ite ilgili olarak Jordanes'in - hdiseden a. yk. 100 sene sonra - ktle hlinde isanlarm ldrld hakkndaki haberi de, bu yazanh mensup olduu sanlan Vizigotlar'da asrlardan beri mevcut insan kurban motifinin tekrar gibi grnmektedir. Atffla'y gmenlerin, mezarn yeri bilinmemesi iin ldrlp gmldkleri hususu ise, Trk kltr telkkilerinin dnda kalan bir keyfiyettir, nk, hem baz milletlerde grlen bu detin hilfna Trkler mezarlarnn stne tmsek yaparlar ve hatt talar (balballar) dikerlerdi. Gk-Trk menei efsanenin 2. rivayetindeki mesele ile alkal hususlar da tamamiyle baka topluluklardan aktarlarak Trk'e ml edilmi durumdadr, zira eski Trkler'de geyik mm Ural meneli olduktan baka, efeniz tanras da yoktur. Asya Hin mparatoru Mo-tun'un, *ltun kaplatt Ye^l hkmdarnn kafa tasm iki kab olarak kulland rivayeti, keza Bulgar hakan Kurum iin benzer bir kayt. Hind-lranllar'da ve in'de mevcut (tin devleti zamannda) bir detin tekrarlandn gstermektedir. Esasen ilgili kafa tas klt bir gney kltr mahsul olup ("tantrisme") Asya kavimleri arasnda Moollar jin Btipik"tir. Trk tarihinde bu hususta inanlr deerde gibi grnen tek haber, bir inli generalin "kurban" edilmesidir. Hunlar'a snm olan w yurdundan kamas in hkmeti bakmndan teh* lkeli saylan bu kumandan gizli vazifeli bir inli wu (rahip) tan-hu'nun teviki ile ldrlmt. Fakat hemen su ilediini anlyan tan-hu ellerini ge kaldrarak

Tantfdan of dilemi ve TanrV teskin etmek ln bir 'kutsal mahal" yaptrmt. Demek k, mesele tamamen siystf okjp din mahiyfette frisan kurban" etme dncesine dayanmyordu. Trkler nsan kurban etmedikleri gtol, hkmlerini yrttkleri yerlerde insan kurbn detini kaldrmaa almlardr (Mesel, Sod'da). Btn bu mlhazalardan sonra W. Barthold'un "Gk-Trkler'de dman ordular kumandanlarnn kurban edildikleri* yolundaki acele tefsirinin yersizlii anlalr. Eski Trkler'de kurban olarak hayvan kesilirdi. Hayvan cinsinden de erkek'ler seilirdi ("koyundan ko, deveden bura, attan aygr"). En makbul kurban olan at iskeletine bozkr-Trk kavimlerine it mezarlarda ok sk rastlanr. Bundan dolay Asya Hun Impratorlarna ait kurganlarda at cesetlerine tesadf edilmitir (Mesl. Altaylar'da Paznk mevkiinde). d - Gk-Tanr Dini: Bozkr Trk topluluunun asl dini bu idi. Eskialarda baka hibir kavim ile itiraki olmayan bu inan sisteminde Tngri (Tanr) en yksek varlk olarak itikadn merkezinde yer atmt. Yaratc, tam iktidar sahibi idi. Ayn zamanda "semav" mhiyeti haiz olup, ok kere "Gk-Tanr" ad ile anlyordu. Gk-Tanr telkkisinin, toprakla ilgisi olmad iin, avc, oban ve hayvan besleyici topluluklara mahsus bulunduu, bu itibarla meneinin Asya bozkrlarna balanmas gerektii umumiyette aratrclar tarafndan kabul olunmutur. M. Eliade'ye gre "orta ve kuzey Asya topluluklar iin karakteristik bir sistem olan" Gk-Tanr, R. Giraud'a gre, dorudan doruya "btn Trkier'in ana klt" durumundadr. Gk-Tanr tikadnn esaslarn bata Orhun kitabeleri olmak zere, eski Trk ve sikalarndan az ok tesbit etmek mmkn oluyor. Tonyukuk kitabesinde ok zikre dilen Tngri bazan Trk tngrisi" ekliyle o alarda "mill bir Tanr olarak grn mektedir: Gk-Trkler'in bir "hakanlk" kurmas onun istei le olmutur. Hakan, Trkler'e onun tarafndan verilmitir. Yni Tanr Trk halknn istiklli ile alkalanan bir ulu varlktr. Savalarda onun iradesi zerine zafere ulalr. Trk'n ve umumi yetle insanlarn hayatna Tanr vastasz mdahale eder. Emreden, iradesine uymyan cezalandran Tanr balad kut ve lg (kymet) lyk olmayanlardan geri alr. Ulu Tanr afak sktrr (tan ntr), bitkiyi canlandrr. lm de onun iradesi ne baldr: can veren Tanr, onu isteine gre gelir alr ("Ki-Tegin vdesi gelince ld. Kii-olu lmek iin yaratlmtr" Kitabeler). "Kara-yol (kanun, hak) Tanr'dr. Krlanlar birletirir* yrtlanlar birbirine ular... nsan diz kerek Tanr'ya yalvarr, kut isterse verir, atlar oalr, insann mr uzun olur....kuzgunun niyaz bile Tanr ya ular..." (Irk-bitig). "Doru insan ve yalancy Tanr bilir. Bulgarlar hristiyanlarn (Bizansllar'n) iyilii iin ok altlar. Onlar bunu unuttu. Fakat Tam biliyor". n sanlar fni, Tanr ebeddir (Bulgar kitabeti). I Ne kadar dikkate deer k, daha ge devirlerde Trkler arasnda yaylan iptida samanlk eski Trk Gk-Tanr telkkisine dokunamamtr. Ulu Tanr bahis konusu olduu zaman samanln deta 'srttn' syleyen M. EHade'ye gr %.Qk-Tann'nn izi olan Yakut Tangar% Kayra Han' ile aman fazla megul olmamaktadr. Trkler'de Tann dncesinde maddi gkyznde mnada ulu varlk1 doru bir gelime dikkati eker. Orhun kNftbelerMfrJark kozmogonisini tek cmle iin-

214

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

215

de aklayan ibare yledir: "ze kk Tngri asra yaz yir klndkta ikin ara kii ol klnm..." (Yukarda mavi gk, aada yer yaratldkta, ikisi arasnda insanolu yaratlm...). Burada "kk-Tngri" nin, gkyz olduu aikrdr. O hlde Gk-Trk anda, dnyay kaplayan, yeryznde hereyi hkm altnda tutan se-ma'nn bozkrl gznde Tanr kabul edilmesi mmkndr. 10. asr Ouzlar'nda da benzer bir telkki gze arpar. Ibn Fadlan'n naklettiine gre, Ouzlar'dan biri hakszla urad, yahut holanmad bir i bana geldii zaman, ban ge kaldrarak "Bir Tanr* der. 13. asr Uygurlar1! da Tanr'nn insan veya herhangi bir tasvir eklinde tecessm ettirilemiyeceine inanyorlard. Demek ki, asl Trk tikadnda anthropomorfizm (putuluk) yoktu. Kitabelerin bir yerinde Tann ile "yer" eit fonksiyon icra eder gibi grnmekle beraber ("yukarda Tanr, aada yer buyurduu iin" Kitabeler), Gk-Tanr'nn ok eski zamanlardan -belki Hunlar'dan- beri tek ulu varlk' temsil ettiine dair deliller vardr. Hunlar devrinde, stelik 6-8. asrlarda artk fonksiyonunu kaybetmi olan gne, ay, yldz tanrlar da mevcuttu. Ancak bu durum Gk-Tanr'nn, tpk aemavt dinler (Musevilik, Hristiyanlk, slmlk) deki gibi, tek kudret olduu keyfiyetini glgelendirmez. nk dinler tarihinde tesbit edilmitir ki, hibir din, hibir devirde tekkad ve amelden ibaret olmam, "hibir Tanrya tek bana taat edilmemi' ve Tanr dima kutsal saylan ikinci derecede, yan varlk inanlar ile evrilmitir (Semavi dinlerde Tanr = Allah ile beraber azizlere, meleklere, resullere, kitaplara da iman edilir). Trkler'de de Gk-Tanr yanndaki: Hun devrinde gne, ay, yldzlar ve Gk-Trkler anda, yer ve yer-su'lar bylece kutsallar faziz"ler) durumundadr (bu sebeple V. Thomsen "yer-sub" tbirini 'saints* = azizler diye tercme etmiti). 7. asr Bizans tarihisi Tr*. Slmocattes, Gk-Trkler'in kutsal saydktan atee, suya, topraa tazim ettiklerini, fakat yairuz, yerin, gn yaratcs bildikleri TarrrVa taptklar belirtilmitir. Yeryznde mevcut dinlerde ^luhyer konusunda aratrmalar ile tannm W. Schmidfe gre de, daha Hunlar da tek tanrla doru olduka ileri bir gelime mahede edilen Gk-Tann dininde. Tann, Gk-Trkler devrinde mnevi, byk br kudret hline ykselmi bukjnmakte idi TifBs'h St. Abo m tm 9nderi,en Cvril1 ite ml k "bir yarato tanr" tandin. (790'iarda) Hazarlar'.n 32 tt J " f ^L T " B? ' T * * *< masnda (862de) hakan hrstryanlann Tennnm "l kiilii" (Trinity) ne inandklar, halde kendriennm (Trklerin) tek tanr'ya iman ettiklerini belirtmiti BulgarTrkleri de ya2?H^f rT 'namy0rla^ BuMdS **""* b,r tefsiri nlemek iin belirtelim W, esk. dinlerde grlen, sema ile ilgili inanlarda tanrlar (BabiPde amas Pamir'de Arso, AZBO, Baolsamin, M.s.r'da Amon-re, ran'da Ahura Hindide VarunT R^

bir maziye sahip olduu grlen bu Trke tbir sonra Moolca'ya ve dier baz Asya dillerine intikal etmitir. Eski Smer dilinde grlen ve Tanr'ya yakn bir mnaya gelen "Dingir" sz ile mnasebeti henz akla kavumamtr. Eski Trk din adamlarna umumiyetle "kam- deniyordu. Trk lehelerinde bu kelime de yaygndr ve ilk olarak Avrupa Hunlar'nda grld bildirilmitir (Atakam, E-kam). Gk-Tann dininin ne mel (badet) ekilleri ve "tngrilik" denilen tapnaklar, ne de "tngrilik" (Irk-bitig) ad verilen din adamlar zmresi hakknda bakaca bir ey bilinmiyor. e - Dier Dinler: Tarihte eitli Trk ktleleri, bulunduklar evreye gre eitli dinlere de girmilerdir ve bu durum, slmiyet hari Trk kavimleri zerinde menf tesirler dourmutur. Asya Hunlar'nn Budizm ile, Avrupa Hunlarf n.n Hristiyanbkla pek alkalan olmam ise de, in'de devlet kuran Tabgalar Budizm tesiri ile, 495 ylndan itibaren "milir unsurlar yasak etme neticesinde inlilemilerdir. Bununla beraber, Tabgalar Budist san'atta yeni bir devir olan "Wei" san'atnn gelitiricisi olmulardr (Yung-kang ve Long-men Buddha heykelleri). Gk-Trkter devrinde Budist rahip-seyyah Hiuen-Tsang btn Bat Gk-Trk sahasn bir Budistler memleketi olarak tasvir etmekte ise de, Trk halknn bu dine kar direndii ve II. Gk-Trk devletince Budizmin reddedildii malmdur. Ancak Uygurlar zamannda Maniheizm Trkler arasna girmi ve bilhassa Uygurlar'n Trkistan'daki hkimiyetleri devrinde iyice yerlemitir. Gk-Trk yazs deitirilmi, yerine Sod meneli ve tamamen baka karakterde Uygg yazs kullanlmtr. Sonra Budizm'in de intiar ettii bu safhada Uygur tarih artk yerleik kltre balanm saylmak icap eder. Uygurlar bu kltrn de en iyi temsilcilerinden biri olma baarmlardr: Maniheist ve budist eserlerin Uygurca'ya tercmesinden doan zengin bir din edebiyat vard. Bunlardan bir ksm resimli ve ciltli olarak, Bin-Buddha maara tapmaklarnda bulunmu olup, aralarnda, 10. asr balarnda Gk-Trk alfabesi ile yazlm kehanet kitab: Irk-bitig dikkati ekenlerden biridir, Uygur alfabesi ile Huastuanift adl eser ve HiuejvTsang'n hal tercmesinin Uygurca'ya mtercimi olan Bebalk'h Trk Singku Seli Tutung tarafndan Uygurca'ya evrilen (10. asr ilk" eyrei) Altun Yaruk { Altn Ik) ayn derecede mhimdir. Hece vezninde yazlm ilhler Be-bahk, Turfan, Karaar. Aksu, Yarkent gibi merkezlerde ve "l Pompelsi" diye anlan bakent Id-kut ehrinde, ayrca Toyuk, Mortuk, BezeWSk^fMh*yriode 1894r 1914 yllan arasnda birok Avrupal bilginlerin yaptklar kazlarda ele geen duvar resimleri, heykeller vb... Bir ksm Trkler de musevilie (tozarlar) ve toistiyanla girmilerdi. Trk nfusunun ounluk meydana getirdii sahalarda bir menfi eeM grlmeyen bu yabanc dinler, bu imknn mevcut olmad blgelerde Trklerin sifirup kaybolmalarna sebep tekil ettii gibi (Dou Avrupa'da ve Balkanlar'da: Hazarlar, Peenekler, Uzlar, Kmanlar), 1000 tarihinde resmen hristiyan olan Macarlar'n Trk kltrnden uzaklamalar, 864'den tibaren Ortodokslua- kabul eden Bulgarlarn Ksa zamanda Trklklerini kaybetmeleri rtic^sini4iwr&wjyalnz slm dinidir k, Trkler'in kadm inanlar ile baz bakmlardan uygunluk gstermesi do-laysiyle Trkl takviye eden Wf $fl durumundadr,(a. bk. Mslman Trkler).

**.^er'in W d^7^^
Tanr tbiri, aa yukar, bln Trk lehelerinde mevcuttur ve Trke'nin temel kelimelerinden bfrldfr. Yazl kaynak olarak M nceki fv. triwtiCMLHS ralor Mo*m (M.. 209-174Vun unvanlar, ^SKE^S^ ,m,?a-Tien" olarak gemi (Konfucius'Un eseri: Lun-y^Sln 5^

2i e

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

217

5-ktisad Hayat a - At ve Koyun: Bozkr Trk ekonomisinin esasn, orman ve l deil yksek ovalar ve yaylalar olan bozkr corafyasn iklim artlan icab, obanlk ve hayvan besleyiclk tekil ediyordu. Yetitirilen hayvanlardan -yukardan beri Trk sosyal ve kltrel hayatnda byk ehemmiyefini belirttiimiz attan baka- koyun geliyordu. Tarihi M.. 2500lerde balatlan, Aftayartn batsnda, Afanasyevo feltiirnde koyun kemikleri, at kalntlar ile birlikte grlmtr. Aral gl bozkr havalisi kltrn vasflandran, Harezrrfdaki Kelteminar kltr {M.. 3000)'nde ise yaban domuzu, geyik ve kaplumbaa kemikleri meydana km, fakat, koyun ve sr izine rastlanmamtr. Demek ki, koyun ile afin nsan hizmetine girmesi zamanlan arasnda bir paralellik vardr. Mt. 3000 balanndan itibaren Orta-dou, Msr ve Dou-Akdeniz blgesinde ziraat, hayvanclk ve mden kullanlndan meydana gelen kltr birliklerinin gelitii, halk henz balk ve avc durumunda olan bozkrlarda ise hayvan besleyicilie dayal ekonomi sisteminin, daha sonralar (25001er) gneyden gelen tesirle balad ileri srlmekte ise de, iaret edilen blgeden kuzeye doru bir ktle muhacereti grlmediinden, bundan doan derin bir kltr tesirinin mevcut olabilecei benimsenmemektedir. Bunun yannda, ehli hayvanlar srasnda koyun ile kz ve domuzun bir arada dikkate alnmas herhalde doru deildir. Bu hayvan kalntlarnn bir kltr tabakasnda yan yana bulunmas ile, o hayvanlarn ehliletirilme yerleri ve zamanlar ayrt edilmek gerekir. Mesel kz bozkr hayvan deildir. Sulak verimli, iftilik yapmaa elverili sahalarda oturanlar in ehemmiyetli bir hayvandr, fakat bozkrmn ine pek yaramaz. Bu sebeple kz bozkr iktisadiyatnda faktr olarak grnmez (kz kelimesi de aslnda Indo-Germence'dir). Btn ar hareketli, kocaba hayvanlar byle saymak mmkG&dr. Domuzun se, balangta, boyarlarla alkas olmamtr. Trkler tarihleri boyunca hi domuz beslemedikleri gibi, etihi yemekten de holanmarn$iardr. Hi olmazsa, ehli hayvan besleyidttin ilk safhasnda domuz Tunguz ve Moollar'a, kz, inek, manda Vb. indoGermenler*e, deve l kavimlerine, at ve koyun ise Trkler1 ait gibi grnmektedir. Bu bakmdan Afanasyevo kltrnde at ve koyun kemikterirtn br arada bulunmas daha manal bir duruma fer. Bylece teekkl eden bozkr ktiftrnn ekonomik bnyesi ortaya km lr. Tabiatyle daha ge devirlerdi -M.. 1500lerden sonra- Trk bozkrlarnda at ve koyun srleri yannda sr, katr, deve vb. srleri de vard. b * Beslenme: Boseterl Trklerin balca gda maddesi et idi. Enok at ve koyun eti yenirdi. Priskos'un hazr bulunduu mehur ziyafette Attila yalnz et yemiti. Bol miktarda et istihsal eden Trkler, bunu uzun mddet muhafaza edebilmek iin konserve yapmay renmilerdi. Konserve et in'e ihra edilen balca maddelerden idi. En nl Trk tkis de, ksrak stnden iml edilen kfftflz'd. Bundan hem Cin hem ^"C^-?^^ kl,erden * * ve * *ndan yaplana Gk-Tkler begn. dyoriard. Sebzeye kar fazla istek duyulmazd. Stl dan,Wfaz ve a peynir, y ^UrLa 1 OZ^ rTu-er di" Yourdun V kays ile tatllatrmas eklinde hazrtanan 1o adl bir ki Hunlar arasnda yaygnd.. Ya yemstai inliler

Trkler'den renmilerdi Uygurlar (Trkistan'da) zm yetitiriyor, pekmez ve arap (bor) istihsal ediyorlard.

-dylms
Bozkr Trk giyim eyasnn balca malzemesi, koyun, kuzu, sr tilki V az miktarda ay derisi ile koyun, kei. deve yn idi. Eski Trkler bez dokurlar, giyecek iin kendir yetitirirlerdi. Yn kuma ve bezden i amarlar giyerlerdi. Hunlar in'e ynl kuma ve eitli keeler ihra ederlerdi. M.. 1. yldan kalma, bir Hun hkmdar ailesine it, Orta Asya'da Noin-ula kurgannda 20 eit ipekli kuma (in'den ithal) kalntsndan baka, zerine bir Hun portresi ilenmi yn kuma ita, aplike ssl keeler bulunmutur. Romallar keten gmlek giyildiini ilk defa Hunlar'da grmlerdi. Bozkrn "tipik1 elbisesi ceket-pantalon idi. Svari en rahat ekilde ancak byle giyinebilirdi. Yukarda sylediimiz gibi (bk. Ordu), bu tarz giyinme, yabanc lkelerde Trk usulne gre yaplan asker slhat neticesinde dnyaya yaylmt (Mild sralarna ait Hun mezarlarndan karlan ceket, pan-talon, gmlek, izme ve oraplar). Hazar prensesi iek'in Bizans sarayna gelin gittii zaman giydii Trk tipi imparatorielik elbisesi ("iekion") orada moda olmutu. Baka kavimler kopa kullandklar hlde, Trkler dme kullanrlar ve ceketlerini, inliler ve Moollar'n aksine, sola aarlard. Trkler ayaklarna izme, balarna brk giyiyorlard. leri gelenler, makam sahipleri, daha ok balklarnn daha uzun ve gsterili olmasndan tannrd. Hunlar, GkTrkler, Hazarlar, Ouzlar ve Bulgartar'a it tarih vesikalara gre, Trk erkekleri umumiyetle uzun sal idiler; sayg almeti olarak brk ve balklar karmak det halinde idi. Bozkr Trk topluluunda el san'atlan ileri idi. Dnyann en geni imparatorluklarn kurmu olan bozkrl Trkler byk lde ve ana gre daima yksek bir harp sanayiine sahip bulunmulardr. Bu stnl salayan vastalardan biri demir idi. - Demin Demir ileyicilik, madencilikte son safha olarak grnmektedir, ondan nce bakr, bronz ve altun ileyicilii vard. Bunlardan ilk ikisine ta devrini aan hemen her kltrde tesadf ediliyor. Afanasyevo kltr evresine dahil Minusinsk ve Altay blgelerindeki buluntu yerlerinde M.. 3000'lerden kalma bakrdan yaplm bak, biz ve teller, kpe ve dier ss eyas ele gemitir. lk Trk kltr merkezlerinden gsterilen Andronovo kltr anda ise -btn,Orta ve kuzey Asya'da ilk defa-altun ortaya kmakta idi. Bu devirde "ok kudretli ve zengin bir itimi hayatn mahede edildii" Altaylar'da gerek bir 'altun endstrisi" merkezlii durumu vard. Buradaki madenciliin tesirleri, gneyde Tanr dalarna kadar hissediliyordu (M.* 2. bin): u ve Arpa, Burma-ap buluntun hep Andronovo kltrnn izlerini tayordu. Baz "Indo-Germenci'ler tarafndan bile Hind-Avrupa'b halk zerine, madencilik bakmndan, Altayl tesiri kabul edilmitir. Fakat ekonomide ve askerlikte mhim olan asl mden demirdir. Demirin ilk kef edildii yer olarak bazan Afrika, bazan gney Hindistan, bazan dou Anado* lu gsterilmitir, M.. 4. binlerde Msr'da^ daha sonralar hVde, Troya'da ve Mezopotamya'da demirin tannd ileri srlm ise de, bunlar, doru olsa bile, tarih!

218

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

219

bakmdan fazla bir deer tamaz. nk meteor ve telfrik (filiz) hlde* bulunan bu demir1 materyal son derecede azdr ve faydas hemttycfc gibidir. Gerek demir a bu mdenden bol miktarda let ve silh yaplmas ile balar. u imkn da Aftaylar'da, Yenieey nehrinin kaynak blgelerinde -eski Trk kltr merkezleri etra-frncta* mevcut olmutur. Altayllar. bfftodii zere ok eskiden beri mahir demirciler olarak bilinirler. TarB# devirlerde de ayn blgede (bilhassa Sahnak ve Onugug havalisi) yksek kalitede sert ve yumuak eliklere tesadf edilmi, Kuzey Altay-lar'da demir eritme ocaklar, Gktrkler andan, Uian-ede (Baykal'n dousu) yaknnda, demir ocak ve dkm yerleri ortaya karlmtr. in kaynaklarna gre, Yenisey'in yukar mecras dolaylarnda eskiden beri demir cevheri toplanrd. Abattan havalisinde yksek vasfta mknats ve Tuba rma boyunca demir cevheri bulunuyordu. Yni insanlk tarihinde bir an almasna balang tekil edebilecek miktarda bol demir mdeninin varl eski Trk lkesinde fark edilmi ve ilenmee geilmiti. Kurganlar'da elde edilen malzemeden demir ileyiciliinin Orta Asya'deki tarih kesin tesbit edilmemi ise de, bunun herhalde M.. 2. bin balarna rastlamas gerekir, zira daha o tarihlerde Trkler'in geni sahalara hkmedebilmeleri, srat bakmndan at'n salad stnlk yannda, vurucu silh olarak demir let ve vastalarn ok sayda kullanlmas ile aklanabilir. lk tarih byk Trk imparatorluunu kuran Asya Hunlan'nn, ancak atn sr'ati ve demirin vurucu gcnn bir arada deerlendirilmesi ife anlalmas mmkn bu baarlarnn, daha nceki asrlarda, ayn sahadaki imknlar fle desteklenmi olmas icap eder. Nitekim M..1. bin olarak tarihlenen Kargal kurgannn (Tanr dalarnda) 1. katnda demirden yaplm eya bulunmutur ve bu tesir buraya Yenisey blgesinden gelmitir. Dier taraftan en aa M.. 1400'lerde Altaylar'tn batsnda bol miktarda demir istihsal edildiini syleyen W. Ruben'e gre, tarih? vesikalara dayanarak bu eski Trk sahasn demir kltrnn doduu yer kabul etmekte mecburiyet vardr*. Hun diline it M.. in kaynaklarnda muhafaza edilen en eski Trke kelimelerden birinin de demir (tieh-fan)olduunu (ve kb king - lu ) belirtelim. Bundan sonra dnyaya yaylmaa balayan demir aTnm istikameti ve tarihleri yledir: Hindistan'da M..2. bin sonlan, Msr 'da 1200, Dou Akdenfe 'de 1100, Orta Avrupa 'da 600, in 'de 300 yllan. d- El Sanatlar: Demircilik ve madencilik balca meslekleri arasnda bilinen bozkr Trk topluluunda mkemmel kl, kalkan , karg, mzrak, temren iml edilirdi. Trk kllarnn hayvan figrl kabzalar altun levhalarla kaplanr ve kymetli talarla sslenirdi. Kemer tokalan kayif ular, kav mahvazas , ok kutu (sadak ) lan, zrhlar, tolgalar ok kere ilemeli altun ve gm ile bezenir, mdeni tabaklar, marapalar, heykeller bazlar birer san'at eseri deerinde olarak Trkler tarafndan yaplrd. in'den Tuna boyuna kadar bozkrlara serpilmi binlerce mezardan bu eserler bol miktarda kanlmtr. Ayrca kazanlar, ibrikler, kovalar, iinde yzlerce insann barmd otalar, arabalar; at tehizat; eyer ve koum takmlar bozkr Trk topluluunda ne kadar kalabalk bir zenaatkr zmresinin bulunduunu gsterir Halc-lar, kilimcileri, izmecileri, oraplan. brklerf, dokumaclar ve terzileri de bunlara ilve etmek lzmdr.

Bozkr Trk halk arasnda mahir marangozlar, tahta oymaclar da vard. Asya Hurdan masa, koltuk, dolap, karyola yapyorlar ve perde kullanyorlard. Bu Hm ev eyasndan ou in'e de geerek moda hline gelmii. Eski Trkler, elbiseleri . iin t bile kullanmakta idiler. e- ehir: Eski Trkler yaz aylar iin zarur olan yaylak hayat dnda.kn barnmak zere evler ina ediyorlard. Asya Hunlan'nn kurban iin binalar yaptklarn kayd eden in kaynaklarna gre, Gk-Trk hakanlarnn salam merkezleri vard (kitabeler: ev, bark). Esasen Trk hkmdarlarnn biri yaylaklarda, teki vadilerde su kylarnda olmak zere iki merkezleri bulunurdu ve ikincisi evlerden kurulu iskn yerleri idi: literi'in, ugaykuzu (yazlk), Karakum (klk), Istemi'nin Akda'da (yazlk), Ik gl yannda (klk), Tong-Yabgu'nun Tokmak (klk), vb... II. Gk-Trk hakanl klk bakentinin Orhun kitabelerinin bulunduu yerde ehir hlinde olmas mmkndr. Zira mhiyetini iyi bildiimiz bu hatralarn da balarna, ssz yerlere dikilmesi bir mna ifade etmezdi. Bundan baka, kitabelerde zikredilen iskn mahallerinden Amga - Kurgan bir kale olmakla beraber, Toubalk herhalde bir ehir idi. Uygurlar tarafndan kurulan (Mo-yen-ur zamannda, 747 - 759) Ordu - balk (Kara - balgasun yannda) ehrinin baz kalntlar mevcuttur. Hazarlarn Be-tencer ve Semender adl ehirlerinden bahsetmitik. Bakent Itil-Hanbalk hakknda islm kaynaklar geni bilgi vermilerdir. til Bulgarlarnn bakenti nl Bulgar ehrinin harabeleri bulunmutur. Tuna Bulgar ehirleri arasnda, saraylar ve su tesisleri ile bilhassa iki tanesi mehurdur: Pliska ve Preslav. Fakat ne dier bir Uygur kasabas olan Baybalk'tan, ne de dou Gk-Trkler'i ehirlerinden bir iz kalmamtr. Bunun sebebi, belki eski Trke'de ehir mnasndaki "balk" sz ile aklanabilir. Bu kelime aslnda balk (amur) ifade eder. Demek ki, Trklerin kurduklar kasabalarda binalar daha ok amur (kerpi) ile yaplyor, tatan ina edilmiyordu. Veya senenin ancak yarsnda kullanlan bu meskenlerin salam olmasna pek ehemmiyet verilmiyordu. Asya Hunlan'nn, evlerini "dvlm toprak* tan yaptklarna in kaynaklarnda iaret edilmitir. Ayrca, eski Trklerin ahap meskenler yapma tercih ettiklerine dair deliller vardr. Hazarlar'n ve Volga Bulgarlarnn evleri ahapt (yalnz Itil'de hakan saray ite arkel kalesi ta ve tuladan ina edilmiti). Trkler ehir surlarn bile ok kere katn aa ktklerinden (it eklinde) yapyorlard. Atilla'nn Orta Macaristan'daki bakent ehri, kk ve byk saraylar, halkn evleri, asker garnizonlar, silh ve erzak depolar ile batan baa ahap yaplardan ibaretti. Atilla'nn ve hanmnn gm ve altn levhalar kapl blmelerle salonlara ayrlm, tahta oyma ssleri ile bezeli, masalar, iskemleler, dolaplarn bulunduu saraylarn anlatan Priskos, bir de Romal ustalara yaptrldn syledii hamamdan bahs eder. Bu mnasebetle zikredelim ki Trkler'de eskiden beri ykanma yaygn bir det hlinde idi. Zira kutsal saylan suyun insan gnhlardan fiTzlediine inanlyordu. in kaynaklarnda Trk kavimlerinden bazlarnda giyilen bir elbisenin ypranncaya kadar karlmadna dair olan kaytlar mbalaa saylmaldr. Bu esasen imknsz olduu gibi, yine ayn kaynaklar mesel bir Hun boyunun fertlerinin gnde kere ykandklarn syler, kil Bulgarlarnn ve Hazarlar'p hamamlar vard. Tuna Bulgarlar hrisyanln kabulnden iki yl sonra (866'da) Papa

Nikolaus l'e bavurarak, rahiplerin onlara haftada iki

220

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

221

gn (aramba, cuma) ykanmay yasaklamalarndan ikyet etmilerdi; fWskos'un bahsenil hamam da ayn gelenein bir ahididir, Eski Trkler'de yalnz siviller iin deil, ordularda da seyyar hamamlar (erge) vard ve bu usul Seluklulardan Bizans'a gemiti. Eski Trkler, ndir de olsa surlu ehir de yaptrmlardr. Mesel, Hun tavhu'su j-fnto M.. 36'da inliler tarafndan ykrtaa bakenti byle idi. Ayrca Hunlar {ihtimal 4. asrda) Kan-eu'da G-tteng adl bir ehir kurmulard. til ehrinin 4 kapl bir suru vw*. Fakat Trkler umumiyetle surla evrilmi, kapal ehirlerden holanmamalardr (Tonyukuk'un szleri), nk bu, kendilerine en tabii gelen yaay tarzlarnn icab idi. Klge Kaan'n memlekette inliler gibi ehirler kurma teklifini, Trkler'n tk "gebelikten ehirlilemee doru" ileri bfr adm ifade eden arzusu eklinde tefsir yerinde deildir. Kendi kltrleri ile marur olduklar btn vesikalar ile bilinen Gk-Trkler'in bugn Bat medeniyetinin tesiri sonucu olarak stn saydmz yabanc bir kltre gemek gibi bir niyetleri yoktu. Aksi hlde Trkler bunu asrlarca nce gerekletirebilirlerdi. Yukardan beri zikredilen Trk ehirleri de "yerleik* hayat zentisinin mahsul deildi. Esasen sadece istek ile de ehir kurulamazd. Bunun iin kesif zira kltre ve dolaysiyle nce kylerin teekklne ihtiya vard. Halbuki, herhangi bir yerde ehir meydana gelmesi iin varl zarur ky gruplar biiminde iskn, hayat tarzlar icab, Trkler'de grlmemektedir. Bu nokta Peenekler, Ouzlar, Hazarlar ve til Bulgarlar iin bilhassa belirtilmitir. Bununla beraber, yukardakiler gibi, asker mahiyette kaleler ve ehir-kaleler Trk'lerde mevcut olmutur. Mesel, Gk-Trkler anda, harabeleri hl da grlen argelan, umpal, Caldvar, Atba, Srdakbeg (veya Koyungar-ba), Mana-keldi vb. kaleleri Tanr dalar ve daha ziyde Isk-gl dolaylarnda sralanm olup, stratejik olduu kadar, ipek yolu zerinde bulunmalar sebebi ile, ticar ynden mhim mstahkem mahallerdi. Fergane'de Penikent'te Gk-Trk devri harabelerinin rastland blgelerde bunlarn, asker deerde, daha bir ok benzerleri bulunuyordu. Aspara, Kaynda, i-tbe, Ak-su, Ak-tepe, Tlek, Sukuluk, Cul (veya Cto&um* Sarig, Yakal kale-ehirteri ve daha birok kervansaray ve kk kasaba, ya.Karluklar tarafndan kurulmu veya Gk-Trk anda geliip Kartuklar zamannda ehemmiyeti devam etmi yerlerdi. Hazarlar'da arkel kalesi mdafaa iin kurulmutu. Tuna Bulgarlarnn Pliska ve Preslav ehirleri de aslnda birer kala idtif ve Bulgar ehirlerinin ticar ynden ehemmiyetini sylemitik. Tpk tHlar gibi birok Ouz ehirleri de: Karacuk, Stkent, Altun-tepe, Yengikant yy-tepe, Savran, Siayram, Kamak, Turkul-tep& Cend, Sunak, Iskan, ardan, Bayrkum v& 10. asrda kurulmu yine yol gzerghnda ve ticar ynden faal merkezlerdi. nk ticaret meselesi Bozkr Trk devletinin zerine ehemmiyetle eildii bir siyaset izgisi idi. f - Ticaret: Trk devletleri komu milletlere umumiyetle canl hayvan, deri ksele kki hayvan! gdalar satarlar, karlnda hububat ve giyim eyas alrlard, Asya Hur* tar.Gk-TOrkter.Uygurlar in ile, Bat Hunlar Bizans ile bu esaslarda ficaret anlamalar yapmlard. Trkler'e ih'den pirin, pak, ipekli kuma, arpa, Roma ve Bizans'tan da dier ihtiya maddeleri gelir, Trkler de onlann muhta olduklan v*

Trklerde mevcut, eksikliklerini tamamlarlard. Margus andlamasnn {434) bir maddesi Bizans-Hun ticar mnasebetlerinin tanzimi ile ilgili idi in-Hun snr kasabalarnda cereyan eden ticar faaliyetlere in byk ehemmiyet verirdi. 734 tarihli anlama ile Ling-u'daki So-fang ehrinin ortak pazar yeri olmasna karar veril* misti. Orhun kitabelerinde de devletin salaml ve halkn refah iin ticaretin ehemmiyeti belirtilmitir. Fakat Trkler'le komular anssnda iddetli rekabetlere sebep olan byk kazan vastalar da vard ki, bunlarn banda, in'den balayp Akdeniz kylarnda nihayete eren mehur Ipek-jyoiu kervancl geliyordu. Daha I. GkTrk devleti kurulduu zaman Istemi-Anirvn ittifak sonucunda Ak-hun - Eftalit devletinin yklmasna ve sonra da iran'a kar Trk-Bizans andlamas gibi milletler aras apta siysi? mnasebetlere sebep olan (yk. bk.) bu yolun geit yeri olan I-Asya blgesi, t Hunlar'dan Uygur hakanlnn sonuna kadar aa yukar 1000 sene mddetle Trk ve in siysetinin hkim olmak istedii bir ana hedef vasfn tamt. Trkler hibir zaman btn in'i istil gayesini gtmemiler, inliler de devlet snrlarn Trk hakanlklar bakent blgesi olan Orhun ve tken'e kadar geniletmei dnmemilerdir. Trkler karsnda in, ipek yolu transitini elinde tuttuu mddete mdafaada kalma tercih etmi, Trkler de in'e sk sk yaptklar bask ile onu zayf durumda tutup - Asya'da Trk hkmn yrtmek istemilerdir, Hunlar ve I. Gk-Trkler zamannda gerekleen bu maksat, 9. asrn 2. yarsnda Dou Trkistan'da Uygurlar'n, Bat Trkistan'da Trgiler'in ve bilhassa Karluklar'n kurduklar siyas teekkllerle tekrarlanm, nihayet 751 Tala savan Karluklar'n destei ile Islmlar'n kazanmas in'in Bat Asya ile ilgisini kesmitir ki, bu da yukarda akladmz, ve bat Asya'da, Uygur, Karluk, Ouz Trk ehirleri ve lkelerinin mamurluunu meydana getirmitir. Bilindii gibi, Hazar Trk Devleti de, in, Orta Asya, yakndou ile Dou ve Orta Avrupa ve iskandinavya arasndaki kt'alar aras yollarn kavak noktasndaki mevkii ile, temelleri ticar-siyasete dayanan bir devletti ve bakent Han-balk ile daha sonra til Bulgarlar bakenti Bulgar ehri bu hususta ba rol oynamtr Hazar ve Bulgar lkelerinden balayarak Ural-Gney Sibirya-Altaylar-Sayan dalar zerinden in'e ve Amur nehrine ulaan yol da canl bir ticar faaliyete sahipti. Ipek-yoluna kuzeyden paralel uzanan bu yola "krk-yolu" denilmektedir. Burann asl ticaret meta: sincap, sansar, tilki, samur, kunduz, vaak vb. krkleri idi. Balca tccarlar da Ogurlar (Bat Trkleri) ile onlardan bir kol halinde gelien Bulgar Trkleri idi. Karadeniz kuzeyi dzlklerinden Balkanlar'a giden Tuna Bulgarlar bu defa Avrupa-Bizans yolunun hkimleri olarak iktisaden ykselmiler, Balkanlar ve Dou Avrupa'da o devrin en zengin ehirlerini kurmulard (Preslav, Pliska ehirleri). g - Ziraat Ogur Trkleri ayn zamanda iyi ifti idiler. Kendilerini Dou Trkleri'nden (Hunlar, Gk-Trkler, Uygurlar, Ouzlar) ayran balca vasf ta, tacirlikleri yannda, bu yaygn ziraat kltrne bal olulardr (bk. yk. tarih). Bununla beraber Dou Trkleri'nin elverili blgelerde ziraatle de megul olduklar grlyor. lden ayr mtala edilmesi gereken bozkrlar sahasnn ounluunu otlaklar tekil et-

TRK DNYASI EL KTABI

TRKTARtHt ____-*_________________.------------------------------------------------- 223

mekte ise de, ziraate msatt yerleri de vard. Mesel 5n kaynaklama gre Hunlar buday, dar ekip biiyorlard, r in yll, iddetli souk yznden bir sene Hun topraklarnn ekin vermediini yazar. Yine aynr kaynaklar bir Hun buday dv el ile, bir Hun fasulyesinden bahs ederler. Altay ve Sayan dalarnda hububat zfoaatinin en az 3 bin yldan bert yapld, arkeolojik kazlara dayanlarak ileri srlmtr. Gk-Trkler'de her ailenin ekip bitii, sulad arazisi vard. Kapagan Kagan'n in ile yapt 698 tarihli andlamann bir maddesi in'in Gk-trkler'e 3 bir ziraat leti ile 100 bin hu (12500 ton) tohumluk dar teslim etmesi hkmn tayordu. Bu tarih bilgiyi arkeolojik kazlar desteklemektedir. Hunlar zamannda Altay blgesinde alm sulama kanallarna tesadf edilmitir (Bakaus'da ulman rma yaknlarnda). Tt rmandan alan kaimi ve bu blgeye yakn Ak-tura kanal Altaylar'daki tarmn iaretleridir. Selenga-Baykal gl arasndaki, Ivolgi ve ll-mova adl yerlerde eitli saban demirleri (in'den ithal), oraklar, deirmen talar bulunmu, ayrca hububat muhafaza etmee yarar ukurlar grlmtr. Selenga blgesinde Gk-Trkler'e ait kurganlarda, krek ve pulluklara rastlanmtr. Bu ada da birok muntazam sulama kanallar almtr. GkTrkler zamannda da kullanld anlalan Tt kanalnn boyu 10 kilometreye yaknd. O kadar yksek teknik bilgiye dayanmakta idi ki, Ruslar 1935 de bu kanal aynen kullanmaa karar vermilerdi. Baz Karluk ve Ouz iskn yerleri de ayn ekilde sulanmakta idi. Bozlar devletinin ekonomisi, malp ve tbi memleketlerden alnan yllk vergiler ve hediyelerden baka, halktan tahsil edilen vergilerle destekleniyordu. Asya Htm mparatorluunda husus memurlar vergi toplarlard. Bu memurlar komak cretini gsteren Mool O-huan'lara kar sol T'o-ki "kiral" sava amt. GkTrkler ve Ouzlar maliye ve tahsil memurlarna amga (veya mga) diyorlar, devlet hazinesine "alk' adn veriyorlard. Tahsilat her hlde ayn olarak yaplyordu. Hazarlarda slav kavimleri ev veya saban bana bir kl veya bir samur derisi (para ndir veriliyor), Bulgarlar da ev bana bir samur krk vergi veriyorlard, kumart-Mftt byk gelir kaynaklanndan biri de Volga havzas - Krm (Sudak liman) -Karadeniz- Trabzon arasndaki ilek ticaret yolundan saladktan vergi ve gmrk resimlen di. Ayrca tabiatiyle geni Altaylar blgesinde demir Hunlar'n ve Gk-Trklar'to, Maro havzasnda tuzlalar Bulgarlar'n, Kafkaslar'da altun ve gmC^ madenleri Hazarlar'n kontrol altnda idi. Asya Hunlar'na ait para kmamtr. Baz Trk kurganlarnda in paralar ele gemitir. T* paras GkTrkler (Trgi-ler) anda balyor grnmektedir. Bazsnda Trk gelenei uyarnca damgalar da tayan bu paralardan bir ksm Sogd harfleri ile Trke, bir ksm Sodca yazlda.

6 - Edeb Kltr ve Sanat a - Destanlar ve efsaneler:


Trk bozlar hayatnn - sonsuz "mcadelelerle dolu- hatralarn tayan bu ok zengin edebiyat nevlnde kurttan treme, gkten inen ktan olma, 'Bozkurt" 'Kutlu Da" vb. efsaneleri, Trk halknn ztrap ve itiyaklarn dile getiren motifler olarak grir.TOrkter'-n bat kolunda geyik de fevkalde kudretle donatlm olarak rehberlik vazifesi yapar ("sihirli geyik1).

Kurt, Trk efsanelerinde merkez bir rol oynamaktadr. Gk-Trk hkmdar sllesi olan Ama ailesinin atas bir dii kurt idi (in kaynaklarndaki rivayetler). 6. -7. yzyllarda Trk halk evresinde kurt-ata inanc ok yaygnd. Talar zerine bunu tasvir eden kabartmalar yapyor (Bugnk moolistan'da Bugut mevkiinde, 578 - 580 ferden kalma, kitbeli mezar ta) ve Gk-Trk hakanlar atalarnn hatrasna hrmeten otalarnn nne altun kurt bal tu dikiyorlard. Bylece Kurt-bal sancak hakanlk almeti olmutu. Ancak bu telkki ok eski bir Trk geleneinin devam idi. Kurttan treme inanc Asya Hunlar'nda, hatt o tarihlerde Bat Trkistan'da oturan Vu-sun'larda da yayordu. Ayn efsane Tabgalar'da da vard. Tab-ga lkesinde 'kurt dalar", 'kurt nehirleri" ve kurt dann bir tanrsna ait tapnak bulunuyordu. Uygurlarn dier bir mene efsanesi, bunlar da kurt'a balyordu. Trklerle kurt'un efsanev ilgisi islm ve Sryni kaynaklarnda da akisler bulmutu (Gardiz, Mucmal al-Tavarh va'l-ksas, Sryn Mihael). Kurt'un Trke'de asl ad Bri'dir ve bu mnas ile kelime Orhun kitabelerinde, Uygurca vesikalarda, DLTde ve Ouz Kaan destannda geer. in kaynaklarnda, "fu-li" ekli ile yer ad, ahs ad.kavim, soy ad vb. olarak ok zikredilir. nl Tabga hkmdar Tai-wu (424 - 452)'nun lkab Fo-li (= Bri) idi. Gk-Trk hakanlnn merkez ordusu mensuplarna da "Bri" deniyordu. Trkler arasnda kurt'a verilen byk ehemmiyet asrmzn balarna kadar devam etmitir. Etnoloji ilmine gre kurt motifi Trkler iin "tipik" r, yni baka kavimlerde grlmeyen bir etnorafik belirtidir. Eski in kaynaklarnda bile Trk asldan olmayan baz kavimler "kurttan treyenlerden deildir* eklinde ayrt edilmitir. Trk destanlarnda kurt, ayrca, yol gsterici, buhranl anlarda imdada yetien br varlk olarak grnr ve mehur "Bozkurt" destan bu motifi hikye eder. Trklerden Moollar'a geen ananeler arasnda bu destan da vardr. Uygurlar'n "Kutlu-Da" efsanesinde kurt, lkeye bereket ve saadet getirdiine nanlan kutlu bir tan inliler'e verilmesinden sonra, uursuzluk ken memleketin ala mahkm olmas zerine kendilerine yeni yurt arayan Uygurlar'a rehberlik etmitir. Batda {18. yzyl) Kumanlar'da yardmna bavurulduuna dair kaytlar bulunan kurt'un rehberlik rol de M. 2. asr ortalarna kadar gitmektedir. Wei-shu'daki bilgilere gre, 160 - 170 yllar arasnda, yerlerinden ayrlmaa mecbur katan Tabgalar'n atalar (Hunlar) 'garip yarathif bir hayvann rehberliinde yolsuz dalardan aabilmilerdi. G T'ui-yin adl br babu idare etmiti ki, ince olmayan bu ad Trke'de "bir yandan dier yana geen* mnasndadr. Gk- Trkler'deki kurt=ama ad da (imdiye kadarki okunular: Asena, Zena, Aina, ino vb.) "tipik" olduunu belirttiimiz kurt ile ilgili, Moollar ve dier Asya kavimleri arasndaki efsane, masal ve hikyelerden baka, eski Roma Romus-Romulus efsanesi ve Ortaa talya'snda, Papa Leon, St. Lupus efsanelerinde vb. Trk tesirine iaret edilmitir. Daha sonraki geni aratrmalar da bu gr takviye eder mhiyette bulunmutur, zira, Yunanistan'dan Finlandiya'ya kadar btn Avrupa ve Amerika, Hindistan masal ve hikyelerinde kurt'un, tpk Ttkler'de olduu gibi, M fonksiyon (ata ve rehber) icra ettii anlalm, neticede, "kpek mitolojisinden daha eski olan kurt mitolojisinin, prehistorik alarda Orta Asya'dan dnyaya yayld" kanaatine varlmtr. En byk ve kadim Trk destan olan Ouz hakan destannda, Bozkurt, semav k ve geyik bir arada grlmektedir. Ouz, mcadele ettii canavara kar geyii

224

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH _____^_^__^_^_^___^_ 225

yem olarak kullanm, gkten bir k demefi ffncte inen kz le evlenmi ve yine gn knda peydalanan Bozkurt nclnde dnya ftuhatna kmtr. Bulgaristan'da Madara'daki nl kaya kabartmasncta bir svar biiminde gsterilen muzaffer Krom Harfin yannda normal byklkteki kurt tBtviH Trk boZkurt geleneinin taa ileniinden baka birey deildir. Hl eitli lkelerdeki Trkler arasnda sylenen masal ve halk hikyelerinde uur telkk edilen bozkurt, hem ata, hem de kurtarc - rehber vasflan ile btn Trkler'ce kutlu saylm ve Trkln mill sembol payesine ykselmitir. Eski Trk destanlarndan biri de efsanelere karan nl kahraman Tunga Alper ile ilgilidir. ir Firdevs (11. asr)'nin ehnmesi'nde Afrasyab diye anlan, Iran Turan mcadeleleri ve bu Trk babuunun htras asrlarca Trkler arasnda yaam, Gk-Trkler'de, Uygurlar'da adna "yo" lar tertip edilmi, baz byk Trk hkmdar aileleri (Kara-Hanllar, Uygurlar, Seluklular) kendilerini ona nisbet etmilerdir. Trklerin bozkr hayatn anlatan dier mehur bir destan da "Alp'ler devrinin tipik kahraman* Manas'n destandr. Eski Ouz Destanlarmdan bir para kabul edilen "Dede Korkut" kitab da Bozkr Trk topluluunun, tekilt, sosyal bnye, rf ve geleneklerini aksettirmesi itibariyle destan edebiyatmzda mhim yer tutar. Balcalarn zikrettiimiz destanlar ve efsaneler eski Trkler'de canl bir halk edebiyatnn varln ortaya koyar, ancak, bir -iki kayt dnda bunlara it yazl metinler bize kadar gelmemitir. Priskos, Atilla tarafndan Bizans elilerine verilen ziyafette Hun mzisyenlerinin refakatinde Hun halk trklerinin sylendiini yazar. Yas trenlerinde sylenen lirik matem iirleri olan "sagu" lar da Trk halk edebiyatnn mhim bir kolu idi. Atilla'nn lm zerine Hun kopuzcularnn syledii atlardan birinin, Jordanes (6. asr) tarafndan Ltince tercmesi verilmitir. in yllklarnda da, Asya Hunlan'na it, 4. yzyldan kalma 4 msralk Trke bir manzume zapt edilmitir. Bozkr a Trk edeb mahsullerinin yazarlarn tesbit etmek, vesika eksikliinden dolay, ok g olmakladr. Ancak bir - iki isim biliniyor ki, bunlann banda Orhun kitabelerinin (731 - 735) metnini haarlyan Yolug Tegn gelmektedir. Bir gre gre de.kendi kitabesinin metnini bizzat kaleme ald ileri srlen Tonyukuk, Yolug Teginrden nce yer almakta ve Trk edebiyatnn ahsiyeti malm ilk simas kabul ediimektcfir. Ad bizce bilinen ilk Uygur iri Aprnur - Tegin'dir (Fakat iirleri, manfheizm ile ilgilidir). Bunlara ilveten, Kgari Mahmud'un bahsettii boz-krl Trk iri uu zikredilebilir. b - Van v Matbaa: Kendilerine mahsus yazlar olduunu kesin olarak bildiimiz Trk kavmi 8. asrdan kalma kitabeleri ile, Gk-Trkler'dir. Fakat Trkler'in daha nceki alarda da phesiz yazlan vard. ZSr ok geni sahalara yaylm byk Trk imparatorluktan* yaz olmakszn idare etmek mkld. Ne kadar yazktr ki, eski Trk kltr yadigrtann ou gibi, yazl vesikalar da bozkrlarn frtnal girdabnda kayb olup gtonitir. Nitekim kaynaklarda bunu dorulayan baz iaretlere tesadf edilmekte*. Gk-TMer'den nce Ak-Hunlar'm yazlar var* ve bu, Gk-Trklerlnki gibi IdL Bizansl tarihi Prokopios'a gre (6. asr? Ogur boylar kendi yazlarn da

kullanrlard. Ogurlar'n yazy bildikleri, dillerinde "yaz1 (* ir, Trke yaz sznn R Trkesi'ndeki ekli) kelimesinin bulunmasndan da bellidir. stemi Yabgu'nun 568 ylnda Bizans Imparatoru'na yollad mektup "skit" (Trk) yazs ile idi. 576'larda T'a-po Kaan iin ince bir budizm kitabnn Trke tercmesi yaplmt. Priskos hatralarnda, Hun ktiplerinin kendi dillerinde yazdklar metinleri Atti-la'ya okuduklarn syler ki, bu, F. Altheim'e gre, Avrupa Hunlar'nn kendi yazlarnn mevcut olduunda phe brakmamaktadr. Orhun alfabesine nisbetle daha az bir gelime kaydetmi olan Tuna Bulgarlar yazs, bu Hun yazsnn bir devamndan ibarettir ve, demek ki, 4 asrda doudan Avrupa'ya gelen Hunlar yazlarn da birlikte getirmilerdi. Asya Hun yazs olduka yaygn grnyor. in yllklarnda yle haberler vardr: "Uygurlar'n atalar Kao-k'ler ince yazarlar, fakat Hun-ca da yazarlard... Klasikleri Hun dili ile okurlard...". "Hua-guo'lar d ticaret ilerinde koyun derisi zerinde Hun yazsndan istifade ederler". Buna ramen daha sonraki devirlere it baz in yllklarnda Hunlar'n yazs olmad veya Gk-Trkler'in yaz bilmediklerine dair haberler Trkler'in ince okuyup yazma bilmedikleri eklinde anlalmaldr. Nitekim son haberden aa yukar 40 sene kadar nceki bir kaytta Gk-Trk yazsndan bahs edilmitir. Son yllarda Asya'da yaplan mhim keiflerle orhun-Trk yazsnn milddan nceki alardan kalma baz rnekleri ortaya konmutur. Isk-gl civarnda 1970 de alan Eik kurgan (Altun elbiseli adam'n mezar) nda ele geen bir gm anak iindeki Orhun alfabesi ile yazl iki satrlk kitabe M.. 54. yzyllar olarak tarihlenmektedir. Ayrca Tanr -Dalarnda Kurday mevkiinde M..2. yzyla ait Trk yazl (5 harfli) dier bir kitabe bulunmutur. lerideki aratrmalar bu rnekleri oaltacaa benzemektedir. Gk-Trk yazsnn menei hakknda birok grler ileri srlmtr. Bunlar arasnda en fazla itibar greni Orhun kitabelerini ilk zmee muvaffak olan (26 Kasm 1893) Danimarkal Bilgin V. Thomsen tarafndan ileri srlen, eski Aram alfabesine balanma idi. Fakat son zamanlarda, Orhun yazs le HArmazique" Kuzey- Iran-Kafkas'da M.. 2. asrn ilk yars) denilen yaz nevi arasnda daha kuvvetli irtibat kurulmak ilenmitir. Bununla beraber aradaki mnasebet pekzayf grnmektedir (Trk alfabesinin 38 harfine karlk, "armazique" de 22 harf vardr ve aralarndaki ekil ynnden benzerlik ancak 10 harfe inhisar etmektedir). slavlar, ranllar, inliler, Hindliler ve Moollar -runique' karakter kullanmamlardr. Gk-Trk harflerine karakteri bakmndan ("runiquea) yakn den alfabe eski Germen "run'landr ki bu ikisi arasnda da, Altheim'in ifadesi ile, "ne tarih, ne de tinguistique bir ilgi kurmak mmkn deildir1. O hlde en mkul yok Trk yazsnn meneini yine Trk evresinde aramaktr. Orhun alfabesi Orta Asya'dan etrafa yaylarak, eitti blgelerdeki izlerine ve vesikalarna gre Uzak-doudan Orta Avrupa'ya kadar uzanan sahada, ortak bir yaz vasfm kazanm grnmektedir. Uygurlar kitap basma tekniini de biliyorlard. Bu 8. asm ^yansndan beri in'de mevcut saylan "blok* usul, yni bir nev teksir deil, fakat ada matbaann esasn tekil eden mteharrik harf sistemi idi. V. Le Coq ve Grnwedei 1902 -1907 yllarndaki aratrma gezilerinde Turfan'da Uygur dilinde sert aatan yaplm, yzlerce harf bulmulard. Sonr (1906 ^909) P. Pelliofntm Tunhuang'da tesadf ettii Trke harfler dnyada matbaa tipi hurufatn en eskileridir; Nihayet Uygur yazs Moollar tarafndan kullanlm, Timurlter devrinde resm yazlar, Altun

