You are on page 1of 401

T.C.

ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ TÜRK ĠNKILÂP TARĠHĠ ENSTĠTÜSÜ

ATATÜRK DÖNEMĠNDE PARLAMENTO FAALĠYETLERĠ (1920-1938)

Doktora Tezi

Cengiz ġAVKILI

Ankara-2011

T.C. ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ TÜRK ĠNKILÂP TARĠHĠ ENSTĠTÜSÜ

ATATÜRK DÖNEMĠNDE PARLAMENTO FAALĠYETLERĠ (1920-1938)

Doktora Tezi

Öğrencinin Adı Cengiz ŞAVKILI

Tez Danışmanı Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN

Ankara-2011

T.C. ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ TÜRK ĠNKILÂP TARĠHĠ ENSTĠTÜSÜ

ATATÜRK DÖNEMĠNDE PARLAMENTO FAALĠYETLERĠ (1920-1938)

Doktora Tezi

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN

Tez Jürisi Üyeleri Adı ve Soyadı ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. Ġmzası ……………………….. ……………………….. ……………………….. ……………………….. ……………………….. ………………………..

Tez Sınav Tarihi: ………………………. Yukarıdaki sonucu onaylarım.

Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN Enstitü Müdürü

ÖZET Osmanlı Devleti‟nin son zamanlarında Jön Türkler‟in faaliyetleri sonucunda ülkede Meşrutiyet‟in ilan edilmesiyle, parlamenter sistemin kapıları açılmıştır. Bu yapılanma Batı tipi bir parlamenter sistemi ortaya çıkarmamasına rağmen daha sonraki süreçte bu yönde atılacak olan adımları kolaylaştırmıştır. 1920‟den sonra atılan adımlar ise Türkiye‟de sağlam bir parlamenterist geleneğin yerleşmesine zemin hazırlamıştır. Atatürk döneminde (1920-1938) Meclis‟e baktığımızda karşımıza beş dönem çıkmaktadır. I. Dönem TBMM (1920-1923) üye kayıt defterine 437 milletvekili yazılı olmasına rağmen, birçok nedenlerden dolayı geniş bir halk tabanına dayalı TBMM‟ye katılan milletvekili sayısı 378 olmuştur. I. Dönemi eylemli olarak tamamlayan milletvekili sayısı ise 337 kişi olarak tespit edilmiştir. I. Dönem TBMM‟ye asker ve sivil yöneticiler ağırlıklı olmak üzere 191 (yüzde 43.70) bürokrasi kökenli milletvekili seçilmiştir. I. Dönem TBMM, haklı olarak Türk Ulusal Kurtuluş Savaşını başarıyla tamamlayan ve bugünkü Türkiye Cumhuriyeti Devleti‟nin temellerini atan Meclis olarak bilinmektedir. II. Dönem TBMM için 72 seçim çevresinden 286 milletvekili seçilmiştir. Dönem içinde değişik zaman ve nedenlerle boşalan 47 üyelik için seçim yenilenmiş, böylece bu dönemde yasama görevi yapan üye sayısı 333‟e yükselmiştir. II. Dönem TBMM‟de (1923-1927) yer alan 333 milletvekili içerisinde “sivil-asker” bürokratların yüzde 60‟a yakın bir oranda temsil edildikleri görülmektedir. Bu dönemde en fazla güç kaybına uğrayan kesim ise din adamları olmuştur. 1923 seçimlerini önemli kılan faktörlerden birisi kuşkusuz ki; rejimi değiştirecek olan ve çoğunluğunu ARMHC (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) adaylarının seçildiği meclisi meydana getirmiş olmasıdır. Birçok alanda faaliyette bulunan II. Dönem TBMM, yaptığı inkılâplar sayesinde modern esaslarla devleti yeniden kurmuş ve devletin kurumsallaşmasını büyük ölçüde sağlamıştır. II. Meclis için yapılan milletvekili seçiminde etkili olan Mustafa Kemal, III. Dönem TBMM (1927-1931) için yapılan 1927 tarihli seçimde adayları kendisi tespit etmiş ve bu adaylar da halk tarafından kabul görmüştür. Böylece meclise inkılâpların ruhunu benimseyen milletvekillerin girmesi temin edilmiştir. III. Meclis‟te görev

i

yapan 333 milletvekilinden 189‟u (yüzde 57.32) memur ve asker kökenlilerden oluşmuştur. III. Meclis‟te bürokratların ağırlıkta olmasının en önemli nedeni, her biri kendi alanlarında ihtisas sahibi olan bu insanların toplumla iç içe yaşamalarından dolayı toplumun ihtiyaçlarını iyi biliyor olmalarıdır. III. Dönem TBMM Döneminde yapılan çalışmaların ruhunda lâik anlayış ve millîleştirme karakterleri ağır basmaktadır. III. Meclis Döneminde yapılan inkılâplar vasıtasıyla Cumhuriyet‟in temelleri pekiştirilerek, rejim koruma altına alınmıştır. III. Meclis siyasi, ekonomik ve toplumsal alanlarda attığı cesaretli adımlarla bilinmektedir. IV. Dönem TBMM‟de (1931-1935) yer alan 348 milletvekilinden 161‟i (yüzde 46.26) asker ve memur kökenlilerden oluşmaktaydı. Bu dönemde tek parti rejimine ters olarak bürokratlar, Meclis‟te diğer dönemlerden daha az bir düzeyde temsil edilmişlerdir. Fakat daha sonraları sivil bürokrasi yavaş yavaş siyasal hayatta daha etkin bir rol oynamaya başlamıştır. IV. Dönem TBMM Döneminde yoğun bir çalışma temposu içine girilerek, millîleştirme faaliyetlerine devam edilmiş, çıkarılan kanunlar vasıtasıyla Devlet teşkilatı alanında düzenlemeler yapılmıştır. Sosyal hayatta ve kadın hakları konusunda ise çağdaş uygarlık prensipleri benimsenmiştir. V. Dönem TBMM (1935-1939) üyelerinin çoğunluğunu Türkiye

Cumhuriyeti‟nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk‟ün belirlediği son Meclis olma özelliğine sahiptir. V. Meclise seçilen 444 milletvekilinden 215‟i ( yüzde 48.72) bürokrasi kökenli milletvekillerinden meydana gelmiştir. Bu Meclise ilk defa kadınlar milletvekili olarak seçilmiş, ayrıca Müslüman olmayan kişilerde ilk defa bir Cumhuriyet Meclisinde görev yapmışlardır. Bu dönemde devrimler, asker ve sivil bürokratlar tarafından ve “modernleştirici tek parti” eliyle yürürlüğe konmuş ve atılan adımlarla parti ile devleti bütünleştirecek uygulamalar hayata geçirilmiştir. V. TBMM Dönemi, devlet örgütlenmesinde kurumsallaşmanın devam ettiği ve çağdaş uygarlığa ulaşabilmek için her alanda atılımların yapıldığı bir dönem olmuştur.

ii

ABSTRACT By declaring Constitutional Goverment in the country, at the last time of the Ottomans as aresult of the activities Young Turks the doors of the Parliamentery Systems has opened. Although it didn‟t arise a Western type parliamentery system, it facilitated the steps to be taken latter periods. The steps taken in Turkey after 1920 prepared the ground for the establishment of a robust parlamenterist tradition. When we have a look at the parliament at Atatürk‟s period (1920-1938), we come across with five periods. Although 437 deputies written to the 1st term Turkish Grand National Assembly (1920-1923) registry book, due to many reasons the number of deputies participating to Turkish Grand National Assembly who are based on a broad based of peole, were 378. The number of deputies who comleted the 1st term as acting, have been identified as 337 deputies. 191(43.70%) bureaucracy based deputies especially military and civilian administrator were chosen to the 1st term Turkish Grand National Assembly. 1st Term Turkish Grand National Assembly is rightly known as The Assembly that has successfully completed the Turkish National Liberation War and laid the foundation of the Republic of Turkey. For the 2nd term Turkish Grand National Assembly 286 deputies were elected from 72 election surroundings. In the term because of various reasons and times the election was renewed for 47 vacated membership, so that during this period the number of members acting as a legislature increased to 333 deputies. It has been seen that in 333 deputies taken place in 2nd term Turkish Grand National Assembly (1923-1927), civil-soldier bureaucrats have been represented in the rate of about 60%. In that term religious people mostly sustained power lost. One of the factors that make important 1923 elections is that; it introduced the assembly which would change the regime and consisted of the Assembly of which most of the candidates of Anatolia and Rumelia Defence of Rights Society elected. 2nd term Turkish Grand National Assembly operating in many areas re-established the state with modern bases thanks to reforms made and ensured the institutionalization of the state on a great extent. Mustafa Kemal who had influence at the election for the choice of the deputies to the Assembly, has identified the candidates himself for the 3rd Term Turkish Grand National Assembly (1927-1931) in the election done in 1927 and

iii

these candidates have been accepted by the public. Thus, the deputies who adopted the spirit of the reforms, have been implemented into the Assembly. 189 of 333 deputies served in the 3rd term National Assembly (57.32%) consist of officers and soldiers. The most important reason why bureaucrats were heavily in the assembly was, those people, who were experts in their subjects and lived concentric with the people, knew the needs of the society. In the spirit of the works done during the 3rd term Turkish Grand National Assembly outweigh the secular understanding and the nationalization characters. The regime has been taken under protection by hardening the foundations of the Republic through the reforms done during the 3rd Assembly Term. 3rd Assembly is known with its courageous steps taken in political, economic and social areas. 161 of 348 deputies taken place in 4th term Turkish Grand National Assembly (1931-1935), constituted from civil cervant-soldier originated (46.26%). In that term contrary to the single party regime, bureaucrats have been represented less in the assembly according to the other terms. But later the civil breaucracy has played more effective role in the political life step by step. During the 4th Term Assembly period by entering into an intense pace of work, nationalization has been continuing its activities, arrangements were made in the State organization by the civilization adopted. 5th Term Turkish Grand National Assembly (1935-1939) whose majority of the members were chosen by the Republic of Turkey's founder Mustafa Kemal Atatürk has also feature of being the last Assembly. 215 of 444 deputies choosen for 5th term Turkish Grand National Assembly (1935-1939), constituted from bureaucracy originated deputies (48.72%). For the first time, women were elected to the the parliament as MPs, besides the first time non-Muslim people worked at the Republican Assembly. During this period, reforms were put in place by military and civilian bureaucrats and „modernizing one party”, and applications that will integrate the State and the party brought into existance with the steps taken. 5th Turkish Grand National Assembly period has been a period at which institutionalization of state organization has continued and progresses have bee done in all areas to reach contemporary civilization. laws promulgated. In social life and women's rights topics the principles of modern

iv

ÖNSÖZ Bu araştırmada; TBMM‟nin beş döneminde parlamentonun eğitim, hukuk, ekonomi, dış ilişkiler, toplumsal ve kültürel alanlardaki faaliyetleri dönemin aydınlatması açısından genel olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Öncelikle ülkenin kurtuluşu ve yeni devletin kuruluşu aşamasında, Birinci TBMM‟nin (1920-1923) yapmış olduğu faaliyetler genel hatlarıyla ele alınmıştır. Birinci Meclis‟in devleti yeniden yapılandırma faaliyetlerinin inkılâplarla desteklenmesi ve Cumhuriyet‟in temellerinin atılarak, prensiplerin pekiştirilmesi ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‟nın kurulmasıyla ilk defa denenen çok partili siyasi hayata geçiş denemesi İkinci TBMM (1923-1927) Döneminde; lâikleşme, millîleşme, eğitim, sosyal hayat ve diğer konularda ortaya konulan yenileşme hareketlerinin yanı sıra Serbest Cumhuriyet Fırkası‟nın kurulmasıyla çok partili siyasal hayata geçiş için ikinci deneme Üçüncü TBMM (1927-1931) Döneminde incelenmiştir. Ayrıca Dördüncü TBMM (1931-1935) ve Beşinci TBMM (1935-1939) dönemlerinde yaşanan gelişmeler sonucunda artık sağlam bir yapıya kavuşturulan mülkî yapı, idarî kanunlar ve uygulamalar, Batı‟dan getirtilen uzmanların görüşleri doğrultusunda ana hatları ile ele alınmıştır. Atatürk devri parlamentosu ve parlamentonun faaliyetleri başlıca; yönetim, askerî konular, ekonomi, hukuk, eğitim, dış işleri ve sosyal olaylar başlıkları altında temel olarak yedi bölüm altında incelenmeye çalışılmıştır. Amaç daha önce parlamento üzerine yapılmış olan çalışmalara bir tarihçi gözüyle bakarak; geniş bir kaynak taramasıyla birlikte olaylara farklı bir bakış açısı getirerek, milletvekillerinin faaliyetlerini ve Meclis‟in çeşitli alanlarda aldığı kararları değerlendirmektir. Araştırma sırasında, TBMM Arşivindeki milletvekillerin şahsî dosyalarından, İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Arşivindeki bazı mülkî idarecilerin sicil dosyalarından, Meclis Zabıtlarından (I. Dönem: 29, II. Dönem: 33, III. Dönem: 26, IV. Dönem: 25 ve V. Dönem: 29 Cilt) ve Meclis Gizli Celse Zabıtlarından büyük ölçüde istifade edildi. Ayrıca söz konusu dönemlerle ilgili olarak Resmî Gazete, Düstur, Kavanin Mecmuası, gazeteler, istatistikler ve diğer kaynaklardan da yararlanıldı.

v

araştırmacıları olumsuz yönde etkilemektedir. Ankara-2011 Cengiz ŞAVKILI vi . Ayrıca araştırmamız esnasında ilgi ve yardımlarını gördüğüm Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi çalışanlarına. Milli Kütüphane ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi çalışanlarına teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. oldukça yıpranması. İçişleri Bakanlığının bodrum katında havasız ve çalışmaya müsait olmayan bir alanda bulunması. Temuçin Faik Ertan‟a. bilgi ve tecrübelerinden istifade ettiğim değerli danışman hocam ve Enstitü Müdürümüz Sayın Prof. TBMM Arşivi ve Kütüphanesi çalışanlarına. Bige Sükan ve Prof. TBMM Arşivindeki milletvekillerin dosyalarının dijital ortama aktarılması önemli bir adım olmakla birlikte. milletvekilleri hakkında bu dosyalarda tatmin edici bilgilerin bulunmaması bir eksilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Yine Milli Kütüphanedeki gazetelerle ilgili mikro filmlerin çok kullanımdan dolayı okunamayacak hale gelmesinin bizi zorlayan diğer bir faktör olduğunun da altını çizmemiz gerekir. Bu çalışmaya beni yönlendirerek. Tez İzleme Kurulu‟nda yer alan ve benden bilgi ve desteklerini esirgemeyen Prof. İzzet Öztoprak hocalarıma. tozlanması. oğlum Furkan ve kızım Sena‟ya sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi çalışanlarına. Dr. Ayrıca çok kıymetli bilgiler içeren bu dosyaların birbirine karışması. çalışmamın başından sonuna kadar büyük bir sabır ve titizlikle bana yol gösteren. tezin hazırlanması sırasında sabır ve anlayışlarını her an yanımda hissettiğim eşim Neşe.Çalışma esnasında zaman zaman bazı zorluklarla karşılaşıldı. Örneğin. Dr. Dr. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivinin. modern arşivcilik anlayışı ile tamamen bir tezat oluşturmaktadır.

........................ 43 1.4...... Memur Kadrosunda Yapılan Düzenlemeler ve Mazuliyet Maaşı ................... Başkomutanlık Kanunu ve Yaşanan Tartışmalar .............5.... 1864 Vilayet Nizamnamesi‟nden Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟na Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler .İçindekiler ÖZET…………………………………………………………………………………Ġ ABSTRACT ........... 18 1.3..1 I... Yeşil Ordu Cemiyeti.............5................ ĠĠĠ ÖNSÖZ………………………………………………………………………………V KISALTMALAR .1..........4..2............................... 23 1.......... BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ...........4..........3...............2......... Bürokratik Devlet Geleneği ve İdari Alandaki Faaliyetler .....1..........3...... BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN TOPLANMASI VE GENEL YAPISI.... 22 1................................................. KOMĠSYONLAR VE MECLĠS’ĠN BAġLICA FAALĠYETLERĠ .............1............... 7 1............................... Milletvekillerin Yönetimle İlgili Faaliyetleri ve Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamalarına Bir Bakış .5........2.. 39 1. Hidemât-ı Vataniye Tertibinden Bağlanan Maaşlar .. Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye Halk İştirakiyûn Fırkası ....... 7 1.... 41 1.............. 32 1............................... BÖLÜM BĠRĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1920–1923) ....5.....2..... Siyasi Alandaki Gelişmeler ...... Saltanatın Kaldırılması ....1...................................................2...............3......... 22 1..3.............................. Askerî Hiyerarşinin Kurulması ...3.................4.......... 22 1. 36 1......4....... 20 1......... BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER .............................................2........................2.............................. 45 vii .....4........... 29 1................................. Ordu Mensuplarıyla ilgili Yapılan Bazı Düzenlemeler .............................. Harcırah ve Emeklilikleriyle İlgili Yapılan Düzenlemeler ................ BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ .............................4. 38 1..............................1...1.....4.............3................................... Milletvekillerinin Genel Durumları ve Eğitim Düzeyleri ... I......... 39 1...1................... Umumî Müfettişlik Kanun Layihası .................. 25 1.... 17 1..4.......... XVĠ GĠRĠġ………………………………………………………………………………................4.................................4........... Milletvekillerinin Tahsisat. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER...................................... 17 1.......................2........... 25 1........4..5...................... Dünya Savaşı Sonrası Düzenli Ordunun Yeniden Kuruluşu ........................... 11 1..5.............2.....2...2...............1..... Birinci Dönem TBMM Milletvekillerinin Meslekleri .....................

............................................................ 60 1...........................7............... 64 2..... 48 1...2.. BÖLÜM ĠKĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1923-1927) .....3.............. 59 1........2. Maarif Müdürü Ataması ve Öğretmenlerin Sorunları ............3. ĠKĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN MESLEKLERĠ ... Milletvekillerinin Tahsisat ve Harcırahlarıyla İlgili Düzenlemeler.............................. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri .................... Divan-ı Muhasebat Kanun Tasarısı ..………………………………........ 73 2............................1......1................ ĠKĠNCĠ TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR 69 2. 75 viii .........1..................2...... 62 1..2...........9..................... BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM FAALĠYETLERĠ . 53 1............ Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat 1923-İzmir) ..... Şûra-yı Devlet Üzerinde Yapılan Düzenlemeler ve Divan-ı Temyiz-i Askerînin Kurulması .......1..3. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ..... 75 2...................4..................6.....7.4... 56 1..7.........................7.......3............ 71 2......7............... 61 1...6..........2..... BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ62 1..... Siyasi Alandaki Gelişmeler .1..4........9...........1..............1......7....................8... Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ............. Hariciye Nezareti Teşkilatı Kararnamesi......1................ 60 1...................... 53 1. Sosyal Alandaki Bazı Gelişmeler..............................1.........7.5....7...................... ĠKĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILIġI VE FAALĠYETLERĠ ........ 47 1.......6...8.....................................7..9...... 54 1.......1..........4............….. Hukuk Alanındaki Bazı Gelişmeler ..3..................... 57 1............ TBMM‟nin Uluslararası Eşitlik Prensibine Dayalı Dış Siyaseti ..................................... Meclis‟in Sosyal ve Sağlık Alanındaki Faaliyetleri........ 58 1........1......2.............1.... 63 II.........................1......... 51 1.................2.................. Türkiye Millî İthalat ve İhracat Şirketi ile Millî Türk Ticaret Birliğinin Kuruluşu .............2. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER ..... Temyiz Mahkemesi Heyetinin Teşkili ve Hâkimi Münferit Teşkilâtı ....................... Maliye Bürokrasisinde Yapılan Atamalar Üzerine Tartışmalar ......... 50 1......... ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER ...........6.8........... Hariciye Personeli Maaşı ve Diplomat Tayini Sorunu .......1....9........... 53 1... Birinci TBMM Döneminde Maarif Vekâleti Merkez Örgütü ...58 1........ 52 1.......................... 64 2...... Muhacir ve Mülteciler Sorununa Çözüm Arayışları .....2............. 62 1.................6.........................6......................... Mükellefiyet-i Ziraiye Heyetinin Kurulması ve Ziraat Bankasının Tarımsal Faaliyetleri ............................... 49 1.

.....2.......... 88 2.........5......................... 117 2................ 77 2...1.... Ankara‟nın Başkent Olması ...................................................1................. 112 2......... 80 2..............................1. Cumhuriyet‟in İlanı ........ Şeyh Sait İsyanı.... 84 2.......... Komutanların TBMM‟den Uzaklaştırılma Çabaları . Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu ve Âli İktisat Meclisi ............8...........2........ 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu . 89 2............. Teşkilat-ı Mülkiye Kanunu ve Mülkî Alandaki Düzenlemeler .. 90 2.......... Mustafa Kemal Paşa‟ya Suikast Girişimi ve Muhaliflerin Tasfiye Edilmesi ......................................4.......... 115 2............................6................2........ 99 2..6.1......4..........1................... Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti‟nin Kurulması........ İdari Alandaki Gelişmeler…………………………………………….....4...............7......4................5.. 92 2............4.........3....1..................................................1.....1............................4........6..........................4................... Askerî Bürokrasinin İşlevinde Ortaya Çıkan Bazı Değişiklikler ...................2... ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ....................................4.6.....4.................7...2. 112 2... 111 2........6................ 115 2............. 114 2.....2....2...4.... Mülkî Amirlerinin Uygulamalarının Bir Değerlendirilmesi ........... 75 2................... 117 2..7.............................3...........4..........................4....................................................... 95 2............6...... 118 2..................2........ Sanayi ve Maadin Bankasının Kuruluşu ve Teşvik-i Sanayi Kanunu ..2.1......4..... Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu ......... Mübadele ve İskân Müdüriyeti Umumiyesi‟nin Kurulması ..... Memurlar İle İlgili Düzenlemeler ve Ankara‟da Bir Memurin Kooperatifinin Teşkili ...........4. Bayındırlık Alanındaki Gelişmeler ...... 106 2. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ........... 106 2.......5...3...............2......... ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ TEġKĠLATI ALANINDAKĠ GELĠġMELER .........1...............................4... 94 2...... 102 2........ Tarım Alanındaki Teşkilatlanma Faaliyetleri ..........2............ 117 2...............4................................. 107 2.. Birinci Umumî Müfettişliğin Teşkili ve Faaliyetleri . İş Bankasının Kuruluşu ....... Valilerin Yetkilerinin Kısıtlanmasına Yapılan İtirazlar ve 788 Sayılı Memurin Kanunu .5.............................. Halifeliğin Kaldırılması .7............. 86 2....5.................5.........2.........................88 2......1... Mustafa Kemal Paşa Taraftarları ve Asker Kökenli Muhalifler Arasındaki Mücadeleler ... Hukuk Alanındaki Gelişmeler ...........2.......4...........1.........................6....... 79 2.............5...2........7.........4. 104 2.......................2.................................1..3....................... Cumhuriyet Halk Fırkası‟nın Kuruluşu ve Faaliyetleri ........................................6.5............. 1925 Tarihli Şûra-yı Devlet Kanunu.....4....... Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ............. 119 ix .........1........

Uluslararası Saat ve Takvimin Kabulü .......7....... Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu .......1........8.. 123 2..............2................. 124 2......... 140 3.......................... Donanma Cemiyeti‟nin Mal Varlığının Tayyare Cemiyeti‟ne Devredilmesi .1.......4........................6........... Parlamenterlerin Eğitim Düzeyleri Ve Meslekleri ...... BÖLÜM ÜÇÜNCÜ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1927-1931). 140 3....... Maarif Teşkilatı Kanunu ve Maarif Eminliklerinin Kurulması...7......8.......4...........2...................1.. Milletvekillerin Tahsisat ve Harcırahlarıyla İlgili Düzenlemeler ........ 125 2...1.2..7.............. Ahali Cumhuriyet Fırkası .............2.........…………………………………122 2..........9.....2.............. Zafer Bayramı Kanunu ...............................2....... Siyasi Alandaki Gelişmeler .......1...2.3............8.. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN AÇILMASI VE KURULAN HÜKÜMETLER .......... 125 2....... 143 3.......... 122 2.............. 142 3.............3....3... İstiklâl Madalyaları ve Hidemât-ı Vataniye Maaşları .............................1.......4....7.. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER...7.......…………………………………132 2...3.... Lozan Barış Antlaşmasının Onaylanması ve Dış Politikada Uygulanan Uluslararası Eşitlik Anlayışı ...... 120 2........7. 143 3..........1.. İstinaf Mahkemelerinin Lağvı ve Hâkimler Kanunu .. Tekke......... ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 133 2.8.........8............2.... 128 2.......4... 124 2.....9............................. Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu ve Elçilerin Seçimi .1.............7.4....4. Sokak ve Hane İsimlerinin Düzenlenmesi .………127 2..........1... ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN FAALĠYETLERĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR . 143 3.......... 140 3. Dil ve Sanat Alanındaki Gelişmeler................1..9. 125 2..... Şapka İktisası (Giyilmesi) Hakkında Kanun.. 130 2. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Eğitimin Genel Durumu .......... Türk Cumhuriyet..... Amele ve Çiftçi Fırkası ..... 134 III...................3........... 123 2.....7.........1.................5... ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’YE SEÇĠLEN PARLAMENTERLER .....3.......2.......................... Zaviye ve Türbelerin Kapatılması .. 148 3....7.. 125 2.......................4..2..............2......8........ 149 x .4.6............2............. Eğitimin Malî Yönü Üzerine Bir Bakış ......................... İlköğretim ve Köy Öğretmeni Yetiştirme Politikaları .............. 137 3........ CHF‟nin İkinci Kurultayı ve Atatürk‟ün Büyük Nutku . Serbest Cumhuriyet Fırkası‟nın Kuruluşu ve Faaliyetleri ....2.................2.......................... 137 3...2...........4.................. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN EĞĠTĠM VE KÜLTÜR FAALĠYETLERĠ .1....3.............7...................5.. 143 3.8............... 133 2..... 130 2................ Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler..............

.......................................... Ziraat Bankası‟nın Çalışmaları ve Ziraat Alanındaki Uzmanların Faaliyetleri ..7..................... Şehir Planlamacılığı Konusunda Yabancı Uzmanlarla Bazı Bürokratlar Arasında Ortaya Çıkan Görüş Farklılıkları......1...........2.. Bazı Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamaları Üzerine Alınan Şûra-yı Devlet Kararları ................ Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti ..........1............................4...........2.............................. Üçüncü TBMM‟nin Hukuk Alanında Çıkardığı Diğer Kanunlar .....1.......1....5............ Yavuz Zırhlısı ve Taymis Ayron Vorks Olayları .................................... 166 3........................... Şark Vilayetleri‟nde Düzeni Sağlayıcı Tedbirler ve Teşkilât Alanında Çıkarılan Kanunlar ....2..6...........6..4..................2...........4.......3.........7...................1..... Tababet Kanunu ve Sağlık Alanındaki Bazı Gelişmeler ...6..............1....................... 180 xi ..............7.5. 159 3................. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ FAALĠYETLER ............................5.3.................................... 163 3.....4........... ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ...4...............3........ 162 3........ 154 3....4.................................7........ 173 3.........4.5.. İdari Alandaki Gelişmeler……………………………………………...1...... Askerî Alanda Yapılan Bazı Düzenlemeler ....3.. 162 3........ 172 3.6..................... 179 3............................ 169 3......... 176 3.5.................2..... 168 3.......... Kadın Hakları Alanındaki Gelişmeler .....................................2........5....3..............176 3.......2............ Kamu Personel Rejimi Alanındaki Düzenlemeler ...1.7.................7......... 166 3.......2........... Mülki Yapıda Yapılan Değişiklikler ve Düzenlemeler ....2.......................2..2..2.....................8........1...6............................151 3..... Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa‟nın Ordu Üzerindeki Etkisi .. 172 3. Hukuk Alanındaki Bazı Gelişmeler ........... 177 3........7.2..... Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler……………………………………. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ .......... ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ...............4................................2................1.............. Menemen Olayı ......7................. 169 3... 157 3..... 172 3.... 1927-1931 Yılları Arasında Yapılan Millileştirme Hareketleri....................7..6.. Temyiz Mahkemesinin Kurulması ve Türk Kadınına Hâkimlik Hakkının Verilmesi ..... Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler ve Takrir-i Sükûn Kanunu‟nun Kaldırılması ...... 173 3. 150 3............. 178 3........ Bankacılık Faaliyetleri ve Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının Kurulması ...4.............. 165 3................ 171 3.......2......................7.................. Rakam ve Ölçülerde Değişiklik ........................................................... 151 3.3... Ziraî Kredi Kooperatiflerinin Kuruluşu............ Millî İhracat Dairesinin Kurulması ........

Öğretmen ve Öğrencileri İlgilendiren Bazı Yasal Düzenlemeler ..2... DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER .. 196 4....5..........3....……………………………………185 3.... 200 4......... 212 4...... 212 xii ................3............................. 180 3..2.1..... 191 4....................4.......... 207 4......1.... Askerî Alanda Çıkarılan Bazı Kanunlar………………………………211 4...........1....5..........................2......... 208 4..........4...... Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri ..... 207 4.................................... DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’DE YER ALAN PARLAMENTERLERĠN TOPLUMSAL KÖKENLERĠ ............... 191 4.............................2.5............................. DÖRDÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ......3...............9.......8...............4............................ Lâyik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası ...................9...... Subay Yetiştirme Politikası....... Atatürk‟ün Askerî Bürokrasiye Müdahalesi .3........4............ 198 4... 194 4...................8.. Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Teşkilat Kanunları ile Hava ve Denizyolları Teşkilatı Alanında Çıkarılan Kanunlar ..................................... Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi ....1..........................3...2.4. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER ............................ Litvinof Protokolü ve Türkiye‟nin Diğer Devletlerle Siyasi İlişkileri .. 194 4..1.. Millet Mektepleri ve Faaliyetleri........... Hariciye Kadrosu ve Harcamaları Üzerine Yapılan Görüşmeler ..6........................... 197 4......8..3................ Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu........ Siyasi Alandaki Gelişmeler ........1.....2....2......1........6....2......1......................4...9........ 182 3.....2.............. Memurların Özlük Hakları ve Memur Evleri Çalışması................ ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDA FAALĠYETLERĠ 186 3. 1426 Sayılı Vilayet İdaresi Kanunu‟nda Değişiklikler ve Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler .....6.2......... BÖLÜM DÖRDÜNCÜ TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1931-1935) ................ VI.......2...............4.... 196 4.... Himayecilikten Devletçiliğe Geçiş ve Millileştirme Politikaları..................... 196 4......... Trakya‟da İkinci Umumî Müfettişliğin Kurulması ............. 203 4.............. 188 IV......................... 193 4....5.......4........2.... ĠNÖNÜ HÜKÜMETĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR .......................... İdari Alandaki Gelişmeler........................... DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ ... 186 3...... Harf İnkılâbı ve Bürokrasinin Bakışı .4.................4........ 205 4....1....... Briand-Kellogg (Paris) Paktı..... 196 4...3..... Askerî Alanda Modernleşme Çalışmaları ve Askerî Bütçe Harcamaları........ Milletvekillerin Özlük Hakları Üzerinde Yapılan Düzenlemeler ..5..4.................... 197 4..............1.... 201 4.2..........................

.... Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu‟nun Kurulması ...................4.... 247 4........9...............................................3... 239 4..... İcra ve İflas Kanunu................. Milletler Cemiyetine Girişimiz ve Balkan Antantı ...........2..............5....... 221 4...........2.................................... Kadro Hareketi... 228 4................... Şehir Planlaması Konusundaki Gelişmeler ve İskân Politikası ........………………………………246 4..9.................. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER ..... Sosyal Alandaki Bazı Gelişmeler.............................................8...........7........2.. 219 4........2.................. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠ’NDE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR .....2.6. 255 xiii .... Kadro Dergisi ve Ülkü Dergisi ................. I............................. Sosyal Devlet Anlayışının Yerleşmesi ve Yapılan Bazı İnkılâplar ......... Avrupa‟dan Ekonomi Uzmanların Getirilmesi..7.. 226 4....7.........7...................................6....2................... DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER.....1...................................8................................ Hâkimler Kanunu ve Hukuk Alanında Yapılan Diğer Düzenlemeler ..........1....... 247 4...3............... 224 4...2.......……………………………………224 4......................... Sanayi Planı ve İktisat Vekâleti Bünyesinde Kurulan Bürolar............ 242 4...............8........1.. 219 4............... 243 4... Elçilik ve Konsolosluk Çalışanlarıyla İlgili Düzenlemeler ................. 252 5..... 229 4..... 237 4..2...8... Maarif Eminliklerinin Lağvı…………………………………………. Devlet Sanayi Ofisi ve Bankacılık Alanındaki Faaliyetler ....9...... 232 4....... 252 5...4.. İlk ve Orta Öğretim ile Köy Öğretimi Alanındaki Çalışmalar ..................2.....6...........7.........................1.......... 217 4................ 232 4.7..................1. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ..1. 234 4...................8.7...8......................... Hukuk Alanındaki Gelişmeler ............................................................ Türk Ocakları‟ndan Halkevleri‟ne Geçiş......3................2. Uluslararası Moris Şinasi Hastanesi ve Sağlık Alanında Yapılan Bazı Düzenlemeler...7............. Uluslararası Dostluk Siyaseti... BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ ......8.............. BÖLÜM BEġĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1935-1939) ..4........... 216 4....................................................7..... Maarif Vekâleti Teşkilatı Üzerine Yapılan Çalışmalar .................... Güzel Sanatlar Alanındaki Gelişmeler......................................... Darülfünundan Modern Üniversiteye Geçiş ...233 4....7.8.................2............ 219 4..........1.......... Din Bürokrasisi Alanında Yaşanan Gelişmeler ve Bursa Olayı ....8.. 250 V.......8...... Şûra-yı Devlet (Danıştay) Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler.................1.............. Birinci ve İkinci Dava Dairelerinin Kurulması .

............... Milletvekillerinin Özlük İşleri Üzerinde Yapılan Düzenlemeler .6....... 276 5.....6....6.1................7...1. Mülkî Yapıda Düzenlemeler ve Tunceli (Munzur) Vilayeti‟nin İdaresi Hakkında Kanun ........................ 260 5... Kamu Yönetimi Teşkilatı Alanındaki Gelişmeler (1935-1939)………271 5..6.2. Etibank ve Denizbank‟ın Kuruluşu .. Polis Teşkilatı Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler ...5.......... Toprak Mahsulleri Ofisinin Kuruluşu ve Atatürk‟ün Kendisine Ait Bazı Çiftlik ve Arazileri Hazineye Bağışlaması . Devlet Teşkilatı Alanını Kapsayan Düzenlemeler ...4. İktisat Vekâletinde Kurulan İş Bürosu.......5... Beşinci TBMM Döneminde Kurulan Umumî Müfettişlikler ...................... Ordunun Geri Planda Kalması... Askerî Alanda Düzenlemeler ve İsmet İnönü‟nün Cumhurbaşkanı Seçilmesinde Ordunun Rolü ........... 264 5..................... Bankacılık Alanında Yapılan Düzenlemeler........................2.............. Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri.....6..........1. Kara........... 286 xiv ...........................4.....3..... 260 5....... 283 5......................... BEġĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ........... Cemiyetler Kanunu………………………………………………267 5.. Memur Maaşları ve Bürokratların Genel Olarak Durumları .................2........... 257 5.................1........... 261 5.....4.. 284 5.............3..4....... Siyasi Müsteşarlıklar ve Yönetim Alanında Çıkarılan Diğer Kanunlardan Bazıları ..3...6...........3......1.....................................................3................2.3................4............................ İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı ve Devletçilik Uygulamaları .................... 279 5.....1...4................6......3...... 276 5................ Millileştirme Politikası ve Kamu İktisadi Teşebbüsleri ............3.....1..........5.....1..... 272 5..4...... Cumhurbaşkanlığı ve Başvekâlet Teşkilat Kanunları Üzerinde Yapılan Değişiklikler ..................................1...4.4...................................................................... 271 5.............3.......1...................... 266 5....1......... 269 5....4...............2.... 280 5......3..... Deniz ve Hava Kuvvetlerinde Yaşanan Gelişmeler İle Dönemin Bütçe Harcamaları .....................5.....4.................... Meteoroloji İşleri Umum Müdürlüğü ve Vakıflar Umum Müdürlüğü Teşkilat Kanunları ....5....1. 260 5............2.......................... 279 5........ İlk Basın Kongresi ve Basın Birliği Kanunu ...................1.4.. 273 5...........4.3........................ Maliye Vekâletinde Kırtasiyeciliği Bitirme Çabası ve Çıkarılan İş Kanunu ........ 277 5... Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi . 257 5. BEġĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ ..................................... BEġĠNCĠ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ ... Maiyet Memurlarının Yetiştirilmesi ve 3001 Sayılı Vilayet İdaresi Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler ...1................. BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER... 263 5.........3......... 260 5..2..4.............. 259 5.....4.....

2.7................. ATATÜRK’ÜN ÖLÜMÜ..........2.......9..................2.................8..3.. Din Bürokrasisi ve Diyanet İşleri Başkanlığı Teşkilât Kanunu ......3...7.. 287 5..................................... 296 5................10...... 291 5......7.............. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER..............1................... 303 5......................4..........9........ 300 5... 287 5............ Yükseköğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler ......... Hariciye Vekâleti Teşkilatı ve Atatürk‟ün Elçileri ........... 298 5.................2........... Köy Öğretmeni Yetiştirme Çabaları ve Köy Eğitmenleri Kanunu ..........9... 303 5..9.. 295 5....8... Sağlık Alanında Yaşanan Gelişmeler ... 380 xv .. 304 5..............1......... BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER .. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ FAALĠYETLERĠ ...............1................................................................3....................... 307 5...........................................8..................... Hukuk Alanındaki Bazı Gelişmeler ....... 288 5...... Fransa‟yla Yürütülen Diplomatik Temaslar ve Hatay Sorunu ...2..302 5.... 293 5......................... ĠSMET ĠNÖNÜ’NÜN CUMHURBAġKANI SEÇĠLMESĠ VE TBMM’NĠN BEġĠNCĠ DÖNEMĠNĠN SONA ERMESĠ ..............2..9.. Davaların Hızlandırılması ve Hâkimlerin Durumunda Yapılan Bazı İyileştirmeler ...............3....... 312 SONUÇ ……………………………………………………………………………314 KAYNAKÇA .......... 290 5..1. Doğulu Devletlerle Münasebetler ve Sadabat Paktı ..... 1935-1939 Yılları Arasında Türkiye Cumhuriyeti‟nin Dış Politikası ....7......... 305 5.9..................................2........ 308 5..5....3.. 294 5.......... 309 5...............1............ Genel Af Kanunu ve Bazı Milletvekillerinin Teşriî Masuniyetinin (Dokunulmazlık) Kaldırılması .7.......7.. Bayındırlık İşleri ve Şehir Planlamacılığı Alanındaki Gelişmeler 291 5............ İlköğretim ve Ortaöğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler ...........8. Sosyal Alandaki Bazı Gelişmeler……………………………………..................................................... 322 EKLER……………………………………………………………………………350 ÖZGEÇMĠġ ..3............1.................................7..... 287 5.......1............9..2................1......1...............8..................7....3...............7............4.... Temyiz Mahkemesinin Nakli ve Şûra-yı Devlet Kanunu ............7...2............... Ecnebilerin Türkiye‟de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun ve Sefaret Binalarıyla İlgili Düzenlemeler ................3.1...... Güzel Sanatlar Alanındaki Gelişmeler……………………………….... Resmî İdeoloji Kemalizm ve Altı İlkenin Anayasaya Girişi ...................291 5. Türkiye‟nin Boğazlar Politikası ve Montreux Sözleşmesi .