226

-TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

227

- ordu devrinde "yarlg'lar, 15. asr ortalarna kadar Orta Asya'da ortak yaz olan Uygur yazs ile yazlm ve bugnk Manu ve Kalmuk yazlarnn esasn tekil etmitir. 981 ylnda Uygur hakan Aralan Han' bakentinde ziyaret eden in elisi Van-yen-t'nn kaleminden Dou Trkistan Uygurlan'nn, saray, kltr, sosyal ve iktisad hayat ve durumlar hakknda dikkat ekici tasvirler verilmektedir,,o Sanat Her kltrn olduu gibi Bozkr kltrnn de kendine mahsus bir san'at anlay vardr ve bu anlay birok eserler vermitir. Bunlar hayat artlarna uygun olarak ve hayvanlarla yakn ilginin tesiri te, tanabilir malzeme zerine ilenmi "Hayvan slbu" (Animal style) mahsulleridir. Eski Trkler'in, altun ve gm gibi kymetli madenlere tatbik ettikleri san'at eserleri ve hkmdarlarn otalarna, tahtlarna ve Trk topluluunun zevk inceliine dair, 518 ylnda kuzey Hindistan'da Ak-Hun hkmdar Mihiragula'y ziyaret eden inli Sung-yun, 568 de stemi Kaan' Tanr dalarndaki Altun-da mevkiinde ziyaret eden Bizansl eli Zemarkhos ve 629 senesinde Bat Gk-Trk hakan Tong - Yabgu'nun misafiri olan budist rahip Hiuen -Tsang vb. nin mahedelere dayanan hatra notlar ziyadesiyle ilgi ekicidir. Fakat Trkler'in Kl-Tegin ve Bitge Hakan'n ant-kabirleri nev'inden baz eserlere de sahip olduktan malmdur. Her iki bidenin inasnda duvarlarna kahramann savalarn canlandran tasvirlerin yaplmasnda in'den gnderilen saray san'atkflr ve ressamlarnn emeklerinin getii kesindir. Bunu hem in kaynaklar, hem de kitabeler teyit etmektedirler. in imparatoru her iki bideye ince birer kitabe de ilve edilmesini arzu etmiti. Ancak llerin hatralarna kitabe dikilmesi ve san'atkrane yaplar ina edilmesi o ada Trkler iin bir yenilik deildi. Nitekim ayn in kaynakfen Gk - Trk Devleti'nin daha balang yllarnda (553) umuttfl bflgi verirken u aklamay yapyorlard: V. kabir zerine bina ina ederler, bunun duvarlarna lnn ahsn ve hayatta iken katld savalardan sahnelert renkli olarak tersim ederler... Mezarlara lnn kimliini bildiren kitabe dikerler...". Trl byklerinin htralarnn gelecek neslerde muhafaza edilmesi iin kitbeter yazld hususuna murtag Han'n (814 - 831) Tmova kitabelerinde de temas edilmitir. Rgili tbirlerin, Trke olular da bunu gsterir: bengta (bide, ant) bitigta (kitabe), bark (ant-kablr), bedizc (ressam ve nak) vb. Fakat Kl-Tegin ve Bilge barklan mahvoldukiar (veya ilm kazlar henz yaplmad)n mimar ve sslemede fn ve Trk unsuriann tesbit etmek imknszlamakta, bozkr gzel san'atlannn bu sahalardaki hususiyetleri ortaya konamamaktadr. imdilik bildiimfe. Wr Trk askerinin mezarnda ele geen ve Trk rkfrriri btn hatlarn tartaya koyduu" iddia olunan biffeykel ile, II. kitbenin*ttiunduu yerde, 1958'de yaplan kazda ortaya karlan Kl-Teginiln ok gzel yontulmu mermer bst ve kaba bir kadn heykelidir. KhTegin'ftbst, gerekten Trk ehresini saf biimi ile gsteren bir san'at eserkflr. Bulgaristan'daki Kurym Han'n bozkurtlu kaya kabartmas da bu eski gelenein devamndan ibarettir. nsan eklinde ok kaba yontulmu, hantal talar olan "balbal" lan ise san'at eseri saymak doru olmaz Bunlar kabirde yatann hayatta iken savata ldrd ve teki dnyada kendisine hizmet edeceine inanlan kimseleri temdi eden din mahiyette iaretlerdir Bu inan* Bulgar Trkleri'nde ve Macarlar'da da grlr. Orta - Asya - Tuna aras bozkrlarda boLsayda tesadf edilen.n taraftaki sa ellerinde birer bardak tutar ekilde

yontulmu "ta-nine" terde de bir san'at endiesi bahis konusu deildir. Bozkr Trkleri'nde renkli ta ve gm kakmaclk,kuyumculuk, hal ve kilim dokumacl, gergef iilii ve otaclk san'atlarnn ok ileri olduunu da belirtmemiz gerekir. d-Mzik: Eski Trk topluluk hayatnda mziin mhim bir yeri vard. Yukarda Priskos'a dayanarak byk mzikli ziyafetinden bahsettiimiz Attila, sefer dnnde bakente girerken, saflar hlinde dizilmi gzel giyimli Hun kzlarnn syledikleri Hun arklar ile karlanmt. Attila Burgond kiralna bir Hun orkestras gndermiti. in kaynaktan 28 eit Hun halk trksnden bahsetmilerdir. inliler Asya Hun sazlarndan bazlarn Kung-hu, Bi-li, P'i-pa, P'e-li, Ku-sie adlar ile zikr ediyorlar. Fakat bunlarn telli mi, nefesli mi olduklar bilinmiyor. Ayrca Trkler'de asker muzka (bando, mehter'in ilk ekilleri) yaygnd. Gk-Trk, Uygur bandolarnda phesiz davul bata olmak zere, eitli borulu alglar da bulunuyordu. Eski Trkler syledikleri besteye ir (veya yr), sazlarla alnan melodiye kg (veya kg) diyorlard. Daha sonraki zamanlarda ordughlarda, hakanlar huzurunda bu kg ve r'lardan hergn 9 tanesinin icras gerekirdi. Bu hkimiyet almetlerinden idi. Trk mzik letleri arasnda inliler'in Hyu-pu ad ile zikrettikleri topuz, phesiz,bozkr Trk folklorunda ok mhim yeri olan bir alg idi. Destanlar, kahramanlk menkbeleri, milletin ne'eli ve ac gn hatralar, ak trkleri, saz irleri tarafndan kopuz alnarak sylenirdi, Asya Hunlan'ndan bert btn Trkler arasnda en ok tannm olduu anlalan bu basit, fakat tatl sesli saz, "kobuz" ad ile Uygur metinlerinde ve DLTde geer. Tdde'in bulunduu her yerde mevcut olan kopuz, atalarm$a$rpkte Msr, Suriye, Balkanlar, Macaristan, ekoslovakya, Polonya, Rusya, Ukrayna ve Almanya'ya da girmi ve oralarda koboz* kubos, kobzo, kopu vb. gibi adlar altnda ok sevilen sazlardan biri olmutur. Bozktr-Trk tarW boyunca bize intikal eden yegne mzik leti, bilindii zere, Macaristan'ma ele geen Avar ifte kavaldr. e- Zaman Hesab: Eski Trkler'in zaman hesab da tabiatiyle Bozkr kltrnn izlerini tamakta idi. Eski Trk takvimi her biri bir hayvan ad ile anlan "12ytfhk" devre esasna dayanyordu. Ytllann adlan yle idi: 1. yl skan (fare), 2. ud (sr, kz). 3. pars, 4. tabkan (tavan), 5. lu (ejder), 6. ylan; fc yun* m* 8. koy (koyun), 9. biki (maymun), 10. takagu (tavuk), 11. it 12. tonguz (domuz), bir ylda 12 ay vard Aylar, birir ripi) ay, ikin. ne vb. diye adlandrlmt. Bir gn 12 ksm saylyor ve her ksma "a' deniyordu. Yl 365 gn, 5 ksur saat itibar edilmekte idi. Gnn balangc gece yars idi. Ylba Ocak - ubat aylarna rastlard. Aslnda ay ylna dayanan bu "12 hayvanl Trk takvimi'nin Gk-Trk'ler zamannda, grld zere, gne ylna evrildii sylenmektedir. Menei ok eski olmas gereken, ayrca 12 yllk devrenin 5 kat 60 yllk devreler olarak da faydalanlan bu takvim, GkrTrWer,de. Uygurlar'da, Bat Trkleri'nde (Bulgarlar) ve muhakkak ki Hunlar'da kultenlnu olup, hem zaman, hem coraf ynden ok yaygn Wr sistem gibi grnmektedir. Gk - Trke kitabeler, Uygur kitap ve hukuk vesikalar. Bulgar kitabeleri ve 'Bulgar hakanlar listesi", hatt Ma-

228

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

229

nas destanndaki baz hdiseler bu takvimle tarihlenmitir. slm kaynaklarnda, 14. -15. asrlarda Trh-i TrKT veya "SM Trkn' ad altnda zikredilen bu eski Trk takvimi, son zamanlara kadar Orta Asya'da kullanlmtr.

vehimlerden, haylata dalmaktan holanmad iin, nazar ve metafizik konularla megul olmamtr. 11 asrda

7 - Dnce ve Ahlk
Eski Trkler'in bozkrlar corafyasnda, at ve demir zerine kurulu.kemfilerine has bir kltr ortaya koyduklar herhalde anlalm bulunuyor. Fakat bu, derrtfln ve atn mevcut olduu her yerde byle bir kltrn doup geliecei mnasna gelmez. Nitekim sonraki asrlarda, hem de ayn coraf blgede, her ki unsura sahip olan baka kavimler, farkl kltr tiplerinde yaamaa devam etmilerdir. nk bir kltrn meydana gelmesi iin yalnz madd imkn ve iktisad faktrler kfi deildir. nsan unsuru da bunda tesirli olur. Ayn artlar iinde yaayan eitli topluluklarn kltrlerinde grlen farklar, insan gruplarnn sosyal telkki ve psikoloji-lerindeki ayrlklardan ileri gelir. Buna gre de, bozkr kltrn yaratan Trkler'in kendilerine mahsus bir dnce sistemi ve ahlk anlayna sahip olmalar lzmdr ki, bu, msbet ilim ynnden yle aklanabilir: Eski Trkler'e at, insan .ruhunu.okayan iki beer imkn salamtr: t stnde insann kendini bakalarndan daha stn hissetmesi ve, atn sr'ati sebebi ile, ksa zamanda istenilen yere ulaabilme itiyaknn tatmini. Bozkrl Trkler tarihte bu hususlar gerekletiren ilk topluluk olarak grnrler. Birincisi, yni stnlk duygusu eski Trk'te, O. Menghin'in ifadesi ile 'Beylik gururu ("Herrenstolz")' nu yaratyor, ikincisi de geni ufuklara hkmetme arzusunu kamlyordu. Bunu fiiliyat sahasna karmak iin gerekli ara ise elde idi: demir. Hkmetme istei aslnda bir igd olup, her insanda vardr ve uur-alt bir kuvvet olarak yaar. Bu igd'nn ayn zamanda lk frsatta bakalarm smrmek iin de bir vasta vasf tadn dnya tarihi gsteriyor. Baz milletleri bu yola srkleyen husus, onlarda 'Beylik gururu'nun eksikliidir. Beylik gururu, sadece nme vesilesi olan basit bir psikoloji deildir. Asl zellii karlk beklemeden koruyucu olmasdr. Bu ise hkm altna alnm insanlar sevmei gerektirir. nsan sevgisinden doan koruyuculuk adalet, hrriyet ve eitlii getirmitir. Trk devletlerinde grlen tre prensipler? bylece daha ak bir mna kazanmaktadr. Trk-teP'ft tarihte eitli kavimleri idare etmekte gsterdii baarlarn kaynan burada aramak icap eder ve muhakkak ki, Trkler insan psikolojisini en yi bilen, anlayan ve bu sahada Antik - a medeniyetinin temsilcilerini bile ok geride brakan bir millettir. Buna Trk'n "gerekilik"! denebilir. Hkmetme duygusu + insan sevgisi + gerekilik eklinde zetlenebilecek eski Trk dncesinin temellerini ahlk prensibi yapm, yn hayatnda dstur edinmi insana eski Trke'de 'alp1 denirdi. Trke'de her erkek, cesur kiidir, fakat alp, yiit nsan demektir, Kanun, hik anlay devletin sayg grmesi gibi mnevi deerlerle, cesaret verici ve mcadele ruhunu tevik edici ^ad verme" ve "and ime" gibi gelenekleri ile alp1 Hin devam salanyordu; eski Tr* cemiyetinde yalanclktan da nefret edilirdi Eski Trkler, doruya hkmetkr ve kanuna riayetkar idiler, fauna gre de 'nizama' bir cemiyet tekil ediyorlard. Nizama ve gereki Trk kafas

yazlan Trk siyaset kitab Kutadgu - Bilig bite, yalnz zihinde mevcut nazariyatn bir ifadesi deil, Trk topluluunda tatbik sahas bulan hak, adalet, devlet kavramlarnn akianmasdr. Eski Trk'n fiilen yaanan faal hayata kar duyduu tutkunluk, Trk dncesini 'mantk ve bilgi teorilerinden" ziyde ahlk ve devlet felsefesine sevketmitir. Bu dnce tarz, aralksz hareketler arenas hlinde grnen Trk tarihindeki i (action) vetiresi ile birleince, hak ve adalet anlay nda, niversel mhiyette cihan hkimiyeti fikri domutur. "Gnein doduu yerden batt yere kadar* insanlar tre" himayesine almak eklinde zetleneblen Trk dnya hkimiyeti lksnn destanlarda, efsanelerde ve yazl kaynaklarda yer alm silinmez izleri vardr.

230

_____TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

23f

BBLYOGRAFYA Akkaya, .. Eski Alman destanlarnda Atilla'nn aftMrf, DTCF Dergisi, II, 4,1944,s. 555-568. Alfldi. A., Leletek a Hun korszakbol es ethnikai sztvalasztasuk, Archaeologia Hungarica, IX.. 1932 Alfldi, A., Trklerde "ifte Krallk', II. Trk Tarih Kongresi, stanbul 1943. s. 507-519. Attidi, A., Magyarorszag npi S a Romai birodalom (Kincsestar), Budapest 1934. Altheim, F.T Hunnische Runen, Halie 1948. Altheim, F., Attila et les Huns, Paris 1948. ____, A magyarok elderils a honfoglalasrl, Kortarsk es kronikasok hiradasai (Bir heyet tara fndan yaplan kaynak tercmeleri), Budapest 1958. Arat, R.R., Eski Trk hukuk vesikalar, TKA 1,1964, s. 5-53. Arat, R.R.. Trkler'de tarih zapt, II. Trk Tarih Kongresi zabtlar, stanbul 1943, s. 329-337. Arat, R.R., Kartuklar maddesi, A. Arat, R, R., Der Herrschertitel lduq-qut, Ural-Altaische Jahrhcher, XXX1964. Arat, R, R., Eski Trk iiri, Ankara 1965. Ardel, A., Sahra maddesi, (A. Arsal, S. M., Trk tarihi ve hukuk, stanbul 1947. Bang, W., Rachmati (Arat), R., Dle Leende von Oghuz Oaghan, APAW, 1932, Trk. tere. Ouz Kaan destan, istanbul 1936. Banguolu, T., Uygurlar ve uygurca zerine, TDAY 1958. Banguolu, T., Ouzlar ve Ouzeli zerine, TDAY 1959. Barthold, W., Die alltrkischen Inschriften und die arabisehen Ouellen, ATM, II.Folge, Petersburg 1899. Barthold, W.. Orta Asya Trk tarihi hakknda dersler, stanbul 1927. Barthold, W., Tonguzghuz, El. Barthold, W., Die historisehe Bedeutung der alttrkischen Inschriften, ATIM, Neue Folge, 1897. Bazin, L, Appartenances lingustiques des envahisseurs altaques de la Chine du nord aux V. et V. siecles A. D., Chaiers d'Histoire Mondiale, 1,2, Paris 1953. Bazin, L, Recherches sur les parlers Topa, Toung Pao XXXIX, 4-6,1949. Bazin, U Notes sur les mots "Ouz' et 'Trk', Oriens VI, 1953, s. 315-322. Bazin, l_, La Ifttrature pigraphique turque ancienne, Fundamenta II, 1964. Benzin, 4 Das Hunnische, Donau-bulgarische und Wolga-bulgarische, Fundamenta 1,1959. Berthetot, A., L'Aste ancienne centrale et sud-orientale d'apres Ptolmee, Paris 1930. Boodberg, P.A., The Language of m To-pa mi, Harvard Journal of Asiatic Studies 1,1936. Bossert, Th., Tab san'abnn kefi, II. Trk Tarih Kongresi Zabttan, stanbul 1943, s. 421-438. Bulu, S., aman, Samanlk maddeleri, A, 1969. Caferolu, A^ Tukyu veUyguriar'da'han'QnvanlantimM\, stanbul 1931fa. 106-119. Caferolu, A Trk Dili tarihi 1,1958. Caferolu, A., Eski Uygur trkesi szl, stanbul 1968.

Caferolu, A., Cihan edebiyatnda Trk kopuzu, lk, say 45,1936, say 48,1937. Al-Cahte, ManMb Cund at-Hilfa ve Faz'il al-Atrk, trk. tere. R. een, Hilfet ordusunun menkbeleri vs Trkler'in faziletleri, Ankara 1967. Carter. Th. F.( The invention ofprinting in Ghina and its spread westward, N. York 1925. Chabot, J. - B., Chronique de Michelle Syrien, III, Paris 1903. Chavannes, Ed., Documents sur tes Tou-kiue (Turcs) occidentaux -Notes additionneUes, Paris 1903. Chavannes, Ed., Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux, Petersburg, 1903. Christensen, A., I'lran sous les Sassanides, Copenhague 1936. Ctausen, G., The Ongin Inscription, JRAS, 1957. Collinos - Tenthorey, N., Orta Asya'da demir, lk. say 63,1937. Cuvayn, Ata Malik, Tart Cihangua I, nr. M. M. Kazvin, GMS, 1912, II, 1916. Czegledy, K., IV-IX. szazadi npmozgalmak. A. magyar Nyelvtudomanyi Kzlemenyek, Budapest 1954. Dark, J., Turan hatsok a Grg-Romai hadgy fejdsben, Hadtrtenefmi Kzl. XXXV, 1-2, Budapest 1934. Dark, J., influences Touraniennes sur l'evolution de l'art mititaire des Grecs, des Roumains et des Byzantins, Byzantion, X, 1935, XII, 1937. Deer, J., Pogny magyarsg, keresztny magyarsg, A Magyar muveldes trteriete.Budapest, 1940, bir ksmnn trk. tere. lk, say 101-102,1941. <***&
gt t

De Guignes, Hunlarn... Trklerin... Tarih-i umumisi I, II, Trk. tere. H.. Cahit (Yaln), stanbul 1923. De Groot, M. J., Die Hunneh der vorchristfichen Zeit Chinesische Urkunden zur Geschichte Asiens I, Berlin-Leipzig 1921 Deniker, J., Les races et les peuples de la tene, Paris 1906. Dietrich K., Byzantinische Ouellen zur Lnder und Vlkerkunde, II, Leipzig 1912. Diyarbekirli, N., Kazakistan'da bulunan Eik kurgan, Edebiyat Fakltesi 50. Yl Armaan, 1973, s. 291-304. Doerfer, G., Trkische und mongolisehe Elemente an Neupersischen, VViesbaden 1.1964; II, 1965. Dunlop, D.M., The History of the Jewsh Khazaras, N, York 1967'. Eberhard, W., in kaynaklarna gre Orta Asya'da at cinsleri. lk, say 92,1940. Eberhard, W., in kaynaklarna gre Trkler'de ve komularnda spor. lk, say 87.1940. Eberhard, W., in'in imal komulan, Ankara 1942. Eberhard, W., in kaynaklarna gre. Orta ve Garbi Asya halklanntn medeniyeti, TM, VII-VIII, stanbul 1942. s. 125-191. Eberhard, W., Eski ft kttru ve Trkler, DTCFD 1.4,19(43, s. 19-38 Eberhard, W., Eski in felsefesinin esastan, DTCF, II, 2,1944, s. 265-276. Eberhard, W., Birka eski Trk unvan hakknda. Belleten, say, 35,1945, s. 319-337. Eberhard, WM Toba'larn hayvancl. Belleten, say 36,1946, s. 485.496. Eberhard, W., Muahhar Han devrinde <M. 25-220) Hun tarihine kronolojik bir bak. Belleten, say 18, Ankara 1940, a. 337-385. ti+ 0 &H

232_________________------------------------------------------------TRK DNYASI EL TABI

TRK TARH

233

Eberhar,^., ato Trklerinin kltr tarihine dair, Belleten, say41.1947, s. 15-16. Eberhard, W.. Toba'larda kle usul, Belleten, say 38,1946, s. 255-270. Eberhard, W., in Tarihi, Ankara 1947. Ebu'l-Gazi Bahadr Han, ecere-i TOrk. bugnk Trkeye tere. R. Nur. Trk eceresi, stanbul 1925. Eckhard. E., Attila a mondban (Attila es Hunjai), Budapest 1940. Eliade, M., Le Chamanisme et les technique$ archaiques de i'extase, Parts 1951. Ergin, M., Dede Korkut Kitab \. Giri-Metin-Faksimile, Ankara 1958. Fener, G., Les monuments de la cuiture Protobulgares, A.H. VII, 1931. Feher, G., A BolgrTrkk szerepe es mveltsge, Budapest 1940. Feher, G., Trko-Bulgar, Macar ve bunlara akraba olan milletlerin kltr, Trk kltrnn Avrupa'ya tesiri, II. Talk Tarih Kongresi, stanbul 1943, s. 290-320. Fndkolu, Z.F., Trk aile sosyolojisi Hukuk Fakltesi Dergisi, stanbul 1946. Flor, F., Haustiere und Hirtenkultur, VViener Beitrge zur Kulturgeschichte und nguistik, II, 1930. Freyer, H., Sosyolojiye giri, Ankara 1962. Freyer H., Din sosyolojisi Ankara 1964. Freyer, H, tima nazariyeler tarihi, Ankara 1968. GabairvA. von, Stepne und Staat im Leben der altesten Trken, Der slam. XXIX. 1.1939; trks tercmesi S. aatay, Gktrklerin tarfrine bir bak, DTCFDII, 1,1944. Gabaln, A. von, Eski Trke'nin yaz dili, TDAY1958, Gabain, A. von, Humfach-TOrkische Beziehungen, Zeki Velidi Togan Armaan, stanbul 1955. Gabain, A. von, Amrkische Grammatik. Lelpzig 1950. Gabain, A. von, Afttrkfsche Shreibkultur und Druckerei, Fundamenta lf, 1964. Gallus, S.rHorvth, T.. Un peuple cavaJierpreScyth1que en Hongrie. Budapest 1939. Gardizi, Zayn al-ahbr, nesr. Sid Nefisi, Ttfran 1333. Gibb, HAR. JheAmp Conquastto Central Asla, London 1923. trke tlfc. M. Hakk. Ota Asya'da Arap mthat, stanbul 1930. ^^VM),^^ 1^C$ C/6SteS' 6S F9neS d'Berich9' Oapaghan et Bilg, (680-Giraud, R., L'lnacrtption de Bain-Tsokto. Paris 1961,
Gfen

Henning. W. B., The date ofthe Sogdian ancient letters, BSOAS XII, 1948. Hermann, A., Die alteste Trkische Weltkarte (1076 n. Ch.J, Imago Mundi I, Berlin 1935. Hermann, P.M., Uygurlar ve yeni bulunan soydatan, tec. S. Bulu, TDE, II, 1-2,1947, s. 97-UM. Hirth, Fr., Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk, ATIM, II. Folge, 1899. Hirth, Fr., ber Wolga-Hunnen undHiung-nu, SBAW, 1960. Hudd 'l-lem, trc. ve izah V. Minorsky, GMNS, XI, 1937. Ibn Fadlan seyahatnamesi, trke ter. L. Doan, lahiyat Fakltesi Dergisi, 1954. nan, A., Tarihte ve bugn amanizm, Ankara 1954. nan, A, TM rivayetlerinde Bozkurt, TM, II, 1928, s. 131-137. nan, A, Orun ve l meselesi, THTM1, stanbul 1931, s. 121-133. nan, A., Eski Trkler'de ve folklorda 'ant', DTCFD VI, 4,1948, s. 279-290. nan, A, Trk destanlarna genel bit bak, TDAY, 1954. Iran, A., Trk etnolojisini ilgilendiren birka terim- kelime zerine, Ankara, 1956. nan, A, Manas Destan zerine notlar. TDAY, Ankara 1959. nan, A, Yasa. tre-ture ve eriat, TKA I, Ankara 1959, s. 104-110 Jettmar, K., ZurHerkunft der trkisehen Vlkerschaften, Archiv fr Vlkerkunde III, Wen 1948 Jettmar, K., Les plus anciennes civilisations d'leveurs des steppes dAsie centrale, Chaiers d'Histoire Mondiale, 1,4, Paris 1954. Jirmunskiy, V. M., Sir-derya boyunda Ouzlara dair izler, tere. smail Kaynak.Belteten, say 99, 1961, s. 471-483. Jisl, L, Kl-Tegin antnda 1958 de yaplan arkeoloji aratrmalarnn sonulan. Belleten, say 107, 1963, s. 387-402. Kafesolu, I., Seluklular maddesi, A. Kafesolu, L Tarihte Trk'ad, R.R. Arat iin, Ankara 1966, s. 306-319. Kafesolu, I., Trk tarihinde Moollar ve Cengiz meselesi, TU. say 8, stanbul 1953. Kafesolu, {^'Trkmen' ad, mnas ve mhiyeti. J* Deny Armaan, Ankara 1958; Franszcas: A propos du nom 'Trkmen** Oriens, XI, 1958. Kafesolu, I., Yazlnn 900yl mnasebetiyle. Kutadgu-Bilig ve kltr tarihimizdeki yeri. Tarih Enstits Dergisi, say 1, stanbul 1970, s. 1-38. Kafesolu, I., Trk ftuhat felsefesi ve Malazgirt muharebesi. Tarih Enstits Dergisi, say 2,1971, a: 1-16 Kafesolu, I., Eski TOrk Ofrtf, Tarih Enstits Dergisi say 3,1972, s. 1-34. Kagari Mahmud, DLT, nesr. ve tere. B. Atalay, Mil. 1939-1941. W (ndeks), 1944. Klyatmiy, S.G., Orhun yaztlarna gre Orta Asya milletlerinin Araplara kar mcadelelerine dair, tere., Belleten, say 104,1962. Koppers, w!, Die Indogermanenfrage im Lichte der historisehen Vlkerkunde. Anthropos, XXX, WJ-

^!^^^^
l v dknl, stanbul 1941.

**1934' Varolu. Asyarvn stn-

Grousset, R, L'Empire des Steppes, Paris 1941. Gyrfry,y.(0e*o/^^ Haddon.A.C..7nelVanderfngso/fteop/eS,Cambridge1911 Hamdullah Mustawfi Kazviol, TMMOuzIda, I,MS. Leyden 1910. Harnta.^., Les Oulgours a rtpogue des Clng dynasties. d'aprts les documents chinois, Paris Hamilton, J.R., Toguz-cguz et On-UygurtJA,{CCl)2SO, 1,1962

H**siaH.V.,^^^

n 1935.
Koppers. W., Cihan tarihinin nda ilk Trklk ve Hk Indo-GermenSk, Belleten.say 20,1941. (tercme). Kprl. M.F., EaW7BnV nvantanna dair nofltar. THTM. II. 1939, Almanca teredir Kenntnis der alttrkisehen Ttulatur, KCsA. Suppl.. t, 1935-1939.

234

TRK DNYASI EL KTABI

TARH

Kprl, Ntf., islm mme hukukundan ayn bir Trk hukuku yok mudur?, II.Trk Tartt Kongresi, Istanbul 1943. Krader, L, Princfrtes and structures in the organization of the Asiatic Steppes-Pastoralists, Southwestern Journal of Anthropology, II, 2.1955. Kretschmar, F., Hundestammvater und Kerberos MI, Stuttgart 1938. Kutadgu Bifig, Ner. R., R. Arat, I (Metin), 1947 (TDK yayn), II (tercme) 1959, (TTK). Lazl. R, A kagn S csaldja, KCsA, III, 1,1940. Lazl, F., Dokuz Ouzlar ve Kk-Trkler, Belleten say 53,1950. Ligett.lL, Az ismeretlen Bels-Azsia, Budapest 1940. Trk. tere. S. Karatay. Bilinmeyen I-Asya, Ankara 1946. Liu Mau-Tsai, Die chinesisehen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Trksn (Tu-ke). I (tercme), : II (notlar ve ekler), Wiesbaden 1958. al-Marvazi, araf al-zaman, Tabayi'l-hayvn, ner. W. Minorsky, J.G. Forlong Fund, XXII, landon 1942. Marquart, JL Die Chronologie der alttrkischen Inschriften, Leipzig 1898. Al-Mas'ud, Murc al-zahab. Kahire 1948, l-IV. Menghin, O., Weftgeschichtliche Rolle der Ural-altaischen Vlker, Archaeotogii Erteit, XLI, Budapest 1928. Miche! Le Syrien, Franszca tere. J.-B. Chabot, Chronique III, Paris, 1905. Maslow, A.HUkTheoryotHumanMotivation, Psychological Review, L. Montandon, G., Trait d'Ethnologie culturelle, Paris 1934. Moravcsik, Gy., Byzantino-turcica l-ll, Budapest 1942-1943. Minorsky, V., Tamim ibn Bahr's Journey to the Uyghurs, BSAS, 1948. Mller, F.VV.K., Uigurica. II, APAW, 1911. Mller, F.VV.K., ZweiPfahlmschriften aus den Turfanfunden, APAW, 1915. Nemeth, Gy., Der Volksname TOrk, KCs A, II, 4.1927. Nemeth, Gy., A honfoglalmagyarsg kiiakulsa, Budapest 1930. Nemeth, Gy., A Trksg skora, Berceviezy emlkknyv, 1934, Trk. tere. . Batav, Trkln eski a, lk, say 88, 90,1940. Nemeth J., Probleme derttiysehen Urzett Bibi. Or. Hung. V. Budapest 1942-1947. Orkun, H.N., Eski Trk Yaztlar, 1936-1941, l-IV. Ortekin, H., Trkler ve kayak, lk, say 60-61,1938. gel, B., lk Tles boylan, Belleten, say 48,1948. gel, B., Uyguriar'n mene efsanesi, OTCFD, VI, 1-2, Ankara 1948. gel, B., Islmiyetten nce Trk kltr tarihi, Ankara 1962. gel. B., Sino-Turcica, Cengiz Han ve in'deki hanedannn Trk mavirleri, Talpei, 1964. gel, B., Gk-Trk yaztlarnn Apunm'lan, Belleten, say 33,1945, $. 63-87 gel, B., fiie-usuyaztnn tarihftingmi, Belleten, say 59,1951, $. 361-379 gel, B., Dou Gk-Trkleri hakknda vesikalar ve notlar, Belleten say 81,1957, s. 81-137. zerdim, M. N., The Poems of the Turkiah People who Ruied in Northern China in 4* th Centuries A., D., Belleten, say 86,1958. s. 261-295.

zerdim, M. N., Chou'larda Trk'lerden gelen Gk Dini, Belleten, say 105.1963.S. 1-23. Pritsak, <X. Stammesnamen und Titulaturen der altaischen Vlker, UAJb, XXIV, 1-2.1952. Pritsak, O., 'Qara', Stotit&ztirtrkischen Rechtssymbolik, Z. V. Togan Armaan, stanbul 19S5. Pritsak, O., Der Untergang des Reiches des oguzisehen Yabgu, M. Fuad Kprl Armaan, istanbul 1953. Pritsak, O., Die bulgahsehe Frstenliste und die Sprache der Protobulgaren, VViesbaden 1953. Pritsak, O., Xun, der Volksname der Hsiung-nu, Central Asiatic Journal 1,1959. Ramstedt, G Jt, Zwei uigurisehe Runeninschriften, JSFOu XXX, 1913. Radlof, W., ATIM, II. Folge, Petersburg 1899. Radloff, W.. Aus Sibirien, Trk. tere. A. Temir. Sibirya'dan, stanbul 1954-1957, l-IV. Rsonyi, L, Tarihte Trklk, Ankara 1971. Ruben, W.. Milddan bin sene evvel Asya ilerinden muhaceret eden Hindistan'n eski demircileri arasnda, II. Trk Tarih Kongresi zabtlar, stanbul 1943,s. 237-243. Ruben, W., Buddhizm tarihi, Ankara 1947. Schimmel, A., Dinler tarihine giri, Ankara 1955. Schmidt, W. P., Der Ursprung der Gottesidee, X, 3: Die asiatisehen Hirtenvlker, Freiburg, 1949; Trk. tere. S. Buiu, Eski Trklefin dini, TDED, XII, 1964, XIV; 1966. Sebestyen, K.t A magyarok ijja es nyila, Szeged 1938. Stein, A., VVhite Huns and Kindres Tribes in the History of the Indian N.-W.Frontier, Indian Antiqua:

7 Illinois 1943, s.370-390.

ri, XXXIV, Bombay 1905. Smer, F., Ouzlara ait destan mahiyetteki eserler,

DTCFD, XVII, 3-4 1960. s. 359-456. Smer, F., Ouzlar (Trkmenler), Tarihleri-boy tekilt - destanlar, Ankara 1967. Szsz, B., A Hunok trtenete, Attila nagykirly, Budapest 1943. Serbak, A.N., Les inscriptions inconnues sur les pierres de Khoumara (au caucase du Nord) et le probleme de t'alphabet runique des Turca occidentaux. Ata Orientalia, XV, 1962. een, Ramazan, Baki Araplara gre Trkler, TM, XV, 1967. Taplamacolu, M., Din Sosyolojisi Ankara 1961. Togan, Z. V., Hen-ang'a gre Peygamberin anda Orta Asya, slam Tetkikleri Enstits Dergisi, IV, 1-2, stanbul 1964. Thomsen, V., nscriptions de l'Orkhon dechiffres, 1694. MSFOu, V, Helsingfors. Thomsen, V., Moolistan'daki Trke kitabeler, TM IH, stanbul 1935, s. 1-118. Thomsen. A.J., A Study of History, London 1962. Turan, O., Trkler'de hukuk sembol olarak ok, Belleten, say 35,1945, s. 305-318. Turan, O., Oniki hayvanl Trk takvimi, stanbul 1941. Tmertekin, E., Anadolu'da demir a hakknda, TD, 6,1953 s. 147-152. Vasiliev. AA, Bizans imparatorluu tarih, tere. LA.M. Mansel, stanbul 1943. Viadlmlrtaov, B.Y., Moollar'n itima tekilt, tere. A toan, Ankara 1944. VVeber, W., VVirtschaft und Gesellschaft, Berlin, 1922. Yetts MP., 77e Horse, a Factor inChinese History, ESA, IX, 1934. Zajaczkowski, A., Khazarian Culture and Its Inheritors. Ata Orientalia XII, 1961

236

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH--------______________________________________________________W
Zichy, I., A Magyarsg strtente 6$ mveitsge a honfoglalsig, NyK, Budapest1923. Trk. tere, Belleten, say 107,1963. Zichy, I,, Az eurazsiai lovsnomd mveltsg kershez, Budapesti Szemle CCXIL, 1936.

fitfe ',: r#.-i :.:-_.

, .&**-,

A *&

IV. lk Trk-slm Siyas Teekklleri


brahim KAFESOLU

**

Buraya kadar grld zere Uzak-doudan Avrupa ortalarna kadar btn bozkrlar blgesinde 1200 yl hkm srm ve birok Siys, sosyal ve ethnique izler brakm olan Trk topluluklar Islm devirde de ve bu defa, hkim zmreler sfatyla tarih arlklarn koyduklar eitli mslman lkelerde byk mparatorluklar (Kara-Hanllar, Gazneliler, Seluklular, Harzemahlar, Hind-Trk mparatorluu) veya devletler (Irak, Suriye, Kirman, Anadolu Seluklular, Tolunlular, Ihidli-

ler, Msr Trk Devleti, Delhi Trk Sultanl , Timurlula r, Karakoyunlu, Akkoyunlular), Atabeylik ler (Salgurlul ar, llDenizliler , Briler, Zengliler , BeTeginliler ) ve beylikler (Artuklu, Dnime ndli, Mengc kl, Saltuklu, Inall, Ahlat ahlar, zmir, Efes) kurarak islm dnyasn n mukadde ratna hkim olmular ve Osmanll arla birlikte mtala edildii takdirde, Orta Asya, Yakn Dou ve Dou Avrupa'n n son 1000

yllk tarihine yn vermilerdir.

1. Trklerin slmiyet'e Girii


' Hicaz ktasnda yeni dinin verdii hzla taarak Yarmuk sava (634) ile Bizans' Suriye'den attktan sonra, ran'n kudretini de Kadisiya (635) VB Nihavend (641) savalarnda kran islm ordular, son Ssni imparatorunun izinden Ceyhun kenarna ulatklar zaman Trkler'le temasa geldiler. Garcistan ve Sistn havalisindeki Ouz kabile krntlar ile Kuhistan-Fars arasnda oturan dank Kalalar bir yana braklrsa, o tarihlerde devlet tekilt iindeki Gk-Trk imparatorluunun hem dou, hem bat kolu fetret devresinde-(in'e tbiiyet) bulunuyor, Mverannehtr blgesindeki ehir "krallk' larna tesirli yardm yaplamyordu. Esasen Islmn merkezinde Hz. mer ile Hz. Osman'n ldrlmeleri ve nihayet Ali-Muaviye mcadelesi ve Harici isyanlan douda slm ordularnn hzn kestii iin 8. yzyl

238

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

239

balatma kadar Trkler'le slamlarn karlamalar snr harekt lsn aamamt. Fakat Errtvter tarafnda* slm imparatorluunun btn dou blgelerini iine alan Irak umum valiliine Haccc'n getirilmesi ve bunun da Horasan'a devrin sayl kumandanlarndan Kuteybe b. Mslim'i tyin etmesi (705), savalar birden bre alevlendirdi ve slmlar ksa zamanda Mverannehir'e hkim olduklar gibi, Talas'a kadar aknlar yaptlar (Orta-Asya'da Trk-Arap mcadeleleri iin taf silen bk. yukarda Trgiler). Neticede Araplar'n mdafaay tercih eder duruma girmelerinden anlalyor ki, Araplar silhla mcadeleye girien Trkler karsnda kesin baarya ulaamamlard. Buna gre ve umumiyetle kabul edildii gibi, Trkler'in dny tarihinin en mhim hdiselerinden biri olmak zere, Islmiyete girileri kendi arzular ile vuku bulmutur. Bu durum Arapa eserlerde de baz yanklar brakmtr. Mesel Hatife Al-Me'mn'un hususi ktphanesinde memur olan bir Trk yle demitir: "ranllar ve Rumlar lkelerini bakalarna kaptrp kendi yurtlarnda esir olurlar, Trkler memleketlerini hi kimseye vermi deillerdir..." Gerekte slm dininin eski Trk inan ve telkkilerine uygun cihetleri oktu. Trkler uzun zamandan beri tok Tanr inancna in bulunuyorlard. Ahiret'e ve ruh'un lmezliine inanyorlar ve Tanrya kurban sunuyorlard. Ayrca slmiyet'in telkin ettii ahlk? kaideler eski Trk "alplk" anlayna uygun dyor ve zellikle "cihd" Trk'n ftuhat grn takviye ediyordu. Trkler'in ksa zamanda slmiyet'in bayraktar olarak dny karsna k sebepleri bunlar olmak gerekir.

Bua da bakumandanl srasnda Bedeviler'e (845), Ermenilere (652) ve Bizans'a (858) kar baarlar kazanmt. Daha sonraki halifeler; Al-Vsik (lm. 849), Al-Mutavakkil (lm. 861) zamanlarnda iktidar adeta bu kumandanlarn elinde idi. Sonuncu halife devrinde Abbasff imparatorluunun en ileri gelen ahsiyeti Trk idi: Kk-Bua, Vasf, Hkan-olu Feth. 10. asrn ilk yarsnda da iki Trk kumandan: Bekem ile Tzn 'Emir'MJmer' olmulard ki, bu vazife aslnda hilfetin gerek iktidar makam idi. Bekemin ad paralara baslyordu. Gere* yukarda ad geen, gerek bu Trkler halifelie tahakkm ediyorlar, hilafeleri i bana getiriyor veya uzaklatryorlard. Bu yzden aralarnda mcadele eksik olmad, ite bu karklklar iinde durumdan faydalanan BuvayhifesirtdenMuizz*d-devle Badad' alarak Buvayh devletini kurdu(945). . "Etrak" arasnda Msr valilerinden ikisi istiklllerini iln etmilerdir: a * Tolunlular (875-905): slm halifelii topraklan ikide ilk Trk mstakil siysi teekkl Ouz Trkleri'nden Ahmed tarafndan kurulmutur. Smarr'da bulunan babas Tolun, halife Al-Mu'tasm zamannda (838-842) cesareti, bilgisi ile n yapm bir zat idi. Ayn derecede cesur ve kltrl bir ahsiyet olan Ahmed de tedenberi Trk kumandanlarnn emrine verilen zengin Msr lkesinde vazife atm, imr hareketlerinde bulunmu, tahkimat yapm ve kuvvetli bir ordu tekil etmiti. Badat'la aras alnca istikll itan etti (875-884). Msr mliyesinde slhat yaparak halk darlktan kurtarmas sebebi ite Msr ahalisi tarafndan sevildii iin tutunmaa muvaffak oldu. Ksa zamanda am, Haleb, Antakya ehirleri ile birlikte Suriye'yi idaresine ald. Adana ve Tarsus blgesini de lkesine balad. Musikisever, edip bir adam olan ve Trke iirler yazd sylenen Ahmed'in lm ile yerine geen olu Humreveyh (884-895) zamannda devletin snrlar Toroslar'a, douda Elcezire ve rak'a kadar geniledi. Humreveyh'in gzel kz Katr'n-ned'nn halife ile evlenmesi tarihlerde destanlamtr. Fakat kendisinden sonra gelen out ve kardeleri istiklllerini koruyamadlar ve Msr ile dier blgeler halife El-Muktefi tarafndan ele geirilerek (905) valiler idaresine verildi. b * Akid (veya hidjliler (935-969): Hilfet topraklar iinde yer alan ikinci Trk siysi teekkl de, Msr'da, Mve-rannehir Trk beyleri sllesinden gelmesi muhtemel Muhammed Eb Bekir tarafndan kurulmutur. Babas Toa, evvelce Tolunlular hizmetinde idi. Msr valisi iken istikll iln eden (935) Muhammed nce Dicle'ye kadar uzanan saha ile orta Suriye'yi* 942'de de islmn mbarek ehirleri olan Mekke le Medine'yi devletine balad. Kuzey Suriye'deki Hamdan'lerle uramas yznden, Badad' Buveyhiler'in ele geirmesine mni olamad. 946da lmnden sonra fiil idare, Muhammed'in yerine geen olu ve bunun kardeinde deil, saray adamlarndan Kfr'un elinde idi. Bunun Jm zerine ba gsteren i mca-deleleri frsat bilen Ftmler tarafndan Msr igal ediidi (969). Irak kt'asntn i Buveyhler tarafndan tutulmas sebebi ile Msr'a kalabalk Trkler'in akmasna engel olunmas bu iki kk Trk devletinin siyas ynden fazla gelimesini nlemi grnmektedir*

2. Abbasler Zamannda Trkler (Etrk)


Trkler slm kaynaklarnda umumiyetle tbir altnda zikredilmi grnyorlar. Daha ok szma yolu ile slm lkelerine gelerek hilfet merkezinde vazife alanlara: Etrk; mstakil devlet halinde olanlara: Trk; Ouzlar'a ise sonralar: Trkmen denmitir. Abbasilerin iktidara gelii ile mparatorlukta Arap olmayan msimanlara da eitli vazifeler verilmee balanmt. Bu mnasebetle halifelerin hassa askerleri ve nzibat birlikleri arasnda Trkler de yer aldCki, bunlar Fergane, Takent ve Mverannehitfden 8. asrn 2. yarsnda az sayda, fakat 9. yzylda kalaba!* aileler hlinde ihtida ederek gelenlerdi. Daha 675-680 yllarnda Horasan valisi emrinde 2 bin Trk okusu vard. Ab Muum hareketine katlan Sul (ur) olu Sleyman ite Tarhan Sul-Camml, halife Al-Mansur zamannda Hammd t-Trk^AI-Mahd zamannda Mbarek t-Trk sayl Trk kumandanlarndan idiler. Trkler'e tahsildarlk vb. gibi sivil vazifeler yannda vlilifcMciblik:gM.yksek idar makamlarda veriliyordu. Trkler'den husus muhafz bifliflefl tekiline El-I^fln zamannda balanmt^Fakat Trkler'^ tassa askeri olarak birden oalmas Halife Al-JMutamm zamannda. (883-842) oldu. Daha dorusu tamamen Trk genlerinden kurulu ilk hassa birlii hu halife.tarafndan tekil edildi Al-Mu'taam Badad'n -kuzeyinde Dteie kysnda ina ettirdii yeni bakenti Smarra ehrine (836) bu hassa ordusunu da gtrmt, Trk usulne gre kurulan bu ehirde binalar saraylar ve dier yaplarda Trk yap, ss, resim san'atn in tesirleri aktr. Burada Afin, Anas, inak, Vasf, Bytebua. Kkrbua vb. gibi Trk kumandanlarnn idaresinde 4 bin Trk askeri vardt-Afin mehur Bbek isyann bastrm (838) elebas Bbek'i yakalam, bu cKi-siytf byk gaileyi sona erdirmi Al-Mu'tasm'n Ankara civarnda Bizans'a kar kazand savata yararlk gstermiti Byk-

240

.TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

241

"iTMtofln telm tarihi ve medeniyeti zerinde tesh duruma gemeleri ve islm dnyasnda stnlk kazanmalan, ktleler hlinde telmiyeti kabul ederek, byk Tr&islm devletleri turmatah le balamtr, unlardan ilki Kara-Hanl devletidir.

3. Karahanllar
Erdoan MERL

Karahanllar tabiri dou ve bat Trkistan'da, hkm srm o^HKJMnr Trk sllesine (840-1212) Avrupal arkiyatlar tarafndan kendi vanlanndaki -Jpra* "kuvvetli" kelimesinin ok sk gemesinden dolay verilen bir isimdir. Bu slle iin ilm eserlerde kullanlan dier bir isim, yine karakteristik bir unvandan dolay, llek (llig) Hanlar tbridk Ayrca bu slle muasr islm kaynaklarnda eiHkniy*. el-Haniye ve l Afrasiyab gibi isimlerle de zikrolgnmutur. Onlann menei hakknda 7 muhtelif nazariye vardr ve Karahanllar tarihi zerindeki balca otorite O. Pritsak bu slleyi, T'-che A-shi-na hanedannn bir kolu olan Karluk hanedanna balamaktadr. 840'da Uygur devletinin Krgzlar tarafndan yklmas zerine Karluk yabgusu kendisini bozkrlar hkiminin kanun halefi iln ederek Karahanllar devletini kurdu. Bu devlet kavimleri yar-yarya blen Altay sistemine uygun olarak iki kaan idaresinde iki ksma ayrld. Arslan Kafa Hakan unvann tayan dou ksmnn hkin)) byk kaan, nazar olarak, btn Karahanllar'n hkmdar idi ve Kara-Ordu'da yerlemiti. Bura Kara Hakan unvann tayan bat ksmnn hkimi ortak kaan olarak nce Taraz'da oturmutu. Bu iki kaandan baka devlet idaresinde drt alt-kagan ile alt hkmdar vekili yer almakta idi. Bu hkmdarlar zmresi ayn hanedana mensup idiler ve birbirine bal olarak kademe kademe ykselmekteydiler. Karahanllaf*da tespit edilebilen ilk kaan Bilge Kl Kadir Han, Smnler ile mcadele etmitir. Onun iki olundan Arslan Han Bazr byk kaan sfat ile Bala-sagun^da, Kdr Han Oulcak ise ortafc&agan olarak Taraz'da devleti idare ettiler. Smnler'den smail b. Ahmed (874-892) uzun bir muhasaradan sonra Taraz"! zaptetmiti (Mart-Nisan 883). Bu durum karsnda Ouick merkezini Kagar'a naklederek Smn hakimiyeti altndaki blgelere aknlara balamtr. Onun yeeni Satuk'un, Karahanllsr^gsnmif Eb Nasr adl Smn prensi veya isfftm sfi vaizleri ile karlamas ilm kabulne sebeb olmutu. Satuk amcasna kar taht mcdeleisifli kazandktan sonra kendi devletlinde islmiyet! resmen kabul etmitir (X. yzyftn ba). Bu hdise Bat Karahanltiarto durumunu deitirdi. Satuk Bura, mslman fem oterak Abdikdtot'ilmt. O byk Karahanllar'a kar mcdelede mfslman gnlllerden de stifade etmiti; Satuk 956 ylnda ld ve Kagar'n Kuzeyindeki Artu'da gmld. Satuk'un olu Ms (Bayta), dou kaan Arslan Han' malup ederek sllenin bu kolunu ortadan kaldrm ve btn Karahanl devletin de islmlatrmayp muvaffak olmutur. Bundan sonra islm dininin Trkler arlasnda neri Artk bir ci-had mahiyeti Emiti. Ms zamannda komu sahalara da cihad ald Musa'nn yerine geen olu Ebu'l-Hasan Aimin bu savalarn birinde ehld dm olmas muhtemeldir (Ocak 098). Onun ortak kaan ve yeeni Eb Ms et+tasan

(Harfti) b. Sleyman 990 da Isftcb' zaptetmi ve daha sonra da Smrtlerfh bakenti Buhara'ya ^irrrtilfr (Mays-Hazran 992). Ancafc Hrn hastaiafr ve Buhertfy terk etmir. Onun ti ehirden e^n^mda muhtemelen Mbttnfler'in yar* dmna glen Artan b. Sltik'un idaresindeki Ouzlar'n da rol olmutur. Hrn Kagar'a dnerken yolda lmtr. 998'de len Byk kaan Ali'ye ortak kaan bulunan olu Ahmed halef oldu. Ahmed, Karahanl hkmdarlar iinde Abbasi halifesini ilk tanyandr. Onun zamannda Smnler ve dier vasalleri ile mnasebette olan kardei Ebu'l-Hasan Nasr b. Ali idi. Alt-kagan mevkiinde bulunan Nasr zkend'de oturmaktayd. O, 996'da Smn kumandanlarndan Fik'in teviki ile bu devlet topraklarna Mam etmiti. Fakat Gazne hkimi Sebktegin (977-997)'in aracl ile bu iki devlet anlama yaptlar. Bu anlamaya gre Smnler Sir Derya (Seyhun) sahasn Katvan lne kadar Karahanllar'a brakmaktaydlar. Faik ise Semerkand valisi oluyordu. Nihayet Nasr 999 ylnda Buhara'y zapt etti ve Smn hanedan mensuplarn zkend'e gtrd. Smnler'den el-Muntasr Eb brahim smail b. Nuh'un kendi devletini diriltmek iin giritii teebbsler muvaffakiyetsiz kald ve lmne sebeb oldu (1000-1004). Nasr b. Ali'nin Gazneli Mahmd (998-1030)'la yapt anlamada ise iki devlet arasnda hudud Am Derya (Ceyhun) olarak tespit edilmiti (1001). Fakat Nasr, Smnler'in btn mirasna konmak ve Horasan' ele geirmek istiyordu. Sultan Mahmd'un Hindistan'da megul olmasndan faydalanarak Horasan' ele geirmek istedi. Horasan'a iki koldan gnderdii kuvvetler Mahmd ile-kardei Nasr tarafndan malup edildi. Nasr, ortak kaan Ysuf b. Harun (Kadir Han)'dan yardm istedi. Gazneli Sultan Mahmd Belh ovasndaki savata bu birleik Karahanl kuvvetlerini tekrar hezimete uratt (5 Ocak 1008). Bu muvaffakiyetsizlik aile kavgalarna yol at. Nasr b. Ali bamszln iln etmek istedi. Byk Kaan Ahmed b. Ali ise ona kar Sultan Mahmd'la dost oldu. Neticede iki hasm, Mahmd'un araclna bavurdular. Nasr b. Ali 1012-1013 tarihinde ld, yerine nc kardei Mansur geti. Ahmed b. Ali'nin ar hastal srasnda muhtemelen kardei Mansur kendisini byk kaan iln etti. Dier kardeleri Muhammed ise Arslan llig mevkiine gemiti. Ahmed bu iki kardeine kar harekete geti. Onun tarafnda ortak kaan Ysuf (Kadir Han) ile Ali Tegin vard. Ali Tegn bu srada Mansur b. Ali'nin eline esir dm olmaldr. Karahanllar Harezm ile Gazne arasnda araclk yaptlarsa da daha sonra MahmcTun HarezrriH igalini kabul etmek zorunda kaldlar (1017). Byk kaan Ahmed b. Ali hasta yatandan kalkarak Balasagun'a 8 gnlk mesafeye yaklaan 100.000 sadrdan fazla kfir gebeyi yendikten sonra 3 ay mddetle Turfan'a kadar takip etmiti. O, bu sefer dnnden ksa bir mddet sonra lmtr (1017-1018). Ahmed b. Ali'nin lmnden sonra yerine gemek isteyen iki namzed vardr. Bunlardan Ysuf Kadir Han Gazneli Mahmd'dan yardm istedi ise de umduunu bulamad. Neticede rakibi Ebu'l-Muzaffer Mansur b. Ali ile anlat. Bu iki Karahanl hkmdar Horasan'a sefer yaptlarsa da Belh civarnda Sultan Mahmd'a malup oldular (1019*1020). Ysuf, Sultan Mahmd ile tekrar bart. Arslan llig Eb Muhammed b. AH devlet iinde en kuvvetli duruma gelmiti W, Ahmed b. el-Hasan onun mevkiine itiraz ile zkend ve Ahsikas' zapt etti (1019-