KISALTMALAR a. Telgraf ve Beyannameleri : Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları : Atatürk Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi :Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı : Bakanlar Kurulu Kararları Kataloğu : Bakınız : Başbakanlık Muamelât Genel Müdürlüğü Kataloğu : Büyük Millet Meclisi : Belgelerle Türk Tarih Dergisi : Cilt : Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi : Cumhuriyet Halk Partisi : Çeviri-Çeviren : Devlet İstatistik Enstitüsü : Demokrat Parti : Devlet Sanayi Ofisi : Dil Tarih Coğrafya Fakültesi : Türkiye‟nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk Anayasa Metinleri : Sened-i İttifak‟tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri xvi .g. A.m.e. a.g. AAMD AAMY ACF AĠD ARMHC ASD ATTB AÜHFY AÜSBFD AÜSBFY AÜTĠTED BCA BKKK Bkz.Ü.t.d.g. CDTA CHP Çev.g. DĠE DP DSO DTCF Eğitim Çıkmazı : Adı Geçen Dosya : Adı Geçen Eser : Adı Geçen Makale : Adı Geçen Tez : Ankara Üniversitesi : Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi : Atatürk Araştırma Merkezi Yayını : Ahali Cumhuriyet Fırkası : Amme İdaresi Dergisi : Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti : Atatürk‟ün Söylev ve Demeçleri : Atatürk‟ün Tamim. BMGMK BMM BTTD C. a. a.

C. HF HTVD Ġ.Ü. Ġ. TBMM Kav. TBMM Z.Ü. Hükümetleri TCK TCTA TDK TDT TDTC TEK TĠBY TĠD TĠTE : Hacettepe Üniversitesi : Hazırlayan : Halk Fırkası : Harp Tarihi Vesikaları Dergisi : İslâm Ansiklopedisi : İstanbul Üniversitesi : İdarenin Sesi Dergisi : İttihat ve Terakki Cemiyeti : İdare-i Umumiye Vilayet Kanunu : Kültür Bakanlığı Yayınları : Milli Eğitim Bakanlığı : Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi : Orta Doğu Teknik Üniversitesi : Osmanlı Mebusan Meclisi : Sayfa : Sayı : Serbest Cumhuriyet Fırkası : Sicil Dosya Numarası : Sanayi ve Kredi Bankası : Şahsi Dosya Numarası : Türkiye Büyük Millet Meclisi : Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları : Türkiye Büyük Millet Meclisi Kavanin Mecmuası : Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi : Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları : Türk Ceza Kanunu : Tanzimat‟dan Cumhuriyet‟e Türkiye Ansiklopedisi : Türk Dil Kurumu : Türk Devrim Tarihi : Türk Dili Tetkik Cemiyeti : Teşkilat-ı Esasiye Kanunu : Türkiye İş Bankası Yayınları : Türk İdare Dergisi : Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü xvii .Z.H.A. SCF SDN SKB ġDN TBMM TBMM G.C. S. T. Haz. ĠSD ĠTC ĠUVK KBY MEB MMZC ODTÜ OMM s.C.M.

Y. Yayınevi : Yayınlayan Yok : Yayın Yeri Yok : Yapı Kredi Yayınları xviii .Yok Y.TKD TODAĠE TPC TPCF TPT TPY TSK TTKY TTTC TVD Yay.Yok YKY : Türk Kültürü Dergisi : Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü : Tek Partili Cumhuriyet : Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası : Türk Parlamento Tarihi : Türkiye Cumhuriyeti‟nde Tek-Parti Yönetiminin Kurulması : Türk Silahlı Kuvvetleri : Türk Tarih Kurumu Yayınları : Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti : Tarih Vesikaları Dergisi : Yayınları.Y.

Türk Dil Kurumu. 2004. 7. yani devlet esas olarak birçok hizmeti yerine getiren bir kurum olarak düşünülmektedir. 1981. Politika Bilimine GiriĢ. 5 Atilla Yayla. bakanları. Ankara. ÇağdaĢ Siyasal Sistemler. Baskı. state) kullanılmaya başlaması on altıncı yüzyıla rastlar. 6. siyaset bilimcilerin ve devlet adamlarının konu ile ilgili düşüncelerinin ortaya 1 2 Münci Kapani. “Toprak bütünlüğüne bağlı olarak siyasal bakımdan örgütlenmiş millet veya milletler topluluğunun oluşturduğu tüzel varlık”2 olarak tanımlayabiliriz. etat. ancak on beşinci ve on altıncı yüzyıllar içinde ortaya çıktığı görülmektedir. Bu temel öğeyle birlikte “devlet” ve “demokrasi” kavramlarının da çeşitli tanımlarının yapılarak. Baskı.1 Devletler şekil ve içerik olarak birbirinden farklı özellikler göstermektedir. 1 . Bilgi Yayınevi. 4. Sevinç Matbaası. asker ve polisleri bünyesinde toplayan bir organ”5 olarak tanımlanmıştır. Bugünkü anlamı ve unsuruyla devletin. yargıçları. s. Ankara. respublica. Bunun farklı nedenleri olmakla birlikte en önemli neden olarak karşımıza devletin mahiyeti hakkındaki temel anlayış farklılıkları çıkmaktadır. 1986. 33-40. Ana Yayıncılık. Diğer bir tanımlamayla ise devlet. 3 Ana Britannica. Fakat devlet kavramını tanımlamak istersek. 7. s. Siyasal Kitabevi. 202. 2005. göze çarpan ilk olgu olarak kamu hizmetleri anlaşılmakta. Devlet yüzyıllardan beri var olan bir sosyal olgudur. Siyasal düşünürler ve sosyal bilimciler “devlet nedir?” sorusunun cevabını aramışlar ancak şimdiye kadar ortak bir tanıma varamamışlardır. 10. regnum” gibi terimler kullanılmıştır. civitas. “Belirli bir ülkede yaşayan insan topluluğunun. Bu çeşitlilik dolayısıyla ortak bir tanım yapmak oldukça güçtür. 514. Türkçe Sözlük.GĠRĠġ “Atatürk Döneminde parlamento faaliyetleri” konulu bu tez çalışmasının ana öğesi parlamentodur. Baskı. egemenlik ve bağımsızlık temelinde oluşturduğu siyasal örgütlenme”3 şeklinde ifade edilebilir. s. Ankara. Ondan önce “polis. Günümüzde devlet denince. Siyaset Teorisine GiriĢ. Devlet kelimesinin Batı dillerindeki karşılığının (status. s. bürokratları. s. stato. 4 Gencay Şaylan.4 Kurumsal yapının öne çıkarıldığı bir tanımda devlet. “kolektif siyasi kararların uygulanmasıyla görevli bütün kamu kurumlarını. Ankara. 1992. niteliklerinin üzerinde durulması tezin anlaşılabilirliği açısından oldukça faydalı olacaktır. İstanbul. Devletin genel olarak yapılan bu tanımlamalarından sonra bazı filozofların.

İstanbul. Hegel. Sabahattin Eyüboğlu-M. İstanbul. s. siyasal düşünce tarihine getirdiği “gerçekçilik” yaklaşımıyla bir yenilik yapmıştır. bu doğalara uygun toplumsal düzen kurmasının gerektiğini savunmaktadır. Önay Sözer. 1992. 9. tasfiye edilecektir. Machiavelli. 1994. s. ün sever ve para sever. 56. söz konusu işlevi kamu bürokrasisinin gördüğünü. 1999. TİBY. a. 119. Çev. sivil toplumun “genel bencilliği”. Platon. üç ayrı istek. toplumda hangi zümre ya da sınıftan gelirse gelsin. Ankara. 12:2. devleti maddileştirmekte. 8 Cengiz Çuhadar. sonuç olarak bu insanların gereksinimlerini karşılamak amacıyla toplu yaşanan bir düzen oluşturduklarını ve buna da devlet denildiğini belirtmektedir. s. 498. Sosyal Yayınları. siyaseti ahlâk ve hukuka bağlamak istemektedir. Selahattin Bağdatlı. s. 110. 2007. Baskı. O.g. 1995. tek başlarına kendi kendilerine yetmeyen insanların gereksinimlerini karşılamak için başkalarına ihtiyaçlarının olduğunu.10 Marx ve Engels‟e göre. Hegel. kamu bürokrasisinin ise devleti temsil ettiğini düşünmektedir. Platon. 4. Fırat Üniversitesi Ġlahiyat Fakültesi Dergisi.7 Devlet anlayışına farklı yaklaşımda bulunan Nicolo Machiavelli. Çev. Elazığ. Çev. s. Hükümdar. üç ayrı buyruk bulunmaktadır. belli bir toplumsal işlevi görmek için ortaya çıkmaktadır. devletin ise “genel özvericiliği” temsil ettiğini savunmaktadır. “Atatürk‟te Devlet Düşüncesi”. “Bazı Filozofların Düşüncesinde Devlet Kavramı”.8 Hegel devleti: “Bireyin genel olarak bilip istediği ve ona inandığı ölçüde kendisinde özgürlüğüne sahip olduğu ve onun tadını çıkarttığı gerçekliktir”9 şeklinde tanımlamıştır.e. gerçekliklerinin var olup olmadığına bakmaktadır. devletin ortaya çıkması aralarında iş bölümü bulunan toplum üyelerinin birbirlerine muhtaç olmasıyla ilgilidir. S. Böylece genel kamu çıkarını zedeleyen istemler.konulması tarihsel gelişimin anlaşılması açısından faydalı olacaktır. günümüze kadar bütün 6 7 Platon. Daha geniş bilgi için bkz.6 Platon‟a göre insanların üç ayrı yanı vardır ve bunların her birine özgü üç ayrı zevk. bürokrasinin devlet olmadığı gerçeğidir. Ali Cimcoz.. s. İstanbul. Kabalcı Yayınları. Tarihte Akıl. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. Marx‟a göre. 2 . Devlet. Onun için başlıca üç çeşit insan vardır: Bilgi sever. Devlet. 9 George Wilhelm Fridrich Hegel. devletin doğuşunda temel faktörün sınıf mücadelesi olduğunu söylemektedir. Karl Marx. Siyasal olayları iyi ve kötü diye değerlendirmemekte. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta. 244-245. Platon devletini bu üç insan doğası üzerine kurmaya çalışmakta ve devletin. 10 Metin Heper. Atatürkçü DüĢünce.

İnsanın sosyal bir varlık olduğu gerçeğinden hareket edilecek olursa. Kenan Matbaası. gözle görülemeyen. 7. Okandan.11 Batılı araştırmacılardan Nettl ise devlete geniş bir boyuttan bakarak. “Ortak deneyimlerin örgütlenmiş bir biçimde toplumda yaygınlaştırılması”12 şeklinde ifade etmiştir. 2000. bireylerin hürriyetini sağlamak için millet üzerinde bir egemenlik kurmakla kalmayıp aynı zamanda millet ve ülkenin bağımsızlığını koruyabilmek için kendine özgü bir egemenlik ve kuvvete de sahip olması gerektiğini savunmuştur. “Komünist Partisi Manifestosu”. 1993. Devlet ve Demokrasi (Anayasa Hukukuna GiriĢ). 7. Sonuç olarak. AAMY. devleti her şeyden önce sosyal bir gerçeklik ve her sosyal gerçeklik gibi tarihsel bir gerçeklik şeklinde yorumlamıştır. 1998. ferdî arzulara üstün ve herkes tarafından riayet olunan bir iktidara ve bir hukukî nizama malik olan içtimaî. s. İstanbul. Cem Yayınevi. muayyen bir birliğe mazhar. s. 13 Ayşe Âfetinan. s. Cenap Karakaya. 15 Server Tanilli. İstanbul. her şeyden önce bir insan topluluğunun.15 Devlet şekillerinin oluşumunda toplumların. “Atatürk‟te Devlet Düşüncesi”. Devletin MenĢei. Atatürk. devlet denildiği zaman. s.toplumların tarihi bir sınıf savaşları tarihidir. ne iktidardır. Baskı. toplulukların yararı esası üzerine kurulan devlet. 497-498. 14 Recai G. Ankara. Tanilli. 44. Devlet. bunların dışında ve ötesinde. Hukuk üzerine önemli çalışmaları olan araştırmacılardan Recai Okandan devleti: “Muayyen bir toprak üzerinde. ne siyasal ve hukuki düzendir. Atatürk devleti: “Belirli bölgede yerleşmiş ve kendine özgü bir kuvvete sahip olan bireylerin bir araya gelmesinden ibaret bir var oluş”13 şeklinde tanımlamıştır. ne sadece ülkedir. 9. bir milletin varlığının anlaşılması gerektiğini belirtmiştir. Medenî Bilgiler ve M. Server Tanilli ise devleti: “İnsanların toplum yaşamında başvurdukları bir örgütlenme biçimidir” şeklinde ifade etmiştir. 3 . 1945. 37-38. Çev. devlet üzerine yapılan farklı tanımlama ve yorumların aslında toplum içerisinde insanın daha rahat nasıl yaşatılabileceği arayışından kaynaklandığı görülmektedir. Atatürk devletin. ideolojilerin. Sosyal Yayınları. coğrafyanın ve düşünce geleneğinin çok büyük etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. siyasî ve hukukî bir teşekkül”14 olarak tanımlarken. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. ne insan topluluğudur. İstanbul. ne de bunların bir toplamı veya sentezidir. s. 12 Heper. elle 11 Karl Marx-Friedrich Engels.

. bu haklardan tamamen mahrum bırakılmışlardır.e. 1993.e. Baskı. bunu daha mükemmel bir şekilde gerçekleştirecek bir vasıtanın bulunmadığı da kabul edilmelidir. 2002.. ana hatlarıyla: “Halkın halk tarafından halk için yönetimi” ya da “genel politikayı uygulamak için siyasal iktidara katılma eşitliği”19 şeklinde tarif edilebilir. liberal demokrasi. kendi yönetimlerine bu adı vermişler ve demokrasinin ilk uygulayıcıları olmuşlardır. Vadi Yayınları.22 Günümüz toplumlarında en fazla uygulanan yönetim biçimi olarak temsilî demokrasi 16 17 Kapani. Ankara. s. 22 Ömer Demir-Mustafa Acar. halk oylaması yoluyla bizzat belirlemesine doğrudan demokrasi denilmektedir. Siyasal Kitabevi. 1993. Ankara. s. 1938. Ankara. sadece kavramsal (conceptual) geçerliliğe sahip bir düşünce ürünü olduğunu söyleyebiliriz. 1963. Türk Siyasi İlimler Derneği Yayınları No: 6. 13. MahiyetiKıymeti. Ankara. Devlet Matbaası. s. Çev. 4. 1964. 21 Roger Lacombe. Anıl Yayınevi. a. Siyasal Kitabevi. Sosyal Bilimler Sözlüğü. kamusal alanda sorumlu tutuldukları bir yönetim biçimi”20 olarak tanımlanmaktadır. “Demokrasi Nedir. temsilî demokrasi. 184. s. Hans Kelsen. “halk iktidarı” anlamına gelmekteydi. Yunanca “demos (halk)” ve “kratos (iktidar)” kelimelerinden oluşmuş olup. çok eksik bir şekilde insan hürriyetini sağlıyorsa da. 4 . Eski Yunanlılar. Çev. Demokrasimiz Üzerine DüĢünceler. 27-28. sosyal ve ekonomik demokrasi. gerçekte. dolaylı olarak hareket eden vatandaşlar tarafından. Ankara. İstanbul. No: 155-137. Suavi Tunçay. İstanbul. hele hele köleler.g. “yönetenlerin. 19 Bülent Daver. Demokratik Teoriye GiriĢ. “Metek” denilen yabancılar ile kadınlar. Henry B. 1962. Bahri Savcı. Demokrasi Buhranı.tutulamayan soyut bir kavramdır. Hıristiyan demokrasisi. s. Emre Kongar. bir azınlığın demokrasisi olup. yaptıklarından dolayı. 18 Tanilli. Gündoğan Yayınları. Ne Değildir?” Sosyal & Siyasal Teori Seçme Yazılar. a. Schmıtter-Terry Lyn Karl. Yunan demokrasisi. Halkın yönetimsel kararları.g. 5. Siyaset Bilimine GiriĢ. 21-26.16 Politika biliminin temel kavramlarından bir diğeri olan demokrasi17. kısmı bir demokrasi. halkın ancak belirli bir bölümü demokratik hak ve özgürlüklerden yararlanabilmiştir. Demokrasi kavramı hakkında daha detaylı bilgi için bkz. E. Menemencioğlu. seçilmiş temsilcilerinin rekabeti ve işbirliği yoluyla. 35-36. s. Suat Erginer. Modern siyasî demokrasi ise. Parti Ġçi Demokrasi ve Türkiye. Mayo. Ankara. Çev. Devletin bu anlamda. s. 96. SBF Yayınları. o zamanın doğu despotluklarına karşı. Demokrasi.18 Demokrasi. Derleyen ve Yayına Hazırlayan: Atillâ Yayla. Demokratik rejim.21 Demokrasinin belli başlı görülen şekilleri ise şunlardır: Doğrudan doğruya demokrasi. Ne var ki. 20 Philippe C.

Şükrü Karatepe. Türk Parlamento Hukukunun Kaynakları ve Ġlgili Anayasa Mahkemesi Kararları. Henüz olgunlaşmamasına rağmen 1295 tarihinde parlamentonun kurulduğu kesin olarak ifade edilebilir. İngiltere‟de I. Fransa ve Ġngiltere Emredici Vekaletten Yeni Temsil AnlayıĢına GeçiĢ. Meydan Yayınevi. Vncenzo Mıcelı. s. Hukuk ve siyasi bilimlerde ise parlamento. 43-46. halk tarafından seçilen üyelerden meydana gelen. 27 Murat Sarıca. 5 . kanun yapan ve devletin önemli işlerine karar veren siyasi kurul” demektir. İstanbul. Risale Yayınları. Bill of Rights (Haklar Yasası) ile monark. şövalyeler. Burjuva Demokratik Devrimi. Edward zamanında temsil usulü kati bir şekilde yerleşmiş ve parlamento müesseseleri görünmeye başlamıştır. “Parlamentarizm”. 1789 Fransız Devrimi ile 23 24 Ali Öztekin. Magnum Concilium Regis‟den doğduğunu kabul etmektedir. yüzyıllar içinde bu niteliği zayıflamış. “Parlamenter Sistem”. Siyasal Kitabevi. Hükümetin temellerinin İngiliz kamu hukukuna göre ilk defa 1679 seçimleri sonrasında atıldığı ifade edilmektedir.26 Kamu hukuku literatürü parlamentonun. Atıf Akgüç. 907. C. 23-24. Fransızca da konuşmak anlamına gelen “parler” fiilinden kaynaklanmakta olup. 26 Meydan Larousse. s. kilise temsilcileri ve kent temsilcilerinden oluşmaktaydı. yasamaya ilişkin yetkileri güçlenmiştir. zamanla konuşulan yeri ifade etmek için kullanılmaya başlanılmıştır.karşımıza çıkmaktadır. 10-11. Magnum Concilium. 1990. İstanbul. baronlar. Bu iki gelişme parlamentonun üstünlüğü kuralını doğurmuştur.27 Parlamento yüksek yargı işlevi de görürken. Fransız parlamentosunu ortaya çıkarmıştır. yüksek rütbeli din adamları. 64. Zamanla yürütme kral ile fiilen iktidarı elinde toplayan hükümet arasında bölünmüştür. “hükümet üyelerinin seçim sonucu kurulmuş yasama meclislerine veya bunlardan birine karşı ortaklaşa sorumlu oldukları siyasal sistem” anlaşılmaktadır. Ankara. diğerleri de üst kamarayı (Lordlar Kamarası) oluşturacak şekilde toplanmaya başlamışlardı.25 Temsilî rejim şekillerinden biri olan parlamentarizm denince ise. s. Modern Parlamentolar. halkın kendi kendini seçtiği temsilciler aracılığıyla yönetmesi modelidir. İstanbul. Bkz. Ulus Basımevi. Parlamento Hukuk ve Siyaseti Etütlerinden. Fransa‟da ise. 1969. İstanbul. Ankara 1946. Türkçedeki “meclis” ve “divan” kelimelerinin karşılığıdır. 240. parlamentonun kabul ettiği yasayı kabul etmek zorunda bırakılmış ve parlamento. 1980. Çev. 1991. 2001. Siyaset Bilimine GiriĢ. s. s. Batı dillerinde kullanılan Latince kökenli “parlamento” kelimesi. common law (genel hukuk) ilkeleri ile çelişen yasayı yapabilme yetkisi ile donatılmıştır. s. Bir konuda karar vermek üzere görüşme yapan kurul anlamına gelmektedir.23 Tez çalışmasının ana öğesi olan ve hemen hemen her dile girmiş olan parlamento24 sözcüğü. İÜHFY. Temsilî demokrasi. 25 Erdoğan Teziç. Zaman içinde şövalyeler ve burjuvazi alt kamarayı (Avam Kamarası). Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. 9. Bkz. “hakkı temsil etmek üzere.

kimi de çok partilidir. 1983. No: 1-2. siyasal kurumlar olarak birbirinden çok farklı görüntüler sergilerler. 28 Rıdvan Akın. Parlamentolar da içinde yer aldıkları toplumun ekonomik ve sosyal yapısına göre şekillenmekte. Birçok benzerlikleri olduğu gibi hiç benzemeyen birçok yönleri de vardır. Ankara. onların daha iyi şartlar altında yaşama arzuları yatmaktadır. C. tüzel bir varlık şeklinde ortaya çıkan kendi devletlerini oluşturmaktadırlar. Yücekök. s. 8-9.29 Sonuç olarak. Muammer Aksoy‟a Armağan. Mehmet Turhan. Ocak-Haziran 1991. s. “Meclis Hükümeti (Konvansiyon Kuramı)”. AÜSBF Yayınları No: 533. AÜSBFD. kimi çift partili. İnsanların demokrasi. 453-463. öz kazanmaktadır. 29 Ahmet N. Ulaşılan sistem her ne kadar önemli bir masefenin kat edildiğini gösterse de. belirli bir coğrafyada yaşayan insanlar. Baskı. doğal bir örgütlenme içerisine girerek. İletişim Yayınları. parlamenter yapının tam olarak istenilen olgunluğa eriştiğini asla söyleyemeyiz. Kimi tek partili. Prof. İstanbul. Siyaset Sosyolojisi Açısından Türkiye’de Parlamentonun Evrimi. Bu çabaların sonucunda parlamenter sistem anlayışına ulaşılmıştır.28 Parlamentolar. s. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. insan hakları alanında verdikleri mücadelelerin temelinde elbette ki.başlatılan Meşrutiyet Devrindeki (1789-1792) monarşik yapıda yasama yetkisi kralla birlikte millete aittir. TBMM Devleti (1920-1923) Birinci Meclis Döneminde Devlet Erkleri ve Ġdare. 2001. XLI. 6 . 1. Dr. 30-31. Kimisinin ise Afganistan‟da olduğu gibi hiç partisi yoktur.

meşrutiyet yönetimini kaldırmalarının önünde hiçbir engel kalmamıştır. İstanbul. 3. YKY. İstanbul. Tahsin Ünal. fakat ne yazık ki. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN TOPLANMASI VE GENEL YAPISI Osmanlı Devleti‟nin ilk parlamentosu 28 Ekim 1876‟da yayınlanan geçici bir seçim kanunu ile belirlenen ilkelere göre oluşturulmuştur. C. 31. “1876 Kanun-ı Esasi ve Türkiye‟de Anayasa Geleneği”. İstanbul. C.33 Zamanla Meclisi-i Mebusan 30 Tarık Zafer Tunaya. Yusuf Hikmet Bayur. Abdülhamit‟te haklı olarak bu gelişmeleri bahane ederek. C. 32 Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. s. Kanun-ı Esasi‟nin getirdiği özgürlükleri askıya almış ve ülkede sıkı bir denetim mekanizması kurmuştur. Bkz. s. Fakat giderek artan muhalefet hareketleri ve özellikle Makedonya‟da görev yapan III. 25. 1974. 93 Harbi‟nin kötü tesirleri de eklenince. TCTA. Sina Akşin‟e göre ise mebusların hükümeti denetlemeleri ve Meclis‟te birçok farklı görüşleri serbestçe dile getirmelerine. II. Abdülhamit‟in bir darbe olasılığından korktuğunu iddia etmektedir. İletişim Yayınları. C. s. Ankara. bazı nedenlerden dolayı31 14 Şubat 1878 tarihinde parlamento kapatılmıştır. Yapılan iki dereceli seçimler sunucunda Osmanlı Devleti. Türk Ġnkılâp Tarihi. s.I. 160. 7 . Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. s. Abdülhamit ve Osmanlı devlet adamlarının. SBFD. Osmanlı Devleti 23 Temmuz 1908‟de yeniden meşruti sisteme geçmiştir. Bülent Tanör. 39. 1985. Baskı. S. 2004. 33 II. 31 Meclis‟in kapatılmasında. Kutluğ Yayınları. II. zaten meşrutiyete inanmayan fakat sırf Avrupa‟ya şirin görünmek için meşrutiyet fikrinin zoraki arkasında duran II. “Birinci Meşrutiyet Meclis-i Mebusanı”. 59. Meclis-i Mebusanın ikinci devresi 13 Aralık 1877‟de başlamış.30 Osmanlı Devleti‟nin ilk parlamentosu. 10. I. Ordu‟nun zorlaması ile tekrar Kanun-ı Esasi‟nin ilanından başka çare olmadığı kanaatine varılmasıyla. 56 birleşim yapan Meclis-i Mebusanın birinci devresi 28 Haziran 1877‟de sona ermiştir. 1970. biri halk tarafından seçilen Meclis-i Mebusan. Kanun-ı Esasi‟nin ilgili maddesi gereğince Meclis‟i süresiz olarak tatil etmiştir. Bazılarına göre II. Türk Siyasi Tarihi (1700-1958). 1983.32 II. Abdulhamit‟i Meşrutiyetin ilanına zorlayan en önemli faktör hiç kuşku yok ki Serez‟den gelen Kanun-ı Esasî‟nin uygulanmaması halinde. diğeri padişah tarafından atanan Meclis-i Ayan olmak üzere iki organdan meydana gelen ve adına “Meclis-i Umumi” denilen bir parlamentoya kavuşmuştur. I. mebusların sık sık hükümet ve padişahla ters düşmeye başlamalarının ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı‟nın (93 Harbi) ortaya çıkardığı olumsuz havanın fazlasıyla etkisi olmuştur. 358-359. Kısım. s. 19 Mart 1877‟de Dolmabahçe Sarayı‟nda açılarak çalışmalarına başlamış.1. Sina Akşin. Bkz. Rumeli‟de veliaht‟a biat edileceğini bildiren telgraftır. BÖLÜM BĠRĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1920–1923) 1. 1. Bülent Tanör. Abdülhamit parlamentoyu kapattıktan sonra devlet yönetimini tekeline alarak. İstanbul. 1939. kötüye giden savaş şartlarında ve Rus ordusunun Ayastefanos‟a (Yeşilköy) yaklaştığı günlerde sadrazamın muhalefetiyle bile karşılaşan II. Baskı. 407.

Mustafa Kemal Paşa 13 Eylül 1919‟da Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerine. Sened-i Ġttifak’tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri. İstanbul 1987. halk tabanına dayanmayan ve daha emekleme safhasında sayabileceğimiz parlamenter sistemimiz. s. TİBY. C. BTTD. Birinci TBMM’nin DüĢünce Yapısı (1920-1923). “Son Osmanlı Meclisi Mebusanında Felâh-ı Vatan İttifakı”. 95.36 Damat Ferit Paşa Hükümetinin bile seçimlere sıcak bakmasına rağmen. İstanbul. 2006. s.38 Mustafa Kemal Paşa‟nın isteğiyle Meclis‟i kontrol altına almak için “Müdafaa-i Hukuk” adıyla bir grup kurulmaya çalışılmış. Yürürlükteki anayasaya göre ülke sorunlarının çözüm yeri olan Meclis‟in. Şükrü Hanioğlu. 17. en geç dört ay içerisinde toplanması gerekmekteydi. Meclis‟ten kurtulma yolunu seçmiş ve Meclis-i Mebusan‟ı 21 Aralık 1918‟de feshetmiştir. 1998. Türkiye Diyanet Vakfı Ġslam Ansiklopedisi. 13-15. 3. 35 Bülent Tanör. 38 Mahmut Goloğlu. İzmir‟in işgali ile seçimler adeta unutulmuştur. İbrahim Temo. Tülay Duran. 1972. I. 81-82. Üçüncü MeĢrutiyet. İttihat ve Terakki Cemiyetinin34 ağırlığı iyice kendini hissettirmiştir. s. s. İstanbul. Bu defa Saray. Ulusalcıların baskıları sonucunda istifa etmek zorunda kalan hükümetin yerine Ali Rıza Paşa başkanlığında yeni bir hükümet kurulmuştur. 1997. “İttihat ve Terakki Cemiyeti”. M. Ankara. s. Ankara 2001. Çağdaş Yayınları. İmge Kitabevi. Yeni hükümette kısa bir süre sonra gündemine seçim konusunu almış ve 7 Ekim 1919‟da seçim kararnamesini yayınlamıştır. TİBKY. seçilen 164 milletvekilinden 72‟sinin katılımıyla 12 Ocak 1920 tarihinde açılmıştır. İshak Sukuti ve Mehmed Reşit adındaki öğrenciler tarafından atılmıştır. İstanbul. İstanbul. s. 23. Baskı. Bkz. Arba Yayınları. 39 Milletvekilleri heyetince ittifakla imza edilmiş olan antlaşma esasları ile ittifakname de yazılı esaslı maddeleri kabul eden milletvekillerinin birleşmesi ile Felâhı Vatan İttifakı ismiyle bir grup kurulmuştur. Jön Türkler ve Ġttihat ve Terakki. 1970. KurtuluĢ KuruluĢ. Bu grup bir ittifak hazırlamıştır. 3.37 Genel seçimlerin yapılmasından sonra Meclis-i Mebusan. 29. 36 SunaKili-Şeref Gözübüyük. 61. komutanlıklara ve belediye başkanlıklarına bir genelge göndererek seçimde yapılması gerekenleri sıralamış ve Meclis-i Mebusanın İstanbul dışında bir yerde toplanmasının uygun olacağını belirtmiştir. Goloğlu Yayınları. Sina Akşin. Daha geniş bilgi için Bkz. 37 İhsan Güneş. Ġbrahim Temo’nun Ġttihad ve Terakki Anıları. 47. 8 . varlığına gönülden inanmayan veya sistemi kendi çıkarlarına hizmette kullanmak isteyen insanların kurbanı olmuştur. İstanbul 2001. s. S. Dünya Savaşı sonrasında ise İttihatçı önderler kaçtıktan ve İTC tasfiye olduktan sonra dizginler Saray‟ın eline geçmiştir. yeni döneme ve barış antlaşmasına hazırlanırken. Baskı. s. Abdullah Cevdet. 476.35 Böylece.da. ancak kurulan bu örgüte “Felah-ı Vatan” adı verilmiştir.39 Meclis-i Mebusanın işgal tehdidi altındaki İstanbul‟da yaptığı olumlu işlerden birisi olarak 34 Bu cemiyetin temelleri ilk kez “İttihad-ı Osmanî” adıyla 2 Haziran 1889‟da Mekteb-i Tıbbiyede İbrahim Temo. 117.

a. 515-517. s. “Ankara‟da selâhiyet-i fevkalâledeyi malik bir meclis”in açılacağını kolordu komutanlarına. C. a. I.g.g. 9 . Nurettin Can Gülekli-Rıza Onaran.karşımıza Erzurum ve Sivas Kongreleri ruhuna uygun olarak 28 Ocak 1920‟de Misak-ı Millî kararlarını kabul etmesi çıkmaktadır. Bu gelişmeler üzerine Mustafa Kemal Paşa. 42 Heyet-i Temsiliye namına Mustafa Kemal imzalı.43 Ülke 66 seçim bölgesine ayrılmış ve her seçim çevresinden 5 milletvekilinin seçilmesi kararlaştırılmıştı. s. MEBY. Ankara. 339.. 1987. Misak-ı Millî kararlarına bir tepki olarak 16 Mart 1920‟de İstanbul‟u resmen işgal ederek. Anadolu Ġhtilali.g. s. 1973. MEB Basımevi.e. 1991. I. 8. 1987. Nutuk. kendisine bir şey kazandırmadığı gibi millî teşkilatın. Mondros’tan Mudanya’ya Kadar.. S. 63. 38. III. 45 Tanör.122. Sabahattin Selek. Yüce Yayınları. 31. 46 Güneş. Mustafa Kemal Atatürk. Yıl Dönümü (1920-1970). C. 61-62. 48-49.45 Bazı seçim çevrelerinde Osmanlı Hükümeti‟nin olumsuz tutumu ve İtilaf Devletleri‟nin baskıları yüzünden seçimlerin yapılması olumsuz yönde etkilenmiştir. Albay Selahattin Bey ve Sivas Valisi Reşit Paşa‟dan gelen itirazlar üzerine41. Fakat bu “kurucu meclis” ifadesine Kâzım Karabekir Paşa. Baskı. tüm dünya devletlerinin gözleri önünde parlamenter sistemimize çok ağır bir darbe indirilmiştir. s. BTTD. s.e. İstanbul.42 İstanbul‟un resmen işgal edilmesinden yaklaşık bir ay sonra 11 Nisan 1920‟de Padişah Vahdettin‟in yayınladığı bir iradeyle Meclis-i Mebusan kapatılmıştır. bir “Meclis-i Müessisan”ın kurulacağını livalara bildirmiştir. III. s. on iki maddeden oluşan bu talimatnamenin içeriği hakkında bkz. Türk Devrim Tarihi Enstitüsü Yayınları. İstanbul. Buna göre yeni meclis 19 Mart tarihli genelge ile seçilen 330 yeni milletvekiliyle birlikte İstanbul Meclisi‟nden gelecek milletvekillerinin katılımlarıyla oluşacaktı. Tarık Zafer Tunaya. Kâzım Karabekir.e.46 Trabzon 40 41 Selahattin Tansel. İtilaf Devletleri. Kastaş Yayınları. 19 Mart 1920 tarihinde ikinci bir tamim yayınlayarak. önce 17 Mart 1920‟de Heyet-i Temsiliye adına çektiği telgrafla. MEB Basımevi. devlet kurma sürecini daha da hızlandırmıştır.. Ancak.g. a. s.44 Bazıları tarafından nüfuslarına bakılmaksızın livaların beşer temsilci göndermeleri.e. 231. Ġstiklâl Harbimiz. demokratik ve eşitlikçi bir düzenleme olarak yorumlanmıştır. 1990. İstanbul. İstanbul. vilayetlere ve müstakil livalara bildirmiştir. 43 Tansel. 86. s. s. “Bağımsız Türkiye Kurucusu TBMM 50. az nüfuslu ve az gelişmiş bölgelerin temsil gücünü arttıran popüler. 44 Güneş. Meclis-i Mebusanı basmışlar ve bazı mebusları tutuklamışlardı. iktidarın bu tutumu. Türkiye Büyük Millet Meclisi 50.40 Yapılan bu uygulama İtilaf Devletlerinin gerçek yüzünü ortaya çıkarmış. Nisan 1970.. a. C. 421-422. C. Yıl Dönümü”. s.

49 Seçimler konusunda Dersim. s. 255.g. 39. Heyet-i Temsiliye‟den aldığı telgraf üzerine millet ve memleketin selameti için seçimler derhal yapılmazsa. Bkz. Ege Matbaası. Falih Rıfkı Atay. Bkz. s. Konya. 108. Ulucanlar‟da yapılmakta olan bir ilkokul binasının çatılarında kullanılacak olan kiremitler ve Ankaralıların evlerinin 47 Hamit Bey. meslek haysiyetine toz kondurmaması ve bunlara engel olmaya çalışıldığı anda hemen istifayı basması. s. a. Mazhar Müfit Kansu. 1-73. 340. Türk tarihindeki idareciler arasında en ilginç kişilerinden birisidir.e. İstanbul. Dâhiliye Vekâleti Müsteşarlığı ve Adana Valiliği görevlerini yapmıştır. Kâmil Erdaha. Goloğlu. Ahmet Mumcu. 310-311. iyi etkisi olmayacağı gerekçesiyle. Kral Matbaası. 50 Enver Behnan Şapolyo. Mustafa Kemal Paşa‟nın önerdiği Samsun Mutasarrıflığı görevini kabul etmesi. Ahmet Demirel. s. C. a. Malatya. Düşündüğünü açıkça söylemesi. sert tedbirler alacağını vali ve fırkaya yazarak seçimlerin başlatılmasını sağlamıştır. İstanbul. 1994.. I. Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber. 2. s. İletişim Yayınları. 158. s. C. İstanbul. Tarih Açısından Türk Devriminin Temelleri ve GeliĢimi. C.52 Bu binanın çatısında.. s. 52 Güneş. 39. 1977. 1957. 1975. Vatan Neşriyat. İstanbul. Sacit Karaibrahimoğlu. Birinci Meclis’te Muhalefet Ġkinci Grup. Ülkemiz Yayınları. Türk Parlemanto Tarihi Milli Mücadele ve TBMM I. s. s. 548-549. II. Yılmaz Altuğ. 129. Elazığ. TTKY. 10 . Kâzım Karabekir Paşa. Ankara. 1995. s. İstanbul. Üçüncü MeĢrutiyet. Çankaya. II. fakat 4 Ekim 1920‟de Erzurum Valiliği‟ni tercih ederek milletvekilliğinden istifa etmiştir. 1997.51 Ankara‟da TBMM‟nin açılabilmesi ve milletvekillerin toplanıp. Damar Arıkoğlu. 68. İstanbul. 48 Karabekir. 1979. I. I. s. s. Dönem 1919-1923. İstanbul. s. rahat bir şekilde çalışabilecekleri. Ankara. a. s. Tek Adam (1919-1922). Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü (1920-1970). 242. a. millî menfaatler anlatılınca onlar da milletvekillerini seçmişlerdir. İstanbul.e. 342.50 Seçimlerde yaşanan bir takım zorluklara rağmen BMM oldukça yüksek bir katılımla açılmıştır. 189-190. 1978.g. 14. Diyarbakır ve Trabzon bazı tereddütler yaşamışsa da. TBMM Vakfı Yayınları.g. a. s. s. Remzi Kitabevi. 1968. Ankara..Valisi Hamit Bey47.e. Remzi Kitabevi. C. Selek. İttihat ve Terakki Kulübü Binası‟nın tasarımı ise Mimar İsmail Hasif Bey. 49 Goloğlu. Tan Matbaası. Meclis binası olarak. Elazığ. Ankara. Siyasi Hatıralarım. s. Halit Bey. Enver Paşa‟nın isteği üzerine 1915‟te Numune Mektebi ya da İttihat ve Terakki Fırkası için “Fırka Kulübü” olarak planlanan fakat yapımı yarım kalmış olan bina düşünülmüştür. Ali Fuat Cebesoy. 1973.g. 1969. yurt çıkarlarını kişisel çıkarları üstünde tutması. s.g. 51 Meclis‟e katılan milletvekillerinin sayıları hakkında bkz. 1984.e. Millî Mücadelede Vilayetler ve Valiler. 39. 148. Baskı. Milli Mücadele Hatıralarım. Daha sonra Halit Bey. s. O‟nun bu ilginç kişiliğinin ispatı niteliğindedir. O‟na zamanında “Deli” sıfatının takılmasına sebep olmuştur.48 Diyarbakır. Kazım Öztürk.. tarafından yapılmıştır.. Selek.e. Türk Devrim Tarihi Dersleri (19191938). 1961. Mustafa Kemal ve Birinci Büyük Millet Meclisi Tarihçesi. I. Dönem TBMM‟ye Trabzon Milletvekili seçilmiş. 54. C. Ankara. seçimlerin yapılmasını oyalamıştır. Albay Refet Bey‟in önerisiyle daha önceden müsteşarlık yaptığına aldırış etmeksizin. bir meclis binasına ihtiyaç duyulmuş. Fahri Çoker. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Şevket Süreyya Aydemir. 570-571. Urfa ve Maraş‟ta da seçimlerin yapılmasında sıkıntılar yaşanmıştır.

Cumhuriyet Ġdarecileri. Dönemi için yapılan seçimde Kütahya Milletvekili seçilmiştir. a. n. Başkâtip Recep Bey55 müstesna olmak üzere bir tek odada oturuyorlardı. Dünya Savaşı‟nda görev yapmış. Hacı Bayram Veli Camii‟nde toplanıp cuma namazını kıldıktan sonra o günün adet ve icabına uyarak ellerinde sancaklarla Meclis‟in önüne gelmişler ve kapı önünde dualar okunduktan. İstanbul. Kılıç Ali Hatıralarını Anlatıyor. a. 1946. Bütün memurlar.g. 570. kurbanlar kesildikten sonra. ŞDN: 582. s. I. Bu tarih özellikle planlanmış ve uygulamaya konulmuştur. 55 1889‟da İstanbul‟da doğan Recep Bey. III. tarih sahnesinde yerini almıştır.2.. C. a. Karşılarındaki küçük odalarda ise yaverler ve özel kalem bulunuyordu.54 Meclis‟te müdür ve memurların toplam sayısı 23 Nisan 1920 tarihi itibariyle 30-32 kişi kadardı.53 Meclis‟in kürsüsünü Ankaralı vatansever marangozlar hiçbir ücret talep etmeden yapmışlar. 20. TBMM Arşivi. Onun yanındaki oda ise encümen odası olarak kullanılmıştır.e. Muhterem Vefa Veznedaroğlu.56 23 Nisan 1920‟de mebuslar. en yaşlı üyesi Sinop Mebusu Şerif Bey‟in başkanlık kürsüsüne gelerek yaptığı açılış konuşmasıyla çalışmalarına başlamıştır. II. 11 . s. Bkz. Varlık Yayınları. 1955. Sel Yayınları.. Recep Peker. II. hükümet memurları. 57 Kılıç Ali.. s. s. İstanbul. 72-73.58 Meclis. 24 Nisan 1920‟de yapılan ikinci oturumda 120 milletvekilinden 110‟unun oyu ile Mustafa Kemal Paşa‟yı Meclis Başkanlığına. 61. Harp Okulu‟nu birincilikle bitirdikten sonra Balkan ve I.e.damlarından söktükleri kiremitler kullanılmıştır. Memur kadrosu birkaç ay içerisinde artınca iki odaya ayrılmıştır. s. s. s. Pulhan Matbaası İstanbul. 56 Hıfzı Veldet Velidedeoğlu. KOMĠSYONLAR VE MECLĠS’ĠN BAġLICA FAALĠYETLERĠ Büyük Millet Meclisi üyeleri. Dönem. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER. Öztürk. Kansu. 6-7.g. 53 54 Şapolyo.59 BMM‟nin açılışıyla ferdî saltanat yerine. s. üç buçuk ay TBMM Başkâtipliği (Genel Sekreterliği) görevini üstlendikten sonra Genel Kurmay İkinci Şube Müdürlüğü görevine getirilmiştir. II. 58 Yunus Nadi Abalıoğlu. 1955. Meclis‟teki yerlerini almışlardı. Sel Yayınları. Bu görevde iken TBMM‟nin II. Birinci Büyük Millet Meclisinin AçılıĢı ve Ġsyanlar. Dönem TBMM‟de üç yıl. İstanbul. 1971. Ankara halkı. C. 572-573. Tercüme-i Hal Kâğıdı. millî iradeye dayanan demokratik bir devlet.g. 32. daha sonra ise Anadolu‟ya gelerek Millî Mücadele‟ye katılmıştır. TPT. 1.e. Dönem.y. Bir Lise Öğrencisinin Milli Mücadele Anıları. 59 Velidedeoğlu.57 TBMM‟nin Cuma günü açılması hiç kuşku yok ki tesadüf değildir. Kapıdan girilince soldaki ilk oda Reis Paşa‟nın odasıydı. 27. mebusların oturmaları için ise Ankara Muallim Mektebinin sıraları Meclis‟e dizilmiştir.

Güneş. Türker Sanal. 1995.Celalettin Arif Bey‟i ise İkinci Başkanlığa seçmişlerdi. 135. Bkz. s. Tarık Zafer Tunaya. 51-52. 1. Atatürk. Ankara. 40. 62 Bu önerge şu hükümlerden oluşmuştur: 1. Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti. Meclis‟ten tefrik ve tevkil edilecek bir heyet umuru hükümeti rüyet eder. Ankara. I. s. 1981. Faik Reşit Unat. 63 TBMM Z. üyeliklerini ise 60 Naşit Hakkı Uluğ.g. a. 132-133. C. s. bu arada Celaleddin Arif Bey‟in on beş kişilik bir layıha encümeninin kurulması ve icra vekillerinin seçimi için yapılacak yasanın meclisçe onaylanmasına kadar beş veya altı kişilik geçici bir “İcrâ Encümeni” teşkiliyle ilgili verdiği önerge okunmuş ve yapılan tartışmalardan sonra Mustafa Kemal Paşa‟nın da desteklemesiyle kabul edilmiştir. 6. 64 Bkz. Ankara. C. Meclis‟in üstünde bir kuvvetin artık mevcut olmadığını ifade etmiştir. II. 61 TBMM Zabıt Ceridesi. 230-233. C. 1.61 BMM‟nin uzun vadede hükümet kurmaksızın devletin işlerini icra etmesinin pek mümkün olmamasından dolayı. Meclis‟te önce 25 Nisan 1920‟de Tokat Milletvekili Nazım Bey ve 24 arkadaşının verdiği önerge tartışılmış. 32. Sim Matbaacılık.64 Seçim sonucuna göre “Muvakkat İcra Encümeni”nin Reisliğini Mustafa Kemal Paşa..TBMM teşriî ve icra-i salâhiyetleri câmidir. Bu konuşmasında. s.60 Yapılan seçimlerle toplam 13 kişiden oluşan “Başkanlık Divanı üyeleri” de belirlenmiştir. TVD. s. Yeni Türkiye Yayınları. 16. 1959. Mustafa Kemal Paşa yaptığı konuşmasından sonra hükümet işlerinin temel çizgileri üzerinde yoğunlaşan bir önerge vermiştir. Ankara. Meclis Başkanı‟nın doğal başkanlığında bir heyet seçilmiştir. bir hükümetin teşkili zarureti ortaya çıkmıştır. C. bu heyetin de reisidir. 403. Türkler. yürütmenin hangi esaslar üzerine inşa edileceği konusunda uzun bir konuşma yapmıştır. TBMM Matbaası. 15. 214-216. Devrim Hareketleri Ġçinde Atatürk ve Atatürkçülük. Halil Neşet. Turhan Kitabevi.63 Dolayısıyla sonuçta “Muvakkat İcra Encümeni” adı altında.Hükümet teşkili zaruridir. 12 . Nisan 1942. C.C. Dönem. TBMM‟nin fevkinde bir kuvvet mevcut değildir. 4. 3. Meclis reisi. BTTD.. Nutuk. Yavuz Aslan. BMM‟nin ilk oturumunda Mustafa Kemal Paşa. I. I. s.Muvakkat kaydıyla bir hükümet reisi tanımak veya bir padişah kaymakamı ihdas etmek kabili tecviz değildir. Meclis‟in yetkilerinin sadece sınırlı bir yasama yetkisi ile (vazife-i teşriiye) kayıtlanmayacağını. “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ( 23 Nisan 1920-30 Ekim 1923).Meclis‟te mütekâsif irade-i milliyeyi. S. 2. “Milletin Geleceğini Düşünmek İçin Bir Milli Meclisin Kurulması Lazım”. bilfiil mukadderatı vatana vazıulyed tanımak umde-i esasiyedir. “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti‟nin Kuruluşuna Ait Bazı Vesikalar”. 1933. 438. Dönem. 2002. S. s. s. s. Ankara.62 Hükümetin kurulmasının zorunlu olduğu bir dönemde milletvekilleri de yeni bir yapılanma doğrusunda adımlar atmaya başlamışlardı. Büyük Meclis ve Ġnkılâp. 52-58.e. Nisan 1970. s. TBMM Matbaası.

158-161. 17 Kasım 1924‟te ise TCF‟ye girmiştir. (19201984) Türkiye’yi Kimler Yönetti?. M. Orhan Bayrak. I. Dönem.66 Başlangıçta BMM‟de hükümet üyelerinin seçimi konusunda sorun yaşanmıştır. 232-233. İçtimaiye Dr. Dönem. 69 TBMM Z. Milliyet Matbaası. s.5. 67 TBMM Z. fakat Ankara İstiklal Mahkemesi tarafından yapılan yargılama sonucunda beraatına karar verilmiştir. 6. 1929. 1. TBMM Arşivi. s. görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır. I. 198. fakat hükümet üyesinin seçiminde önce mutlak. 1. 55-61. 1. esir değişimi konusunda İngilizlerle yaptığı anlaşma sonucunda büyük eleştiriler alarak. Üçüncü Tertip. İstanbul. daha sonra “izafi” çoğunluk sistemi benimsenerek. s.C. Rıza Nuri Bey 65 S. mutlak çoğunluk 69 olarak dikkate alınmış ve seçimler buna göre yapılmıştır. Bazı milletvekilleri hükümet üyelerinin Riyaset Divanınca aday gösterilmelerini önermişler.1920‟de çıkarılan 3 sayılı “Büyük Millet Meclisi İcra Vekiller Heyeti‟nin Suret-i İntihabına Dair Kanun”68 uyarınca seçilmiştir. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa‟ya suikast girişimi ile ilgili görülerek tutuklanmış. ŞDN: 10. Erzurum ve Sivas Kongrelerine katılarak Heyet-i Temsiliye üyeliğine seçilen Bekir Sami Bey. OMM‟nin feshinden sonra Amasya Milletvekili olarak TBMM‟ye katılmış ve İlk İcra Vekilleri Heyeti‟nde Hariciye Vekilliğine seçilmiştir. Milliyet Yayınları. Bekir Sami Bey. II.e. Hakkı Behiç Bey ve İsmet Bey yapacaklardı.C. I. Adnan Bey 127 İktisat Yusuf Kemal Bey 99 Müdafaa-i Milliye Fevzi Paşa 118 Erkân-ı Harbiye-i Umumiye İsmet Bey 129 Maliye Hakkı Behiç Bey 74 Maarif Dr. 1. 13 . s. Bkz.. a.C. Bekir Sami Bey65.g. Baskı. Fransa‟da Paris Siyasal Bilgiler Okulu‟nu bitirerek Hariciye Nezaretinde devlet hizmetine girmiştir.. C. Hamdullah Suphi Bey. aday gösterilmeden seçilmesi ilkesi benimsenmiştir. Dönem. Dönem de Tokat‟tan milletvekili seçilmiş. 66 TBMM Z. Yapılan seçimler sonucunda Mustafa Kemal Paşa‟nın Başkanlığındaki ilk “İcra Vekiller Heyeti” şu şekilde oluşturulmuştur: Tablo–1 Ġlk Ġcra Vekiller Heyeti (Bakanlar Kurulu)69 Vekâletin Adı Vekilliğe Seçilen KiĢi Aldığı Oy Umuru Şer‟iye Mustafa Fehmi Efendi 80 Dâhiliye Cami Bey 90 Adliye Celâlettin Arif Bey 83 Nafıa İsmail Fazıl Paşa 79 Hariciye Bekir Sami Bey 121 Sıhhıye ve Muav.. üyelerin. C. C. I. 68 Düstur. No: 123456789101165 1867‟de Kuzey Kafkasya‟da Osetya‟da doğan Bekir Sami Bey. 137 milletvekilinin katıldığı seçimde. s. II. İstanbul 1984.Celaleddin Arif Bey.67 11 kişiden oluşan İcra Vekiller Heyeti. C. TBMM Hükümeti adına Londra Konferansı‟na katılan Bekir Sami Bey. Cami Bey.. s. 2. Güneş. 120. Dönem.

g.70 Oysa kurulan ilk İcra Vekilleri Heyeti ile birlikte “vekil” teriminin kullanılması. dost devletlerle ekonomik ilişkiler kurmak temel hedeflerdendi. Dönem. Genelkurmay Başkanlığının ise savaşa hazırlıktan sorumlu sayıldığını belirtilmiştir. 163-164.e. Saltanatçı anlayışa göre bu “vekil” teriminden anlaşılması gereken padişah veya İstanbul‟daki nazırların vekili. Maliye alanında memleketin iktisadiyatını güçlendirerek. C. Eleştiriler üzerine Mustafa Kemal Paşa.72 Bu hükümetlerden sadece “I. Fevzi Paşa (II. 11-51. sağlıkta gerekli tedbirlerin alınacağı. Hükümetler ve Programları (1920-1960). Hüseyin Rauf Bey ve Ali Fethi Bey tarafından olmak üzere toplam beş hükümet kurulmuştur. a. 1. 439-441. C. Kanun-ı Esasi‟ye aykırı olduğunu ileri sürmüşlerdi. maarif alanında çocuklara millî terbiye esaslarında eğitimin verileceği belirtilmiştir. millî hâkimiyet prensibinin ön plana çıkarılmak istenildiği izlenimini vermektedir.C. Hükümet hariciye siyasetinde “Misak-ı Millî” dairesinde bağımsızlığın esas alınacağı. I. Adlî alanında ise hâkimlerin maaşlarının 70 71 Güneş. dâhiliye alanında ise milletin birlik ve beraberliğinin sağlanmasının yanı sıra emniyetinin muhafazası konusuna da büyük önem verileceği açıklanmıştır. II. İstanbul‟daki nazırlarla karışmasın diye. Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları. Atatürk. Ankara. inkılâpçılara göre ise Anadolu halkının vekilidir. Nutuk. TBMM Z. 237. Nafıa alanında mevcut yolların onarılacağı. I. 167. İstanbul. 14 .C. Tanör. Osmanlıyı çağrıştıracak terimlerden uzaklaşılarak. s. Mustafa Kemal Paşa. 72 I. Müdafaa-i Milliye Vekâletinin tıpkı Osmanlıdaki Harbiye Nezareti gibi ordunun donamıyla görevli olduğunu. 234-235... TBMM Döneminde kurulan kabineler hakkında bkz. nazırların geçici olarak vazifesini yapacak olan vekillerin oluşturulduğunu iddia etmiştir. Dönem. s. s. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekilinin.. a. C. Nuran Dağlı-Belma Aktürk. 1968. İcra Vekilleri Heyetinde yer almasını gereksiz bularak. C. Tokat Milletvekili Nazım Bey. s. Meclis Hükümeti modeli dediğimiz bu yapılanmayla birlikte bazı milletvekilleri “nazır” terimi yerine “vekil” terimini kullanmaya başlamışlardı. 2-8. s. ve III.İcra Vekiller Heyetindeki vekil adı verilen hükümet üyelerinin.g. 1988. İcra Vekilleri Heyeti). TBMM Basımevi. 1. Ak Yayınları. s. Ayrıca bazı mebuslar Müdafaa-i Milliye Vekilliği varken.71 TBMM‟nin Birinci Döneminde Muvakkat İcra Encümeni‟ni hariç tutacak olursak. s. Osmanlı sistemindeki atama usulünden farklı bir şekilde seçimle tespit edildiği görülmektedir. İcra Vekilleri Heyeti” program getirmiştir. Kâzım Öztürk.e. 1.. TBMM Z.

780. 75 Aslında kanun tasarısı ile kanun teklifi arasında içerik olarak önemli bir fark yoktur. Öztürk.iyileştirmesi ve halkın ayağına adaletin seyyar sulh hâkimleri ile götürülmesinden söz edilmiştir. Ankara. Bkz. İlk gensoru önergesi ise 05. bir ya da daha fazla sayıda milletvekilinin imzasını taşıyabilir. Nobel Yayınları. Hükümetleri. s. Dönem. C. “Yozgat Darülmualliminin esbabı seddine dair Maarif Vekili İsmail Sefa Bey‟den sual takriri”dir. s. Döneminde kanunlar. bunlardan birisi sahibi tarafından geri çekilmiş.73 TBMM‟nin faaliyetlerini. 15 . Baskı.1923 tarihinde Bozok Mebusu Süleyman Sırrı Bey ve Hamdi Beyler tarafından verilmiştir. Türk Parlamento Hukukuna GiriĢ. s. Kalan 67 önerge ise kabul edilerek görüşülmüştür. I. En fazla hakkında önerge verilen vekâletler arasında ise 147 önerge ile Dâhiliye Vekâleti gelmektedir. I. En fazla soru önergesi verenler arasında 50 önerge ile Bolu Milletvekili Tunalı Hilmi Bey gelmektedir. 73 74 TBMM Z. Ancak kanun tasarısı.. 1. 100 Soruda Parlamento. 76 TBMM‟ye ilk soru önergesi 13 Mayıs 1921 tarihinde Niğde mebusları Vehbi Bey ile Abidin Bey tarafından verilmiş ve Nafıa Vekâleti‟nden şifahi olarak “şimendiferlerde kömürün mevcut olup olmadığı” sorulmuştur. Nobel Yayınları. Bu gensoru. Bkz. TBMM Başkanlığına gönderdikleri tezkere veya sair evrakın genel kurul veya komisyonlarda görüşülmesi sırasında konunun bir kanun halinde düzenlenmesinin karar altına alınmasıyla da kanunlar oluşturulmuştur. s. hükümet üyelerinin tümünün imzasıyla TBMM Başkanlığına sunulur. yürütme ve denetim olmak üzere başlıca üç kısımda değerlendirebiliriz. TBMM‟nin I. 67.C. Çoker. Dönem. soru önergesi76 ve konuşmalar olmak üzere başlıca üç kısma ayrılır. 79. 1. 13-17. 10‟u reddedilmiştir. Rauf Bozkurt-Şeref İba. T. Dönem içerisinde milletvekilleri tarafından toplam 78 gensoru önergesi verilmiş. istizah (gensoru). bu iki yolun dışında İcra Vekilleri Heyeti ya da bu heyete dâhil vekillerin. Mustafa Köksal. 111. Kanun teklifi ise.09. I. 2007. TBMM‟nin I. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin “Ġlk”leri. 2004. s. Tablo–2 Birinci Dönem TBMM’de OluĢan 338 Kanun’un Kaynakları74 Sıra No: Kanunun Kaynakları: Kanunun Sayısı: 1234Kanun Tasarısı75 Kanun Teklifi Tezkereler Sair Evrak Toplam: 225 98 5 10 338 TBMM‟nin denetim faaliyetleri ise. Ankara. C. sadece kanun tasarısı ve kanun teklifi olarak oluşmamış. yasama. Döneminde toplam 625 soru önergesi verilmiştir.C. 242-245. TPT.

79 Meclis‟teki işlerin aksamaması için 14 Mayıs 1920 tarihli kararla. Dönem. Yer Kodu: 11. 108-109. s. Dönem TBMM‟nin görev süresi kısa olmasına rağmen. 1. C. 138. 73-77. s. Türk parlamento tarihinde milletvekillerin söz alarak. 780-782. TPT. kürsüde en çok konuştukları dönemlerden biri olmuştur. 16 .0. 1968-1969.e. 22 Ağustos 1922‟de Kırşehir Milletvekili seçilen Yahya Galip Bey. Bursa Mebusu Muhiddin Baha Bey ve Yozgad Mebusu Mehmed Hulusi Efendi ile arkadaşlarının.I. Konuşma sayısı 2027‟‟si gizli oturumda olmak üzere 13. I. C. Ankara.66. Yahya Galip Bey. Mücellidoğlu Ali Çankaya. III. İdare Amirliğine ise Sivas Mebusu Rasim Bey getirilmiştir. Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler. Ankara Valisi Muhittin Paşa‟nın Mustafa Kemal Paşa‟nın emriyle tutuklanmasıyla önce Ankara Vali Vekili yapılmış. tabiiye hocası Musa Kâzım. TBMM Z. Dönem. ilk mektep hocalarının açıkgözleri taharri memuru ayrıldı… Ankara Sultanisi‟nin öğretmenlerinden kimyacı Avni Refik Berkman. 26 Nisan 1920 tarihli oturumunda. Bkz.Tarih: 02. I. Mars Matbaası. TBMM Riyaseti Başkitabeti Evrak ve Tahrirat Müdüriyeti antentlidir.1922. I. riyaziye öğretmeni Mahir ve Avni Beyler zabıt kâtibi tayin olundular…”83 I. s. 79 Çoker. I. I. bir yönetim kadrosu oluşturulmuştu. Meclis‟teki yerini 14 Mayıs 1942 tarihinde ölümüne kadar korumuştur. C. a. C. Sayı: 3142). maliye ile ilgili çeşitli görevlerde bulunduktan sonra 17 Kasım 1917‟de Ankara Defterdarlığı‟na atanmıştır. kendisini 77 78 Çoker.. özde on idare encümeni teşkiline dair verdikleri takrirlerini birleştirerek görüşmüştür. TBMM Arşivi. 1922‟de ilk etapta İcra Vekiller Heyeti Riyasetinde çalışan 12 memur için giriş kartları tanzim edilmiştir.80 İdari yapılanmayla birlikte asayiş ve düzene büyük bir önem verilmiş.g. 81 BCA (Fon Kodu: 30.0. Ankara Vali Vekili Yahya Galip Kargı82 eleman ihtiyacını gidermek için izlenen yolu şöyle anlatmaktadır: “Muallim. s.5. 36-39.000‟e ulaşmaktadır. I. I. TPT.81 Meclis‟in idarî yapılanması çerçevesinde Meclis Başkâtipliğine Recep Bey (Peker) atnmış. TBMM‟nin açılmasından sonra ise asil olarak Ankara Valiliği‟ne getirilmiştir. Dönem. TBMM‟de Evrak ve Tahrirat Kalemi Mübeyyizi olan Hıfzı Veldet Velidedeoğlu da. II. s. TPT.77 Vekâletlerin yalnız başına ülkenin tüm işlerinin çözüm mercii olarak yeterli olamayacağı düşüncesiyle komisyonların kurulması gerçekleştirilmiştir. 80 Çoker. Ant içme dışında kürsüye hiç çıkmayan milletvekili sayısı ise 119 kişi olarak tespit edilmiştir. coğrafya muallimi Zeki. C. s. En fazla konuşan milletvekili 408 kez söz hakkı alan Erzurum Milletvekili Hüseyin Avni Bey‟dir. Meclis.10.02. ŞDN: 280. 82 1874‟te İstanbul‟da doğan Yahya Galip (Kargı) Bey.78 Daha sonra ise işlerin yoğunlaşması ile birlikte bu komisyonların sayısı 25‟i bulmuştur..C. Dönem. Tercüme-i Hal Kâğıdı. Dönem. 291-294. 83 Şapolyo.

46-49. Dönem. TBMM üyelerinin yüzde 8. I. yüzde 6. s.3.9‟u harbiye bitirmiş. 17 .. I. İstanbul. TPT. Kemal Atatürk ve Millî Mücadele Tarihi. s.8‟lik bir bölüm ise Harb Akademisini bitirmiştir. Enver Behnan Şapolyo. ilk etapta Muallim Mektebi binası milletvekillerine yatakhane olarak tahsis edilmişti. medreselerde öğrenim görenler yüzde 18. 1958. II.1. milletvekillerinin Ankara‟da yaşamış oldukları zorluklar hakkında bizlere çok açık fikirler vermektedir. TBMM için milletvekili sayısı 437‟ye ulaşmıştır.85 İhsan Güneş‟e göre birçok nedenlerden dolayı. 570.e. Herhangi bir eğitim kurumunu bitirmeyen ya da eğitim düzeyleri 84 85 Velidedeoğlu. 39.88 Ülkenin o günlerdeki içinde bulunduğu koşullar dikkate alındığında TBMM.3‟ü ise özel eğitim görmüştür.86 Milletvekillerin çoğunun Ankara‟da yatacak bir yerleri bile olmadığından. C. geniş bir halk tabanına dayalı I. Ankara. I.6‟sı meslek okulu. “İlk Türkiye Büyük Millet Meclisine Girenlerin Özellikleri”. AAMD. a. 88 Kansu.3. Dönem TBMM‟ye katılan milletvekili sayısı 378 dir.87 Milletvekillerin yemeği için mebuslardan Cevdet Izrap ve diğer bir arkadaşı tarafından tabldot tesis edilerek. Tüm mebusların yüzde 25. Rafet Zaimler Yayınevi. 79. I. 1062. 1994.3‟ü sultani.8 iken. genel olarak eğitim düzeyi yüksek kişilerden meydana gelmiştir. a. Rüştiyeyi bitirenlerin oranı yüzde 20. s. Mücadele Anıları. 391.e.4‟ü bir yüksek öğrenim kurumunu. 87 Refik Turan. yüzde 4. 86 Güneş. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ 1. Çoker. Dönemi eylemli olarak tamamlayan milletvekili sayısını ise 337 kişi olarak tespit etmiştir. Hatta birçok mebus birkaç eğitim kurumunu birden bitirmiştir.g. s.amcasının oğlu Halil Şerafettin‟in Meclis‟e götürdüğünü ve 600 kuruş maaşla çalışmaya başladığını belirtmektedir. s.8‟lik bir grubu oluşturmaktadır. yüzde 7.. Milletvekillerinin Genel Durumları ve Eğitim Düzeyleri 66 seçim çevresinden seçilen ve İstanbul Mebusan Meclisinden (Malta‟dan gelenler dâhil) katılımlarla birlikte I.84 Yukarıdaki ifadelerden anlaşıldığı üzere eldeki mevcut imkânlardan yararlanılması yoluna gidilerek. yüzde 2. s. Uluslararası Atatürk Sempozyumu (Açılış Konuşmaları ve Bildiriler 21-23 Eylül 1987).g. yüzde 1. 1. özellikle seçilen öğretmenlere idari işlerde görevler verilmiş ve böylece bütçeye çok fazla bir yük getirilmemiştir. 70 kuruş mukabilinde 3 kap yemek verilmeye başlanması. Güneş. C.7‟si idadi.

birkaç dili birden bildiği anlaşılmaktadır. The M. III. telgraf memurlarına kadar her dereceden diğer memurlar 89 90 Demirel. İhsan Ezherli. 1998.g. 165. Dönem TBMM‟deki milletvekillerin eğitim durumları ise genel olarak şu şekildeydi: Tablo–3 I. ordu mensupları.3 Tablodan anlaşılacağı üzere 1923 yılına gelindiğinde yüksek öğrenim gören milletvekillerin sayısı artarken.3. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları. Press. a. 146.. emniyet görevlililerine.92 Geniş bir kategori olan devlet memurları sınıfına.1 8. s.2‟lik bölümünün. Ankara. TPT. Dönem TBMM Milletvekillerinin Eğitim Durumları (1920-1923)90 Milletvekillerin Eğitim Durumları 1920 1923 Özel 7.. hâkim ve savcıların yanı sıra vergi memurlarından.0 İlk 6.6 3. diplomatlar.T.6 olarak tespit edilmiştir. Birinci Dönem TBMM Milletvekillerinin Meslekleri Parlamenterlerin meslekî niteliklerine baktığımızda karşımıza çoğunluk olarak memurlar çıkmaktadır.e. Yabancı dil bilen milletvekillerden yüzde 41. 91 Demirel.2 65.89 I. Yapılan araştırmalar Meclis‟in yaklaşık yarısının (yüzde 43.8‟inin bir yabancı dil bilmesi. Fransızca. medrese öğrenimi görenlerin sayısı oldukça azalmıştır. The Turkish Political Elite. mülkî yöneticiler. Siyasal Elitler. Farsça bilenler de yüzde 13. öğretmenler. müdürlük düzeyinde görev yapan yüksek memurlar. s.g. 181. mahkeme zabıt kâtiplerinden.3 Orta 21. Baskı. Ayrıca tüm milletvekillerin yüzde 58.e.3 Lise 3.5‟ini oluşturmaktadır. Bu üç dili yüzde 4.70) devlet memuru olduğunu ortaya koymaktadır. öğretim üyeleri. Ankara. C. 1965.109. s.2‟sini. Frederick W. Çoker. TBMM Kültür.1 12.2 Medrese 18.hakkında herhangi bir bilgi olmayan mebusların oranı ise yüzde 14. 1991. Türkiye Büyük Millet Meclisi (1920-1998) ve Osmanlı Meclisi Mebusanı (18771920).8 7.8 3. Mehmet Turhan.I. Arapça ve Farsça bilenler Meclis‟in yüzde 23. Genişletilmiş 2. Cambridge. Frey. Arapça bilenler yüzde 19.6 Yüksek 42. s. s.8‟lik oranlarla İngilizce ve Almanca izlemektedir.8‟ini. 146. Gündoğan Yayınları. a. eğitim açısından Meclis‟in hiçte küçümsenemeyecek seviyede olduğunu gösteren bir başka kanıttır.91 1.2. 18 . 92 Bkz.

s.2 gibi pek küçümsenemeyecek bir oranda temsil edilmişlerdir.girmektedir. TBMM Vakfı Yayınları No: 6.g.e. s. Serbest meslekler sınıfı içerisinde çiftçi ve ziraatçıların sayısal fazlalığı dikkatlerden kaçmamaktadır. Bakanlık yapan diğer milletvekilleri. TBMM Arşivi. 147-148. 10 Ağustos 1920-8 Şubat 1921 tarihleri arasında Hariciye Vekaletine Vekillik yapmıştır. 19 . C. 33.III. 1995. s.. Ankara.9‟dur. Dönem TBMM‟ye baktığımızda bürokrasi kökenli milletvekillerinden genel olarak dokuz milletvekilinin çeşitli zaman dilimlerinde ve çeşitli bakanlıklarda bakan olarak görev yaptıklarını görmekteyiz. ŞDN: 213.e. daha etkin bir duruma gelmişlerdir. Türk Parlamento Tarihi. gazeteci. Çankaya (Mücellitoğlu). 98 3 Haziran 1920 tarihinde TBMM‟ye İstanbul Milletvekili olarak katılan Ahmet Muhtar Bey..1 olarak tespit edilmiştir. s. Dönem. II. Sayısal olarak fazlalığı olan bu sınıfı serbest meslek erbabı ve ilmiyeci üyeler izlemiştir. Kurtuluş Savaşı‟nı da gerçekleştirilen asker ve sivil bürokrat aydın elitle.. tüccar ve çiftçiden oluşan “eşraf” da önemli ölçüde temsil edilerek. tüccar ve çiftçiden oluşan eşraf arasındaki ittifak tüm tek parti dönemince bürokrat elitin egemenliği altında sürmüş ve Türk siyasal yaşamında çok önemli sonuçlar ortaya çıkarmıştır. a. 1927‟de başladığı Washington Büyükelçiliği‟nden 1934 tarihinde ayrılmıştır.93 Profesyoneller başlığı altında toplanabilecek avukat. C.g. Bkz. a. CHP‟nin yerel aygıtında daha fazla temsil edilerek. Mimeo.95 Atatürk Döneminde Kemalist düşünceye daha yakın olan bürokratlar daima Meclis‟te çoğunluğu oluşturmuştur. III. eşraf olarak nitelendirilebilecek çiftçi. Dönemde İstanbul Milletvekili seçilen Ahmet Muhtar Bey. Bkz. I. Buna karşılık müftü.g. tüccar ve aşiret reislerinin oluşturduğu oran ise yüzde 18. 96 Turhan.m. 93 94 Tunaya. a. Çoker. ulusal düzeyden çok daha fazla hissedilmiştir. 95 Demirel. “Transition from Authoritarianism to democracy in Turkey”. Bu şahıs Meclis‟te “Numan Usta” olarak bilinen İstanbul Mebusu Numan Efendi‟dir. a. doktor ve mühendis üyelerin oranı yüzde 14. 10 Ağustos 1920-8 Şubat 1921 tarihleri arasında Hariciye Vekiline Vekillik yapmıştır. Yusuf Kemal Tengirşek. C. s. Meclis‟te milletvekili olarak yalnızca bir işçi yer almıştır. 108-109. müderris ve şeyhlerden oluşan din adamları da Meclis‟te yüzde 11. Tercüme-i Hal Kâğıdı. Bu nedenle eşraf Meclis‟te bürokratlardan az temsil edilmesine karşın. 97 Ergun Özbudun.. Meclis‟e egemen olan unsur bürokratlar olmasına rağmen. Ahmet Muhtar Bey. s. 1979.96 Eşrafın yöresel düzeydeki etkisi. Fahri Çoker. 497-498. 437. din adamlarının durumuna düşmemişlerdir. bankacı. TPT.e. I. III.g. 9. s.94 Mesleği konusunda hiçbir bilgi olmayan milletvekillerinin tüm milletvekillerine oranı da yüzde 7. 511. İstanbul Milletvekili olan Ahmet Muhtar Bey98.97 I.

TPT. Bkz. s. s. Dönem. I. yolluk da her yıl üç aylık ödeneğin yarısı.y. II. Bekir Sami (Kunduh).104 Ödenek ve yolluklarda yapılan ikinci düzenleme Siverek Milletvekili Mustafa Lûtfi Bey ile arkadaşlarının Nisab-ı Müzakere Kanunu‟nun altıncı ve sekizinci maddelerinin tadiline dair verdikleri kanun teklifi sonucunda gerçekleşmiş ve 17 Şubat 1921‟de 98 sayılı Kanun çıkarılmıştır. Mustafa Necati Bey. Zekâi Apaydın.103 Bu kanunla BMM azasına 4 ay için 1250 lira ödenek ve 4 ayın bitiminden toplantı yılı sonuna kadar Meclis‟e devam edenlere ayda 100‟er lira tazminat verilmesi. s. 102 Kansu. Dönem BMM‟de yer alan bürokrasi kökenli milletvekilleri. Temmuz 1996. C. 252-253. ve III‟üncü dönemlerde İzmir‟den milletvekili seçilen Necati Bey.e. II. TPT. İçişleri Bakanlığı ve TBMM Başkan Vekilliği görevleri yapmıştır. I. a. II.M. Mehmet Aldan. 136-137. Yıl 65. Çoker. TBMM Arşivi. Mustafa Faik Öztrak100 ve Ata Bey idi. ŞDN: 89.g. s.. 399. Devre: I. Harcırah ve Emeklilikleriyle Ġlgili Yapılan Düzenlemeler I. 108-109. 3.. AAMD. Mustafa Eski. No: 3..g. Tercüme-i Hal Kâğıdı. 7 ve 8. 100 Cebelibereket Milletvekili Faik Bey. İçişleri Bakanlığı sırasında kaymakamlık kursunun açılmasını. Dönem. Dönem. s.101 1. Faik Bey. 19. C. 1082-1083. yani 300 lira olarak 99 Mustafa Necati Bey. III.3.C. TPT. Osmanlı Mebusan Meclisi‟nden TBMM‟ye katılan milletvekillerine katılış tarihlerinden itibaren aylık yüzer lira tazminat verilmesi kararı alınmıştır. TĠD. 20 . ŞDN: 370. s. I. Maarif Vekilliği zamanındaki uygulamalarıyla çok büyük bir şöhret edinmiştir. I. Milletvekillerinin Tahsisat. 463. 5 Eylül 1920 tarihinde çıkarılan Nisab-ı Müzakere Kanunu‟nun 6. 104 TBMM Kav. Mustafa Faik Bey. 21 Şubat 1337. s. Ayrıca kanuna göre. “Faik Öztrak”.3. C. C. I. S. C. XII. IIII. Mehmet Vehbi (Bolak). Bkz.n. kurulan 23 komisyonda ilgi alanları dâhilinde görev yapmışlardır. 234. I. Dönemi için yapılan seçimlerde Saruhan Milletvekili seçilmiştir. Dönem. TBMM Arşivi. 103 TBMM Z. Hakkı Behiç. S.Mustafa Necati99. “Mustafa Necati”. Veznedaroğlu. Çoker. s.e. mülkî idare amirlerinin bilgi ve görgülerinin artırılması için Batı ülkelerine gönderilmesini gerçekleştirmiştir. 252-253. Haziran 1993. C.. S. maddeleri milletvekillerin ödenek ve yolluklarıyla ilgili düzenlemeler getirmiştir. yılda bir kez olmak üzere 40 lira üzerinden gidiş ve dönüş yolluğu ödenmesi kararlaştırılmıştır. Çankaya (Mücellitoğlu).e. a. Aylık ödenek 1 Mart 1920‟den geçerli olmak üzere 200 lira. Ceride-i Resmiye. 35. 535-550. s. Dönem TBMM‟de milletvekillerine önceleri aylık tahsisat olarak 80 lira verilirken duyulan ihtiyaç üzerine bazı düzenlemelere gidilmiştir. a. Hüseyin Sırrı (Bellioğlu)..102 Bayazıt Milletvekili Mehmet Bey ile arkadaşlarının verdikleri kanun teklifi sonucunda. 101 Çoker.g. TBMM‟nin I. C. C. I.