242

___TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

243

1020). Bu srada Manauc b. Ali'$n elinden kurtulmaya muvaffak olan Ali Tegin, Arslan b. Seluk'un yardn Ne Buhara'y ele geici (1020-1021) ve Yan Tegin unvan ile bu ehirde hkmsrmeye balad. Sofu bir zt olduu anlalan Man-sur b. Ali kaanl terk ederek dervi oldu (1024-1025). Onun yerine Yeuf Kacr Han geti. Muhammed b. Ali de aa-yukar bu sratert%lnT olmaldr. YQaufa kar iki karde birleti, bunlardan Ahmed kendisini byk kaan iln etti,.Ali ise Arslanlftj oldu. Ysuf tekrar Gazneli Mahmd ile anlamak zorunda kald. Semer-kand civarnda buluan bu iki hkmdar Karahanllar' ilgilendiren meselelerin ya-nsra Arslan b. Seluk ve emrindeki Ouzlar'n da Horasan'a nakledilmesi hususunda karara vardlar. Aync iki hanedan arasnda akrabalk tesis edilmesi krarlatnld (1025). Sultan Mahmd bir hile ile Arslan b. Seluk'u yakalatt ve hfif> dtetfda Kfincar kalesinde hapsettirdi. Ali Tegin se bozkrlara kat. Ancak Mahmd'un dnmesi zerine tekrar Buhara ve Semerkand'a hkim oldu. Mahmd eski Smn topraklarn hkimiyeti altna ald ve Karhanllar'n halife le mnasebetlerinin kendisi vastas ile olaca hususunda onlarla bir anlama yapt. Ysuf Kadir Han ve oullar nce zkend'i (1025-1026), sonra da bakent Balasagun'u ele geirmeyi bahardlar (1026-1027). Ahmed b. el-Hasan da Ysuf'un hkimiyetini tand. 1031 baharnda Gazneli Sultan Mes'd'un tahta akn haber vermek ve iki hanedan arasnda dostane mnasebetler kurmak iin gnderdii elilik heyetini Ysuf Kadir Han iyi karlamad. Ancak onun lm (Aralk -1032 - Ocak 1033) ve yerine oullar Arslan Han Sleyman ile Bura Han Muhammed'in gemesi zerine Sultan Mes'd'un gnderdii eli heyeti anlamay yapmaya muvaffak oldu. Daha sonra Gazneli prensesi Zeyneb'in Kacahanllar'dan Bura Han Muhammed'e e olarak verilmemesinden kan htilf da Mes'd yeniden gnderdii bir eli heyeti ile bertaraf ederek iki karde ile tekrar anlat. a - Ali Tegin ve Karahanl Devletinin Blnmesi Gazneli Sultan Mes'd tahta gemeden nce Ali Tegin'den yardm istemi, buna mukabil de ona Huttal'i vaad etmiti. Ancak Mes'd Gazneli tahtna ktktan sonra sznde durmad gibi Mvernnehr'i Ali Tegin'den alarak oraya Bura Han Mahmd b. Ysuf'u yerletirmee karar verdi. Ali Tegin'e kar Harzmh Al-tunta idaresinde kuvvet gnderdi. Altunta, Ali Tegin'le Debusiye'de savat ve lm yaras alm olmasna ramen msait bir anlama yapmay baard (1032). Altunta^ halefi Harun ise Sultan Mes'd'a kar Ali f$gin ile anlat (1034). Ali Te-gin'in lmnden sonra yerine olu Ysuf geti. Ysuf, Harun'la beraber Sani-yn' zaptederek Trmiz'i muhasara etti. Ancak Hrun'rr lm (1034) Ysufuft geri eRHmene sebep oldu. Bunda onun beraberindeki4elukfufar' darltmasnn da rol vard. Ysuf bundan sonra anlamak iin Sultan Mes'd'a mracaat etti. Huttal'dan vazgeiyor ve kendisi&ArBan Han Sleyman b. YeUMle bartrmas iin Mee'd'un ^rao^maenui^tiyordu. Ayrca iki hanedan arasnda tekrar evlenme yolu ile akrabalk tesis edildi. Ysuf'un durumunu tehlikeye sokan, Nasr b. AH'nifHW olu Muhammed ve 8r1 Tegin brahim'in meydana,k olmftu. Mu-hammed b. Nasr 1036-1307'de zkend'de salam bir ekilde yerlemee muv#-fak oldu. brahim Vah ve Huttal gibi ehirlere aknlar yapmas zerine Sultan Mes'd

ona kar kuvvet sevk etti ise de bir netice elde edemedi (1038/1039). brahim Trkrnenler'den de yardm ald ve Ali Tegfn'in oullar elinde olan K*f Sod ve Buhara'y zapt etti. Ali Tegin'in oullar Ysuf Kadir Han'n oullarnn yanna sndlar. Muhammed byk kaan ve ibrahim ise ortak kaan unvan alarak kendilerini Ysuf Kadir Han kolundan ayrmlar ve bu suretle aa-yukar 1041/1042 'den itibaren dou ve bat olmak zere iki Karahanl devleti meydana gelmitir. Bat H&flfit; Mvernnehr ve Hocehd'e kadar bat FerganaV* iine almaktayd. Byk kagan'n merkezi nceleri zkend, sonra Semerkand olmutu. Ortak Kaan ise Buhara'da oturmaktayd. Dou Hanl'nn hudutlar iinde Tala, Isficap, a, dou Fergana, Semireci ve Kagar bulunmaktayd. Byk kagan'n bakenti Balasagun idi. Ortak kaan umumiyetle Kagar'da ve nadir olarak da Taraz'da oturmutur. Dou Hanl'nn dn ve kltr merkezi Kagar idi. Bilhassa bu ehir Eb el-Hasan b. Sleyman zamannda en parlak devrini yaamtr.., b- Dou Karahanllar Devleti Bu devletin ilk byk kaan eref ed-Devle Eb uc Sleyman b. Ysuf'tur (1031-1066/1057). Bu devlete mensup hanedan zas 1043/1044 ylnda bir toplant yaparak faaliyet sahalarn tespit ettiler. Bunlar Fergana'nn bir ksm ile zkend'i de ele geirdiler. Bulgar ile Balasagun arasnda yaayan 10.000 adrdan meydana gelen bir Trk kavmi Eyll/Ekim 1043'de islmiyet'i kabul etti. Sleyman dil bir hkmdard ve devleti iinde islm olmayan Trkler'in de yaamasna msaade vermiti. O kardei Muhammed ile anlamazl dt. Muhammed. Sleyman' hapsettirdikten sonra byk kaanln iln etti. Fakat o da 15 ay sonra yerini byk olu Husayn'a brakt (1057/1058). Muhammed'in ikinci kars, olu brahim'i tahta karabilmek iin, kocas dahil ailenin birok fertlerini ortadan kaldrd. brahim tahta kt. Bu srada Bat Karahanllar'dan byk kaan 1. brahim b. Nasr Fergana'y zapt etti. Dou Karahanllar devleti hkmdar brahim ise ailenin dier bir ferdi tarafndan ldrld ve Mahmd b. Ysuf byk kaan oldu (1059-1075). Mahmd, ortak kagart bl-Hasan b. Sleyman ile Bah Karahantrtar'a kaybedilen topraklar geri almak iin harekete getiler. Neticede iki taraf arasnda Sfr Derya (Seyhun) hudud olmak ve Fergana Dou Kamhanilar'a braktnak suretiyle bfr anlama yapridl. Mahrnd'un yerine olu mer geti tee de M ay saltanat srebildi. Bura Han el-Hasan b. Sleyman onu yakalayarak byk kaan oldu (1WPh02/Tt0S)f?1W<bin mslman savadan fneydana gelen Karahanl ordusunun 70.00 kfire kar kazand byk zafer muhtemelen bu son iki hkmdar zamannda vuku fefrnuttf^SilM Sultan Melikah (1072*1092) zkend'elo* daf gefihee eWasan ohun hakimiyetnl'ted. Ksa bir mddet sonra Hasan'tn kardei Yakup Semerkind tahtna geti. Hasan bu syan bastrd ise de kardeini Sultan Melikah teslim etmedi. Melikah tekrar zkend'i zaptedince, Hasan itaatini bildirdi ve olu ile Yakub'u ona yollad (1090). Bu srada Turul b. Ynal, el -Hasan* esir etti. Melikah, Turul'a kar Melikah'la anlat. Muhtemelen bundan sonra el-Hasan' esir etti. Melikah, Turul'un elinden kurtulmutur. Onun halefi olu Ahmed 1128 ylnda Kara-Htaylar' Kagar ehrinden birka gnlk mesafede tam bir hezimete uratt ve onlarn batya doru ilerlemelerini bir mddet durdurdu. .Ahmed'ln m tarihi muhtemelen 1128-1140 yllar arasndadfcrOnun olu ve halefi tt. ferahta rakiplerine kar koymak zere Karahtaylar'dan yardm istemi

244

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

245

idi. Kara-Htayiar Balasagun'u zaptettiter ve brahim'e l%4 Trkmen Unvann braktlar. Dou Karahanllar'n bakentHse Kagr oldu. brahim tfetbuu Krahtaylar tarafndan isyan edet^KalLikter'a kar gnderildi (1118) Ve muhtemelen bu savafanB'tifrinde ehfr dt. Onun Arslan Han unvann tayan iki halefi olu II. Muhammed ve torunu EbffMzaffer Ysuf (l. ubat/Mart 1205} idfr K&raHrtaytafn yanna rehine btifanan Dou Karahahfift^n son ftmessHi Ebu'f-Feth Muhammed, b. Ysuf Jse Kagar'a dnerken bu ehirde kan bir isyan sonucu l-'drlmtr. c - Bat Karahanllar Devleti Karahanl Devleti ikiye blnd srada Bat Karahanllar'n ilk byk kaan olft I. Muhammed b. Naafr zkerid'de oturmu ve muhtemelen 152/1053 yl civa-nnda lmtr. Ona kardei Eb Ishak I. brahim halef oldu. brahim zkend'e gitmedi ve Semerkand'da oturdu. Bu suretle Bat Karahanllar'n bakenti Semerkand oldu. brahim devletini ideal bir hkmdar olarak idare etmitir. Dou Karahanl-lar'dan a, llk gibi hudud ehirleri ite Fergana'nn bir ksmn ele geirdi. Buna mukabil Seluklu sultan Alp Arslan (1063-1072) Karahanllar sahasna aknlara balamt. brahim'in bu durumu Abbas Halifesi'ne ikyeti bir netice vermedi. Yerine olu ems l-Mlk I. Nasr (1068-1080) geti. Ona karhanedann dier bir zas isyan etti. Bu frsattan yararlanan Dou Karahanllar I. brahim'in zapt ettii yerleri geri almaa altlar. Neticede bir bar yapld. Sultan Alp Arslan'n Mve-rannehr seferi kendisinin lm ile tamamlanamad (1072) . Nasr ise onun lmnden yararlanarak Trmiz'i zaptetti (Aralk 1072) ve Belh'e kadar ilerleyerek bu ehri yamalad. Seluklu Sultan Melikah Karahanllar'a karlk vermek in harekete geti, Trmiz'i aldktan sonra Semerkand'a ilerledi. Nasr kar koyamayacan anlaynca Seluklu veziri Nizm l-mlk aracl ile sglh istedi. Sultan Melikah onu affetti, hatt iki hanedan arasnda akrabalk tesis edildi. Nasr'a kardei Eb u-c el-Hzr halef oldu (a. yk. 1080-1081). El-Hzr'n yerine olu Ahmed (1081-1089)geti. Onunla ihtilfa den ulema Sultan Melikah'tan yardm istediler. Melikah, Semerkand' zapt ederek Ahmed Han' esir ald ve beraberinde sfahan'a gtrd (1088/1089). Ancak Seluklu hkimiyetine kar kan isyan sonucu Melikah bir kere daha Mvernnehr seferine- kmak zorunda teldi (1090). Bu sefer dn Melikah, Ahmatfi yurduna iade etti. Bylece Bat Karahanllar, Seluklu mparatorluu'na balanm oldu. Tekrar devletinin bana geen Ahmed ulem tarafndan zndklkla fthm edilerek ak bir muhakemeden sonra idam edildi (26 Haziran 1095). Onun yerine tahta I. fttes'd b. Muhar^ed geirildi (l. 1097). Onun saltanat devresi hakknda hibir bilgi ^fc^tf.Bundn sonra Seluklu sultan Berkyaruk (1094-1105) Bat Karahaniar tahtna arka arkaya hkmdar tyin etti. < Hitan Berkyaruk tarafndan tahta geirilen flk kaan Sleyman b. Davut ksa fofoflrddet sonra ld (1097). kincisi ise Ebul-tiam i. Mahmd (1097-109B)dur. Beryaruk'un Bat Karahanl tahtna kard n ahs Ctbrail b. mer (Harun), Mahmd'u ldrerek onun yerine gemiti*.- O Seluklular" m fetret devrindeaistifade ederekHorasan' ele geirmek istedi, fakat bu srada Horasan valisi bulunan Sencer Trmirtyto yaplan sava kazanm ve esir den Kadir Han Cb* rail Jdm edilmitir (22 Mays 1102). Kazand bu zaferden sonra Sencer MaverannehVi-yeniden tekiltlandrd. Yeeni Arslan Han II. Muhammed b Sleyman

(1102- 1130)' byk kaan unvan ile Semerkand'da tahta kard. Arslan Har Muhammed'in bastrd paralarda Sencer'in ismi gemektedir. Sencer Buhara hanef ilerin in bana da el -Sadr unvan ile dier bir enitesi Mervli Abdlaziz b. Mza'y getirdi. Sencer bu suretle Karahanl hanedan ile ulem arasndaki mcadeleyi nlemek istemitir. L Muhammed, saltanat srasnda mer Han ve elHasan b. Ati adlarndaki hanedan azalarnn isyanlarn Sencer'in yardm ile bastrabildi. Hasan b. Ali 1109'da Naheb'de hezimete uratld. Muhammed 'kfir* Trkler'e kar da aknlar yapmtr. O hayatnn son yllarnda fel olmutu. Bu isyan neticesi Seluklu sultam Sencer (1118-1157)'i yardma arm, fakat isyann bastrlmas zerine Sencer'e gelmemesi \m haber gndermiti. 8u Sencer'in kzmasna ve Ur ihtilfa sebep oldu. O Semerkand1! zapt etti ve Muhammedi esir ald. Muhammed 1132de Merv'de ld. Olu Ahmed bir mddet Sencer'e kar direndi. Sultan Sencer Bat Karahanl tahtna srasyla Ebu'l-Meli el-Hasan b. Ali (1130-1132), Ebu'l-Muzaffer brahim b. Sleyman (l. 1132) ve II.Mahmd b. Muhammed (1132-1141)'i geirdi. Mahmd Kara-Htaylar'la Mays/Haziran 1137'de Hocend yaknnda yapt sava kaybederek Semerkand'a kat. Daha sonra Kartuklarla arasnda anlamazlk kt. O Sencer'in yardmn isterken, Kartuklar da Kara-Htaylar'a bavurdular. Sencer ve Mahmud 9 Eyll 1141'de Katvan sahrasnda Kara-Htaylar'a yenildiler ve Horasan'dan katlar. Mahmd'un ikinci olu Cend Emri idi. Kfir Kpaklar'a kar sefere karken mttefiki olduu Harezmh Atsz (1127-1156) tarafndan esir edilmi (1152) ve esarette lmtr. Kara-Htaylar ise btn Mvernnehr'i istil ettiler ve onlarn himayeleri altnda Mahmd'un kardei 18. brahim kaan oldu. brahim Karluklar'la yapt Kallbz savanda ldrld (1156). II. Mahmd b. Muhammed bir mddet Horasan'da hkm srd. Hatt Ouzlar Sultan Sencer'in lmnden (1157) sonra ona hkmdarlk teklif ettiler. O nce olu Muhammed'i gnderdi. Fakat bir mddet sonra Ouzlar'n hkmdar oldu. Ayrca Sencer'in hkmdarlarnda/) Niabur valisi Meyyed ed-Devle AyAba Ho-rasan' ele geirmek arzusunda idi. O bu maksadla giritii mcdelede Mahmd ve olu Muhmmed'i esir etti ve gzlerine mil ektirdi (Austos 1162). Ertesi yl baba-oul hapisde ldler. Onlarn lm ile Karahanllar'n bat kolu da sona ermi oldu. Bundan sonda hkimiyet Ali Tegin ailesine ge ve Ali b. el-Hasan, III. brahim'e halef oldu. Ali Karluklar'la baar ile mcdele etti. Kartuk reisi Yabgu Han' ldrd. 1158'de KarM^n tarafnda Harezmh ll-Arslan (1156-1172)'n bulunduu mttefiklerle Buhara civarnda karlat ise de, sava olmadan iki taraf anlat. Ali'nin yerine kardei Ebu'l-Muzaffer II. Mes'd geti. II. Mes'd memleketteki karkl dzeltti. Karluk ve Ouzlar ile mcdele etti. Onun ortak kaan olu II. Muhammed 1173/1174'de lmtr. Mes'd'un lm ise muhtemelen 1178'dedir. Bat Karahanllar'n banda bundan sonra IV. ibrahim k ekHusayn (l. muhtemelen 1203-1204)' gryorur.^ineohJ I. Osman geti (1303/12Q4~t$12). Osman iyi ve tedbirli bir hkmdar olarak grnyor. O nce Kara-Htaylar'a tbi idi, buna ramen mslman Ouriular'KHJnter tarafndan yok edilmesini engellemi ve sulh iin arac olmutur (1204-1205). Gr Han'n kzm kendisine vermemesi zerine de Harezmh Muhammet {12Q*:MK0) namna hutbe okuttu ve para bastrd. 1207'de Kara-Htaylar Harezmh' malup ettiler. Fakat Osman affa urad, daha

246

_____TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

247

sonra da Gr Han'n kz ile-evlendi (1210). Onun Kara-Htayl* tbilii ok ksa srtf-ve tei^aKHarezmh Muhammed ile anlat. Hatt onun km te evlenerek det gereince bir yl Harezm'de kald. Osman Semerkand'a dnnce Harezriv h'a tabiiyeti red etti ve Kara-Htylar'a yaklat. Bunun sebebi Harezmlterln & merkand halkna kt davranmas idi. Onun Harezmliler'i ldrmesi zerine Mhammed harekete ge$ft Semerkand' aldktan sonra Osman kati edildi (1212). Onun ldrlmesi zerine Bat Karahanllar devleti sona ermi oldu. m Fergana Kaanl: Kara-Htaylar'frt sfsrndan sonra (1141) Fergana'da bakent zkend olmak zere mstakil bir Karahanh devleti meydana gelmitir. Bu devletin hfemdarlar Turul Kara Hakan unvan tamlardr, Ofilann buflnvanterndan Trk keiimesinip de kullanldn gryoruz. Karahanllar'n bu kolunun hkmdarlar hakknda kayhaklarda fazla bir bilgi yoktur. Muhtemelen 1211'den sonra bu kolun varl da sona ermitir. '

m^tmeim^
V. Seluklular
brahim KAFESOLU

1. Byk Seluldu mparatorluu a- Seluklular ve Tarih Sahnesine klar: (


Seluklu hkmdar ailesinin atas olan Seluk'un admn sylenii mnakaalara mevzu olmutur. nce Trkedeki ses-uyumu uhdesi zerine1 dikkati eken J.Marquart adn Saluk eklinde sylenmesi gerektiini Heri srm ve ismin byle kaydedildii bir XIII: yzyrf tarihisinin eserin! misf gstermitir. Sonra W. Barthold, W; yzyhf rtlS Trk bilgini Kgri Mahmd tarafndan tesbit edHen Seluk eklinin en doru telffuz oldunu belirterek, sonraki Trk kaynaklarndan da bunu teyid edecek rnekler velrmr. f)aha sonra bu mesele zerinde duran L. Rsonyr efttf defilleredayanardk, adn Seluk (Sefok) olmas gereklii zerinde srfcfelmttir ki, bu syleni ekR^flf. yzyl Arap mellifi el-Atfrrff Ve Rarsa Erte^kulb yazan Kad Burhn'd-dlnTA-AneN/T tarafndan da kaydedilmitir Buna ramen, ranl ve Arap yazarlarn byk ounluu tarafndan, Arap imls ile, Seluk olarak zaptedilen ve bize de byle intikal eden adn Seluk telffuzu Trkede umum bir hl almtter h Seluk eklinin 'kk ser mnasna geldiini feri sren Rsonyi'ye gre. Ouz babuu Seluk'un Orta Asya'da Krgzlar tarafndan bzan Mu2-(Buz) ta denilen Sel-ta civarnda domu ve adn da bu dadan am olrnas muhtemeldir. Dier taraftan P.Pelliot, kelimenin fSalug" ekli ile flrkede "mcadeleci" mnasnda olduunu ileri srmtr. Seluk'un ailesi, gerek tarih kaytlardan, gerek paralardan ve damgalardan anlald zere Ouzlar'n Kn* boyuna mensup idi. Babas Dokak (veya Tokak) Ouzlar arasnda Temir-Yalg (demir yayl) lakab ile anlmakta di Bu lakap, onun igal ettii yksek mevkii gstermesi itibariyle ehemmiyetlidir. Eski Trk geleneinde yay hkimiyet almeti idi. Kaynaklarmza gre de, o, Hazar bozkrlannda yaa-

4. Gazneli Devleti (969-1187)


brahim KAFESOLU Adn Afganistan'da; bakent Gazne ehrinden alan bu Trk siys kuruluu tarihte, Sebk-teginler veya Yeminler devleti diye de anlr. Sebt-tegin, Smnler'in valisi iken, bu ranl devlet ite ilgisini keserek Gazneli devletini kurmutu (969). Tuharistan ve Gur blgelerini hkimiyetine alan Gazneli devleti zellikle Hindistan'a kar, hem feth yapmak, hem de slm dinini yaymak maksadyla yaplan seferleri ile tannmtr. Kuzey Hindistan prensleri (rca'lar) zerine ilk Trk yryn tertipleyen Sebk-tegin'in lm (997)'nden sonra, olu, tarihte ilk defa Sultan unvann kullanm olan mehur Gazneli Mahmut (Yemn'd-devle), Sstan' kendine balad ve Ceyhun'u Karahanllar'la snr olarak tesbit etti. Arkasndan, bir zaferler dizisi hlinde Hind seferlerine balad: 1001-1027 yllan arasnda yapt 17 sefer sonucunda, Penp, ndus boylar, Und, Moltn, Tnisar, Lokhot, Gvyalior, Somnat blgeleri dahil olmak zere btn kuzey Hindistan' Trk idaresine ald. Seralar Islmlatrarak, bugnk Pakistan devletinin temelin atm oldu. Ayn zamanda Harezm (1017), dou Afganistan (1020) ve gney-batr Iran (rsin Acem)' devletine balam olan (1024) Sultan Mahmd'un lm (1030)'nden sonra Sultan Mes'ud, babasnn yerini tutamad. Seluklar karsnda ar yenilgiye urad Dandnakan sava (Mays 1040) sonucunda Gazneli dev-leti nce mhim Horasan ktasn, arkasndan Harezm'i ve kuzeydeki btn blgeleri kaybederek Hindistan'a ekilmee mecbur oldu. 1059'da Sultan olan brahim Seluldu mparatoru Mekgh'm tbiiyetine girmi, Gaznelt Devleti'nin bu tbiiyeti 1141 Katavan savanda Sultan Sencer'in Kara-Hitaylar'a malubiyetine kadar devam etmiti. 1151 'de bakent Gazne'yi aslen Afgan olan Gur hkmdar Cihnsz tamamen ykt ve kendin* Gazne suta* iln etti. Gazneli Sutta Husrev-ah devlet merkezini Lahor'a nakletti. Burann da yine Gurlu Muizz'd-din Muhammed tarafndan zapt edilmesi ile Gazneli devleti sona erdi (1187).

248

-TRK DNYASI EL KTABI

249

yan btn Trk boylan arasnda "her hususta kendisine bavurulan" bir ahst. Aral gl civarndaki Ouz devletinde vazifeli olduunu gsteren ksa bilgi dnda, hakknda malmat sahibi olmadmz Dokak, eskiden beri reislik mevkiini nde tutan bir aileden gelmekte idi. Nitekim daha Turul Bey zamannda! itibaren tarih kaynaklar Dokak ailesinin asaletini belirtmekte birliktirler. Turul Bey'in in Divn reisi Ibn Hassl Seluklu ailesini efsanev Trk hkmdar Afrasyab (Alp Er Tunga)'a balam,mehur Nizam'lmlk ise Siysetnmesinde bu hanedan mensuplarnn babadan oula hkmdar olduklar belirtmi ve Turul Bey'in 435, (1043) ylnda halifeye fctr mektup gnderdiinden bahseden Sryn yazar Bar-hebraeus sultann bu mektupta kendisinin atalardan beri hkmdar lisine mesup olduunu yazdn, kaydetmitir. Ailenin bu asaleti daha baka kaynaklarda da zikredilmitir. Dokak ile kendisine tbi ktlelerin, Aral gl kuzeyindeki yurtlanndj iken, Hazar-Trk devletine bal olduu ileri srlm ise de, o sralarda Hazar devletinin hayli sarsntlara urad ve Peenekler'in tazyiki sebebiyle de komular Ouzlar ile ittifak etmek zorunda kald dnlrse, bu tbiiyetin phe ile karlanmas gerekir. Kpak bozkrndaki Ouzlar'n babuu bulunan Dokak'n Ouz devleti iinde nfuzlu bir idareci olduu veya ayn devlette federatif bir kuvveti temsil ettii ihtimali umumiyetle kabul edilmitir. Nitekim Ouz devletinde Yabgu'dan sonda gelen en byk ahsiyet olduu devlet idaresindeki mes'ul mevkiinden anlalan Dokak, Yabgu'nun bir Trk zmresi zerine yapmak istedii sefere itiraz etmi, bu yzden kan kavgada kendisi yznden yaralanm, fakat grz ile vurduu Yabgu'yu atndan drmtr. Bu mcadeleyi bahis konusu eden baz kaynaklar, Dokak 'in slm lkelerine kar tertiplenen sefere engel olduunu kaydetmekle bu Ouz babuunu slm mdafii olarak gstermek istemilerdir. Fakat o tarihlerde dier Ouzlarla birlikte Knk boyunun din durumu iyice aydnlanm deildir. Vaktiyle Seluklu ailesindeki israil ye Mikil gibi adlardan dolay bu ailenin hristiyanl veya musevlii kabul ettii iddialar kuvvetli temellere dayanmayan tahminler olmaktantfleri geememitir. Ouzlar'n ancak X. yydg ijkinci yarsndan itibaren mslman olmaya balamalar ve Dokak soyundan ilk mslman kii olarak Selk'un gsterilmesi sebebiyle, Dokak'jn da islamiyet ile ilgisinin bulunduunu kabule imkn yok gibidir. O sralarda Seluklu ailesinin henz eski Trk inancnda olduuna hkmetmek herhalde daha dorudur. X. yzydpi-featamda doan Selk'un, babas Dokak ld zaman, 7-1B yalarnda bulunduu sanlyor. Yabgu'nun yannda yetimi ve daha sonra babasnn devletteki #Qtoek yerini igal ederek, Yabgu Ouzlar'na suba (ordu kumandan) olmutu. Devletin asker kuvvetini elinde tutan Sluk'un Yabgu ile arasnn almasnda iktidar iin gizli mcadele rol oynam grnmekte ise de, htnun (Yabgunun zevcesi) kocasn Seluk'a kar tahrik ettiine dair olan rivayet ve buna dayanlarak Selk'un memleketinden yz atl ile kat hkm salam esaslardan mahrum grnmektedir- Selk'un gneye doru hareketi ile balayan byk Ouz gnn daha ciddi, sebeplerden bomas gerekir W,- bu hususta kaynaklarmzda kfi derecede aydnlatc bilgi mevcuttu?.'Tarihteki byk Trk glerinin ounda olduu gibi, burada da balca g sebebinin yer darl ve otlak- yetersizlii olduu anlalyor. Seluklu gnden bahseden kaynaklardan bir ksm Selk'un emri altndaki .ktlelerin, kalabalk olular ve yerlerinin k-

fi gelmeyii yenden, Mverannehir'e doru indiklerini tasrih etmilerdir. Ouz devletinin klk merkep Hazar ile Aral arasndaki, YarMent ehrinden {bugnk Cankent harabeleri) ayrlrken Selk'un beraberinche, bata Kn* boyu mensupla-r olmak zere, dier Ouz ktlelerinin klliyetli miktarda at, deve, koyun ve sr getirmi olmalar bunu teyid eder. Seluk Sr-derya (Steyhun)%fi sol kenahtt)da yine bir Ouz ehri olan Cen'e geldi (ihtimal 960' takip eden yllarda). Yeni-kent'den uzak olmayan ve Mvernnehir'den g etmi mslmanlarn oturduu, Trkler ile slm lkeleri arasnda bir sn ehri olan Cend'e Selk'un gelii tarihte mhim bir an balangc olmutur. Birok kalabalk Trk kitlelerinin Islmiyete girdikleri bu devirde, dini inanlarna yabana olmad ve esasen Kgarl Mahmd'a gre, ahalisinin bir ksm Trk olan bir mslman blgesinde yaamak in zarur ve ayrca, siyasi imknlar salamak bakmndan da lzumlu grd Islmiyeti kabul dnen, bylece yeni evrenin siyas ve sosyal artlarn kavramak suretiyle devlet adaml vasfm isbat eden Seluk, Buhara ve Harezm gibi civar islm lkelerinden din adamlar istedi ve kendisine bal Ouzlar ile birlikte mslman oldu. Bundan sonra kaynaklarmzda "Seluklular* (Salukiyn, Salcika) diye anlan ve ayn zamanda, nce Kartuklar, sonra Ouzlar arasnda, slmiyete girmezden evvel dahi, siyas bir tbir olarak kullanld anlalan Trkmen ad ile zikredilen bu Trk ktlesi, bylece siyas ve sosyal ynden yeni bir hviyet kazanm bulunuyordu. Ouz yabgusunun, yllk vergiyi tahsil etmek zere Cend'e gelen memurlarn, "kfirlere hara vermeyeceini' sylereyek uzaklatran Seluk; slmiyet iin cihda hazr "gazi" sfatiyle, Ouz devletine kar mcadeleye giriiyordu. Kendisine sonralar "el-Melik'l-Gz Seluk" denilmesine sebep olan bu savalardan iki mhim fayda temin etti. nce bir ksm mslmanlarn yardmlarn ve muharebelere katlmak isteyen Trklerin kendisine iltihaklarn salad, Sonra da Cend'de ve havlisinde, yabgunun hkimiyetini krarak, mstakil bir idare kurma baard. Kuvveti gittike artan Seluk, komu devletler tarafndan tannmak suretiyle devletler aras siyset sahasnda ald mevkiin ehemmiyetini; Mvernnehir'deki Smn devletinin kendisinden yardm istemesi zerine, olu Artan (srail) kumandasnda gnderdii kuvvetlerle, bu devlete Karahanllar karsnda galibiyet salayarak, isbat etti ki, bu sebeple Seluklular'a Buhra-Semerkand arasnda Nr kasabas civarnda, yeni topraklar (yurt) verildi. XIV. yzyl tarihilerinden Hamdullah Mstevf "Seluklularn Mverannehir'e gelileri" eklinde vasflandrd bu hdiseyi 375 (985/986) ylnda gstermektedir. Nr blgesine gelen Seluklular Arslan'n emrindeki Trkmenler'di. Seluklular bu yeni muhitlerinde, Mvernnehir iin mcadele hlinde bulunan Karahanllar ve Smnler gibi biri Trk, dieri iranl byk ve tekiltl iki devlet arasnda, siyas maharet ve cesaretleriyle muvaffakiyetler salamay baardlar. 992 de Smn bakneti Buhara' yi zapt etmi olan Karahanl Bura Harun'un hastalna ilveten Ouz yardm sayesinde Mverannehir'e tekrar hkim olan Smn hkmdar Nuh II. b. Mansur'un lmnden (997) sonra Smn devletindeki devaml i karklklar (Faik, Eb Ali Smcr, Beg-tzn mcadeleleri) ve daha gneyde yeni ve kuvvetli bir devlet hlinde gelien Gazneliller'in Smnler aleyhin Horasan ilerine karmalar, Seluklular'n Mvernnehir blgesine kar olan ilgilerini arttrmt. Karahanl Nasr ligHan'n Buhara'y tekrar zapt ederek (Ekim 999) Smn devletini yktktan sonra Karahanllar'la mcadeleye giri-

250

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

291

en Seluklu ailesi mensuplarnn tadklar Yabgu, Yna^lnan, Bey vb. gibi unvanlar Seluklu idaresinde bulunan yeni hkmette eski Ouz devlet tekiltnn tatbik edildiini gstermektedir l&un md olduu kaynaklarda belirtilen -Seluk; bylece -dnya tesirinde' srekli teftirler uyandracak ulan Seluklu devletlerinin temelini atp, onu tekiltlandrdktan sonra, bir snr ehri olarak siyas ve tarihi ehemmiyeti daima takdir edilen Cend'de 1009'a doru.ld. . (ttfflKkrrien "hkmdarlarndan" birinin kz ite-evlenmi olduu rivayet edilen Setuk'un 4 olu vard: Mikri, Arslan (Jstit^suf, Musa. En byk olu olar>Mikft, babas hayatta iken bisavata lm (995'ten donra) olduu iK onun Htolu ar ve Turul dedeleri Seluk tarafndan yetitirilmitir. Ouz devlet tekiltna uygun olarak, yabgu -Unvann tayan Arslan, Seluk'tan sonra idare bana gemi, erken ld tahatimgolilan (985Jten sonra) Yusuf ynat unvan te ve inan n* van ald tahmin edilen ve bilhare yabgu olarak uzun mddet yaayan (l. 1064'ten sonra) Musa, Arslan'm yardmcs durumunda bulunmu, o srada en ok 17-20 yalarnda olmalar gereken JyBlHve anJtardeler ise, bey olarak Mvernnehir'e indikleri, zaman Buhara - Semerkand blgesi, stelik Gazneliler ile de anlama hlinde olan Karahanllar'n eline gemi bulunduundan, Karahanllar ile dorudan doruya karlama mevkiinde kalm oluyorlard. Fakat Karahanl Nasr Han Seluklulardan ekiniyor mmkn olursa kuvvetlerinden faydanmak maksadiyle, onlarla anlamak istiyordu. Bununla beraber, karlkl gvensizlik havas vard. Bu esnada Turul ve ar Beyler dier Karahanl hkmdar Bura Han'a mracaata karar vererek, onun arzusu zerine Tala havalisine gitmilerse de, orada Turul Bey'in Han tarafndan tevkif edilmesi aralarnn almasna sebep olmu, ar Bey'in iddetli bir basksnda Bura Han'n kuvvetlerini malp ve kumandanlarndan bazlar esir almas neticesinde, Turul Bey kurtarlmt. Bu hdise Mikil-oullarna bal ktlelerin iinde bulunduklar mkl durumu gsterir. Tekrar Mver-flnnehir'e dpdktecKlfiman da, Nasr Han'n 403 (1012/1013)'te lm zerine, Buhra'da hkimiyet kuran Karahanl ailesinden Ali Tigin'in mukavemeti ile karlatlsy., Bu srada Ke (Yeil-ehjr) ile Nahep sahralarnda oturan Seluklular' uzaklatrmak iin Ali Tii- Trkistan melik ve sultanlarna" mektuplar yazajak, yardm istemimi, siyas tazyik ve yer sknts altnda bulunan SeluMular'n ar Bey idaresindeki dou Anadolu'ya mehur akn (1018-1021) bu sebeple olmutur. an ve Turul Beyler, kendileri iin daha elverlf bahalar bulabilmek zere-, Hr keif seferi yapmak hususunda anlatlar \fa Turul Bey laarru2dari uzak sah* ralaref ekken aabeyi ar Bey, 3.000 kipk svari-kuvveti banda bat tetikametinde, Anadolu'ya doru hareket etfFJ Bizans snfrter eskiden ben onlarca malmdu. Daha 964 ve 96fe yfflannd Horasan'dan meniye blgesine gaza i$h kalabalk gnlller gelmilerdi. Bunlarn arasnda Trklerin de bulunduu, ar Beyfrt Azerbaycan havlisinde onlarla karlamasndan anlalmaktadr! ar Bey, Horasan ve Azerbaycan'dan geerek 1018 de "rzgr gibi uan atlar stnde uzun sal, yayl miferakjf Trfcmenleriie, Van gl etrafnda Ermeni VaspuraganklhrtopraktetfRdfJ)rrid ve karsna kan kuvvetleri bozguna uratarak, lkenin bat ksmn hkimiyet altna aldktan sonra, kuzeye, eddadler arazfenesd&ru yneldi; Nahfvan havlisinde, GOr-teivvetleri savaa cesaret edemeyerek ekildikleri Iift, asker cevelnlarda bulundu ve daha kuzeyde kert*

diini durdurmak isteyen Ani krallnn Bcn kalesi kumandan Vaak Pahlavun'nin kalabalk ordusunu tatbik ettii bozkr usul sava sayesinde malp etti. Trk tazyikinden dolay Vaspuragan kral Senekherim idaresinde Ermeniler'in yurtlarn terk ederek, orta Anadolu'ya gittikleri bu akn mnasebetiyle ar Bey btn Ermeni ve Grc memleketlerinde bir mddet kaldktan sonra, Mvernnehir'e, Turul Bey'in yanna dnd. Horasan'dan geli ve geiine Gazneli kuvvetleri engel olamamlard. ar Bey bu byk keif seferinin neticelerini, Barhebraeus (13. y.y)'un kaydettii zere, Seluklular'n, "Ermeniye blgesine gidebilecekleri, nk oralarda kenrtdtlerine mukuvemet edecek kuvvet bulunmad " eklinde kardeine bildiriyordu. b - Seluklular'n Horasan'a Geileri Ali Tigin, Arslan Yabgu ile ittifak hlinde idi. Ali Tigin'i destekleyen Arslan Yabgu'nun da kudret ve nfuzu artm ve o bir taraftan Karahanllar'n, dier taraftan Gazneliler'in dikkatini zerine ekmi bulunuyordu. Mvernnehir bu iki byk devletim hkimiyet turam tahrik eden br lke olduundan, Karahanft hkmdar Yusuf Kadir Han (lm. 1032) kardei M Tigin'in oradan atlmasn isterken, daha 40? (W1flfl017) senesinde kuzeydeki Harezm blgesini ele geimtf olan Gazneli Mahmd, hkimiyetini Mvernnehi^te doru yaymak arzu ediyordu. AB Tiin, 1024'te mevkiinden feragat eden Karahanfe "byk kaan" Mahsur yerine geen Yusuf Kadir Han' "byk kaan* tanmamak iin cephe ald bir srada, Sultan Mahmd'a da Mvernnehir ahlisinden Ait Tigin'den ikyet eden mektuplar gelmekte W. fier iki hkmdar Buhara blgesini bu huzur karc komudan kurtarmakta fikir birlii hlinde idler. Fakat onlar Arlan Yabgu ve Trkmenleri dndryordu. te bu sebeple Yusuf Kadir Han ile Suttan Mahmd arasndaki tarih Mvernnehir grmesi vuku buldu (1025). XI. yzyl tarihisi Gardz'yi gre, btn "iran ve Turan meselesinin" grld bu tantanal mlakatta, Kadir Seluklar'n kalabalk ve sava kimseler olduklarn, hkmdarlk peinde kotuklarn belirttikten sonra, onlarn hatt Gazneli devleti iin de tehlikeli bir duruma girmelerinden nce Trkistan'dan ve Mvernnehir'den alnpgtrlmelerini sultandan rica etti. Bunun zerine Sultan Mahmd, Trkistan ve Balhan dalar blgesinde on binlerce svariye sahip olduu mehur ok gnderme hikyesinden anlalan ve 'mertlii, saval, imek ve yldrm gibi avnn zerine dmesi dolaysiyle kendisinden btn Trkistan hkmdar ve Afrasyabllar'n korktuu Seluklu" Arslan' kurnazlk ve hile ile yanna Semerkand'a getirerek, tevkif etti ve Hindistan'da Klincar kalesine srd. 7 sene mahbus kald kalede nihayet len (1032) Arslan Yabgu'nun tevkifi hdisesi mhim neticeler vermitir: nce, adlar geen yerlerde Seluklu idaresi sona ermi ve basz kalan Trkmenler uraya buraya dalm, beyleri tarafndan Sultan Mahmd'a yaplan mracaat sonunda 4.000 hane kadar, uzak tehlikeyi sezen Gazneliler'in Ts valisi Arslan Czib'in iddetli itirazna ramen, Horasan'a nakledilerek, Nes, Bverd, Farve havalisine yerletirilmitir (Irak Trkmenleri). kincisi, tevkifinin cereyan eklini tasvip etmeyen Turul ve ar kardeler; ile Arslan'm oullar, yni Anadolu Seluklu devletini kuran kol, bu haksz muameleyi unutmamlardr ki, bunun Seluklular'n Gazneli-ler'den intikam almalarna sebep Olduu grlmektedir. ncs, Arslan'm tevkifi zerine, Seluklu tarihinde birinci plna geen ar ve Turul Beyler yolu ile imparatorluk hanedan Mikil nesline intikal etmitir.

252

TRK DNYASI EL KTABI TRK TARH 253

ar Bey'in dou Anadolu seferinden sonra Mvernnehir de W kardeine fuK ve itibarlar artm, kendilerine yeni HhafcJan^ilhassa amca ar Arstarfm tevkifinden sonra oalm, bylece onlar kudretli fctataruma ykselmilerdi. Kfendfleri Trkmenler'in JSIT babular olmakla beraber, tekilt gereince, dfer amcalar* Musa (Inan)'yi yabgu semilerdi. Gazneli Sultan Mahmd Mvernnehir merkatna geldii srada Buhra'dan kaan, fakat sultann aynimaemr mteakip tekrar yerine dnerek hkimiyetini devam ettiren Ali Tgirt, Arslan zamanndaki durumu muhafaza etmek dncesi SftrTurul ve ar Beylere eliler gndererek onlafm da vaktiyle Arslan gibi, Karahanl devletine "itirak" etmelerini" teklif etmi^. Fakat teklifin bir hileden ibaret olduunu sezen Seluklu reisleri taralncte^ipta Gazneli Mahmd'un evvelce yapt Horasan'a gelmeleri teklifinde olduu gibi, reddelilince bozmak ve onlar birbirlerirlrmek fti, frsat aram ve mnasebet mrmaa muvaffak olduu (Musa yabgunun olu) Yusuf'u, geni topraklar karlnda, Trkler'in yabgusu (nan Yabgu) tyin edip, Turul ve ar Beylere kar harekete geirmek istemiti. Yusuf buna taraftar olmaynca da, Ali Tigin emri ile, Karahanl kumandanlarndan Alp Kara tarafndan Seluklular'a yaplan bir basknda ldrld. Fakat bu ar hareketin intikamn Musa Yabgu ite birlikte Turul ve ar kardeler, ok gemeden Karahanl ordusunu malup ederek Alp Kara'y ldrmek suretiyle aldlar (Ocak 1029). Ancak, Ali Tigin btn kuvvetleri ile drt taraftan taarruza geerek verdirdii pek ar kayplar neticesinde Seluklular Harezm'e doru ekilmek zorunda kaldlar ve orada Gazneliler'in valisi bulunan Harezmah Altunta'n gsterdii blgede oturdular. Bu srada Sultan Mahmd'un lm (1030) ve yerine olu Mes'ud'un tahta gemesi ile, Gazneli siyasetinde vukua gelen deiiklik, yani Mes'ud'un Ali Tigin'e cephe almas, Seiukluler'n duri|* munun tekrar dzelmesine yardm etti. nk bakenti tehlike geiren Ali Tigfrv Seluklular'a yanamak mecburiyetinde kald gibi, GazhHter'e kar onunla anlam bulunan Trkmenler'in dostu yeni Hrezm valisi Harun da byk faydalar bekledii Seluklular'a fazlas ile itibar etmek lzumunu duymuta Bylece Gazneliler aleyhine l bir ittifak meydana gelmi oldu ki, bu devletleraras mnasebetlerde Turul ve ar beyler, Yabgu'nun Trkmenleri ve Ymalllar'n (%$% bal Trkrhenier) hep birlik halinde yer aldklar, Buhra-Harezm arasnda seyreden, Seluklu ktlesinin yeniden bir role sahip olmalar demekti. Fakat bu srada birbirini takip eden iki hdise Seluklular' bir tere daha ok mkl duruma drd. Bunlardan biri, eskiden beri Seluklularn ba hasm olan ve aralarnda "kadm bir kn ve kan dmanlnn hkm srd, -Ouzlann Baranl (Koyunlu) boyundan Yen-kent yabgusunun olu ve Cend hkimi- ah-melik tarafndan korkun bir baskna uranmalardr. Seluklulara adm adm takip eden ah-meBk ?jce yp,undan geerek, gafii avlad Trmenfer'den 7-8 000 kii ldrm (425 yl. Kurban Bayram.= Kasm 1034), bir hayli at ele geirmi ve esir almffi Perian hle gelen Seluklular, Harezm'deki yurtlarn terk ederefc Ceyhun'u gemek zorunda kurtar. Fakat, Seluklu desteini kaybetmekten korkan Harun'un rl?f E i?wi2^ W1!" dndter- 'kinci h<*se de, 1035 yl banda Ali Tjn m lmdr Mttefksz kalan Harun iini halletmenin Gaznelrler balLndan fk e T M ^T ^ T ^ ? " * me8elerr1n **"* snmez dmanlna veten Ali Tln ouMarnn da teayikine uradklar fm, skk durumda ancak Horasan'a geebilecek olan Seluklular olduu, Gazneli JS Ahmed b Abdls-Samed'n szlerinden anlaktadr. nk!^ durumu meydanda d:

Artan Yabgu'mffi tevkifinden sonra, Nes, Bverd ve Farve taraflarna geirildiklerini grdmz bu Trkmenler Kzl, Boa (Buka), Yamur ve Gkta adl reislerinin idaresinde idiler ve ksa bir mddet huzur iinde yaadtklan ve bu esnada Trkistan'dan gelen yeni ktlelerin veya ran'da dank hlde bulunan Trkmenler'in kendilerine iltihaklar ile oaldktan sonra, asayii bozucu inzibatszlklar gstermee balamlard. Blge halknn ikyetleri zerine, Sultan Mahmd'un emri ile Ts valisi Arslan Czib onlara kar harekete gemi ise de boyun emeyen Trmenler, zaman zaman Dihistan ve Balhan dalarna ekilmek ve tekrar kar darbeler indirmek suretiyle Gazneli kuvvetlerinin tam baar kazanmasn imknsz klmlard. Bu sebeple Sultan Mahmd bizzat sefere kmak zorunda kalm (1028) ve onlar Ribt-f-Ferve'de ar bfr malbiyete uratmt. Dalan* Tfcrkmenler'den Kzlllar ve Yamurlular (yni Kzl ve Yamur emrindekilere) Balhan ve Dihistan blgesine ekilmiler, bir ksm da Kirman'a inmilerdi. Sultan Mahmd'un, Horasan'dan karmakla beraber, kesin itaate alamad Trkmenler'i daima tehlikeli grd, kendi devlet snrlar dnda dahi onlar takip etmee almasndan bellidir. Kirman'a gidenler oradan sfahan'a geerek, Al'd-devle Kkye'ye iltica etmiler ise de, Sultan Mahmd'un siyas basks neticesinde, kendilerini ldrmek iin hazrlanan tertiplerden glkle kurtularak, bat istikametinde harekete gemilerdi. Bunlar Boa ve Gkta ile dier iki reis idi. Bununlar beraber, Sultan Mahmd ldkten sonra, yerine gemek isteyen olu ve o zaman Rey valisi Mes'ud, kuvvete olan ihtiyacndan dolay, yine Ouzlar'a mracaat ettiinden, Balhan'a ekildiini sylediimiz Yamur ile birlikte, Azerbaycan'a doru gitmekte olan Boa ve Gkta' tekrar Horasan'a davet etmiti. Bu trkmenler'den bir ksm, Kasm 1030'da Gazneli ordusunda Mekrn'n zaptnda yararlk gstermiler, Irak'ta, Hindistan'da, Lhor'da faydal hizmetler grmlerdir. Fakat Ouzlar'a hl da gvenemeyen Sultan Mes'ud'un, Trkmenler'i Gazneli kumandanlarndan Hcib Humarta'n emrine balama teebbs ve bu hususta Irak bakumandan Ta-ferr'a verdii emir ile onlar tazyike balamas, nihayet Trkmenlerinden ayr bulunan Yamur bata olmak zere Irak'a gnderilmi olan Ouzlar'dan 50 kadar babu'un Ta tarafndan ldrlmesi (1033 bahar) Mvernnehir'den mtemadiyen yeni iltihaklar ile artan Trkmen ktlelerinin intikam hissi ile ayaklanmalarna sebep olmu, bylece Merv, Tirmiz, Ts, Serahs, Nes, Bdgs, Bverd ve Dihistan blgesinde, bilhassa Yamurun olu idaresinde Horasan'n batsnda Gazneliler le mcadele alevlenmitir. Kendine kar Ceyhun tesindeki l ittifakn tesirlerine Horasan' kapamak maksad ile trl tedbirlere da bavurmak zorunda kalan Sultan MeS'ud ve#ri ve en byk kumandanlarn. eitli yollardan bu blgeye sevkedip kendisi de yola kt hlde tutamad Trkmenler Rey, Damgan havalisini alt-st ettiler ve fitler ile desteklenen Gazneli ordusunu bozguna urattlar, Ta' ve dier mhim kumandanlarn ldrdler. Bir Gazneli mukavemeti daha krdktan sonra (1034), Azerbaycan'a ynelerek, daha evvel oraya gelmi olan soydalarna katldlar. ar ve Turul Beylere gelince, yukarda sylendii gibi, onlarn yardm ile Horasan' zapta hazrlanan Hfcun'un ortadan kaldrlmas zor olmad; e bir suikast neticesinde ldrld (Nisan 1035) ve gerekten de Gazneli devletinin hem i, hem d mesele olarak dnmek mecburiyetinde kald en mhim hususun Seluklu-Trkmen meselesi olduu, bir kere deha anlald. Harun'un lm dolay-

254

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

255

siyle bir destekten mahrum kalan, ayn zamanda, bir yandan ah-melitfn, Wr yandan d&Ai ilgin oullarm tazyikler tnda bulunan, son baskn yznden hayli zayflam olan Sucuklular in, Gazneli devletinden tefti almakszn, Horasan'a gemekten baka are kalmamt. Turul ve ar Beyler, yanlarnda Musa Yabgu 1 kuvvetleri, Yallar (Yusuf YnaPm olu, Turul Bey'in ana bir vey kardei brahim Ytrtal ve kuvvetler) olduu hlde, 1035 Mays ayinde Ceyhun rman amak suretiyle ane topraklarna girdiler. Saylar azdi fakat Merv ve Nes'ya doru erleslike oalyorlard. Horasan'da kalm olan ksmen reissiz Trkmenler ve ayrca Harezmliler eski Seluklu lilesinin btr M fll mensubu etrafnda toplanmakta tereddt etmiyorlard. Seluklularn bylece Horasan'a geileri tarihin tnftim-hd'silerinden birini tekil etmitir. Zira Mri cesaret ve ecaati, dieri yfe-sek devlet adaml vasf ^-siyaset zekas ile tarihte hret yapan ar ve Turul kardeler en byk iki Trifc-islm siyas? teekklnden lkinin, Seluklu mparatorluum^ temellerini Horasan'd-'tmlardr. Seluklu babular Nes'ya geldiklerinde, Gazneliler'in Horasan vezirine mektup yazarak, yersizlikten mkl durumda olduklarn, burada kendilerine yurt verilmesi iin sultann nezdinde araclk yapmasn rica ettiler. Bundan byk tela kapldklar grlen Gazneli devlet erknnn derhal yaptklar toplantda, Sultan Mes'ud'un sratle onlarn zerine yrnmesi fikrine kar, o zaman 10.000 kiilik bir svari ordusuna sahip olduklar bilinen ve esasen gelimeleri, hazrlkl olarak ve dikkatle takip edilen Seluklular meselesini daha doru deerlendiren Gazneli vezirinin ihtiyat tavsiyesi yerinde grld. Bunun zerine Seluklular'a kar Nes'ya deil de, imdilik Nipr'a giden sultan, orada yine kendi fikrini tatbike giriti ve "btn Trkistan' zapta yetecek" bir ordu hazrlatt. Fakat Hcip Be-toJ kumandasnda harekete geen ve fillerle takviyeli bu ordu Nes sahrasnda Seluklular tarafndan ar bir malbiyete uratld (1035 haziraripr\ eon haftas). Seiuklular'n Gazne devletine kar kazandklar bu ilk zafer kendilerine byk bir gven salad gibi, burada bir devlet kurmak imknnn mevcudiyetini gsteren ilk almet olmutur. Nitekim zaferden sonra iki taraf arasnda "eliler" teat edilmi ve Gazneli devleti tarafndan Seluklular'a bir nevi muhtariyet tannmtr: Nes, Farve ve Dihistan vilyetleri Seluklu babuuna veriliyor, ayrca onlara hiTat, menur ve sancak gnderiliyordu (austos 1035). Fakat Seiuklular'n bununla fctifo etmedikleri, aknlarn Belh ve Sistan'a kadar geniletmelerinden, Harezmeh smail Handan ile siyas mnasebetler kurmalarndan ve Horasan'dan vilyet daha istemelerinden anlalyordu. Bunun zerine Mes'ud. TQ|Kmenler'i Horasan'dan bu defa tamamiyle karmak iin, byk bir ordu toplad. Fakat imdiye kadar da belirtildii zere, siyas grten uzak ve stelik de elenceye dkn bir adam olan Sultan Mes'ud, Gazne devletinin banda dolaan bu byk tehlike karsnda dahi muharebenin idaresini kumandanlarna brakp, kendisi Hindistan ftuhatna gidiyordu! Npr'da bulunan Gazneli ordusu bakumandan byk Hcib Suba, Hindistan'daki sultandan ald kefcin emir zerine Seluklular'a kar hareket etti ve Serahs yatanlarnda vukua gelen savata (1038 myiftnn 3.rmm% bilhassa ar Bey'in byk gayretleri ile, ar bir hteimete urad. Bu mm Seluklu zaferi Horasan krt'aen dorudan doruya Seluklu idaresine sokan keefrrneticli br savat. ar Bey Mervl, Musa Yabgu Serahe' Turul Bey ise Horasan'n baehri Nipr'u almt; ibrahim Ytotlto, nc ve temelle! sfa-

ti ile, Gazneli kuvvetleri taraf dan terkedilmi olan Nipr'a gelerek, halk ile yapt konumadan Seluklu babularnn teden beri srarla gerekletirmek istedikleri devlet kurma hedefine ulald ve bu devletin bana da Turul Bey'in geirildii anlalmaktadr. Merv'de "Melik'l-Mlk" unvan ile ar Bey .adna .hutbe okunurken, brahim Ynal'rt'es-Sultn-ul-Muazzam" Turul Bey adna hutbe okutmaa balad (mays 1038) Nipr'a haziran aynda parlak bir trenle Turul Bey girdi. Maiyetinde 3.000 atl vard. Kolunda, Trk hkimiyet almeti olarak yay tayordu. Sultan Mes'ud'un oradaki tahtna oturduu zaman, ehrin en sayl adam olan Kad Sid kendisine "Efendimiz" diye hitap etmiti. Derhal yeni Seluklu idaresini tekiltlandrmaya geildi ve etrafa memurlar tyin otundu ve eski Trk gelenei gereince ileride zaptedilecek mahaller, Turul Bey tarafndan dier Seluklu reislerine tevcih edildi. Abbasi halifesi el-Kaaim bi-emrillh tarafndan Nipr'a eli gnderilmesi Seluklular' hakl olarak memnun etti; zira bu halifenin Horasan hkimi ve btn Trkmenlerin ba olarak Turul Bey'i tanmas mnasna gelebilirdi.

e - Seluklu Devletinin Kuruluu


Horasan hdiselerini haber alan Sultan Mes'ud'un sratle harekete getii sralarda ar Bey Tlekan ve Faryb taraflarn zapta urayor, svarilerinden bir ksm da Belh kaplarnda grnyordu. Sultan 300 sava fili le desteklenen 50.000 svari ve piyadeden kurutu bir ordu banda Belh'e geldi ve hemen Serahs'a doru yneldi. Sultann kumandasnda ve devrin tarihisi Bayhak'ye gre "Btn Trkistan'n da mukavemet edemeyecei kadar byk ve tehizatt" olan bu ordu etraftan katlan yeni kuvvetler ile durmadan artyordu. ar Bey Serahs'ta idi. Turul Bey de Nipr'dan hareketle oraya gelmi ve Musa Yabgu ile birlikte Seluklu babular br araya toplanmlard. Emirlerinde 20 bin svariden kurutu bir ordu vard. lerinde muharebe etmek kararnda olan bilhassa ar Bey idi. Ramazan 430 (mays 1039) 'da balayan ve uzun sren muharebelerde Seluklular ypratma savalar yapmak zere, dank ekilde, llere ekildiler. Gazneli ordusu tarafndan sahralarda takip edilmeleri imknszd. Bu esnada Suttan Mes'ud Seluklular tarafndan boaltrtm olan Nipr'a girdi (kasm 1039).'Seiuklular'n yer yer ve devaml taciz aknlar arasnda Gazneli ordusunun sahra savalar iin yetitirilmesine alld. Bahar gelince, Seluklular yine ar Be/ki srarlar neticesinde ortaya kp, Sultan Mes\jd'u karlamaya karar verdHer. Sultann kumandasndaki Gazneli ordusu nnden yava yava Serahs'tan kuzeye, le doru ekildiler. Bu yoku* sahada btn kuyular bozuyor, arkalarndan gelen ve faslasz ara hcum ve basknlar ile sarstklar, aa-yukar 100.000'lik orduyu susuz brakyorlard. Nihayet Seluklular Merv yaknndaki Dandnakan hisan nnde muharebeyi tabut ederek, 3 gn boyunca btn iddeti ile devam eden savata Gazneli ordusunu korkun bir hezimete urattlar ve byk ksmn imha ettiler (7-9 ramazan 431 22-24 mays 1040), hazineleri ve pek ok silah, malzeme ele geirdiler. Sultan Mes'ud, maiyetinden 100 kadar atl ile kaabildi ise de Hindistan'a giderken yolda kendi adamlar tarafndan ldrld. Bu, Seluklu stikll sava idi. Artk Cend'e geldikleri yllardan beri sregelen etin mcadelelerden sonra, emellerine kavumular, Horasanda mstakil bir devlet kurmaa muvaffak olmulard.