I. 4. s. s. I. I.. 2. 111 Nisab-ı Müzakere Kanunu‟nun Ceride-i Resmiye ile neşir ve ilanı: 21 Şubat 1337 (1922). s. TBMM Kav. 270.C. Ankara.C. I. ancak sefirlik. Aralık 1920 tarihinde çıkarılan bir kararnameyle ise mebusluğu seçenlere. s. 1945. 157. 8.. 21 . 3.. 430. C. Dönem. C. s. Dönem. Dönem. 2.C. önemli bir rol oynamıştır. I. memur iken mebus olanların durumun sorulması. C. 61. 112 TBMM Z. C.. C. 107 Düstur. TBMM Matbaası.106 12 Nisan 1923‟te alınan 382 nolu kararla ise memurlardan milletvekili olanların milletvekillikleri müddetince son memuriyetleri maaşı esas alınarak. Ankara. C. C.C. TBMM Matbaası. Dönem.M. İstanbul. a.105 Yoluklar ile ilgili olarak 16 Ekim 1922‟de çıkarılan 272 sayılı Kanunla.m. 9 Mayıs 1920 tarihinde ise Ankara Vali Vekili Yahya Galip Bey tarafından Meclis‟e çekilen telgrafla. I.M. Devre: I.108 Bu karmaşaların aşılmasında. C. yeni bir düzenleme yapılmış ve milletvekillerin gidiş geliş yolluğu yılda bir kez olmak üzere 100 lira yapılmıştır. I. 110 TBMM Z.. 3. Turan. s. 236-237. 109 TBMM Z. bazı müstesnalar dışında bir kişide birleşmemesi hakkındaki” kanun teklifi.110 “Nisab-ı Müzakere Kanunu”nun 4‟üncü maddesiyle milletvekilliği ile memuriyetin bir zat uhdesinde toplanamayacağı. Basılış. Devre: I. 1. C. 6. Bkz. TBMM Kav.g. ordu ve kolordu kumandanlığı memuriyetlerinin meclis azalığı ile birlikte yürütülebileceği kararına varılmıştır. Karahisarısahip Mebusu Mehmet Şükrü Bey‟in verdiği “memur iken mebus olanların memuriyetlerine ait maaşatın katına dair”109 takriri ile Saruhan Mebusu Celalettin Bey‟in verdiği “memurlukla mebusluğun. memuriyet maaşlarına göre harcırah kanununa dayanarak müstahak oldukları harcırahın Meclis tarafından ödenmesi karara bağlanmıştır.107 3 Mayıs 1920‟de Eskişehir Mutasarrıflığı‟ndan. C. 104.C. s.. 8. Ergani Milletvekili Sırrı Bey ile arkadaşları tarafından verilen kanun teklifi sonucunda 8 Mart 1923‟te çıkarılan 311 sayılı Kanunla..saptanmıştır. 108 TBMM Z. s. I. s. 106 TBMM Z. 1961.. s. bu konuda bazı karmaşaların yaşandığını göstermektedir.C. 1067-1608.C. Dönem. 220. BMM azasına 1 Mart 1923 tarihinden geçerli olmak üzere yılda 2400 lira ödenek verilmesi kararlaştırılmıştır.. Üçüncü Tertip. s. 1929. 19. 535-546. tekaüt ve mazuliyet haklarının tespiti yapılmıştır. TBMM Z.. 249. I.112 105 TBMM Z.111 Dolayısıyla Meclis‟in kurumsallaşması doğrultusunda atılan bir adım olarak yorumlanabilecek “Nisab-ı Müzakere Kanunu” ile memur iken milletvekili seçilen bir şahsın ya milletvekilliğini ya da yürütmekte olduğu memuriyeti seçmesi zorunluluğu bu kurumsallaşmanın sadece bir parçasıdır. 256. Dönem. Milliyet Matbaası. Dönem.

s. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 1. Türkiye’de Matbuat Rejimleri. gazeteciliğe 1913‟te Tanin gazetesinde muhabirlikle başlamıştır. Alemdar Korkmaz.4. C. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER 1. ĠletiĢim ve Tarih.114 Tahminlere göre Çapanoğlları İsyanı‟nı bastırmaya giderken veya dönerken Çerkez Ethem‟in bu örgüte girmesi. Basın Kanunu‟nun değişmesinden sonra “Yarın”ı tekrar çıkarmış. Mete Tunçay. Yunus Nadi ve İbrahim Süreyya (Yiğit) Beyler gibi birçok tanınmış ismlere rastlamak mümkündür. gazete olarak ise Şumnu‟da yayınlamıştır. s.117 Mustafa 113 114 Mete Tunçay. Bu sırada “Ayhan” takma adıyla Son Saat. 467-469.C. Ankara.115 Çerkez Ethem de Eskişehir‟de komünist düşünceyle. C. aslında Mustafa Kemal‟in bilgisi dışında kurulmamıştır. s.1. 10 Ekim 1950. Yeşil Ordu‟nun Merkezi Umumisinden başka. Ankara. Ankara. 1929 İlkkânununda “Yarın”ı neşretmiş ve bu gazete 1930‟da kurulan SCF‟nin yayın organı haline gelmiştir. Bu gazete 1931 yılında çıkarılan basın kanunu ile kapanmış ve Arif Oruç. 85. Bkz. Arif Oruç’un Yarın’ı (1933). YeĢil Ordu Cemiyeti. Büyük Taarruz‟dan evvel “Yeni İzmir” gazetesini daha sonra ise “Yeni Turan” gazetesini çıkarmıştır. 117 Tunçay. I. 1939. Kısmet Kesim Ovat. 116 Arif Oruç 1309‟da Elâzığ‟da doğmuştur. Yarın Gazetesi BaĢmuharriri Arif Oruç’un Fikir Hayatı. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türkiye Cumhuriyeti Anabilim Dalı. 84-85. Arif Oruç‟un116 yardımlarıyla “Seyyare Yeni Dünya” adıyla “İslam Bolşevik gazetesi” çıkarmayı başarmıştır. Baskı. s. II. 8 Eylül 1947‟de “Milliyet” adlı bir siyasî gazete çıkarmak istemiş. 2.. Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye Halk ĠĢtirakiyûn Fırkası Aslında “Yeşil Ordu” 1920 ilkbaharında Anadolu‟da kurulan gizli bir derneğin adıdır. 1920‟de “Yeni Dünya” gazetesini kurmuş. Sol Akımlar (1908-1925). Dönem. Anavatana 17 Ağustos 1937 yılında dönüp ağır cezada yargılanmış ve beraat etmiştir. Bu dernek Sovyetlerle yapılması zorunlu işbirliğine elverişli bir ortam hazırlamak amacıyla oluşturulmuştur. Nutuk. İdadi tahsili yapmış olan Arif Oruç.4.1. Adnan Adıvar. 19.Z. İletişim Yayınları. fakat başvurusu kabul edilmemiştir. 1991. Mustafa Kemal Paşa‟yı kızdırmıştır. Vakit ve Cumhuriyet gazetelerinde yazılar yazmıştır. 2004. Bu cemiyetin genel merkez üyeleri arasında Dr. 2001. 24-42. 115 TBMM G. 7-10.1. Matbuat Umum Müdürlüğü Neşriyatı.1. Türkiye’de Sol Akımlar (1908-1925). 1967. İsim hakkını da 7 Şubat 1950‟de Ali Naci Karacan‟a devretmiştir. I. 1933‟te memleketi terk etmek zorunda kalmış ve “Yarın”ı broşür olarak Paris ve Sofya‟da. BDS Yayınları. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi.113 Hükümet‟e resmî bir belge vermediği için gizli olarak kurulduğu söylenen Yeşil Ordu Cemiyeti. Atatürk. Arif Oruç. Server İskit. Hakkı Behiç. İmge Yayınları. Ankara ve Eskişehir‟de birer Heyet-i Merkeziye‟si mevcuttu. İstanbul. kundura boyacısı dükkânı açarak yaşamını sürdürmüştür.4. s. İstanbul. Milliyet. fakat bir müddet sonra tekrar kapatmıştır. 22 . s.

cephedeki mücadele ile birlikte millî hâkimiyetin alt yapısını hazırladıktan sonra. 123 TBMM G. Saltanatın Kaldırılması Mustafa Kemal Paşa. I.4. s.. Tevfik Rüştü Aras. Kılıç Ali ve Hakkı Behiç gibi tanınmış şahsiyetler bulunmaktaydı. komünist teoriden bazı sapmalar yaparak. Tokat Mebusu Nâzım. Sol Akımlar (1908-1925).Z. 97. solu bastırma dalgası içinde ortadan kaldırılmıştır.124 Çerkez Ethem olayı sonrasında. 124 Tunçay. Mahmut Esat Bozkurt.g. s. yavaş yavaş bu yapıyla çelişen kurumları ve unsurları 118 119 Güneş. 76.g. s. s. Çerkez Ethem ile işbirliği yaparak “taklib-i hükümet”e kalkıştığı suçlamasıyla. 126 TBMM Z. 285.C. 361. Bursa Mebusu Şeyh Servet. 127 Tunçay. C. Ayrıca geniş halk kitlelerinin desteğini kazanmak için İslamiyet‟in sola yakınlığı üstünde fikirler yürütmüştür.. Dönem.2. 18 Ekim 1920‟de “Türkiye Komünist Fırkası” adıyla bir parti kurmuştur. Dönem. Kılıç Ali.. 23.g.126 THİF. 122 Güneş.121 Yeşil Ordu hareketinden sonra TKF‟ye geçmeyip gizlice faaliyette bulunan bazı kişiler 7 Aralık 1920‟de Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası‟nı kurmuşlardır. 23 .125 Aşırı sol düşünceyle hareket eden Tokat Milletvekili Nâzım Bey. a.e. 121 Tunçay. Mustafa Kemal Paşa tarafından kurdurulan TKF‟nin görünürde hiçbir pratik faaliyetine rastlanmamıştır. 125 TBMM G.120 Bu partinin ileri gelenleri arasında. 10. s. Hatıralarını Anlatıyor. Sol Akımlar (1908-1925). 120 Güneş.e. s. Afyonkarahisar Mebusu Mehmet Şükrü gibi kişiler bulunmaktaydı. C. 140. Hıyanet-i Vataniye Kanunu‟nun 2. bazı milletvekilleri sol anlayışa karşı sert bir biçimde cephe almışlar ve sol görüşlü vekilleri hainlikle suçlayarak.127 1. I. Yunus Nadi. 142. 140. Dönem. maddesiyle yargılanmış ve 15 yıl hapse mahkûm edilmiştir. 2. 2..Kemal‟in müdahalesi ile Cemiyet parçalanmış ve genel merkezi oluşturan bir iki üye dışında üyelerin çoğu Türkiye Komünist Fırkası‟na girmiştir. s. s.122 Kurucular arasında.118 Yeşil Ordu hareketinin denetim altına alınmasından sonra. s.C. sol güçleri denetim altına almak ve Sovyet yardımlarını hızlandırmak gayesiyle Hükümet.123 THİF. a. 92. I.. ülkede kimi yerlerde baş gösteren sosyalist başkaldırıları engellemek119. Sol Akımlar (1908-1925). C.1. a.Z. 98.C.e. milletvekilliklerinin düşürülmesini istemişlerdi. işçilerle yetinmeyip köylüleri de sol devrimciliğe çekmek istemiştir. s..

24. Saltanatın kaldırılması ve Halifeliğin korunmasına yönelik bir takrir vermişlerdi. Bkz. bu gözdağı verilmeseydi de. C. 24 .bertaraf etmeye yönelmiştir. 172-176.C. hem de Hükümeti temsil ediyordu.128 Meclis. Saltanatın kaldırılması ile ilgili metin. İstanbul.129 Buna karşılık. C. Dönem. I. karar oyçokluğuyla sağlanacaktı.” Büyük bir olasılıkla. 13-14. C.133 128 Rahmi Doğanay. Rıza Nur Bey ve arkadaşlarının verdiği Hilafetle ilgili takriri görüşmüştür.C. 1 Kasım 1922‟de TBMM‟de şu çarpıcı sözleri söylemiştir: “Millet. Sonuçta son Osmanlı Padişahı Vahdettin. s. “söz yok!” denilerek susturulmuştur. 1997. s. 148 oyla yeni halife seçilmiştir. Millî KurtuluĢ Tarihi (1838’den 1995’e). mukadderatını doğrudan doğruya eline aldı ve millî saltanat ve hâkimiyetini… müntehap vekillerden terekküp eden bir Meclis-i Âli‟den temsil etti.C.. C. İstanbul‟un yönetimi TBMM‟ye bağlanmıştır. bundan başka bir Heyet-i Hükümet yoktur ve olamaz. 691. Mart 2001. 292-293.. 129 TBMM Z. Padişahlık kaldırılınca. Dönem. S. 304-305. 130 Bu takririn içeriği için bkz. TBMM Z. “Saltanat‟tan Cumhuriyet‟e İmparatorluk‟tan Millî Devlet‟e”. Tevfik Paşa ve Hükümeti istifa etmiş.”131 Mustafa Kemal Paşa‟nın bu sert konuşmadan ürken komisyon. “devlet-hükümet ayrımı” ise kesinlikle ortadan kalkmıştır. C. Dönem. Doğan Avcıoğlu. biz meseleyi başka nokta-i nazardan mütalaa ediyorduk. s. 30 Ekim 1922‟de Dr. s. 308 sayılı karar çerçevesinde TBMM tarafından yapılan seçimde Abdülmecit Efendi. XVII. 1960. 133 Tanör. s. 12. C. Nutuk. İngiltere‟ye sığınmıştır. 24. IV. 49. Konu ile ilgili olarak Ankara Mebusu Hoca Mustafa Efendi şunları söylemiştir: “Affedersiniz. Atatürk. Ziya Hurşit Bey‟in: “Ben muhalifim” sözleri duyulsa da. AAMD.130 Tekliflerin okunmasından sonra Mustafa Kemal Paşa. s. I. bir çözüme ulaşmış ve hazırladığı bir kanun tasarısını Meclis‟e sunmuştur. KurtuluĢ KuruluĢ. izahatınızdan tenevvür ettik (aydınlandık).132 Saltanatın kaldırılmasıyla ülkede fiilen mevcut bulunan ikili devlet yapısı resmen sona erdirilmiş. s. oybirliği ile kabul görürken. TBMM Matbaası. Ankara. 132 Mustafa Kemal‟in bu konuşmasının işi bitirici olduğu anlaşılmaktadır. Erzurum Mebusu Hüseyin Avni (Ulaş) Bey ve arkadaşları. Ayrıca atılan bu adım sayesinde din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasında önemli bir mesafe alınarak. Tekin Kitabevi. Artık.. 24. 17 Kasım 1922 tarihinde İstanbul‟dan kaçarak. TBMM‟de 1 Kasım 1922 tarihinde tasarıyı onaylayarak oybirliği ile Saltanatı kaldırmıştır. I. TBMM hem Devleti. 131 TBMM Z. Bkz. II. 305-311. laiklik ilkesine doğru gidişte çok önemli bir dönemeç dönülmüştür. İşte o Meclis… TBMM‟dir… Bundan başka bir makam-ı saltanat.

Adana ve İzmir gibi düşman istilasına uğrayan yerlerin memurlarından (Damat Ferit Paşa Hükümeti‟nde çalışıp. 136 Güneş. 137 TBMM Z.C. İstanbul. milliyetçilik ve diğer ilkelerle şekillendirilmek suretiyle Millî Mücadele‟den Cumhuriyet‟e kullanılmıştır. C. Bursa.g.. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları: 138.g. s.1.4. a. 218-222. Memur Kadrosunda Yapılan Düzenlemeler ve Mazuliyet MaaĢı Bütçe gelirlerinin sınırlılığı ve savunma harcamalarının önceliği. memurların seçimle gelmeleri ve yine seçmenler tarafından azledilmeleri sistemini savunmuştur. a. devlet dairelerinde kadro kısıtlaması ihtiyacını doğurmuştur. Ankara‟ya katılmak isteyenler hariç) Ankara Hükümeti‟ne katılan ve hükümetin tayin ettiği bir yere aileleriyle giden memurların hukuku dahi muhafaza altına alınmıştır..135 TBMM‟de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nu hazırlayan özel encümen. 1.4.134 Oldukça köklü olan bu bürokratik yönetim geleneği. 135 Akın. TBMM kararı ile vekâletlerin merkez ve mülhakat kadrolarını tespit etmek üzere her vekâlet için bir encümen 134 Osmanlı Devleti‟nde. s. s. s.g. padişahlar karşısında hiçbir otonomisi yoktur. Meclis‟in 27. Dönem.e.e. 207. Ankara Konvansiyonu‟nun her alana hâkimiyet kurma çabası beraberinde bürokrasinin de kontrol altına alınma düşüncesini getirmiştir.2. Bkz. 60. 138 Akın. 232. Öyle ki memur teminatı işgal altındaki yerleri bile kapsamaktadır.1.1920‟de çıkardığı 44 sayılı “İşgal Dolayısıyla Terki Mevkie Mecbur Kalan Memurin ve Ailelerine Harcırah İtası Hakkında Kanun” memurlar için düşünülen teminat anlayışının en önemli bir ispatıdır.136 Bütün olağanüstü koşullara rağmen bu dönemde memuriyet. Padişah ile sivil bürokratlar arasındaki ilişkiler patrimonyalistir.e. siyasi otorite karşısında idari yargı ile hukuk güvencesi altında olan bir konumu tanımlamaktadır. 1977.. Ancak sadrazamların da. Kadroların şişkinliği gerekçesiyle vekâletlerin kadrolarının tespiti hakkında.2. Padişahtan sonra gelen sadrazam ise. Bürokrasinin diğer kanatları gibi sivil bürokrasinin üyeleri de kul kökenlidir. Bürokratik Devlet Geleneği ve Ġdari Alandaki Faaliyetler Osmanlı Devleti‟nde padişah ile sivil bürokratlar arasındaki ilişkiler patrimonyalisttir. padişahın mutlak vekilidir. s. keyfi uygulamalarından dolayı toplumda memurlara duyulan tepkiler üzerine “memur otokrasisine” karşı bir silah olarak. 231. Metin Heper.. 5. a. 25 .10.137 Kanunla. Türk Kamu Bürokrasisinde Gelenekçilik ve ModernleĢme.138 1. I. Baskı.

1969. Refet Paşa 15-20 kişilik bir heyetle. s. Öyle ki. Bilgi Yayınevi. No: 87. İstanbul. C.C. 1 Ekim 1922 tarihinde yeni bir sivil bürokrat kadro oluşturulmak için “çeşitli tasfiye” kurulları kurularak. İstanbul‟daki kamu görevlileri Ankara başkent olduğunda bile burada görev kabul etme konusunda tereddüt etmişlerdir. 5. Galib Kemal Söylemezoğlu. 26 . 2006. 151. milliyetçi genç bürokratların yanında. 141 Kadrosuzluk nedeni ile işlerine son verilen memurların bir nebzede olsa korunmasına yönelik olarak çıkarılan 198 sayılı 1338 Senesi Avans Kanunu‟na “Mazuliyet Maaşı Faslı Mahsusu” konulmuştur.142 Bütün sarf edilen çabalara rağmen. İstanbul. 139-144. 189. s. Ankara. İstanbul‟da yeni bir yönetim kurmak 139 140 Düstur. Doğu Batı Yayınları. Maliye Muhsasatı Zatiye Dairesince memurini mazuleye usulen tahsis edilecek olan maaşat vekâletlerce bu faslın tahsisatından tediye ve mahsubedilecektir” şeklindeydi. Bâb-ı Âli‟den gelen bürokratlar da mevcuttur. İstenilen nitelikte olmayan memurların uzaklaştırılma çabaları Ankara Hükümeti‟nin sivil bürokrasi üzerindeki kesin olarak otoritesini tesis etmesinden sonra da devam etmiştir. Saka Matbaası. İstanbul.kurulmasına karar verilmiştir. I-III. Avans Kanunu‟nun yedinci maddesi olarak yer almış olan bu madde: “her vekâlet bütçesinde „Mazuliyet Maaşı‟ unvanlı bir faslı mahsus açılmıştır. XI. Türkiye’de Devlet Geleneği. sivil bürokrasiyi meydana getiren memur kadrolarının millî misyonu tamamen kavradıklarından söz etmenin imkânı yoktur.139 Her vekâlet için beş olmak üzere toplam 55 kişiden oluşan kadro encümenlerinin çalışmaları neticesinde radikal bir kadro operasyonu gerçekleştirilmiştir. Baskı. Remzi Kitapevi.140 Yapılan düzenlemeyle işlerinden çıkarılan yaklaşık 1400 memurun mağduriyetini önlemek üzere kendilerine verilecek olan maaşa da “mazuliyet maaşı” adı verilmiştir. 156. milliyetçi çabalara karşı çıkmış olan memurlar izinli sayılmış ve kendilerine uygun bir maaş bağlanmıştır. s. TBMM Z. I. Hariciye Hizmetinde 30 Sene. Bu duruma gerekçe olarak ta. Türkiye’nin Düzeni: Bugün Yarın. 1987. 142 Doğan Avcıoğlu.141 Aslında kadrolarda yapılan tasfiyelerde sadece kadro ile ilgili sıkıntılar kendini göstermemekte. Dönem. 105106. C.143 Bu yüzden Kurtuluş Savaşı sonrası sivil bürokrasi hâlâ çifte yapıya sahiptir. C. s. Baskı. mülkî memurinden bazılarının idarede zayıflık göstermeleri ve BMM aleyhine propaganda yapmaları gösterilebilir. Üçüncü Tertip. 3. Milliyet Matbaası. 143 Şevket Süreyya Aydemir. 2. 1955. Mudanya Ateşkes Antlaşması gereğince Trakya‟yı müttefiklerden teslim aldıktan sonra.. Tek Adam. 292. s. Metin Heper. 1929. 177. Ankara. s. sivil bürokrasiden Osmanlı Devleti‟ne bağlı olan memurların uzaklaştırılmak istenmesi de önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Cumhuriyetin bürokratik yapısı ikili bir karaktere sahip olup. Bkz.

C.C. 1023. İstanbul 144 145 TBMM G..146 Gazi Mustafa Kemal Paşa‟nın 1 Mart 1923 tarihli Meclis‟i açış nutkundan anlaşıldığı üzere hükümet. 26. C. 3 mutasarrıf.10. bu kütlenin nasıl ve nerede istihdam edileceği belirsiz bir vaziyetteydi.392.1922). Bkz.. C. Ek: 5. Dönem. gümrük vergisi ve idare işlerinden anlayan uzman kişilerden oluşturulan bir heyetin İstanbul‟un idare işleri ile görevlendirilmeleri konusundaki izin talebi yazısı bu durumun açıkça ispatıdır. TBMM G. 147 TBMM Z. TBMM Matbaası. s.Z. Ankara 1960. şehrin Ankara Hükümetine katıldığında Hükümetin elinde 100. Dönem. 975.C. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.400. Dönem. 146 BCA (30. I. 27 . 4.11..144 Hatta Refet Paşa. 26. Bazı mebuslar bu memurlara maaş verilmesini çok sert bir dille eleştirmişlerdir. Tarih: 07. I.C.000 lira civarında tahakkuk etmesine karşılık. artık onlara beş para verilemeyeceğini savunmuştur.Z. 1069-1081. 29. İstanbul mümessili olarak tavırlar bile takınmış. 94 memur hakkında tahkikat icra ve ikmal edilmiş ve tahkikat sonucunda. 149 TBMM Z.0/204. I. İstanbul‟dan devraldığı memur kitlesi altında adeta ezilmiştir.000 liradan başka parasının bulunmaması durumu oldukça güçleştirmiştir. Ankara 1960. İstanbul memurlarından kökeni Manastırlı olanların Sırp Hükümetine. 2 tahrirat müdürü. TBMM Matbaası. s. 148 İstanbul memurlarının bir aylık masrafı 1. memurlarının denetimi üzerinde ciddiyetle durmuştur. III.için hemen hazırlıklara başlamıştır. Denizli Mebusu Soysallıoğlu İsmail Suphi Bey ise memurların ayrıma tabii tutulmalarına karşı çıkmıştır. 148 TBMM Z. kendine bağlı bürokrasi “Heyet-i Vekilecik” kurmuş ve daha da önemlisi kendisini Başkumandanlık mümessili olarak görmüştür. Lazistan Mebusu Ziya Hurşit Bey. s..0.C. C. İşkodralı olanların Arnavut Hükümetine müracaat etmelerini. Yaşanan zorluklara rağmen İstanbul memurlarına 1923 yılı Mayıs ayı başlarına kadar maaş verilmiştir. 5 kaymakam. I.147 Zaferden hemen sonra TBMM. C.149 Sonuç ta. I. Miralay Ali Fuat Başkanlığında bakanlıklarında temiz kalmış iktisat.11. III. 2 komiser azledilmiş ve 3 memur ile 1 jandarma yüzbaşısına işten el çektirilmiştir.1922 tarihinde yazdığı. 259.C. s. s. Dönem. Dönem..34.145 Refet Paşa‟nın Başkumandanlığa 7. Çünkü Anadolu Hükümetinin hükümranlık alanındaki toplam memur kütlesi kadar memur bu şehirde bulunmakta olup.

Dâhiliye Vekili Fethi Bey154. 82.152 Bu hükümler çerçevesinde ele alınan kamu personeli maaş giderleri Millî Mücadele Dönemi‟nde sürekli eleştiri konusu yapılmıştır. Tanzimat ve Yönetimde ModernleĢme. “…valiliğin manaya şümul ve münasebetine göre bu para o kadar azdır ki.. 26. İstanbul. s. 9. 153 TBMM Z. Mekteb-i Harbiye‟yi bitirmiştir. 2. imkânlar ölçüsünde memurların maaşlarına zam yapmıştır. TBMM Z. Bilimsel Araştırmalar Dizisi: No: 16. TBMM‟ye SCF “Umumi Reisi” olarak girmiştir. s. Mülkî yöneticilerin maaşlarının yetersizliği konusunda söz alan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey. TBMM Matbaası. Baskı. TBMM‟ye İstanbul mebusu olarak katılan Fethi Bey. Osmanlı Devletinde Bürokrasi.C. VIII. Ağustos 1969. TKD. Okumuş Adam Yayınları. I. 238-239. Dönem. s. 161-162. III‟üncü Dönemde Gümüşhane‟den boş bulunan mebusluğa seçilerek. s. 251-288. Bu eleştirilerde bütçenin gider kaleminin yüzde 75‟inin maaşlara sarf edilmesi önemli bir rol oynamıştır.153 Bütün malî sıkıntılara rağmen TBMM Hükümeti. VII. Fethi Tevetoğlu. İşaret Yayınları. 1838 tarihinden itibaren memurlara ödediği ücrette “aynilik” uygulamasından “nakdilik” uygulamasına geçmişti. Dönem. C. s. VI. 1954. ŞDN: 215. I. bir süre Sofya elçiliği de yaptıktan sonra İstanbul‟a dönmüş ve İstanbul Mebusu seçilmiştir.g.e. s. 502-504. Günlük Hatıralar”. SCF macerasından sonra iki yıl seçimlere girmemiş. kadro yetersizliğinden dolayı mazuliyet maaşı olarak yarım maaş ve yarım tahsisat verilmesi kararlaştırılmıştır. 151 Bilal Eryılmaz. a. I. s. 154 1880‟de Pirleppe‟de doğan Ali Fethi Bey. Baskı. Dönemi‟nde İstanbul Milletvekili seçilerek.. 152 Hüseyin Özdemir. 240. S. 171-187. Anadolu‟da enflasyonun düştüğü gerekçesi ile kaldırılması bile gündeme gelmiştir.. Dönemde Bolu Milletvekilliğine seçilerek Adalet Bakanlığına getirilmiştir.memurlarından istihdam edilenlere. Fethi Okyar. C.C.150 Osmanlı Devleti. Çoker. Dönemde de Bolu Milletvekili seçilmiştir. C. Millî Mücadele Dönemi‟nde çeşitli sebeplerle memur maaşlarında ve bütün maaşlılara verilmekte olan “tahsisatı fevkalade-i şehriye” ödemelerinde yüzde yirmi kesinti yapılmıştır.1. 1992. 1934‟te Londra Büyükelçisi olmuştur. I. C. Dönem. Manastır mebusu olarak Osmanlı Meclis-i Mebusanı‟na giren Fethi Bey. 28 . İstanbul.1339 tarihinde yapılan oturumunda dile getirdikleri görüşleri hakkında daha geniş bilgi için bkz. 13 Ağustos 1923‟te “Başvekilliğe” getirilmiştir. kamu görevlilerinin refahını artırmak için büyük bir çaba sarfetmiş. Bkz. II. TPT. Mebusların İstanbul memurları ile ilgili Meclis‟in 10. TBMM Arşivi. Ankara. Cumhuriyet‟in kuruluşu zamanında dahi yürürlükteydi. TBMM‟nin II. Meclis‟te 6 Nisan 1922‟de mülkiye memurlarının maaşlarına zam yapılması konusunda yapılan içtimada. Yay. 2001.151 Osmanlı Devleti‟nde maaş sisteminin gelişmesini sağlayan iki önemli kararnameden biri olan 4 Ağustos 1873 tarihli Harcırah Kararnamesi‟nin memurların maaşa istihkaklarına dair bölümünün birçok hükümleri. Ali Fethi Bey. III. 11 Ekim 1921‟de Dâhiliye Vekili olmuştur. Dönem. 79. bunu 150 Akın. bütçe dengesini gözeterek valilerin maaşlarına zam yapmak istediklerini açıklamıştır. Memurlara ödenen tahsisat-ı fevkaladelerin.

Dönem. s. Üçüncü Tertip. TBMM Z. yalnız. TBMM Matbaası. Ankara. s. Basılış. Nizamnamenin 155 156 TBMM Z.. Bazı bütçe dönemlerinde memur hareketleri karşısında harcırahların yetersiz kaldığı gözlemlenmiş.tarif için kelime bulmakta muztar kalıyorum. Hadem ve haşemiyle görülmeyen valiler bir kuş nazarıyla tetkik edilerek vali olmaktan ziyade alelade bir memur telakki edilir… Bugün bir kaymakamın aldığı maaşı bir kahveci çırağı alıyor… Teşkilatı idarenizi kısaltınız. bazı nezaretlerde 3-4 yıl sonra hususi emekli sandıkları kurulmuştur. C. Ankara. Ankara. s.158 1871 yılına gelindiğinde mülkî taksimat yeniden düzenlenmiş buna göre. 1981. 1945. I. Efendiler. 24 Ağustos 1909‟da Memurin-i Mülkiye Terakki Tekaüt Kararnamesi‟nin ikinci kısmı olan emeklilikle ilgili bölüm yerine “Memurin-i Mülkiyenin Tekaüdüne Dair Kanun” çıkmış ve yürürlüğe girmiştir. 36-37. Vilayetler valilerin. karye (köy) olarak dört kademe üzerine kurulmuştur. s. 15-25.C. nadir de olsa bazen harcırahlarda indirimler yapılmıştır.. Düstur.157 1. kazalar kaymakamların ve köylerde muhtarların idaresine verilmiştir. Düstur. kazanın-kaymakam. Dönem. 1.4. Devre: 1. 1. 143. mülkiye memurlarının aldığı maaşlarının günün şartlarını karşılayamayarak çok komik ölçülerde kaldığını savunmuştur. 158 Vecihi Tönük. vilayetin-vali.”155 diyerek..2. liva (sancak). Kanaat Basımevi. 25 Ağustos 1909 tarihli “Memurin-i Mülkiyenin Tekaüdüne Dair Kanun”. Önemli bir israf gerekçesi olarak. TBMM Matbaası. 1864 tarihli ilk nizamnameye göre mülkî taksimat sırasıyla vilayet. Bkz. 137. 1880 yılında Mülkiye Tekaüd Kararnamesi yayınlanarak. eksiklikleri düzeltilip yeni bir kararname yayınlanmıştır. I. 3. sancağın-mutasarrıf. 40.2. 1. 19. lüzumsuz teşkilatınızı kaldırınız.156 Memurların emeklilikleriyle ilgili düzenlemeler.M. kaza. nahiyenin-nahiye müdürü ve köyün-muhtar tarafından idare edilmesi kararlaştırılmıştır. TBMM Kav. 10..C. 3. livalar mutasarrıfların. s. 1959. C. İkinci Tertip. vali ve mutasarrıfların kendi aralarında yer değiştirmeleri gösterilmiştir. C. valiler bizde debdebe ve dâratiyle tanınırlar. umuru idarenizi ıslah ediniz. Osmanlı Devleti‟nin çıkardığı “Memurini Mülkiye Tekaüd Kanunu”na göre yapılmıştır. C. 29 .. s. 1864 Vilayet Nizamnamesi’nden TeĢkilât-ı Esasiye Kanunu’na Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler Bugünkü vilayetlerin teşkilât ve idaresinin temeli “Tanzimat-ı Hayriye”yi müteakip tanzim ve ilan olunan 1864 tarihli “Vilayet Nizamnamesi” ile atılmıştır. C. 1943. TBMM Matbaası. 666-673. memurların büyük bir bölümünü kapsayan genel bir emeklilik sandığı kurulmuştur. 157 Modern anlamda emeklilik konusunda ilk çalışmalar 1870‟de başlamış. Ankara. 52. Türkiye’de Ġdare TeĢkilâtı. Bu kararname üç yıl sonra feshedilerek. Maaşların düşük kalmasında kaynak israfları önemli bir yer tutmaktaydı.

5 Mayıs 1929 tarihli Vilayet İdaresi Kanunu‟nun çıkarılmasına kadar yürürlükte kalan 1913 yılında çıkarılan kanunun. s. 9 Aralık 1920 tarihinde ise 70 nolu Kanunla. 156. Aralık 1984. Evliye-i Selâse (Kars. Düstur. Dönem. 35 mülhak liva ve 17 müstakil livanın varlığı göze çarpmaktadır. s. 53-61. 157. TBMM Matbaası. Anadolu‟da 16 vilayet 74 sancak ve Afrika‟da 1 vilayet 5 sancaklı bir mülkî taksimat ortaya çıkmıştır. C. “Merkezi İdarenin Taşra Kuruluş ve Yönetimi Üzerinde Bir İnceleme ve Düşünceler”. Kanunun müzakeresi için bkz. TBMM Z. 166 Kanun teklifinin müzakeresi için bkz. “Cumhuriyet‟in İlk Döneminde Mülkî Yapının Gelişimi (1920-1950).161 1919-1920 yılları arasına bakıldığında mülkî taksimatın içerisinde vilayet. C. 161 Nejat Bilgi. 5. 160 Ali Galip Baltaoğlu. s. Rumeli‟de 14 vilayet 44 sancak. 21 Mart 1337.160 13 Mart 1913 tarihli İdare-i Umumiye Vilayat Kanunu Osmanlı Dönemi‟nin. 164 Bkz.C. Ankara. Devre: 1. Ardahan. 4 Aralık 1920 tarihinde Ordu müstakil livası teşkil edilmiş. 43. a. Yıl: 56. 12. Bu istatistiklerin içerisinde kuşkusuz ki. Batum livaları) dâhil değildir. 315. s. 165 Düstur.163 16 Ekim 1920‟de İzmit livasının vilayet haline getirilmesi hakkında bir kararname çıkarılmıştır. TBMM Kav.159 İdare teşkilatını düzenleyen üçüncü teşebbüs 1876‟da hazırlanan kanun kuvvetinde bir İdâre-i Umûmiye-i Vilâyât Talimatı‟nın çıkarılması olarak görülmektedir. 163 Fazlı Demirel.. İdare-i Hususiye-i Vilayat faslı ortadan kaldırılmadığı için yürürlüğü devam etmiştir. nahiye ve karyenin olduğu görülmektedir. Ankara. 24. Ceridei Resmiye. 1943. 1988. 1. 1976.g. 2. valilerin vazifeleri “vazife-i ıslâhiye” ve “vazife-i daimiye” olarak ikiye ayrılmış ve vazifeler tek tek izah edilmiştir. 156-221. 334. s. 324. C.. Ankara.e. Genç sancağının müstakilen idare edilmesi hakkında bir kanun çıkarılmıştır. Dönem. C. Yeni Türkiye Yayınları.uygulanması sonuncunda. s. 41-44. 2002. 6..M.9. s. liva (mülhak livalar ve müstakil livalar olarak ikiye ayrılır). 162 Mülhak ve müstakil livaların isimleri hakkında bkz. S. 19.. kaza. Toplumsal Yapıyla ĠliĢkileri Açısından Türkiye’de Mülki Ġdare Amirliği. s. 30. Erdeha. Bu kararnameyle Bolu livası ile Hüdavendigar (Bursa) Vilayeti‟nin bazı kaza ve nahiyeleri İzmit vilayetine bağlanmıştır. Millî Mücadele‟nin henüz başlangıcında yönetim birimi olarak 15 vilayet. Ceride-i Resmiye. Baskı. 17. 2.C. s. 1.164 4 Aralık 1920‟de Giresun müstakil livası. 4 Nisan 1337-S. Ocak Yayınları. Atatürk Dönemi Valileri (29 Ekim 1923-10 Kasım 1938). C. Talimatname de. C. Türkler. No: 7. İkinci Tertip. TĠD. 365. mülkî taksimat düzenine ilişkin son önemli hukukî düzenlemesi olarak karşımıza çıkmaktadır. I. s.165 Mustafa Kemal Paşa‟nın verdiği kanun tasarısının166 14 Aralık 1920‟de kabul edilmesiyle çıkarılan 40 numaralı 159 İlber Ortaylı. I.162 Ayrıca 1920 yılı itibariyle 302 kaza ve 679‟da nahiyenin olduğu dikkatleri çekmektedir. Ankara. “Türkiye‟de Taşra Yönetimi ve Yöneticiliğinin Evrimi”. Üçüncü Tertip. 30 . TBMM Z. 335.

I. ilgili 167 168 Düstur. Aksaray namıyla müstakil bir liva teşkil olunmuştur. Ankara. Vali yalnız devletin umumi vezaifi ile mahalli vezaif arasında tearuz vukuunda müdahale eder. s. 132. Ruslar Kırım‟a. 269.”171 Gaziantep Mebusu Yasin Bey ise Gaziantep‟teki hiçbir Rum‟un yaşamadığı “Rumkale” kazasına. Bkz. I.. Halfeti Kalesi‟nin isminden dolayı buranın isminin “Halfeti” olmasını istemiştir.. 31 . s. Tarih: 27. C. I.167 Hükümet. konu ile ilgili olarak görüşlerini şu sözleriyle dile getirmiştir: “Efendim. Bahçesaray‟a girer girmez ismini değiştiriyorlar. Anadolu kelimesi bile hâlâ bizim lisanımız değildir.C. hâkimiyetimiz bin seneye vardığı halde şu memleketin üzerinde kendimizi tanıttıracak hiçbir isim bırakmamışız. 11. Ceride-i Resmiye. Vali BMM Hükümeti tarafından tayin olunup vazifesi devletin umumi ve müşterek vezaifini rüyet etmektir.168 Cumhuriyet Dönemi idarî taksimatının hukukî temelini. 171 TBMM Z. Ankara . 21. 170 TBMM Z. s. Emin Bey‟in “Rumkale‟yi” kast ederek. Üçüncü Tertip. C. Biz de üzerinde yaşadığımız şu toprağın ki ta üç bin sene evvel bizden olan Hititlerin vârisiyiz bu toprağın ismini Türkçeye çevirmek mecburiyeti katiyetindeyiz. I. C.9. “Antep” kasabasının adı “Gaziantep” olarak değiştirilmiştir. toplam 184 maddeden oluşan “İdare-i Kura ve Nevahi Kanunu” tasarısını hazırlamıştır. Dönem.. Dönem. 1943. 10. sırf isminden dolayı seferberlikten önce bir Rum kaymakamın bile tayin edildiğini belirtmiştir.1921 tarihinde yaptığı 147.172 Kütahya Mebusu Besim Bey‟in verdiği kanun teklifinin Meclis tarafından kabul edilerek. 169 Düstur.C.170 İlk Meclis‟te isim değişikliği ile ilgili ele alınan önemli kanun tekliflerinden birisi de Kütahya Mebusu Besim Atalay Bey‟in verdiği “gayr-ı milli şehirler isimlerinin değiştirilmesine dair” olan tekliftir.C. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nda aramak gerekir.M. buraya öyleyse bir isim teklif ediniz demesi üzerine Yasin Bey. TBMM Matbaası. 1958. daha sonra küçük yerleşim birimleri ile ilgili çok detaylı bir çalışma yaparak..25. 196.12. Besim Bey. 89. s. vilayetler kazalara münkasem olup. 1958. 7 Mart 1337-Sayı: 5.1. C.Kanunla. 172 Bursa Milletvekili Operatör Dr. 1. TBMM Kav. s. TBMM Matbaası.2. Tasarının içeriği için bkz. TBMM Z. içtimasında Ayıntap kasabası namının Gaziayıntab‟a tahviline dair kanun lâyihası görüşülmüş ve çıkarılan 93 numaralı Kanunla. Ankara. s. kazalarda nahiyelerden terekküp eder” denilmek suretiyle mülkî taksimat tanımlanmıştır. 311.”169 Meclis‟in 8. 14‟üncü maddesinde ise vali ile ilgili yapılan tanımlama şöyledir: “Vilayette BMM‟nin vekili ve mümessili olmak üzere vali bulunur. 8.1/2.1. C.18. Yirmi üç maddeden oluşan bu Anayasa‟nın 10‟uncu maddesinde “Türkiye coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet nokta-i nazarından vilayetlere.1920). TBMM Matbaası. BCA (30. Üçüncü Tertip. C. Dönem.

. yeni kurulacak olan liva ve kazalarda bulunması gereken şartları tespit etmiştir. 176 TBMM Kav. 80.. s. Malatya‟ya bağlanmıştır. a. C. s. Ankara. Devre: 1. 1. il genel meclislerinin gayr-ı milli şehir isimleri konusunda daha dikkatli davranarak. 1981. 139-140. Ardahan ve Kars‟ta bir liva teşkilatı kurulmuştur. Dâhiliye Vekâleti. Artvin. 175 Düstur. Dönem. Çorum Mebusu Haşim Bey‟in 27 Ocak 1923‟te Lazistan Livası‟nın isminin Rize olarak anılmasına ilişkin verdiği kanun teklifi reddedilmiş. TBMM Z. Meclis‟in 12 Temmuz 1920 tarihli içtimasında Elâziz Mebusu Hüseyin Bey. 177 Bilgi. Bu çerçevede yapılan ilk değişiklik Bayazıt livasının Erzurum vilayetinden ayrılarak müstakil sancak haline getirilmesi174 ve Siirt sancağının müstakilen idaresinin hükme bağlanması olmuştur. I.000 nüfusa sahip olması ve sınır olan livaların da bundan daha küçük kalmaması gerekli görülmektedir. Baskı. Ankara 1941.177 1. Dersim sancağına bazı aşiret reislerinin tayin edilmesini eleştirerek. 4. 2. 2. Kanun No: 128. s. 1.2. 12 Şubat 1921. 32 .C. 338-339. bu livayı oluşturacak kazaların yaklaşık 15-20 bin km2 lik bir sahaya ve 300. Buna göre yeni bir liva oluşturabilmek için. Dönem. s.176 7 Temmuz 1921 tarih ve 133 numaralı Kanunla. Ceride-i Resmiye. Baskı. 173 174 Bilgi. Üçüncü Tertip. 335.4.g.175 20 Haziran 1921‟de çıkarılan 128 nolu Yasayla Hekim Han kazası kurularak. gerekli hassasiyeti göstermelerini sağlamıştır. Düstur. Üçüncü Tertip. C.3. 77. C. 143. 372.m.m.. 3.M. Bir kaza kurulabilmesi için ise kazanın 40-50 bin nüfus ile 80-100 köye sahip olması ve çevresindeki kazaların bundan daha küçük olmaması gerektiği belirtilmiştir. Konu hakkında müzakereler için bkz. fakat 1923‟ten itibaren Rize adının kullanımı yaygınlaşmış ve 1923 seçim sonuçları listesinde Rize adı yer almıştır. TBMM Basımevi. Milletvekillerin Yönetimle Ġlgili Faaliyetleri ve Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamalarına Bir BakıĢ Mebusların Meclis‟te mülkî idare alanında yaptıkları konuşmaların ağırlık noktasını tayin sistemi ve tayinlerde liyakat esasının dikkate alınması tezi oluşturmaktadır. No: 4. s. s. a.g. C. s. TBMM Z.C.. TBMM Matbaası. C.. I.hususların illerin genel meclislerince dikkate alınması amacıyla Dâhiliye Vekâleti‟ne gönderilmesi.173 Mülkî alanda yeni birimlerin kurulmasının yanı sıra birçok yerleşim birimlerinin muhtelif gerekçelerle isimleri de değişikliklere uğramıştır. 3. İdarî bölünüşle ilgili bazı uygulama ve teşebbüsler Millî Mücadele Dönemi‟nde de gündeme gelmiştir. 9 Şubat 1921‟de bir karar alarak.

“vilayet” ve “vali” unvanları yerine “Sancak” ve “Sancak Beyi” tabirlerinin kullanılmasını teklif etmiştir. mesailerine uymayan memurların cezalandırılmalarını istemiştir. 256. Dönem.1920 tarihli içtimasında.. mülkî idare amirlerini daha iyi yetişmeleri için Batı ülkelerine göndermiş ve memurların durumlarının iyileştirilmesini sağlamıştır.C. 182 TBMM Z. 5. Faik Bey. Canik Mebusu Nafiz Bey.III. halk tarafından seçilen nahiye müdür ve azalarının.183 Mülkî idare alanındaki uygulamalarla ilgili olarak bazen mebuslar.C. s. vilayetler beş sınıfa ayrılmıştır.C.182 Memurların eğitim. 181 BCA (30. vazifeleri Heyet-i Vekile Riyasetine bağlı bir müdür ile iki muavinden ve lüzumu kadar dava vekilinden teşkil edilecek olan “hukuk müşavirliğine” devredilmiştir. C. tertip ve düzenini sağlama noktasında yapılan önemli bir çalışmaya. 3. Dönem. 6. Bayazıt Muhasebecisi Bekir 178 179 TBMM Z. memur kadroları yeniden tanzim edilerek.10. Dönem. I. 33 . C. C. I. Hüseyin Bey bu on maddelik kanun teklifinde. icraata geldiğinde bu uygulamaya memurların pek aldırış etmedikleri gözlemlenmiştir. Tarih: 23.180 Kütahya Mebusu Besim Bey de. 253. Dönem.1920). s. Dönem.5. dönemin Dâhiliye Vekillerini sual takrirleri ile köşeye sıkıştırmışlardır. TPT. hükümet tarafından tayin edilmesi önerisini getirmiştir. öğle tatili kaldırıldığı halde. I.0/66. vazifelerine devam etmeyen ve zamanında vazifeleri başında olmayan memurlar ile ilgili olarak bir takrir vererek. 64-66. müstakil livalar vilayet haline getirilmiş. 183 Çoker. Konuyla ilgili verilen kanun teklifiyle. vilayetlerin teşkilatındaki yapılacak tadilatlar ve memur kadrosunda yapılacak olan ıslahatlar görüşülmüştür. 264. 7. C.439. s. C..179 Meclis‟in 14.. 180 TBMM Z.tehiri hakkında bir takrir178 ve 18 Ağustos 1920 tarihinde ise “nahiye müdürlerinin ahali tarafından intihabına dair” bir kanun teklifi vermiştir. s. Ayrıca vekâletlerdeki hukuk müşavirlikleri lağvedilerek.C.10. I.10.. 2. s. 29 Aralık 1921‟de verdiği sual takririnde Bayazıt Mebusu Şevket Bey.0. TBMM Z. I. kaymakamların bilgi ve deneyimlerini artırmak için kaymakamlık kursu açtırmış.181 Memurların verimliliklerinin artırılması noktasında bir çabanın mahsulü olan öğle tatilinin kaldırılması uygulaması görünürde olmasına rağmen. Mustafa Faik Öztrak‟ın İçişleri Bakanlığı yaptığı dönemde rastlanılmaktadır.

Bu gibi ianeler teberru suretiyle dahi olsa. Adnan Bey. 34 . bu muhasebeci Kağızman‟a kaymakam gönderilmiş. Dönem. idareten gönderilmiş. Dönem. bu yardımın cebren alınıp alınmadığının araştırılmasını talep etmiştir. Bazı sual takrirleriyle mülkî idare amirlerinin yetki ve uygulamalarının sorgulandığı görülmüştür. Bu koyunların gümrük resmi beş bin küsur liradır. Fatma dişinden tırnağından artırdığı dört buçuk okka yoğurt veyahut yağının parasını getirip bize vergi diye veriyor. bazı mebuslar atların zorla toplanıldığı yolunda iddialarda bulunmuşlardı.185 Dâhiliye Vekili Dr.. TBMM Z.. s. I. Kendisi ne mektepli ne bir idare memurluğu yapmış. biz orduya vermek. Bunun üzerine Kırşehir Mebusu Yahya Galip Bey. s. Ankara 1958. Fakat… Ahali. Haymana Kaymakam Vekili Emin Bey. Dâhiliye Vekâletinin o zaman bir hakkı vardır ki. Dâhiliye Vekâleti meseleyi takip ve tahkik ediyor. 66-67. Meclis‟e bir telgraf çekerek İnönü Zaferi dolayısı ile Haymana eşrafının kahraman ordumuza altmış dört at hediye etmek istediğini bildirmişti. oradan da bir ay sonra Iğdır‟a niçin gönderildi… Niçin oradan oraya harcırah veriyorsunuz? Ayşe‟nin. bu muhasebeci İran‟dan dört bin koyun getirdi ve Erzurum‟da sattı. Hâlbuki bu liva aylarca maaş alamamıştır. Fatma‟nın evladı cephelerde ölüyor ve yine Ayşe. C. TBMM Matbaası. Fakat yazık değil mi ki. Dâhiliye Vekili Ali Fethi Bey ise bu şahsın Bayazıt Mutasarrıflığı‟ndaki iyi yönetimi sayesinde kaymakam olarak atandığını açıklamıştır. Bu telgraf 3.Sıdkı Efendi‟nin terfi ettirilmesini “…Ben gözümle gördüm. 8. konunun derhal araştırılacağını ve eğer varsa suçluların en ağır bir biçimde cezalandırılacağını şöyle ifade etmiştir: “…Dâhiliye. o da alınan İanat-ı İane Kanunu ahkâmına tevfik etmektir ve bu suretle mutasarrıflara da emir veriyoruz. 15. Bu para oranın beş altı aylık maaşını idare ederdi. 243-246.C.1921 tarihinde Meclis‟te okununca. pekâlâ. I.C. bu telgrafı alır almaz derhal vilayete sormuş. C. Yani cezalandırmak için uğraşıyor. ne hak ile alınmış ve ne için alınmış diye sual etmiştir. diye bir 184 185 TBMM Z.02. teberru etmek istiyoruz deyince. Bu vakayı müteakip bu muhasebeci ertesi gün kaymakam oldu. Peki. Şimdi Haymana‟da orduya 64 beygir hediye edilmiştir. bunun sonu ne olacak”184 sözleriyle eleştirmiş ve atamalar konusundaki yanlış uygulamaları gündeme taşımıştır.

I. 18 Kânunusani 1931. 35 . 15 Ağustos 1930. 1926‟da II.189 Bu suçlamalardan da anlaşıldığı üzere idare amirleri görev yaptıkları yerlerde daima diken üzerinde olmuşlar. 8. s. SDN: 1144. Elâziz Vali Vekili hakkında eşraftan ve tüccardan jandarma ve polis kuvvetiyle. 8. 1919‟da Bolu Mutasarrıfı olan Haydar Bey. Meclis ise çıkardığı kanunlarla bir nebze de olsa onların rahat hareket edebilmelerini sağlamaya çalışmıştır. Vakit. Darüleytam Müdürü Şah Hüseyin Efendi‟yi istifaya zorlayarak yerine Celal Bey‟i tayin etmek ve tedrisat-ı ibtidâyiye vergisini mektebi olmayan köylere teşmil etmek gibi iddialarla suçlanmıştır. Orhun v. TBMM‟nin hizmetine girerek.. a. s. Dönem. 1921‟de Sivas. idarecilerin en ufak bir usulsüzlüklerine bile tahammüllerinin olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. Tunçay. 455. 188 1879‟da İzmir‟de doğan Ali Haydar Bey. III. konak vesaire talep etmek suçlamasıyla istizah takriri vermiştir. Dâhiliye Vekili Dr.. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 370-371. Şûra-yı Devlet davaların reddine karar vermiştir. Dönem TBMM‟ye İstanbul Milletvekili olarak girmiştir.d. eğer bu cebir ile olmuşsa Meclis-i Âliniz huzurunda sizi muhakkak temin ederim ki en ağır cezayı. maarif ve hükümet namına zorla para. milletvekilliğinin düşürülmesi konusunda ise bkz. Ayrıca Ali Haydar Beyin SCF‟ye katılış gerekçesi için bkz. I.telgraf geliyor. halktan toplanan bütün ianelerin (yardım) derhal sahiplerine teslim edildiğini açıklamıştır.1. 1902‟de Mülkiye Mektebi‟ni bitirerek Aydın vilayeti maiyet memurluğu ile devlet hizmetine girmiştir. TPY. Çeşitli yerlerde kaymakamlık yaptıktan sonra 1912 yılında yapılan seçimde Menteşe Mebusu seçilmiştir.C. Fakat kendisine isnat edilen suçların mürur-i zamana uğramasından dolayı. Adnan Bey. bu kaymakam görecektir.C.g. 372-377. bazı görevlilere hakaret etmek. Meclis‟e devam etmediğinden milletvekilliğinden 19. 260. Sivas Valiliği esnasında Meclis-i Umumî azalarına usulsüz görevler vermek. Dönem. Cumhuriyet.187 Adnan Bey‟in bu cevaplarından hükümetin. 1. C. SDN: 1144. 186 187 TBMM Z. konuyu araştırmakla kalmadıklarını. C. Mülkî idare amirleri çoğu zaman haklarındaki suçlamalarla değil başarılarıyla gündeme gelmişler.. s. Yuluğ.e. Ali Haydar Yuluğ.1930‟da istifa etmiş sayılan Ali Haydar Bey. 189 Bkz. 1923‟te İstanbul Valisi ve 1924‟te ise Ankara Belediye Başkanı olarak atanmıştır.. s. TBMM Z. Valilik görevlerini başarıyla ifa eden mülkî amirlerden birisi olmasına rağmen Ali Haydar Bey188 hakkında bile Sivas Valiliği esnasındaki bazı uygulamalarından dolayı şikâyetlerde bulunulmuştur. s. Sultanahmet‟in arka sokaklarında bir süre bakkallık yaparak geçimini temin etmiştir. Dönemde de İstanbul Milletvekili seçilen Haydar Beyin SCF‟ye kendi isteği ile katılması Mustafa Kemal‟in büyük tepkisine yol açmıştır. hükümet ya da bakanlıklar tarafından ödüllendirilmişlerdir. “Meclise Gitmeyen Bir Milletvekili Iskat Ediliyor”. Ali Haydar Bey.”186 22 Şubat 1921 tarihinde benzer bir şekilde Genç Mebusu Şeyh Fikri Efendi. Bkz.

2. İstanbul. İletişim Yayınları.g.195 Selanik. 167-168. 1. Yeni Türkiye Yayınları.193 II.. 358. Bursa ve Afyon‟da valilikler yapmış olan Zeynelabidin190 Özmen Bey.1935 Tarihli Kararı. 156-158. Osmanlı Tarihi (Birinci MeĢrutiyet ve Ġstibdat Devirleri 1876-1907). 195 Koca. C.196 Daha sonra Hüseyin Hilmi Paşa‟nın Dâhiliye Nazırı olmasıyla. s. SDN: 1323. Sivas. s. Bayur. Mudanya Kaymakamlığı Vekâleti esnasında.4. 8. 13. 158. 1. Ankara. a. Umumî Müfettiş olarak. s. 1963. s.6. Merkezi otoriteden beklenen bu bölgede yapılacak ıslahatları gerçekleştirmesiydi. İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 9098. Osmanlı siyasî/idarî zihniyetinin ve uygulamasının Cumhuriyet‟e devreden mirası olarak kabul edilebilir.4. Ankara. Kosova ve Manastır‟dan oluşan Vilayet-i Selase‟ye. Kısım. Türkiye Ġdâre Tarihi. Bu dava sonucunda “Zeynelabidin” olan ismi “Âbidin” olarak değiştirilmiştir. İstanbul.8. Baskı. Yüzyılın başında idarî düzenlemeler Makedonya sorunuyla tekrar gündeme gelmiş. Özmen. Antalya. Türk Ġnkılâbı Tarihi. 1987..192 Umumî Müfettişliklerin Osmanlı mülkî idaresinde önemli bir yeri vardır ve merkezi yönetime bağlı eyalet idare yapısı ile örtüşmektedir. İlber Ortaylı. Bkz. III. Mamuratülaziz. TTKY.1920 tarihinde Yunanlılar tarafından 101 sene hapse mahkûm edilmiş ve esir mübadelesi sonucunda 14. a. s. Kanun-ı Esasi‟ye uymadığı öne sürülen Umumî Müfettişlik uygulamasından 190 Zeynelabidin Bey. 37-50. Van. İstanbul. Yaveri Müşir Ahmet Şakir Paşa‟yı Vilayet-i Sitte‟ye (Erzurum. Baskı. Diyarbakır) ıslahat yapmak üzere umumî müfettiş olarak görevlendirmiştir.2. s. 2. 2002. 191 Zeynelabidin Bey‟in bu esareti.m.2.191 1. TODAİE Yayınları. Ankara. 1983. 37-172. 288-294. İlber Ortaylı. Eski livalar alınan kararla birer eyalet haline getirilmiştir. 196 Enver Ziya Karal. 192 Cemil Koçak. Bursa Vilayeti İdare Heyeti‟nin 106 Nolu Mazbatası‟ndan anlaşılmaktadır. Makedonya EĢkiyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi. Türkler. 193 Hüseyin Koca. Ankara. 1864 tarihli Vilâyet Nizamnâmesi merkezi otoritenin bu bölgelerdeki insiyatifini artırmaya yönelik bir çalışmadır. Ali Karaca. Umumî MüfettiĢlik Kanun Layihası Umumî Müfettişlikler. Hasan Tahsin Uzer. Tanzimat’tan Sonra Mahalli Ġdareler. “Türkiye Cumhuriyeti‟nde Tek Parti Dönemi Umûmî Müfettişlikler (Genel Valilikler.1923 tarihinde serbest bırakılmıştır. 17.Hatta bazen bu amirler hayatlarını bile hiçe sayarak bazı uygulamalarda bulunmuşlardır. Ankara. 1974. C. 1993. Abdülhamit. 357. s. Hüseyin Hilmi Paşa atanmıştır. düşman kuvvetleri hakkında Bursa vilayetine verdiği mühim raporlar dolayısıyla. Abidin Özmen. Bkz. 25. s. bölgede yabancıların kontrolünde bir müfettişlik kurulmuştur. 36 . s. s. 194 Yusuf Hikmet Bayur. C. adının Arapça harfi tarifle bir terkip olduğunu ve Türk diline yakışmadığını iddia ederek. Bkz. Ankara Asliye Mahkemesi‟nde dava açmıştır.e. TTKY. TODAİE Yayınları. Muş. Ankara Asliye Mahkemesinin 10. Anadolu Islâhatı ve Ahmet ġâkir PaĢa (1838-1899). Eren Yayıncılık.194 Osmanlı Devleti‟nde XX. 1979. Bitlis. SDN: 1323. Bitlis. 1927-1947). 2003. Umûmî MüfettiĢlikler (1927-1952).g.

Dönemde Ardahan. V. Karabekir. bu konuda bir kanun tasarısı hazırlanmasına rağmen..g. 201 Kararname ile ilgili bkz. Dönem de Erzurum Milletvekili seçilmiş. Dönem. 18. Zeki Sarıhan. Ġstiklâl Harbimiz. Tahsin Bey.g. Mikro Yayınları. Üçüncü Tertip. 12 Ağustos 1930‟da SCF‟ye girmiş fakat SCF‟nin kendisini feshetmesi üzerine CHP‟ye dönerek. 709-710. Tercüme-i Hal Kâğıdı.. 18. Baha Matbaası. Yayına Haz: Cemal Kutay. Ankara. Düstur.e. 199 1878‟de Selanik‟te doğan Hasan Tahsin Bey. (Açıklamalı Kronoloji.e. Mebusan Meclisi‟nde İzmir Milletvekili olan Tahsin Bey. KurtuluĢ SavaĢı Günlüğü. III.202 Umumî Müfettişliklerden. 1. C. 1-7 Şubat 1337. 1913‟te çıkarılan “Umumî Müfettişlik Geçici Kanunu” ve “Umumî Müfettişlikler Talimatnamesi” esas alınmıştır. 2. Meclis‟e sunulan bu teklifte umumî müfettişliklere çok önemli yetkilerin verilmesi planlanmıştır. II. daha sonra bu tasarı rafa kaldırılmıştır. Baskı İlavelerle. 40-41. 93. 1059-1060. (Umûmi Müfettişlikler‟den Olağanüstü Hâl Bölge Valiliği‟ne).200 28 Nisan 1920 tarihinde kurulan “Anadolu Olağanüstü Müfettişliği” ise İstanbul Hükümetinin aldığı 3 Kasım 1920 tarihli kararla lağvedilmiştir. Orhun vd. Bitlis vilayetleri ile Erzincan sancağında Vilayet-i Müstahlise Müfettiş-i Umumiliğini kurarak. Bkz. s. daha geniş bilgi için bkz.. Uzer bu görevi çok kısa bir süre yaptıktan sonra 23 Eylül 1919‟da Suriye Valiliğine atanmış. 359. Dönemde Konya Milletvekili seçilmiştir. TBMM‟den Sakarya Savaşı‟na: 23 Nisan 1920-22 Ağustos 1921). 513-525.e. s. Malta‟dan kaçarak Ankara‟ya gelmiş ve Meclis‟teki yerini almıştır. Hasan Tahsin Bey (Uzer).201 Kazım Karabekir Paşa. bir kurum olarak Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nda söz edilmiştir. daha sonra ise Üçüncü Umum Müfettişliği görevine getirilmiştir. s. 14-32. a. Doğu‟da kurulacak olan bir Umumî Müfettişlik teşkilatının başına atanmak istemiş. Ahmet Ağaoğlu. 269.g.. İstanbul 1969. Fethi Okyar.g. 1995. 3.g.198 İstanbul Hükümeti 1918‟de Erzurum. a. 203 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu hakkında daha geniş bilgi için bkz. Ceride-i Resmiye. Dönemde Erzurum. Mülkiye Mektebini bitirdikten sonra çeşitli yerlerde kaymakamlık. 37 .vazgeçilmiştir. Ġstiklâl Harbimiz.197 Fakat Birinci Dünya Savaşı öncesinde Ermeni sorunundan dolayı uygulama tekrar hayata geçirilerek. Birinci Kitap..203 Meclis 4 Ağustos 1921 tarihli oturumunda cepheden dönen bir heyetin hazırlamış olduğu Umumî Müfettişliklerin kurulmasıyla ilgili 12 maddelik bir kanun teklifini görüşmeye başlamıştır.m. C. a. a.e. yerine de müfettişliğe bir atama yapılmamıştır. a. TBMM Arşivi. III. Konya. 200 Hüseyin Koca. İstanbul 1980. Serbest Fırka Hatıraları. s. Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları. IV. s. s. başına 23 Ağustos 1918‟de Hasan Tahsin Uzer‟i199 atamıştır. mutasarrıflık ve valilik yapmıştır. Kili-Gözübüyük. Karabekir. 446. Van. Fakat ne var ki. s. Tönük. ŞDN: 229. 202 Koca. 196. s. s. 105-108.. 1988. İcra Vekilleri Heyeti tarafından hazırlanan 5 Ekim 1921 tarihli Müfettişi Umumilik Kanun Tasarısıyla ise şu altı mıntıka oluşturulmuştur: 197 198 Uzer. Üç Devirde Bir Adam. TTKY. s. s.

s.. Kerkük dâhil). Dönem. Meclis‟in demokratik eğilimini açıkça ortaya koymakla birlikte. 200-211. Tasarı üzerine Meclis‟te yaşanan tartışmalar. Burdur ve Teke vilayeti. Bitlis. Musul (Süleymaniye. 1. Zonguldak. Isparta. Niğde. TBMM Matbaası. Çorum. Kozan.Birinci Mıntıka: İstanbul. Altıncı Mıntıka: Diyarbakır (Siverek. Ankara 1958. Canik. Kanun tasarısıyla. Ankara 1958. 168-181. Karahisarışarki ve Gümüşhane vilayeti. Ankara. C. Tokat. Meclis 6 Ekim 1920‟de. Edirne (Kırıkkilise. Ġkinci Mıntıka: İzmir. Cebelibereket. Ertuğrul. Aksaray.2. Umumî Müfettişlere asayiş ve emniyeti sağlama. 24 Ekim 1922 tarihlerinde tekrar gelmiş. 57-61. Sinop. Dördüncü Mıntıka: Adana. Siirt. Karesi. Kars. Eskişehir.5. Malatya ve Urfa vilayeti. Dönem. Konya. Karahisarısahip. Hidemât-ı Vataniye Tertibinden Bağlanan MaaĢlar Yönetim alanında olağanüstü zor şartlar altında hizmet veren ve bu hizmetleri esnasında şehit düşen insanların ailelerine yaptıkları üstün hizmetlerinden dolayı vatanî hizmet aylığı bağlanması konusunda. Gelibolu. Tekirdağ dâhil) Kal‟ayı Sultaniye. Van (Hakkâri dâhil). Denizli. Amasya. şehit düşen Kızılca nahiyesi Müdürü Adil Efendi‟nin annesi. Bolu. İçel. Meclis‟in gündemine 20. Kayseri. s. Mamuretülaziz (Dersim dâhil). Kütahya.C. BeĢinci Mıntıka: Trabzon. TBMM Matbaası. Erzurum. 22. Yozgat ve Kırşehir vilayeti. Menteşe. Maraş ve Antep vilayeti. TBMM Z. Manisa. kanun ve nizamın hüsnü tatbikini sağlamak gibi görevler yüklenmiş. Muş. Bayezid. C. I. Erzincan. Çatalca. İzmit. taşra teşkilatı üzerinde sağlam bir denetim kurma çabasını da açıkça yansıtmaktadır. Mardin. oldukça fazla tartışma yaşanmış.4. Ardahan. valilerin inzibat ve asayiş hususunda doğrudan doğruya mıntıkasında bulundukları Müfettişi Umumilere bağlı oldukları ifade edilmiştir. 13. Üçüncü Mıntıka: Sivas. 38 .C. Artvin. fakat kanun tasarısı yasalaşmamıştır. Giresun. 14. I. Kangırı ve Kastamonu vilayeti. Aydın. Lazistan.204 Umumî Müfettişlik konusu. Meclis‟e verilen kanun tekliflerine ve kanun teklifleri üzerinde yapılan tartışmalara sıkça rastlamak mümkündür. 263-266. Ergani dâhil). Ordu. 219-228. hanımı 204 TBMM Z. merkezin. Hüdavendiğar. Genç..

C.211 1.”207 İzmit Mebusu Hamdi Namık Bey‟in Bozkır Hadisesi‟nde şehit edilen Kaymakam Demir Asaf Bey‟in ailesinin terfihine dair verdiği takriri 19 Mart 1921‟de kabul edilmiştir. Ankara 1960. İstanbul‟da Birinci Ordu Müfettişliği. s. 2648. Devre: 1.5. Dünya SavaĢı Sonrası Düzenli Ordunun Yeniden KuruluĢu Osmanlı Ordusu‟nun durumuna I. I. Baskı..206 Karahisarışarki Mebusu Ali Süruri Bey. I. 1983.C. İletişim Yay. 213 Mevlut Bozdemir. C. Baskı. s. 209 TBMM Z. s. s. s. s. İstanbul. Birinci Dünya SavaĢı ve Türkiye (1914-1918). Halûk Ülman. 115. Boğazlıyan Kaymakamı ulusal şehit Kemal Bey‟in ailesine vatanî hizmet aylığı bağlanması konusunda verilen kanun teklifi210. çok büyük kayıplar verdiğini ve Mondros Mütarekesi ile tamamen dağıtıldığını görmekteyiz.205 Eşkıya tarafından şehit edilen Akdağ Madeni Kaymakamı Tahir Bey‟in hanımı. Dünya Savaşı212 sonrasında baktığımızda. İstanbul.. 2004.208 Maraş Mebusu Tahsin Bey‟in Kuva-yı Milliye de görev alan ve şehit düşen Evkaf Memuru İbrahim Evliya Efendi‟nin ailesine maaş bağlanmasıyla ilgili verdiği kanun teklifi ise Heyet-i Vekileye havale edilmiştir.. I. Dönem. TBMM Kav. Dönem. I. onların ihtiyacına mahal bırakmamak Meclis-i Âlinizin en büyük vazifesidir. Konya‟da İkinci Ordu Müfettişliği ve Erzurum‟da Üçüncü Ordu 205 206 TBMM Z.5. İmge Kitabevi. Devre: 1. C. “Ordu-Siyaset İlişkisi”. artık tamamıyla anavatana çekilmiş.M. I. 4. BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 1. s. s. Dönem. I. ordu komutanlıkları lağvedilmiş. 10. I. Dünya SavaĢı’na Giden Yol ve SavaĢ. 211 TBMM Kav. s. C. C. Ankara. TBMM Kav.M.. semere-i hayatlarını. 5. 39 . 1. Kanun No: 25.M. nurudidelerini sefaletten kurtarmak. 292-294. 568. 207 TBMM Z.209 Kayseri Mebusu Ahmet Hilmi Bey tarafından. 9. 2002. 14 Ekim 1922‟de 271 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir. C. A. 7. Ankara 1944.213 Dolayısıyla Türk Ordusu.. CDTA.C.C. Devre. 208 TBMM Z. C. 3. Dönem. C... 104. 212 I. I. 404-408.1.ve çocuklarına hidemât-ı vataniye tertibinden ikişer yüz kuruş maaş tahsisine karar vermiştir. 23. iskeleti andıran bir konuma gelmiştir. kızı ve oğluna ise bin kuruş maaş tahsis edilmiştir. I. Dünya Savaşı hakkında daha geniş bilgi için bkz. TBMM Matbaası. Örgün Yayınevi. 27. şehit düşen yönetici ailelerine sahip çıkılması gerektiğini şu sözleriyle ifade etmiştir: “Böyle vatan kurbanlarının ailesini. Dönem.C. Pıerre Renouvın. 210 TBMM Z. Asaf Bey‟in hanımı ve iki çocuğuna hidemât-ı vataniye tertibinden bin kuruş maaş bağlanmıştır. Kolorduya bağlı 20 tümenle sınırlandırılmış. 2. C. TBMM Matbaası.. 1. 4. C. 319. 109. Ordu.. Bu en elzem bir kadirşinaslıktır.

1985. Serpil Sürmeli. İmge Kitabevi. s. Türkiye İş Bankası Yayınları. s. Tertip.217 Düzenli ordudan önce yararlanılan Kuva-yı Milliye müfrezelerini. Türk Ordusu için gerekli olan her türlü malzemenin 214 215 Selek. Dönem. I. 10. 220 Emirlerin içeriği hakkında bkz. Kuva-yı Milliyenin. Bunu saklamakta bir mana yok. ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için daha önce uygulanmış olan Tekâlif-i Harbiye Emirlerine benzer. MEB Yayınları.214 Esasen. “Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngilizlerin Eline Geçen Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Tutanakları”. disiplini daha ilk günden ele almaya çalışmıştır. Üçüncü Tertip. 244-245. Anadolu Ġhtilali. 229-232. 179. 1993. 218 Kuva-yı Milliye‟ye en ağır eleştirilerden birini Konya Mebusu Vehbi Bey yapmıştır. Dönem. I. C. S. fakat yeterli alt yapının oluşturulması zaman almıştır. s. s.. s. Sonyel. uygulamaya konulmuştur. hatta hükümete ayak bağı olmaya başladığı görülmüştür. İstanbul. Düstur. Açıksöz. Büyük Zaferin 50.216 23 Temmuz 1920 tarihine ise önemli bir adım atılarak.. s. Türk Devrimi ve Sonrası. 20-22. I. Ankara 1998. 87. 3. No: 7. (Temmuz 1981). s. daha az sayıda olmakla beraber sivil memuriyetten gelen Kuva-yı Milliye komutanlarına da rastlanılmıştır. a. kuruluşundan itibaren düzenli ordu kurma hedefini güttürmüş. Cemal Kutay. Müdafaa-i Milliye Teşkilatının kuruluşu ve amaçları bir bildiri ile ilan edilmiştir. Diğer kısmı da asker firarileri. TBMM Gizli Celse Zabıtları.. Taner Timur. daha sonradan Anadolu harekâtının hedeflerinden saptığı. C. 108. fiiliyattır bu meydandadır” demek suretiyle. bu dönemde düzenli çağdaş bir ordunun kurulması. düzenli orduya geçişin ilk sinyalleri olarak değerlendirilebilir. teçhizat ve ikmal olanakları açısından değerlendirildiğinde imkânsız gibi gözükmektedir. Kuvva-yı Milliye içinde amaçlarından sapanları eleştirmiştir. 72. 219 Akın. XLV. C. s. “Kuva-yı Milliye‟nin Müdafaa-i Milliye Teşkilatı‟na Rabtı Suretiyle Tevhidi Hakkında” bir kararname çıkararak. 10 Ağustos 1337 (1921). AAMY. 17.g. hükümetin teşkili sırasında çok büyük katkısı olmuşsa da. Yılına Armağan.. Millî Mücadele’ de Tekâlif-i Milliye Emirleri. II. Z. 1929. 40 . psikolojik. C.219 Ordunun yeniden yapılandırılması sırasında. İstanbul. 1972. Ankara. Kuvva-yı Milliye firarileri zaten silâhına güvenmiş eşkıya takımındandır. C. C. 1. “ Büyük Zaferin Yapısında Tekâlif-i Milliye”.218 Bazı Kuva-yı Milliyecilerin şahsi nüfuz ve itibarları için zararlı uygulamalardan çekinmemeleri TBMM Hükümetine. 255. TBMM Ordusunun kurulduğunu ilan etmesi. fakat çok daha kapsamlı Tekâlif-i Milliye Emirleri220 7-8 Ağustos 1921‟de yayınlanarak.e. s. Vekâletlerin kurulmasından sonra Müdafaa-i Milliye Vekili Fevzi Paşa‟nın çetecilik zihniyetinin kaldırılarak. Belleten. Hâkimiyet-i Milliye..Müfettişliği olmak üzere üç ordu müfettişliği meydana getirilmiştir. Ankara. 217 Salahi R. TBMM GC. s. 330. daha ziyade subaylar ve eşraf örgütlemiş. Vehbi Bey: “Bu firariler iki türlüdür: Bir kısmı Kuvva-yi Milliye firarileri. I. 216 Düstur. Bkz.215 Bu zorluklara rağmen Hükümet.. eski cepheyi geçtikten sonra şekavet ocağı demektir. Kuvva-yı Milliye deyince ve Karesi hududunu geçince eşkıya ocağı demektir… Ekseriyetle Kuvva-yı Milliye demek. 10 Ağustos 1337 (1921). 3.

225 Bu açığı gidermek için ordu içerisindeki rütbelerde yapılan atamalar. C. 10. 222 Tahsin Ünal. 356.223 Ayrıca asker sevkıyatı konusunda çıkarılan kanunla. iaşe ve bakım imkânları kısır.227 Zamanla ordunun yüksek komuta kademesinde bir takım sürtüşmelerde yaşanmaya başlamıştır. 2. TBMM Z..1. 7. III. S.Akçaşehir-İzmit-Ankara.18. 354. Üçüncü Tertip. Yıl: X. 140.5. 1976. 225 TBMM Z.taşınması için Anadolu da Dinar. I.2. Devre. 11.İnebolu-Ankara. s. 223 Cephane ve zahire nakliyatında kullanılacak menzil hatları şöyleydi: 1.C. Osmanlı Ordusu ile karşılaştırdığımızda son derece düşük bir sayıda yüksek rütbeli subaya sahip olan TBMM Ordusunun. 5.C. s. Doruk Dergisi. Bkz.Polatlı-Sarayönü. 9. Ankara. Dönem. 9. Sivas Mebusu Kara Vasıf Bey. “Milli Mücadele‟de Ekonomik Durum”. Askerî HiyerarĢinin Kurulması Millî Mücadeleyi yapan Türk Ordusu. a.224 1. TBMM G.. idealist bir yapıya sahipti. 1985. I.221 Bir de Kastamonu.Çorum-Yozgat-Yahşihan. yorgun fakat şerefli bir geçmişe sahip tecrübeli küçük bir ordu olarak nitelendirilebilir. 224 Düstur.e. Bu sürtüşmelerden birisi Malta dönüşü sonrası. C. Ordu Sayısı. 227 Akın. fakat askerî hiyerarşinin kurcalanmamasını istemiştir. 4.222 4 Haziran 1922‟de Hükümetin “Mükellefiyyet-i Nakliye-i Askeriye Kanunu” mucibince aldığı kararla. s. TKD. 8. 9Zonguldak-Devrek-Gerede.C. cephane ve zahire nakliyatı için kullanılacak güzergâhlar tespit edilmiştir. 971. ahalinin nakliyat vasıtalarından iki ay süreyle yararlanılmasına karar verilmiş.Koçhisar-Polatlı. “İstiklal Savaşı ve Batı Cephesi”. Sivas ve Yahşihan menzil bölge müfettişliklerinin kendisine bağlandığı “Ankara Sevkıyat ve Nakliyat Umum Müdürlüğü” teşkil edilmiştir. s. İsmet Paşa‟nın Cephe Komutanlığı altında çalışmak istemeyen Ali İhsan Paşa tarafından çıkarılmıştır. Dönem. yoksa azık bedellerinin yevmiye olarak verilmesi sağlamıştır. 2Samsun-Yahşihan.1/1621 43-11). Millî Mücadele‟nin genç askerî kadosu. subay kadrosu noksan. Dönem.Kayseri-KırşehirYahşihan. C. Ankara. 226 TBMM Gizli Celse Zabıtları. I. C. III. I. 6. 118. sevk edilen eratın güzergâhı üzerinde kıta varsa orada iaşe edilmesi. s. 3. s.. muhalif kanada mensup mebuslar tarafından eleştiri konusu yapılmıştır.. 100. Dönem. TİBY. Ali İhsan Paşa. s. Akşehir menzil müfettişlikleriyle. zaferi görmeden insanlara rütbe verilmesini eleştirmiş226. Emirdağ Hat Komutanlığı ve Batı Anadolu (Konya) Menzil Müfettişliği olarak dörtlü bir örgüt kurulmuştur. 26. C.g.Ereğli-Gerede-Yabanabad-Ankara. silah ve malzemece fakir. BCA. 41 . 10 ferik ve 5 birinci ferik‟e sahip olduğu görülmektedir. BKKK (030. 1921 yılında 36 liva. sayıca az. 129. Büyük Taarruz öncesi ordu komutanlığından el 221 İsmail Kayabalı -Cemender Arslanoğlu.Z. s. I. Mustafa Kemal Paşa ise maaşların kısılabileceğini.

235 Ayrıca yedek subay yetiştirmek 228 Ali İhsan Sabis.. 3. Hatta orduda istihdam edilen yedek subayların sayıca zaman içinde muvazzaf subaylara yaklaştığı bilinmektedir. C. TİBY. yerine “Tetkik Heyeti Amirlikleri” kurulmuştur.İstanbul‟dan kaçıp gelmeye başlayan subaylar değerlendirilmiş. 229 Mustafa Kemal Atatürk. Merkez Ordusu ve Birinci Ordu Kumandanı Sakallı Nurettin Paşa‟dır. İstanbul. Başkomutanlıkça Ankara İstiklal Mahkemesine sevk edilmişti. II. Dönem. Harp Hatıralarım. Ankara. 1990. Bilgi Yayınevi. İstanbul‟dan gelen bu insanların pek çoğunun salt maişet için. C. 234 TBMM Gizli Celse Zabıtları. Büyük Dönemeç: Sakarya Meydan Muhaberesi. Dönem. s.229 Yüksek komuta kademesini Osmanlı Ordusundan alan Anadolu. s. KurtuluĢ SavaĢı Ġstihbaratında Askerî Polis TeĢkilatı. İstanbul‟dan kaçıp gelen subaylar hemen orduya kabul edilmemişler. Mesut Aydın. bunların kabul edilmemesini Meclis‟ten talep etmiştir. 231 İç güvenliğin sağlanmasında. Genelkurmay Basımevi.. C.234 Subay kaynaklarında birisini de ihtiyat zabitleri (yedek subaylar) oluşturmaktaydı. s. sayıları 3500 kişiye ulaşan bu kişiler öncelikle İnebolu ve Ankara‟da oluşturulan Askerî Polis Teşkilatı‟nda231 güvenlik soruşturmasına tabi tutulmuşlardır. C. I. 504. s. 307. İsmet İnönü. Ankara. Dönem. 2006. Anadolu Ġhtilali. 1920 yılı Temmuzunda kurulmuş. Türk Savaş Belgeseli. 232 TBMM G. polis birimlerinin yanında görevleri bulunan A. s.Ankara‟da açılan talimgâhta subay yetiştirilmiştir. 1 Nisan 1921 tarihinde ise kaldırılarak. s.228 Bir başka krizi ortaya çıkaran kişi ise. 2004. 42 . I. s. Hatıralar. 230 Selek. Ankara. Hamit Pehlivanlı. 5. 1951. s.232 Sakarya Savaşı öncesinde İstanbul yeraltı örgütleri tarafından 1303 subay Anadolu‟ya geçirilmiştir. 265. “Milli Mücadele Döneminde Anadolu‟da Giriş ve Çıkışları Kontrol Altında Tutan Kuruluşlar”. I. AAMY. s. karınlarını şişirmek için geldiklerini. I. terhis edilmiş subaylar tekrar silâhaltına alınmış. C. 21-47. subay kadrosu açığını kapatmak için zor şartlarda çeşitli çarelere üretmiştir.çektirilerek.233 İstanbul‟dan geçişler konusunda bazı mebusların çok itinalı yaklaşım sergiledikleri görülmektedir. Z. Subay açığının kapatılması için başlıca üç yönteme başvurulmuştur:230 1. Ankara. Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi Paşa‟nın.P. 960. C. 235 TBMM G. Ankara. 1985. Nutuk (1919-1927). İsmet İnönü. Güneş Matbaası. Mustafa Kemal Paşa‟nın zaferde en az paya sahip olarak yorumladığı. 330. Z. II. 1992. 233 İbrahim Artuç. İhsan Paşa‟nın tavırlarından rahatsız olduğunu belirtmiştir. Millî Mücadele‟de 70-80 bin kişilik orduyu idare edecek. 791. III. Bugünkü Dille Yayına Haz: Zeynep Korkmaz. 2. Teşkilatı. 5.C. 179-182. AÜTĠTED. Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey. 112. s. 1985. Bkz.C.Anadolu da ki. S. I. 88. Haz: Sabahattin Selek.