256

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

257

-Sultan Turul Bey: Muharebenin son gn cuma namazndan sonra yaptklar toplantda, Turtl Bey Seluklu devletinin sultan iln edildi. O devrin deti gereince, civarJ^pmdarlara fetih-nmeler gnderildi. Daha sonra ayn ay iinde Mevr'de akdettikleri ve Turul Bey'in konumas ile alan byk kurultayda mhim kararlar alnd. Bu kararlar gereince, Turul Bejfo imzasn tayan bir mektup, Seluklu elisi Eb Ishk'uf-Fukk ile, Badad'a gnderildi. Halifeye hitap eden bu mektupta Son durum arz olunuyor ve Horasan'da adaletin tesis edildii, hak yolunda yfncei, Emr^-mminn'e olan sadkat beffiHliyordu. Yine alnan karar tatbikatndan olmak zere, lke ve ileride zaptedilecek memleketler Seluklu hanedanna mensup babu arasnda taksim edildi: Seffi^ve Belh ehirlerinin dhil bulunduu Ceyhun ile Gazne arasndaki blge, merkez Merv olmak zere, Melik'ul-Mlk ar Bey'e ve+terat merkez olmak zere, Bst ile Stfn havalisi MUMiYabgu'ya venWve sultan sfft ile bakenfftiprtla kalan Turul Bey, frak blgesini ald. Hanedann ikinci derecedeki zasndan brahim Ynal Kuhistan'a, Kutalm (Arslan Yabgu'nun olu) Curcan ve Dmgan'a ve ar Bey'in olu Kavurd, Kirman havalisine tyin edilmilerdi; bunlar Sultan Turul Bey'in emrinde idiler. Seluklu ftuhat bu esas zerinde devam etti: Yabgu Keln (byk yabgu) diye anlan Musa 5.000 svari ile Herat' zaptettikten sonra, 1040 senesi sonunda Sstan'a giden ve orada kasm 1041'de hkimiyetini kurarak Yabgu adna hutbe okutan (Yusuf Ynal'n olu ve brahim Ynal'n kardei) Ert, Seluklular'a tbiiyetini arz eden Sstan hkimi Ebu'l-Fazl ile birlikte, blgede ve Bst havalisine tama-miyle hkim oldu ve oray Seluklular'a balad. 1054 ekiminde Sstan'a gelerek Hind Denizi sahilindeki Mekrn blgesini de Seluklular'a balayan ar Bey'in olu, YktTnin bu blgeye hutbeyi babas adna okutma teebbs, Turul Bey'in mdahalesi ile durduruldu. Muizz'd-devle ve Fahr'lmlk lkaplar ife anlan Musa Yabgu, 1064 ylnda Sultan Alp Arslan'a kar saltanat dvasna kalkt iin snd Herat kalesinde yakalanarak, sultann huzuruna gfirildl. Alp Artan bu byk amcasn affetmi, bir mddet kendi yanna alkoymu ve daha sonra ona Mzendern' ikt etmitir. Sultan Turul Bey'in Harezm seferi esnasnda, Kirman'a kaan Cend hkimi, mehur Seluklu dman ahmelik, Erta tarafndan yakalanarak, Turul Bey'e gnderilmitir. Sistan'da Seluklu hkimiyetinin yefc lemesinde byk gay'rtler sar/eden Erta Tabes'de bir suikast neticesinde ldrld (440= 1048/1049). Kirman'a gnderildiim sylediini ar Bey'in olu, Kara Arslan Kavurd 1041'den itibaren boralarda Buveyhler'e kar faaliyete gemi ve emrindekr Trkmen kuvvetleri iddetli mukavemetle karlam ise de, bizzat kendisinin kumanda ettii 5-6.000 kiilik svari kuvveti ile Kirman'm kuzey blgesi ten Serdsr'e girmi {J81:balar4v:^ihayet ba ehre kapanan Buveyh? Ab Klicr'n naibimden ehri tesm aJmifi Kirman'n gney blgesindeki dalk Germefr'i de, ekiya Kuf8 ve Kfec reislerim bi* basknda kltan geirmek suretiyle, kurtarm bylece btn Kirman' Seluklu hkimiyeti altna sokmutu. Kendiliinden tbiiyet arzeden j#femz emirlii zerinden ,^ii Arabistan yarmadasndakfc&lmman'l Seluklu idaresine balamakla geni bir lkeyi ele geirmi bulunan Kavurd, kk kardei Alp Arslan'm Seluklu tahtna kmas zerine saltanatta hak iddias ile isyan etti

ve Alp Arslan'n Kafkas seferini yanda brakp, sratle Kirman'da grnmesi neticesinde, sultandan af ricasnda bulundu ve affedildi. 469 (1067) senesinde tekrar isyan ettL Alp ArslaYm olu Melikah'm veliaht olarak adn hutbede okutmak istemiyordu. mparatorluk kuvvetlerinin Kirman'a gelmesi zsrine anan diledi ve tekrar affedildi. Alp Arslan lrken yapt vasiyetler arasnda. 460 (1068)'tan sonra Fars'a hkim olan Kavurd'un elindeki lkelerin sk kontrol altnda tutulmas da vard. Kavurd, Melikah suttan olunca, Rey ehrini ele geirerek kendi sultanln iln etmek zere harekete gti. Melikah ve NtercVi-mlk^ idaresindeki kuvvetlerle yapt Hemedn civarndaki savata (15 mays 1073) malp oldu, yakaland ve daha fazla karklklara meydan vermemek iin, gizlice kendi yaynn kirii ile boduruldu. Melik ar Bey de Seluklu devletinin dousunda kendisine ayrlan lkeleri zapta girimiti. 1040 sonbaharnda kuatt mhim Belh ehrini, Gazneli ordusunu malp etmek suretiyle ald. Mteakiben Czcn, Bdgs, Huttaln s dier Tuharistan ehirlerine hkim oldu. 1043 senesinde, Turul Bey ile birlikte, Harezm seferini yapt. Blge Seluklu devletine baland. ar Bey 435 (1043/1044)'te hastaland zaman, lkesi olu Alp Arslan tarafndan korunmutu. Yeni Gazneli kuvvetlerinin malp edilerek uzaklatrlmas Alp Arslan'in kazand ilk baar olmutu. Sonra Tirmiz ve civarn zapteden ar Bey btn bu blgelerin idaresini Alp Arslan'a tevdi etti. Alp Arslan, idaresindeki lkeleri almak iin gelen Karahanl Arslan Han' geri pskrtt ve Karahanl hkmdar ar Bey ile yapt anlamada ad geen blgelerde Seluklu hkmranlm tand. ar Bey'in Gazne'yi zaptetmek iin yapt neticesiz teebbsten doan uzun sreli mcadelelerde bilhassa Alp Arslan byk yararlklar gstermi, 1050 sonbaharnda Fars blgesini alarak, buradan Buveyhler'i uzaklatrmtr. Nihayet 1059'da tahta kan yeni Gazneli sultan brahim ile ar Bey arasnda sulh yaplmtr ki, iki devlet arasnda Hinduk dalarn snr izen bu andlama 50 yl kadar devam etmitir. Seluklularn balangcndan beri, hayrt* verici cesareti, byk kumandanbk kabiliyeti ile devletin kuruluunda birinci derecede rol oynayan, zeksn ve siyas thatasrrlU stnln takdir ettii kk kardei tftjl Bey'in devletin reisi olmasna fiza gsterecek kadar mahviyet sahibi ulan an Bey Sori hdiselerden sonra hastaland ve 70 yanda olduu halde Serahe cehrinde vefat tB (safer 453 fftert 1060). Naat,dahasonra Alp Arsfer* tarafndanMerVdfeyaptmtentrbeye nakledildi. Anadolu Seluklu liesinin dndaki btn Seluklu hnedalarnn atas oto an Bey'in Hatice Arslan adl kz halife el-Kaaim bi-emrillh 9e evli idi. Seluklu devletinin hkimiyeti bylece dou, kuzey ve gney ynlerinde yaylrken, batda da Turul Bey'in idaresinde geni lde ftuhat gelimekte idir Turul Bey bizzat gittii Taberistan, Curcn havalisini devlete balar ve oralardaki Bvendl ve ziyr {Vam#h1| hanedanlarn tbiiyetine alrken [433 = 1041/ 1042) ibrahim Ytnafr ranl an mhim merkezlerinden olan Ray1! aaptecHp, buray hareket ss yaparak, BerdrdH ve arkasndan .Cibl blgesinin balca ehri Hemedn'rKftkuyelerden Almt, Buras 41045/1046) 'de kesin olarateBlukk*lar'a Intteal etmitir. .1042'de Rey'e geldii zaman brahim Ynal taralndan trenle karlanan Turul Bey, Nibr'u brakarak, ithat sahasna daha yakn olan Reyi bakent yapt ve ehrin imr edilmesini emretti; arkasndan Taberek, Kazvn, Ista-

258

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

259

han, Dihistan ve havalisini, buralarn mahall hkimlerinden bazlarn tbiiyetine kabul etmek, bazlarn yerterinderc'karmak suretiyle, Seluklu devletine balad ve brahim Yaratl ve Kutalm idaresinde sevkettii ordular Dfoever, Karmsn ve Hulvn' zaptetditer (1042/1048). Buveyhiefin elinden laan bu blgelerde Sultan Tual Bey ve brahim Ynal adlarna hutb& okundu. brahim Ynaf Kinkveir, Sermac. kalesi ve ehrizr'u aldktan sonra, Tual Bey'in emri zerine, Azerbaycan'a gtti. Turul Bey'den nce ve o sralarda Trkistan'dan yeni gelen Tfiflmenterth buralardaki harektnn nlenmesi iin halife el-Kaaim bHemrHlh tannm slm hukuk bilginlerinden, eA!km'us-suitniye* yazar, Kaa2i'l4uzt el-MverdFyi Turul; Bey n^dine gndermii. Eliyi 4 fersah mesafeden hrmetle karlayan Turul Bey ona "askerlerinin" pek kalabalk olduunu ve mevcut topraklanfttft kfi gelmediini sylemiti. Yukarda "Irak Trtemenlef^ olarak andmz ve Boa, Gkta v.b. gtoi babularn idaresinde bulunan Ouzlar'n bir ksm Van blgesine (Vaspuragan) girdiler ve Erzurum'a kadar olan sahada "kartal gibi sratli" atlar zerinde dolatlar. Dier Ouz ktleleri ise, Diyr- Bekr istikametinde Mervnler arazisine, Meyfrikn (Silvan), Mardin blgesine ve Cizre'ye kadar ilerlediler; bir ksm da Sincar, Nusaybin ve Hulvan havalisine girdiler. Fakat bunlar Mervnler ve Musul hkimi Ukayler tarafndan durduruldular; ar ziyat verdiklerinden, oradan Azerbaycan'a yneldiler, Ara nehri ile Murad suyu arasnda arptlar. Dier bir ksm Trkmenler de, Taberistan zerinden, Kafkaslarda doru ilerleyerek Erran blgesine girip eddadler ile birlikte. Ermeni topraklarna aknlar yaptlar. Grcler ile savatlar. Bizans tarihinin mehur ahsiyetlerinden "Bulgarokton" diye tannan imparator Basileios II. (lm. 1025) zamanndan beri Bizans imparatorluunun takip ettii douyu ilhak politikas sonralar da devam etmi ve imparator Konstantinos Monomakhos (1042-1052) Ermeniler'i ve Grcleri bask altnda tutmak ve aknlar durdurmak iin, Trkler'e kar harekete geerek, br yandan Anpye, Wr yandan da edddier'in merkezi Dvin'e kadar ordu sevkeyiti. Bizansln bu suretle kar koymas zerine, Sultan Turul Bey, brahim Ynal ile birlikte Irak- Acem ftuhatnda bulunan Kutalm' byk bir ordu banda Azerbaycan'a gnderdi. Bu harekta Musa Yabgu'nun olu Hasan da katlmt. Seluklu kuvvetleri Gence nnde Bizans oclysunu bozguna uratt (1046) ve arkasndan Pasinler'in fethine girie Hasan, oradan gnye indii zaman Gfc;kral Liparit Humandasndaki Bizans-Ermeni-Grc ordusu tarafndan pusuya drlerek ehit edildi (1047). Yalnz kalan Kutalm'n Gence muhasaras da netice vermeyince Sultan Turul Bey yukarda ehrizr blgesinde grdmz brahim Ynal' Azerbaycan valilii ile, Bizans'a kar gnderdi. Kutalm da ona katld. Seluklu ehzadeleri Erzurum ovasna kadar ilerlediler ve nce Erzurum ehri yanndaki by* ve zengin Eften {Karfe-&zen, bugnk Kara2> ehrini zaptetdiler. Bu srada, imparatorun emriyle, Uparitl-idaresideW btn/ Grcistan ve Abhaz kuvvetleri ile takviyeli Katakalon kumandasndaki 50.000 kiilik Bizans ordusu Pamm ovasna gelmi bulunuyordu. ki ordu Hasankale nlerine karlat. Sava Bizans ordusunun hezimeti ile neticelendi. Esir edilen on binlerce kii ve ok sayda kumandan arasnda Grc kiral Liparit de vard8 eyKtt 1048). Erzurum igal edildi. brahim Ynal, bata Liparit olmak zere, esirler ve ganimetlertftey'e Turul Bey'e gtrrken, Trkler Van Gl yaknlarndan Trabzon'a kadar olan sahada yaylmlard*. S*luk1ular'frr Bteand*

lar'a kar kazandklar bu ilk ve byk Pasinler zaferi sebebi ite Bizans imparatoru Monomakhos Turul Bey ile anlamaya mecbur oldu. Turul Bey'e zengin hediyeler getiren Bizans elisi, fidye karlnda, Grc kraln kurtarmaa alyordu. Turul Bey, fidye almadan erbet brakt Liparit ile birlikte bar mzakerelerini yapmak zere, Bizans bakentine kendi elisi erif Nasr'd-din b. smail'i gnderdi (441-1049/1050). Yaplan anlamaya gre, imparator Monomakhos stanbul'daki harap olan camii tamir ettirerek ime kandiller astrm, halifenin gnderecei imam tarafndan be vakit namaz klnmasna ve orada Turul Bey adna hutbe okunmasna msaade etmitir. Ancak, yllk vergiyi kabul etmeyen imparator endie iinde dou ehirlerinin surlarn ve kalelerini tahkime balamt. imdiye kadar Seluklu devletinin kurutu ve gelimesinde byk hizmetlerini grdmz brahim Ynal, bilhassa Bizans'a kar kazanlan zaferden sonra, Irak- Acem, Elceatre ve Azerbaycan'n kudretli simas hline gelmiti/ Turul Bey'den Cibl blgesinin kendisine terkini telep etti, fakat sultann karsnda tutunamaya-rak, snd Sermac kalesinde teslim olmak zorunda kald; affedildi ve yine Cibl ve Azerbaycan blgelerinin bana getirildi. Bundan sonra Turul Bey sfahan'a giderek, feuray Badad Buveyhfleri*n6 meyleden Kkye ailesinden, bir yl sren muhasaradan sonra, alm ve kuvvetlerinden bir ksm da Hzistan blgesini igale balamt. i' Buveyh hkimiyeti, el Melik'r-Rahm Husrev Rrz'un idaresindeki Badad dnda, her tarafta yklmakta, bylece Irk Acem'den sonra Fars, Ahvaz, Hzistan ve Elcezre Seluklu hkimiyetine girmekteydi. 1054 sonlarna doru, Musul hkimi Ukayller'in elinde bulunan Karmsn'de Turul Bey adna hutbe okunmutu. Bu srada Turul Bey Azerbaycan zerinden Dou Anadolu'ya bir sefer daha tertip etti. Bilindii gibi, Seluklu devletine yllk vergi demeyi reddetmi olan imparator, Grc kiral Bagrat tarafndan da desteklenen bir Bizans ordusunu Gence'ye gndermi ve oray kuatmakta olan Kutalm Tebriz'e doru ekilmek zorunda kalmt. Kutalm'n sonra Kars'a hcum ettii sralarda, 1054 'de, Azerbaycan'a gelen Turul Bey, Gence ve Tebriz'de kendi adna hutbe okutmak suretiyle, Revvdler'i ve edddler'i itaate aldktan sonra Bargiri (Muradiye)'yi zaptedip, Urfal Mateos'a (11. yy sonu) gre "ate fkran kara bulut" gibi gelerek Erci'i ald ve mstahkem Malazgirt kalesini kuatt. Burada kendisine iltihak eden tbiiyeti altndaki Diyr- Bekr Mervn kuvvetleriyle Erzurum'a kadar ilerledi. Trk kuvvetlerinin oruh ve Kelkit vadilerini ele geirdikleri bu srada, brakt kuvvetler tarafndan kuatlmasna devam edilen Malazgirt'e dnd. iddetli hcumlar fayda vermedi. Seluklularn mancnklarnn Rumlar tarafndan yaklmas neticesinde, k da yaklam olduundan, Turul Bey bakenti Rey'e gitti. Turul Bey, Anadolu'ya kar yannda kalabalk kuvvetler bulunan, ar Beyin oQlu YkutTyi memur ederek, onu Azerbaycan'a gnderdi. Ykul ve malyyetindeM Trkmen beyleri, blgedeki Bizans'n hretli generali Nikephoros Bryennios'a ramen, aknlarna devam ettiler. Sultan Turul Bey, i' Buveyhler'in tazyiklerini artrmalar, Husrev Rrz'un raz'da alev hutbesini ikme etmesi, hilfet merkezinde daima Msr Ftmleri tarafndan desteklenen bakumandan Arslan'ul- Bessr'nin Seluklu taraftarlarn takibe balamas dolaysiyte ve halife el-Kaaim bi-emrillh'in daveti zerine Badad'a yneldi. Sultan yannda veaM AmdHtt-mlk'l-Kndr olduu hlde, fit-lerin de bulunduu ordusu ile Badad'a yaklatka huzursuzluu artan Bessr

260

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

261

nihayet Msr' durumdan haberdar ederek, Badad'dan kuzeye doru ekHdi. Buveyh hkmdar* ei-Melik'^Rehm, Turul Bey'e itaatim bildirdi. Badad'da ve snn slm dnyasnda taltoenin Seluklu Sultan Turul Bey adna okunmasn emreden eMteaim b*-emriilh parlak bir tren ile karriamaa hazrland Turul Bey'den hilfet merkeziriegifmesi iin izan ricasnda bulunan bir nezaket mektubu ald ve Turul Bey 25ramazan 447{t?cak 1055)'de Badad'a gird.akat ertesi gn ehirde kan fcrir kargaala Kerh mahallesinde oturan iilerin karmas fle durumun ar bir ekil almas zerine, siler te'dip edildi ve Turul Bey tarafndan eMtfetfk'r-Rahm. HUBN*-Aruz ve adamlannrt*yakalanmas ve hapsedilmek B, 120 yldan fazla bin zamandan beri ftkm sren ?"i Buveyh devltftl sona erdi. Turul Bey Iumandan Ay-tigin'i Badad'a ifana {vali) tyin etti. para bastrd. Halfeye, eskisine 50.000 dinar ve 500 "kor" buday ilvesi ile, yllk tahsisat ayrld. Sonra, Badad'da kendisinin yaptrd sarayda halifenin hetjiye ettii, kymetli talarla ssl, bir altn taht zerinde oturan Sultan Turul Bey bylece Badad ve Seluklu Ouziar'nn yayld Irak- Arap memleketlerini kendi devletine balam, ayn zamanda Abbasi halifesini himaye etmek yoluyla snn slm dnyasnn mdfaasn da zerine alm bulunuyordu. ar Bey'in kz Hatice Arslan H-tun'un el-Kaaim bi-emrillh ile evlenmesi sayesinde de hilfet ailesi ile Seluklu hanedan arasnda balanty kuvvetlendiren bir akrabalk kurulmu oluyordu. Arslan'l-Bessr'nin Ftmler'den ald yardmlarla Rahbe'de kuvvet toplamas zerine ona kar gnderilen Kutalmrfn yenilmesi (1057 ocak) Turul Beyi sefere zorlad. Ayn ay iinde harekete geen brahim Ynal ve Yakut? ile birlikte sultan Musul'a ynelince Besstf SuriyeVe 'kat. Sincar ve Cizre hcrh ile aftncfr: Mervn hkmdar le Hille hkimi bir kere daha itaatlerini bildirdiler. Turul Bey, Musul ve Sincar havalisini brahim Ynal'a tevd ederek, Badad'a geliinde hilfet veziri tarafndan byk bir trenle karland. Hatife tarafndan hilfet sarayna davet edUdi ve burada 6ltan Turul Beyin islm leminin mdafaasn deruhte edi-ini merulatran bir tren yapld. Btn Seluklu devlet ricalinin ve hilfet erknnn hazr bulunduu bu trende Turul Bey keftdfaini hilfet tahtnn yannda, hususi? surette hazrlanm tahta oturan ve teekkrlerini ifade eden halifeye hrmetle mukatebe etti. Bundan sonra el-Kaaffm K-emriilh sancaklar, hfFatlar verdii TuMil Bey'e tac giydm ve altn kri kuatarak onu "Dounun ve Batnn1^ fcrndarf Sn etmi (26 zHRftde 449 = 25 ocak 1058) ve ona Eb Talip kh^eslU* ItOKr'd dny ve'd-dn kebfhr ve Yemn- emMwrrfiln^^1rtwBin veriTtjfr. Bylee Is^t dnyas zerincteki hkimiyeti tasdik edfmif olan Turul Bey ayn zamanda yeryznn dnye$ hkmdar iln edilmi bulunuyordu. B durum, bir yandan RHi kaldrmak, bir yandan da batya doru ftuhata devam etmek hususunda Turul Bey'in dnce ve siysetini tamamiyie takviye etmekte idt. Su ari-da, Kutalrru'n kardei ReftWgin'in Hzistan'dak?. fannn bastrlmasndan sonra brahim Ynal'm da emir almakszn Musul'dan ayrlarak eski blgesi Heme-dn'a gitmesi zerine. Musul blgesi Bessr'nin istilsna uraynca, oraya ikimi bir sefer yapan Turul Bey, Nusaybin'e kadar ilerledii zaman, vazifesinden izinsiz ayrlmas halifenin aracl ile cezalandrlmayan brahim Ynal'n Ftimler ve BessrTnin de tesiriyle aktan aa isyan ettii haberi zerine geri dnd ve si ehzadeyi takibe balad. Fakat, sevildii bir blgede olduktan baka, kardei Er-ta'n Muhammed ve Ahmed adlarndaki oullarnn askerleri ile de hayli kuvvet-

lemnfcg olan Ibranim.Ynal karsnda msbet netice alamayan Turul Bey Badad'dan yardm sterken, ar Bey'in outtentu: Horasan'dan Alffc'Jftalan' Mte* man'dan Kavurd'u, Anadolu hududundan da Ykut'yi sratle yanna ard ve Rey civarndaki savata (1059) si orduyu malp etti. Esir alnan Ahmed ile Muhammed ldrld ve ibrahim Ynal da kendi yaynn kirii ile boduruldu^ Turul Beyin meguliyeti srasnda yeniden harekete geen Arslan l-Bessr , Badad'a kadar ilerlemi, halifeyi Badad'dan kararak hutbeyi Ftimler adna evirmi, ezan i tarznda okutmu, Basra ve havalisini zapta girimi, fakat Turul Bey'in muzafferen Badad'a gelmekte olduunu renince kamt. Badad'a ulaan Turul Bey, BessrTden kurtularak dnen halifeyi karlayp katrnn dizgininden bizzat ekerek, onu sarayna gtrd, makamna oturttu ve Sav-tigin, Hu-m&Miglrt, Gm-tigin ve Erdem gibi byk kumandanlann dahil bulunduu kalabalk bir ordunun banda derhl Bessr'yi takibe kt. Hlle'de yakalanan Bessr kuvvetleri malp edildi ve kendisi ldrld (ocak 1060). Hdise, Badad'da ve srml slm leminde byk bir sevin yaratt. Bu srada Turul Bey'in pek sevdii ve devlet ilerinde nfuzu olan zevcesi ld ve Turul Bey hatife el Kaaim bi-emriilh'n kzyla evlenmek istedi. Nikh austos 1062'de kyld, fakat evlenme ii ile pek fazla megul olunamad. Esasen yalanm olan Turul Bey bu srada isyan eden Kutalm ile uramak mecburiyetinde kalmt, ibrahim Ynal ile. i birlii yapm olan Kutalm onun malbiyetinden sonra, kardei Resl-tigin ile birlikte saltanat dvasna devam ederek, Gird-i kh kalesine ekilmi ve vezir Amd'l-mlk tarafndan kuatlmt. 3u srada Badad'da bulunan ve byk enliklerle dn yaplan Turul Bey Rey'e dnerken hastaland ve bir daha kalkamad. Nihayet 8 ramazan 455 (4 eyll 1063)'te 70 yanda olduu hlde vefat etti. Rey'deki trbesine gmld. Adaleti ve dindarl btn kaynaklarda belirtilen Turul Bey zeks ve siyas grlerinde-ki isabet ile Seluklu ailesi iinde temayz etmi, bu sebeple Seluklu devletinin ilk sultan olmu ve 25 yl sunan saltanat esnasnda temelini att Byk Seluklu mparatorluu'nun Yakn-douda din? anlamazlklar giderici, asayii yerletirici vasf ile de sarslmaz bir siyas teekkl olarak gelimesini tamn etmitir. Bu itibarla Turul Bey Trk ve slm tarihinde sekin bir yer tutmaktadr. d - Saltan Alp Arslan: Sultan Turul Bey'in ocuu yoktu. Bundan dolay o, kardei ar Bey'in olu Sleyman' veiiahd gstermiti. Vefat zerine Kutalm' muhasaray brakarak acele bakente dnen vezir Amd-l-mlk, Sleyman'n sultanln iln etti. Fakat, hkmdarl kardeine brakmak istemeyen Alp Arslan vali bulunduu Merv'den yetiemeyince, kendi adna Kazvn'de hutbe okutan (Yusuf Ynal'n olu ve ibrahim Ynal'n kardei) Er-Sun (Er-basgan?) ve Erdem'in yardmlar ile duruma hkim olmaa alt, Sleyman gszd. Bu arada ordu banda Rey'e gelerek kendisini sultan iln etmi olan Kutalm, Alp Arslan ile Damgan civarnda karlat, malp oldu; kaarken atndan dp ld, kardei Resul -tigin de esir edildi. Alp Arslan Rey'de 7 cemziyelevvel 456 (27 nisan 1064) 'da tahta kt, 36 yandayd. Amd-l-mlk' azlederek yerine Merv'de iken kendi veziri bulunan Nizm'l-mlk' hkmet bana getiren ve yksek devlet makamlarnda deiiklik-

262

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

263

ler yapan Sultan Alp Arslan,ttltuhata dewam etti. Esasen Azerbaycan'daki Trk kte leteri Bizan&'a kar, hareket hflindeydi. Trtaefifler kollar hlinde Ermjrum, Ahfat, Mu ve civarna kadar sokulmular, Malatya ile ark-Karahisar (Kolania)' ele geirmiler, UriaV ku^rnbr, dier taraftan Kzlrmak blgesine kadar ilerleyerek, Sivas' zaptemiler (1060^ ve imparator Konstantinos Dukas'n gnderdii Bizans kuvvetlerini (1061) de malp etmibrdi. Dnar, Kapar, Cemcem, Tu-tigin, Slar-i Horasan ve dier babularn idaresinde hareket eden btn bu kuvvetler Ykut'nin emrinde olup, klar Azerbaycan'a dnyorlard. Sultan Alp Arslan 1064 baharnda Azerbaycan'a hareket etti, kendisi Erran'da Lori kk Ermeni kralln itaate aldktan sonra, Grcistan'a girerken, yannda bulunan olu Melikah ite vezir Nizm'l-mlk de Ara nehri boyunda Srmari (Srmeli ukuru)'yi ve kiliseleriyle mehur mstahkem Meryem-nin kalesini ve civarlar zaptetdiler. Olunun baarsndan ok memnun olan Alp Arslan, onlar da yanma alarak, Sepd-ehr'i hcum ile ele geirip, arkasndan Bagrat hanedannn bakenti olup Bizans'a bal buluna/ ve Rumlar tarafndan mdafaa edilen, surlaryle mehur, Ani'ye yrd ve iddetli hcumlarla bu ehri zaptetdi (16 mart 1064). Sonra huzura gelip tbiyet arzeden prens Gagik ile birlikte Kars'a girdi. Ani'nin fethi slm dnyasnda byk memnunluk yaratm, her tarafa fetjhnmeler yazlm, bizzat halfe Alp Arslan'n baarsn belirten, ona ve mcahitlerine teekkr eden bir beyanname ner etmi, sultana "Eb'l-feht" unvann vermi ve bu byk sefer Bizans mparatorluunu Alp Arslan ile anlama teebbsne mecbur etmitir. Rey'e dnen Alp Arslan, Kavurd meselesini hallettikten sonra, Men/e gtti ve orada olu Melikh' sonralar Terken Htn (Celliye] diye mehur ve Mefikah zerinde ok nfuzu olan bir Karahanl prensesi ile evlendirdi. Sonra oullar m akrabalarn lkenin eitli yerlerine "melik" tyin etti. Buna gre, ftfiyar amcas Musa Mzendern'a, kardei Sleyman Belh'e , dier kardei Ityas Tuharstan ve Saganiyan'a, oullarndan Arslan-ah Merv'e, Arslan Argun Harezm'e, Togan-af? Herafa'melik" olmu, Erta'n iki olundan, Mes'ud Bagur'a ve Mevdud Isfizrk gnderilmiti. Daha sonra dier olu Ayaz, Sleyman'n yerine Befrfte, Tutu S$ ye'de, Bribars Herat'ta, Arslan Argun Hemedn ve Sve'de bulunmulard. 1065'te dou seferine kan Sultan'*lp Arslan Ceyhun'u geerek Trkistan'a girdi. Hazar Denizi kenarndaki Manklak'ta Kpak reisi ile savaarak*OTu itaate mecbur etti ve sonra byk babas Seluk'un mezarn ziyaret etmek Oz^mt Cend'e yneldi. Tbiiyet arzeden Cend hkimi, sulth Sabrtfda hediyelerle karlad. Ziyaretten sonra Harezmlri rftfkezi Grgen zeHhden MerVe drtftri (Mays 1066) Suttan Afp Arsteh'n bu ilk Trkistan seferi ile eski atalar kesinin Mvernnhlr'e komu taraflar Sluklu devaine balan*. Sultan Ni^pOr; yaknlarnda 'cennet-1 ldan bir rnek olan Radgn'a gelerek, olu Melikah'm vefiadllk trenini yaptrdJ ve ayn yl ortasnda (Temmui 1066) Nipur'a gttf. AN kasndan Kirman meliki Kavurd'urrson isyanmda batran (1067) ve KirmarYd* raz'a doru hareketle Istahr kalesini tbiiyete alan Alp Arslan, artk bundan sonraki btn gayretlerinibtf cephesine, yani Trkmen kuvvetlerinin faslasz olarak aknlar* devam ettikleri 'teOrta-Asya'dan kalabalk kitteter hlinde buralara deta akan Trkler sebebiyle, zaptedilmesi zaruret hlini alm olan Anadolu zerine teksif etti.

e - Malarzgirt Meydan Muharebesi: Uzak bozkrlardaki yurtlarndan bir daha dnmemek zere gelerek , Seluklu hizmetine giren ve bu devletin uurlu svk ve idaresi altmda Bizans snrlarna ylan Trkmen ktlelerinin, stelik yayla Iklirttf ve bol otiaklariyfe kendi yaaylarna son derece elverili hayat artlarndaki Anadolu'ya el koymak istemeleri kadar tabi br'tey olamazd. Turul Bey zamanndan beri Azerbaycan ve Erran'da Bizans'a bal Ermeni, Grc ve Abhaz tfk^arterimn malp ecfamesi ve Gence, Ani, Kare gibi muhitti strateji merkezlerinin ele getirilmesi te orta ve kuzey Anadolu'ya doru aknlar orasr hayli kolaylam oluyordu. Yine bu yllarda m-tigin, Afin, Ahmedah, Siar-i Horasan fbi bey ve kumandanlarn idaresinden Trkmen boylar, Seluklular'a tbiiyeti kabul etmi kk Arap hkmetlerinin sraland gney snrlarndan Anadolu ilerine akmaktayd. lk bakta intizamsz eteler tarafndan yaplm gibi grnen bu aknlar hakikatte babo olmad gibi, esas gayede sadece ganimet elde etmek deildi. Sultandan emir alan Trkmenler'in hcum noktalar gayet iyi tertiplenmi, gidecekleri ehir ve kasabalar, urak mahalleri tesbit edilmiti.Turul Bey'in, Alp Arslan'n dikkat ve srarla tatbik edegeldikleri aknlarn daha ziyade askeri ynden ehemmiyetli yollarla, kalabalk Bizans kuvvetlerinin barna kaleler civarnda teksif edildii, tahrip mfrezelerinin mmkn mertebe az kaypla dman asker ynaklarn dalmaya altklar, erzak depolarna, harb malzemelerine kar faaliyet gsterdikleri, sultann umum talimatna aykr davrananlarn ar takibata uratld bu harektta btn faaliyetin belli pln dahilinde yrtldn ortaya koymaktadr. Nihayet kendilerine yeni bir yurt edinmek mecburiyeti ite savaan Trkmenler'in ruh durumlar da unutulmamak gerekir. Sultanlar hassa ordulariyle imparatorluun baka cephelerinde megul bulunurken, Trkmenler ve aknclar, eski Trk harp uslne uygun tarzda, dman yormak, direnme noktalarn hrpalamak, ahliyi yldrmaktan ibaret, gelecek istily kolaylatrc vazifelerini yapyorlard. Kk apta, fakat faslasz olarak, yllarca sren hazrlk devresinin tek hedefi Anadolu'yu atmak ve onu Trk yurdu haline getirmekti. Bylece 1071'den nceki yllarda, bri dikkati ekmeyecek derecede ufak gruplar halinde grlen TGVkmen ktieter, dieri de eski parlaklnn artyle geinmee mecbur bir heyl, yni Bizans mparatorluu olmak zere iki kuvvet kar karya gelmiti. Hdiselerin gelimesi M kuvvetten birinin dierini mutlaka yok etmesini zarur klyordu. Ya Bizans btn dou snrlar boyunca ykselen ve serpintilerini kendi iinde hissettii bir istil n mahvedecek, yahut Anadolu zerine gelen kuvvet oradaki devleti tamamen ezecekti. Malazgirt sahras ferinin bu kesin mcadelesinin vukua geldii yer olmutur. Bizans, yaklaan tehlikenin pek farknda deil gibi idi. mparator Konstantinos Dukas'n lmyle (1067), onun olu adna, yerine geen imparatorie Eudoxia zamannda Dou-Roma dahil? karklklar iinde bulunuyordu: Sarayda menfaat esasna gre kurulan gruplarn yersiz mdahaleleri yznden sarslan imparatorlukta ordu iyice ihmale uram, bilhassa eyaletlerdeki ve bu arada Anadolu'daki asker birlikler yiyeceksiz ve parasz braklmt. Bunlar kendi lkelerini yamalyorlar, halk soyuyorlard. 1067'de Malatya'ya kadar gelen Afin idaresindeki Trkmenler'e kar duramamlar ve onun Kayseri'ye aknna engel olamamlar; Kilikya taraflarnda dolaan Trkmenleri pskrtmek zere gnderilen general Nikephoroe Botaniateafcuvvetteri, muharebe etmeden, dalmlard. Trk basksnn

264

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

265

artmae imp&ratorieyi idarenin bana Wr erkei getirmee mecbur etf/flb o asl bir aileden olup, Sardika (Sofya) dukal^amanmda Peenekleyr'e kar baarlar kazanan Romanos Diogenes'i, hkmet darbesi teebbsnden sulu bulmasna rappen, kendisine koca seti; bylece Diogenes 1 ocak 1068'de irr^arator iln edildi. Diogenes cesareti, atlganl, asker kabiliyeti; len imparatorun kardei Caesar loannes Dukas ile birlikte, Dakas'n tatan mahrum braklan oullarnn taraftar feyselof Mikhael Psellos dnda btn Bizans tarihileri taralndan belirtilmektedir. Fakat yine ayn kaynaklara gre, Romanos marur.kendine gveni fazla, dalkavukluktan holanan bir adamd. Memleketini bara kuvuturmay birinci vazife sayan yeni imparator, tahta kndan iki ay kadar sonra, mart 1068'de Franklardan, Uzlar'dan, Makedonyallardan acele toplad ordu ile sefere kt. Maliyenin bozukluu dolaysiyle askerleri erzaksz ve silhszd. Fakat uzun zamandan beri ilk defa ordunun banda bir imparatorun bulunuu kayda deer bir hdise tekil ediyordu. Diogenes bu. seferinde Kayseri-Sivas-Divrii-Toroslar-Haleb yolunu takiben gneye inmi, Menbic'i zaptetmi ve k aylarnda stanbul'a dnnde byk trenle karlanmt. Ancak imparator bu dolama esnasnda ne Nik sar'n Trkler tarafndan tahrip edilmesini, ne de onlarn Ahlat ssnden hareketle t Eskiehir yaknlarnda Amorion'a kadar sokularak, bu mehur ehri yamalamalarn nleyememiti. Diogenes ertesi yl, 1069'daki, ikinci seferinde Kayseri, Palu ve Sivas blgelerinde harektta bulunmu, fakat ald esirleri ldrten imparatorun nnden muntazaman gerileyen Trkmenler'e kar herhangi bir baar eld edemeden bakentine dnmt. Nitekim bu sene, Bizans ordular Anadolu'da iken, bir aknc grup Kayseri'yi yamalada gibi, dier mfrezeler de, general rtbesi ile Malatya kumandanlna tyin edilen Ermeni Philaretos'u kaarak imparatora snmaya mecbur etmi, baka Trkmen aknclar da memleketin ortasndaki i AnatolfltB eyletinin merkezi zengin ve nfusa kalabalk Konya'y tahrip etmiler ve Kilikia geitleri Kataturias tarafndan tutulmasna ramen; gney yolu ile Haleb'e ularra muvaffak olmulard. 1070'te tekrar muharebeye hazrlanan Diogenes, saraydaki muhaliflerin tesiri Pe, seferden alkondu. Yerine yola kan dou ordular bakumandan Manuel Komnenos Sivas civarnda Er-Sun tarafndan malp ve beraberindeki Nikephoros ile birlikte e$r edildi. Ouz Yva boyunun banda bulunan bu Trk kumandan, Seluklu ailesinden olup, Alp Arslan'n enW tesi idi ve saltanat dvasna kalkt iin, sultann emri ite Afin tarafndan tpHpi ediliyordu. Esir Manuel, nzik durumunu farkettii siyi Bizans'a gitmeye ikna ederek, onu stanbul'a gtrd. Afin bu nnasebetle Phrykia blgesine girmi, Denizli yaknndaki Honas (Khonae) ehrini yamalayp, tahrip ettikten sonra, aknlarn Marmara sahillerine kadar uzaHut. mparator Diogenes'' faal durumuna ve uzun cevelnlarina ramen Anadolu'ya TOrk hcumlar gittike artyor ve daha uzak blgelere yaylyordu. MOhimrakta, btn bu hdiseler boyunca teebbsn dataWWMer elinde bulunmas idfc Trkler'i yok etmek, veya gerilere pskrtmek maksad ile sefere kan Diogenes programm tatbik edemiyor beklenmedik yerlerde anszn ortaya kan aknca dolaysiyle sk sk ytr^teitirmeye mecbur kalyordu. Anadolu'nun ypratlmas siyasetini, sabrla takip eden Sultan Alp Arslan her gn biraz daha hedefine yaklamakta di.phesiz bu hdiselerin zoru le Romanos Diogenes meseleyfcfctejden halletmee karar verdi ve kalabalk blror-du banda, Trkleri Anadolu'dan srmek ve arkasndan ran'a yryerek Selouklu bakentini zaptetmek azmi ile, yola koyuldu (13 mart 1071)

O sralarda Alp Artan Suriye seferine km bulunuyordu. Grld zere temel siyasetinden biri olan Ftmler ile mcadele tesirini gstermekte ve Seluklu devleti kuvvetini arttrdka, eitli slm lkelerinde eskiden olduu gibi Abbas hutbesi ikme edilmekte ve Seluklu sultannn hkimiyeti tannmakta idi. 1070 senesinde Mekke emri slmiyetin iki byk merkezinde, Mekke ve Medine'de hutbeyi el-Kaaim adna okutmaa balamt. Ayn yl iinde Msr'da iktidar mcadelesine girien Hamdniler'den Nasr'd-devle, rakipleri Emr'lcy Bedr'l-cemi ile dier kumandanlara kar Alp Arslan'dan yardm istedii ve onu Suriye'yi zapta tevik ettii zaman sultan, ana siyaseti icab, hemen harekete geti. Azerbaycan'dan gneye inerken, dou Anadolu'da Ermeniler tarafndan korunan Bizans'n mstahkem kafesi Malazgirt'i bir hcumda zaptetti; M eyfarikn (Silvan), mid (Diyarbakr) ve havalisini tbiiyetine ald. Bizans elindeki Urfa'y uzunca bir kuatmadan sonra, vakit geirmemek maksadiyle, yoluna devam ederek , Haleb'e indi. lk Bizans elisi orada yanna geldi. Sryni tarihisi Barhebraeus'un rivayetine gre, Anadolu'da yry hlinde olan imparator, Malazgirt ile Ahlat'a karlk, Menbic'i Seluklular'a brakmay vdediyordu. Halbuki Trk istil yollarnn zerinde bulunan Malazgirt ve Ahlat, Anadolu ftuhat bakmndan fevkalde mhim mevkilerdi. Sultan msbet cevap vermedi. O zaman bat Anadolu'dan dnen Afin'den ald, Bizans topraklarnn hi bir yerinde cidd mukavemet unsurunun mevcut bulunmad yolundaki rapor kendisini takviye etml. Haleb hkimi Mird-sler'den Mahmd'u huzuruna getirtip; *>radan am'a yrd srrada, imparator idaresindeki Bizans ordusunun dou Anadolu'ya lerlediini haber ahr almaz, derhal gef dnd (? nisan 10T^ nk o na kadar Anadolu'nun ftuhat bakmndan olgunlamasn bekleyen sultan, artk Bizans'n karabilecei son ve en kalabalk kuvvet ile hesaplamak zamannn geldiine inanmt. mparator Diogenes uzun hazrlklardan sonra, yzbini aan bir ordu Be, Anadolu kiralarnn ynak yeri olan Sakarya kylarna gelmi, burada yeniden tertip ve tanzim ettii ordusunda baz tensikat yapm, bu arada kendilerine gvenemedii Nikephoros Botaniates ve benzerleri gibi deerli kumandanlarla ter ksm askerini stanbul'a iade etmiti. mparatorluk ordusunun arln 3.000 araba tayor, bunlan takip eden trl muhasara letleri arasnda, islm kaynaklarnda etraflca tasvir edildii zere. 1-200 kii tarafndan kullanlan muazzam bir mancnk bulunuyordu. Btn belirtiler imparatorun kesin netica almak maksada gttn ve mmkn olduu takdirde, ran'a kadar ilerlemei tasarladm gstermekte idi. Sivas'a gelen Diogenes, Alp Arslan'n Suriye'den, ayrtcfepn reninc bir harp meclisi toplayarak yaplacak ileri grnt. Onun gururunu okamakta menfaat umanlar Seluklu devletten merkezine yfOm^* teklif acByorlar; fakat Mikaphoros Bryennios ve loseph Trakhantotes 8** tecrbeli ve ihtiyatt kumandanlar memleketten uzaklamann tehlikeB olaca^nu nihayet Erzurum'a kadar gidilebilicelni, lzumlu tedbirler alndktan sonra sultan orayartmenln hatt etraf tahrip ederek, Trk ordusunun iaesini gletirmenin uygun olacan Heri sryorlard, imparator bu tavsiyeleri dinlemedi ve Iran iine dalmak niyetiyle Erzurum'a geldi. Kendisine olan gveni dolaysiyle ordusunu paralamaa balad, franklar ve Uzlar'dan 10.000 kadarm irakhaniotes ile Norman eflerinden Urseilus kumandasnda, geilecek yollarn emniyetini salamak vazifesi 8e, Ahlat'a evketi; 1* ksmn da, Abhazlar'a yardm bahanesi ile fakat hakikatte ordusuna erzak temin

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

267

ijn kuzeye gnderdi. Geri kalan kuvvetleri le Malazgirt1 yrd. Yolda Ermenistan ve Bcezre birlikten kumandan Basilakes Magistros maiyetindekilerle imparatora iltihak etrnitiiO civardaki teans kumandanlarndan Leon Debatanes, yazd bir mektup ile imparatora, sultann korkarak Badad'a doru ekildiini bildiriyor ve Basilakes de bu haberin doruluunu tasdik ediyordu; Vaka Alp Arslan Musul stikametinde Herlemi di; fakat bu, onun Bizans'tan ekindiinden deil, muharebeye iyice hazrlk yapabilmek ve BitHs zerinden Malazgirt* ulamak bakmndan o yolu daha elverili saymasndan ileri geliyordu. Diogenes nisbeten zayf bir kuvvetin koruduu Malazglrtl teslim olmaya zorlayp, aman vermesine ramen, mdfleri ldrttkten sonra, zaferden emin bir hlde, ordusundan ayrd dier bir paray, Basilakes emrinde, Ahlat civarnda hcuma urayan kt'alarna yardma gnderdi. Basilakes kuvvetleri ile sultann ncleri arasnda ilk arpma vukua geldi (24 austos). am' zaptetmek zere yeter sayda asker brakan Alp Arslan, Haleb'den ayrl dktan sonra, grld gibi, nce douya ynelmi gerekli sava hazrlm ya parak ve kuvvet tedarik ederek kuzeye dnm ve Diogenes'in Malazgirt'! tehdit ettiini haber alnca yryn hzlandrmt. Cebr yry esnasnda at ve de velerin ou lm, bilhassa Frat' geerken arlklardan bir ksm harap olmu tu. Bu sr'at ile fazla kuvvet tamann zorluuna ilveten, iae gln de he saba katan sultan, Turul Bey zamanndan beri hizmet gren yal ve yorgun Irak- Acem kt'alarn terhis ederek, az sayda, fakat gen ve din bir ordu ile Ah lat'a ulatktan ve veziri Nizm'l-mlk', memleketin dier blgelerinde kmas muhtemel herhangi bir karld nlemek veya harp sahasna taze kuvvetler gn dermek zere, kars htn ve ehzadelerle birlikte Hemedn'a yolladktan sonra, Bizans ordusunun durumunu renmek iin, bir svari birliini ileriye sevketmiti. Bylece Trk ordusunun ncleri ile Bizans kuvvetleri arasnda vukua gelmi olan, yukarda sylediimiz arpma Trk zaferi te neticelendi. Seluklu svarileri kendilerini hl Ahlat garnizonuna bal, mahdut miktarda asker zanneden ve im paratora da yl bildirmi olan Basiiakesff malp ve esir ettiler. Imparafor tarafnda hemen ona yardma gnderilen N. Bryennios da yaral hlde ekilmee mecbur oldu. Bu ilk baarda ele geirilen ganimet arasnda kymetli bir ha, b-. yk zafere almet saylarak, Badad'a halifeye ulatrlmak ^are Hemedn' da bulunan Nizm'l-mlk'e gnderildi. Kaan Bryennios'dan izahat alan Diogenes, Malazgirt'ten hareket ederek Ahlat'a doru ve Malazgirtln 10-12 km. yaKnndaki Zihva sahrasna geldii zaman, bu vadiye hkim tepelerin Trk nifrezeler tara fndan tutulduunu grd ve olduu yerde kararghn kurdu. O gn akam karan lndan itibaren Trk okular Btoans ordusunu tacize balamlar ve gece dj-. man kararghna kadar sokulan kk svari gruplar, aralksz hcumteiriyte,' onlar takatsiz drmlerdi. 26 austos 1071 cuma sabah Trk ve Bizans ordu 3HJI lar kar karya mevzi alm bulunuyorlard. ^ ki ordu arasnda sayca fark bykt. Kappadokia, Phrykia ve Elcezre kuvvetleriyle Balkan eyletleri askerlerinden baka, Ermeniler'den, Grcler'den ve cretli Frank, Norman, slav, Uz ve Peenekler'den kurulu Diogenes ordueu, ou piyade olmak zere, 100.000'den aa deildi. Fakat, sadece ktte sava yapabilen bu ar hareketli ordunun eidi zmreleri arasnda tam bir anlama ol-

madii gibi, kumandanlar iinde de zaferle alkas olanlarn says azd. Daha 26 austos gnnn erken saatlerinde Peenek ve Uz kt'alarndan mhim bir ksm, kendi saflarn terk ederek, soydatan olan Seluklular tarafna gemilerdi. Diogenes yabana askerlerin durumlarndan phelenerek, ordughnda kalan z ve Peenekler'e "tendi usllerine gre" sadkat yemini ettirdi ve nceden Ahlat'a sevketnrii olduunu grdmz Trakhaniotes ile Frank Urselius'un geri dnmelerini emretti, Fakat bu iki kumandan, sultann Ahlat'a bizzat geldiini anladklar zaman, kuvvetleri ile birlikte Frat'a doru ekilmi bulunuyorlard. Buna karlk, 4.000 hassa askeri ile birlikte yeknu 15-20 bin tahmin edilen sultan ordusu (Ibn'lCevz, 20.000; Sibt, Ibn'l-Adm, Ahbr, Ibn'l-Esr, 16.000; Imd'd-dn 14.000; Ibn Munkiz, 13.000) Sleyman-ah, Mansur, Gevheryin, Porsuk, Bozan ve SavTigin gibi sekin kumandanlarnn idaresinde meakkatlere tahammll ve ou bozkr muharebe usulnce yetimi, ok atmakta mahir ve her birinin ayrca birer yedek at bulunan, seri manevra kabiliyetine sahip svarilerden kurulu idi. Herhalde buna Artuk Bey, Tutak ve dier Trkmen beylerinin emrinde ayn derecede etin ye aknlarda iyice pimi Trkmen birliklerini de ilve etmek lzmdr. Disiplin altnda hareket etmesini bile* sTrk birlikleri arasnda anlamazlk da yoktu. Mterek gaza fikri ve Anadolu'yu ele geirme gayesi onlar birletiren unsurlard. Anadolu'ya yneltilmi tahrip seferleri devamnca dima taebbs ellerinde-tutmu olan Trkler, son hesaplama saatlerinde de duruma tamamen hkim bulunuyorlard. Alp Arslan byk muharebeyi mslmanlarn mbarek gn cumaya tasadf ettirmi ve ordusunun maneviyatn takviye iin, Abbasi halifesi aracl ile, islm dnyasn deta seferber hle getirmiti. Btn camilerde cuma hutbesinde okunmak zere, el-Kaaim'in hazrlatt, metni Ahbr~d-Devtet'is-Selukfye?de kaytl dua her tarafa gnderilmiti. ki gn nceki arpmada sultann imam fakh Eb Muhammed b. Abd'il-Melik'il-Buhr'nin zaferin kesin olduuna dair mjdesi btn orduya duyurulmutu. Alp Arslan, darbeden nce, son bir bar teklifinde bulundu. Fakat kad Ibn'l-Mahleban ile kumandan Sav-tigin bakanlnda gnderdii hey'eti iyi karlamayan imparator, sultann anlama isteini onun muharebeden kand eklinde anlayarak, mzakerelere ancak Seluklu bakenti Rey'de balanabileceini sylemi, hatt sfahan'da klamak ve hayvanlarn Hemedn'a gndermek niyetinde olduunu da aklamt. Bir slm mchidi olarak, sultann bar teklifinde bulunmas tabu idi. Ancak alnan red cevab ordudaki sava azminin artmasna yardm etti. atma saatini cuma vaktine kadar tehir eden sultan, hep birlikte klnan namazdan sonra beyazlar giyinmi ve kokular srnm olarak, askerlere yapt hitabede: ehit derse, vurulduu yerde gmlmesini, idare adamlar ve kumandanlarn olu velahd Melikah'a tbi olmalarn vasiyet ettikten sonra, bir hkmdar olarak deil, bir er gibi, devlet ve din urunda dceini, savamak istemeyenlerin ekilip gitmekte serbest olduklarn Hn etti; kendisinin, ordudaki herhangi bir erden farkl bulunmadn gstermek zere, atnn kuyruunu eliyle balad ve n saflarda arpacan belirtmek maksadiyle de ok ve yaym brakarak, kl ve topuzunu ald. Bu esnada Bizans ordughnda da dini trenler yaplyor, ilhiler syleniyor, ellerinde renkli bayraklar ve byk halarla saflar arasnda dolaan asil-zdeler ve ordu papaslar askeri tecie gayret ediyorlard, leden az sonra her ki taraf muharebe nizmn almt. W parator merkezde idi, sol kanadna Anadolu birliklerinin banda Kaopadokial Aleates'i, sa kanadna Nlkephoros Bryennios emrindeki Rumeli kt'alarn