10. s. İstanbul.. a. 43 .e. ikinci bir adım daha atılmıştır. Hatta bir polis memurundan (otuz beş lira) bir yüzbaşıya (yirmi sekiz lira) daha az maaş verilmiştir. 1 Teşrinisani 1336 tarihinde Mustafa Kemal Paşa‟nın da katılımıyla bir “İhtiyat Zabit Talimgâhı” açılmıştır..237 1. 362. TBMM Z. I. 254. C. ümera ve zabitan ile mensubin-i askeriye ye tam maaş ödenmesinin kararlaştırılması.238 TBMM.241 Bu uygulamalardan anlaşıldığı kadarıyla öncelikle cephedeki askerler rahatlatılmaya çalışılmıştır.. asıl maaşı ile işgal ettiği makamın maaşının arasındaki 236 237 Enver B. s. 238 Düstur. 359. 131. Dönem.236 Kurtuluş Savaşı‟ndan sonra kendilerine yapılan çağrıya rağmen İstanbul‟da kalarak. s.239 Bu alanda 113 sayılı “Ordu Maşatıyla Cephe Zamlarının Sureti Tesfiyesini Mübeyyin” Kanun çıkarılmak suretiyle. s. Akın. Millî Mücadeleye katılmayan ordu mensupları açığa alınmış. Bu heyet. İstanbul Kumandanlığı ve Merkez Kumandanlığında görev yapmalarına izin verilmiştir.1920‟de çıkarılarak uygulamaya konmuştur.240 Büyük Taarruz Savaşı‟ndan sonra ise cephede savaşan askerlerin ekonomik durumları tekrar gözden geçirilmiş ve 201 sayılı “Seferberlik ve Cephe Zammı Maaş Kanunu‟na Muaddil” Kanun çıkarılmıştır..C. C. 240 TBMM Z.C. 26. Dönem. s. C.e. I. Şapolyo. Bütçeye önemli bir yük getirmesine rağmen maaş çarpıklığını düzenleyen “Seferberlik ve Cephe Zammı Hakkında” Kanun. C.g. 24. mülkî bürokrasi ile askerî bürokrasi maaşlarını eşit hale getirebilmek için büyük çaba sarf etmiştir. 11 Mart 1922‟de çıkarılan 202 sayılı “Makam Maaş ve Makam Müteferrikası Hakkında Kanun” ile askerî personelin. s. Dönem. 12.3.g. sadece kadrosu Anadolu ordusunda bulunanların.. 86-114.amacıyla. 239 TBMM Z. 175-176. a. 118-124. 268. 1967. 283. 5. 241 Akın. askerî bürokrasi içerisinde kadro ve maaşları yeniden belirlemek için Müdafaa-i Milliye Bütçesini Tetkik Heyetini kurmuştur.C. I. Ordu Mensuplarıyla ilgili Yapılan Bazı Düzenlemeler Millî Mücadele‟nin başında subayların ekonomik durumlarının hiçte iç açıcı olmadığı görülmektedir.10. 146-147.5. İkinci Tertip. Mustafa Kemal PaĢa ve Milli Mücadele’nin Ġç Alemi. askerî personelin maaşları konusunda bazı düzenlemelerin yapılacağının adeta habercisi olmuştur. s. 29 Eylül 1920 tarihinde çıkarılan 123 numaralı Kararname ile açıkta bulunan erkân.

422. 12. Kansu. s. Tercüme-i Hal Kâğıdı. ifade etmiştir. ümera.. 3. Dönem. II. 44 . Mehmet Aldan. 12.farkın yarısı kadar ek ödeme alması. Çankaya. 107. İkinci Tertip. Ankara. 478479. s. zabitan ve memurini askeriyeye bir defaya mahsus olmak üzere bedelsiz birer kaput. Bazı yerlerde kaymakamlık ve mutasarrıflık görevlerinin akabinde 1919‟da Bitlis Valisi olmuştur. 243 1873‟te İstanbul‟da doğan Ahmet Mazhar Müfit Bey. 244 TBMM G. Üçüncü Tertip. 337. Dönem. Ankara. I.3. Ġz Bırakan Mülki Ġdare Amirleri. s. TBMM Arşivi.g. a. II-V‟inci dönemler arasında Denizli‟den. 247 TBMM Z. zaman zaman bazı zabitler tarafından kötü amaçlarla kullanılmıştır. 1959. TPT. maaş ikramiyesi ve rütbe yükseltmesi uygulaması askerî personelin motivasyonunu 242 Düstur. Mülkiye Mektebi‟ni bitirdikten sonra bir süre öğretmenlik yapmış ve 1895‟te “Edirne İl Maiyet Memuru” olarak idare mesleğine geçmiştir.1922 tarihinde çıkarılan 205 sayılı Kanunla247 ise küçük subayların durumları biraz daha düzeltilmiştir. Dönem. I.C. C. VI.g. Soyak.244 Bu istisnaî duruma rağmen her geçen gün subayların mali durumları düzelmeye başlamıştır. 99. C. C. İzmir‟in Yunanlılar tarafından işgali sırasında müteessir olan erkân.g. C.e.. Kendisine çektiğimiz telgraf gayet açık idi” sözleriyle. III. Damat Ferit Paşanın adamı sanarak güvenmemiştir. C.. Bu konuda Mazhar Müfit Bey243 ve Yakup Şevki Paşa. s. gönüllü efrada verilecek iaşe bedelinin beş yüz kuruşu geçemeyeceği ve jandarma kadrolarında gönüllülerin adedinin yüzde 40‟ı aşamayacağı tespit edilmiştir. s. 204-205. Bu güvensizliği Mustafa Kemal Paşa. a. askerî personelin sadece maaşlarıyla ilgilenmemiş aynı zamanda beslenmesi ve giydirilmesiyle ilgili faaliyetlerde de bulunmuştur. C. ve VII‟nci dönemde ise Çoruh‟tan milletvekili seçilmiştir. 18. TBMM Z. T. TBMM Matbaası. 1995.e.. TBMM‟ye Hakkâri Milletvekili olarak girmiştir.242 Meclis.Z. C.C. Bkz. Mebusan Meclisi‟nin kapatılmasından sonra ise Ankara‟ya gelerek. II. s. Ordu‟da yaralılık gösterenlerin takdirname ile taltif edilmelerinin yanı sıra. Ermeni tehciri suçundan dolayı tutuklanacağını anlayan Mazhar Bey.. C. 159-167. bir aydan fazla vekil koltuğunda oturana oturduğu koltuğun maaşının tamamının verilmesi diğer bir gelişmedir. III. İkinci Tertip.C. Çoker. Mazhar Bey. s. III. s. Dokuzuncu Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa‟nın kendilerine katılmaları doğrultusunda telgrafını almış. 245 Düstur.e. ama ilk etapta Paşayı.. 9. ŞDN: 194. a. 18. C.245 28 Nisan 1922‟de çıkarılan 222 numaralı Kararnameyle. 246 Düstur.246 14. I. s. bu insanların kendilerine verilen şeker ve buğdayı düşük ücretten sattıklarını iddia etmişlerdir. 461-462. İçişleri Bakanlığı Yayınları. Bitlis delegesi olarak Erzurum Kongresi‟ne katılan Mazhar Bey. s.C. C. 26. Mazhar Müfit Bey (Kansu). 761-762. birer takım elbise ve birer çift ayakkabı veyahut gayr-ı mamul malzemesi verileceği hükmü getirilmiştir. Daha önce çıkarılan “Tayın Kanunu” ne yazık ki. Dönem. I. s. Kurmay Başkanı Kazım (Dirlik) Bey‟e söylediği: “Bu vali galiba bizden değil yahut da bize güvenmiyor. 27 Haziran 1920 tarihinde Jandarma efradına verilmekte olan iaşe bedeli hakkında bir kararname çıkarılarak.

I. s. C. Dönem.C. Meclis‟in üç ay süreyle tam yetkisini istemiştir.Z.1921‟de Meclis‟in gizli oturumunda. 131-134. 18. C.256 248 249 TBMM Z. Dönem. C. askerî personelin maaşından kesilen yüzde yirmilik dilimden de vazgeçmiştir. 167-173. şehit olan zabitin ailesine maaşının yarısı kadarını ödemeyi. askerî personelin emekliliğinde uygulayacağı temel kuralları yeniden belirlemiştir. 253 “Askerî Tekaüt ve İstifa Kanunu‟nun 12. s. KütahyaEskişehir Savaşları sonrası durum oldukça kritik bir hal almış.250 Ayrıca çıkarılan “Emirber ve Seyis Neferleri Hakkında Kanun”251 ile seferberlikte kıtada bulunan askerî personelin şahsi binek hayvanlarının hükümet tarafından iaşesinin sağlanması. C. II. C. 45 . Dönem. Dönem. s. C. 756-766. s.” Bkz. II.255 Mustafa Kemal Paşa da önüne çıkan bu fırsatı çok iyi değerlendirmiş ve verdiği önergeyle. 251 TBMM Z. TBMM Z. I.C.C. I. s.. ayrıca birinci dereceden bir takdirname sahibi ise iki maaş nispetinde mükâfat vermeyi taahhüt etmiştir.C. II. I..249 Devlet.. I.C.. C. Karesi Mebusu Vehbi ve İzmir Mebusu Mahmut Esat Beyler bu kritik durumun aşılması için Başkomutanlık makamının oluşturulmasını talep etmişlerdi. 168-171. I. s. 12. 256 Mustafa Kemal Paşa verdiği önergede fikirlerini şöyle özetlemiştir: “Türkiye Büyük Millet Meclisinin haiz olduğu salahiyeti meşruayı fiilen istimal etmek şartıyla bu vazifeye deruhte ediyorum.. Dönem. kendisine önemli bir yük getirecek olmasına rağmen.. 395-399. 159. Dönem. Dönem. bir ayrıcalık olarak yorumlanabilir. s.8. s. Akın. 252 TBMM Z. 208-213. 250 TBMM G.e. Sinop Mebusu Rıza Nur.C.248 Sosyal güvenlik alanında çok önemli adımların daha tam olarak atılamadığı bu dönemde devlet. I.4. Maddesine Muaddil 123 sayılı Kanun” için bkz.Z. Müddeti ömrümde Hâkimiyet-i Milliyenin ve meşruiyetin en sadık bir hizmetkârı olduğumu nazarı millette bir defa daha teyit için bu salahiyetin üç ay gibi kısa bir müddetle takyid edilmesini ayrıca talep ederim.Z.254 Mersin Mebusu Selahaddin (Köseoğlu) Bey. 254 TBMM G. 157-162.. harbi idare edecek birinin temininden söz ederek. C. I.g.5.Z. s. 4. III. 18.oldukça artırmıştır.. TBMM G.C. 255 TBMM G. 366. BaĢkomutanlık Kanunu ve YaĢanan TartıĢmalar Yetkilerin kullanılış biçimi ile ilgili en temel tartışma konularından birisini de Başkomutanlık Kanunu‟nun çizdiği hukukî çerçeve oluşturmuştur. 9. Dönem.252 Emeklilik konusunda Osmanlıdan intikal eden “Askerî Tekaüt ve İstifa Kanunu” aynen korunmuş ve 17 Temmuz 1920 tarihinde Ankara Hükümeti.253 1.C. Mustafa Kemal Paşa‟yı işaret etmiştir. 164. a..

s. Kırşehir Mebusu Müfit (Kurutluoğlu) Efendi‟nin “Başkomutanlık Kanunu‟nun üç ay daha uzatılması” konusunda verdiği önerge ile Meclis‟in gündemine 31 Ekim 1921 tarihinde tekrar taşınmıştır. muhaliflerin giderek seslerini yükseltmeye başlayacaklarını ve giderek muhalefetin dozunu artıracaklarını 257 258 TBMM G. 169 kabul oyu ile 5. 259 TBMM G. s. a. s. 413.266 Kanunun oy çokluğu ile Meclis‟te kabul görmesi. 264 TBMM G.C. 261 TBMM G. C. Dönem. C... 169. fakat bunu üç ay süreliğine istediğini. I. II. böyle bir yetkinin gerçekten büyük bir sorumluluk gerektirdiğini.. Başkomutanlık Yasasına direnenlerin tasfiye süreciyle karşı karşıya kalan Enver Paşa taraftarları ya da taktik gereği bunlarla işbirliği yapan ılımlı milliyetçiler olduğu iddia edilmektedir. s. Başkomutanlık süresi. I.C. II. 1. I. 165-166.M.. uzatma teklifine destek vermiştir. 428-431. I. s. 46 . 207-208.. II. Dönem.265 Yaşanan tartışmaların ardından kanun teklifi. C. TBMM G. 265 Sonyel.262 Bu uzatma teklifine muhalif olan Hüseyin Avni Bey.C.263 Bolu Mebusu Tunalı Hilmi Bey ise: “Başkumandan Paşa görevine devam etsin ve sorumluluğunu idrak etmiş bulunsun. I.. I. C. Dönem. s. Yetkisine ait bir şey söylüyorsanız. Meclis‟in gizli oturumda yapılan oylama sonucunda. II.260 Muhaliflerin en büyük korkularının Meclis‟in Başkomutanın denetimi altına girmesi olduğu anlaşılmaktadır. hükümetin inisiyatif alması gerektiğini savunmuştur. 166.C. 260 TBMM Kav.Z. II. I.C. C. s.Z. C. onu tartışabiliriz. 12 ret ve 154 kabul oyu ile yasalaşmıştır.. I.Z.. 266. Dönem.. 421-422. Kanun No:144. C. I. Hüseyin Avni Bey.Z.C. C. aksi bir durumda Meclis‟in bu yetkiyi alabileceğini açıklamıştır. 3 çekimser.Z. Devre. 266 TBMM G. s. Dönem. 417.1921 tarihinde kanunlaşmıştır. “Başkumandanlığa Meclis-i Ali salahiyet vermiştir. 262 TBMM G.259 Yapılan tartışmalardan sonra önerge. II.258 Bu itirazlar üzerine Mustafa Kemal Paşa.C. 13 ret oyuna karşılık. 165.m. 169 kişinin katıldığı oturumda. uzatmayı gerektirecek şartların ortadan kalktığını.257 Yine muhaliflerden Sinop Mebusu Hakkı Hilmi (Ulukan) Bey ise TBMM‟nin yetkilerinin verilemeyeceğini belirtmiştir. Dönem. II. Dönem..Z. s. Dönem. Başladığı işi başarsın”264 sözleriyle. C. s.C.Muhalif kanattan Selahaddin Bey: “Başkumandanlık padişah hukukundandır. Yoksa hakkını vermiş değildir…”261 sözleriyle.. II. endişelerin yersiz olduğunu vurgulamıştır.g.Z. 263 TBMM G..Z.8. Vekil olsun” diyerek itiraz emiştir.

273 Devlet.. Milliyet Yayınları. I. Dönem. C.1922‟de çıkarılan 245 sayılı Kanunla ise süresiz hale getirilmiştir. I.269 Bu şikâyetler üzerine Mustafa Kemal Paşa Kanunla. 19. Osmanlı Hükümetinin borç yekûnu 252.274 Batılı devletlerin Osmanlı Devleti‟nden alacakları için kurdukları Düyun-u Umumiye. s. 5000‟in üzerinde devamlı personeli olan “Devlet içinde Devlet” denebilecek bir kuruluşa dönüşmüştür. 1970.g. I.270 6. I. bu borçlara teminat olarak ise bazı vergileri göstermiştir. 272 TBMM Z.g. s. İstanbul 1996.. 430-435. kısa zamanda 720 acenteliği. 274 Tevfik Çavdar..Z. C. Muhaliflerin amacının Mustafa Kemal Paşa‟nın yükselen gücünü kırmak ve yetkilerini sınırlandırmak olduğu açıkça anlaşılmaktadır. bir yandan kendi otoritesini Anadolu‟da egemen kılacak çalışmalar yaparken. TBMM Z. s. I.276 Mustafa Kemal Paşa.Z.ortaya koymaktadır. İstanbul. 675. 16. yasama yetkisinin tamamıyla devredilmediğini. Ankara‟ya geldiği vakit 1200 lirası kalmıştı. 269 TBMM G. TBMM G. Çorum Mebusu Ferit Bey ve 43 arkadaşı tarafından verilen önergenin267 kabulü ile 4 Şubat 1922‟de tekrar uzatılmıştır.. I.e. a. Dönem. 323.275 TBMM Hükümeti.C. 271 TBMM Z. 270 Akın.885 İngiliz lirasını ulaşmıştır. s. s. 276 Güneş. s. 273 Faruk Yılmaz.C. 94. Millî Mücadele BaĢlarken Sayılarla Vaziyet ve Manzara-i Umumiye. Dönem. III.6. 20. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER Osmanlı Devleti. s. 21. emirleri yayınlayabileceğini. C. 375.7. Birleşik Yayıncılık. Baskı.272 1. İstanbul 1971.. s. Başkomutanlık süresi. s. s.801..268 Muhalifler özellikle Başkomutanlık Kanunu‟ndan sonra Meclis‟in yeteri kadar denetim yetkisini yerine getiremediğinden şikâyet etmeye başlamışlardı. Dönem.169. C..C. s. 677. 177 kabul oyu ile Meclis‟ten bir kez daha geçmiş271. 292.46..5.e. a. 1854‟ten 1874 yılına kadar yirmi yıl gibi kısa bir sürede on beş dış borçlanma yapmış ve zamanla borçlarını ödeyemeyecek hale gelmiştir. C. II. Baha Matbaası. 519-522.C. Eğe de KurtuluĢ SavaĢı BaĢlarken. öbür yandan da Anadolu‟nun malî potansiyelini ulusal amaçlar doğrultusunda kullanmak üzere gerekli önlemleri almıştır. 275 Nurdoğan Taçalan. C. suiistimallerin Meclis tarafından soruşturulmasına da bir engelin olmadığını belirtmiştir. Para sıkıntısı Rıfat Hoca‟nın 267 268 TBMM G.1922‟de Başkomutanlık Yasası. 202-203. II. 47 . Devlet Borçlanması ve Osmanlıdan Cumhuriyete DıĢ Borçlar (Düyûn-u Umumiye).C.Z. Dönem. Başkomutanlığın emir yapamayacağını.C.

243. I. Divan-ı Muhasebat Kanun Tasarısı Osmanlı Devleti‟nde. s. Memur kadroları belli olmadığı gibi.388.284 Bütçe kanunu. a. 285 Çoker.018. XI. harcama kaleminde 63. bazı yerlerdekiler ise aylarca maaş alamamışlardır. 32. Temmuz 1995. 59. Dönem. C. gereksiz yerlerde çok miktarda memur çalıştırılmaktadır.m. Ankara 1982. Kayabalı-Arslanoğlu. Dönem. C. 616-617. I.354 lira.C. s. Atatürk Dönemi Maliye Politikası.g.6.620 lira yer almaktaydı. C. Kitap. tasarrufa önem verilmemekte. Erzincan Mebusu Emin Bey‟in “Erzincan ve havalisindeki memurların altı ay maaş alamadıklarına dair” verdiği takriri. 506-510. ekonomik durumun ne kadar kritik olduğu anlaşılmaktadır. a.1. Dolayısı ile memur maaşları düzgün ödenememiş. 538-539. gelir kaleminde ise 51. 283 TBMM Z. “1336 Senesi Muvazene-i Umumiye Kanununu” çıkarmıştır. Para bulmak. 28 Şubat 1921‟de tamamlayarak. 352-353. 296.280 Birinci TBMM Dönemine bakıldığında hükümetin harcamaları fazla olup. 285-286. “Tekâlif-i Milliye (Halka Borcu Kalmayan Devlet)”.. 282 TBMM Z. 8. I. 280 Cihan Duru-Kemal Turan-Abdurrahman Öngenoğlu. 1. bazı yerlerde memur ve subaylar maaşlarını düzgün alırken. Tisa Matbaacılık.g.279 Bu kritik durumu aşabilmek için vergilerin artırılması ya da yeni vergilerin konulmasıyla gelir artırıcı çalışmalar yapılmıştır.277 Meclis‟te bütçe görüşmeleri başladığı sıralarda sadece ordunun aylık gideri dört milyon Türk lirası. düzensizliklerde göze çarpmaktadır. 4. devlet tarafından sarf edilen paraların kontrolünü ve denetimini sağlayacak bir kuruluşa ihtiyaç duyulmasıyla. S. bu durumu açıkca ortaya koymaktadır. I.281 Meclis‟in 3 Mayıs 1920 tarihli içtimasında. 279 M.C. 284 TBMM Z. Mondros‟tan Cumhuriyete Malî ve Ekonomik Sorunlar.C. s. C. s. TPT. yıllık masrafıysa kırk sekiz milyon Türk lirası tutmaktaydı.285 1. s..282 Meclis. Divan-ı Muhasebat 277 278 Atay. Kanuna göre. 9 Eylül 1920‟de başladığı “beş aylık geçici bütçe çalışmalarını” 283. ancak 26 Şubat 1922‟de kabul edildiği için bir süre hizmetler avans ve ek ödenek kanunları ile yürütülmüştür... s.e. s. Akif Tural. s. 281 Güneş. C. Çankaya.tüccarlardan 6000 lira toplayarak kendisine vermesiyle kısmen aşılmıştır. küçücük sermaye ile kurulan devleti beslemek. 196. I. daima çetin bir mesele olmuştur. AAMD. Dönem. s. 48 .278 23 Nisan 1920-28 Şubat 1921 tarihleri arasında Meclis‟ten çıkartılan toplam 103 kanunun 62 tanesinin malî kanun olmasından.

kuruluş ve görevleri ise 1879 tarihli Nizamname ile tespit edilmiştir.”290 Bu ifadelerden anlaşıldığı kadarıyla sorun.286 1921 yılına gelindiğinde toplam 4 fasıl ve 74 maddeden meydana gelen “Divan-ı Muhasebatın Kuruluş ve Görevlerine Dair” bir kanun tasarısı hazırlanmıştı. Şimdi ben bunun lehinde veya aleyhinde bir şey söyleyemem. Tahrirat Kalemi.1/4. mal müdürlerinin atanma salahiyetinin Maliye Vekâletinde olmamasından kaynaklanmaktadır. 21 Şubat 1967‟de çıkarılan 832 sayılı “Sayıştay Kanunu” ile yürürlükten kaldırılmıştır.3. 5. şahıslardan kaynaklanan suiistimalleri ortadan kaldırmak. s. C. nihayet 16 Haziran 1934 tarihinde 2514 sayılı “Divan-ı Muhasebat Kanunu”288 çıkarılmıştır. s. s.11. Üçüncü Tertip. 289 Çoker. Çünkü kendim becayiş veya tahvil istemedim.1. Beni buraya istediler. Dedi ki. Maaşım orada 900 kuruş iken burada 1700 kuruş maaş verdiler. TPT. Maliye Vekili Bey dedi ki. Bu Kanun. Taşra teşkilatında ise bir üye ile iki mülâzım bulunmaktaydı.38. denetimi artırmak için elinden geleni yapmıştır.C. C. O vakit Meclis teklifi kabul etmeyip reddetti.18.6. sebebini bilemiyorum. BCA BKKK (30. 212-213. 247. TBMM üyeleri arasından seçilen bir başkan ile on üyeden oluşturulmuştur. Evet bu salahiyetin Maliye Vekâletine verilmesi için bir teklifte bulundum. Maliye Bürokrasisinde Yapılan Atamalar Üzerine TartıĢmalar Memur atamaları konusunda Meclis‟e taşınan şikâyetler arasında. Ben bundan memnun değilim. 22 Aralık 1921‟de 175 nolu “Münhasıran Gümrük Muamelatını Teftiş İçin Maliye Vekâletinde Dört Müfettişlik 286 287 Düstur. Çünkü bunlar vilayetlere aittir. 15.287 Divan-ı Muhasebat üzerinde 1923 ve 1932 yıllarında düzenlemeler yapılmış. 290 TBMM Z. 49 . „ben Ayaş Mal Müdürü idim. Aslında Meclis. C.. IV. Tetkik ve Eşya Tensik Kalemi ile Evrak ve Sicil Kalemi‟nden meydana gelmiştir.1921). 288 Düstur. 4 Kasım 1920‟de Yozgat Mebusu Süleyman Sırrı Bey. Tarih: 23. s. Birinci Tertip. Divan-ı Muhasebatın merkez teşkilatı. 2.289 1.2. Dönem. maliye bürokrasisindeki memur atamaları önemli bir yer teşkil etmekteydi. Ailem orada perişan kaldı‟… Bendenize bir istida verdi. Kanun tasarısıyla Divan-ı Muhasebat üyeleri. Dönem. 153. 1242. Ayaş Mal Müdürü‟nün usulsüz atanmasıyla ilgili olarak şunları söylemiştir: “Geçen gün bendeniz Meclis‟ten çıktıktan sonra bir efendi bendenizi yakaladı. Heyet-i Hesabiye. I. I. Bendeniz istidayı Maliye Vekili Bey‟e verdim. C.(Sayıştay) 1864 yılında kurulmuş.

187. s. Bu Kanunla. 197. yekûn olarak 2010 lira verilmiştir. gündeme getirdiği Gaziantep Ziraat Memuru Salih Efendi‟nin. her mahallede en büyük mülkî memurun başkanlığında askerlik şubesi reisi.. Maraş‟a tayin olması ve yerine yüzlerce harcırah verilerek Kastamonu Ziraat Mektebi Muallimlerinden Fazlı Efendi‟nin atanması293 konuları.. maliye müfettişliğine tayin edilmesi292. 154-155. 2. özellikle Maliye Vekâleti. Kayseri muhasebeciliğinden terfi ederek. a. Milliyet Matbaası. 15. İstanbul. Dönem. I. Meclis‟te sadece görevlilerin uygulamaları değil. TBMM Matbaası. C. ziraat fen memuru.6. I. 128. Heyet-i Teftişiye Müfettişlerine. 1. TBMM Z. TBMM Döneminde Ziraat Bankasına tarımsal alanda önemli sorumluluklar yüklenmeye çalışılmıştır.197. C. TBMM Matbaası. I. Nizamnameye göre. 171. Ankara 1960. s.C. Üçüncü Tertip.C. ziraat makinelerinin halka uzun vadeli kredilerle dağıtılmasını. C. Dönem. Ziraat Bankasının köylüyle 291 Düstur. uygulamaları en fazla tartışılan vekâletlerden birisi olmuştur. 27. Kayseri Muhasebecisi iken “eytam ve eramil ve sahipsiz neferat ailelerine verilmekte olan cüzü maaştan ve bandrol resminden” yirmi iki bin lira çalmakla suçlanan Cemal Bey‟in. 150-158. 56.e. tarımsal sorunları kendi aralarında görüşmeleri de karara bağlanmıştır. 292 TBMM Z.. Dönem. ihmalleri ve suiistimalleri akla getiren olaylardan bazılarıdır. Mükellefiyet-i Ziraiye Heyetinin Kurulması ve Ziraat Bankasının Tarımsal Faaliyetleri Tarım alanında önemli gelişmelerden birisi de “mükellefiyet-i ziraiye” Yasasına işlerlik kazandırmak için bir nizamname çıkarılmasıdır. s. Ayrıca bu heyetin haftada iki kez toplanıp. C. jandarma kumandanı ile ziraatçılar arasından heyetçe seçilen iki üyenin de katılımıyla birer “mükellefiyet-i ziraiye heyeti”nin oluşturulması istenmiştir. s. bu duruma güzel bir örnek teşkil etmektedir. 21.291 Bütün denetim çabalarına rağmen ihmallerin ve suiistimallerin önüne her zaman geçmek mümkün olmamıştır. Gaziantep Mebusu Ali Cenani Bey.C.. Bankanın doğrudan doğruya çiftçiler ve ziraatla ilgilenecek bir müessese haline getirilerek. 294 Güneş. 50 . s. Kanunun müzakeresi için bkz.3. 293 TBMM Z. yine Gaziantep Mebusu Yasin Bey‟in 29 Ocak 1923 tarihli oturumda. Ankara 1959. 1929.İhdası Hakkında” çıkarılan Kanun.g.294 I. Erzurum Mebusu Salih Efendi‟nin ortaya attığı ve Meclis‟in 29 Haziran 1922 tarihli oturumunda gündeme gelen. bazen de hükümetin uygulamaları tartışma konusu yapılmış. 309.

299 Boratav. s. Ziraat Bankası tarafından idaresine imkân tanımıştır. Mustafa Şeref.g. a. Yunus Nadi. Tunalı Hilmi.298 İstanbul‟daki ticaret erbabı kişilerce kurulan “Millî Türk Ticaret Birliği” de çok önemli bir amaç doğrultusunda faaliyetlerine başlamıştır. 1908‟de Mülkiye Mektebini bitirmiştir.e. a. Ayrıca Beşinci İsmet İnönü Hükümeti‟nde Nafıa Bakanlığı. C. ziraat alanında ilerlemenin sendikadan ve köy mekteplerinden geçeceğini çok iyi idrak ettiği için. 212-214. Türkiye Millî Ġthalat ve Ġhracat ġirketi ile Millî Türk Ticaret Birliğinin KuruluĢu 1920-1930 yılları arasında yabancı sermaye ile ortaklık yapan Türk anonim şirketlerinde Celal Bayar. Hilmi Uran. TBMM‟nin III‟üncü Dönemi için yapılan seçimlerde Adana‟dan milletvekili seçilmiştir. s. MeĢrutiyet. Saraçoğlu Kabinesi‟nde İçişleri Bakanlığı görevlerinde bulunmuştur. Celal Bayar Kabinesi‟nde Adalet Bakanlığı. 20. Türkiye’de Devletçilik. 1923 yılında Adana Valiliği görevine atanmıştır.. Mustafa Hilmi Uran..e. Dönem.g.C. III. TBMM Z. İstanbul. Dönem. C. 1174-1176. Bankanın bürokratik işlemlerinden dolayı çiftçi. V. Bkz. TİBY. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 297 1884‟te Bodrum‟da doğan Mustafa Hilmi Bey. 1925‟te “Milli İthalat ve İhracat Genel Müdürlüğü ve 1926‟da ise “CHP Adana Bölge Müfettişliği” görevlerinde bulunmuştur. TBMM Arşivi. 54 milletvekili. Çok Parti Hatıralarım (1908-1950). II. VI.. Tercüme-i Hal Kağıdı. Ankara. 298 Korkut Boratav. komisyonculuk yapan gayrimüslim ticaret erbabını devre dışı bırakmaktır. Hilmi Bey. Birliğin kurucularından Ahmet Hamdi Başar‟ın söylediğine göre amaç. 51 . bazı yüksek rütbeli subaylar ve yüksek memurlar bulunmaktaydı. I. Dönem. Dönemlerde de Adana‟dan (Seyhan) milletvekili seçilmeyi başarmıştır. Mustafa Hilmi Uran. Şükrü Kaya. SDN: 1246. 21. Konya 295 296 TBMM Z. Soysallıoğlu İsmail Suphi Beylerdir. IV.6.. C. Kılıç Ali ve İsmet Paşa gibi birçok tanıdık siyasi şahsiyetlerin varlığı dikkatleri çekmektedir. Batı sermayesi ile Türkiye arasında arabuluculuk. Savaş Yayınları. üç kez de TBMM Başkanvekilliği görevini yapmıştır. Hilmi Uran297. Yunus Nadi.295 Fakat ne yazık ki. 323-324. Bunlar arasında hemen ilk akla gelenler.beraber onun muavini gibi çalışması gerektiğini savunmuştur. 2008. 37 tüccar. Ali Çetinkaya. s. 19 Eylül 1922 tarihinde kurulan “Türkiye Millî İthalat ve İhracat Şirketi”nin kurucuları arasında. VII ve VIII. II.4. Kılıç Ali. I.C. CHP Genel Sekreterliği ve Genel Başkanvekilliği görevleri de yapan Hilmi Bey. günlerce han köşelerinde konaklamak zorunda kalmıştır. III. Hükümet.299 Millî bankaların kuruluşu bu kapsamdaki çalışmaları kolaylaştırmış ve 1911-1923 yılları arasında millî sermaye ile 19 banka faaliyete başlamıştır. Tek Parti. s. 12-13. OMM‟nin dağıtılmasından sonra TBMM‟nin davetine uyarak Ankara‟ya gelen Mustafa Hilmi Bey. Türkiye dâhilinde açılmış ve açılacak mıntıka ziraat mekteplerinin.296 1. ŞDN: 646. Çankaya. s. 22. Hükümetin Ziraat Bankasına çok büyük önem vermesine rağmen. 1982.

s. Ayrıca Kongreye BMM‟den 100 kadar mebusun delege olduğu da bilinmektedir. İzmir Mebusu Enver.g. bakanlığı aracılığıyla illere gönderdiği yazıyla. 1920‟de.5.302 Bir yandan vilayetlerde delege seçimleri yapılırken. Kongre. “sivil toplumun örgütlü bir biçim almış çıkarlarıyla. “…Türkiye‟yi lâyık olduğu yüksek seviyeye getirebilmek için iktisadiyatımıza çok önem vermeliyiz.6. Bilecik Mebusu Hamdi. 17 Şubat 1923‟te Atatürk tarafından açılmış. Ankara. s. 301 Korporatizm kavramı farklı şekillerde kullanılmıştır. kurumsallaşmış bir politika oluşturma biçimi” olarak tanımlanabilir. Türkiye’de Tek Partili Dönemde ÇalıĢma ĠliĢkileri (1920-1946). yabancı sermayenin 300 Öztin Akgüç. Tüccardan Ali İhsan Beyler bulunmaktaydılar. 1997. 1999. devletin karar alma yapılarını birbirine bağlayan bir çıkar ya da davranış temsil sistemi. iktisat olduğu açıkça görülür”304 sözleriyle iktisadın önemini vurgulamıştır. 93-94. Goloğlu Yayınları. Gündüz Ökçün. Türkiye Cumhuriyeti (1923). bir siyasal örgütlenme ilkesi olarak meslekî temsil ilkesinden hareketle. Ankara. Türkiye Bankalar Birliği Yayınları No: 71. s. 304 A. Gerçekten. İmge Kitabevi. Cumhuriyet Döneminde Bankacılık Alanında GeliĢmeler. Türkiye Ġktisat Kongresi (1923-Ġzmir) Haberler-Belgeler-Yorumlar. Bor Zürra ve Ticaret Bankası 1922‟de. s. İzmir‟de toplayacağı iktisat kongresinin program ve çalışma hazırlıklarını yapmak üzere bir “Heyet-i Faale” kurmuştur. Atatürk. 302 Boratav. 210. Posta ve Telgraf Genel Müdürü Sabri. 14-15.e. Bkz. s. korporatizm tartışmalarında kullanılan en önemli malzemelerden birisi olmuştur. İstanbul (Dersaadet) Küçük İstikraz Sandığı ise 1923‟te kurulmuştur. 1971. Ankara. diğer taraftan İktisat Vekâleti de. Ankara.301 İktisat Vekili Mahmut Esat Bey. En genel anlamıyla. Kongrenin açılışındaki. 1975. tekel sisteminin kaldırılması. Manisa Mebusu Necati ve Reşat. tamamen iktisat devrinden başka bir şey değildir. Zamanımız. a.303 İzmir İktisat Kongresi. Türk tarihi incelenirde yükseliş ve çöküş sebeplerinin. 303 Mahmut Goloğlu. şubat ortalarında İzmir‟de toplanması planlanan “iktisat kongresi” için hazırlıkların yapılmasını talep etmiştir. 52 . Bu heyette. kabul ettiği “Misak-ı İktisadî” çerçevesinde. özel bir model veya ideal-tip kurumsal düzenleme” ya da “Büyük çıkar örgütlerinin birbirleriyle ve devletle işbirliği yaptıkları. Konya Mebusları Vehbi ve Hacı Bekir. 127-128. Sermaye Piyasası Kurulu Yayını. Türkiye Ġktisat Kongresi (17 ġubat 1923-Ġzmir) Bazı araştırmacılar özellikle tek partili yıllarda uygulanan siyaset ve ona bağlı olarak ortaya çıkan çalışma ilişkilerini “korporatizm” kavramı çerçevesinde değerlendirilmeye çalışmışlardır.Türk Ticaret Bankası ve İktisat Türk A. İzmir İktisat Kongresi.Ş.. Ahmet Makal. Kongreye çağrılan 2000 temsilciden 1135‟i katılmıştır. Kongreye her kazadan 8 delegenin katılması öngörülmüştür.300 1. 139. No: 59. 11-12.

s. Bu yapının içerisinde nizamiye mahkemeleri diye bilinen mahkemelerin yanı sıra şer‟i mahkemeler de mevcuttu.18.28. s. 307 Akın. “İzmir İktisat Kongresi”. İstanbul. merkezi Sivas‟ta olan şer‟iyye.1/2.308 Hükümet. Bu milletvekillerden biri olan Yahya Galip Bey. 4. s.7. 190. 306 TBMM Z. s.. TBMM Z. 1983. I.memlekete zararlı olmayacak biçimde girmesi. (030. kurulması düşünülen “hâkimi münferit” teşkilatının hiçbir fayda 305 Kabul edilen Misak-ı İktisadî‟nin ayrıntıları için bkz..C.g. C. bir tahkikat makamı kurularak. 13.11. C. Gündüz Ökçün. Hukuk Alanındaki Bazı GeliĢmeler 1.1. ceza ve istida dairelerinden oluşan bir “Temyiz Mahkemesi”nin kuruluşunu sağlamıştır. 1064. Temyiz Mahkemesi Heyetinin TeĢkili ve Hâkimi Münferit TeĢkilâtı Millî Mücadele Dönemi‟nin adlî teşkilat yapısı diğer alanlarda olduğu gibi Osmanlı Devleti‟nden alınan bir kurumsal yapı idi.1.1920 tarihinde çıkarılan kanun vasıtasıyla ise sulh hâkimlerinin ve mahkemelerinin yetkileri genişletilmiştir.306 I. Dönem. 18. 334. 308 TBMM Z. Tasarıya göre. 97. s. fakat Meclis tek mahkemeye doğru gidilmesi anlamına gelecek bu süreci kuşku ile karşılamıştır. CDTA. hukuk. I.20. C. a. 9. Dönem..C. 309 BCA. Tarih: 18.e.1921).01.1. Dönem. istinaf hâkimliği kaldırılmakta. 2. 53 .. C. 152. I. kabotaj hakkının Türk gemilerine tanınması gibi kararları benimsemiştir. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 1. Meclis 7 Haziran 1920 tarihinde kabul ettiği 4 sayılı “Muvakkat Temyiz Heyeti Teşkiline Dair” Kanunla.C.7.1921 tarihinde mehâkim-i adliye teşkilatı alanında bir kanun tasarısı hazırlamıştır.1. adlî sistemimiz beş teftiş mıntıkasına ayrılmaktaydı. A. TBMM Döneminde Teşkilat-ı Mehakim Kanunu‟nun çıkarılmasının yanı sıra liva ve istinaf mahkemeleri de kurulmuştur.307 Bidayet mahkemelerinin baktığı davalara sulh hâkimleri tarafından bakılması ve böylece önemli ölçüde personelin tasarrufunun sağlanabileceği savunulmuş.7.1.305 1. 5. İletişim Yayınları.309 Hazırlanan bu tasarı bazı milletvekilleri tarafından eleştirilmiştir. adlî sistemimizin esasının “hâkimi münferit” teşkilatı oluşturmakta.