268

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH------------------------------------------------------------------------------------------***

yerletirmi, Geaser loannesto olu Andronikos'u geride yedek kuvvetlerin banda brakmt. Alp Arsian ise, ordusunu drt ksma ayrd. Bunlardan daha kalabalk Skisini muharebe sahasnn yanlarndan tepelerde pusuya yatrd, dmann gerilerini tutmakta vazifelendirdii nc ksm da msait mahallerde mevzilendtrdi ve kendisi Diogenes'in karsnda mevki ald. lk olarak Trk merkez kuvvetleri, okularn himayesinde hcuma geti. Bu czi kuvveti bir anda ezmek hevesine den Oiogenes btn ordusu fle kar taarruza kalkt ve ekilmee balayan Trk-4er1 takip etti. Alp Arsian tarafndan maharete tatbik edilen sahte ffc'at baanl olmu ve ordughndan hayli uzaklaan imparator, akama doru, pusularn bulunduu yere kadar gelip dayanmtk Trk ordusuna umum ftcum emri verildii zaman hatasn anlayan imparator ekilmee alt ise de, Bizans ordusu cepheden, yanlardan ve dman ordugh istikametinde sarkan svarilerle geriden sarlm ve bir ember iine alnmt. Yedek kuvvetlei.kumandan Andronkos, imparatorun faydas* ekilme gayretini maiyetindekilere bozgun eklinde gstererek kamaa teebbs etmi ve bu, Ermeni kt'alarnn da uzaklamasna sebep olmutu. Karanlk bast sralarda Bizans ordusu gittike daralan ember iinde imha edilmi bulunuyordu. Yaral olarak esir edilen Diogenes, yakalanan kurmay heyeti ile br iikte, sultann huzuruna getirildi. Srf taktik bakmndan Bizans yenilgisinin sebepleri phesiz yalnz Uz ve Pee-nekler'in sultana katlmalar (Attaleiates, Mateos), yahut Ermenilerin kamas (Sryn Mikhael), veya imparatoru sevmeyen Andronikos'un muharebe meydann terki (Bryennios, Zonaras), deildi. Diogene'in muharebeyi idarede gsterdii beceriksizlik (Psellos) millerden biri olarak zikredilebilir ise de, asl sebebi Alp Ars-lan'n dikkatli '3ir sevk ve idare ile tatbik ettii sahte ric'at, pusu ve uzak muharebe esasna dayanan bozkr sava usulnde ve Trk ordusundaki maneviyat yksekliinde aramak daha dorudur. Alp Arsian Diogenes fle uzun uzun konutu. Kaynaklarmzda belirtildiine gre, sultan imparatorun bar mzakerelerini reddini tenkid etmi, Bizans ordusunun asker hatlarn v/mf ve nihayet ona, nasl bir muamele beklecfiini sormutur: Diogenes'in, ya ldrlecei, yahut zincire vurularak telm lkelerinde dolatrlaca veya pek zayf ihtimalle, affedilip bir naip sfat ile, memleketine gnderilecei cevab zerine, sultan onunla dostluk kuracan bildirmi, onu teselli etmi ve tahtta kendi yanna oturtmutur. Bylece Trk sultan merhamet, tidal ve insanlk duygularnn bir rneini daha vermi oluyordu. Alp Artan, kendisi ile bir ittifak anlamas yapt Diogenes'i bir hafta kadar husus adrda bir hkmdar gibi misafir ettikten sonra, maiyetindekiler ve dier esir asilzadeler ile birlikte, bir Trk svari kt'asnn muhafazasnda, memleketine iade etti ( 3 Eyll 1071). Metni elde bulunmayan anlamann kaynaklarda tesadf edilen baz raddelerine gre, imparator, fidye olarak bir buuk milyon altn vereoek* ayrca mr sene 360.000 altn deyecek ve Bizans imparatorluu iinde mevcut btn mslman esirleri serbest brakacak, lzumu annda sultana asker kuvvet gnderecekti. Arazi meselesine gelince, sultan; Malazgirt, Urfa, Menbi ve Antakya'nn dolaylar ile birlikte, Seluklularda terkini istemi, teklifleri kabul eden Diogenes, arazi devrinin kendinin ancak tac ,*nuhafaza ettii tt kdirde mmkn olacana aret etmiftL.Alp

Arsian Karaharrifar'a kar Douya hareket etmezden nce, Bizans topraklar giren Diogenes, stanbul'da Konstantinos Dukas'n olu Mikhael'in imparator iln edildiini rendi ve bilindii gibi, imparatorluk salhiyetleri alnan Diogenes, Mikhael'in ordular tarafndan Sivas'ta ve Adana'da malp edildi, yakaland, gzleri oyuldu ve kapatld manastrda zdrap iinde ld; bylece anlamay tatbik gleti. Mttefikinin ldrlmesi Alp Arslan' anlama hkmlerini silahla gerekletirmee zorlad ve hakl olarak o, Kutalm-oullar ile Trkmen beylerine Anadolu'nun zaptna emretti. Zamann Bizans tarihii Bryennios'un Trkler'i bar bozmakla sulandrmas doru deildir. Aristages, Mateos, Zonaras gibi o devir tarihilerinin belirttikleri zere, savan tekrar balamasndan tek sorumlu, Diogenes'i ve onun ile alkal her eyi unutmak isteyen, gerei grmezlikten gelen Bizans olabilirdi. nk, batan beri anlattmz artlar altnda, Anadolu iin yaplan meydan muharebesinde Alp Aralan gibi bir hkmdarn toprak telebinden feragat etmesi beklenemezdi. Kl hakk olan anlamay yrrlkte tutmak iin kuvvete mracaat mecburiyetinde kalnm ise, bu galip tarafn bavuraca en tabu hareket saylmak lzm gelir. Bu nnasebetle kaydetmek yerinde olur ki, Alp Arslan'n aknclar ba bo brakt, Bizans'la ilgilenmedii rivayeti.ile, esasen o zaman halifelik yannda, siyas teekkl olarak, bir de Bizans mparatorluunun bulunmas dncesinin Dou leminin zihniyetinde yaad, hatt Anadolu'nun fethinden sonra dahi Suttan Melikah'n, imparator Aleksios ile dostluk kurabilmek iin, btn Anadolu'yu Bizans'a terke hazr olduu v.b. yolunda baz Batl aratrmaclar tarafndan ileri srlen iddialara Byk Seluklu mparatorluunun gerek din ve asker ehresi ve o devlet nazarnda Anadolu'nun tad ehemmiyet karstnda fazla bir kymet vermek doru deildir. Bizans'n Trklere kar kard son ve kuvvetti ordunun Malazgirt ovasnda imha edilmesi ile Bizans mdafaa eddi yklm ve Sultan lp Arsian islm ve Bat dnyasnda byk akisler uyandran bu zaferi ile Trk yurdu hline gelecek olan Anadolu'nun mukadderatn tyin etmitir. f Byk Seluklu mparatorluu: . Malazgirt zaferinden sonra. Sultan Alp Aralan, Karahanl hkmdar ems'lmlk Nasr Han ile o srada Harezm'de bulurun melik llyas arasndaki sava sebebi ile tertipledii Mvernnehir seferi esnasnda esir edilen bir kale kumandan tarafndan hanerlendi. Bylece ecaati ile mehur ve Trk ve telm tarihinin en sekin smalarndan biri olan bu byk hkmdar 25 kasm 1072'de vefat etti. Merv'de gmld. 45 yanda idi. Eb uc knyesini, Adud'ud-devle lakabn ve Burhn-u emr-il-mminn unvann tayordu. t. Byk Suttan Melikah: Alp Arslan'n, Trkler'deki malm hkimiyet telkkisi dolaysiyle kmas kuvvetle muhtemel karde kavgalarn nlemek iin, velahdliini birok kereler teyit ettirdii ve evvelce Kafkas cephesinden baka Harezm, Hzistan, raz ve sfahan'da bulunduu bilinen ve tecrbeli erlerden kurulu 15.000 svarilik bir kuvvetin banda bulunan olu Melikah sultan ln edildi (25 Kasm 1072). Tahta k srasnda balca tesiri yapm olan Nizm'l-mlk vezirlikte brakld. Sultan Melikah h kmdarltnn ilk iki ylnda snrlan mdafaa ve babasnn tahmin ettii i

270

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

271

kavgalarla urat. Karahanllar ve Gazneliler'in hudutlar* tecavz ettiklni 1072* 1073 knda amcas Kirman me Kavurd, Melikah'n saltanatmtenrnam, ieyar etmi. Sultan, Nizm'l-mlk'n tavsiyeleri ite, lnce Kavurd'u <mllp ve esir etti (15 Mays 1073). Bu baar Melikah'n memleketteki durumunu kuvvetlendir* ve hilfet makamnca da saltanat bundan sonra tastik edildi. Sonra douya sefer yaparak Karahanllar' memleketten karan Melikah'n Sav-tigln kumandasndaki kuvvetleri Semerkand'a kadar ilerledii zaman, ems'l-mlk Nasr af diledi. Dier taraftan Harezmahlar'n atas Anu-tigin ile Gm-tigin Bilge kumandasnda gnderilen ordu Gazneli hkmdar Zahr'd-devle brahim'i sulha mecbur etti. ki hanedan arasnda akrabalk kuruldu. 2. Anadolu'nun Fethi: Bu gaileler ortadan kaldrldktan sonra, imparatorluk merkezin? tsfahan'a nakleden Melikah'n geni lde ftuhat balad. Malazgirt savandan sonra lkesine gnderilen Romanos Diogenes'in lm zerine, Alp Arslan'n Anadolu'nun fethi hakknda verdii emir tatbik ediliyordu. Kutalm'n oullar Sleyman-ah, Mansur, Alp-Ug, Dolat maiyyetlerindeki kuvvetler ile, Artuk Bey ve Tutak v.b. gb Trkmen reisleri de kendilerine bal Trkmenlerle Anadolu ilerine doru hareket hafinde idiler. Bu faaliyet artk geici bir istil olmayp, tamamiyle ele geirme, bir vatan kurma mahiyetini tayordu. Trk kuvvetlen her gittikleri yerde koruma tedbirleri alyor, igallerini geniletiyor ve eitli blgelerden batya doru ilerliyordu. Bizans mparatoru Mikhael VII. tecrbeli nzn, ayn zamanda amcas loannes Dukas sayesinde tacm muhafaza edebilmi, mehur ailelerden Komnenoslar'la aray dzeltmi, hatt teyzesinin kzn Izak (Isaakios) Komnenos'la evlendirmek suretiyle salam bir birlik kurmaya muvaffak olmutu. Memleket mdafaasn kuvvetlendirmek iin, Trkler'e kar kullanlmak zere lmezler (Immortel) ad ile yeni birlikler tekil edildi. mparator dou ordular kumandan tyin ettii Izak Komnenos'u Trkleri geri atmakla vazifelendirdi. Izak'n yannda, sonra mparator olan, kardei Aleksios da bulunuyordu. Sergzeti ve disiplinsiz drt yz kadar cretli Frank'tan kurulu maiyetiyle Frank savalardan Urselius'un iltihak etmesiyle takviye gnen Bizans ordusu Orta Anadolu'ya hareket etti. Kappadokia (Kayseri)'ya geldikleri zaman, bir Frank askerini cezalandrmak isteyen bakumandan Izak'a kar Urselius cephe ald ve btn kuvvetlerini toplayarak, Sivas'a doru yolland. Rastlad kk bir Trkmen mfrezesini bozdu, yoluna devam etti. Geceleyin onun ordughtan ayrlmasna engel olamayan Izak, ertesi gn siyi yakalatmak zere kardei Aleksios Komnenos'u takibe gnderecei srada, bir Trk ordusunun yaklamakta olduu duyuldu. Trkler teden beri savalarda keif iine fazla ehemmiyet verdiklerine gre, Urselius ile biraz nce arpan kuvvetlerin ar? kadan gelmekte olan asl ordunun gzcleri olmas muhtemeldi. Nitekim Kayseri'de ana ktte ile vuku bulan etin savata 'cesarette olduu kadar sayca da stn" Trk ordusu karsnda Bizansllar daldlar. Bakumandan Izak esir edildi, karargh kuatld: Fundalklar iine kendisini dar atan Aleksios Komnenos cann kurtarmaa, tek bana ve yaya olarak Ankara'ya varmaa muvaffak oldu. Ancak orada kardeinin Trkler elinde, hayatta olduunu ve fidye miktarn renebildi.

Derhal stanbul'a gitti, para tedarik etti, dnnde Ankara'ya urad. Kalede kar* deleriyle karlat: Izak Kappadokia'da fidyesi iin biraz para tedarik ederek ve geri kalan ksm iin rehineler brakarak serbest kalm ve buraya gelmiti. ki karde yanlarnda yetmi kadar atl olduu halde stanbul'a doru yola koyuldular. zmit civarnda iki yz kiilik bir Trk birliine rasladlar. Maiyet efradn feda etmek bahasna Komnenos'lar burada da yakalarn syrmak imknn buldular ve stanbul'a ulatlar. Dou ordular ba kumandan Izak ile kardei Aleksios bylece alklar arasnda, Bizans bakentine girmilerdi! Daha 1072-1073'te, yni Seluklu mparatoru Sultan Melikah'n henz amcas Kavurd ile megul olduu sralarda, Trkmen boylarnn, Ankara, hatt zmit havlisinde dolaabilmeleri dikkat ekici bir durumdu. Yukarda bildirildii zere, Bizans'taki i anlamazlklar yznden Anadolu halk ihmal edimiti. Buna douda Ermeniler'in, rfiz hristiyan olan Pavlikyan'larn hyaneti ite imparatorluktaki byk feodal ailelerin tahakkmn ve uzun zamandan beri harplerden yorgun den kylden zorla toplanan ar vergileri de ilve etmek lzmdr. Onun iin, esir durumunda olan ahalinin kendilerine dokunmayan, igal edilen yerlerde halk soymayan ve daha ziyade stratejik mevkilerle zengin iftlikler ve malikneler arayan Trkler'e bir nevi kurtarc gzyle baktklarn tahmin etmek g deildir. Btn Anadolu ahalisinin ard arkas gelmez Trk aknlarndan dehete derek, tarlalarn, otlaklarn terk edip ehirlere, kalelere sndklarn Heri sren aratrmaclar mbalaya sapm grnyorlar. Trk svarileri mfrezeler hlinde gezerlerken halk, bizzat efendileri tarafndan rahatsz edilmedii takdirde, pekl kendi iiyle megul olabiliyordu. Mesel zmit civarnda Komnenos kardelerin bulunduktan atoyu Trkmenler'e, tarlasnda alan bir kyl haber vermiti. Sivas'ta Urselius'un kuvveti gittike byd. Galatla (Ankara) ve Kappadokia blgelerini yamalyor, kyleri, kasabalar zorla igal ve tahrip ediyordu. Bu hl imparatoru, yahut bu gibi eylerle fazla megul olmayan imparatordan ziyade, hadm Nikephoris'i endieye drd. Bilgin, hatip, saray ilerinde mkemmel yetimi, fakat fevkalde kurnaz ve hilekr bir kimse olan Nikephoris eski nzr.drst loannes Dukas' Anadolu'da inzivaya ekilmee mecbur etmi ve kendisi nazrlk sandalyesine oturmutu. Grek kaynaklar bu adamn ayn zamanda paraya son derece dkn olduunu, mlye lerini bizzat eline alarak mthi vurgunculuk yaptn kaydediyorlar. Nikephoris, Urselius'a kar gnderilecek kuvvetlerin bana, mevkiinden uzaklatrlm olan loannes Dukas'm tyini hususunda imparatoru ikna etti. Bu suretle hem Bizans topraklarn mdafaa ettii iin nmek, hem de, harekt srasnda nasl olsa hrpalanacan bildii oannes'in itibarn sarsmak istiyordu. Gerekten Sakarya nehri zerinde (Sivrihisar civar) Zompi kprs yanndaki savata, Bizans ordusu malp ve loannes, Urselius tarafndan esir edildi. Btn o havaliyi Urselius hkimiyetine ald (1073). Bu baarlarla ihtiras kabaran Frank reisi imparatorlua filen hkim olmak midine kapld. Elinde mevkuf bulunan loannes Dukas' imparatora kar kullanmaa karar verdi ve onu, muhalefetine ramen, imparator iln ederek istanbul zerini yrd. Chrysopolis (skdar)'! atee verdi. Yangn kar sahilden seyreden Mikhael VII. korkusundan Urselius ile anlama areleri ararken, hakikatte ondan daha ok endielenmesi icabeden Nikephoris dorudan doruya Trkler'e mracaat uygun buldu. Zira siler, maneviyat bozuk imparatorluk ordular ile deil, ancak Anadolu'yu byk bir azimle adm

272

-TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

273

adm zaptetmekte olan Seluklu Trk kuvvetleriyle ortadan kaldntablltedi. Anadolu'nun fethine memur edilmi ve Sultan Melikgeh'tan, zaptedecekleri memleketlerin menurunu alm olan Kutalmoullar bir taraftan, dier taraftan da sultann emri ile ayn blgeyi amakla vazifeli Artuk, Tutak, Afin, DRmaolu v.b. beyler yukardaki hdiseler cereyan ettii srada eitli istikametlerde faaliyetlerini gelitirmekte idiler. Nikephoris bunlardan Kappadokia'da kalabalk bir kuvvetin banda bulunan Artk Bey ile temas kurarak, onu Urselius zerine yrmee raz etti. mparator olmak hlyalarn besleyen Frank kumandan stanbul'u zaptetmek hazrikterm^amamlmak zere Bithynia'da (zmit havalisi) Sophon (Sapanca) dafia dnm ve ordugh kurmutu. Artuk Bey sr'afli bir yryle Bitftyr* a'ya yolland ve anszn Sophon'daki Frank ordughn bast. Urselius btn kuvvetlerini savaa soktu. Trkler ok yamuru le mukabele etmekle beraber dmann takibini linrrtkn klacak ekilde gerilemee baladlar. Frank, ekilen ku*^ vetleri yakndan takibe koyuldu. Halbuki baskn yapanlar az sayda olup Trk ordusunun ncleri di. Byk ksm Artuk Bey tarafndan geit yerlerinde, boazlara yerletirilmi, stratejik noktalar tutulmu, ayrca bir mfreze de Urseli-us'un ric'at hattn kesmee memur edilmiti. Gerileyen ncler dman ana ember iine ekmee muvaffak oldular, yle ki, takip esnasnda hayli zayiat vermi ofan Urselius ile, yanndan ayrmad, loannes Dukas drt taraftan sarlm olduklarn anladlar; kamaa imkn bulamadklarndan yakalandlar; askerleri dald. O devrin Bizans tarihisi Attaleiates'e baklrsa 100 binden fazla Trk bu sava mnasebetiyle zmit'ten skdar'a kadar olan sahaya yaylmt. Esirler Phrykia'ya (Eskiehir blgesine) gtrld. Artuk Bey onlar fidyeleri karlnda az sonra serbest brakt. Fidyesi imparator tarafndan denen bannes Dukas stanbul'a dnd. Kars tarafndan kurtarlan Urselius ise, Armeniak teminde (Amasya blgesinde) toplad kuvvetlerle Amasya, Niksar blgesini tekrar tahribe balad, zerine gnderilen Nikephoros Palaiologos kumandasndaki Bizans ordusunu para para etti. Durum yeniden ciddileiyordu. Bizans ordulan kfih Seluklular, kh si Franklar tarafndan boyuna bozguna uratlmakda idiler. Onun iin ne sarayn, ne de ahalinin asker ve kumandanlara gvenleri kalmt. Yalnz mparator Mikhael bunlar arasnda birini semek, doudaki topraklarnn korunmas vazifesi ile dou ordular kumandanln ona vermek kiyasetini gsterdi. Bu zat o zaman henz yirmi yanda bulunan ve yukarda ad geen zeki ve siyasette pek mahir Aleksios Komnenos idi. Aleksios'un Anadolu'ya grnmesi ve ayn zamanda silerin yaptklar tahrift zulm ve tazyik dolaysiyle gelir kaynaklarnn tkenmesi zerine Urselius, Trkler'e yanamak zamannn geldiini dnd, "Asya'daki btn Grek topraklarna hkim olmak iin" Trklefle ibUi yapmak, Trider'den yardm koparmak gayesiyle o civarda, yni Amasya yatanlarnda bulunan Tutak'n yanna gitti. Urselius'a bal bir* lklerin Trk kuvvetlerine katlmasna karar verildi. Fakat bu anlamadan doacak byk tehlikeyi sezen Aleksios, kar siys taarruza gemekte gecikmedi. O da, Urselius gibi, Tutaka bavurdu. Aleksios, Tutak' zengin hediyelerle peinen memnun ettikten sonra, temsilci olarak gnderilen Trk subayna yle diyorduk Urselius imparatorun olduu kadar Sultann (Melikah) da dmandr. Her Jkl tarafa ok ktlkler yapmtr. u anda kollarnz arasna atlmas korkudan Heri geliyor. Sizin-

le yapt ittifakla hyanet frsatn beklemek zere zaman kazanmak istiyor. Kumandnnz Tutak onu bize teslim ettii takdirde byk fayda salam olacaktn Arzu ettii kadar para, Bfeans imparatorunun tevecch, her M memleketi tahrip iin bu lde kuvvet toplayabilen bir dmandan kurtulu!'. Tutak bu ffr mlayim buldu, yannda olan Urselius'u tutuklu olarak Amasya'ya Aleksios'un yanna gnderdi. Aleksios onu stanbul'a gtrrken Paphlagonia (Kastamonu blgesi) 'da, baka bir Trk pususundan kurtulduktan sonra, Karadeniz Erelisi'nde yine Trk mfrezeleriyle mcadele zorunda kalmt. Anlald zere, bu tarihlerde Kastamonu blgesi sahillere kadar Trkler tarafndan istil edilmekte idi. Bu sralarda Kutalm-olu Sleyman-ah Kilikia (Adana havalisi) blgesini fetih ile meguld. Bizans imparatorluunun her tarafnda olduu gibi, burada da karklk hkm srmekte idi: * Dou Roma imparatorluunun Iberia Ve Mesopotamia temlerindeki Ermeniler yava yava Frat'n batsna gemee balamlar ve buralarda koloniler vcuda getirmilerdi. Malatya'dan Sivas'a kadar olan sahada da dalarda obanlkla geinen Pavlikyanlar mhim yer tutuyorlard. Bir aralk hkimiyet dvasna girien bir Pavlikyan ef! bile zuhur etmi ise de, igal ettii yerler eski Vaspuragan kral Senekherim'in, sonra da eski Kars kral Gagig'in idaresine gemiti. Ermeniler'in mdafaasn zerine alan, fakat onlar, Gregoryen mezhebinde olduklar iin, sk din takibata uratan Bizans'n Seluklu hamleleri karsnda boyuna gerilemesi Ermeni sahalarnn kolayca Trkler'e intikalini mmkn klm, hele Grek mdafaasnn Malazgirt savandan sonra tamamiyle zl, Kilikia ovasna, Mara, Tarsus, Delk (Ayntab) ve Urfa'ya kaan Ermeniler'in bsbtn kendi balarna braklmasna sebep olmutu. Trk aknlar neticesinde bu blge Bizans'tan ayrld zaman Ermeniler1 in yer yer kmelenerek kk prenslikler kurduklar grlyor ki, Ruben sllesinin kurucusu Ruben; Hetum hanedannn atas Oin gibi efler arasnda en mhimi olan Philaretos Brakhamios bizi yakndan ilgilendirmektedir. | Philaretos Bizans hizmetinde bulunmu ve Malazgirt sava esnasnda Palu (Romanapolis) deki Bizans kuvvetlerine kumanda etmii. Diogenes'in dmesi zerine yeni imparatoru tanmyarak Mara blgesinde bir prenslik kurmaa giriti. Babo, haydut, macerac Ermenileri etrafna topladktan baka sekiz bin kadar cretli Frank' da hizmetine ald ve 20 bin kiilik bir kuvvetle Mara havalisine yerleti. Ahalisinin ou Ermeni olan Antakya ehrine el uzatmaya balad. Antakya dk loseph lnce Philaretos bu ehri igal iin, oradaki taraftarlariy le, halk tahrike giriti (1073). Vaziyetin ciddilemesi zerine mparator Mikhael, Izak Komne-nos'u valilikle Antakya'ya gnderdi, kak, karklklarda eli olduundan phelendii patrik Aemilianus'u stanbul'a yollamakla duruma ksmen hkim oldu ise de, galeyan tamamiyle sndrememiti. ehrin muhafzlar, yeniden ayaklanan ahali tarafndan ldrldler. te 6 zaman Sleyman-ah'n, karargh Birecik'ten hareketle Antakya istikametinde yrd grlyor. Izak Sleyman-ah' durdurmak iin, enitesi Konstantinos 1le birlikte kar kt. Muharebede Konstantinos telef oldu, Izak yaral olarak esir edildi ve sonra Antakyal'larn verdii yirmi bin altn fidye karlnda serbest brakld. Sleyman-ah bu mnasebetle daha gneye inmi. Mirds Nasr b. Mahmd'un hakimiyetindeki Haleb'i kuatm, takat Nasr esasen Sultan Melikah'n tbilerinden olduunu bildirerek muhasaray kaldrtmaa muvaffak olmutu (1074).

274

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

275

Bu yllardan itibaren Bizans btn dikkatini Balkanlar*#eyirmee mecbur kal* di. mparatorluun Avrupa parasna arka a/kaya patlak veren isyan ve ihtller: 1074 de Bulgar ayaklanrpas, 1075 de Nestor isyan, 1076 da salgn hastalk ve byk alk, 10| de Nikephoros Bryennios'un tiyanederek birok yerleri ele geirmesi ve imparator iln edilerek stanbul kaplarna dayanmas, devletin bekasn tehdit edecek kadar arlk gstermiti. . Durumdan faydalanan T&ler Anadolu'ya igale devam etfiler: 1074 den itiba* ren Yeilrmak ve Kelkit havzasn Artuk Bey'in feth ettii tahmin edildii gibi, ark! Karahisar $& Erzincan ve Divrii havafisfiin Mengck tarafndan, ehri hariB" zurum ile oruh blgesinin Ebu'l-Kaasm tarafndan zaptedildii anlalmaktadr. Artuk Bey Sivas, Tokat ve orum havalisini de aldktan sonra. Sultan Melikah'n emriyle, grdmz gibi, el-Ahs blgesine gitmek zere 1077 de Anadolu'dan ayrlmt. Bu sene Artuk Bey'in yerine gelerek ftuhata balam olmas kuvvetle muhtemel olan Danimend, Niksar havalisi ile aa Yeilrmak blgesini, yani Amasya ve civarn sahile kadar amtr. Dier taraftan Gm-tegin adnda bir babu Nizib, mid ve Urfa civarnda Grek ordularn malp ediyordu ki, bunun Melikah'n kumandanlarndan Gmtegin Candar olmas muhtemeldir. Yine bu sralarda Phrykja ehirleriyle beraber Alaehir de feth edilmi olup Ege sahillerinde de Trkler grnmee balamlard. Milet yaknnda Latros tepesindeki manastr Trkler yznden terk edilmiti. Bizans imparatorunun Balkanlardaki baarszlklar da Anadolu'da tesirini gstermekte gecikmedi. Mesopotamia (gney Frat blgesi) mstasna dier yerlerdeki Grek kumandanlar dalm olduu iin Anadolu'da muntazam Bizans ordusu hemen hemen yok gibi idi. O devir Grek tarihisi Attaleitas'e gre, gerekten bu kt'ada "hareket hlinde bir asken* kuvvet Artk mevcut deildi". Anatolik (Konya blgesi) teminin kumandan General N. Botaniates frsattan faydalanarak ciz imparator Mikhael VII. ite onun haris nzn Nikephoris'e kar yrmeyi tasarlad, propagandaya balad. stanbul'da halktan, hatt senato yelerinden ve din adamlarndan hayli taraftar kazand. General Botaniates ilerini ilerlettii sralarda kurnaz Nikephorife, gizli faaliyetten haberi olmamakla beraber, pheli gzle bakt BotaniasteS ortadan kaldrmak tedbirleri aramyor deildi. Bu maksatla yine Trkler'e bavurdu ve onun yakalanp bertaraf edilmesi hususunda Sleyman-ah ile bir anlama yapt. O zaman Martavkosta adl Bizans valisinin elinden Konya'y alm, arkasndan o civardaki Gevele kalesini Romanos'Makri'den zaptetmi (1077) ve Bat Anadolu'nun mfr$in ehirferi fethe girimi olan Sleyman-ah Botaniates'in stanbul'a giderken gemesi muhtemel yol ve geifleri tuu. si general, bunun zerine, Ktahya (Kotyaion) dan itibaren, ana yollar terk ederek, dolak da patikalarndan sr'atle Sakarya kenarna, oradan da znik (Nikaia)'e ilerledi. Trk ncleri iznik yaknnda ona yetitiler ve byk ordu gelinceye kadar oyalama savana giritiler. ki kuvvet arasnda ezilmek tehlikesine mruz kalan Botaniates iin fr'T^t Sleyman-ah'a bavurmaktan baka are kalmamt. Anadolu'yu fethe memur Trk kuvvetlerinin babuu Sleyman-ah iin hasm tarafn yuvarlanmakta olduu badireden faydalanmak kadar tabii bir ey olamazd. Bizans idarecilerinin birbirleriyle mcadeleler rini krklemek, dman ordusunun iinde bocalad perianl arttrmak lzm-

di. Sleyman-ah'da kh ihtillcilere, kh iktidara yardm elini uzatarak, bu vazifesine devam ediyordu. Bu tibarla Botaniates'in arac olarak gnderdii Khrisoskul'a iyi yz gstermekte gecikmedi. si generalin erbete stanbul'a yrmesine msaade ettikten baka, ayrca, bu yry emniyete almak iin, ona kuvvetli bir Trk mfrezesi de verdi. Botaniates znik zerinden Bizans bakentine doru ilerledi. Bu haber zerine patrik Aemilianus'un tahriki ite Ayasofya'da balayan ihtill hareketi btn stanbul'u sard. Nikephoris kat. mparator Mikhael ise kardei Konstantinos lehine tahttan ekilmekle cann kurtarmak kaygusunda idi. Fakat Konstantinos bunu kabul etmemi, Aleksios Komnenos ile birlikte, Kadky (Khal-kedon)'de bekleyen Botaniates'e katlmt. Bizans imparatorluunun, stanbul'da giyecek adam bulunmad iin, ortada kalan tac, Boazii kylarna kadar Trk himayesinde gelen Nikephoros Botaniates'in bana kondu (3 nisan 1078). Bylece Trkler zmit bata olmak zere Btihynia kt'asn igalleri altna aldlar. Bizans tarihisi -I. Komnenos'un kz- Arma Komnena'ya gre bu srada Karadeniz ile anakkale Boaz, Ege denizi, Akdeniz, Antalya Krfezi ve Adana arasndaki btn Anadolu, Seluklu hkimiyetine girmi bulunuyordu. Trk kuvvetlerinin bir ksm garnizonlar kurarak yerlemilerdi. stanbul'da yeril imparatorun t giymesiyle Bizans'n dertleri sona ermedi. 1077'de kendini imparator iln edip Balkanlar'n altn stne getirmekle megul general N. Bryennios le uramak lzm geldi. Gariptir ki, Anadolu'da Botaniates'e yardm eden Seluklu Trkleri'ne karlk, Rumeli'de Bryennios'un dayand balca kuvvetler de Peenek Trkleri olmutu. 1050 de Edirne'yi kuatp Trakya'da basklarn arttrm olan Peenekler, Anadolu'daki soydalar git, Bizans'n durumundan faydalanyorlar ve bu devletin i ilerine karyorlard. N. Bryennios'un ordusunda mhim miktarda Peenek savasndan baka, "Trkler" (Trkmenler) de vard. siye kar stanbul'dan Aleksios gnderildi. Fakat Bizans askerlerine gvenmeyen imparator Botaniates, koruyucusu Kutalm-oullar'tndan icabnda yeni yardmlar salamaya muvaffak olmutu. Aleksios ile Bryennios arasndaki Calabria savanda Bizansllar bozuldu se de tam zamannda yetien Sleyman-ah kuvvetleri harp tliini deitirdi. Seluklu svarileri koldan ileri atlarak Bryennios'u esir ettiler. Grld zere, Anadolu'dan ve Balkanlardan ayr ayr ar Trk basksna maruz kalm olan Bizans deta ihtil iinde sarslyordu. Halbuki Avrupa, Bizans'n bu hle urayacan oktan sezmiti. Daha Malazgirt savan mteakip Trkler'in engelsiz bir ekilde Anadolu'ya girmelerinin hristiyanlk bakmndan neticelerini hassasiyetle kavrayan Papa Gregorius Vli. 9 temmuz 1073 de Bizans imparatoruna yazd bir mektupta Ortodoks ve Katolik kilisilerinin anlamas zamannn geldiini bildiriyor ve MikhaePin msait davranmas zerine btn hristiyanlara hitaben 2 ubat ve 1 mart 1074 tarihli mehur mektuplarn nerediyordu. Gregorius, Hal seferlerinin ilk alarm saylan bu davetinde Trkler'in "tehlikeli" ilerliyiini akladktan ve slamlarn hristiyanlar "koyun srleri gibi boazladklarn" iddetli bir dille iddia ettikten sonra din kardelerini kurtarmak zere, Trkler'e kar Grek imparatorluunun yardmna komak lzumunu iln ediyordu. Bu alarm Papa ile Roma-Germen imparatoru Henri IV. arasndaki anlamazlk yznden o srada bir tesir yaratamamt.

276

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

277

Bryertnios meselesi cereyan ettii sralarda Sleyman-ah ve dm beraber altktan kardei Mansdr artk kendilerini Boazii'ne kadar Anadolu'nutr sahibi sayyorlar ve ftuhat tamamlamak zere maiyetlerindeki Trkmen bey ve reislerini, karargh yaptktan Kffiahya civarndan, bal ve kuzey Anadolu'ya gnderiyoriard. Bu esnada Sultan Melikah'n mdahalesini gerektiren bir hdise oldu: Bakanlk dvas y2ndeh KutaJmi-oullarnn birbirleriyle aras ald. Malp Mansur stanbul'a katt. Sleyman-ah*dan durumu nenen Melikah Bizans'a bir eli gndererek kaan teslimini istedi. Fakat o gnlerde Manur Anadolu'ya dnm, kardei le yeniden fttcadeleye balam! Sultan, karde nizalarna son vermek zere, mehur kumandanlarndan PorsA'u Anadolu'ya yollad ve savata Mansur ld. Mnazaa bittii zaman, Suriye meliki Tutu*un maiyetine katlan Trkmen beyleri ftstasna, Anadolu'daki Trkmen boylan Sleyman ah'n emrine girmi ve o, bilhassa Melikah tarafndan kendisine Anadolu "emirlii" menuru verildikten sonra, Anadolu'nun tak hkimi olmutur. Abbas halifesi de Sleyman-ah'a sancak ve hil'at gndermi, ona Nsr'd-devle Ebu'lfevris lkabn vermiti. S-leyman-ah mslman olmayan yerlerde ftuhat yaptndan dolay Gazi unvanm da almt. Bu suretle btn kt'ann hkimiyetini elinde toplayan Nstr'd-devie Ebu'lfevris Gazi Sleyman-ah, ftuhatn bir taraftan Karadeniz kylarna, te taraftan Akdeniz ve Ege denizine doru tek elden, sistemli ve daha hzla, geniletmee balad. Bizans ise hl birbirini takip eden isyanlar iinde idi. General Basilakis ayaklanm, bunun Vardar muharebesinde Aleksios tarafndan yakalanarak gzlerinin oyulmasndan sonra, Anadolu cihetinde General Kostantinos Dukas kendini imparator iln ederek isyan bayran amt. mparator Botaniates'in para ve va-idlerle bu isyan da zararsz hle getirmesini mteakip patlak veren N. Melissenos ihtilli Trklerin Marmara sahillerine kadar Anadolu'da kolayca yerlemelerini mmkn kld. General Melissenos o zaman Ege denizi kylarna kadar ilerleyen Trklerin yardm ile imparator olmaa karar vermiti. Kk Asya'nn henz Seluklular tarafndan igal edilmemi kale ve setirlerini dolat. Fakat Melissenos bu propaganda seyahatini Trk mfrezeleri himayesinde yapt iin, hibir mukavemete cesaret gsteremeyen bu memleketlerde otomatik olarak Trkler yerleiyorlard. Bylece tfcn Galatia, Phrykia, Lydia blgeleri (Orta ve Bat Anadolu) Trk hkirrtyene gemi oldu. Trk kuvvetleriyle birlikte Iznik'e de giren (1078) Melissenos istanbul zerine yrmeye hazrlanrken, Sleyman-ah neticeyi beklemek ve cabnda yardma komak zere Dorylaion (Eskiehir'de karargh kurmu bulunuyordu. Bota-ntates Iznikln geri alnmas iin Aleksios'u gndermek fetedi ise de, grnte Mellesenos'a fakat, gerekte TrkJer'e kar alacak seferin akbetini kestiren Aleksios, bu vazifeyi kabul etmedi. Bakumandanlk, maiyetinde Georgios Palalo-logos le yeeni Kurtlus olmak zere, nazr hadm loannes'e verildi, loannes Ifi* gl (Ascanlus) kenarna kadar geldi ve "Aziz Georgtos' kalesini igal etti. S. Pata* iologos ile Kurtiue hasm kuvvetlerin Eskiehir civarnda bulunduunu, Melisse-nos'la urarken Trk ordusunun yetimek IhfirnB olduunu, buna gre M kifi vet arasnda katarak ezilmektense nce Sleyman-ah ile sava yaplmasn teklif ettierse de, bu tavsiyelere kulak asmayan hadm, lznik% kuatlmas emrtrfl vifdli Melissenos, bir hafta sren muhasara esnasnda vakit kazanmak iin, dman

oyalyordu. Sleyman-ah'n nclerinin yaklatn renen ve esasen muharebe ilerinden hi anlamad nisbette korkak olan hadm, ordunun sevk ve idaresini Palaiologos'a devretmek zorunda kald. Palaiologos derhal muhasaray kaldrd ve ekilmee balad, iznik'teki Trk svarileri kendilerini hzla takibe koyuldular. Sleyman-ah'n yetimesiyle Bizans ordusunun ric'at umum bozgun hlini ald. Palaiologos, yaral hlde, hem mdafaa ediyor, hem de perianl nlemee, dalan kt'alar toplamaa alyordu; nihayet kurtard bir ksm kuvvetler ile hl dehet iinde titreyen bakumandan, stanbul'a gtrmee muvaffak oldu. Bu savan mhim neticesi, Marmara kylarnn en byk kalesi olup iinde Bo-taniates'le beraber Trk kiralarnn 1078 denberi garnizon kurduklar tarih znik ehrinin kesinlikle Trkler'e gemesi olmutur. Sleyman-ah buradan artk kmam, Bizans'n kalbghna dorudan doruya yaplacak taarruzlar iin pek mkemmel bir s tekil eden bu kale-ehri hkimiyeti altndaki Anadolu'nun bakenti ve ileri harektn mihrak noktas yapmtr (1080). Bu tarihten itibaren Trkler Toroslar ve Adana blgesinden skdar'a kadar btn eyletlerde yerlemilerdir ve Sleyman-ah Boazii'nin Anadolu sahilinde kurduu gmrk daireleriyle Boaz'dan gelip geen gemilerden vergi almaktadr. Bu hdiselerin t Uzak-Douya kadar yanklar uyandrd grlyor. Hakikaten kritik anlanndan birini yaayan Bizans, Trk basksn hafifletmek emeliyle in'de diplomasi faaliyeti gstermi, Anadolu ftuhatnn Byk Sultan Melikah'n emriyle yapldn ve onun tarafndan desteklenmekte olduunu bildii iin, dou snrlan Orta-Asya'ya dayanm olan Seluklu mparatorluuma kar Trkistan cihetinden harekta tevik etmek zere, 1081 de kuzey in hkmdar nezdine bir elilik hey'eti gndermitir; fakat teebbsten hi bir netice kmamtr. Nikephoro Melissenos'a gelince, bu zat Trk himayesinde olarak znik'te oturuyor ve Bat Anadolu'nun bir ksm ismen ona tbi bulunuyordu. Fakat az sonra Sleyman-ah bu araziyi de igal ederek onun itibari hkimiyetine son verdi (1081). senelik hdiseler imparator Botaniates'in, uuruma doru giden Bizans' kurtarmak iktidarnda olmadn ispat etmiti. Onun zamannda Anadolu elden km ldkten baka, Balkanlar devaml isyan ve ihtilllere sahne olmakta, bunlara kar hibir cidd tedbir alnamamakta idi. Karadeniz boazndan anakkale boazna kadar Marmara sahillerini ele geiren "Cesur Sleyman1 ah'n Kapda yarmadas berzahndaki son Bizans kalesi Kyzikos'u da zaptedip kar ahitlere atlamak zere vaziyet ald 1081 ylnda Bizans eyrek yzyl sren uyuukluundan silkinir gibi oldu. Trakya ordusu tarafndan imparator iln edilerek stanbul'da t giyen Aleksios Komnenos'un idareyi ele almas ile esasl deiiklikler belirdi. Komnens ailesinden Izak'n bir aralk imparator olduunu (1057-1059 yllarnda) biliyoruz. Fakat yz sene devam eden Komnenoslar sllesinin kurucusu ve ilk hakik imparatoru saylan Aleksios I. Komnertos Bizans'n kurtarctanndandr. Aleksios'un Batda, talyan Normanlan'nn ba korkun Robert Giskard tehlikesini nlemek iin ald ok ciddi tedbirlere karlk, Boazii'nin Anadolu sahillerine kadar sokulmu bulunanfSeluklular'a kar, Nikephoro Phokas ile istiareden sonra, tatbik ettii mdafa tarz hayret edilecek derecede basit grnr. Robert Giskard' Arnavutluk kylarnda durdurmak maksadiyle btn Bat dnyasn yard-

278

_____TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

279

ma aran Aleksios, beri tarafta Trkler'i Boazii'nden uzaklatrmak hususunda sadece barakalar eklindeki karakol kayktan ite iktifa etmiti. Fakat neticede bu pek kk Ideki mdafaa sistendin byk masraf ve emeklere bal ordular hazrlama ve evkinden daha tesirli olduu anlald. mparator Aleksios kalabalk ve muntazani Bizans ordutarfch, az sayda svanletteft kurulu fevkalde sr'atli ve oynak Tfk kuvvetleriyim baa kamadn tecrbelerine dayanarak yi biliyordu mparatorun kz, tarihi Anna Komnena bunu, Bizans ordular kendilerini "ayak altnda kum gibP ezen Trkler'e kan savamak eesareM atk gsteremi-yorlard, eklinde ifade etmektedir. Bylece, Bizans imparatoru, byk harekt yaparak Trk ordularn kendi zerine ekmemek, mevcut kuvvetini bir anda krdrmamak gayesiyle, tesiri gayet dar sahada kalan bir nevi gerilla sava vermeyi tercih etmiti. Barakal karakol kayklar gece karanlnda gizlice Anadolu yakas kylarna yanayor, ilerinden kan Bizans'n en cesur askerleri Khomatene'lerden (Phryki-a ye Laodikia birlikleri) 8-10 kiilik gruplar Trk mevzilerine ni basknlar veriyor ve abucak barakalarna dnerek denize alyorlard. Gecenin belirli olmayan saatlerinde, fakat gnlerce devam eden bu hl neticesinde bir iki adm gerileyen Trk kuvvetlerinin braktklar mevzilerde Bizansllar yuvalar vcuda getirdiler ve pusular kurarak, tek bana veya mdafaasz yakaladklar Trkler'i ortadan kaldrmaa baladlar; faaliyetlerini yava yava genilettiler ve kk Trk mfrezeleriyle arpmalara giritiler. Durum bu kadar bir gelime kaydedince, Aleksios barakalara ellier svari bindirilmesini icabnda derhal denize almak artiyle, gndzleri dahi mcadelelerde bulunmasn emretti. Balangta hi mhimsenmemi, hatta Trk kuvvetlerinin takviyesine bile lzum gstermemi olan bu tazyik sonunda Trkler Boazii'nden uzaklaarak zmit'e doru ekilmilerdi. Sonra Aleksios o zaman Kilikia cephesinde bulunan Sleyman-ah'a mracaatla vergi karlnda bar istedi..Anlama oldu: Kocaeli yarmadasndaki Drakon ay ki memleket arasnda snr itibar edildi. Sleymanah ayn zamanda imparatora yardm edecekti (1082). Bu andlama Aleksios hesabna bir basan idi. nk Balkanlardaki Norman tehlikece kar koyabilmek iin Seluklular tarafn emniyete alm bulunuyordu. Bundan sonra Sleyman-ah andlama gereince, Kamyr (Yamur) kumandasnda yedi bin kiilik Trk kuvveti gndererek Aieksios'un Normanlar' talya'ya kadar pstrtmesne yardm etti (1083). Sleyman-ah, bu senelerllnde Anadolu'da ayr noktalar hlinde kalan Bizans kalelerinin fethi ile megul olmu, bu arada Tarsus'u (1082 de), Adana, Misis, Anazarva (Ayn- Zarba) ile Kilikya'nn dier baz ehirlerini zaptetmi (1083), Malatya'y da hara vermee mecbur tutmutu. Kilikia'da Philaretos tarafndan bir Ermeni prensliinin kurulduunu yukarda sylemitik. Kendine Bizans'n temsilcisi ss vererek Grek ahaliyi memnun ederken, oralara ara sra urayan-Trk mfrezelerine, hediyeler takdimi ve binblr dalavere ile, bir mttefik gibi grnen mcerao ve hain Philaretos, Bizans ordularnn dalmas ve Trklerin baka yerlerde fazlaca megul olmasndan faydalanarak, hkimiyet snrlarn genatetiyordu. 1074'ta Malatya*y ele geirmi, eonra Palu, Harput (Khartpert), Ayn- 2arba, Tarsus, Misis, Elbistan, Raban, Kaysun'a hkim olmu, nihayet Bizans valisinin elinctoft Urfa'y, ou Ermeni olan ahalisini ayaklan-

drarak, atmt. Philaretos Urfa'yt daha sonra olu Barsam'n idaresine verdi ve gzlerini Antakya'ya evirdi, 1078'e kadar burada dk bulunan Izak Komnenos yeni imparator tarafndan stanbul'a arlm, yerine Ermeni senyrlerinden biri tyin edilmiti. Bu ztn Antakya arsnda Grekler tarafndan ldrlmesi, Philare-tos'un eski hlyalarn gerekletirmesine vesile oldu: maktul dkn askerleri ve ileri gelenler tarafndan davet edildi ve ehri teslim ald. Ancak, Trkmen kuvvetlerinin de kaynat bu blgede prenslik ve ir gibi teekkllere ramen durum hi te normal deildi. Tarihi Urfal Mateos"un 1079 ylna tesadf eden mahedesine gre, Tarsus, Mara, Delk (Ayntab)'a kadar her tarafta karklk hkm sryordu. A kalm asiller, reisler urada burada dolaarak ekmek dileniyorlard. Yollar insan lleri ile dolmu, cesetler zerine kular mt". Kilikia'nn fec duruma dmesinde bizzat Ermeniler'in byk pay vard. Bu bakmdan Philaretos iyi bir rnek tekil etmektedir. Hkimiyet urunda her eyi mubah sayan, yalnz hasmlarna deil, tab'asndan olan Grekler'e, hatt soyda Ermeniler'e en baya ve zalimane muameleleri reva gren ve siyaset icabettrdike mezhep ve din deitiren bu adam, hi kimse tarafndan sevilmemi, kendi yurttalarnn ar sulamalarna hedef olmu ve gaddarl yznden olunun bile hiyanetine uramt. O, elindeki topraklar muhafaze edebilmek iin, bir taraftan Bizans mparatoru Botaniates'e tbiiyet arzederek Antakya dkl vazifesi ve Sebastos gibi unvanlar alrken, dier taraftan Musul ve Haleb hkmdar eref l-devle Mslim'e, Anadolu hkimi Sleyman-ah'a, Suriye meliki Tc'd-devle Tutu'a vergiler ve hediyeler veriyor, Byk Sultan Meiikah'a da ayrca hediyeler ve ballk mektuplar gnderiyordu. 1084 senesinde Urfa valisi plan olu ile aras alm ve Barsam yakalanarak hapsedilmiti. Bu muameleden zgn ve umumiyetle babasnn hareketlerinden ikyeti olan Barsam, babasnn Antakya'daki hne (vli)si mslman smail ile galice anlaarak, Anadolu melikini bu ehri zapta davet etmeye karar verdi. Hapishaneden kat, Iznik'e gitti ve Sleyman-ah't Antakya zerine tevik etti. Sleyman-ah yeter miktarda kuvvete, kimseye sezdirmemek iin, yalnz geceleri ilerleyerek on iki gn iinde Antakya'ya geldi. Kararlatrlm noktalardan sesesizce 280 kiiyi surlara kard. Ermeniler'den nefret eden ahali kar koymayarak, Habib Neccar dana ve kaleye ekildi. Philaretos'un askerleri de kayorlard. Ertesi gn beliren kk direni Moncukolu kumandasndaki kuvvetler tarafndan krld. Bizans'n Suriye'deki son hrstiyan kalesi olan bu mhim ehir zaptolundu (1084 aralk aynn ilk haftas). Sleyman-ah halka iyi davrand, esirleri serbest brakt, ahalnin matna et srdrmedi. Mehur Ksiyan kilisesi camie evrilerek yz yirmi mezzinin ayn zamanda okuduu ezan ile ilk cuma namaz klnd. 12 ocak 1085 de i kalenin de teslim alnndan sonra, Sleyman-ah Antakya'ya tbi bulunan Ayntab, Ar-tah, Bagras, skenderun, Sveydiye ve dier kasaba ve kaleleri birer birer igal etti. Mteakiben baarlarn Byk Sultana mjdeledi. Melikah' ok memnun eden bu zafer btn slm lkelerinde heyecanla kutlanmtr. Antakya'nn akbetini duyan Philaretos Ceyhan'da Honi'ye gitmekten baka are bulamad. Buradan da Poltaci (Baltac?) tarafndan kovalandndan Mara'a iltica etti. Bir mddet sonra, 1085 de Honi, Gksn, Elbistan, Keysun ve nihayet Mara' Poltaci igal ettii zaman Philaretos Urfa'ya olunun yanna gitmek zorunda kalm, fakat kendisinden nefret eden Urfahlar'dan yz bulamaynca Ur kaleye olsun yerleebilmek midiyle Melikah'n yanna gitmeye karar vermiti. Balang-

280

TRK DNYASI EL KTABI

TRKTARtH

281

ta iyi kab! grmeyen Philaretos'a, Urfa'nn Seluklular tarafndan zaptn (ubat 1087) mteakip ve ByfeSultantn huzurunda trenle msiman olduktan sonra Mara ehri verilmitir. Philaretos'a tbi Harput ehri ubuK tarafndan zaptolunmu ve bu bey ayrca Ein, Arapkir, emikezek ve Hanzid (Palu-Gen blgesi)'i ele gemitir. Dier taraftan ankr'y fethetmi olan Karategin ftuhatn sahile doru genileterek Sinop'u muhasara ve zaptetmiti. Efes ehri ile Ege sahilleri blgesi Tanrver-mi Bey'in, izmir ve civaryle adalardan bir ksm akan Bey'in hkimiyeti altnda idi. Bylece Sleyman-ah'n vefatndan nceki gnler Antakya'dan Karadeniz'e, Ege denizine ve anakkale'ye kadar btn memleket -tabiatiyle baz kalelerle sahillerdeki tahkimatt ehirler hari- Trk hkimiyetine girmi ve Byk Seluklu mparatorluuna balanmtr. 1085'e kadar Anadolu'nun fethi srasnda, mid (Diyarbakr), Meyfarikn (Silvan) bata olmak zere, Mardin, Hasankeyf, Cizre ve daha 30 kadar kaleden ibaret Mervn lkesi, burann veziri Fahr'd-devle Muhammed b. Cehr'in yardm ve Badad ihneliinden Irak- Acem valiliine getiren Gevharyn, Artuk Bey, ubuk Bey, Moncuk Bri, krm ve Hcib Altuntak kumandalarnda sevk edilen ordular ve Trkmen kuvvetlerinin gayretiyle, Seluklu mparatorluuna katld (1085) ve ayn yl iinde, Kasm'l-devle Aksungur ile dier Trkmen reislerinin Musul'a girmesi ile, bu havalideki Ukayl topraklar da Seluklu mparatorluuna baland. "Dima muzaffer" byk Trkmen beyi Artuk R inanl Karmaffler'in bulunduu ef-Ahs (el-Hasa) blgesini ve Bahreyn adatann daha nce itaate almt (1078-1079). ilikle mcadele Seluklu mparatorluunun ana siyaset izgilerinden biri olduu iin, slm dnyasnda ikilik ve kin yaratan bu akidenin yaylmasnda ocak vazifesini gren Msr Fatm devletinin ortadan kaldrlmas Seluklu sultanlarnn balca gayelerinden idi. Sultan Alp Arslan'n son yllarnda am'n zaptna memur edilen (mays 1071) Badad ihnesi Ay-tigin'den baka, Suriye'ye ayn vazife ile gnderilen Trkmen beylerinden Atsz, daha nce babular idaresinde bu hayaliye glen Trkmenlerin igal ettii Filistin'i alm, Kuds' zaptetmj, Akk'da Msrl Bedr'l-ceml ile mcadeleye girimi (1072), am' nc muhasarasnda ele geirmi (10 Haziran 1076) ve^ ezann kaldrarak, Abbasi halifesi ve Sultan Melikah adlarna hutbe okutmutu. Fakat Atsz 1077'deki Msr seterinde Kahire nnde muvaffak olamamas zerine, Sultan Melikah tarafndan kardei Tc'd-devle Tutu, Suriye meliki tyin edildi. am' kuatm olan Msr orudusunu ric'ate mecbur ettikten sonra Atsz' da ortadan kaldran Tutu, blgenin rakipsiz sahibi oldu. Sultan Melikah, eddad lkesindeki anlamazlk ve Grcistan kiral Giorgi M.'nin itatsizlik belirtileri zerine, oraya bir sefer yapar^ btn Kafkasya'y Savtigin'e teyd antikten (1076) sonra dnm, fakat Grc kiralnn tekrar bakaldrmas ve eski *ni kiral Gagik'in yeniden kral olmak teebbs sultan ikinci Kafkasya harektna zorlamt. Ara yolu ile Grcistan'a giden Melikah, Sav-tiginlh durumunu kuvvetlendirdi ve 1080'de sevketmek zorunda kald Ahmed, Eb Ykub ve tsa Bri kumandasndaki Trkmen kuvvetleri Kars, Ottu ve Erzurum'u Bi-

zans'tan geri aldktan gibi, oruh vadisini, Kuteyis'e kadar Acaralar blgesini ve Karadeniz sahiline kadar olan yerleri tamamen igal ettiler ki, bu mnasebetle Bizansl tarihi Anna Komnena'ya gre Trabzon da Trkler'e itikat etmiti. 1084'te Kakhet kratl tabiiyete alnm, 1087'den itibaren btn havali imparatorlua balanmt. Sultan Melikah, Kafkasya ve Erran'daki tbi blgeleri amcas Ykut'nin olu Azerbaycan umum valisi Kutb'd-din smail'e verdi. mparator Aleksios Komnenos ile Drakon ayn Bizans-Seluklu hududu tanyan anlamay imzalayan Anadolu ftihi Sleyman-ah'n Antakya'ya gelerek, B* cezre ve Suriye'nin kilit noktas durumundaki bu mstahkem ehri zaptetmesi Suriye meliki Tutu ile aralarnn almasna sebep oldu ve Sleyman-ah'n nisan 1086'da Haleb'i kuatmas iki Seluklu ehzadesini savaa gtrd. Ayn- Selm mevkiinde vukua gelen muharebede ordusu dalan Sleyman-ah intihar etti (5 haziran 1086). Bundan byk bir teessr duyan Suttan Melikah hassa kumandanlarndan Porsuk, Mchid'd-devle Bozan, Kasm-d-devle Aksungur ve dierleri yannda olduu halde, kalabalk bir ordu banda, sfahan'dan hareketle Musul ve Harran zerinden ilerledi Cber ve Menbi kalelerini aldktan sonra, Haleb'e geldi (aralk 1086), Antakya valiliine Yasyan', Haleb blgesi valiliine Aksungur'u tyin etti ve kendisi Sveydiye'ye kadar giderek, Akdeniz'in dalgalan karsnda, Allah'n kendisine nasip ettii muazzam ftuhattan dolay kretti. Bu srada Lzkiye, eyzer ve dier kaleler teslim olmu, 28 ubat 1087'de Urfa'y zapteden Bozan oraya vali tyin edilmiti. Bu havalideki karkln dzelmesi zerine Sina lne kadar btn Suriye kt'as Tutu'a bal olarak am melikli* i eklini almtr. Sleymanah ite olan savata Tutu tarafnda yer alan ve byk yardm dokunan Artuk Bey de Kuds ve civarna sahip bulunuyordu. Haleb'den ayrlan Melikah, Badad'a gitti ve halkn cokun tezahrat arasnda hilfet erkn tarafndan karland; Dr'l-hilfe'de tertiplenen byk trenle halife el-Mukted bi'llah yine 'Dounun ve Batnn hkmdar" Sultan Melikah'a iki kl kuatt (25 nisan 1088). Bu esnada sfahan'dan byk kumandanlar refakatinde. Terken Htn ite birlikte Badad'a gelen, Melikah'n kon Mehmelek halife el Mukted ile evlendirildi. Bu mnasebetle kaynaklarmzda tafsilt ite bildirilen gelinin hayret verici kymeti! cehizi ile, yaplan muhteem dn ve Badad'da gnlerce sreri enlikler, Seluklu mparatorluunun azamet ve satvetini gstermek bakmndan dikkate deer. Sleyman-ah'n Antakya'ya giderken znik'te yerine brakt Ebu'l-Kaasm, Gemlik krfezinde bir Trk donanmas inasna girimi iken imparator Aleksios Komnenos tarafndan kandrlp stanbul'a gtrlerek sultana cephe almas zerine, Melikah'n sevkettii Porsuk ve arkasndan Bozan kumandasndaki kuvvetler tarafndan ortadan kaldrld. Ebu'l-Kaasm'dan sonra yerine geen kardei Ebu'l-Gazi, 1092'de Sleyman-ah'n olu Kl Artan gelinceye kadar iznik muhafaza etti. Vcuda getirdii kuvvetli br donanma ile Bizanal cidd olarak tehdit eden dier bir Trk kuvvetini de tarrir Beyi akan temsil ediyordu. Anadolu'ya yakn adalar alan ve birka defa Bizans donanmasn malp eden akan Bey, stanbul'u zaptederek Bizans mparatoru olmay dnyor ve bu maksatla, Balkanlar zerinden Dou Trakya'ya kadar inmi olan Peenek Trkleri ile ittifak ediyorMarmara

282

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

283

kylarnda Seluklularn hkim bulunmas sebebiyle-, akdar-Edirneanakkale arasnda l Trk kskac iine tfmm olan Bizans mparatorluunu kertmek istiyordu. Bizans bu buhranl dudumdan, ancak, sekin imparatorlardan biri olar Aleksios Komnenos'an tahrik ettii, Peenekler ile Kuman Tridar arasnda Meri kenarnda vuku bulan ve akan'n mttefiki Peenekler'in ezildii Lebonium muharebesi (29 nisan 1091) neticesinde kurtulabildi. SultanJdelikah, Semerkand hJcmdar Almed Han'dan hatoikyeti rarine tertipledii MvernneWr seferinde (mays 1087) yolu zerine den kaleleri ve mstahkem mevkHeri birer birer aldktan sonra, Buhraty zaptetti ve Semerkand' kuatarak Ahmed Han' esir almak suretiyle, Karahanllar'm bat kolunu Seluklu mparatorluuna balad. Arkasndan Taraz (Tfclas) hkimini tbiyetine ald. Bala-sagun ve sfcb hkimleri vergi taahht ettiler. Sultan, zkend'e vard zaman, Kgar hkmdar Harun Bura Han huzura gelerek tbiiyetini arzetti. Bylece Karahanllar'm dou kolu da Seluklular'a balanm oldu. Orta Asya'da Byk Seluklu mparatorluu snrlar in eddine yaklat (1090). 1091 ylnda Trkistan'daki karklklar dzeltmek zere, oraya bir sefer daha yapan Sultan Melikah ayn yln sonbaharnda Badad' ikinci ziyaretinde (kam 1091) toplad harp meclisinde Tc-d-devle Tutu refakatinde olarak, Sd-ddevle Gevheryn, Kasm'd-devle Aksungur ve Bozan' Suriye'nin sahil blgesini zapta ve Ftmler ile teden beri siyas anlamazlk ve rekabet mevzuu olan Mekke'deki hutbe ve Medine'de hkimiyet iinin ve Yemen ile Aden havalisinin fethine memur etti. Bu mnasebetle Trek, ubuk, Yartnku gibi kumandanlarn idaresindeki Seluklu ordusu, Hicaz ktt'asn tamamen imparatorlua balandktan sonra, Yemen ve Aden havalisi de Trk hkimiyetine alnd. nniik-iJJik dvasnda Sultan Melikah'n megul olmas lzm gelen meselelerden biri de imparatorluk iinde Hasan Sabbh'n bayrakdarln yapt btin faaliyeti idi. Onun bilhassa kuzey ran'da yaln kayalar zerindeki Alamut kalesini ele geirmesinden (eyll 1090) sonra ciddiyet kazanan bu rfiz yuvasn ykmak zere Melikah, Yorunta, Kzlsarg, Kolta gibi kumandanlar evketti ise de, bu harekt devam edemedi. nk o srada Badad'a gitmi olan Sultan Melikah, ehzade Berkyaruk yerine kendi olu Mahmud'u velahd yapm$k isteyen muhteris Terken Htn ile, Melikah'a krgn bulunan halife el-Muktad bi'llh'n ibirlii neticesinde zehirlenerek ldrld (16 evval 485=20 kasm 1092). 38 yanda iken vefat eden Melikah Kgar'dan Boazii'ne, Akdeniz'e, Kafkaslar'dan ve Aral glnden Hind denizi ve Yemen'e kadar geniletmekle dnyann en byk imparatorluklarndan biri hfifc geltirmee muvaffak olduu Seluklu devletinin snflarn daha uzaklara gtrrriek, Msr', Kuzey Afrika'y zaptetmek ve bir dnya hkimiyeti kurmak emelinde idi. Seluklular'n en byk hkmdar ve tarihte en byk Trk imparatorlanndan biri olan Melikah birok Sultan ve mellklefln metbu bulunduu iin "ea-SuR&n'OI-a'zam" (Byk Sultan), "Sultn'l-lem'' diy anlr ve ayn-zamanda 'ea-Sultn'l-dT ve "Ebu,l*eth, lkablannt tard. Halife tarafndan kendisine Mizz'd-din, Cell-d-dnya ve'd-din lkab ile birlikte Ka-sm-u Emr'il-m'mnin (Halifenin orta) unvan verilmiti. Adaleti ve efkati ile imparatorluk dahilinde uyandrd derin hrmet ve sevgiden dolay vefat Trkler ve slm dnyas iin olduu kadar, Ermenilik Srynler, dier hrietlyanlar ve ir

din mensuplar, arasnda da zntye sebep olmu ve her tarafta matem havas yaratmt.