315 Süheyla Şenlen. C. kamu otoritesinin saygınlığının 310 311 TBMM Z. 8. Dönem. Ankara. 1. Ankara Yeni Cezaevi Matbaası.. bazı kayıt ve şartlar yerine getirilmek suretiyle memur muhakemesi umumî mahkemelere bırakılmıştır. 49.C.316 Memurların görevleri sebebiyle işledikleri suçlar nedeniyle doğrudan doğruya ceza kovuşturmasına tabi tutulmayarak. TBMM Kav. I. “Muhakemat” ve “Dâhiliye” daireleri olmak üzere üç daireye indirilmiştir. C. 144-150. Dönem. No: 3-4.312 5.. Dönem. s.1. mehâkimi iptidaiyeye bağlanması kararlaştırılmıştır. 1. istinaf mahkemelerinin. 149. TBMM Kav. 313 TBMM Z. s. 12. 312 TBMM Z. Böylece kamu görevlileri asılsız isnat ve iftiralardan korunmuş.315 4 Şubat 1913‟te çıkarılan “Memurin Muhakematı Hakkındaki Kanun-ı Muvakkat” ile hukuk birliğine gidiş süreci başlatılmıştır.M. TTKY. Enver Ziya Karal. s.M.1921 tarihinde ise Kayseri Mebusu Atıf Bey‟in “usulü muhakematı şeriye kararnamesinin sekizinci maddesine müzeyyel kanun teklifi” münasebetiyle şer‟i mahkemelerin yetkilerinin kısıtlanması doğrultusunda önemli bir adım atılmış ve çıkarılan kanunla iki mahkeme arasındaki görev dağılımının sınırları kesin olarak çizilmiştir. 236. s. Prof. kamu hizmetlerinin aksamadan yürütülebilmesi açısından çok önemlidir. 7. s. 314 Şûra-yı Devletin kuruluşu ve faaliyetleri hakkında detaylı bilgi için bkz.7. Ankara. Yılmaz Günal‟a Armağan. 15 Şubat 1872‟de neşredilen bir iradeyle “Tanzimat”.C. 54 . AÜSBFD. I. 1983.C. tüm kazalarda tatbiki için gayret sarf edildiği anlaşılmaktadır.314 1909 tarihli bir iradeyle ise “Mülkiye”. 316 Hakkı Kamil Beşe. 1943. “Tanzimat ve Maliye” ve “Nafıa ve Maarif” olmak üzere üç daire şeklinde yeniden düzenlenmiştir. Bu Kanunla.. Kanun No: 134. 406. Dr. 151-153. s. Memurlar Hakkında Muhakeme Usulleri. Devre: I.311 Adliye Vekili Celâleddin Arif Bey‟in açıklamalarından anlaşıldığı kadarıyla hâkimi münferit usulünün. C.2. VII. 175. s. s. C.9.. “Türkiye‟de İdari Yargının Doğuşu ve Tarihi Gelişimi”. C. I. idare mahkemeleri kaldırılmış. Osmanlı Tarihi (Islahat Fermanı Devri 1861-1876).. idarî makamlarca tahkikat yapılması hükmünün getirilmesi. C. C. ġûra-yı Devlet Üzerinde Yapılan Düzenlemeler ve Divan-ı Temyiz-i Askerînin Kurulması Türk idari yargısının atası sayılan Şûra-yı Devlet 1868‟de beş daire ile faaliyete başlamış.310 Eleştirilere rağmen 14 Temmuz 1921‟de çıkarılan Kanunla. Devre: I. 342.getirmeyeceğini ve eski sistemin devam edeceğini savunmuştur.313 1. 9.

74-75. hâkimler. C.323 54 yıl görev yapan Şûra-yı Devlet.C. Ceride-i Resmiye.M.4. 320 Düstur.. 15.g. 55 . a. Dönem.C. eski azanın tekrardan seçilebilmesi de alınan kararlar arasındaydı. s.g.. 11. 326 Akın.. s. memurlar ve idarenin işleyişi üzerinde özellikle durulduğu görülmektedir. 158.325 Mebuslar. 1927 yılında yeniden kuruluncaya kadar lağvedilmiştir. s.320 Kurulun. s. 1972. 10. Meclis‟i bu doğrultuda bir adım atmaya sevk etmiştir.e. 11 Temmuz 1337. Dönem. 2. s.g. Sevinç Matbaası.C... s. Dönem. C. 191-192. 129-135. 105-121. yapılan görüşmelerden sonra atama konusunda irade ve yetki hükümete bırakılmıştır. içerik ve işlev değişikliği yaşamıştır. s. a.317 1909‟a kadar Vükela (Bakanlar Kurulu) içinde ama bağımsız olarak yer alan Şura-yı Devlet 1913 yılından sonra ise Adliye Nezareti‟ne bağlanmıştır. 323 TBMM Z. Meclis. TODAĠE. 321 TBMM Z. 131 sayılı Kanun‟un 4‟üncü maddesinin 31. il özel idarelerinde birikmiş evraklara “TBMM Memurin Muhakematı Heyeti”nin bakmasını kararlaştırmıştır. Dönem. 157.. Ankara. a. No: 20. 205-208.e.e.e. 129-137. s. Şenlen. Üçüncü Tertip. Şûra-yı Devlet bir düzenleme yaparak. s. Kanun No: 131. İlk Hükümetin programında.. TBMM Kav. Akın. 90-91. 109-110.1923 tarihinde kaldırılmasıyla. I. Dönem. s. “Türkiye‟de Memur Güvenliği”. bu konuların çözümünü gerçekleştirmeye çalışmıştır.C. 1968. TBMM Z. 77. 11. TTK Basımevi. bu mahkemenin üyelerinin seçimi konusunda bir uzlaşma sağlayamamışlar.C.1922 tarihinde “Divan-ı Temyiz-i Askerî Teşkiline Dair” 237 sayılı Kanunu çıkararak. 325 TBMM Z. I. I. C. Şûra-yı Devlet Mülkiye Dairesine ait vazifenin Meclis içinden seçilen ve dokuz kişiden oluşan “Memurin Muhakematı Encümeni” ile on beş zattan meydana gelen “Memurin Muhakemat Heyeti” tarafından ifa edilmesi karara bağlanmıştır..324 Ülkede askerî memurların ve Divan-ı Harplerden gelen kararların temyizini gerçekleştirebilecek bir kuruluş mevcut değildi. I.321 Ayrıca.322 Şûra-yı Devlet..1. s. 146. s. 319 Cahit Tutum. C. C.326 Divan-ı Temyiz-i 317 318 Özdemir. C.318 Kurtuluş Savaşı liderlerinin ilk ele aldıkları konulardan biri de idare ve memur sorunu olmuştur. 324 Yüzyıl Boyunca DanıĢtay (1868-1968).zedelenmesi önlenmiştir. 27. a. 406. Ankara. 6 ayda bir TBMM tarafından yenilenmesi.319 Şûra-yı Devlet memurlarının vazifeleriyle ilgili 4 Temmuz 1921 tarihinde kabul edilen 131 nolu Kanunla.. I. Devre: I. ordunun ihtiyaçları için yapılan alımlar sırasındaki karşılaşılan ihmaller. 19. C. 322 TBMM Z. Bazı zabitan ve ümeranın karıştıkları yolsuzluklar.g. 1.

331 TBMM Z. C. s. Kanun. s.C. I. hem yargılamayı yapacak mahkemenin hem de mahallin amirlerine büyük sorumluluklar yüklemiştir.7. 1.. I. Dönem. adli zabıtanın ön soruşturma evrakını mahallin en büyük mülkî amirine hemen bildirmesini.. Bu tehlikeler doğal olarak yeniden birtakım düzenlemelerin yapılmasını gerektirmiştir. zabıt varakalarının her mahallin amirleri tarafından imzalanmak suretiyle idare meclislerince saklanması diğer kurallar arasındaydı. 6. 1. diğer iki üyesinin ise adlî kanattan seçilmesi konusunda uzlaşılmıştır. 329 Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz.. onun da savcıya 24 saat geçmeden evrakı teslim etmesini ve yargılamanın 20 günden fazla sürmemesini öngörmektedir. 56 . Ankara. Üçüncü Tertip.327 1. 4-5.329 Bu Kanun. Başlangıçta üç olan üye sayısı daha sonra dörde çıkarılmıştır. TBMM‟ni otoritesinin sarsılmasına neden olmuştur. 20. I. 1. Düstur. C.. 132. I. 333 Bu sayının tespiti 18 Eylül 1920 tarihinde “İstiklâl Mahkemeleri‟nin Teşkili Hakkındaki” 45 sayılı Heyet-i Umumiye kararıyla gerçekleşmiştir. I. 1.3. bidayet mahkemelerinin verdiği kararı dilerse tasdik edeceğini dilerse affedebileceğini açıklamasından. s. 330 Düstur. TBMM Z. s.Askerî‟nin başkan ve iki üyesinin askerî kanattan. s. bu teklif kabul 327 328 TBMM Z. Üçüncü Tertip. 40-44.C.331 İşlenen suçlara karşı önce 14 yerde İstiklal Mahkemeleri‟nin kurulması düşünülmüş332. Bkz. C. s. 1959. Dönem. C. Dönem.. TBMM‟nin içinden seçilen parlamenterlerdi. 334 TBMM Z. Bu amaçla. Dönem. s. 63. s. 68-160. Dönem. 1. TBMM Z.334 Tunalı Hilmi Bey.C. Ayrıca davaların süratle sonuçlandırılarak tasdik makamı olan BMM‟ye gönderilmesi. Meclis‟in fevkalade bir yetkisinin olduğu anlaşılmaktadır. daha sonra bu sayı sekize indirilmiştir. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Ġstiklal Mahkemeleri Anadolu‟nun dört bir yanında çıkan isyanlar. 97. 332 Aybars. C.333 İstiklâl Mahkemeleri‟nde görev yapanlar. mahkemenin görev mahallindeki yargıçlardan yararlanması teklifini getirse de.C. TBMM Matbaası.1.C. 79. Ankara Hükümetinin otoritesini kabul ettirme çabası olarak yorumlanabilir. Ġstiklâl Mahkemeleri. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ile yargılama sürecinde hızı artırmak için. Karahisarısahip Mebusu Mehmet Şükrü Bey‟in verdiği kanun teklifi328 ile 29 Nisan 1920‟de 2 nolu “Hıyanet-i Vataniye Kanunu” kabul edilmiştir.330 Meclis‟in. asker kaçaklarının ve düşmanla işbirliği yapanların artması. C. Kanuna göre yetkili mahkemeler Bidayet Ceza Mahkemeleridir. C. 65.

Samsun ve Yozgat‟ta İstiklal Mahkemeleri kurulmuş. C. I. Ġstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 57 . s. 340 Düstur. Ağaç Yayıncılık. Bu konu ile ilgili olarak Meclis görüşmeleri için bkz.. Tarık Zafer Tunaya. TBMM Z.C. 1201-1209. TBMM Z.4. Üzerinde bazı değişiklikler yapılan bu tasarı Türkiye‟nin ilk anayasası olma özelliğini taşıyan “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”nu oluşturmuştur. s. 341 TBMM Z. s. 27. Dönem. Dönem.1. C. C. s. sosyal ve idari yönden düzenlemeleri öngören program temel teşkil etmiştir. Ayrıntılı bir şekilde düzenlenmeyen bu anayasa. Aslan. Konya.görmemiştir. 1.340 İstiklal Mahkemelerinin faaliyetleri 15 Nisan 1923‟te alınan bir kararla.7. idari alanda.C.341 1. vilayet. s. C. 8.337 Fakat bir müddet sonra Orta Anadolu‟da ayaklanma ve adi suçların artmasıyla Kastamonu. a. Dönem İstiklal Mahkemelerinin görevlerine Ankara İstiklal Mahkemesi hariç. C.. 33-67. s. 1993. İstanbul.Z.m. Dönem. 108-110. 269. 78-108. I. I.C. Üçüncü Tertip. I. s. s. 337 Ahmet Turan Alkan. I. 23 madde ve bir de Madde-i Münferide‟den oluşmuştur.. I. Dönem.C. TBMM Dönemi‟ne kadar durdurulmuştur. 20 Ocak 1921‟de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nu kabul etmiştir. TeĢkilat-ı Esasiye Kanunu I. TBMM Z.. 35-50. TBMM Z. rejim mahkemelerinin otoritesini başka mahkemelerle paylaşmak istememesinden kaynaklanmıştır. Dönem. C. 339 TBMM G. nahiye ve 335 336 TBMM Z. 153-154..335 Teklifin reddetmesi büyük bir ihtimalle. 1956.C. II.. XXII/3-4.g. 22. 11. 182. s. 17 Şubat 1921 tarihinde son verilmiş336. 342 Atatürk‟ün verdiği teklifin tam metni için bkz. C..C. C.C. kaza.338 Ayrıca aşiretleri kontrol altına almak amacıyla Elcezire Cephesi‟nde de bir İstiklal Mahkemesi kurulmuştur. 37-38. 6. 1921 Anayasası. İnönü Savaşı sonrasında ortaya çıkan olumlu havadan yararlanmak isteyen TBMM. 80. Dönem. 338 TBMM Z. Ankara İstiklal Mahkemesi dışındaki mahkemelerde görev yapan mebuslar Meclis‟e davet edilmiştir. 29. 232-234. 30-32. I. III. s.. s. 357-358. Bu anayasanın oluşmasına Mustafa Kemal Paşa‟nın 24 Nisan 1920‟de Meclis‟e verdiği siyasi. C. I. Dönem.C. Dönem.339 İstiklal Mahkemelerinin işleyiş ve düzenini sağlamak için 31 Temmuz 1922‟de çıkarılan 249 sayılı “İstiklal Mehakimi Kanunu” ile idam hükümlerine Meclis‟in tasdiki zorunlu hale getirilmiştir. Ġstiklâl Mahkemeleri.342 İcra Vekiller Heyeti‟nin hazırlamış olduğu “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu Layihası” ise 18 Eylül 1920 tarihinde Meclis‟te görüşülmeye başlamıştır.. s. Ankara‟daki ile birlikte mahkemelerin sayı beşe çıkmıştır. 3. I. “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti‟nin Kuruluşu ve Siyasi Karekteri”. C.

105-108. III. s. Anayasanın bir diğer özelliği de. Sosyal Alandaki Bazı GeliĢmeler 1. Yapı Kredi Yayınları. s. 196-199. 58 . 347 Bülent Tanör. s. s. 1921 Anayasası. KiliGözübüyük.347 Bu anayasa. çağın icaplarına göre zaman zaman düzenlemelere tabi tutulmuş ve özellikle 1923 yılında Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nun bazı maddeleri tadil edilmiştir.1. 410. Mayıs 2007. 3. 38. Karpat. s. kişi hak ve özgürlükleri ile yargılama gibi temel anayasa konularını düzenlememiştir. Üçüncü Tertip.g. Atatürk Yolu Dergisi. 1992. 5. 345 Şeref Gözübüyük. Muhacir ve Mülteciler Sorununa Çözüm ArayıĢları Dâhiliye Vekâletine bağlı olarak faaliyet gösteren “Muhacirin Müdüriyeti Umumiyesi”nin “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti”ne bağlanması teklifi. 346 Temuçin Faik Ertan. devlet konusundaki devrimci değişimi. S.2. 158.C. daha sonraki anayasaları da etkilemiştir. Buna rağmen 1921 Anayasası. Ankara. AAMD.. Ankara.349 Daha sonra belediyelerin bu sorunların üstesinden gelememesi ve bu konuda çeşitli yolsuzluk 343 Düstur. Üçüncü Tertip.. İstanbul Matbaası. 1. s. 3 Ağustos 1920 tarihinde alınan bir kararla reddolunmuştur.7. s.346 Bir geçiş döneminin temel ihtiyaçları için hazırlanan kısa bir anaysa olmasına karşın Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. 349 TBMM Z.umumî müfettişliklerle ilgili bir takım düzenlemeler de getirmiştir. 1998. 276-279.7. 8. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. s.345 Gerçek bir anayasa sistematiğinden yoksun olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. 20 Ocak 1921‟den 1 Kasım 1922‟ye (Saltanatın Kaldırılmasına) kadar geçen süre çift anayasalı bir dönemdir. I. C. Düstur. C. “Atatürk ve Meclis”. C. Dönem. 253. Anayasa Hukuku. Sadi Irmak. Mart 1987. 87-97. S. egemenlik anlayışı. 1967.344 1921 Anayasası halkın yönetime katılmasına önem vermiştir. Türk Demokrasi Tarihi. “Türkiye Cumhuriyeti Anayasalarında Laiklik”. 348 1921 Anayasasında yapılan düzenlemeler için bkz. s. C. İstanbul. Ergun Özbudun. 121-122.343 Anayasa Millet Meclisi‟nin yetkilerini sıralamış ve seçimlerin iki yılda bir yapılması hükmünü getirmiştir. Bu dönemde 1876 Anayasasının 1921 Anayasası ile çelişmeyen hükümleri de Ankara için geçerli sayılmıştır.e. 344 Kemal H. 23 Nisan 1920‟de açılan TBMM‟nin (yeni Türkiye Devleti‟nin) kuruluşunu tescil eden en önemli devrim yasalarından birisi olarak değerlendirilebilir.348 1.2. 39. İstanbul. 10. 1921 Anayasası hakkında daha geniş bilgi için bkz. 2000. a. yargıdan söz etmemesi ve saltanat ve hilafet sorununu bir çözüme kavuşturamamasıdır. Turhan Kitabevi. iktidarın düzenlenişi açısından getirdiği “kuvvetler birliği” ve “meclis hükümeti” sistemi ile Cumhuriyet Anayasacılığı açısından uzun süre kalıcı hatta silinmez izler bırakmış. C.

354 Güneş. 356 Düstur. 2. s. Müdafaa-i Milliye Vekâleti‟nin onayıyla askerî baytarların sivil alanda da kullanılması. muhacir ve mültecilerin sorunlarının halledilmesi için her liva veya vilayet merkezlerinde birer komisyon kurulmasını sağlamıştır. I. 157.000‟e ulaşmıştır. bu eğitim kuruluşlarındaki yetim sayısı zamanla 10. 75-76. 59 . 339. Dönem.g. Havali-i Şarkiye muhacirleri için hazırlanan kanun tasarısı üzerine tartışmalar için bkz. s. s.e. Düstur. Konya‟dan İzmir‟e göç etmek isteyen insanlara polis dahi engel olamamıştır. 27 Nisan 1337 (1921). köylerine gönderdiği muhacirlerin her türlü ihtiyacını sağlamış. sosyal alandaki önemli adımlardan birisini de eytam ve eramil (yetimler ve dullar) konusunda atmıştır. 163. Üçüncü Tertip. 343. a. 3. 341-343. a. s. 28.e. 28 Nisan 1337. 355 Güneş. 353 Hâkimiyet-i Milliye. C.g.2.350 Hükümet.354 1. 1961. 2. TBMM Z.iddialarının ortaya atılması üzerine Muhacirin Müdüriyeti Umumiyesi. 357 Düstur. İstanbul‟dan gelen memurlara çok sıcak bakmazken. C. 356 11 Aralık 1920 tarihinde çeşitli afetlerden dolayı zarara uğrayan üretici köylüye tohumluk ve çift hayvanı verilmesi için bölgelerin en büyük mülkî amirinin başkanlığında çeşitli komisyonlar kurulması357.355 Heyet-i Umumiye. 252-279.352 Hakimiyet-i Milliye gazetesinde 27-28 Nisan 1921 tarihlerinde çıkan haberlere baktığımızda doğu vilayetlerimizin bazı mebuslarının. 352 Düstur. bu kapsamda yapılan çalışmalardan sedece 350 351 Güneş. Meclis’in Sosyal ve Sağlık Alanındaki Faaliyetleri I..353 Hükümet.. eytam ve eramil maaşlarının devamını tasdik etmesi. Üçüncü Tertip. Anasız babasız çocukların eğitimine büyük önem verilerek “darüleytamlar” kurulmuş. a. s. s.e.C. C. Savaşın yıkıcı etkilerinden sonra Batı bölgelerimize çok fazla göç başlamış. 2.g. sosyal konularda Meclis‟in hassasiyetini göstermektedir. C. 2. Vilayet-i Şarkiye muhacirlerini memleketlerine göndermek için bir teşebbüste bulunduklarına rastlanmaktadır.7. s. Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti‟ne bağlanmıştır. Ankara.. Dönem TBMM. s. 74.2. 1. hatta onlara ev yapımında kullanılmak üzere ucuz kereste bile temin etmiştir. s. C.. Üçüncü Tertip. s.351 Yüz kişiden fazla bir muhacir kafilesinin sevk ve idaresi esnasında gerekiyorsa sağlık araç ve gereci ile sağlık memuru görevlendirme yetkisi bu komisyonlara bırakılmıştır. Üçüncü Tertip. TBMM Matbaası.

Abdülhamit Devrine gelindiğinde ise eğitim alanında hatırı sayılır çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. 363 Mustafa Ergün.8...358 Buna rağmen memleket sıhhiye memurlarının eline kalmış. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM FAALĠYETLERĠ 1.e. Ankara. T. C. 60 .361 II. 241. Dağlı-Aktürk. Türk Eğitim Tarihi (BaĢlangıçtan 1999’a). s. 1999. Muallim mekteplerinin ıslahı. s. 361 Yahya Akyüz. C. Birinci TBMM Döneminde Maarif Vekâleti Merkez Örgütü Osmanlı Devleti‟nin ilk devirlerinde devlet maarifçiliği olmayıp. Ocak Yayınları. s. 4 genel müdürlük. 15. 244. 1931. Meşrutiyet. Öztürk. İstanbul. Dönem.C.360 Tanzimat Devrinde Mekatib-i Rüşdiye Nezaretinin kurulması. 3 müfettişlik bir de program komisyonundan oluşan bir yapıya getirilmiştir. medrese ve ulemanın nüfuzundan uzak bir eğitimin gerçekleştirilmesi yolunda atılan önemli bir adım olmuştur. 3-4. TBMM Z.C. Hükümetin programında mevcut okulların iyi bir biçimde idare edileceği belirtilmiş olmasına rağmen. 7.359 Osmanlı Devleti‟nde sivil ve modern eğitimin temelleri II. Hükümetleri. 2. İstanbul. Atatürk Devri Türk Eğitimi. 1838 yılında “Meclis-i Umur-ı Nafıa”nın kurulması.364 Maarif Vekilinin deyimi ile “mektep lağvı 358 359 TBMM Z. Ankara.C.bazılarıdır. s.1. muhtelif vakıflarla idare edilen medreseler ve müderrisler vardı. 1997.362 TBMM açıldıktan sonra kurulan ilk vekâletler arasında Maarif Vekâleti de yerini almıştı. Devlet Matbaası. 362 Tarih-IV. Tarih-IV (Türkiye Cumhuriyeti). 360 Bayram Kodaman. Baskı. liseler teşkilatı ve İstanbul Darülfünununun fakülte esasına göre yeniden teşkili. 364 İcra Vekiller Heyeti‟nin programı için bkz. 1. 1.8.363 Teşkilatlanma alanında atılan adımlarla Ankara‟daki Maarif Vekâleti. I. Mahmut Döneminde atılmaya başlanmıştır. Maarif Vekâletinin merkez örgütü 1920 yılında İlk Tedrisat Müdürlüğü ile Orta Tedrisat Müdürlüğü ve Telif Tercüme Heyetinden oluşan basit bir yapıya sahiptir. imkânlar dâhilinde doktorlar ordudan terhis edilebilmiştir. s. Dönem. birçok nedenlerden dolayı sık sık okullar kapatılmak zorunda kalınmıştır. I. 169-171. Alfa Yayınları. 3-5. 1991. 241-242. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Osmanlı maarifinde eskiye oranla önemli bir inkişaf uyandırmıştır. Baskı. 15. 192.g. eğitim alanında önemli bir adım atılamamıştır. a. Bab-ı Âli bürokrasisine memur yetiştirecek olan Mekteb-i Maarif-i Adliye ve Mekteb-i Ulum-ı Edebiyenin açılması ve Maarif Nezaretinin kurulmasına rağmen. s.. s. beynelmilel fikir cereyanlarına serbest kapı açılması bu devirde başlamıştır. s. TTKY. 29. s.

8. idadi muallimleri gönderse. 281. maarif müdürü. s.367 1. eğitim ve öğretimin baştanbaşa sahipsiz kaldığını şu sözleriyle ortaya koymuştur: “…Memleketin bütün aksamında mektepler kovulmuş ve yerine başka müessesat girmiştir. Muş Mebusu Hacı Ahmet Hamdi Bey ile arkadaşlarının 4 Mart 1921‟de verdikleri “Bitlis. niçin Maarif Müdürü gönderdin? Bendeniz diyorum ki. Bu eleştiriler üzerine Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey. Genç ve Muş Livalarında mektep olmadığı halde maarif müdürü tayin edildiğine dair istizah takriri” eğitim alanında çarpık uygulamaların olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. s. 167-168.hastalığı” ortalığı kaplamıştır. yeni teşekkül eden livalara maarif müdürü gönderilme teşebbüsünün Dâhiliye Vekâleti‟nin fikirleri doğrultusunda uygulandığını belirtmiştir. mektebi olmadığı için Maarif Müdürü gönderdim.C. C. merkezi örgüt içerisinde ilmi ve idari bölümlere yer verilmiştir.. idadi muallimine maarif müdürü vazifesini fahriyen tevdi etse daha iyi olmaz mı idi? Hem bir mektep sahibi olurduk. oturduğu binayı gayri kâfi görmüş ise.2. a. Hükümetin şerefi ve şahsi şerefi nokta-i nazarından. 10 Şubat 1921 tarihinde yaptığı konuşmasında mekteplerin. herhangi bir yerde bir mutasarrıf. I.. 367 Ergün. TBMM Z. Dönem. maarif müdürü tayiniyle uğraşmasını sert bir biçimde eleştirmişlerdi.g.. ilk hareket olmak üzere bir Darülmuallimin veya bir Sultaniyi kapı dışarı atmış ve içeriye girmiştir. “… Vekâlet. Herhangi bir yerde bir vali.e. maarif ketebesi tayin ve izam edeceğine idadi müdürü. Maarif müdürü uygulamasının gerekçesini ise şu sözleriyle ortaya koymuştur: “…Arkadaşlar.365 Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey. Maarif Müdürü Ataması ve Öğretmenlerin Sorunları Bazı mebuslar Maarif Vekâleti‟nin kendi seçim bölgelerine okul açarak öğretmen gönderme işiyle uğraşması gerekirken. s.8. Niçin mühendis gönderdiniz? Sualine 365 366 Güneş. 29.e. a.”366 Maarif Vekâletinin merkez örgütü 1923 yılına gelindiğinde ise Fransa ve İspanya merkezi eğitim örgütünden faydalanmak suretiyle yeniden yapılandırılmış. hem de maarif idaresi teşekkül etmiş denilebilirdi…” demek suretiyle Maarif Vekâletine bir çözüm önerisi getirmiştir. İstizah takriri görüşmeleri sırasında söz alan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey.g. 61 . mebusu muhterem buyuruyorlar ki: Mektebi yoktur.

s. Dönem.. yol yapılsın. s. C. 12. s.e. 21. 314-315. 373 Düstur. İkinci Tertip.371 Mustafa Kemal Paşa. 62 . Tarihi GeliĢmeler Ġçinde Türkiye’nin Sorunları Sempozyumu. 4. çok çeşitli görevlerin kendilerinden beklenmesi bir çelişki olarak karşımıza çıkmaktadır. 4 Ekim 1920‟de Antalya Mebusu Hamdullah Suphi Bey‟in. kongrelerle geliştirilmiş.9. C. C. yolları o mu yapsın?”368 Muallimlerin ekonomik olarak sıkıntılarla boğuşmalarına rağmen. daha sonra ise 10 368 369 TBMM Z. 1964. ulusal çıkarlardan ödün vermeyen.1. 355. IV. bağımsız bir devlet olarak haklarımızın her ne pahasına mal olursa olsun korunacağından söz etmiştir.370 Mustafa Kemal‟in ilk amacı ülkenin düşman işgalinden kurtarılması ve millî hudutlar içinde kendi kaderine hâkim bir Türk devletinin kurulmasıydı.372 1. TBMM’nin Uluslararası EĢitlik Prensibine Dayalı DıĢ Siyaseti TBMM. 75. s. 346. 458. s. mühendisi sonramı gönderelim? Yoksa mühendisi evvel gönderelim. ulusal hak ve çıkarlara dayalı. TBMM Z. “Atatürk‟ün Dış Politikası”. askerlik tecillerinde bir suiistimal konusu olarak kullanılmaya çalışılmış. s. tam bağımsızlığı yaralamayan. Hariciye Nezareti TeĢkilatı Kararnamesi Hariciye teşkilatına gereken önemi veren TBMM. 370 Güneş. TİTE Yayını.9.C. yaşlarının ileri aşamalarında bile görev zorunluluğu getirilmiştir. Dönem. 8-9 Mart 1990. Ankara. Amerikan Hükümeti ve tarafsız hükümetlerin hariciye nazırlarına verdiği bir nota da. I. bazı eşraf çocukları askerlikten kaçmak için usulsüz olarak öğretmen atanmıştır. Ulusal dış politikanın temelleri Mustafa Kemal Paşa‟nın Anadolu‟ya ayak basmasından sonra atılmaya başlanmış... teklifi ile çıkarılan “Muallimlik ve Tababet Kanunu” ile muallimlerin elli yaşına kadar görevlendirilmeleri. önce 6 Mayıs 1920‟de “Hariciye Nezareti Teşkilatı Hakkında” 373 bir kararname çıkarmış. I.g.9. a. Kanuna uymayanların cezalandırılması kararlaştırılmıştır. 30 Mayıs 1920‟de İtilaf Devletleri.2.C.369 Mart 1922‟de yayınlanan bir genelgeyle ise öğretmenlere dinî görevler yüklenmiş.karşı. 372 Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri. C. I. BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 1. TBMM Döneminde en belirgin şeklini almıştır. HÜAİİTE Yayınları. ulusların eşitlik ilkesine saygılı bir dış politika benimsemiş ve uygulamıştır. Öğretmenlik mesleği. Ankara. 9. 371 Mehmet Gönlübol. 1.

54. hukuk müsteşarı. No: 4236. 12. s. 13 Ağustos 1339. s. Hariciye Personeli MaaĢı ve Diplomat Tayini Sorunu Hariciye görevlileriyle ilgili yapılan çalışmalar kuşkusuz çok çeşitlidir. Takvim-i Vekayi.C. gibi konularıyla ilgilenmek olarak belirlenmiştir. 1. Hariciye Vekâleti bütçesine 14. C. I. 5. 376 TBMM Z. bkz. 15. 28 Mart 1337. Encümenin vazifesi ise. Heyet-i Vekilenin. sefaret müsteşarı. 565. Ferit Develioğlu. 406. Devre: I.374 1. TBMM Z. s. 5. Dönem. Meclis‟in bilgisi dışında 1 Aralık 1921‟de İstanbul Mebusu Ahmet Muhtar Bey‟i Tiflis temsilciliğine tayin etmesi küçük çaplı bir krize bile neden olmuştur. 5. C. C. Ankara Mebusu Ali Fuat Paşa‟nın 20 Kasım 1920 tarihinde Moskova‟ya Büyükelçi olarak atanması bu tür adımlardan sadece birisidir. Kanun No: 50. Üçüncü Tertip.9. 465-470. Bu Nizamnameyle. memalik-i ecnebiye de bulundurulacak zabitan ve ataşemiliterler ile maiyetlerinde istihdam edilecek efradın masrafları için Müdafaa-i Milliye Vekâleti‟nin geçici bütçesine 10. Karesi Mebusu Hasan Basri Çınay ve Hüseyin Avni Ulaş Bey. terfi. TBMM‟nin dış siyasete çok büyük bir önem verdiğinin en güzel delillerinden biriside birçok mebusun gerektiğinde bazı ülkelere büyükelçi olarak görevlendirilmesidir. 1. I. değiştirme. C.C. 404.C. Dönem. Aydın Kitapevi Yayınları. Fakat yapılan çalışmaların büyük kısmını maaşlar konusunda atılan adımlar oluşturmaktadır. Ankara.375 Yine aynı tarihte Meclis‟te “Sovyet Hükümeti nezdinde gönderilecek heyeti sefaret ile diğer şehbenderlik ve mümessillikler maşat ve muhassasatları hakkında” verilen yasa teklifinin kanunlaşmasıyla. müdürler ve hariciye memurlarının tayin.675 liranın ilavesine izin verilmiştir. Hariciye Nezaretinde müsteşarlık tahtı riyasetinde.367 liranın ilavesi kararlaştırılmıştır. genel müdürler. Düstur. diplomat tayini konusunda gerekli hassasiyeti göstermiştir. ġehbender=Konsolos. s.3.376 Meclis. bazı araştırmacıların iddialarının aksine.Ağustos 1922‟de 262 numaralı “Hariciye Nezareti Encümen İdaresinin Sureti Teşkil ve Vazaifi Hakkında” bir Nizamname yayınlanmıştır. Meclis‟in onayı alınmadan bu tayinin yapılamayacağını iddia etmişlerdi. 984. 20 Kasım 1920‟de çıkarılan 54 nolu Kanunla. 471.. 377 TBMM Z. I. s. 63 . 1995. umuru siyasiye ve umuru idareye müdürü umumileri ile sicil ahval ve kalem mahsus müdürlerinden oluşan bir encümen teşkil olunmuştur. C.. Dönem. Baskı. s.M..377 374 375 Düstur. OsmanlıcaTürkçe Ansiklopedik Lûgat. Ceride-i Resmiye. nezaret müsteşarı. 145. No: 8. C.. İkinci Tertip. TBMM Kav. s.

Anadolu’da Yenigün. Türk KurtuluĢ SavaĢı ve Siyasal Rejim Sorunu. s. 379 Ömer Sezgin.II. 1992. 380 TBMM Z. TBMM Matbaası. “Yeni Bir Cidal Devri”. Türk Parlamento Tarihinde Ġkinci Meclis.378 Bu makalesinde Yunus Nadi Bey. Çağdaş Yayınları. Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım (1923-1945). Paşa‟nın arasındaki “Türkiye‟nin o günkü sınırları içindeki yerli halkından olmak veya kendi seçim içinde yerleşmiş önlemeye bulunmak” şartı Mustafa Kemal gruplar milletvekilliğini çalışmışlardır.1922 tarihindeki 146. 26 Kasım 1922. milletin kararıyla. C. Bununla da yetinmeyen muhalifler. Dönem.C. 381 TBMM Z.379 Bu makaleyle ilgili olarak Mersin Mebusu Salâhaddin Bey ve arkadaşlarının verdiği takrir380. Bu makalenin içeriği ile ilgili olarak bkz. Meclis‟te iktidarda olan Birinci Grubun. içtimasında gündeme gelmiş.1. 103. 27. 95-96. Meclis‟in 27. s. 9. 79.381 Gün geçtikçe Meclis‟te Birinci Grup ile İkinci Grup arasındaki ilişkiler gerginleşmiştir. Meclis‟teki bu çekişmeleri sınıfsal boyutlara indirgeyerek açıklamaya çalışan yazarlardan birisi olan Stefanos Yerasimos. 44.. 378 Işıl Çakan. 64 . s. I. Dönem. BÖLÜM ĠKĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1923-1927) 2. bölgesi seçim kanununa milletvekili seçilebilmek ile için koydurdukları. 1984. İstanbul.C. Ankara. Yunus Nadi (Abalıoğlu). Birey ve Toplum Yayınları. “ordu” adına Meclis‟in değişebileceğini ima etmiştir. s. TBMM‟nin yenilenmesi gerektiği fikri ilk defa Anadolu‟da Yenigün gazetesinde Yunus Nadi‟nin 26 Kasım 1922 tarihinde yazmış olduğu “Yeni Bir Cidal Devri” başlıklı makalesinde dile getirilmiştir. 382 Esat Öz. 1999. Ankara.. C. s. Ankara. İkinci Grup üyeleri faaliyetlere başlamışlar ve ilk önce Meclis başkanlığı ile hükümet başkanlığının aynı kişide toplanmasını önlemek ve böylece Mustafa Kemal‟in yetkileri daraltılmak istemişlerdir. 1960. I.382 Meclis‟teki mücadeleler hükümetin otoritesinin zayıflamasına neden olmuş ve bu durum karşısında iktidar grubunun yeni bir meclise olan ihtiyacı belirmeye başlamıştır. 1. s. ĠKĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILIġI VE FAALĠYETLERĠ Birinci Dönem TBMM‟nin ülkeyi düşman işgalinden kurtarması ve yeni Türk Devleti‟nin kuruluşunu başarıyla sağlamasından sonra.11. Gündoğan Yayınları. bazı mebuslar arasında artık seçimlerin yapılarak Meclis‟in yenilenmesi fikri ağırlık kazanmaya başlamıştır. 25. fakat herhangi bir işlem yapılmasına lüzum görülmemiştir.

C.e. Grubun taşra eşrafına dayandığı fikrine katılmamaktadır. gruplar arasındaki herhangi bir anlaşmazlık sonucu ortaya çıkmış bir gelişme değildir. Aydemir. 388 İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı (Mebus Seçim Geçici Kanunu) 2 Ağustos 1908 tarihinde yürürlüğe konulmuştur. Seçimler konusunda İsmet İnönü. 291. TESAV Yayınları. 118. C. Diğer yandan Gazi. 1914 ve 1919 seçimleri de bu geçici kanun hükümlerine göre yapılmıştır. a.000 1 30. C. 65 .000‟in üzerinde olan yerleşim yerlerinde de aynı sistemde artış dikkate alınacaktır. Belge Yayınları. Ankara. 28. Türk Parlamento Tarihi.. Nüfusa göre çıkarılacak mebus sayıları ise şöyleydi: Tablo–4 Ġntihabı Mebusan Kanunu Muvakkatinin Bazı Mevaddını Muaddil Kanun’a Göre Nüfus ve Çıkarılacak Mebus Sayısı389 Nüfus Mebus Sayısı 0–30. Ankara. 3. 28.g.001–70. 283. Yerasimos. I. Ahmet Demirel. İnönü. Dönem. I. 1912. I.bürokrat ve askerlerden oluştuğunu. 1908.000 erkek nüfusa bir mebus seçilecektir.000 4 383 Stefanos Yerasimos. II.000 2 50. Dönem. Söz konusu Kanun 1942 yılına kadar bazı değişiklikler ve ekler yapılmak suretiyle uygulanmıştır. s. Bu açıklamalarla ilgili olarak bkz. Dönem. 386 Kanun teklifi için bkz.C. a. zamanla İkinci Grup‟a büyük eşraf ailelerinin çocukları olan askerlerin de katıldığını ve bu karışıklığın sonucu BMM‟nin işlemez hale geldiğini iddia etmiştir.e.g. 3 Nisan 1923‟te “İntihabı Mebusan Kanunu Muvakkatinin388 Bazı Mevaddını Muaddil Kanun” kabul edilmiştir. TBMM‟nin yenilenmesi konusunda “Teşkilâtı Esasiye Kanununun Madde-i Müzeyyelesinin İlgasına ve Tecdidi İntihaba Dair”385 bir kanun teklifi vermişlerdi.001–50. Erol Tuncer. s. 2002. seçimlerin yenilenmesi konusunda tüm mebusların hemfikir olacaklarından kuşku duymadığını söylemiştir. 377-378. 104..g. Atatürk‟ün artık bu Meclis‟le çalışamayacağını belirten ve kendi fikirlerini soran bir telgraf aldığını açıklamıştır.e.001–90. Çakan. Dönem. I.386 Meclis‟in 369 numaralı387 seçimlerin yenilenmesi kararını almasından sonra. 1993. 384 Kılıç Ali. s. 1989. Kitap: 3.. 21. s. Bu kanunun birinci maddesine göre 20. TBMM Z. 385 TBMM Z..C. Meclis‟te yaptığı konuşmasında. İstanbul. 83.C. I. Daha sonra da yeni bir seçim kanunu çıkarılmadığından. Dönem. s. 285. Demirel. 326. TBMM Z.C.. C... 389 Nüfusu 90. s.383 Kılıç Ali‟ye göre ise Meclis‟in aldığı seçim kararı. AzgeliĢmiĢlik Sürecinde Türkiye. II. s. s.000 3 70. 387 Kâzım Öztürk. s. Tek Adam.. Bkz. İkinci Grubun ise daha çok Anadolu‟daki büyük arazi sahipleri ve zengin tüccarlardan meydana geldiğini açıklamıştır. s. s. C. Osmanlı’dan Günümüze Seçimler (1877-1999). TBMM Z. 28. 13. a. 28.g. 26. TBMM Vakfı Yayınları No: 1. Bkz. No: 17. s. a.384 Meclis‟in 1 Nisan 1923 tarihli oturumunda Aydın Mebusu Esad Efendi ile 120 arkadaşı.e.