2. Irak ve Horasan Seluklular (1092-1194)


Byk Sultan Melikah'n lm (1092) ile balayan taht kavgalar yznden imparatorluk 4'e blnd. Melikah'tan sonra i mcadeleler arasnda sultan olan Berkyaruk (1092-1104), dalan imparatorluu toparlyamad. Onun, saltanatta hak iddiacs amcas, Suriye Seluklu meliki Tutu ile arpt (1095), babas zamanndan beri lkede yeralt faaliyetini artrm din-siyas Btn haraketi ile mca-daleye girdii bu tarihlerde Hal ordular da memleketin bat blgesini istilya balamlard. Berkyaruk'un kardei Sultan Muhammed Tapar (1104-1118) kuzeyde Gro saldrlarn durdururken, Wr yandan da Hallarla savaa giriti (ItTMTOBJfffS seferleri), fakat Trk siys liderleri arasnda tam bir gr birlii olmay baary nledi. Yerine geen olu Mahmud (111&-1131? kar byk amcas (Sultan Melikah'n olu) Horasan meliki, Sencer kendini Seluklu Sultam lh ederek (1115-157), Mahmud'u himayesine ald* Mahmud "Irak Seluklu Devleti" sultan olarak katrken, Sencer "Byk Sultan" oluyordu. Bakent Merv^ehri idi. Daha "melik" iken Gazneliler'i ve 1121'de de, Afganistan'da gelimekte olan Gurlu devletini kendine balayan Sultan Sencer, 1133 tarihli mektukbundan anlalaca zere bu yllarda Horasan, Mverannehir, hterezm'de hkmediyor, Anadolu, kuzey Hindistan ve Hicaz onun stnln tanyordu. Fakat Katavan Sava (1141)'nda put-perest Kara-Hitaylar'a yenilmesi itibarm terdi, Mverannehir1! elden karcb, daha sonra soyda, Ouzlar'a esir dmesi (1153), Harezmln ayrlmasn sonulandrd gibi merkez Horasan' da Ouz igali altna soktu. Sencer'in lm (Eyll, 1167) ile byk Seluklu imparatorluu fiilen nihayet buldu. Irak Seluklu devletinde Sultan Mahmud'dan sonra gefen Mutammed (lm. ftl), TuruJfr.tlm. 134) ve Mes'ud (lm. tl52) zamantarrl"kanlWklar-ve dnya devleti kurmaa kalkan, arazi zaptna girien Badat halifeleri ile mcadeleler iinde geti. Jyioe zayflayan Seluklu idaresinde son hkmdar Sultan Turul III zamannda fff iktidar Musul, Azerbaycan ve Fars atabeylerinde idi. Sultan Turul'un Harezmafo Teki'e malp olarak lmesi (1194) e topraklar Harezmah'lara intikal etti.

3. Kirman Seluklular (1092-1187)


Seluklulardan Kirman kolunun ba olan Kara Aralan Kavurt (ar Bey'in olu)'tonundan W#tft8yRan arasnda Kirman'dan baka, Fars arazisi gney sahilindeki Hrmz errflrRlve Arabfan yarm adas ucundaki Umman blgesi zapt edfflTlti. Bfr tfa kere Byk Seluklu sultan Olmaa teebbs eden Kavurt nftte yet Sufteri MelikaHHtf sultanln tanmay reddec^p bakent 2erihe yrynce, savata malp olarak yakaland ve kendi yaynn kirii ile boduruldu (Mays 1073). Ondan soma.evltlan Kirman blgesini idareye devam ettiler, Sultan Sen-certn fmne kadar (1167) ona bal kaldlar. Irak Selukhf Devlet* j karkla dd zaman Klrman'da da hanedan mensuptan arasnda mnazaalar kt. Devlet 1157'den sonra&r ara Gurluiar'a tbi oldu. Son Selukto meliki Muham-

284

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

285

med-ah H samannda memleket Ouz babularndan Dhar tarafndan igal edildi. Bu Seluklu kolunda fazla bir hareket grlmemitir.

4. Suriye Seluklular (1092-1117):


1077'den beri Suriye Seluklu melik'i olan Tc'd-devle Tutu, karde! Byk Sultan Melikah'n lm ddaysiyle kendini sultan iln ederek zerine yrd Berttyaruk kfe$ff1da Sava kaybetrhtf (ubat 1095) ve lmfct. iki olundan raf van Haleb'de, Dok* am'da mstakil harekete devam ettiler. Rdvan kardeini savala zorlayarak SuriyeHkmdar oldu se de, az sonra yine anlaamyarak biri am'da, teki Hlemde otmtofere devleti paylatlar. Bir ara Meyafarkn (SH-van)'e kadar gney Anadolu'yu nfuzu altna alan Rdvan, Msr Ftmleri ile anlaan Hallar tarafndan malp edildi. Bu srada am'da idare, Dokak (lm. 1104)'dan ziyde atabei Tu-tegin'de idi ve atabey ile Rdvan aralarnda kesin bir uzlamaya yaramyorlard. Bu sebeple Kuds'e ilerleyen Hallarla iyi mcdele edilemedi. Rdvan Haleb'de ld (1113) ve sonra son Seluklu Sultan-ah zamannda (1114-1117) idare Seluklu ailesinden olmayan L'l'nun elinde iken bunun ldrlmesi zerine Haleb, halkn, daveti ile gelen Artuk-olu ll-Gazi'ye geti (1117). am'da ise, 1128'de ldrlen Tu-Tegin'in olu Tc'd-din Bri 8e Bri-oullar (am Atabeylii) idareyi ele ald. .

5. Anadolu Seluklu Devleti"


Hakk Dursun YILDIZ Malazgirt zaferini takip eden yllar zarfnda Anadolu'ya kalabalk Trk nfusu gelip yerlemee balad. Sultan Melikah, amcas Kavurd'un isyann bastrdktan sonra bu ktann fethine daha fazla ehemmiyet vererek byk Trkmen beylerini bu fetih hareketiyle vazifelendirdi. Bu sralarda, taht Kavgalar sebebiyle zayflam olan Bizans mparatorluu Trk aknlarna fazla mukavemet edecek durumda deildi. Anadolu'da fetih hareketi btn hzyla devam ettii srada, Anadolu Seluklu Devleti'nin kurucusu Kutalmolu Sleyman-ah'n da fetihlere katld grlmektedir. Sleyman-ah'n Anadolu'ya ne suretle geldii hakknda birbirinden tamamen farkl iki gr ileri srlmektedir: a) Sleyman-ah'n babas Kutalm, Alp Arslan'a kar giritii saltanat mcadelesinde malup ve maktul dnce oullar Bizans hududuna srldler. Bir mddet Urla havalisinde snk bir hayat geiren Kutalm'n oullar 1074 ylnda etraflarna topladklar kalabalk bir Trkmen grubuyla harekete geerek nce Gney Anadolu'da daha sonralar ise Orta Anadolu'da fetihlerde bulundular, b) lk zamanlar Sultan Melikah'a kar muhalif bir tavr taknm, fakat halifenin tavassutu ile nihayet Anadolu'nun fethine memur edilmi olan Kutalmoullar, Melikah'dan zaptedecekleri memleketlerin hkmdarlk menurunu almlard. Grld gbibW)lrtne tamamen zfcfikirleri ihtiva eden bu iki grn hangisinin gerei ifade ettii belirtmek imdtKk mmkn olmamaktadr. Bununla beraber
(*) Anadolu'nun fethi zerine Byk Seluklu mparatorluu bahsinde geni bilgi vefflrnlaflr.

Sleyman-ah'n 1074 ylndan itibaren Anadolu'daki faaliyetlerini tesbrt edebiliyoruz. Ayn yl Antakya ve Haleb'i muhasara eden Sleyman-ah, Suriye meliki Atsz ile ihtilfa dmtr. Bizans mparatorluu, dahil mcadeleler, Balkanlardaki isyan ve ihtilller sebebiyle Anadolu'daki Trk aknlarna kar duramyordu. Bu vaziyetten faydalanan Sleyman-ah Orta Anadolu'ya girerek 1077 ylnda Konya'y zaptetti. Bundan sonra Bizans'taki taht kavgalarna mdahale imknn bulan ve bu sayede fazla zorlukla karlamadan bir ok ehir ve kaleyi ele geiren Sleyman-ah 1078'de tettikl fethederek merkezim oraya nakletti Bylece Anadolu Seluklu Devleti'nin temelleri atlm oluyordu. Sleyman-ah fetihlerine devam ederek ksa zamanda Bizans aleyhine hudutlarn olduka geniletti. 1080 ylnda Iznik'i Trkler'den geri almak gayesiyle znik nlerine gelmi olan Bizans ordusunu ar bir malbiyete urattktan sonra skdar'a kadar ilerleyen Sleylman-ah, burada kurduu gmrk daireleri ile Boaz'dan geen gemilerden vergi almaa balad. Fakat Aleksios Komnenos'un Bizans imparatoru olmasndan sonra durum Bizans lehine gelimee balad. Trk birlikleri yava yava geri ekiliyordu. 1082 ylnda yaplan bir antlama ite zmit krfezine dklen Drakon ay iki memleket arasnda snr itibar edildi. Sleyman-ah, Bizans ile sulh yaptktan sonra Anadolu'ya dnerek 1083 ylnda Tarsus, Adana, Misis ehirlerini zapt ve Malatya'y hara vermee mecbur etmiti. Bu srada Antakya, Ermeni Phitaretos'un tahakkm altnda di. Antakya hristiyanlar ok gaddar olan Philaretos'un elinden kurtulmak iin Sleyman-ah'a haber gndererek ehrin zaptnda ona yardmc olacaklarm bildirdiler. Kk bir kuvvetle Antakya nlerine gelen Sleyman-ah, Aralk 1084 tarihinde ierdeki hristiyanlarn yardm ile Antakya'y zaptetti. Fakat onun bu havalide fetihlere devam etmesi Suriye meliki Tutu 1le aralarnn almasna sebep oldu. 5 Haziran 1086 tarihinde Sleyman-ah ile Tutu arasnda cereyan eden savata Sleyman-ah malup oldu ve hayatn kaybetti. Sleyman-ah'n lm zerini, znik'te vekil brakm olduu Ebu'l-Kasm, yeni kurulmakta olan Anadolu Seluklu Devleti'nin dalmasn nledii gibi Bizans'a kar da baarl aknlar yapmtr. mparator Aleksios kuvvetle baa kamyaca-n anlad Ebu'l-Kasm' stanbul'a davet ederek onunla sulh yapt. Bu arada Ebu'l-kasm'n gafletinden istifade ederek zmit'i ele geirdi. Sultan Melikah, onun Bizans le urat bir srada Emir Porsuk idaresindeki byk bir orduyu znik zerine gndermiti. Emir Porsuk ay devam eden muhasara esnasnda ehri ele geirtmeyince Sultan MelRah onu ger ararak Urfa emri Bozan' onun yerine tyin etti. Muhasarann uzamas zerine ok kt bir duruma den Ebu'l-Kasm, Bizaie^tmparatoru feksios'tan yardm istedi. evirdii entrlkalarla.Trkteri birbirine drmeye gayret sarfeden Aleksios bunu bir frsat bilerek Ebul-Kasm'n yr-dm isteklerini Cevapsz brakt. Afide kurtulu midi kalmyan Ebu'l-Kasm, Sultan Melikah'tan af dilemek iin sfahan'a gitti. Burada da yz bulamaynca tekrar Anadolu'ya dnmek zorunda kald ve yakalanarak Emir Bozan tarafndan idam edildi. Bb/1Kasm'm lmnden sonra kardei Eb/1-Gzi onun yerine gemiti. Ancak Sultan Melikah'n lmyle oullan arasnda saltanat kavgalar balaynca Sleyman-ah'n olu Kl Arslan Horasan'dan gelerek znik'te Anadolu Seluklu Devleti'nin ikinci sultan sfatyla 1092 sonlarnda tahta oturdu. Sultan I. Kl Arslan znik tahtna getii srada Anadolu'nun muhtelif blgele-

286

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

287

rinde Trkmen emirleri mstakil devlet olma hareketin* giritiklerraten bu lkede br Trk birlii metfcut deildi. Dier taraftan imparator Ateksios Iznik'e kast aknlarna devam ediyordu. Kl Arslan Bizans'tan ziyade zmir ve havalisinde mstakil bir devlet kurmu*olan ve meydana getirdii donanmas ile Ege ve Marmara denizlerinde faaliyette bulunan kaynpederi Emir aka'dan ekiniyordu. Bu sebeple Alekaios Komnenos'un bu Trk emirine kar ittifak teklifini kabul ederek mtereken Emiraka'y ortadan kaldrdlar (1094). Bylece batda kendisini tehdit edecek bir tehlikenin kalmamas zerine douya ynelen Sultan I.Kri Arslan 1096 ytlnda Ermeni Gabriel*in:elinde bulunan Malatya'y muhasara etti. Muhasara devam ederkerKfiHal ordusunun Anadolu'ya gelmekte olduuna- haber ald ve derh# muhasaray kaldrarak merkezine dnmek zorunda kald. Pierre L'Ermit idaresindeki apulcu Hal grubu &d Arslan'm kardei Davud tarafndan bcmit yaknlarnda imha edilmiti. Fakat ksa bir zaman sonra kontlann, dklerin ve valyelerin idaresindeki muntazam Hal ordusu Iznik'i muhasara ettiiSfvSultan Kl Arslan bu kuatma esnasnda geldi ise de ehre girmee muvaffak olamad. Kuatmann uzamas sebebiyle znik bir anlama ile Bizans imparatoruna testim edildi (Haziran 1097). Bundan sonra Danimend Gazi ve Kayseri hkimi Hasan Bey'in kuvvetleriyle takviye edilmi olarak Eskiehir nlerinde Hallar'n karsna kan Kl Arslan onlara ar kayp verdirmesine ramen galip gelemedi. Hal ordusunun zrhl ve kalabalk olmas hasebiyle Sultan Kl Arslan bundan byle onlarla meydan muharebesi yerine, onlarn geecei blgelerde su kuyularn kapatarak, ekinleri tahrip ederek ve meskn yerleri boaltarak ypratma taktiine bavurdu. Hallar'n gelii ve Iznikln dmesi sebebiyle Konya'y kendisine merkez yapan Kl Arslan, bu srada frsattan istifade eden Bizans'n da ilerlemesine mni olamyordu. Bununla beraber Antakya kontu Bohmond'un Danimendler tarafndan esir edilmesini mteakip 1101 ylnda harekete geen Hal birlikleri birbiri arkasndan Amasya yaknlarnda ve Konya Erelisi'nde Kl Arslan tarafndan imha edildiler (1102). Hallar ile yapt savalarda olduka ypranm olan Sultan Kl Arslan Bizans imparatoru ile sulh yapp bat hudutlarn emniyete aldktan sonra, kendisinin Hallar ile megul olmasndan istifade ederek Malatya'y alm olan Dnimendii-ler zerine yrd ve bu ehri tekrar zaptetti. Bundan sonra Harran' ve Suriye me~ liki Dokak'n elinde bulunan Meyyfarkin'i lkesine katt gibi Diyarbakr ve Musul blgelerine de hkim oldu. Fakat Emir avl, Artukolu Hgzi ve Suriye maliki Rdvan'n birlikleri ile Habur rma kenarnda yapt sava kaybederek bu rmakta boularak ld (Temmuz 1107). SultavLK&gAr&taft'n lm ve olu ehinah'n Emir avl tarafndan yakalanarak sfahan'a gtrlmesi zerine Anadolu Seluklu taht bo kald. Bu vaziyet devle olduka saraml. Ancak ehinah'n 1110 ylnda serbest braklarak Malatya'da tahta gemesi durumu biraz dzeltir gibi oldu,. Fakat bu sefer de ehin-ah, kardei Mesud'un isyaniyle karlat. ki karde arasndaki taht kavgalar* 1116 jrtna kadar devam etti ve Mesud DanimerKter'den ald yardm sayesinde Konya'da Seluklu tahtna oturdu. Sultan Mesud uzun mddet kaynpederi Emir Gazi ile ibirlii yapmak zorunda kald. Bizans ve Halca kar$? yapt savalarla lkesini bir hayli geniletmi olan ve Abbas halifesi tarafndan "Melik8 unvan verilen EFnir;Qzi Anadolu'nun en

kudretli hkmdar haline gelmiti. Bu bakmdan Sultan Mesud, 1134 ylnda kaynpederinin vefatna kadar deta onun himayesinde idi. Babasnn yerine Dani-mendii tahtna geen Mehmed Gazinin lmyle Sultan Mesud zerindeki Dani-mendli nfuzu krlm oldu. Bylece mstakil hareket etme imknna kavuan Sultan Mesud, 1143 ylnda Ankara, ankr ve Kastamonu'yu Danimendliler'den geri alarak lkesinin hudutlarm geniletmee balad. Bir sene sonra da Elbistan' lkesine katt. Hallar elinde bulunan Mara ve Gksun'a kar harekete getii srada Bizans imparatoru Manuel Komnenos'un Konya zerine yrdn haber ald ve sratle geri dnd. Konya nlerine yaplan savata Bizans ordusu arr bir malubiyete urad. Sultan Mesud Anadolu'da kuvvet ve kudretini salamlatrd sralarda, Urfa Hal kontluunun ortadan kaldrlmas sebebiyle harekete geen II. Hat seferinde Alman kiral III. Konrad ile Fransa kiral St. Louis'nin ordular Anadolu'ya girdiler. Sultan Mesd Ekim 1147 tarihinde Eskiehir yaknlarnda Alman ordusunu perian etti. Bunu haber alan Fransa kiral St. Louis Orta Anadolu'ya girmekten ekinerek Efes-Denizli-Antalya yolunu takibe mecbur olmutu. Bununla beraber yolda Trkmenler'in hcumlariyle hayli zayiat verdikten sonra Antalya'ya ulaan St. Louia, buradan deniz yoluyla Akk'ya gidebilmiti. Hallar'a kar kazand zaferleri mteakip Mara ve civarn fetheden Sultan Mesud, Kilikya Ermenileri'ne de ar darbeler indirerek onlardan birok ehir ve kaleyi zaptetti. Bu arada Danimendli emiri Ya-basan' da kendisine balad. Uzun sren saltanat esnasnda Anadolu Seluklu DeVieft'n* bu lkenin en kudretli devleti haline getiren Sultan Mesud 1155 trffUhde vefat ettt. J Sultan Mesud, lmnden ksa bir zaman nce lkesini olu arasnda taksim etmiti. Bakent Konya ile havalisini ajan ve kardelerinin metbu durumunda olan Sultan l. Kl Arslan'm, taht kavgalarn nleme maksadiye Ak frsatta ortanca kardeini ortadan kaldrmas zerine kk kardei ehinah Ankara-ankr taraflarna kaarak Danimendli emiri Ya-basan ile ibirlii yapt. Taht kavgalarnn balamas, II. Kl Arslan'a kar Bizans, Ermeni ve Nureddin Mahmud'un harekete gemelerine sebep oldu. Sultan ilk saldrlar bertaraf ettikten sonra 1162 ylnda, evirdii entrikalarla Anadolu'daki Trk devletlerini birbirine dren Bizans imparatoru Manuel Komnenos ile grmek iin stanbul'a gitti, ki hkmdar arasnda vanlan anlamaya gre karlkl yardmlama ve Trkmen kuvvetlerinin Bizans'a akn yapmamalar kabul edildi. Bylece bat hudutlarndan emin olan Sultan Kl Arslan Anadolu'da hareket serbestesi kazanm oldu. 1163 ylnda Yabasan' malup ederek Elbistan, Darende, Kayseri ve Malatya'y snrlarna dahil etti. Bunun arkasndan kardei ehinah'tan Ankara ve ankr'y ald. Nureddin Mahmud'un igal etmi olduu yerleri de kurtard. Sultan H. Kl Arslan'n bu baariar Bizar imparatorunun gznden kamyordu. Aym zamanda Trkmen kuvvetleri de tekrar Bizans lkesine aknlarna yeniden balamlard. Bu gelime Anadolu Seluklu Devleti ile Bizans mparatorluunu tekrar kar karya getirdi. mparator Manuel, gittike aleyhinde gelimekte olan Anadolu Seluklu Devleti'ni ykmak karariyle byk bir ordunun banda olduu halde yrye geti. Sultan II. Kl Arslan Trkmen kuvvetlerinin maharetle tatbik ettii sahte ricat sayesinde Bizans kuvvetlerini Denizli civarndaki dar ve sarp Myriokephalon vadisine sokmaa muvaffak oldu. Eyll 1176 tarihinde yap-

288

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

289

lan savata Bizans ordusu byk bir hezimete urad. mparator Bat Anadolu'daki istihkmlar kaldrmak.ve ar bir tazminat demek rtiyle IstanbuFa dnebildi. Bu zafer; Bizans'n, Malazgirt savandan beri AnadoluJyu gari almak midini tamamiyle krm, o zamana kadar hristiyan dnyasnda bir nem Trklerin igali atandaki memteker gibi telktoaden Anadolu'nun gerek Trk yurdu oiduuhu isbat etrni ve Bizans imparatorluu bundan sonra Trkler1 kar taarruza cesaret edememitir. Sultan 8b Kl Arslan Bizana meselesini hallettikten sonra 1178 ydnda Dan?$mendli beyliine son vererek doudaki tehlikeli rakbinden kurtulmu oldu. Dier taraftan Trkmen kuvvetleri Kilikya Ermeni tarattn) istila ederek Silifke'yi zaptedip oradan Suriye ve Elcezire'ye doru yaylyorlard. Seluklular'n bat hududu ise Denizli'ye kadar uzanyordu. Uzun ve baarl bir mcadele hayatndan sonra yalanan ve yorulan Sultan II. Kfl Arsan'n, lkesini 11 olu arasnda taksim etmesi ve kendisinin de devlet , $ terine fazla mdahalede bulunmamas ehzadeler arasnda iktidar mcadelelerinin balamasna sebep oldu. Anadolu'da bu karklklar devam ederken Selhaddin Eyyub'nin Kuds' almas zerine yeni bir Hal seferinin hazrl balad. Sultan Kl Arslan, Anadolu'ya giren Alman imparatoru I. Friedrich Barbarossa ile dostluk kurarak onlarn Suriye'ye inmelerine msait davranmak suretiyle Hahlar' mmkn mertebe zararsz hale getirmek istiyordu. Fakat Akehir'de Sultan'n olu Kutbeddin Melikah'n Hallar ile mcadeleye girimesi ve malp olmas Alman ordusunun Konya'da pek ok tahribat yapmasna sebep olmutur. Bu felaket srasnda olu Melikah'n tahakkm altnda bulunan yal Sultan, kk olu veliaht Gyaseddin Keyhs-rev'e snarak onun yannda ld (1192). Suttan II. Kl Arsan'n lm zerine oullar arasndaki sahtanat kavgalar daha da iddetlendi. Uluborlu meliki Gyaseddin Keyhsrev Konya'y kardei Melikah'tan alarak 1192 ylnda Seluklu tahtna oturdu. Fakat onun sultanl dier kardeleri tarafndan kabul edilmedi. Gyaseddin Keyhsrev bir yandan kardeleri ile mcadele ederken dier yandan da Bizans imparatoru III. Aleksios Komnenos ile savayordu, iktidar mcadelesinde onun en tehlikeli rakibi asker kuvvet bakmndan kendisinden stn olan Tokat meliki Rdnddin Sleyman-ah idi. Nitekim Sleyman-ah'n Konya zerine yrdn renince 1196 ylnda Konya'y ter-kederek stanbul'a kat. Anadolu'da sarslm olan Trk birliini yeniden tesis etmee gayret sarfeden Sleyman-ah, Bizanft imparatorunu vergiye balad gibi Ermeni kiral Leon'u da hezimete uratt. Mengcekoullar ile Artukoullar'ndan baz yerleri ald. 1201 ylnda Erzurumu zaptederek Saltuklular hanedanna son verdi. Bylece Grcler Ne komu olan Rknddin Sleyman-ah, Sarkam yaknlarnda onlarla yapt sava* kaybetti. Grc tehlikesini tamamen ortadan kaldrmak gayesiyle giritii kinci sefer esnasnda 1204 ylnda vefat etti. Yerine geen olu III. Kl Arsan'n ocuk yata olmas sebebiyle uta bulunan Trkmen beyleri hl stanbul'da oturmakta olan Gyaseddin Keyhsrev'i Konya tahtna davet ettiler. Bu srada stanbul Latinler tarafndan igal edilmi ve Bizans imparatorluu paralanmt. Gyaseddin Keyhsrev Seluklu tahtna getikten sonra znik kiral Theodoros Laskaris ile an-

lat. Arkasndan Trabzon Rum imparatoru tH. Aleksios Komnenos'u mulup ederek Karadeniz ticaret yolunu elnniyet altna ald. 1207 ylnda Antalya'nn fethiyle Trkler'e deniz yolu alm oluyordu. Ermeni kiral II. Leon'a kar giritii sefer zaferle nfeticelendi (1209). Bunu Eyyubiler'in Kuzey. Suriye ve Anadolu'yu istillarn nlemek takip etti. Gyaseddin Keyhsrev'in bu baarlar Thedoros Laskaris te aralarnn almasna sebep oldu. 1211 ylnda Alaehir yaknlarnda Laskaris ile yapt savata ehit dt. Gyaseddin Keyhsrev'den boalan Seluklu tahtna devlet erknnn onun byk olu Izzeddin Keykvus'u geirmesi zerine kardei Aleddin Keykubd isyan etti. Izzeddin Keykvus bu meseleyi kolaylkla halledip Theodoros Laskaris ile de msait bir anlama imzaladktan sonra babasnn siyasetini takibe balad. Kbrs kiral ile ticaret anlamasn yeniledikten sonra kuzey ticaretini emniyet altna almak dncesiyle Sivas zerinden Sinop'a hareket etti. Trabzon Rum imparatoru . Aleksios'u malup ve esir ederek Sinop'u zaptetti (1214). Dier taraftan Kbrs'taki Latinler1 in tahriki ile isyan etmi olan Antalya halkm itaat altna alan (1216) Sultan, kendisinin taht kavgalariyle megul bulunduu sralarda baz ehirleri zaptetmi olan Ermeniler zerine yryerek baz ehir ve kaleleri ele geirdi ve Ermeni kraln vergiye balad, izzettin Keykvus saltanatnn son yllarn Eyyubler ve Artuklular'la savala geirdi ve bir sefer esnasnda Malatya'da vefat etti (1220). Izzeddin Keykvus'tan sonra Anadolu Seluklu tahtna, daha nce giritii iktidar mcadelesinde baarszla urayan ve hatta bir mddet hapiste kalm olan Aleddin Keykubt geti. Kendisine Abbas halifesi tarafndan "saltanat" menuru gnderilen Keykubd, Msr Eyybleri'ne kar el-Melik'l-Eref la bir anlama yapt. Bunu mteakip Kalonoros (bugnk Alanya) kalesini karadan ve denizden muhasara ederek zaptetti (1233). ehir ve kale yeniden ina edilerek Sultan'n adna izafeten Aliye ad varildi, tik Seluklu tersanesi Aleddin Keykubd tarafndan Aliye'de kuruldu. Buras Seluklu sultanlarnn klk merkezi oldu. Sultan Aleddin Keykubd kendisine muhalif bir tavr taknm olan meradan bazlarn bertaraf ettikten sonra 1226 ylnda Sinop'ta ina edilen bir donanmay Kastamonu Beyi Emir oban kumandasnda Krm'daki mhim ticaret liman Sudak zerine gnderdi. Sudak'n zaptndan sonra bir ok Rus Knez ve Kpak beyleri itaat altna alnd. Dier taraftan devletin kara kuvvetleri Silifke'ye kadar btn sahil blgesini ele geirdiler. Ayn zamanda Ermeni kiral Hetum'u, Sultan'a asker vermek, dedii vergiyi iki misline karmak ve parasn Anadolu Seluklu sultan adna bastrmak artlariyle sulh yapmaa mecbur ettiler. Ermenilerden alnan yerlere Trkmenler iskn edildi. Suttan Aleddin Keykubd Anadolu ileriyle megul bulunduu sralarda Asya ilerinde ortaya kan Mool tehlikesi sratte Bat'ya doru yaylmaya balamt. Nitekim ok gemeden Moollar'n elinden kaan Celleddin Harezmah Dou Anadolu'ya gelerek Keykubd aleyhine faaliyete geti. Diyarbekir Artuklular'nn da onunla ibirlii yapmas, Sultan' dou seferine kmaya mecbur etti Kahta, Hsn- Mansur (Adyaman) ve emigezek'i ete geirdi (1226). 1228 ylnda da Erzincan, Kemah ve ebinkarahisar' alarak Mengcekoullar hanedanna son verdi. Bu srada Sultanin meguliyetinden istifade etmek isteyen Trabzon mparatoru Andronikos, Samsun ve Sinop'a saldrd. Bunu haber alan Keykubd Bayburt-

290

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

-----291

Maka yoluyla Trabzon'a giderek ehri muhasara etti. Fakat havalarn ok fena gitmesi Trabzon'un fethine mni oldu. Sultan Aleddin Keykubd ile Celleddin Harezmah'n aralar dzelmee vz tutmutu kit Harezmah Ahlat ehrini uzun bir muhasaradan sonra zapt ve feci bir ekilde tahrip etti. Bu sebeple iki Trk hkmdarn aras bozuldu. Austos 1230 tarihinde Erzincan yaknndaki Yassemen mevkiinde yaplan ka*>i savata Keykubd galip geldi. Ksa bir sre sonra da Erzurum'u elegefitfi. 1231 ylhda Celleddin Harezmah'n -MOrtayl* Moollar'n yama aknlar Malatya'ya kadar uzanmaa balad. Mool tehlikesinin daha nce farkna varm olan Anadolu sultan, lkesini bu tehlikeden uzak tutmak iin gedey'in olduka ar artlarn kabul etmi grnd. Bununla beraber gerekli tedbirleri almaktan da geri durmuyor* du. Snr boylarndaki kaleleri tahkim ederek, Celleddin Harezmah'n lmnden-sonra Seluklu hizmetine girmi olan Harezmli asker birlikleri bu snr kalelerine yerletirdi. 1234 ylnda Msr Eyyub hkmdar el-Kmil'in gnderdii ordu malp edildikten sonra Harput, Urfa, Harran ve Rakka Seluklu hkimiyetine girdi. Mukabil harekete geen el-Kmil'in Mardin'i zapt ve tahrip etmesi Aleddin Keykubd' Eyyubler zerine sefere kmaa mecbur etti. Seluklu ordusu Kayse-ri'de toplanacakt. Ordu daha harekete gemeden bir ziyafette Aleddin Keykubd zehirlenerek ld (1237). Onun sultanl zamannda Anadolu Devleti siyas, asker ve iktisad bakmndan en parlak devrini yaamtr. Aleddin Keykubd'dan sonra, kumandanlarn ve beylerin rekabetleri arasnda II. Gyaseddin Keyhsrev tahta kt. Bu kifayetsiz hkmdar kumandan Sadeddin Kpek'in tahakkm altna girdi ve onun tahrik ve telkinleriyle birok mhim ahsiyetleri ldrtt. Sadeddin Kpek devlet erknndan kendisine kar gelebilecekleri ortadan kaldrdktan sonra Seluklu tahtna gemek emelinde idi. Fakat btn bu hileleri meydana kt zaman kendisi ldrld (1239). Sadeddin Kpek'in bertaraf edilmesinde rol oynyar. Celleddin Karatay gibi devlet adamlarnn i bana gemesi durumu biraz dzelir gibi olduysa da siyas ve din zaaflar ortadan tamamen kaldrmak mmkn olmad. Fakat bu srada patlak veren Baba Ishak isyan SelukJu devletinin artk kmekte, olduunu gstermekte idi. Br Trtanttn eyhi olan Baba Ishak etrafna toplad Trkmenler ile devleti bir hayli uratrd ve isyan 1240 ylnda glkle bastrld. Baba shak isyann Mogullar'n istils takip etti. 1242yrinda Erzurum'u igal ve tahrip eden Moollar 1243 yfenda Baycu Noyan kumandasnda Anadolu'yu istilya baladlar. II. Gyaseddin Keyhsrev toplad byk orduyla Baycu Noyan kumandasndaki Mool ordusunu Sivas'n dousunda Kseda mevkiinde karlad. Temmuz 1243 tarihinde yaplan savata Seluklu ordusu korkun bir hezimete urad. Moollar Anadolu'da yarm asrdan fazla bir mddet Hkm srdler. II. Gyaseddin Keybsrev'den sonra tahta geen Seluklu auttahlar Moollar elinde bfatt kukla idiler. Kseda savandan itibaren, Anadolu Seluklu Devleti'nin tarihe kart 1308 ylna kadar, Anadolu szde sultanlarn, ehzadelerin birbirleriyle mcadeleleri, devlet adamlar ve beylerin ihtirastan ve tahrikleri, suikastlar, isyanlar, iktisad knt ve-halkn parianl manzarasn arzeder. Ancak BeyHkterin teekkl ite Anadolu Trkl yeniden hayatiyet kazanacaktr.

VI. Ortadou'da Kurulmu Trk Devletleri (Anadolu, ran, Suriye ve Msr) P


1. Dou Anadolu ve zmir Trkmen Beylikleri
brahim KAFESOLU

a- Artuklu Beylii (1101-1409) Anadolu'nun fethinde .byk.hizmetleri geen Ouzlar** Der boyundan nl Trkmen Beyi Atuk Beya^j&nye meliki Tutu^frBftndan ikta edilen Kudmde lmnden (1091) sonra ouHart Skmen ve H-Gazt, Kude'n tekrar Falmiter'e gemesi (1098) dolaysyle, Byk Seluklu Sultan tarafndan kendilerine verilen blgelerde beylikler kurmulardr. Hsn- Keyf (Hasankeyf) ve Amid (Diya&afor) kolu: 1101-1231 Skmen I, Hasankey*.*e Surc'dan baka 1104 de MadM alm, Hallarla savam, Trkmen babularndan krm ite birlikte Harran civarnda Urfa kontu Baudotn Jlyi esir almak sureyteq$Wro*>ir zafer kazanmt. Ondan sonra gelen olu brahim, Mardin'larnuces ll-GaziVe brakmak unda kaldr(1l08). Hasankeyf sllesinden rnid civann da alan FatVd-din Kara Arslan (Olm. 1166)'dan sonra olu Nr'd-din Mehmed 1182'd Salh'd-din Eyybrye baland v* yapt askeri yardm karl olarak blgenin en byk merkez ehri mid'i ald (1183). Olu Nftsrld<Hn Mahmud (im. 1*22) bir-kitabede "Dyr- Bekr, Rum ve Ermen sultana gibi grnmekle beraber* etrafn eviren kuvvetli devletlerden bazan Eyyblerl. bazan Anadolu Seluklularm metb tanmt. Daha sonra, olu Mevdd zamannda Eyyb el-Mek-l-KftmiI Amid ve Hasankeyf' zapt etti (123^

292

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

293

Mardin kolu: 1108-1409 Artukolu ll-Gazi 1108'de Mardin'e sahip olduktan sonra, Haleb'de L'l'nun lm zerine, ehir halknn dvetine uyarak gelip ald Haleb'i korumaya olu Tlmur-ta' memur etti (1118) ve 1121'de Meyfrikin'i Ahlat ahlan'ndan ald. Hallarla iyi mcadele ediyordu. Antakya Hallar11 zerine yryen ve Prens Roger'i yenilgiye uratan (1119) ll-Gazi, bu zaferi dolaysiyle byk hrete ulat, lmnden sonra olu Timur-ta Mardin'de, dier olu Sleyman Meyfrikin'de, yeeni Sleyman Haleb'de oturdular. teki yeeni Belek, 1112'de len Trkmen babuu ubukolu Mehmed Bey'e ait Harput kalesi ve civarn alm (1115), Franklarla mcadelede byk n kazanmtr: 1122'de Urfa kontu Jocelin ile Birecik senyrn malp etti, yakalad, her ikisini Harput'a haps etti. 1123'de kral Baudouin'i de malup ve esir ederek, yeni ele geirdii Harran'a gtrd ve esirlerini kurtarmaya gelen kalabalk Frank ordusunu da bozguna uratt (1124). Fakat ayn yl Menbi'i kuatrken ol<isabetirie-dld. Topraklar Timur-ta'a gei. Sleyman ld iin Meyfrkin de ona baland. Mardin Ulu camiini yaptran Kutb'd-din ll-Gazi II (1184) zamannda Salh'd-din Eyyb memleketIIcflSne mdahaleye balad ve nihayet Meyfrkin Eyybler'e geti. Artuklular 1200'den itibaren Eyybler'e, bir aralk Anadolu Seluklularma balanmtr. Mool istils srasnda Mardin kalesinde len Necm'd-din Gazi'den sonra Mool tbiiyetine giren Artuklular, daha sonra Kara-koyunlular'la uzun mcadelelere giritiler. Son Artuklu- beyi ihb'd-din Ahmed (Melik's-Slih) Mardin'i Kara Yusufa telfirYi etmee mecbur oldu (1409). Mardin kolu (veya ll-Gazi kolu) tarihe kart. Harput Kolu: 1185-1234 Hasankeyf kolundan Nr'd-din Mehmed'in lmnden sonra, kardei Eb Bekir, Hasankeyf i, Salh'd-din %ybt himayesindeki, yeeni Skmen ll'den alamad iin, ayr bir aile teekkl etmitir. 1203 yllarna doru olu Nizam'ddin brahim yerine gemi ve Harpm 1234'de Seluklu Sultan l Aiffd-dn Keykubd tarafndan Anadolu Seluklulan'na ilhak edilmitir. b- Dnimendli Beylii: (1002-1178) Anadolu'nun fecinde Artuk Bey'in Anadolu 'dan ayrlmasndan sonra, onun yerine gelerek Yailrmak ve Kafrmak clolayanro alan, rivayete gre Trkmenter'e retmenlik yapt iin Danimend' dye anlan Gazi Ahmed Bey, Seluklu 80* ieyman-ahGn lmnden sonra* kuvvet kazanarak Beyliini geniletmi, Kl Aralan Ito Hallarda yaptE Eskiehir <1097) ve Kayseri (1101)'dolayianndki savalara katlm ve bu srada Antakya prensi Boh6mond% esir ederek Malatya'y ele geirmiti. Hal prensin serbest braklmas hususunda Kl Arslan ile aras alan Gazi Ahmed Bey Seluklular'a yenildi. 1104'de len bu BnimendlPnln oullarn* dm duruma hftMm tem Gazi: Bey, Seluklu ehzadelerinden Mes'ud I ile ibirlii yaparak 11#da Konya'yigeri alp, onun sultan olmasna yardm etti ve kzm ominht vlencSrdi. Fakatbu arada Kayseri, Ankara, ankrtve Kastamonu kale ve blgelerini kendi beyliine katt iin^as'tan Bolu ve terrrtt yaknlarna kadar uzanan sahada kuvvetli bir hkmet kurmu oluyordu. Ayrca Bizans ilerine kar-

yor, mparator loannes Komnenos'a kar tahd iddiacs kardei Isaakios'u mlteci olarak kabul ediyordu. Bizans'n buna karlk Kastamonu ve dier yerlerdeki baz Dnimendli ehirlerini tahrip etmesini (1133) onlar geri pskrtmek suretiyle cevaplandran Gazi Bey'in hret ve nfuzu artt ve itibar de olsa stn hkimiyeti tannan byk Seluklu suttan Sencer tarafndan kendisine "Melik" unvan verildi. lm (1134) zerine yerine geen olu Melik Mehmed Bey Dou Karadeniz blgesine seferler tertip etti. Bat Anadolu'da da Bizans ile bir ka kere karlat, saldrlar durdurdu (lm. 1142). Sonra kardei Ya-basan ile rakipleri olan dier hanedan yeleri arasnda kan mcadelelerden faydalanan Seluklu sultam Mesud l, nce Ankara, ankr ve Kastamonu'yu sonra da Elbistan' zapt ederek, Malatya'da bulunan Dnimendli Ayn'd-devle'yi Seluklu tabiiyetine ald. Sivas, Amasya ve Kayseri'ye hkim olan Ya-basan da 1150*de Seluklu tbiiyetine girdi. Sultan Kl Arslan ll'ye kar kan Ya-basan, birka kere malp oldu, sonra Bizans imparatoru Manuel ile anlama yapt. Suriye atabeyi Nr'ud-din Mahmud ile de ibirlii hlinde di. Anadolu'da tekrar kuvvetli bir devlet domu gibi idi. Fakat Ya-basan {lm. 1164)'dan sonra durumu zayflad. Sultan Kl Arslan II, kararl ve plnl hareketlerle 1174-1178 yllar arasnda Dnimendli ailesinin ellerindeki kale ve ehirleri teker teker alarak bu beylie nihayet verdi. e - Mengckl Beylii: (1118-1250) AnadoluMtfn fethinde dou Anadolu'da faaliyet hlinde iken ehit dt anlalan Trkmen beyi Mengck tarafndan alnan Erzincan, Kemah, Divrii, Karahisar blgesinde kurulan beyitte hakknda bilgi 1118'den tibaren balyor. Bu tarihte Mengck Gazi'nin olu Ishak, Kemah'da bulunuyordu. Bir yandan Seluklularla, dier yoldan Artuklu ve Dnimendli beylikleri ile rekabet hlinde idi. Hatt Bizans'n Trabzon valisi Gabras'dan yardm istedi, fakat Artuklu Belek tarafndan malup ve esir edildi. Ishak'n lmnden sonra (1142), oullarndan Dvud, Kemah ve Erzincan'da, Sleyman ise, Divrii'de olmak zere beylik ikiye ayrkl. Kemah-Erzincan Kolu: (1U2-1228) Seluklu Kl Arslan II taraftar olduu iin Dnimendli Ya-basan tarafndan ldrlen (1162) Dvud'dan sonra, olu olup 60 seneye yaton "hkm sren Fahr'd-dta Behram-ahaagranmda Enrincan cank bir ticaret ve kltr merkez haline gelmi. Kl Arslan^^tb ve damad idL Kemah1! 4dare eden olu Se^ uk-ah da Seluklularda bal idi ve bu aile Seluklulara Grcistan seferi (1202)'ne katlmta. Sultan Keykvus I, Behramahta k Seluk Htn ile evli idi. Behram-ah ldkten (1225) sonra, olu Dfcvud-ah II, Erzincan'da, dier olu Mehmed Karahisar'da hkim efldular. Bunlar zamannda lkeleri, ftAan Al'd-din I. Keykubd tarafndan Seluklu devletine ilhak edildi (1228). Divrii Kolu: (1142-1250) ? Sleyman'dan sonra, yerine geen olu shinah Seluklu Kh Arslan H"ye ve Sultan Sleyman-ahlatbi olmu v**Wstiyanlarla mcadelede bulunmutur. *&* runu Ahmed-ah da Sultan Keykubd II metb tanmakta idi. Bu ailenin bilinen son simas Melik Slih'dir, o da ancak ismen malmdur. Ohffli kolunun Sultan Keykubd I zamannda veya daha sonraki bir tarihte Seluklu DevletTne katld tahmin edilmektedir.

294

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

295

- Saltuklu Beylii: (1092-1202) Anadolu'nun fethinde Erzurum ve civarn att$4ahmin ediien Eb'l-Kasm'n olu Ali'nin orada bir beylik kurduu grlmekte* ki, beylik adn Ali'nin olu Izz'd-dfn Saltufc'tarv almtr. 1102 ylnda Bey olarak Ali bululuyordu.Saltuklu balii Karst Bayburt, Oltu, Tortum, spir ve Tercan topraklarna sabip olmu, Trabzon prenslefl ile mcadele etmi, bir yandan da Hallar'la arpan Danmendliler'e tesirli yardmlarda bulunmu, fakat daha ziyde Toiura-Ollu dolayJar rndaki Grclerle savamta Kra'a hcum eten Grcler'e kar yapt savalarda (1153, 1161) baarlar kazanan liz'd-din Saltuk (lm. 1174) SeJukM Sultan Kl Arslan II ile ittifak ederek kzn onunla nikahlamt. Fakat bu kz Konya'ya giderken yolda Danimendli Ya-basan tarafndan esir edilmiti. Izz'd-dtoln Olu Mehmed Kzl Arsten da, Erzurum nne kadar gelen, kralie Thamar ra'nn kocas, David kumandasndaki Grc kuvvetlerini malp etti (1195). Olu Melikah zamannda, Anadolu'da, siyas birlii kurmaa alan Seluklu Sultan Sleyman-ah tarafndan Erzurum'un alnmas ile (1202) Saltuklu Beylii sona erdi. Bununla beraber Mcngirt kalesindeki (Hasankale-Sarkam yolu zerinde) .bir kitabeden 1205 ylnda bile Saltuklu ailesinden Eb Mansur adl bir beyin-Artuklular'a tbi olarak- devam ettii anlalmaktadr. d - Ahlat ahlar Beylii: (1100-1207) Byk Seluklu Sultan Melikah'n amcas Ykt'nin olu olup, Sultan tarafn* dan, 1080 yllarnda Azerbaycan umum? valiliine tyin edilen Kutb'd-din smail'in kumandanlarndan, Skmen'l-Kutb 1100 de Ahlat' Mervn hakimiyetinden alarak bir hkmet kurmutur. Bunlara Ahlat ahlar veya Ermenahlar da denir. Skmen 1108'de de Meyfrkin'i zaptetmi, ancak buras 1121'de Artuklu Necmed-din ll-Gazi 'e gemitir. Artuklu, Saltuklu, Mengckl beylikleri ile mnasebet ve mcadelelerde bulunan ve 12. yzyln 2. yansnda bir ara hkimiyetini Kars'a kadar genileten Ahlat-ahlar bir asr kadar devam ettikten sonra son hkmdar Izz'd-din Balaban zamannda idare Eyybler'e gemifer (1207). e - nall Beylii: (1103-1183) . Byk Seluklu SL,tan Melikah'n lm zerine kan taht kavgalar arasnda, kendini sultan iln ederek bakente doru harekete geen Suriye Meliki Tutu Diyarbakr' zabtetmi (1093), idaresini brakt Tu-tegin (Dokak'm atabeyr) Hallarla-mcdele iin yntd zaman ehri Trkmen beylerinden hal'a vermiti. inf burada 1103'den itibaren kendi hkmetini tesis etti: Mardin Artuklu ailesi ile akrabalk kuran bu beylik beylerinden bazlarnn adlan (brahim, lm. 1109; ll-ald, lm. 1142 v bunun oju Mahmud) bakr paralar zerinde grlmektedir. 80 yl kadar devam ettii anlalan beylik, Diyarbakr Ulucmii kitabelerinde grld zere, Irak Seluklu Sultanl'na tbi id. 12. yzytffft yartidla TMHdaranln vezir ailesine getii anlalyor. 1183'de Salh'd-din EyyObfterafncteft^apt dlnan Diyarbakr, Hsn- Keyfa (Hasankeyf) Artuklu Beyi Nr'd-cRh Mehmed'e verildi. f f -zmir ve Efes Beylikleri: (1081-1097) Anadolu'nun fetW: srasmcte, Malatya dolaylarnda faaliyet gsteren Ouz avuldur boyundan olduu sanlan akan (Bizans kaybmda, Tzkhaa), stanbul'da

uzunca bir mddet kaldktan sonra 1081'e doru zmir'e gelerek bir beylik kurmutur. Bizans imparatorluunun zayf noktalarm iyi bilen akan, Foa'y ve civarn da aldktan sonra 40 para gemiden kurulu kuvvetti bir donanma yaptrarak Ege Denizi'nde Sakz, Midilli, Sisam, Rodos adalarn zapt etti ve anakkale'ye doru ilerledi. zerine gnderilen Bizans donanmalarn birka kere malp etti. istanbul'u ele geirip mparator olmak istiyordu. Kara kuvveti kfi gelmedii iin, Balkanlar zerinden Trakya'ya doru ilerleyen soyda Peenek Trkleri ite ibirlii yapt. Onlar karadan stanbul'u bask altna alrken akan Bey de denizden hcuma geecek ve Bizans bakenti drlecekti. Fakat pln baarya ulaamad. nk, imparator Aleksios Komnenos, Tuna boyundaki Kuman Trkteri'ni Peenekler zerine saldrtm ve aralarnda cerayan eden, Meri kysndaki Lebonium Sava (Nisan 1091)'nda Peenekler ar malbiyete uramlard. zmir Beyi akan Seluklu Sultan Kl Arslan I. tarafndan ortadan kaldrld (1097). Yine bu sralarda Efes blgesinde de ok kk bir Trkmen beylii daha grlmektedir ki, banda Tann-bermi Bey bulunuyordu.

2- Atabeylikler
brahim KAFESOLU a- Fars Atabeylil (Salgurlular): (1147-1284) Seluklular'n balangcndan beri ran'n Fars blgesinde hizmet gren Ouz Salgur (Satur) boyundan Atabey Sungur'un frak Seluklu sultan Mes'ud zamannda istikll iln etmesi ile kurulmutur (1147). Bakent rz ehri idi. Sungur'un lm (1116)'nden sonra olu Zeng Irak Seluklu devletini tanmak zorunda kald ve bu durum Seluklu Devleti yklncaya kadar (1194) devam etti. Kardeler aras mcadelede stnlk salayan Sa'ad I. (Zeng'nin olu) 1203de Salgurlu hkmdar oldu. lkesini imr etti. Bir ara Harezmahlar'a esir den Sa'ad (lm. 1231)'den sonra olu Eb Bekir (lm. 1260) geti. ranl ir Sa'ad-i iraz nl eserlerini bu atabeyin himayesinde yazmt. Atabeylik lhanl Moollar'a tbi oldu. Daha sonra Sa'ad H'nin kz, Mool hkmdar Hulegu'nun olu ite evlendi ve bu htun'un 1284'te lm ite slle nihayet buldu. b-Azerbaycan Atabey ligi: l-Denizliler (1146-1225) Aslen Kpak Trkleri'nden olup, Irak Seluklu sultan Mes'ud zamannda bu devlette vazife alarak, kudreti sayesinde idare kademelerinde derece-derece ykselen ems'd-din ll-Deniz, Azerbaycan umum valisi iken, Grc ve Abhaza saldrlarna kar koruduu, hatt Erran ve irvan havalisini de Seluklular'a balad bu blgeyi, 1146"dan itibaren mstakilen idareye balam ve bir slle kurmutur. Sultan Turul H'nin dul kalan zevcesi ile evlenerek Seluklu ailesine girmi olan ll-Deniz'in merkezi Tebriz ehri idi. Nahvan ve Gence de buraya bal di. Sultan Arslan-ah2amannda "Atabek-i^Earn'' diye anlan ll-Deniz'in iki olundan Cihan Pehlevan devletin "ba-hcip'i, Kzl Arslan Osman da ordu bakan Olmulard. ll-Deniz'in lm (1175)'nden sonra, Cihan Pehlevan yalnz Azerbaycan'n deil, btn rak Seluklu sultanlnn en kudretli adam hline geldi. "Hakan-* Acem" unvann tayordu. 80*70 kadar "bende" si btn memleketi kontrolleri

296

______TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

297

altnda tutuyorlard. Daha sonra kardei Cteman da bir aralk kendini rak Suljanf iln etmiti (1191). Bunun olu Eb Bekir 1200'e doru Hemedatfa, hatt steharffeadr nfuzunu geniletmiti/Fakat 1211'de Azerbaycan atabeyi zbek Ha-, rtonahlar'a balanmak zorunda kald ve Cell'd-din Hareatah'n Tebriki zapt etmesi ite(i22S) atabeylik sona erdi, arkasndan memleket Moollar tarafndan istil edildi. c - Erbil Atabeyliklei: Be-Teginliler: (1146-1292) Musul Atabeyi Zengnin Musul valilerinden olan Zeyn'd-din Ali Kk, Zen$nto lm tarihnde (1146), Ectoft merkez olmak zere, ehr42prr Hakkri, Sincar ve Harran'a sahip bulunurken, mrnn sonuna doru, alillii dolaysiyle lkesini Musul atabeyi Mevdd'a brakarak, Erbil'e ekilmiti (1167); Olu Atabey Muzaffer'd-din Kk-bri, nce Musul atabeyi Seyf'd-din Gazi ll'nin hizmetine girdi, sonra Salh'd-din Eyyb ile ibirlii yaparak, yardmna karlk Urfa'y ald (1183) ve onun kzkardei ile evlendi (1185). Salh'd -dinin lm (1193) zerine tamamen mstakil olarak, komular ile ve Eyybler'le dosta geinmek, birka Mool aknn pskrtmek suretiyle lkesini korudu. Kk-bri 44 sene sren atabeylii zamannda memleketini imr etti. Bir ara Anadolu Seluklularna tbi olan Kk-bri'nin lm (1232)'nden sonra, kendisinin vrisi olmad iin, Erbil atabeylii topraklar, vasiyeti gereince, Abbas halifeliine intikal etti. ? - am Atabeylll: Brililer: (1228-1154) Suriye'ce Seluklu atabeyi. Hallarla mcadelesinden dolay "Seyft-lslm" diye anlan, Tu-tegin'in ldrlmesi (1128) zerine yerine geen olu Tc-d-din Bri nce btinliinin bir kolu olarak Suriye'de gelien Ismller'le urat. nk bunlar Kuds'n Hal krat ile anlam, am'n Franklar'a gemesine yardmc bir duruma girmilerdi. Bri, 20 "bin kadar Isml'yi kltan geirmek suretiyle am' kurtard, fakat kendisi de bir Isml tarafndan ldrld (1132). Yerine arka arkaya atabey olan ve memleketlerini Zeng oullarndan korumaa alan Ismi, Mahmud ve Mehmed adlarndaki olundan sonra (1139), bunlardan Meh-med'in olu Atabey Mucr'&din Abak da ayn siyseti gderek varln muhafazaya gayret etti. Sonunda zayf am atabeyliine Nr'd-din Mahmud (Musul Atabeyi) tarafndan am'n igal edilmesi ile, son verildi (1154). d - Musul-Sincar-Haleb Atabeylil: ZengHler: (1127-1259) Byk Seluklu Sultan Melikah'n Haleb valisi Ak-Sungur (lm. 1094) 'un olu Imd'd-din Zeng, Irak Seluklu hkmdar Mugs'd-dn Mahmud tarafndan Musul vliei tyin edilmiti (1127}. Zeng Cizre kalesini, Nusaybin*!, Sincar ve Harran' aldktan sonra, Hallara kar mdafaa ettii Haleb'i de kendisine balayarak kuzey rak'tan Akdeniz'e kadar uzanan bir devlet kurdu (1126-1146). Balca gayesi Suriye Frank-iktidarna kar bir Mslman birlii meydana getirmekti. Hama'y (1130), Antakya Hal Prenslii elinden Kefertb ve Maarrafun-No'mniye gibi kaleleri ald. Trablus Hal kontluundaki Ba'arin kalesini kuatt zaman, zerine gelen Kuds knal Fbulque d'Anjou'yu malp ve esir eltfflIST). Sonra mcadeleye devamla, Urfa'y ele geirerek Frank kontluunu ortadan kaldrd (1144) ki, bu mhim hdise Avrupa'da kral ve imparatorlar idaresindeki II. Hal seferinin hazrlanmasna yol amtr.

Zenginin olrNr'ckiin Mahmud Haleb'de, teki olu Seyf'd-din Gazi I, Musul'da idi. Babalarnn lm (1146)'nden sonra bunlar atabeylii iki ksm hlinde idareye baladlar. Haleb atabeyi Mahmud, Hallar'n karsna kan byk kumandanlardan biri olarak tannmtr. Antakya Hal prensi Raymond de Poitiers'yi malp ( 1149) ve topraklarnn mhim bir ksmn igal eden Mahmud, 1154 da am atabeyliini de kendine balam, sonra dikkatini vatan mdafaacs snni Trkler'e srt eviren Fatimler elindeki Msr'a evirerek orada vezir Sver'in ibirlii yapt Kuds kiral Bohmond IIl' malp ederek Trk hkimiyetini tesise almtr (1164). 1167'de Nr'd-din Mahmud 'un gnderdii irkh, Msr'da faaliyette bulundu, ifonn beraberindeki Salhaddin (Eyyb) Mahmud'un temsilcisi olarak idareyi ele ald (1171). Fatm devleti tarihe kart. Mahmud'un lmnden (1174) sonra am ve Haleb atabeylikleri Eyyb ailesine intikal etti. Musul'a gelince, Seyf'd-din Gazi'den kardei Mevdd'a geen bu blgede, Sincar Zeng ll'ye verildi. Bunun kardei Mes'ud zamannda, Musul ve Sincar Eyyb tbiiyetine girdi (1186). Nihayet btn blge Mool llhan devleti tarafndan igal olundu (1259).

3 - Anadolu Beylikleri
Erdoan MERL

1243 ylnda Kseda'da Moollar karsnda urad malubiyetten sonra Trkiye Seluklular Devleti hzl br k devresine girmi ve bu devlet llhanllar'a tbi olmutur. Kseda savandan ykl tarihi olun 1308 ylna kadar idar mekanizmasnda tam bir karklk hkm sren Seluklu devletinde sultanlar, ehzadeler birbirleri ile taht mcadelesine girimiler ve tahta geebilmek iin de Mool-lar'n yardm ve himayesine bavurmulardr. Bu sebepten Seluklu sultanlar Moollar'n kontrol altnda ismen hkm srdler. Aslnda hkimiyet Moollar da idi. Bunun yansra mli kaynaklarn azl, suistimaller ve iktisad knt yznden perian bir manzara arzeden Anadolu'da Seluklu devletin) tekrar eski kuvvetli ve kudretli haline gelemedii grlyor. XIII. yzyl sonlarna doru Anadolu'da Mool basks da zayflamt. Bu durumdan istifade eden ularda ve snrlarda yerletirilmi Trkmen Beyleri ve halk yava yava Seluklular ile ilikilerim kesmi, bu devletin mirasn ve siys hkimiyeti, Anadolu Beylikleri (eski syle-yiiyle Tvif-i Mlk) adyla anlar yeni kurulmu byk, kk bir ok devletler aralarnda blmlerdir. te, Karaman, Germiyan, Eref, Hmid, Mentee, Can-dar, Pervane, Sahib-Ata, Karas, Saruhan, Aydn, nan (Ldik Beylii) ve Osma-noullar bu suretle Anadolu'da kurulmu olan Trkmen beyliklerinden idiler. a - Alftiye Beyleri: Trkiye Seluklu Sultan I. Aleddn Keykubd (1220-1237) tarafndan zaptedilen Aliye ehrinde daha sonra kk bir beylik kurulmutu. Aliye beylerinin Seluklularn neslinden geldii rivayet olunmutur. 1291 ylnda Kbrs taral Henri II. Aliye'ye asker evketti ise de bu ehri almaa muvaffak olamad. Aliye 1293'de Karamanoullan'ndan Mecdeddin Mahmud Bey'in eline geti. O hutbeyi Memlk* ler adna okuttu. Karamanoullan'nn bu ehir zerindeki hakimiyetleri XIV. yzyln ikinci yansnda da devam etti. Kbrs kiral Pierre 1366 Maysnda Alaiye'yi zapta

298

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

299

teebbs *tti ise de Karamanoullar'mn yardma gelmesi ehrin tekrar Trkler'in elinde kalmasn salad. Atiye 142? de Karamanoullar*gafndan Memlk dev letine satld ve bundan sonra ehirde Memlk hakimiyeti atlnda Karamanolu Mahmud Bey'in torunlar hhm Mler. Bu beyliin birinci miri elde rnevcud sikkelere gre Savc b. amseddn Mehmed'cBr. Verine olu BrilM zam Kmar man, Aliye Beyi oldu. Karamamdan aonra^terdei SaCi^*dffen Ltfi Bey bey liinin bana geti. Lfltfi Bey Karamanhlaf'a kar \Qtim kiralndan yardm grd. Sonra Osmanllara yanamaya alt. Ijtfl Bey takriben 1461 yrlnda ld. Virthtf Kl Arsian geti. Fath Sultan Mehmed zamannda Gedik Ahmed Paa, Aliiye'yi alarak Osmanl devleti topraklarna katt (1462 veya 1463). lek bir pazar yeri tan Aliye'den kereste ihracat mhim bir yer igal etmekteydi. ehirde gemi yapan tezghlar vard ve ticaret dolaysyla Aliye beyleri zengin ve halkn da mli duru mu iyi idi. jgf4$ b - Aydnoullar Beylii: XIV. yzyln balannda Byk Menderes'den itibaren Tire, Ayaslug (Seluk) ve Birgi taraflarnda kurulmu bir beyliktir. Bu beyliin kurucusu Mbarizeddn Gazi Bey Mehmed, Germiyanoullar ordusunda suba idi. Aydnoullar, Mentee Beyi'nin damad Sasa'nn yardmna gelmiler ve Bizansllar'dan alnan Aydn eli topraklarnn fethinde byk rol oynamlardr. Fakat daha sonra Aydnolu Mehmed Bey, Sasa Bey'i yenerek Aydn dne hkim oldu. Sasa Bey onarda yapt savata ld (1308). Mehmed Bey sahip olduu Ayaslu, Sultanhisar, Bodemya, Tire ve zmir'i be olu arasnda paylatrd. Kendisi en kk olu ile Birgi'de oturdu. Bu beyliin an nemli iskelesi Ayaslu (Seluk) idi. Burada hazrlanan donanma ile 1319da Sakz'a baskn yapld. Mehmed Bey'in oullarndan Umur Bey ikibuuk yllk bir kuatmadan sonra sahil zmir'ini ele geirdi (1328). Umur Bey, donanma ile, Sakz, Bozcaada, Semandrek adas, Gmlcine havalisi, Adalar denizi ve Mora sahillerine baarl aknlar yapt. Mehmed Bey zaman zaman Bizansllar ile dost geinmeyi tercih etmitir. O bir av srasnda suya derek hastaland ve bu hastalk neticesi ld (1334). Mehmed Bey'in yerine kardelerinin sraryla Gazi Umur Bey geti. Onun ilk gnlerinde, Latinler Trkler'den zmir'i almak iin taarruz ettilerse de geri ekilmek zorunda kaldlar. Bundan sonra Umur Bey, Saruhanolu Sleyman Bey 9a birlikte Yunanistan ve Mora'ya sefer yapm, saysz esir ve ganimetlerle zmir'e dnmdr (1334-1335). Umur Bey 1335'de Alaehri hkimiyeti altna ald. Bizans -mparatoru Andronikos III., isyan ederek Midilli'yi ele geiren Foa valisi Dominique'i cezalandrmak iin Saruhan ve Aydnoullar'ndan yardm istemi ve bu beylerin sayesinde Midilli ve Foa'y geri almaa muvaffak olmutur (1336). Umur Bey. Bizans ile olan dostluunu srdrm, onlarn seferlerine dahi katlarak Karadeniz'e km Kili ve Eflak lkelerini yamalamtr (1339-1340) Bizans mparatoru Andronikos lll.'n lmnden (1341) sonra Umur Bey'in dostu Kantakuzen, imparatorun on yandaki olu Yuannis (Jean)'e vasi olmutu. Fakat Kantakuzen daha sonra muhalefetle karlam, bu sebepten Dimetoka'da imparatorluunu iln etmiti. O daha sonra dmanlarna kar Umur Bey'den yardm istedi Umur Bey ile Kantakuzen bu ilk mcadelede baar salayamadlar. Umur Bey tekrar geleceine sz verdikten sonra zmir'e dnd (1343-1344). Bir Hal donanmas ise sahil zmir'i Trkler'in elinden ald (28 Ekim 1344). Fakat Hallar,

Umur Bey'in mukavemeti sebebiyle fazla ilerleyemediler. Bundan sonra Umur Bey'in Saruhanolu Sleyman Bey ile birleerek Kantakuzen'e yardm etmek iin Rumeli'ye getiini gryoruz. Ancak Sleyman Bey'in lmesi bu seferi neticelendirmeden Umur Bey'i zmir'e dnmeye mecbur etti (1345). Viennios Dk Torfil kumandasndaki Latin kuvvetlerinin zmir'e taarruzu ise neticesiz kalmt. Aydnoullar donanmalar ile tekrar Ege denizinde faaliyete baladlar. Rodos valyeleri ticaretin aksamamas iin zmir'i vermek artyla Umur Bey'le anlamaya raz oldular, fakat bu anlama Papa tarafndan tasdik edilmedi. Bunun zerine Gazi Umur Bey zmir'i zapt etmek iin harekete geti, takat bu ehre yaplan hcum srasnda ehd dt (1348). Umur Beyin zaman Aydnoullar iin her ynden nemli gelimelerin grld parlak bir devre olmutur. Umur Bey'in yarine byk kardei Hzr Bey geti. O, Umur Bey gibi enerjiye sahip olmadndan Latinler'le ok ar bir anlama imzalamaya mecbur kald (18 Austos 1348). Bu anlama yirmi madde olup; Beyliin elindeki btn isketelerinden alnmakta olan gmrk vergisinin yarsnn Latinler'e verilmesi, hristiyan gemilerinin serbeste Aydnoullar limanlarna girebilmesi ve btn deniz kuvvetlerinin silhlarn brakmas gibi maddeleri iltiv etmekteydi. Bundan sonra Aydnoullar'nn faaliyeti durmu ve beylik kmee yz tutmutur. Hzr Bey muhtemelen 1360 ylnda ld. Ondan sonra beyliin bana Mehmed Bey'in olu Isa Bey geti. Isa Bey Osmanllar'la dost geindi. Bunun yansra 1371 "de Venedikliler te eski antlamay yeniledi. Kosova Sava (1389)'nda Osmanl ordusunda bulunan yardmc kuvvetler arasnda AydnouHar'nn ki de vard. Bu savada Sultan I. Murad'n ehit dmesi neticesi Yldrm Bayezid suttan olmu, fakat ona kar Karamanoullarfnn teviki ile Anadolu Beylikleri'nde bir hareket balamt. Bu harekete Aydnoullar da katld. Yldrm Bayezid onlar itaat altna almak iin kt Anadolu seferinde Alaehir'i zapt etti. Bu srada Isa Bey, Sultan'n huzuruna gelerek itaatini bildirdi. Aydnoullar Beylii bu suretli Osmanllar'a tbi oldu. Isa Bey'e Tire'de oturmak artyla bir ksm yerlerin idaresi brakld (1390). Isa Bey'in lm tarihi belli deildir. Ankara savandan (1402) sonra Timur tarafndan memleketle kendilerine geri verilen beylikler arasnda Aydnoullar da bulunmaktadr. Aydnoullar'ndan nce Musa Bey baa geti ise de ok ksa sre sonra ld (1403). Musa Bey'in yerine II. Umur amir oldu. Bu srada Aydnoullar'ndan brahim Bahadr Bey'in olu Cneyd Bey zmir'e, kardei Hasan ise Ayaslug'a hlm olmulard. II. Umur akrabas olan Menteeolu llyas Bey'den yardm istemi ve onun sayesinde de Ayaslug'u ete geirmiti, llyas Bey, Hasan' Marmaris'de hapsetti Cneyd Bey nce kardei Hasan Bey'i kurtard, sonra da Ayaslug'a ele geirdi. Fakat sonunda II. Umur Bey'le anlatlar. Cneyd Bey, Alaehir, Salihli ve Nif (Kemalpaa) 'i Aydnoullar topraklar iine katt. II. Umur Bey 1405 ylnda ld. Bu suretle Cneyd, beylii tek bana idareye balad. Cneyd Bey, fetret devrindeki Osmanl ehzadeleri arasndaki saltanat mcadelelerine de katld. Her defasnda bu ehzadelerden birisinin tarafn tuttu, fakat o bu siysetinde muvaffak olamad. Ancak her zaman kendisini affettirmenin yollarn buldu. Sleyman elebi onu Ohri sancak beyliine tyin attL Cneyd Bey oradan kaarak tekrar beyliinin idaresine hkim oldu. elebi Mehmed ise Cneyd Bey'e Rumeli'de Nibolu sancan vermiti (1414-1415). Cneyd Bey, elebi Mehmed'e kar kan Yldrm Bayezid'in olu

300

___TRK DNYASI EL KTABI

T R K T A R H ------------------------------,......................-----*

301

Mustafa elebi flfe bfrlettve bu ehzadeye vezirlikdahi yapt. Sultari I'. Murad ona fifytfi-MM'vaad ederek bu Ittffakfl ayrm, Cneyd Bey de tekrar "beyliinin bana gemi^Br (144)?tekat o burada tekrar rahat durmad. Neticede Sultan I. Murad onufr2rine Anadolu Be$IS*by Harftza Bey'i gndfflK.46neyd Bey Osman-l rufc ^karsnda ateeiz kalarak nce Ipsllf kalesine ekildi ise de sonuna*' teslim utmak fctenda kaldrVt'ailesiyle birlikte idam edildi (142M426). Bylece Aydnoullar topraklar tamamiyle Osmanl idaresi altna girdi. Aydnoullarfnn Birgi, Tire ve Ayaslug'da birok mimar eserleri bulunmaklar dr. Bunlardan Isa Bey'ir Ayaslug'daki cami en gzellerinden birisidir. Aydnoullar Beyleri edebiyat da tevik etmilerdir. c - Candaroullar Beylii: Kastamonu.Sinop ve havalisinde kurulmu bir Trk beyliidir. Kurucusu emseddin Yaman Candar'dr. Trkiye Seluklu Sultan II. Giyaseddn Mes'd'un ilk saltanat devresinde (1284-1296), kardei Rkneddn Kl Arslan, Kastamonu valisi Muzaffereddn Yavlak Arslan' kendisine atabey yaparak sultanln iln etmiti. II. Giyaseddn Mes'd onlarn zerine yrd ise de yenilerek esir dt. Arkadan gelen Giray kumandasndaki kuvvet Sultan Mes'd'u kurtarm ve yaplan savata Kl Arslan ve Yavlak Arslan lmlerdir (1292). Sultan Mes'd kurtarlmas rasnda yararll grlen emseddin Yaman Candar'a Kastamonu ve havalisini verdi. Fakat Yavlak Arslan'n olu Hsameddn Mahmd Bey Kastamonu'da duruma hakimdi. emseddn Candar'n lm tarihi belli deildir. Onun olu Sleyman Paa, Kastamonu'ya Mahmd Bey hkim olduundan Eflani tarafna ekilmiti. Sleyman Paa ni bir basknla Kastamonu'yu ele geirdii gibi, Mahmd Bey'i de ldrd. Sleyman Paa 1335 ylna kadar llhanllar'n hkimiyetini tand, ondan sonraki be yl ise mstakil olarak hkmet srd. Pervneoullarfndan Gazi elebi onun hkimiyetini tanmt. Gazi elebi'nin 1322'de lmnden sonra Sinop Candaroullar topraklarna ilhak edildi. Ayrca Tarakl Borlu (Safranbolu) da ele geirildi. Sleyman Paa'nn Sinop valisi olan byk olu Ibrahrft;* babasnn, kardei Candar' velahd gstermesi sebebiyle isyan etmi ve Kastemonuy hkim ofrriutu (a. yk. 1339). Sleyman Paa'rmi lm tarifti belli defdRr: Gyasedn fe-1, rahim Bey*ih^te hkmeti uzun srmemi, o takriben 1345de lmfljf^ Yerine amcas Emir Yakub'un olu dil Bey geti! Bunurfaman hakkrttfa da eHrrttede fazla bfrtJHg yoktur. dil Bey 1361 ylnda ld. Yerine dl CeileddlHByefciti (Kt-rm) Bey, emir oldur. Balangta Celleddn Bayejrftf'lrl Omanftultan I. Murad ile mnasebetleri dostane idi, hatt ona itaat etmiti. Celleddn Bayezid, Kad Burhaneddn'e ffer damad Amasya emiri Ahmetff desteklemi ve olu Isfendi-yar Bey kumandasnda yardmc bir ordu gndemtftE'lad BufhaneddTn her B& orduyu da malp etti (1383). Babasnn tahtm kardei skender'e btrakmak niye* tind olduunu sezen Bayezid'in byk olu Sleyman (-ah) Bey bu duruma kam ve kardei'-ldrerek Osmanllara snmta Sultan I. Murad, Sleyman Bey'i Osmanl kuvvetleri ile Ktrm Bayezid zerine gnderdi. Kastamonu'da yaplan sava sonunda Bayezid Sinop'a ekilmek zorunda kald. II. Sleyman Bey Kastamonu'ya hkim oldu (1383). ffkat onun bu IMhtl ufcun srmedi. Sultani. Murad'n tazyiki neticesi beyliini Osmanllar'a terk etti (1384). Sleyman Bey halkn kendi lehine ayaklanmas sonucu Kastamonu'ya hkim oldu. Ancak Osmani-

farta-onu yalnz brakmasndan faydalanan Ktrm Bayezid Kastamonu'yu H(S Candaroullar beyliini tekrar ele geirmeyi baard. Sleyman Bey ikinci kez Suttan I. Murad'a bavurdu ve ondan temn ettii kuvvetlerle Kastamonu'yu ald (1384). Celleddn Bayezid 1385'de Sinop'da ld. II. Sleyman Bey, Osmanllarla dost geindi. 6nun bu dostluu Yldrm Bayezid'in ilk yllarna kadar devam etti. Ancak Yldrm Bayezid'in Anadolu'da birlii tahakkuk ettirme yolundaki baars zerine, Sleyman Bey, srann kendisine geldiini anlayarak Kad Burhaneddn Ahmed ile anlamaya vardt. Yldrm Bayezid 1391 ve 1392 yl balarnda olmak zere iki defa Candarolu Beylii zerine yrd ise de Kad Burhaneddn'in yardma gelmesi onun geri dnmesine sebep olmutu. Nihayet yine 1392 yl iinde Yldrm Bayezid abuk davranm, Kad Burhaneddn yetimeden Sleyman Bey'i Kastamonu'daki savata malp ederek ldrmtr. Osmanl Sultan, Candaroullar'nn topraklarn igal etmi, fakat Sinop'da oturan Isfendiyar Bey'i yerinde brakmt. ki taraf arasnda Kvrm Bel hudut olmutu. 8u suretle elebi Isfendiyar, Sinop'ta Candarolu Beylii'ni devam ettirdi. Isfendiyar Bey bir mddet sonra Kad Burhaneddn'e balanmak istedi. Yldrm Bayezid 1394'de Sinop'u kuatt ise de atamad, fakat Isfendiyar Bey onu metbu tanmak zorunda kald. Isfendiyar Bey Ankara Muharebesinden (1402) sonra Timur'un hakimiyetini tand. Bunun karlnda da, eski Candarolu topraklar Kastamonu, ankr, Kalecik ve Tosya kendisine verildi. Isfendiyar Bey Kastamonu'da idareyi ele ald. O Fetret Devrinde Osmanl ehzadeleri arasndaki saltanat mcadelesi srasnda tedbirli bir siyaset takip ederek her defasnda bu ehzadelerden birisini destekledi. Bu mcadele sonunda duruma hkim olan elebi Mehmed ile dost geindi. elebi Mehmed'e Karaman ve Eflak seferlerinde olu Kasm Bey idaresinde yardmc kuvvet -, gndermiti (1417). Fakat Kasm Bey geri dnmeyerek elebi Sultan Mehmed'den Kastamonu, Bakr kresi, Kalecik ve ankr'nn kendisine verilmesini istemiti. elebi Mehmed'de Isfendiyar Bey'den buralarn Kasm'a braklmasn talep etmi, bu teklifin reddedilmesi zerine de Candarolu Beylii zerine yrmt. Isfendiyar Bey Sinop'a ekildi, neticede Kastamonu ve Bakr Kresi Isfendiyar Bey'de kalmak, Tosya, ankr ve Kalecik de Osmanl Sultant'na verilmek art te anlamaya vahidi. Sultan elebi Mehmed, kendisine braklan yerleri Osmanllar'a tbi olan Kasm'a terketti ve arada hudut, lgaz Da tayin edildi. Isfendiyar Bey de Osmanllar'a tbi olmutur. Anadolu beylerinin birbirleriyle uramasndan yararlanan Isfendiyar Bey, Samsun ve Bafra'y igal etti (1419). Candaroullarfnn burada hkimiyeti uzun srmedi. Bu blgenin valisi Isfendiyar Bey'in olu Hzr Bey 1420'de Samsun'u Osmanllar'a teslim etmek zorunda kald: II. Murad tahta $fet$ zaman (1421) meydana kan tanklklardan istifade eden Isfendiyar Bey harekete gemi, nce ankr'da bulunan olu Kasm Bey'in elindeki topraklan igal etmi, daha sonra Tarakl-Borlu'ya kadar ilerlemiti. II. Murad ehzade isyanlarn bastrp duruma hkim olduktan sonra Isfendiyar Bey zerine yrd. Osmanl ordusunda Kasm Bey de vard. Tarakl-Borlu'da yaplan savata yaralanan Isfendiyar Bey Sinop kalesine snd. Osmanl kuvvetlerinin Kastamonu ile Bakr Kresi'ni almas sebebi ile Isfendiyar Bey sulh teklifinde bulundu. Neticede bar yapld (1423 sonu veya 1424 ba). Kastamonu ve Bakr Kresi Isfendiyar Be/e iade edildi, buna karlk o da Osmanllar'a tbi oldu ve bundan sonra da dosta geindi. tefencHyar Bey 26 ubat 1440'da ld. yerine olu Taceddn

302

.TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

303

ibrahim Bey geti. brahim Bey Osmanl hanedan ile M tarafl akrabalk tesis etti, ancak onun saltanat buuk yl kadar srm ve kendisi 1443 Mays1 sonunda lmtr; Yerine olu Kemleddn smail Bey hkmdar oldu. smail Bey'e, kardei KKI Ahmed Bey muhalefet etti, fakat br netice elde edemiyerek Osmanllara snd. Kzl Alrned, Candaroullar Beylirne saSlp olmak iin bilhassa Osmanl vezirlerini tshffk elti, neticede TYabzon seferi srasnda Fatih Sultan Mehmed nce Kastamonu zerine yrd, tamaft Bey Sinop'a ekildi, fakat mukavemetin faydasz olduunu grerek, Sinop'u muhasara eden veziN zam Mahmd Paa'ya kaleyi teslim etti (1461). smail Bey'e WwHehr, negl ve Yarhisar havalisi, olu Hasan Bey'e de Bolu Sanca ikta olarak verildi. Kzl Almed'in Candarolu Beylii uzun srme*: Trabzon sefer? dnnde kendisine Mora Sancak Beylii verilerek Kastamonu ve Sinop Osmanl topraklarna dahil edildi. ikesi elinden alnan Kzl Ah med Bey nce Karamanolu, sonra da Akkoyunlular'n yanna kat. smail Bey ise kardeinin kandan dolay phe altnda kalmamak iin kendisine Rumeli'de dirlik verilmesini istemiti. Bu istei kabul edilerek o Filibe sancana nakledildi ve 1479'da orada ld. Candaroullar'ndan Kasm Bey, Osmanl himayesinde ankr ve dolaylarnda hkmet srm ve 1464'den sonra lmtr. Candaroullar beyleri gerek ilm ve gerekse sosyal eitli eserlerle memleketlerini imr etmilerdir. Bunlar iinde bilhassa smail Bey, Kastamonu ve Sinop dolaylarnda medrese, cami, kervansaray gibi birok tasisler yaptrmtr. Bu beyler sanat adamlarn da himaye etmiler ve kendi adlarna eitli Trke eserler yazdrmlardr. Yine smail Bey Hulviyt- h isminde byk bir eser telif etmitir. Candaroullar Beylii iktisad bakmdan da gelimiti. Bilhassa Sinop darya ihracatta bulunan ilek bir ticaret limanyd, ayrca buradaki tersanelerde gemiler yaplmaktayd. - Dulkadr Oullar Beylii Dulkadr Oullar XIV. yzyln ilk yarsnda Mara ve Elbistan civarnda teekkl ederek bu havalide iki yzyla yakn hkmet srm bir Trkmen beyliidir. Bunlar Ouzlar'n Bozok kolundandr. Dulkadrllar'n ilk reisi Zeyneddn Karaca Bey'dir. O Eretna Bey'in elinden Elbistan' zaptetmi ve Memlk Sultan Melik en-Nsir Muhammed'den (1309-1340) niblik menuru alarak Dulkadrl Emirliini kurmutur (1337). Karaca Bey bundan sonra Eretna'nn lkesini yamalad. Memlk sultanlarna zaman zaman itaat, bazen de onlardan ayrlarak Halep ehrini tehdit etti. Ayrca o, Sis Ermeniler'i ile baarl mcadelelerde bulundu ve 1346'da Gabon (bugnk Geben) Kalesi'ni ele geirdi. Halep taraflarnda da birok yer zapteden Karaca Bey bu baarlarna gvenerek Melik z-Zhir unvan ile hkmdarln da iln etti (1348). Ancak, Memlk Devleti'ne isyan eden Halep valisi Beyboa'y Sulttn'a teslim etmemesi onun ortadan kaldrlmasna yol at. Memlk kuvvetleri Etoi&jMVa girdiler. Karaca Bey yenilerek kat. Fakat yakalanarak Eretna Beyin olu Mahmed Bey'e gnderildi. Mehmed Bey Karaca'y Memklar'a teslim etti. O, 11 Aralk 1353'de Kahire'de ldrld. Karaca Bey'den sonra ola Halil Bey Memlklar tarafndan Elbistan valiliine atand. Halil Bey derhal hudutlarn geniletmeye alt, bunda da baarl oldu. Mara, Malatya, Harput, Behisni ve Amik taraflarn ele geirdi. Metbu olan

Memlklar tarafndan zerine gnderilen kuvvetleri yendi. Sultan Berkuk (13821389) devaml aknlarndan bkt Halil Bey'i ortadan kaldrabilmek iin Dulkadrl-lar arasndaki anlamazlktan istifadeye karar verdi. Kendi yanna snan Halil Bey'in kardei brahim'i onu ldrmeye gnderdi. Halil Bey br suikast sonucu ldrld (1386). Onun yerine kk kardei SR Bey geti. ST Bey hemen zerine gnderilen bir Msr ordusuna 1386 Mays'nda Gksn yaylasnda yendi. Kendisine muhalefet eden kardei brahim Bey idaresindeki bir orduyu daha malubiyete uratt zaman (1387), Sultan Berkuk onun emirliini tasdik ekmek zorunda kald. Sl Bey bundan sonra daima Memlkler ile urat. Halep civarn zapt ve yama etti. Ayntp muhasarasndan sonra Sultan Berkuk'tan korkarak aman isteinde bulundu. Sultan ona Trkmen emerlii ve Elbistan nibliini tevcih etti (1391). Fakat SlTnin 1394 de gney dou Anadolu'ya gelen Timur'u Suriye'nin fethine teviki sebebiyle Sultan Berkuk onu yok etmeye karar verdi ve Sl'nin zerine byk bir ordu gnderdi. Memlk kuvvetleri 1395 Mart'nda SfFyi ar bir yenilgiye urattlar..Bununla da yetinmeyen Berkuk bir suikast le Sl'yi ldrtt (1398). Yerine olu Sadaka getiyse de amcas Nsireddn Mehmed b. Halil onunla mcadeleye giriti. 2 Austos 1399'da Elbistan' zapteden Yldrm Bayezid, Dulkadrl Beyliini Mehmed Bey'e vermitir. Sadaka Bey ise kamak zorunda kald. Mehmet Bey Memlk devleti ile dost geindi, hatt Sivas muhasaras srasnda (1400), Elbistan Trkmenleri Timur'un ordusunu basknlarla rahatsz ettiler. Timur'un Elbistan, Malatya ve Behisni'yi alp tahribi zerine Mehmed Bey ona itaate mecbur oldu. Mehmed Bey, elebi Sultan Mehmed ite de dost geindi Buna mukabil Ramazanoullar ve Karamanoullan'na kar daimi surette harp etti. Memlklar bu hizmetine karlk ona Kayseri ehrini verdiler (1419). Daha sonra bu ehir Karamanoullan'na iade edildiyse de Sudan II. Murad Kayseri'y' alarak ehr tekrar Mehmed Bey'e brakt (1436). Mehmed Bey Memlkler'e sadakatini gstermek iin gittii Kahire dn ok yal olduu halde ld (1442). Onun yerine olu Sleyman Bey geti. Sleyman Bey Osmanllar ve Memlkler'e kez vererek akrabalk tesis etti ve bu devletlerle olan dostluunu srdrd. Sleyman Bey 1454 de ld zaman olu Melik Arslan Dulkadrl Beyi oldu. Melik Arslan zamannda Akkoyunlu Uzun Hasan Bey Dulkadrhlar'dan Harput'u ald. Melik Arslan kendisine aleyhtar olan kardei h Budak'n gnderdii bir fedai tarafndan ldrld (1465). Memlk Sultan Kaytbay (1468-1496), ah Budaki Dulkadr beyi tayin etti. Fakat, Fatih uttan Mehmed'in mdahalesi ile Sleyman Bey'in ehsuvar adl olu bu mevkiye getirildi. ah Budak Msr'a kat (1466). ehsuvar Bey, Osmanlrlar'n himayesinde Memlkler'e ve Ramazanouilarfna kar baar ile savat. Fakat Emir Yebey kumandasndaki Memlktu ordusu karsnda yenilereke Zamantt Kalesine ekildi (1471). ehsuvar Bey Memlk kuvvetleri tarafndan uzun bir muhasaradan sonra esir alnarak Kahire'ye gtrld ve 1472 Austos'unda ldrld. Memlk Sultan Dulkadr Beylii'ne tekrar ah Budak' gnderdi. Ancak ah Budak Osmanllar'n desteini salyan Al'd-devle Bozkurt tarafndan beylikten uzaklatrld. Bozkurt Memlkler'le dosta davranarak ah Budaki ortadan kaldrmay baard. O, Osmanllar'la dost geindi, Akkoyunlular'n finden se Diyarbekir'i ald. fakat ah smail karsnda ar bir yenilgiye urad (1507), Al'd-devle Bozkurt, Osmanllarca kar da cephe ald. Madm Sinan Paa kumandasndaki Os-

304

TRK DNYASI EL KTAB

TRK TARH--------------------------------------------------------------------------------------305

manii ordusu kendtetefl Turna Da muharebesinde yenerek ele geirdi ve drt oluyla beraber ldrCildfi^tiiiSi Dulkadrt topraklan Osmanllarla getbBozkurt'un yerine ehsuvar Bey'inplu Afi Bey tops e0<tiM Bey, Sultan L Salitn'in Msr s* ferinde ve daha sonra Canberdi Gazal isyannda Osmarthlar'a mhim hizmetlerde bulundu. Faka* kskan Ferhat Faa'nn onu Sultan'a fitnelemesi lmne sebep ojdu. Ferhat Paa onu Mr-Nb^oftJughma getirterek katletti <t521). Bundan sonra Dulkadr topraklar Osmanllar'n bir beylerbeylii olmutu. Dulkadroulfrfnlerinde birok cami, medrese, imaret, trbe,zaviye ve kpr gibi imr l&aliyeftertnde bulunmulardr. Bugfln hal&n onlardan kalm eserler vardr. d - Erefna Devleti: ~ Orta Anadolu'da XIV. yzyl ortalarna doru kurulmu olan bir beyliktir. Bu beyliin kurucusu Eretna, Uygur Trkleri'nden olup Moollar'n Anadolu valisi tjmurta'n maiyyetinde idi. Eretna, Timurta'n kzkardei ile evlenerek onunla akraba olmutu. Timurta, Anadolu'yu istila ile yaylma hareketine girimi, fakat babas Emir oban'n lhanl hkmdar Eb Said Bahadr (1317-1335) ile arasnn almas neticesi Msr'a kam ve yerine Eretna'y vekil brakmt (1328). Timurta'n yerine Byk eyh Hasan Celyir Anadolu valisi teyin edildi. Eretna memleket ilerini iyi bilindiinden dolay yine i banda kald. Eb Said Bahadr'n evlt brakmadan lm zerine meydna kan karklklardan fayadalanarak Mool lkesinde kendisine bir yer kapmak isteyen Byk eyh Hasan ran'a gitmi ve Eretna Anadolu'da onun vekili olarak kalmtr. Daha sonra Irak'ta yerleen Byk eyh Hasan'dan midini kesen Eretna, Memlk Sultan Melik Nsr'a (1309-1340) mracaatla onun himayesine girmitir (1338). Azerbaycan'da durumu kuvvetlenen Timurta'n olu Kk eyh Hasan'n itaat teklifini Eretna kabul etmedi. Kk eyh Hasan Anadolu'nun dousunu atarak beraberinde hkmdar iln ettii Sleyman ile Eretna'nn zerine yrd. ki ordu Sivas ile Erzincan arasndaki Karan-bk'de karlatlar. Bu savata Eretna galip gelmi ve ok ganimet almtr (1343). Eretna'nn bu savatan sonra nfuz ve hreti artm; Atedcfln hVan ile sultanln iln etmitir (1344). O, aa yukar btn Orta Anadolu'ya hkftn olmutur. Devletin bakenti nce Sivas sonra Kayseri idi. lkesini gayet iyi'Ve dilne surette idare etmitir. Eretna 1352 ylnda lmtr. Yerine onun emirlerinin ald kararla kk Gyaseddn Mehmed hkmdar Hn edildi. Byk olu Cafer muhalefete kalktysa da yenilerek Msr'a kat. Mehmed Bey gen olduundan devlet idaresi vezir AH ah'n elindeydi. ok gemeden Ali ah isyan etti. Mehmed Memlkler'in yardm ile onu yendi, AH ah. savata kJQ.{1M). Ancak Amasya Emiri Hac adgeldi Palrun tahriki ile harekete geen beyler Mehmed Bey'i Kayseri'de ldrdler. Yerine kk yataki olu Alteddh-H hkmdar oldtj,{1.365). Bu kark durumdan fayadalanan Karamanr ullar Nide ve Aksaray' ele geirdiler. Memleketteki valiler ise kendi balarna harekete balamlard. Karamanoullar Kayseri'yi ald zaman Ali Bey Sivas'a kat. Kad Burhaneddin, ehri Karamanoullar'ndan geri almay baard. AH Bey Kad Burhaneddn'i vezir iln etmesine ramen devlet idaresinde baarl olamad (onun bu devredeki hayat iin bk. Kad Burhaneddn Ahmed ve Devleti). Ali Bey

1380 ylna kadar ismen hkm srd ve bu tarihte Kazbd'da vebadan ld. Yerine henz 7 yandaki olu Mehmed hkmdar oldu. ark Karahisar valisi Kl-arslan' ona naib yaptlar. Fakat bir mddet sonra Kad Burhaneddn, Klarslan' ldrerek niyabeti ele ald ve ok gemeden de 1381'de Mehmed Bey'i tahttan uzaklatrarak sultanln iln etti ve bu suretle Eratna devleti sona erdi (ayrca bk. Kad Burhaneddn Ahmed ve Devleti), t Eretna Devleti'ne ait Kayseri, Sivas, Tokat ve civarnda baz mimar eserler vardr. e - Eref oullan Beylii 8 XIII. yzyln ikinci yarsnda Beyehir ve Seydiehir taraflarnda kurulmu br Trk beyliidir. Beyliin kurucusu Seyfeddn Halil (Sleyman) Bey Trkiye Seluklularnn u beyi idi. Seluklu sultan III. Gyaseddn Keyhsrev (1266-1284), lhanl Sultan Argun han (1284-1291) tarafndan ldrtlm ve yerine II. Giyseddn Mes'd geirilmiti. IH. Giyseddn Keyhsrev'in annesi, devletin fld torunu ite Mes'd arasnda paylatrlmasn istedi. Bu maksadla da Karamanoullar ile Eref oul lan'ndan yardm isteyerek Konya'ya ard. Erefolu'na saltanat niblii verildi. Bu ehzadeler 15 Mays 1285'de tahta karld. Fakat takriben birey sonra Vezir Fahreddn Ali'ye mensup Has Balaban'n ordusu ile gelmesi zerine Erefoullar kendi merkezleri Gorgorum (Beyehir blgesi)'a ekildiler. 1286'da Germiyan Trkleri Gorgorum vilyetini yamaladlar. 1288 yl balarnda Erefo-lu Ilgn'a akn yapt. Daha sonra Erefoullar, Sultan II. Mes'd ile barm ve Konya'ya gelerek itaat arzetmilerdir. Beyliin merkezi ise Beyehir oldu. Sultan Mes'd'un 1289 ylnda ayaklanan Erefoullar zerine yrdn gryoruz. Erefoullar ise, Seluklu-Mool ordusunun kuzeyde bulunan Trkmenler zerine gitmesinden istifade ederek, 1291 ylnda Gvele (Gavele) kalesine kadar ilerleyip, etraf yamaladlar. Halil (Sleyman) Bey 1302 ylnda ld. Onun yerine byk olu Mbarziddn Mehmed Bey geti. Mehmed Bey lkesini kuzeye doru genileterek Akehir ve Bolvadin taraflarna hkim oldu. Trkmen Beylikleri'nin Mo-ollar'a kar harekete gemeleri dolaysiyle Anadolu'ya gnderilen lhanl Beylerbeyi emir oban'a itaat edenler arasnda Mehmed Bey de vard (1314). Mehmed Bey'in 1320'den sonra ld anlalyor. Yerine olu II. Sleyman-h, bey oldu. Ancak onun zamannda ularda istiklllerini muhafaza etmeye alan beyliklere kar Mool valisi Timurta harekete geti. Timurta, Beyehri zapt ve yama etmi, Sleyman-h' Beyehir glne attrmak suretiyle ldrtmtr (9 Ekim 1326). Sleyman-h'n lmnden sonra Erefoullar beylii sona ermitir. Erefoular mimar eserlerinden Seyfeddn Bey'in Beyehir'de yaptrd cami ve mihrab ok gzel olup. Seluk mimarisinin bir devamdr. ff - Germiyanoullar Beylii: Ktahya havalisinde hkm srm bir Trk beyliidir. Germiyan aireti XIII. yzylda ilk defa Malatya taraflarnda grlyor. Bu srada onlarn reisi Aliirolu Muzafferiddn idi. Muzaffereddn, Baba Ishak isyann bastrmakla grevlendirildi ise de iki defa yenildi. Yine bu aileden olup, Seluklu ehzadeleri arasndaki taht mcadelelerine karan Kerimeddn Ali ir Moollar tarafndan ldrlmtr

306

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

----307

(1264) GerfrtiyanullarYn 1276'dan nce, bu kez Ktahya ve Denteff blgesinde grmekteyiz. Aliirolu Hsamedtfn'e mensup Germiyanllar, Konya'da sultanln iln edince Giyseddn Siyavu (Cimri)'u yakalamaya ve sultn III. Giyseddn Keyhsrev'e Iteslitflr muvaffak olmulard (1279). Garmiyanilar, Giyseddn Mes'ud ve Moollar le mcdele ettiler, bu mcadele 1289 ylna kadar srmtr. Bu beyliin asl kurucusu Kerimeddn Ati ifin olu I. Yakub'dur. O, Ankara ve civarnda Seluklu devletinin emiri idi. Yakub Bey ikinci defa sultan olan Giyseddn Mes'd (1302-1310)'a tbi olmayarak llhanllar'n hkimiyetini tand. Kurduu beyliin merkezi Ktahya idi. Yakub Bey'in idaresindeki Germiyanoullar, Anadolu beylerinin en kuvvetlilerinden birisi olup, Bizansllar her yl muayyen bir vergi ve hediyeler gndermekde idi. O, Aydnolu Mehmed kumandasnda sevkettii kuvvetler le Ayaslug (Seluk) ve Birgi'ye hkim oldu. Bizzat Yakub Bey, Menderes nehri civarndaki Tripolis, Angir'iyi, zapt etti (1305). Ancak Alaehir muhasarasnda (1306), Bizansllarn ispanya'dan getirtmi olduu Katalanlar karsnda ekilmek zorunda kald. Yakub Bey 1314'de Alaehri vergiye balamay baard. Ayn yl iinde Anadolu'ya gelen llhanllar'n beylerbeyi Emir oban'a taat etti. Yakut Bey'in 327'den sonra ld tahmin edilmektedir. Ondan sonra olu Mehmed Bey baa geti. Mehmed Bey Bizansllardan Kula kasabasn geri ald. Ayrca Simav gl ve evresini de zaptetmitir. Mehmed Bey muhtemelen 1363'den nce lmtr. Onun yerine olu Sleyman-h Germiyanoullar beyi oldu. Sleyman-ah'n saltanatnn ilk yllar sakin geti. Fakat Karamanoulan'na kar Hamdolu llyas Bey'e yardm etti. Bu sebepden Karamanllar ile aras ald. Sleyman-h Karamanllarn basks karsnda Osmanllar ile anlamak istedi. Bu maksadla da kzn Sultan I. Murad'n olu Bayezid'e vermeyi ve cehiz olarak Ktahya, Simav, Erigz (Emed) ve Tavanl kasaba ve evrelerini Osmanllara brakmay teklif etti. Onun bu teklifi kabul olunarak dn yapld. Sleyman Bey, Kula kasabasna ekildi (1378) ve 1388 ylnda ld. Yerine olundan bM Offf II. Yakub Bey geti. Yakub Bey, Osmanl sultan I. Murad'n Kosova savanda (1389) ehit d-mesi zerine Osmanllar'a braklan topraklar geri almak istedi. Fakat yeni sultan Yldrm Bayezid, Rumeli'den Anadolu'ya geerek Ktahya'ya gefml, burada kendisini karlayan Yakub Bey'i yakalayp hapsetmi ve daha sonra da Germfyano-ullar topraklarn Osmanl lkesine katmtr (1390). Yakub Bey 1399'da psala'dan kaarak Timur'un yanna kadar gelmeyi baarmtr. Ankara Muharebesinden (1402) sonra Timur ona lkesini iade ettL Yakub Bey Timur'un hkimiyetini tanm, Osmanl ehzadeleri arasndaki taht mcadelelerinde ise yeeni elebi Mehmed'in tarafn tutmutur. Karamanolu Mehmed Bey iki yl st ste yapt seferlerle onu ikinci defa lkesini terke zorlamtr (14101411). Yakub Bey, Karamanoulan'na kar hareketi srasnda elebi Mehmed'i desteklemi, Osmanllar* Karamanllar1! yenmesi zerine tekrar beyliinin bana gemitir (1414). Bundan sonra Osmanllarn hkirtjyetini tanyan Yakub Bey, bir ara Karamanoulan'nn basks sonucu Sultan II. Murad'a kar elebi Mehmed'in dier olu Mustafa elebi'nin tarafn tutmutur. Mustafa elebi'nin znik'te ldrlmesinden <1423) sonra Osmanllar ile dost geinmeyi tercih etti. Yakub Bey ya sekseni'am olduu halde bizzat Edirne'ye giderek Sultan II. Murad ile grm ve erkek evld bulunmad in memleketini lmnden sonra Sultan'a braktn syliyerek Ktahya'ya dnmtr (1428). O, bu yteonunda lm ve Ger-

miyanoullar beylii tamamiyle Osmanl devletinin idaresi altna girmitir (t429). Germiyanoullar saray bilim adamlarnn ve irlerin yksek himayeye nail olduklar bir yerdi. Bilhassa Sleyman-h ve Yakub Bey zamanlarnda Ktahya, Anadolu beylikleri iinoe kltr bakmndan en stn seviyeye ulamt. XIV. yzylda Germiyanoullar lkesinde iktisad hayat ta ok gelimiti. g - Hamidoullar Beylii 0 Merkezi nce Ulu-Borlu, sonra Eridir olmak zere gller blgesinde kurulmu bir Trkmen beyliidir. Trkiye Seluklular Devleti yklmaya yz tuttuu srada sparta, Eridir ve havalisinde bulunan Trkmenler'in reisi Felekeddn Dndar Bey, XIV. yzyl balarnda, Hamidoullar beyliini kurmutur. Onun babas llyas Bey ve byk babas Hamid Bey, Trkiye Seluklularmn u beylerinden idiler. Dndar Bey, kurulutan sonra Glhisar, Korkuteli ve Antalya'y ele geirerek lkesinin hudutlarn gneye doru geniletti. O Antalya'y kardei Yunus Bey'in idaresine brakt. 1314'de Anadolu'ya gelen beylerbeyi Emr oban'a itaat ederek, llhanler'in hkimiyetini tand. Fakat il-hanler'in Anadolu valisi Timurta, Dndar Beyin zerine yrd. Dndar Bey, Antalya'ya kat ise de yeeni Mahmd tarafndan Moollar'a teslim edildi. Timurta omu ldrerek Hamidoullar Beylii'nin sparta ve Eridir ubesi topraklarna sahip oldu. Ancak onun Msr'a kamas zerine Dndar Beyin oullarndan nce Hzr Bey (l. tak. 1330), daha sonra da Necmeddn Ishak Bey (l. tak. 1340dan nce) beyliin idaresine hkim ltler. Ishak Bey, Erefoullar arazisinden bir ksm topraklar alarak hududiarn geniletti. Onun yerine kardei Muzaffereddn Mustafa Bey geti. Ona ise olu Hsameddn llyas Bey (l. 1375'den nce) halef oldu. llyas Bey, Karamanolu Aleddto Bey ile yapt savada yenildi. Daha sonra Germiya-noullar'ndan Stayman-h'm yardm e Karamanoullan'ndan kaybettii topraklar geri alabildi, llyas Beyden sonra yerine Kemleddn Hseyin Bey geti. O, Sultan I. Murad'n istei zerine Yalva Karaaa, Beyehir, Seydiehir ve Alaehir gibi baz yerleri 80.000 altm karlnda OsmanMatt satt. Kosova savana (1389) giden Sultan Murad'a olu Mustafa idaresinde yardmca kuvvet gnderdi. Kemleddn Hseyin Bey 1391 ylnda ld* HamidouUan'ran bu ubesinin topraklar Osmanllar ve Karamanouar tarafndan paylald. Hamidouanlrun bu kolu Eridir ve Burdur'da bir ok imr faaliyetlerinde bulundular. Dndar Bey, imr ettii Eridir'e kencB knyesine nisbetle Felekbd adn vermiti. Antalya ubesi: Dndar Bey, Antalya'y 1301'de zaptederek kardei Yunus Bey'e brakmt. Yunusa yerini olu Mahmtffeey ald. tfier bir olu Sinneddih Calis ise Korkudeli'de errtr idt. llhanllar'n Anadolu valisi Timurta'n Memlktasn yanna snmas zerine, Mahmud Bey de Kahire'ye kat vr orada hapsedildi. Yerine kardei Slnneddln Hzr Bey emir oldu (1327). Namidouilar%rn bu ubesinde Hzr Be/fn olu Mbarizedclh Mehmed Bey (l. 1876'den sonra) takip ettiler. Bu sonuncunun maninde Kbrs krah Petra, Antalya'y geri almaa muvaffak oldu. onun yerine ^Oeman Bey adh bir emir geti. Suttan Yldrm Beyazid 1393'de Antalya'y zaptederik Teke-eli ile beraber olu Isa elebi'ye sancak ota-

308

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

309

rak verdi. Osman Bey, Ankara savandan (1402) sonraTimur'un hkimiyetini tand. O, Antalya'y gerllmak iin Karamanolu Mehmed Bey'den yardm istedi. Bunu haber alan Osmaftflar'n Antalya Beyi Hamza Bey, Hamlddullar'nn o srada merkezi olan Korkudeli'ne ni bir baskn yaparak hasta olan Osman Beyi ldrd (1423). Bu Suretle Hamidoullan Beylii ortati(Sh kalm ve arazileri de psmanllar'n eline gemitir. Bu beyliin arazisi kk ise de Antalya liman gibi nemli bir ticaret merkezine sahibdi. Bilhassa XJV.., yzyjta Jtj^arstnfa, gller blgesinin hal, kilim, astarlk dokuma ve pamuklu gibi eyalar buradan ihra edimekteydi. h - Kad Burtaneddn Ahmed ve Devleti fi Kad Burhaneddin Ahmed (doumu 1345'de Kayseri'de)'in babas emseddn Mehmed, Kayseri kads idi. Bu aile aslen Harezmli olup, Ouzlar'n Salur boyundan gelmektedir. Burhaneddn 4-5 yandan itibaren tahsil grmee balam, daha sonra 14 yanda iken babas le Msr'a giderek eitli konularda eitimine devam etnrlitir. Burhaneddn bir mddet de am'da ve Haleb'de kalarak tahsilini tamamladktan sonra memleketi Kayseri'ye dnd (1364). Burada hkmet sren Eretna oullarndan Giyseddn Mehmed tarafndan 21 yanda iken kad tayin edildi (1365 yl ba) ve bu hkmdara damad oldu. Giyseddn Mehmed devlete hkim olamad gibi, emrlere kar da kt davranm ve bu yzden ldrlmtr (1365). Yerine olu Ali Bey geti. Eretna devletinin zayf durumunu gren komular bu beylii paralamaya baladlar. Daha kadl srasnda siyas hayatta kendisini gsteren Burhaneddn, Kayseri'ye hkim olan Karamanllardan ehri geri ald (1375-76). Sivas emri Ma brahim namna Kayseri'yi ele geirdi ise de sonra ehri Ali Bey'e brakarak Sivas'a dnd. Moollar'n bir kolu olan Samagar kabilesinin Kayseri zerine yapmaya hazrladklar saldry da nlemeye muvaffak oldu. Bu baarlar zerine Ali Be 4367 Mayamda Kad Burhaneddn'i vezirlik makamna getirdi. Bu devrede Nide ve Niksar emri Taceddin ve Erzincan emri Mu-tahharten zerine yaplan seferler Ali Bey'in beceriksizlii yznden baarszlkla neticelendi. Ali Bey 1380 Austosunda ld. Yerine yedi yandaki olu Mehmed geirildi, niyabet mevkii emr Kl Arslan'a verildi. Kl Arslan, Eretna beyliinde iktidar ele almak iin Kad Burhaneddn'i ldrmeyi kararlatrd. Fakat Burhaneddn daha evvel davranarak Kl Arslan ve amcas Keyhsrev'i ldrd (1381). Nib Kad Burhaneddn oldu, rakibi Amasya emiri Hac ad-geldi onunla yapt savata ldrld ve kuvvetleri dald. Ayn yl sonbaharnda Kad Burhaneddn Sivas' da sultanln ilan etti ve onsekiz yl hkmet srd. O, bu mddet iinde Amasya emirlii, Erzincan emirlii, Candaroullar, Karamanoullar ve Tceddnoullar ile mcadele ederek bu beylikler zerinde nfuz tesisine muvaffak oldu. Memlk sultanna isyan eden Malatya naibi Minta'n teklifi zerine ad geen ehri almak istemesi. Kad Burhaneddin ile Memlk sultan Berkuk1 un arasn at. Memlkler'in Haleb velisi Yelboa, Sivas nne gelerek ehri muhasara etti. Fakat Kad Burhaneddn'in baarl mdafaas karsnda terk gn muhasaradan sonra ekilmek zorunda kald (Nisan-Mays 1388). Sultan Berkuk ile Kad Burhaneddn arasnda dostluk ancak Timur tehlikesi sebebiyle -kurulabildik, Kad Burhaneddn'in Akkoyunlular ile nceleri kt olan mnasebetleri 1388'den sonra dzelmitir. Daha sonra Akkoyunlu devletini kuracak len Karaylk Osman Bey

de onun yanna rehin olarak braklmtr. 1389'da Karakoyunlu Trkmenleri ife Erzincan emiri Matahharten karsnda yenilen Akkoyunlu Ahmed Bey, Kad Burhaneddn'e iltica etmek zorunda kald. Kad Burhaneddn 1389 Kosova savana kadar Osmanllar ile dostane davranlar iindeydi. Bu tarihden sonra onun batya yaylma siyaseti, Osmanl nfuz sahasn tehdide balamas, Taceddnoullar ve Candaroullar gibi beyliklerin tahrikleri iki devlet arasndaki dostluun boalmasna sebep olmutu. Neticede Kad Burhaneddn'in nc kuvvetleri, Osmanl nclerini orumlu sahrasnda ar bir yenilgiye uratt (1992), ki taraf arasndaki mcadele Timur tehlikesi karsnda tekrar dostne bir safhaya girecektir. Kad Burhaneddn Timur'un Anadolu'ya geleceini haber ald zaman Sivas' tahkim ederek savaa hazrlanm fakat Timur Anadolu'ya girmeden geri dnm, Tokta-m Han'la savaa gitmitir (1394). Akkoyunlular 1395 Erzincan seferi srasnda Kad Burhaneddn'in yannda yer almlard. 1396'da Karamonoullan'na tbi olan Kayseri valisi eyh Meyyed'i cezalandrmak iin yaplan sefere Karaylk Osman Bey de katlmt. eyh Meyyed'e onun aracl ile aman verildi ise de Kad Burhaneddn sznde durmayarak eyh Meyyid'i ldrd. Bir mddet sonra Kad Burhaneddn ile Karaylk Osman Bey'in aras ald. Sivas dndaki sava srasnda Osman Bey, Kad Burhaneddn'i ele geirmi ve ldrmtr (1398). Sivas halk Kad Burhaneddin yerine Kayseri valisi olan olu Aleddn Ali (Zeyneibidin)yi hkmdar iln etti. Aleddin, o srada takriben ondrt yanda bulunuyordu. Karaylk Osman Bey Sivas'n kendisine teslimini istedi, fakat ehir halk tarafndan yardma arlan Mool kuvvetleri karsnda Karaylk ekilmee mecbur oldu. Bu srada Timur'un Anadolu'ya gelmesi tehlikesi bagsterdi. Bil tehlike karsnda devleti idare edecek kuvvetli bir ahsiyet bulunmadndan Sivas halk kendi aralarnda konutular ve neticede ehri Osmanl Sultan Yldrm Bayezid'e testtin ettiler. Bayezid, olu Mehmed elebi'yi Sivas'a vali yapt. Aleddin Ali Bey, enitesi Dulkadrolu Nsireddin Bey'in yanma gnderildi. Aleddin Afi Bey, daha sonra Osmanllar'n hizmetine girdi ve 1442'de ld. Kad Burhaneddn, i bilir, lim, ir ve cesur bir hkmdard. Arapa ve Farsay gayet iyi bildii gibi dilde iirler yazmtr. Azeri lehesinde Trke kur divan vardr. Burhaneddn Ahmed Arapa 'Iksirs-Sa'dat f esrar il-ibadaf gibi ilm eserler de kaleme almt. I - Karamanoullar Beylii: Orta Anadolu'nun gneyinde kurulmu ve Anadolu beyliklerinin en mhimlerinden birisidir. Karaman aireti ve Karamanoullar Ouzlar'n Afar ulusunun bir boyudur. Dier Trkmenler gibi Karamanllar da XIII. yzyln ilk yarsndan itibaren Mool istils nnden kaarak Anadolu'ya gelmi ve Seluklu sultan Aladdn Keykubd (1220-1287) tarafndan Ermenek vilyetine yerletirilmilerdir 0228) Ularda bulunan TOrkmenlerHrt ojjunluunu Karamanllar tekil ediyordu. Bu srada Karaman boyunun reisi Nre Sf b. SadeddTn idi. Nre Sff, Anadolu'da yaylm olan Babaler tarikatna girmi ve Babaler ile Seluklular'a kar savamt. Bir Baba eyh olarak o Trkmenler zerine nfuzunu gstermi ve gazaya karak, hristiyanlara ait Ereli gibi yerleri zaptetmi ve arazisini geniletmitir. Nre SfTnin lm tarihi belli deildir. Yerini olu Kerimeddn Karaman almtr. Kara-

3io

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

311

man Bey, Ermenek, Mut, Glnar, Mer'a ve Silifke kalelerine taarruz etti. Bunlardan Ermenek'i idaresi altna ald. Karamanllarn nfuz sahasnn genilemesi, Seluklu sultan IV. Rkneddn Kl Arslan (1262-1266)'n onlardan ekinmesine sebeb oldu. Seluklu sultan, Karamanllara Lrende kalesini verdi ve onlarla akrabalk tesis etti. Fakat uc beylerinin bazlarnn cezalandrlmasndan endieye den ve bir gn srann Kendilerine de geleceini dnen Karaman Bey, beraberinde kardeleri Zeyn el-Hac ve Bonsuz olduu halde 20.000 kiilik bir kuvvetle Konya zerine yrd (1261). Muineddn Pervane idaresindeki Seluklu kuvvetleri Karamanllar' Gevele kalesi nnde yendi. Karaman kat ise de kardeleri.yakalanarak Konya'da idam edildiler. Karaman takriben 1261'de ld zaman Ermenek ve Karaman iline Bedreddn Huten tayin edilmiti. Karamanoullarfnn bana Karaman'n byk olu Mehmed geti. Mehmet Bey, isyan eden Hatirolu ile birleerek Seluklular'a kar faaliyete geti ve Bedreddn Huten idaresinde zerine gnderilen bir Seluklu-Mool ordusunu Gksu derbendinde ani bir taarruzla bozdu. Sahiller emri Hoca Yunus da Mehmed Bey karsnda yenilmekten kurtulamad. Moollar aleyhine yardma arlan Memlk sultan el-Melik z Zahir Baybars (1260-1277)'n Kayseri'ye kadar ilerleyip geri dnmesine ramen Mehmed Bey Konya zerine yrd ve Cimri lakab verilen ehzade Aleddn Siyavu'u Seluk* lu sultan iln etti. Mehmed bey ve Sfyavu 15 mays 1277de Konya'ya girdiler. Mehmed Bey, Siyavu'un veziri olduu gibi, toplanan dvnda Treden baka dil kullanlmamasna karar verdi. Ancak Akehir ve civarna yaplan ve SahipAtaoullar idaresindeki bir orduyu yendikleri sefer dn Karamanoullan Konya'ya sokulmadlar, Mehmet Bey Ermertek'e ekilmee mecbur oldu. Sahib S* veyn idaresindeki Seluklu-Mool ordusu Konya'ya yardma geldi. Mehmed Bey bu ordu karsnda yenildi ve yakalanarak kardeleri ile beraber ldrld (1277). Bu hadise bir mddet iin Karamanlm*! sinclfji. *Mehmed Bey'in kardei Gneri Bey aile reisi olmutu. Karamanllar mukabil tedbir olarak Seluk ailesi arasndaki saltanat kavgalarna kartlar. Bir mddet sonra Gneri Bey Ermeniler'e ait Tarsus zerine bir sefer yaparak buray tahrib eli (1286). Fakat Ermeniler'in ikyeti sebebiyle Moollar 1268 ylnda Lrende ve civarn tahrb ettiler, Gneri Bey dalara ekildi. Karamanoullan bundan sonra Moollarla bazan bartlar, bazan da savatlar. Gneri Bey 20 Nisan 1300'de ld. Yerine kardei Mecdeddn Mahmd Bey geti, 1308'de Ermenilerle arprken len Mahmd'dan sonra Yahi Bey, Karamanolu beyi oldu. Karamanllar tekrar Konya'ya igal ettiler. Anadolu beyliklerinin kendi balarna buyruk olarak hareket etmee balamalar zerine lhanl Beylerbeyi emr oban Bey idaresinde bir Mool ordusu Anadolu'ya geldi (1314). Emr oban Konya'y ald. Yahi Bey'in lmnden sonra Karamanllarn bana Mahmd Bey'in olu Bedreddn I. brahim gemitir. Onun zamannda Karamanllar tekrar Konya'ya hkim oldular. brahim Bey 1318-1319 yllarnda Tarsus civarndaki Ermeniler zerine bir sefer yapt. Ilhanler'in Anadolu valisi Timurta'n Memlkler'e snmas ve 1328'de idam edilmesi zerine, uc Trkmenleri ve Karamanllar rahat bir nefes aldlar. lhanllarn k ila de Karamanllar hududlarn geniletmee baladlar. 1328'de Erme-nek'de emr olan Burhaneddn Musa Bey, Gevele kalesine kadar ilerledi, Karamanllar Beyehir'e de hkim oldular. I. brahim Bey 1333de beylikten ekilerek verini Lrende'de hkm sren kardei Aleddn Halil Bey'e brakt. Halil Bey hak-

knda bilgimiz ok azdr. Ondan sonra ikinci defa I. brahim Bey Karamanllarn bana geti. I. brahim'in lm tarih bilinmiyor. Yerini oullarndan Fahreddin Ahmed Bey ald. O, Moollar ile savarken ld (17 Ocak 1350). Ondan sonra kardeleri Sleyman ve emseddn (lm. 1352) Beyler ksa sreler ile baa getiler. Karamanoullan beyliinde bu iki kardei, Burhaneddn Musa Bey izledi, fakat o hasta olduundan Seyfeddin Sleyman fle Karaman Beyleri Lrende'ye gndererek kendisi Mut'a ekilmitir. Musa Bey'in yerine Sleyman Bey geti ise de br hile ile ldrlmtr (Ocak 1361). Bundan sonra Ebul-Feth lakabn tayan Aleddn Ali Bey, Karaman hkmdar olmutur. Osmanl-Karaman mnasebetleri ilk defa onun zamannda balad. Aleddn Ali Bey'in, Osmanllar'a kar Eretna oullar ve Trkmen beyleri ile bir ittifak hazrlama gayretleri Sultan I. Murad'n ald yerinde tedbirler ile neticesiz kald (1361). Aleddn Ali Bey daha sonra Kbrsllarn elinde bulunan Gorigos (Kz kalesi) zerine yrd (13661367) ve muhasara etti, fakat bu hareketi tahrik eden Mool kumandan Yelboa Nsir'nin lm Karamanllarn geri ekilmesine ve Aleddn Bey'in Kbrs kiral I. Pierre (1358-1368) ile anlamasna sebep oldu. Aleddin Ali Bey, komu beyliklerin arazisinden baz yerler zaptettikten sonra Kayseri'ye basknda bulunmu, Eretnaolu AG Bey'i Sivas'a karmt (1375). Fakat Kad Burhaneddn onu geri ekilmee mecbur etti (1376). Aleddn Ali Bey kaynpederi Sultan I. Murad'n Rumeli'de fetihlerde bulunmasndan istifadeyle Osmanl topraklarndan Beyehri ele geirdi Bu hareket Sultan I. Murad'n Karamanllar zerine yrmesine sebep oldu. Konya nndeki savata Aleddn Bey, Osmanl kuvvetleri karsnda dayanamayarak ehre kat. Neticede Karamanllarn aldklar yerleri geri vermeleri artyla sulh yapld (1386). Bu sulh I. Murad'n Kosova savanda ehid dmesi le Karamanllar tarafndan bozuldu (1389). Aleddn Ali Bey Osmanl topraklarna tekrar taarruza geti. Yldrm Bayezid sratle yryerek Konya'y muhasara etti. Aleddn Bey, Suttan I. Bayezid ile, aramba suyu arada hudud olmak zere anlat (1390). Timur'un Dou Anadolu'da grnmesiyle Aleddin Bey onun hkimiyetini tanmt (1394). ki dman arasnda kalan Kad Burhaneddn bu sebepten Karamanllara kar harakete geti. 1396'da Konya nne kadar gelerek Karaman lkesinin yamalatt. Aleddin Bey, Sultan Yldrm Bayezid'in Rumeli'de bulunmasndan istifade ile Osmanl topraklarna saldrd, Ankara'ya basknda bulundu. Yldrm Bayezid bu olay zerine byk bir ordu Be Karaman seferini kt. Aleddn Bey Osmanllar'a Akay'da yenilerek Konya'ya snd. On gnlk bir muharasadan sonra Konya halk ehri Sultan Bayezid'e teslim ettiler. Aleddin Bey yakalanarak ldrld, oullar Ali ve Mehmed Beyler Bur$aya gnderildi (13971398). Yldrm Bayezid'in Ankara savanda Timur'a yenilmesi ve esir olmas zerine (1402), Karamanoullar'ndan Mehmed ve Ali Beyler Bursada hapisden karldlar. Timur onlara Karaman lkesini ve ilve olarak Alaehri verdi, Karamanoullan beyliinin bana Mehmed Bay geti, Ali Bey ona tbi olarak Nide emiri oldu. Mehmed Bey fetret devrindeki Osmanl ehzadeleri arasndaki taht mcadelelerinden, istifade etmesini f)M* elebi Mehmed'in mttefiki Germiyanolu Yakub Bey'in arazisine saldrd, sonra Bursa zerine yrd ve ehri tahrb etti (1413). Buna mukabele olarak elebi Mehmed, Karamanoullan arazisine girdi ve Konya nnde onlar malup etti (1414). Ancak Mehmed Bey, elebi Sultan Mehmed'in, Canik taraflarnda bulunduu srada tekrar Osmanl arazisine hcuma geti. Os-

312

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

ata

mahf ordusu kumandan Bayezit Paa onu esr almay baard. Neticede Konya Karamanllara fide edilerek Slh yapld (1415). Mehmed Bey bundan soma Memlkter'e tbi oldu (-^rtfj^akat onun R&mazanotu brahim Bey te birleip Tarsus'u muhasara ve igal etmesi Memlkler ffe arasfffrat. Memlk Sultan elMelik ei-Meyjted fft2-1421], olujtorahim kumandasnda bir orduyu Anadolu'ya gnderdi. Memlk fwetter1 Nide(TRonya Erefsi ve Lrendeyi zapt etti (1419). Karaman Betffif^ Bey'e verra. Daha sonra Mehmed Bey. Ramazanolu Nsreddin Mehmet Bey tarafndan esir alnarak KahireV gndertMi. Mehmed Beyin olu brahim Bey, Osmanhiar'n yardm ile Konya ve Lrende'yi ele geirdi. Ali Bey, Nide'ye ekffdi. Bu durum Memfkter'in Mehmed Be/i serbest brakmasna sebeb oldu. Mehmed Bey ikinci kez Karamanoullar beyliinin bana geti ve HanUdoullan He birleerek Osmanhiar'n elindeki Antalya'y muhasara ettii srada ld (1423). Onun yerine byk olu II. brahim Bey geti. brahim Bey Osmanhiar'n yardm ile amcas Ali Beyi'Nide'ye ekilmee mecbur etti, fakat daha sonra Osmanllarla olan dostluu bozdu. Kendisini kuvvetli hissedince de beylii zerindeki Memlkl nfuzuna son verd. brahim Bey, Srp despotu aracl ile Macarlar'la Osmanllar aleyhine ittifak yapt. 1463'de Macarlar taarruza getii zaman brahim Bey de Beyehir'i ald. Osmanllar Rumeli'de Macarlar') yendikten sonra Karamanllar zerine yrdler. Konya'ya kadar bir ok ehirleri zapt ettiler. brahim Bey'in sulh istei, alm olduu yerleri geri vermek ve bir daha anlamaya aykr harekette bulunmamak artyla kabul edildi ve bar yapld (1435). O daha sonra Kayseri'yi ald (Nisan 1435) ve tekrar Osmanl arazisine tecvz etti. Osmanl -Dulkadrh kuvvetleri Kayseri'yi geri aldlar. Osmanhiar'n desteini salayan brahim Bey'in kardei Isa Bey, Karaman arazisine yapt aknlardan birinde ld. Memlkler'in bu duruma karmalarn nlemek iin brahim Bey Osmanllar ile anlamay tercih etti (1437), fakat ok gemeden Macarlar'la onlar aleyhine anlat. Karaman kuvvetleri Ankara ve Ktahya'ya kadar olan yerleri tahrip ettiler. Sultan fi. Murad, Hallarla savat sradaki davran yznden byk slm limlerine bavurarak Karamanolu aleyhine fetva ald, Macarlar ile Segedin anlamasn imzaladktan (15 Temmuz 1444) sonra brahim Bey zerine yrd. aresiz kalan II. brahim Bey yemin vermek suretiyle ar artlar altnda Osmanllar ile sulh yapt. O Varna savanda bu yeminine sadk kald. kinci Kosova savanda (1448) Osmanl ordusuna yardmc kuvvetler gndermiti, ibrahim Bey yine 1448 ylnda Kbrshlar'in etinde bulunan Gorigos'u zaptetti. Osmanl tahtna II. Mehmed'in gemesi (1451) Karaman Beyi'ni midlendirmiti, Antalya'y almak arzusunda idi, fakat Sultan II. Mehmed'in Karaman zerine yrmesi onu tekrar bar istemee mecbur etti. stanbul'un fethi (1453) hazrlklar srasnda Karamanoullar Venedikliler ile bir ticaret antlamas yaptlar (12 ubat 1453). Hakikatte anlamada zikredilen dman Osmanl devleti di. brahim Bey 1453 ylnda Tarsus Adana ve Klek taraflarn ele geirmek istedi. Memlkler ise bir ordu gndererek Karaman lkesini tahrib ettirdiler. brahim Bey, Fatih Sultan Mehmed'in Kastamonu ve Trabzon seferlerinde anlama uyarnca olu kumandasnda asker yollad (1461). Onun oullar daha salnda Karaman tahtna geebilmek iin mcadeleye giritiler. brahim Bey, byk olu Ishak Bey'le Gevele kalesine kat. Dier bir olu Rr Ahmed ise Konya'da hkmdarln iln etmiti. brahim Bey Gevele'de ld (Temmuz/Austos 1464). Onun veliahd setii Ishak Bey'e rakib

olarak Rr Ahmed'in kmas Karaman Beylii'nin ilerine Osmanl, MemK& ve Akkoyunlu devletlerinin karmasna sebeb Oldu. Neticede Rr Ahmed Osmanhiar'n yardmm salad ve Antalya valisi Hamza Bey'in kuvvetleri ile Karaman'a girdi. Ishak Bey bu kuvvetler karsnda yenilerek Silifke'ye ekildi ve yardm iin Akkoyunlu padiah Uzun Hastfn yanna gitti. Pir Ahmed Karaman hkmdar ofcftj ve Osmanllar'a yardmlar karl Akehir, Beyehir ve Ilgn' terk etti (1465). Fakat onun Akkoyunlu ve Venedikliler ite anlamas yznden Fatih Sultan Mehmed Karaman kesine yrd, Osmanl kuvvetleri Konya'y ald. Rr Ahmed, Lrende nnde Mahmud Paa'ya yenilerek Tarsus'a kat. Fatih Sultan Mehmed, olu Mustafa'y Karaman vilyetine tayin etti, fakat Karaman'n yerli halk henz beylerine sadkt. Rr Ahmed kardei Kasm Bey'le bararak Karaman beylii in beraberce mcdele ettiler. Akkoyunlu Uzun Hasan (1453-1478) ve Venedik Cumhuriyeti'nin teebbsleri, Karaman tinin Osmanllar tarafndan igalini nleyemedi. Osmanllar 11 Austos 1473'deOtlukbeli'nde Uzun Hasanjvendikten sonra Karaman lkesine tamamiyle sahib oldular. Gedik Ahmed Paa nce Ermenek ve sonra da Mennan kalesini ele geirdi, Silifke'yi de zapt etti (1474). ehzade Mustafa, Develi Karahisar' teslim ald. Rr Ahmed, Bayburd'da ld. Karaman Beylii'nin son vrisi Kasm Bey, Karaman valisi tayin edilen ehzade Cem ve Sultan II. Bayezid ile anlaarak Osmanhiar'n himayesinde lm tarih olan 1493 ubat'na kadar Iei taraflarnda hkmet srmtr. Onun lm le Karamanoullar Beylii sona ermitir. Karamanoullar Beylii'nde Trk sanat Selukl sanatnn bir devamdr ve onlardan hkim olduklar sahalarda ok zengin mimar eserler kalmtr. j - Karasioullar Beylii XIII. yzyl sonlar veyahut XIV. yzyl balarnda Balkesir ve anakkale taraflarnda kurulmu bir Trk beyliidir. Bu ailenin atas XI. yzyln ikinci yarsndan sonra Orta Anadolu'da bir devlet kurmu olan Melik Danimend Gazi idi. Trkiye Seluklular, Danimendliler'in 1175 ylnda Sivas, 1178'de de Malatya koluna son vererek bu devleti ortadan kaldrlmtr. Danimendli ailesine mensup olanlar Seluklularn hizmetine girerek Bizans hududlarnda uc beyi olarak grev aldlar. XIII. yzyl sonlarnda bu aileden uc beyi Kalem Bey (Kalem-h) ve olu Karas Bey. Bat Anadolu'daki Bizans ehirlerini zapta giritiler. Onlarn bu fetih hareketi takriben 1293 ylnda balamt. Kalem Bey ve olu Karas Bey ele geirdikleri Balkesir'i merkez yaptlar. 1304 ylnda Bizans'a yardma gelen Katalanlar ile Artak (Erdek) sahilinde arpan Trklerin Karas Bey idaresindeki kuvvetler olmas muhtemeldir. Karasi Bey Moollar nnden kaan Sar Saltuk Trkleri'ni kendi beylii arazisinde yerletirmek suretiyle blgedeki Trk nfsunun artmasna sebep olmuta Kalem ve Karasi Beylerin lm tarihleri belli deildir. Ancak sonuncusunun 1328'den nce ld tahmin ediliyor. Karasi Bey'den sonra beyliin byk ksm ve merkez Balkesir'e Demir Han hkim oldu. Gneydeki Bergama ve havalisi ise kardei ucaeddn Yahi Bey idaresinde idi. Yahi Bey 1341 ve 1342 yllarnda Gelibolu'ya asker karmsada bir netice elde edememitir. Onun lm tarihi bilinmiyor. Daha sonra Truva taraflarnda Sleyman Bey'in hkim olduunu gryoruz. Ancak kendisinin Demir Han veya Yahi Bey'den hangisinin olu olduu kesinlikle anlalamyor. Bizans taht iin mcadele eden Kantakuzenos (bk.

314

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

315

Aydnoullar Beylii) dmanlarna kar dt zor durumdan, Sleyman Bey'in Gelibolu'ya gndermi olduu kuvvetler sayesinde kurtulabilmiti (1343). Sleyman Bey. Bizans kumandanlarndan olan kaynpederi Vatatzes'e de yardm etmi-& Aydnolu Umur Bey 1345'de Kanfakuzenos'a yardma gittii zaman onun yannda Sleyman Bey de vard ve Rumeli sahiline Karasioullar gemileri ile geilmiti. Sleyman Bey 1357 ylnda Truva taraflarna hkimdi. Onun da lm tarihi bilinmiyor. Osmanl Hkmdar Orhan Bey 134'den sonra Balkesir, Aydnck, Bergama ve Edremid blgesine hkim olarak buray byk olu Sleyman Pa-a'ya vermitir. Sultan I. Murad takriben 1359 ylnda Truva ve anakkale taraflarndaki Karasi arazisini alarak bu beylii tamamiyle Osmanl topraklar iine katmtr. Bu beyliin Osmanllara gemesi zerine Hac Jl-beyi, Evrenos, Ece Halil ve Gazi Fazl gibi beyler bu devletin hizmetine girerek Rumeli'de byk baarlar kazanmlardr. k - Ldik (Denizli) Beylii XIII. ve XIV. yzyllarda Ldik ve Denizli'de hkm srm bir Trk beyliidir. Bu beylik Inanoullar adyla da mehurdur. Mool istils nnden Anadolu'ya kaan ve yerleen Trkmenler arasnda en kuvvetlilerini Denizli (Ldik), Honas ve Dalaman blgesinde bulunanlar tekil etmektiydi. Balarnda uc gazisi sfatlarn tayan Mehmed Bey, kardei llyas, damad Ali Bey gibi beyler vard. Mehmed 1261'da Sultan II. Izzeddn Keykvus'a kar ayaklanm ve ertesi yl lhanl Sultan Hlg'ya1256-1265) bal olarak Denizli beyliini kurmutur (1262). Hlg'nun huzuruna gelip itaatini bildirmesini istemiine ramen, o bunu yerine getirmedi. Hlg , Mehmed Bey'in damad Ali'yi Trkmen beyliini vermek vaadi ile kendi tarafna ekmesini bildi. Onun ihaneti ile de Mehmed Bey malp edilerek yakaland ve Borlu (Ulu Borlu)'da ldrld. Ali Bey Trkmenler'in bana geti ve 1262'den 1277 ylna kadar Seluklular'a tbi olarak kald. Bu tarihde Karamanllarn Seluklular ve Moollar'a kar ayaklanmas sebebi ile meydana kan karklklardan faydalanan Ali Bey bamszln iln etti. Fakat, Selukkj-Mool ordusuna mukavemet edemeyerek yakaland ve hapsolunduu Karahisar (Afyon)'da ldrld (1278). Bundan sonra beyliin banda Ali Bey'in olu ca-eddn inan Bey'i grmekteyiz. 1314 ylnda ilhan Beylerbeyi Emir oban Anadolu'ya geldii zaman ona itaat eden beyler arasnda nan Bey'in de bulunduu anlalyor. nan Bey 1335 ylnda lm ve yerine olu Murad Arslan gemitir. Murad Arslan'n beylik mddeti ve lm tarihi belli deildir. Onun 1360 ylndan nce ld tahmin ediliyor. Yerine olu Ishak Bey Ldik emiri oldu. Ldik beyHi Germiyonoullar'nn ilhak tarihi olan 1368 ylna kadar hkm srmtr. I- Menteeoullar Beylii Xl. yzyln ikinci yarsnda gnay-bat Anadolu'da kurulmu olan bir Trk beyliidir. Mentee Beyliini, deniz yolu ile bu havaliye gelen ve ieri doru girerek sahil Ha Denizli arasnda yerleen Trkmenler kurmulardr. Mula vilyeti (Karla) %aWden sonra sahilden itibaren Trklerin istilsna urad. 1284'de Mentee idaresindeki Trkler Aydn (Trallie) ile Sultanhisar (Nyssa)' zaptetmiledi. Mentee Bey'in 1284'den sonra ld tahmin ediliyor. Ondan sonra iki olundan Mes'd Bey memleketin, bana geti, dier olu Kirman, Rnika (Foka)'ye hkim*

1291'de lhanl hkmdar Keyhatu (1291*1296) ahsen Karaman, Eref ve Menteeoullan'na kar bir tedip seferi dzenlemiti. Bizans kumandanlarndan Philantropos Alexios Karia'y geri aldysa da sonradan Imparator'a isyan ederek Trklerle birleti (1296). Bu kumandann lmnden sonra Trkler Karia'ya tamamen hkim olmulardr. Bu devrede Menteeoullan'nn idaresi altnda bulunan yerlere Mula, Milas, Pein (Barn), Boz-yk, Marin, ine, Davas, Meri ve Kyceiz kasabalar dahildi. Mes'd Bey, 1300'de Rodos adasnn nemli bir ksmn elde etmise de Hospitellers valyeleri adaya tamamen hkim olmay baarmlardr (15 Austos 1308). Mes'd Bey'in aday geri almak iin giritii abalar sonusuz kald. Onun Seluklular'a tbi olduu anlalyor, lm muhtemelen 1319 ylndan ncedir. ki olundan uceddn Orhan Bey, kardei brahim Bey'i yenerek beyliin bana gemitir. Orhan Bey 1320 ylndan itibaren valyelerden Rodos'u geri almak iin giritii mcadelede muvaffak olamad. Dou'da Fenike etrafnda hkim bulunan Kirman'n lmnden sonra buras Hmidoullan'na tbi, tli bir beylik oldu. Kirman'n olu Zervan burada emir idi. Orhan Bey'in lm tarihi belli deildir (1344 den nce), yerine olu brahim Bey hkmdar oldu. brahim Bey, Latinler'in etine gemi zmir'i geri almak iin Aydnolu Umur'a yardma hazrlanm, fakat Umur Bey'in 1348'de ehid dmesi zerine bu yardm yerine getirilememitir. Venedikliler kendilerine kar harekta girimee hazrlanan brahim Bey'i Balat limanna soktuklar donanmalar ile tehdit etmiler ve 1352-1355 yllar arasnda Girit Dukas vastasyla yaplan ar bir andlama sonucu silhszlanmaya zorlamlard. brahim Bey 1360 ylndan nce lm olmaldr. Onun lmnden sonra olu da beyliin bir tarafnda hkm srmeye baladlar. Bunlardan Musa Bey'in, Pein, Balat ve Milas, Mehmed Bey'in Mula ve ine, Gazi Ahmed Bey'in de gneyde Meri ve Marmaris blgesinde hkim olduklan anlalyor. Musa Bey'in lmnden sonra muhtemelen Milas ve Pein hkmeti de Ahmed Gzi'nin idaresine gemitir. Ahmed Gzi'hrf "Rodos'la Kbrs arasndaki gemilere kar harekt zerine 1365'de Kbrs donanmas Aydn ve Mentee sahillerini tehdit etmitir. Fakat Venediklilerin araya girmesiyle bar yapld. Ahmed Gazi 1391'de ld ve hkimiyeti altndaki yerler Osmanllar tarafndan igal olundu. Balat ve havalisinde ise Mehmed Bey'in olu Giyseddn Mahmd Bey hkimse de kardei llyas Bey'e yenilerek Osmanhlar'a iltica ettii anlalyor, llyas Bey takriben 1389'da Mentee'nin Balat ubesinin bana gemitir. Kosova sava sonunda Yldrm Bayezid, Osmanl sultan olmutu. Fakat Anadolu'da Karamanoullar'nn teviki ile Osmanllar aleyhine tertiblenen ittifaka llyas Bey ve babas Mehmed Bey de girdiler. Sultan Yldrm Bayezid'in Anadolu seferi srasnda Balat ve Muladaki Mentee ubesi topraklar igal edildi. Mehmed ve llyas Beyler, Candarolu Isfendiyar Bey'in yanma katlar (1390). ilyas Bey oradan Timur'un yanna gitmitir. Ankara muharebesinden (1402) sonra Timur bir ok Anadolu Beylikleri'nde olduu gibi llyas Beye de memleketini iade etmiti;llyas Bey memleketine dndkten sonra Balat'ta Mentee beyliinin bana gemi ve bir mddet Timur'a tbi olmutur. Aydnolu II. Umur Bey, Amcazadesi Cneyd Bey ile yapt mcadele sonucu days llyas Bey'in yanna kam ve onun yardm ile lkesini tekrar ele geirmitir (1404). llyas Bey Osmanl ehzadeleri arasndaki saltanat kavgalarnda elebi Mehmed'in aleyhine, Isa elebi'nin la-

316

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

17

hine Aydnoullar ve Saruhanoullan ile ittifak etmiti. Sakat bu ittifakn elebi Mehmed'e yenilmeleri zerine llyas Bey onun hkimiyetini tanmak zorunda kalmt (1405). llyas Bey denil seferleri ite adalardaki Latinler1 zarar vermekte idi. Bu sebebden Venedikliler MOS'cte onunla bir antlama yaptlar, fakat arpmalar durmamt. VanedikliterSn harekete gemesi, llyas Bey'i eski antlamay yenilemek mecburiyetinde brakt (17 Ekim 1414). Ayn yl iinde o, tamamiyte Osmanl hkimiyetine girerek istikllini kaybetmitir. Bu sebebten Sultan elebi Mehmed'in msaadesiyle Rodos valyelerinin Bodrum'da kale yaptrmasna ses karamad, llyas. Bey, Leys (veys) ve Ahmed adlarndaki iki olunu Osmanl sarayna rehine olarak gndermiti. O 1421'de fei. Daha sonra oullar Edirne'den kaarak Mentee iline gelmeye ve beyliin bana gemeye muvaffak oldular. Sultan II. Murad 1424'de Mentee Beylii topraklarn igal ettii zaman, bu iki kardei yakalayarak Tokat kalesinde hapsetmiti. ki yl sonra Ahmed tekrar kamay baard, kaama-yan kardei Leys ise ldrld (1426). Ahmed'in llyas adndaki bir olu, Sultan II. Mehmed tahta getii srada (1451) memleketine gelmi, fakat zerine gnderilen Anadolu Beylerbeyi Ishak Paa'ya kar koyamayarak Rodos'a kamtr. Bu surette Mentee BeyHi tamamiyle Osmanl topraklarna katlm ve bir sancak olarak Anadolu Beylerbeyi'ne balanmtr. Menteeoullar memleketlerini cami, medrese ve imaret gibi mimar eserler ile sslenmiler ve edeb ahsiyetleri himaye ederek kendi adlarna baz eserleri Trke'ye evirtmilerdir. m - Osmanoullar Beylii Daha sonra byk bir imapartorluk olan bu devletin tarihi iin bk. Osmanl mparatorluu. n Pervaneoullar Beylii Trkiye Seluklular veziri Pervane Muineddn Sleyman 1260 ylnda Trabzon Rum Imparatorluu'nun elinden Sinop'u zapt ve kuvvetli nufzu sayesinde kenti zerine temlik ettirmeye muvaffakolmutu.Pervane, olu Muineddn Mehmedlnlfr bi olarak Sinop'u idareye gndermiti. Abaka Han (1265-1282)'n 2 Austos 1277'de Sleyman Pervane'yi ldrmesi seffne olu Mehmed istiMtlnRIn etmi ve Pervaneoullar beyliini kurmutur. Mehmed Bey, Moollarla iyi geinmekte ve onlarn verdii devlet ilerinde de vazife grmekteydi. Mool kumandantermdan Baltu'nun isyannn bastrlmasndan (1296) sonra Trkiye drt mal blgeye ayrld ve Muineddih Mehmed Bey bu blgelerden birisinin bana ve pervanelle getirildi. O, Konya'dan Kastamonu'ya dnerken urad Sterlhisar'da bykleri W zenginleri ar vergiler ile ezdi, hatt gemi ve gelecek yllarn vergilerini toplayacak kadar halka zllmanebir ekilde davrand. Mehmed Bey, Moollar'a kar bir hareketin hazrlktan iindeyken hastalanarak ld (1296). Bundan sonra Pervane'nin dier bir olu Ali'nin olu Muhizzlbddn Mes'd'u Sinop hkimi olarak gryoruz. Mes'd Bey, devletinin hududtan genileterek Bafra ve Samsun'u ele geirdi. Mhim bir ticaret ehri olan Sinop'da bir Ceneviz kolonisi yerlemiti. u sebebden alveri bahanesiyle ehre giren bir Frenk donanmasnn askerleri ani bir hcumla Mehmed Bey'i esir aldlar ve Kefe'ye gtrdler. Mesd Bey, ok ar

br kurtulu paras demek suretiyle dnmeye muvaffak oldu {1298). Onun 1299'dan sonra lhanllar ite mnasebetlerinin dzeldii anlalyor. 1310'da Sinop emiri bulunmasna ramen lm tarihi belli deildir. Yerine olu Gazi elebi Sinop beyi oldu. Gazi elebi donanmasyla baarl savalar yapt. nce Trabzon Rum mparatoru ile anlaarak 1313 ylnda Krm sahillerine ve Kefe'ye bir sefer yapt. Kefe yaknnda bir Ceneviz donanmasn ar bir yenilgiye uratt. 1319 ylnda ise bu kez Trabzon'a kar hcuma geti. Sinop'a girmek isteyen Cenevizliler onun kuvvetleri karsnda perian oldular (1322). Gazi elebi, erkek evld olmad iin son yllarnda Candarolu Sleyman Paa'nn hkimiyetini tanmt. 1322'de attan drek ld ve Pervaneoullar Beylii, Candaroullar Beylii topraklarna katld. o - Ramazanoullar Beylii Adana blgesinde hkm srm olan bir Trk Beylii'dir. Ramazanoullar Ouzlar'n okiu kolundandr. oklu Trkmenleri XIII. yzylda Mool istils nnden kaarak Anadolu'ya geldiler. Memlkler'in, Haleb.valisi Bay-Boa Rus ve arkadalar Memlk Sultan el-Melik el-Salih (1351-1354)'e kar isyan etmilerdi. Dulkadrolu Karaca Bey bu isyanclarla birlemi, daha sonra yanma snan Bay-Boa'y Sultan'a teslim etmemi idi. Bu sebebden Dulkadr Beylii, Ramazan Bey'e verilmiti (1352-3). Bundan ksa bir mddet sonra 9 Haziran 1354'de Ramazan'n oluna Trkmen beylii tevcih edildi. Ramazan bu tarihten nce lm olmaldr. Oullarndan Sarimeddn brahim Bey 1381 ylnda Trkmenler'in babuu ve 1383'de Adana valisi olarak grlmektedir, ibrahim Bey, Memlkler'le mcadelede Dulkadrolu Halil Bey'e yardm etti. Daha sonra Sis valisi Torun-tay vastasyla Memlk Sultanndan kusurunun balanmasn istemitir. Fakat brahim Bey'in bu sadakati ok ksa srd. Karamanolu Aleddn Bey ile ittifak ettii ileri srlerek zerine kuvvet gnderildi. Haleb valisi Yelboa el-Nsir bu sefer sonucu S's'de brahim Bey ve kardei Kara Mehmed'i ldrd (1383). brahim Bey'den sonra kardei ehabeddn Ahmed Trkmen beyi ve Adana hkimi oldu. Ahmed, bazen Memlkler'e itaat ederek onlara yardmda bulunmu, bazen de muhalefete gemitir, Memlk sultan Nsireddn Ferec (1399-1405 ve 1405-1412), Ahmed Bey'in kz ile evlendi. 1410 ylnda Ahmed, Kahire'ye giderek damadn ziyaret etti. 1415'de ise yedi aylk, bir kuatmadan sonra Tarsus'u Karamanoullar'nn elinden ald ve buray olu brahim Bey'e verdi. Hutbeyi Memlk Sultan Melik Meyyed (1412-1421) adna okuttu. Ahmed Bey 1416'de ld. Adana'dan baka Sis ve Aya ehirlerine de hkim olmutu. Ondan sonda oullar arasnda taht mcadelesi balad. Bunlardan brahim, beyliin idaresine hkim olmay baard ve 1417'de Haleb'e gelmi bulunan Sultan Melik Meyyed'in huzuruna giderek itaatini bildirdi. Fakat, ertesi yl Karamanolu ile birleerek Memlkler'in elindeki Tarsus'u kuattlar. Bu hareket zerine O, beylikten azl ve yerine kardei Izzeddn Hamza tayin edildi (Eyll 1418). Hamza Bey kardeine kar etkili olamadndan brahim Bey yine Adana'ya hkimdi. Memlkler'in am valisi Emir Ten-Beg idaresindeki kuvvetleri, brahim Bey ite mttefiki Karamanolu'nu yendi brahim Bey, Karaman lkesine gitti (1419). Ayn yl iinde Karamolu Mehmed Bey ile brahim Bey, Dulka-

318

TRK DNYASI EL KTABI TRK TARH

drMar'n elindeki Kayserf yi kuattlar. Fakat onlar, birleik Dulkadr-Mool kuw. leri karsnda malup oldular. brahim Bey kat ise de daha sonra Karamanolu brahim Bey tarafndan Sultan Bars-bay <1422-1437)1rt adamlarna teslim echM ibrahim Bey, 15 Aralk 1427'de ldrld. Hamza Bey'in yerine 1419'da oullanndan nce Mehmed, sonra da Ali geti. Hamza Bey bu muhalifleri ile yapt mcadele srasnda ld (1426). brahim Bey'in yerine ise Mehmed Bey emir tayin edildi. Ancak Ramazanoullar Beylii eski nemini kaybetmiti. 1435 ylnda Ramazanoullar bamda Gndodu olu Mehmed adnda bir bey grnyor. Ancak bu beyin, brahim Bey'in ldrlmesinden sonra yerine geen Mehmed Bey ile ayn ahs olup olmad tespit edilemiyor. 1439-1440 yllarnda Ramazanoullar beyi, Eylk adl bir emir olup, Adana ve Misis'e hkimdi. Eylk, Varsak beylerinden Musa'ya kar giritii bir savata ld. 1457 ylnda Ramazanoullar beyliinin banda Dndar Bey bulunmaktayd. O, Karaman-oullan'ndan, Tarsus'un geri alnmasnda Memlkler'e yardm etti. Dndar Bey'i emirlikte Hasan ve Gazi Beyler takip ettiler. 1469 Ekiminde Dulkadrl Bey'i ehsvar'dan Sis'i zapteden Ramazanolu, mer Bey olmaldr. Bu zt 1485'de Ramazanolu emri idi. Ayn yl iinde mer Bey Adana'y igal etmi, Osmanl kuvvetlerine kar mttefikleri zerolu Mekk Bey ve Gndzolu Mehmed ile arprken esir edilerek Sultan II. Bayezid'e gnderilmitir. Onun kibeti mehuldr. mer Bey'in bir ara azledildii ve yerine kardei Davud'un ald anlalyor. Davd 1480 ylnda ve Memlkler arasndaki savalardan birinde lmtr. mer Bey'den sonra Halil Bey baa geti ve uzun bir hkmet devresinden sonra 1510-11'de ld. Onun yerine kardei Mahmd, Ramazanoullar beyi oldu ise de ok gemeden azledildi (1514) ve amcasnn olu Selim Bey baa geirdi. Mahmd Bey stanbul'a gitmi ve Osmanl sultan I. Selim'in Msr seferine itirak etmi ve Ridaniye savanda ldrlmtr (1517). Bundan sonra Ramazanoullar Beylii'ne Halil Bey'in olu Kubad'n tayin edilmi olmas mmkndr. Fakat ukurova blgesinin idaresinin yine Halil Bey'in dier bir olu PW Bey'e verilmesi zerine Kubad sadece Adana'ya hakimdi. Biraz sonra btn Ramazanoullar beylii kendisine tevcih edilen Pr Bey, idaresi altndaki topraklardaki isyanlarl sratle bastrd. Bir ara Karaman, Haleb ve am'da beylerbeylik yapt ise de Kanun Sultan Sleyman tarafndan ricasnn kabul edilmesi zerine tekrar beyliinin bana dnm ve doksan yan am olduu halde 1568-69 ylnda lmtr. Olu Dervi Bey yerine tayin edildi ise de alt ay sonra lm ve yerine aabeyi brahim, Ramazanoullar beyi olmutur. brahim Bey'i olu Mehmed Bey, onu da Rr Mansur Bey izlemitir. Rr Mansur'un 1606-9 yllarnda beyjikten ekilmesi ile, Adana dorudan doruya bir Osmanl vilyeti olmu ve Kbrs Beylerbeyliime balanmtr. Ramazanoullar Beylii'nden bilhassa Halil ve olu Rr Beyler Adana'da cami. medrese, han ve hamam olmak zere bir ok mimari eserler meydana getirmiten dir. ukurova'nn hac yolu ve ayn zamanda mhim bir ticaret yolu zerinde bulunmas Ramazanoular Beylii idaresindeki bu blgenin iktisad bakmdan gelimesini salamtr.

- Sahip - Ataoullar Beylii Karahisar (Afyon) ile evresinde Seluklu veziri Sahib Ata Fahreddn Ali'nin torunlar tarafndan kurulmu olan kk bir beyliktir. Fahreddn Ali, llhanler'in Anadolu'ya tahakkm ettikleri srada bir ok Seluklu sultanlarnn vezirliini yapmt. O, Konya, Sivas ve dier baz yerlerde kurduu byk hayr messeseleri ile mehurdur. Seluklu devlet adamlar ve bilhassa Muineddn Pervane'nin mhirane politikasna kar koyamam ve Seluklu devletinin asl ykl onun 1288'deki lmnden sonra olmutur. Fahreddn Ali'nin by Tceddn Hseyin ve k Nusreteddn Hasan adl iki olu vard. Fahreddn Ali, lhanl sultan Abaka Han'n huzuruna gittii zaman bu iki olu babalarna ait Karahisar' muhafaza etmilerdi. Karamanolu Mehmed Bey ve Seluklu ehzadesi Siyavu (Cimri)'un Konya'ya hkim olmalar zerine Sahip Ataoullar Karahisar'dan asker toplayarak onlara kar harekete getiler, Siyavu ve Mehmed Bey de Akehir istikametinde yrdler. Tceddn Hseyin, Deirmen ay geerken ldrld. Bu suretle balayan savata lenler arasnda Nusreteddn Hasan da vard. Neticede Sahip Ataoullar sava kaybettiler, Siyavu ve Karamanolu Mehmed Bey, Karahisar'a yrdlerse de mstahkem bu kaleyi ele geiremediler (Haziran 1277). Bundan sonra Karahisar emri Nusreteddn Hasan'n olu emseddn Mehmed olda. Fakat o da dedesinin salnda Germiyanllar'n bir taarruzunu nlemek iin giritii bir savata ld (1287). lhanl Beylerbeyi Emir oban, Anadolu'ya geldii zaman itaatlerini bildiren Anadolu beyleri arasnda Sahib Ata'nn torunlar da bulunmaktayd (1314). Sahip Ataoul-lar'nn banda daha sonra emseddn Mehmed olu Nusreteddn Ahmed'i gryoruz. Ahmed'in beylii srasnda Karahisar, Germiyanoullar'nn nfuz sahas iine girmi, o da bu beylii metbu tanmt. Mool valisi Timurta bat ularnda gaza yapan Trkmenler'i itaat altna almak iin ilerledii zaman Nusreteddn Ah-med Germiyanoullar'nn yanna kat. Timurta, Eretna beyi Karahisar' muhasara etmekle vazifelendirdi. Ancak Timurta, babas Emir oban ile lhanl sultan Eb Said Han'la arasnn almas neticesi ele geirdii topraklardan ekilmi ve Msr'a snmtr (1327). Sahip Ataoullar'nn topraklar daha sonra Germiyanoullar* Beylii tarafndan ilhak edilmitir. Nusreteddn Ahmed'in lm tarihi belli deildir. p Saruhanoullar Beylii Bat Anadolu'da merkezi Manisa olmak zere kurulmu bir Trk beyliidir. Bu beyliin kurucusu Saruhan'n Harezmliler'in kumandan iken Trkiye Seluklularmn hizmetine giren Saruhan ismindeki ernrirt torunu ve Alpa'nn olu olmas kuvvetle muhtemeldir. Saruhan nceleri Germiyanoullar'na bal bir uc beyi idi. 1313 yteda Manisa'y fetheti, daha sonra denize doru hududunu genileterek, kendi adyla anlan beylii kurdu. Kardelerinden ua Bey, Demirci yresini, AR Paa ise Nif (Mustafa Kemal Paa) idare etmekteydi. ua Bey ld zaman Demirci'nin idaresi Saruhan'n olu Devlethan'a onun lmnden sonra da olu Yakub elebi'ye braklmt. Saruhan, kuvvetlerinin basks sebebiyle Foa'da yaayan, Rumlar ve Latinler her yl 15.000 gm para vergi vermekteydiler. Bu sra-

320

TRK DNYASI EL KTABI

TRK TARH

321

da beyliin snrlar batda zmir Krfezine, douda: Ala-ehir'm batsna.kuzeyde Bergama'ya, gneyde ise Nif, Turgutlu ve Kemaliye'ye kadar uzanmaktayd. Saruhan Bey sahip olduu donanma ile Ege Denizi'ndeki adalara ve Balkanlar'a seferler yapt. Osmanllar'a kar Bizans ve Aydnoullar ile birleerek Gelibolu'ya hcum ettiler. Bizans'a kar isyan ve Midilli'yi zapteden Foa valisi Dominik bir hile ile Saruhan'n olu Sleyman Bey ve arkadalarndan bir ksmn ele geirmjfp, mparator III. Andronikos si valiyi cezalandrmak iin Aydnoullar ve Saruhan beyliinden yardm istedi. Saruhan Bey, olu Sleyman Bey ve arkadalarnn kendisine iadesi artyla yardm kabul etti. Neticede Kantakuzenos'un aracl ile Foahlar Sleyman Bey ve arkadalarn serbest braktlar (1336). ti. Andronikos'un lmnden (1341) sonra Kantakuzen'in imparatorluk mcadelesine girimesini Izrrir'rLatinler'Ih igali takip etti (bk. Aydnoullar Beylii). Umur Bey, dostu Kantakuzenos'un yardmna gitmek iin Saruhan Bey'in topraklarndan gemek istedi. Saruhan Bey, onunla ihtilafl olduu topraklar almak artyla bu msaadeyi verdi. Ayrca Sleyman Bey idaresindeki bir Saruhan kuvveti de Umur Bey'in ordusuna katlmt. Umur Bey, Rumeli'ye geip Kantakuzenos ile birleti ise de Sleyman Bey, Kkekmece civarnda ld (1345). ok gemeden Saruhan Bey de vefat etmi (1346) ve yerine olu Fahreddn llyas Bey gemitir. Bizans Imparatoriesi Anna, Orhan Bey'le anlaan Kantakuzen'e kar llyas Bey'le ttifak yapt. Osmanllar'n kuvvetlenmesi ve Rumeli'de fetihler yapmas Saruhan Beylerinin gaza ve korsanlk yaptklar yollar kapamt. Bizans imparatoru V. Yuannis Paleolog (1341-1391), Orhan Bey'in Ceneviz korsanlar tarafndan karlan olu Halil Bey'i kurtarmak iin Foa'ya gelmi ve Saruhan-oullarf ndan yardm istemiti (1359). llyas Bey bu istei kabul ederek Foa'y denizden kuatt. Ancak mparator, llyas Bey'in kendisini yakalamak istediini anlad zaman onu gemisine ard, llyas Bey bu davete uyarak gemiye gelmi, mparator da denize almt, llyas Bey'i zevcesi, kurtulu akas demek suretiyle kurtard. Bundan sonra Saruhanoullar Beyliimin banda llyas Bey'in olu Muzaffereddn Ishak Bey'i gryoruz. Jshak Bey, Osmanllar ile dostane mnasebetlerde bulundu, Kosova savana yardma kuvvet gnderdi ve 1390'da ld. Yerine olu Hzr-h geti. Dier olu Orhan Bey bunu kabul etmeyerek beylik iin mcadeleye giriti. Yldrm Bayezid tahta getivzaman Karamanoular'nn Osmanllar aleyhine meydana getirmi olduu Beylikler arasndaki ittifaka Orhan Bey de katlmt. Yldrm Bayezid, Anadolu Beylikleri zerine yrm, Saruhan'da kendisini karlayan" Hfflr-h'a beyliin dousunu brakmtr. OsrnanIHar Manisa'y 1300 ylnda aldlar v*Karesi ile Manisa birletirilerek bey sanca oldu. Yldrm buraya nce olu Erturul (l. 1388)^ sonra da Emir Sleyman' tayin etti. ffewr ah, Adala, Demirci ve Grdk taraflarm idare etmekteydi. Ankara savana (1402) Emr Sleyman idaresinde katlan Oan* han askerleri, sonradan Timur'un yannda olan eski beyleri Orhan'n tarafna gefr ler. Sava kazanan Timur, Saruhan beyliini Orhan Bey'e verdi. Fakat ok ksa Wmddet sonra beylie Hzr-h hkim oldu. Fetret devrinde Hzr-h, Ewflrley- ' man'n tarafn tuttu, onun kardei Isa elebi VB Aydnolu Cneyd ila birleti. Fakat Mehmed elebi onlar yendi ve sratle Manisa zerine yryerek hamftmda ykanmakta olan Hzr-h' yakalayarak ldrtt (lan, 1410).

Saruhanoullar hkm srdkleri topraklar zerinde birok imr faaliyetlerinde bulundular, camiler, medreseler, kprler VJ. yaptrdlar ve vakflar meydana getirdiler. Bu aile iinde en ok Ishak Bey imr faaliyetinde bulunmutu8. Saruhanllar'n sahip olduklar donanmalar sebebiyle iktisad durumlar gelimiti ve batl devletlerle, bilhassa Cenevizlilerle ticar mnasebetleri vard. r - Tceddinoullar Beylii Sahilde bugnki Bafra ile Ordu arasnda gneyde ise Niksar'a kadar olan saha zerinde kurulmu bir Trk beyliidir. Bu beylik Emir Tceddn Bey tarafndan kurulmu olup, merkezi Niksar idi. Tceddn Bey'in babas Doanck (Doanh) Bey, Anadolu'da ilhanl hkimiyeti yklrken olduka nfuz sahibi idi ve takriben 1346 (veya 1348/1349)'da ld. Tceddn Bey balangta Amasya emiri Hac adgeldi'ye tbi olmutu. Kad Burhaneddn'e kar ise memleketini baar ile korudu (1379). Trabzon Rum mparatoru III. Aleksios hududlar boyunca kuvvetlenen Trk beylikleri karsnda devletinin devamn salamak iin iki yzl bir siyaset takip etmekteydi. O, bir taraftan bu beyliklerle dost geinmeye, dier taraftan da onlar birbirine drmee alyordu. Tceddn, Imparator'un kz Eudokia ile 1381 ylnda evlendi. Bu da kendisinin o devrede nfuz sahibi bir emr olduunu gsteriyor. Tokat valisi Seyyid Hasan, Tceddn Bey ve Amasya e