Tarhan Erdem.. adayların belirlenmesi konusunda oldukça titiz davranmış.396 390 1908 yılında yapılan İntihab-ı Meb‟usan Kanun-ı Muvakkatı‟na göre seçmen yaşı 25 olarak belirlenmiştir. gerekse ordunun denetimini elinde tutan “Birinci Grubun” arzuladığı seçim sonucunun doğmasında etkili olacak ve II.C.e.g. seçim üzerinde detaylı bir şekilde çalışmışlar393.394 Bu seçimlere gayrimüslim vatandaşlarımızın da katılacakları yolunda zamanın basınında birçok haber çıkmıştır. s. Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları bir seçim bürosu kurarak. Mustafa Kemal Paşa. s.e. 127... Hatıraları ve Söylemedikleri ile Rauf Orbay.m.g. 66 . 396 Tunçay. 139. C. 393 Kılıç Ali.C. gerek siyasi iktidarın. Mustafa Kemal‟i eleştirerek seçime tek yetkili kişi olarak girmek istediğini bundan dolayı da kendisinin seçim komitesine girmediğini söylemektedir. Kâzım Karabekir.392 Adayların saptanması açısından bakıldığında. 326-327. s. 253-264. 1965. 26. on sekiz yaşını tamamlayan erkeklerin (zükûr) seçme hakkına sahip olmaları390 ve nahiye dâhilinde erkek nüfusdan her iki yüz kişi için bir müntahibisani seçileceği hükümleri sayılabilir. Anayasalar ve Seçim Kanunları (1876-1982). a. a. Arıkoğlu.391 Ayrıca ordu mensupları istifa koşulundan ayrık tutulmuş. s. Gruptan kimsenin Meclis‟e girmemesi için büyük çaba harcamış ve adayların Müdafaa-i Hukuk prensiplerini benimsemiş kişilerden oluşması doğrultusunda sorumluların çalışılmalarını istemiştir. s. 331. Dönem. Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Rauf Bey‟in istasyondaki evinde bir seçim bürosu kurduklarından söz eden Kâzım Karabekir. s. 120. 391 TBMM Z. s.g. 1. 323.Seçim kanununda dikkat çekici özellikler arasında. s. İstanbul. 28. Haz: Faruk Özerengin. sivil memurlardan memuriyetlerinin bulunduğu seçim çevresi dışından aday olacaklar için de herhangi bir kayıtlama getirilmemiştir. dernek başkanı sıfatıyla Halk Fırkası‟na dönüşecek olan grubun adaylarının “Dokuz Umde” yi benimsemiş olmalarına büyük bir önem vermiştir. TBMM‟nin yüzde 20‟ye yakınını asker kökenli mebuslar oluşturacaktır. Bkz. İstanbul. C. Özellikle ordu mensuplarına yönelik bu genişletici eğilim. Kâzım Karabekir‟in komite içinde yer alıp hatta bazı görevleri üstlendiğinden söz etmektedir.. I. Tevhid-i Efkâr. Güneş. s. Dönem.. Bkz. a. 138-139. 53-54. s. Emre Yayınları. s. Oysa Damar Arıkoğlu. TPY. TBMM Z. 28. 5 Nisan 1339 (1923). 392 Çakan.. 395 “Gayrımüslümler İntihabata İştirâk Edecekler mi?”.g.e. a.395 Müdafaa-i Hukuk Grubu. 1982. 394 Feridun Kandemir. fakat bu çalışmalar sırasında ayrı fikirlerin de ortaya çıktığı görülmüştür. İstanbul. özellikle Gazi. 1994. 1923 seçimleri tam bir özgürlük havasını sunmuştur. I. Diğer yandan siyasal partilerin adaylarını nasıl belirleyecekleri konusunda herhangi bir yönergenin mevcut olmadığı bilinmektedir. PaĢaların Kavgası-Ġnkılâp Hareketlerimiz. Yakın Tarihimz Yayınları. II. Milliyet Yayınları.

29 Haziran. 67 . II. 1. 121-122.397 Diğer bir muhalefet belirtisi ise Kara Kemal çevresinde toplanan eski İttihatçılardan gelmiştir. Türkiye’de Siyasal Parti Örğütlenmesi (1908-1960). 2004. 1339 (1923). İkinci Başkanlığa ise yine Ankara Mebusu Ali Fuat (Cebesoy) Paşa seçilmiştir.. Seçim sonuçları hakkında detaylı bilgi için bkz. Dönem. TPY. seçim sonucunda reye iştirakeden 197 azanın 196‟sının oyunu almayı başarmıştır.402 İkinci Dönem TBMM. İstanbul 1991.g. Bkz. TPY. 402 Tunçay.Birinci Grubun bu çalışmalarına karşılık. s. Yasama yılını açış konuşmasında verilen mücadele evrelerini üçe ayırarak açıklamış. Türkiye Cumhuriyeti 1923. İkinci Grup üyeleri de Anadolu‟ya yayılmışlardı. 401 Meclis‟e girmeyi başaran “İkinci Grup” üyeleri şunlardı: 1. Çankaya‟ya çok ağır sözler söyleyen Faik Ahmet (Barutçu) Bey önemli muhaliflerdendi. 97.e. Grup401 ve yine bağımsız birkaç milletvekili hariç tutulacak olursa. Nobel Yayınları No: 738. Atatürk‟ün konuşması mebusları derinden etkilemiş ve konuşması sık sık alkışlarla 397 398 Mahmut Goloğlu.400 Seçimler birkaç tane II. s. Bütün çabalara rağmen II. 191-192.Kırşehir Mebusu Rıza Bey. Temsili Adalet ve Siyasal Ġstikrar Açısından Seçim Sistemleri ve Türkiye’deki Durum. Dönem TBMM‟ye seçilebilmişlerdir. Kılıç Ali. Tekin Yayınevi. Bir oy da İsmet Paşa‟ya verilmiştir. 55. 55. a. 56-57. Dönemin ilk bir buçuk yılında bütünüyle uysal bir Meclis oluşturulamamıştır.398 Mustafa Kemal Paşa‟nın seçimler ile ilgili aldığı tedbirler sonucunda İkinci Gruptan olduğu sanılanlardan sadece üç kişi II. 3. s. 403 Mustafa Kemal Paşa. 11 Ağustos 1923‟te Meclis Reis-i Sin (Yaşbaşkanı) sıfatıyla İstanbul Mebusu Abdurrahman Şeref Bey tarafından açılmıştır. II. Ankara.Amasya Mebusu Ali Rıza Efendi. 156. Vatan. s.C. s. Bir tek Gümüşhane Milletvekili Zeki (Kadirbeyoğlu) Bey muhalif olarak kalmıştır. 1.403 Gazi Mustafa Kemal Paşa. rejimi değiştirecek Meclis‟i meydana getirmiş olmasıdır. C. Tunçay. Bkz.. 2Biga Mebusu Mehmet (Dinç) Bey. 36. 399 Mehmet Kabasakal. TPY. TBMM Z. Tunçay. s.399 Seçimleri önemli kılan en önemli faktör kuşkusuz ki. s. ARMHC adaylarının büyük başarısıyla neticelenmiştir. s. 13 Ağustos 1923‟te yapılan seçimler sonucunda Meclis Başkanlığına Ankara Mebusu Mustafa Kemal Paşa. s. Ali Şükrü Bey‟in cenazesinin Trabzon‟a getirilişi esnasında. Dönemin I. 400 Emine Yavaşgel. Bağımsızlar arasında yer alan Eskişehir Mebusu Emin (Sazak) Bey gibi mebuslar da daha sonra HF‟ye katılmıştır.

İstanbul. Türkiye Büyük Millet Meclisi Dönemi (1923-1927). II. Dursun Gök. 64. Ankara. Dönem içinde değişik zaman ve nedenlerle boşalan 47 üyelik için seçim yenilenmiş. s. Vefat edenler arasında sayılan bu üyelerden 6‟sı üçüncü toplantı döneminde idam edilmiş.C. Siyasal Elitler. PaĢaların Kavgası.e.1927 83 85 2 Genel Toplam: 474 871 İkinci Dönem TBMM için 72 seçim çevresinden 286407 üye seçilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti (1923). 15 Eylül 1924‟de Maraş‟ta Çuhadarzade Hacı Mehmet Efendi‟yi öldürdüğü iddia edilerek hakkında soruşturma açılmış ve 7 Aralık 1925‟te dokunulmazlığı kaldırılmıştır. Dönem TBMM‟nin (1923-1927) çalışma süresi ise şu şekildeydi: Tablo–5 II.4. 319-326. Atatürk’ün Türkiye Büyük Millet Meclisi AçıĢ KonuĢmaları. 1985. 16-17. Milletvekili sayısının farklılıklarının nedenleri arasında. Siyasi Hatıralar.g.. Dönem. Işıl Çakan 286 sayısını tespit etmiştir. 130.405 II. TBMM Matbaası. TBMM Z.1926 118 150 5 IV. Toplantı Dönemi 11. 28. Halid Paşa. Yasama yılını açış konuşması için bkz.6. s. a. üyeliğin düşürülmesi. s. TBMM Basımevi. 4. Konya. s. 25 üye ise ölmüştür.1923–28. 2 üye milletvekilliğini yitirmiş408. C. Dönem. Ankara İstiklâl Mahkemesi tarafından 5 Nisan 1926‟da 10 yıl kürek cezası mahkûmiyeti almış. s. dolayısıyla Meclis‟in 7 Nisan 1926 tarihli birleşimde milletvekilliği düşürülmüştür.409 404 Gazi Mustafa Kemal Paşa‟nın TBMM‟nin II. Bkz.08. II. s.06. Kâzım Öztürk 333.404 II. C. Bkz.2. Karabekir. 109.kesilmiştir. TPT. 408 Maraş Mebusu Mehmet Tahsin (Hüdayioğlu) Bey. Döneminin I.1925‟te vefat etmiştir. Toplantı Dönemi 26. Ali Fuat Cebesoy 270.4. Mehmet Turhan 333. 407 Kimi belgelerde 287 sayısına rastlanmaktadır. böylece bu dönemde yasama görevi yapan üye sayısı 333‟e yükselmiştir. istifa. Bkz. s. C. I.6.11. iki yerde birden seçilme ve idam gibi nedenler yatmaktadır. Dursun Gök 332. 744. 1995. Kâzım Karabekir 291. 14. Bkz.g. doktorlarca tedavi edilmesine rağmen 14. 1996.1924 114 213 11 II.1925 159 392 13 III.. s. C. Toplantı Dönemi 18. Dönem (11. 1975. 9. Deli Halid PaĢa. Dönem. Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları. Doğan Kardeş Yayınları. Boğuşma sırasında Ali Bey hafifçe yüzünden.. Çakan. Dönem. Selçuk Üniversitesi Yayınları. s.2. s. s. 125. birisi de ikinci toplantı döneminde yaralanarak ölmüştür. TBMM Matbaası. 1.C. Dönem TBMM‟ye katılan milletvekili sayıları hakkında farklı yorumlar yapılmaktadır. Hüseyin Rauf Orbay. vefat.C..1925‟te Elaziz Mebusu Hüseyin Bey ile Meclis‟te tartışmış. Bunun da nedeni Mustafa Kemal Paşa‟nın hem Ankara‟dan hemde İzmir‟den mubus seçilmesidir. Mehmet Turhan.1924–22. II. Goloğlu. 409 Halid Paşa. II. C. TİBKY. Ankara. a. s. 127-137. 557-564.10. T. II.e. 27.1926–10.C. İzmir suikasti olayı ile ilişkilendirilerek. 271-273. II. 197. 1987. Dönem içinde 20 üye istifa etmiş. TBMM Kültür Sanat Yayın Kurulu Yayınları No: 30. s. Halid Paşa da karnından yaralanmıştır. araya giren Afyon Mebusu Ali Bey‟e silahla ateş etmiş ve boğuşmaya başlamıştır. TBMM Z. Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları. TBMM Z. 68 . 24 Teşrinievvel 1926‟da milletvekilliği düşürülmüştür. Bkz.10.. Toplantı Dönemi 1. s. Ġstiklâl Mahkemesi Hatıraları. Ali Fuat Cebesoy.1926–26. İstanbul. s.1927) TBMM’nin ÇalıĢma Tablosu406 Toplantı Dönemleri Yasama Yılı BirleĢim Oturum (AçılıĢ-KapanıĢ) Açık Gizli I. 12. Çakan. C. 406 Kâzım Öztürk. Sel Yayınları. Ankara. 14. 1960. Kılıç Ali. Ankara. Gürsoy Solmaz. 405 Mahmut Goloğlu 287. 1955.8.1923-26. 13.

Yakup Kadri Bey bu duruma gerekçe olarak. TBMM Döneminde kurulan ilk hükümet. Kurulan hükümetleri ve görev sürelerini ise şu şekilde tablolaştırmamız mümkündür: Tablo–6 II. s. Dönem TBMM Döneminde Kurulan Hükümetler410 Sıra No: Kurulan Hükümetler Görev Süresi 14.413 410 411 Çakan.1923-27. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil Ali Fethi Bey) V.3. 216. 51-53. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil İsmet Paşa) 30. en önemli ıslahatın dâhili bütçeyi dengelemek olduğu anlaşılmaktadır.10.1925 (3 ay 11 gün) 4. Ali Fethi Bey tarafından kurulmuştur. T.1924 (Yaklaşık 9 ay) 22.3. s. 69 . s. 1.1925-1. Öztürk.1924-3. Lozan Konferansı öncesinde İsmet Paşa taraftarları ile Rauf Orbay‟ı tutanlar arasında meydana çıkan gerginliği ve tarafsız tutumu. Dönem TBMM‟ye bakıldığında. Ankara.3. 9-34.2.. Dağlı.11. TBMM Matbaası. 412 TBMM Z. 419-428. 1984. 420. Hükümetleri. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil İsmet Paşa) IV. C. Yakup Kadri Karaosmanoğlu. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil İsmet Paşa) III.1923-6.10. II. 1961.11.11.. birisi Cumhuriyet‟in ilanından önce olmak üzere beş hükümetin kurulduğu görülmektedir. Dönem.1927 (2 yıl 9 ay) 5- II. 31-51. a. a. s.C.411 Ali Fethi Bey‟in kurmuş olduğu hükümetin programına bakıldığında. uzlaştırıcı yanı ile Meclis‟te hüküm süren yüksek tansiyonu düşürecek olan Ali Fethi Bey‟in. dâhili siyasette huzurun sağlanması birinci vazife olarak görülmüştür.e. II. Mustafa Kemal‟in güvenini kazanmış olmasını göstermektedir. ĠKĠNCĠ TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR II.1923 (2 ay 13 gün) 1I.3.1924-22.. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil Ali Fethi Bey) 234II. Ayrıca yeni polis okullarının açılmasından. s.. 413 TBMM Z. İstanbul. hapishanelerin ıslahından söz edilmiş.2.8.g. İletişim Yayınları. s. C.C.C. memurların sicilleri ve atamaları hakkında düzenlemelerin yapılacağı da vurgulanmıştır. beklenenin tersine İsmet Paşa tarafından değil de.e.412 Diğer taraftan tüm vekâletlerde ihtisasa ihtiyaç gösteren işlerde ecnebi mütahassıslardan istifade düşünülmüş.g. Politikada 45 Yıl. Dönem. 1.1924 (4 ay 6 gün) 6.

TBMM Matbaası. TBMM Matbaası. Memurin Muhakemat Encümeni ve Divanı Muhasebat Encümenlerinin ilave edilmesiyle.C. 417 TBMM Z. C. Rıza Nur Bey. nafia. 27. 30.. 312-313. daha önceden Meclis‟in ve HF‟nın belirlediği esaslar çerçevesinde. çeşitli encümenler kurmak suretiyle işleri hafifletmeye çalışmış ve özel ihtisas komisyonları vasıtasıyla yasama işlevini yerine getirmiştir. 3. “Hükümetin siyaseti umumiyesi malûmdur.1923 tarihinde Meclis‟te yapmış olduğu konuşmasında hükümetlerinin.1925 tarihinde yaptığı içtimasında İsmet Paşa‟nın. Fethi Bey Hükümeti (22.11. C. bunlara daha sonra İktisat Vekâletinin ikiye ayrılarak Ziraat ve Ticaret Vekâletinin kurulmasıyla birlikte. 1. yasama faaliyetlerini yerine getirirken işlerin hızlı ve daha sağlıklı sürdürülebilmesi amacıyla iç tüzükten de alınan destekle.10.1923 tarihinde istifa etmiştir.. Dönem. 70 . Yusuf Kemal Bey. Ankara.. II. 127.e. Dönem.. 71-73. 75-76.Ali Fethi Bey‟in yorgunluğunu bahane ederek istifasını vermesiyle. 416 Fethi Bey (Okyar) Hükümeti‟nin getirdiği programın esasları hakkında daha geniş bilgi için.. C. 10.1924-3. Ağaoğlu Ahmet Bey gibi önemli isimler de yer almıştır. 415 TBMM Z.420 Bu encümenlere Kütüphane Encümeni421. 103. Hariciyede ecnebi devletlerle hüsnü münasebetin muhafazası. C. s. ziraat ve ticaret encümenleri eklenmiştir. İsmet Paşa Hükümeti‟nin programı hakkında açıkça izler taşımaktadır. a. Dönem. 420 TBMM Z.3. 1975. 81. Yasama Meclislerinde Komisyonlar. s. II. 421 Kütüphane Encümeni‟nin üyeliğini yapanlar arasında Abdurrahman Şeref Bey.C. 396-400. ahden muallâk bulunan mesailin hüsnü intacı. II. TBMM Z. s.3.. II.10. II.. 135-136. s.C. C. C. Dönem. ziraat ve sıhhati memleket tedabirinin ehemmiyeti mahsusa ile inkişaf ettirilmesi ve cumhuriyetin feyyaz ve ıslâhkâr mesaisinin maliyede. C.415 II. s. AÜHFY.C. “Başvekil Ali Fethi Bey‟in programı ve bu bapta cereyan eden müzakere” bkz. Ankara. s.C. II. Bkz. TBMM Z.414 Yeni Başvekil İsmet Paşa. TBMM Z. Ziya Gökalp Bey. Yahya Kemal Bey. s. elinden geleni yapmak için azim ve metanetle çalışacağını ifade etmiştir. Dr. 7. 152. s. 422 TBMM Z. 3.C.1925) ise daha önceki kurduğu hükümet programı paralelinde bir program getirmeyi uygun görmüştür. maarifte ve adliyede devamıdır”417 sözleri. Dönem. 15. 117. ticarette. II. s. 135. İsmet Paşa Hükümeti program getirmemiş. İcra Vekilleri Heyeti de 27.. 418 Tuncer Karamustafaoğlu.419İlk etapta 19 encümen kurulmuş. C. 19. encümen sayısı 24‟ü bulmuştur. C. 1976. C.416 Meclis‟in 4. 1965. şubeler ise seçimle 15 kişiden meydana gelen ihtisas encümenlerini oluşturmuştur. Ankara. 419 Çakan.422 414 Riyaseti Celileye yazılan istifa gerekçesi için bkz.C. 1. Dönem. Dönem. TBMM. 7-12. s.418 Meclis öncelikle her toplantı dönemi başında üyelerini kura yolu ile beş şubeye ayırmış. 10 TBMM Matbaası. Ankara.g.

e. bu sayıyı I.II. ĠKĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN MESLEKLERĠ II. TBMM Döneminde verilen kanun teklifleri. Öztürk.8. Şahsi Dosya No: 437.e. II. Trabzon Mebusu Ahmet Muhtar Bey (142). 372. TPT. 426 Öztürk. Ezherli. 71 . Ayrıca Genç ve Maraş mebuslarının hiçbirisinin Genel Kurulda söz almadıkları da tespit edilmiştir. 87 mebusun hiç konuşmadığı. 153.426 2. Dönem TBMM’nin Yasama Faaliyetleri (11. a. Kâzım Öztürk. Dönem.. 147. s.423 Meclis‟in yasama faaliyetleri kısaca şu şekilde tablolaştırılabilir: Tablo–7 II. s.6. 14. bürokrasiden gelenler.1927)424 Yasama Faaliyeti Sayısı Kanun Teklifleri 631 Kanun Lâyihaları 1131 Tezkereler 1110 Çıkarılan Kanunlar 876 Meclis Kararları 373 Tefsirler 111 Soru Takrirleri 348 İstizah Takrirleri (Gensoru) 4 Temenni Takrirleri 502 Dört yıllık yasama sürecinde 333 mebustan 243‟ünün mebus olarak Genel Kurulda en az bir kere söz aldığı. Meclis kararları ile kanunların ve tefsirlerin belirlenmesinde ise hiçbir sorun yaşanmamıştır.g. Bozok Mebusu Süleyman Sırrı (İçöz) Bey‟dir. TBMM‟den aktarılan 133 kanun layihası ile birlikte toplam 1018 olarak vermektedir. C.1923–26.g. s. 3. Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey (103) ve Çatalça Mebusu Şakir Bey (80 kez ). 161. TPT.. profesyoneller 423 424 Çakan. 425 Süleyman Sırrı Bey. II. İhsan Ezherli. Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey (138).3. s. istizah ve temenni takrirleri. TBMM Arşivi. vekil olan 3 mebusun ise kendi şahısları adına söz almadıkları saptanmıştır.e. Dönem TBMM‟de yer alan toplam 333 mebusun meslekleri ile ilgili bir değerlendirme yaptığımızda. Bu dönem de 250 kez olmak üzere en fazla söz hakkı alan kişi. Dönem TBMM Döneminde hükümetlerce verilen kanun layihalarının sayısı üzerinde ortak bir kanaat söz konusu değildir. a. bu meslekleri. Dönem. bu dönemde verilen kanun layihasını 1131 olarak belirtirken. Tercüme-i Hal Kâğıdı. II. 1. s. 426 Çakan. soru.. C. a.g.425 Bürokrasiden gelen ve en fazla söz hakkı alan diğer mebuslar ise şunlardı: Karesi Mebusu Mehmed Vehbi Bey (193 kez).

Meclis‟teki asker sayısının 67 (yüzde 20. II.10 1. Turhan. C. Tablo–8 II.30 2.41 13... Dönem.60 %59. Dönem TBMM‟deki meslekî altyapı için bkz. TPT. Yücekök. Öztürk.1 %100 II. Frey. s.12) kişi olduğunu 427 II.80 0.21 6. tarım ve ticaret kesimi. mebus seçilmeden önceki son meslekleri değerlendirmeye alınmıştır.81 10.e. s... Dönem TBMM.. Meclis‟teki “sivil-asker” kökenli bürokratların oranı yaklaşık olarak yüzde 60‟lar civarında seyretmektedir.e. a. 111. Bu tespitte mebusların son yaptıkları işleri temel alınmış ve birden fazla meşguliyet alanı bulunan mebusların da ana işleri dikkate alınmıştır. s.e. 428 Yücekök. 181.15 3. a. III.12 11.g.60 19.30 3. a.g.60 16.g. yerel yöneticiler ve din adamları şeklinde beş katagori altında sınıflandırmamız mümkündür. 159. 109. s. a. yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere ağırlıklı olarak “Kamu” adı altında da sınıflandırabileceğimiz bürokrasi zümresinin oluşturduğu mebuslardan meydana gelmiştir.81 0. s. a.(serbest meslek erbabı).e.90 10. II. 160.90 9.g.81 2.50 0.21 0.428 Özellikle askerler gerek bürokrasi içerisinde gerekse genel değerlendirme içinde oldukça önemli bir yer kaplamaktadır. 816. Ayrıca daha önceden OMM‟de üyelik yapanların da.g.e. Çakan.60 4. s. Dönem TBMM’de Genel Olarak Meslekî Altyapı427 Meslek Askerlik Yüksek Memur Mülkî Yönetici Diplomat Eğitimci Kâtip ve Çeşitli Hizmet Memuru Bürokrasi Genel Toplamı: Doktor Hukukçu Mühendis Gazeteci Bankacılık Profesyoneller Toplamı: Çiftçi Tüccar Tarım ve Ticaret Kesimi: Yerel Yöneticiler: Din Görevlileri Bağımsız Din Görevlileri Din Adamları Toplamı: GENEL TOPLAM Mebus Sayısı 67 38 46 3 31 12 197 13 34 2 15 2 66 34 22 56 7 6 1 7 333 Oranı (%) 20. Frey‟in mesleği bilinmeyenler sınıfına koyduğu 12 mebusu da dikkate aldığımızda. 72 .

e. genel oran içerisindeki yeri ise yüzde 9‟lar civarında seyretmekteydi.g. Dönem.. 432 Yücekök. bankacı. Demirel‟e göre.e. 816.. C. Dönem TBMM‟nin meslekî analizi asker-sivil bürokratların Meclis‟teki en ağırlıklı grup olduğunu açıkça göstermektedir. II. TPT. 109. C.g.e. s.434 Frey.e. a. 429 430 Frey. I. 431 Din adamlarının sayıları ve sayıdaki düşüş için bkz. Kanaatimize göre farklılık Frey‟in yüzde 12‟lik bilinmeyenler kısımdan kaynaklanmaktadır. Meclis‟te yüzde 5 civarlarında olan eğitim kesiminin II. Frey. a.3.g. 150. Frey. Oysa bürokrasiden gelenler yüzde 60 çivarındadır. Dönem de yüzde 9‟lara çıkması ve ileriki dönemlerde bu oranın korunması.429 Sivil idare sınıfına koyabileceğimiz mülkî yöneticiler ve yüksek memurların oranı ise Meclis‟in genel yapısı içerisinde yüzde 25‟lere ulaşmaktadır. gazeteci. a. Öztürk. 434 Bkz. III.. a. II.g. Dönem TBMM‟de yer alan yüzde 12. 181. s. Demirel.e. TPT. Turhan.g. s.432 I.g. 73 . III.. Bürokratlarla tüccar-çiftçilerin ittifakı 1923‟te ve ileriki dönemlerdeki tek-parti meclislerinde bürokratik elitin denetim ve egemenliğinde sürmüştür. Frey‟e göre ise yüzde 17‟lik din adamları kesiminin sayısal anlamda çok ciddi bir biçimde azalarak. Turhan. a. II.g. doktor. 110.. mühendis gibi profesyoneller başlığı altında değerlendirmeye tabi tutabileceğimiz diğer bir kesim ise Meclis‟in aşağı yukarı yüzde 20‟sini oluşturmaktaydı.1. s. 435 Çakan. Atatürk‟ün eğitime verdiği önemin bir göstergesi olarak yorumlanabilir.430 I. 160. 111.g. Dönem ile İkinci Dönem TBMM‟de yer alan mebusları orantısal olarak değerlendirdiğimizde en önemli güç kaybına uğrayan kesimin din adamları olduğunu görmekteyiz. yöresel iktidarların Meclis‟teki varlıklarının da korunduğu gerçeğini ortaya çıkarmaktadır. TBMM‟deki bürokrasi kökenlileri yüzde 54 olarak vermektedir. yüzde 2. 111.. a. Ancak Kemalist iktidarın içinden çıktığı bu toplumsal katmanın yasama meclislerindeki temsil gücünün yüksekliği olgusu yanında.435 2. 181. a.433 Sonuç olarak. a. Bürokrasi ağırlığı tüm tek-parti döneminde süreklilik göstermiştir. 433 Turhan. s.e. s. s. Meclis‟in donanımı. Milletvekillerinin Tahsisat ve Harcırahlarıyla Ġlgili Düzenlemeler TBMM‟ye dair bütçe ve tahsisat düzenlemeleri çoğunlukla Meclis İdare Heyeti‟nin verdiği teklifler yolu ile Meclis gündemine gelmiştir. Öztürk.çakarmaktayız.10‟lara düştüğü görülmektedir.431 Meclis‟te yer alan hukukçu.e. a.g. 181.. s. Ayrıca eğitimden gelen mebusların..e.e. hatta zaman zaman da artması. s. s..

Dönem. Dönem. 6. C..e. Çok rica ederim birde bu çığırı açmayalım.C. II. s. 203-204. Besim Bey tarafından gümrükten mal kaçırmaya. ŞDN: 100. Mebus seçilmeden önce ise Kastamonu Valiliği yapmaktaydı. Gümüşhane Mebusu Zeki Bey tarafından ise mebusların hep nalıncı keseri gibi kendilerine yontmalarına benzetilmiştir.ihtiyaçları. Bu yol. Meclis‟teki vekillerin öğle 436 437 TBMM Z. 107. C. hassas bir kalple arkadaşımıza refet yapacak isek. ilginç bir şekilde müzakere yapılmadan çıkarılmış ve Kanunla. 98-99. 190. ikinci devrede ve bütün hayatı teşria da birçok arkadaşların hastalandığı. şatafata şiddetle karşı çıkan mebuslara rastlanmıştır. cebi âliden yapalım. a. Bu talep. yanlış yola gitmeyelim. mebusların kendi çıkarları doğrultusunda hoyratça davrandıkları anlamına gelmemelidir. TBMM Z.437 Ödeneklerin artışı konusu. 765. II. Meclis‟e 682. Mebusların tahsisatlarının artırılması konusunda Meclis‟te yaşanan tartışmalar için bkz. II. TBMM Matbaası. Encümenlerin toplanacak yer bulamadıkları bir dönemde. doğru bir yol değildir.C. isli lambaların yerine gümüş avizelerin aldığını.400 lira ek tahsisat aktarılmıştır. II. doğru değildir”440 sözleri.g. C. iç hukuku. Amkara..2. Karesi Mebusu Vehbi Bey‟in: “Efendim Birinci devrede. 440 TBMM Z. tahsisatları kapsamında verilen 33 kanun teklifinden 22‟sinin doğrudan Meclis ve milletvekilerinin tahsisatları ile ilgili olduğu saptanmıştır. Dönem. 438 Hüseyin Ferit (Törümküney) Bey. II. Tercüme-i Hal Kâğıdı.C. 74 .. Nedir bu? Böyle mütemadiyen millet kesesini didiklemeyelim. Bunlara ne yolda muamele edildiği malumdur. Biyografisi ile ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. TBMM Arşivi. TBMM‟ye tahsisat verilmesine dair 339 sayılı Kanun. s. milletvekillerin fedakârlığın milletin kesesinden yapılmasına sıcak bakmadıklarını açıkça göstermektedir.. TBMM‟ye Çorum‟dan 534 oy alarak ikinci kez mebus seçilmiştir. s. Dönem. 1958. Milletvekillerin harcamalar konusundaki hassasiyetlerini gösteren gelişmelerden birisi de Meclis binasının düzenlenmesi ile ilgili yapılan çalışmalar esnasında görülmüştür. Develioğlu. Biz.1924 tarihinde verilen bir kanun teklifi ile TBMM azalarının senelik tahsisatlarının 3600 liraya yükseltilmesi talep edilmiştir. Bkz. Aksaray Mebusu Besim Bey.436 21. 15. Meclis Genel Kurulunda sınırlı karşı çıkışlara rağmen oy kullanan 149 mebusun 143‟ünün oyu ile ödeneklerin artırılması kabul edilmiştir. vefat ettiği görüldü. Çorum Mebusu Ferit Bey‟e438 tedavi ücreti olmak üzere müteferrika439 faslından beş yüz lira verilmesinin 3 Mart 1925‟te görüşülmesi sırasında. s. 1. 439 Masarif-i Müteferrika: Ufak tefek masraflar için ayrılan para.

Ankara Hukuk Mektebinde müderris olanlara maaş verilmesi. 27 Haziran 1927-Sayı: 618. C. 261-291. C.C.1. memlekette müderrisin az olduğunu. TBMM Matbaası. Dönem.. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın KuruluĢu ve Faaliyetleri Millî Mücadelenin öncü kadrolarını oluşturan asker ve sivil yönetici bürokratlar arasında. TBMM Matbaası. 506. TBMM Z.C. 1781.441 13 Şubat 1926‟da Meclis‟in gündemine Ankara Hukuk Mektebinde müderris olan mebuslara maaş verilip verilmeyeceği konusu taşınmıştı. 285. TBMM Kav. TBMM Matbaası. 1968. askerden hatta memurdan istifadeye ihtiyaç olduğunu savunmuştur. zaferin kazanılmasından sonra yapılması gerekenler konusunda 441 442 TBMM Z. Yaptığımız masarif de malum.C. TBMM Matbaası. II. C. 22. 8. TBMM‟de bulunanların emeklilikleriyle ilgili hükümler belirlenmiştir.. II. 1942. 5. Ankara.1.445 2. Ev yok.1. bu tahsisatın köylüye iki çift öküz alması için aktarılmasını istemiştir. s.4. Ankara.444 22 Haziran 1927 tarihinde 1923 tarihli kanun esas alınarak. 32. Ankara.M. mebuslar gibi ailelerinin de yolcu trenlerinden ve sürat katarlarından meccanen (parasız olarak) yararlanmaları gerektiğini. s. Üçüncü Tertip.4.4. II. köylünün tuzundan vergi alınacağına. Ankara. Resmî Gazete. fakat bu açıklamalara rağmen teklif kabul edilmemiştir. s. Dönem. 1977. 19 s. Ankara. Buna göre son memuriyet maaşları ve Memurin Kanunu‟nun 73‟üncü maddesinin tatbiki tarihinden itibaren on bin kuruş üzerinden ödeme yapılması kararlaştırılmıştır. C. Dönem. 32. s. ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER 2. 444 TBMM Z. C.. Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey ise Darülfünun müderrisliğinin bütçede maaş mukabili bir hizmet olduğunu.yemeklerine bile arabayla gitmelerini eleştirerek. s. 75 .C. bir şey yok”443 sözleriyle savunmuş. 133 kişinin katıldığı oylama sonucunda 95 kabul oyu ile Meclis‟ten onay almıştır. I. Her sene aileyi götürmek mecburiyetinde kalıyoruz. Devlet Matbaası. 492. II. Dönem. 1946. “…Mebusların tahsisatları malumdur.. mesleği memuriyet olupta mebus olanlarla. II.442 Konya Mebusu Mustafa Feyzi Bey. 443 TBMM Z. Devre: II. 445 Düstur. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 2.. ve II. 170-176. ilmî müesseselerimizde mebustan. mebusların Hukuk Mektebinde verdikleri ders için onlara verdikleri dersin saatine göre ücret verilmek kaydıyla sorunun çözülebileceğini belirtmiştir. Karesi Mebusu Vehbi Bey. C.

Umumî Kâtip: Recep (Peker). HF‟ye girmenin ön koşulu olarak “halkçı olmak” gerektiği vurgulanmıştır. s. Büyük Kurultayı‟nda tebellür eden programında 6 oktan birinin “Halkçılık” olmasında halkçılığın entellektüel ve politik tarihi açısından bir tutarlılık ve devamlılık söz konusudur. Kurultayı‟nda kabul edilen parti programının Cumhuriyet Halk Fırkası‟nın “Ana Vasıfları” bölümünün halkçılık ilkesinin açıklandığı C bendinde. Mehmet Özden. s. s.452 446 447 Cemil Koçak. Ankara gazetelerine verdiği bir demecinde. Türkiye’de Seçmen DavranıĢı. 76 . Partinin 1923 tarihli Nizamnamesinde. 2000.. Sarmal Yayınevi. 450 Birol Akgün. H. Umumî Reis Vekili: İsmet Paşa. anlaşıldığı kadarıyla kafasında diğer devrimlerle birlikte Cumhuriyeti kurma düşüncesi de yeretmiştir. 38.esaslı görüş ayrılıkları ortaya çıkmaya başlamış ve dolayısıyla bu görüş farklılıkları Birinci TBMM‟nin çalışmalarında açıkça görülmüştür. 449 Emre Kongar. ulusal eğemenlik. 61-62. Türkiye Cumhuriyeti’nin KuruluĢu ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Remzi Kitabevi. 27 yıl süren tek partili dönemde ülkede siyaset yapmanın tek yolu CHP‟nin içinde yer almak olarak görülmüştür. Doruk Matbaacılık. s. “Türkiye‟de Halkçılığın Evrimi”. 92. Ankara. Partiler Sistemi ve Siyasal Güven. TPY. Hakimiyet-i Milliye.447 8 Nisan 1923‟te bir seçim programı yayınlanmış ve seçmenin bunu onaylaması halinde Müdafaa-i Hukuk Grubu‟nun “Halk Fırkası”na dönüşmesi öngörülmüştür. bu hususu teyit etmek mümkündür. Nobel Yayınları. İstanbul. 7 Aralık 1922. 47. İstanbul. s. 62. Türkiye‟yi çağdaşlaştırmak ve hukuk devletini eğemen kılmak anlayışı ön plana çıkarılmıştır. a.450 CHP‟nin ilk yönetim kurulu üyeleri şu kişilerden oluşmuştur: Umumî Reis: Gazi Mustafa Kemal Paşa. Sosyal Bilimler Dergisi. Cem Yayınları. İstanbul. CHP Tarihi 1919-1979. s. yeni devletin ideolojisinin biçimlendirileceği bir siyasal parti fikrinin halk üzerindeki tesirini yerinde görmek için bir yurt gezisine çıkmıştır. Baskı.446 Mustafa Kemal Paşa. 16. “Siyasi Tarih” Türkiye Tarihi-4. I. I. halkçılığa dayanan ve “Halk Fırkası” adını taşıyacak bir siyasal parti kurma kararında olduğunu açıklamıştır. 1998. 452 Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının kurdukları partiye CHP adını vermelerinde ve ayrıca partinin 1931‟deki III. CHP Programı. s.Ü. I-II. 107. 130. s.451 HF‟nin kuruluş gerekçesinde. Mustafa Kemal Paşa. 1994. s. Bkz. Nitekim CHP‟nin III. C. 1931. Azalar: Sabit (Sağıroğlu). 132. 3. 2002. İstanbul. Bu haber için bkz. Kazım Hüsnü ve Zülfü Bey. Türkiye’nin Toplumsal Yapısı. 448 ARMHC Başkanı sıfatı ile Mustafa Kemal Paşa imzalı 8 Nisan 1923 tarihinde yayınlanan bir beyannamenin giriş kısmında “Halk Fırkası” adında bir siyasi partinin kurulacağından söz edilmiştir. Celal (Bayar). Refik (Saydam). S. bu yurt gezisi ile kamuoyunu uygulamayı tasarladığı devrimler konusunda hazırlamak istemiş. 1979.448 Mustafa Kemal Paşa. Nevin Yurdsever Ateş. 2006. Münir Hüsrev (Göle). Bkz.m.449 9 Eylül 1923 tarihinde kurulan Halk Fırkası‟nın adına “Cumhuriyet” kelimesi 10 Kasım 1924‟te eklenmiş ve 9 Mayıs 1935‟te ise partinin adı Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirilmiştir. Saffet (Arıkan). Kocak. Anklara. barış sağlanınca. Cemil (Ubaydın). 451 Hikmet Bila. Tunçay.g. Baskı.

s. 334-335. 342 ilçe.m.g.9. 5. Tek Parti Dönemi ve Cumhuriyet Halk Fırkası. Bu alandaki son girişim CHP‟nin 6 Ok‟unun 13 Şubat 1937‟de Anayasaya da girmesi ve parti ilkelerinin aynı zamanda devletin temel ilkeleri haline gelmesiyle gerçekleştirilmiştir. kazalarda.g. s.454 1936 yılına gelindiğinde CHP‟nin 50 il.3. bucak ve ocak örgütlerinin yanı sıra ülkedeki 74 ili. 3 Teşrinievvel (Ekim) 1339..0/2.m. 458 Akbulut.7.1. Yazılar CHF‟nın Vilayet Reisliği antentlidir. İst.018)455 yüzde 7.5...0. CHF Katib-i Umumiliği (sayı: 3438) antentlidir.457 2. s.23.941 ocak örgütüyle birlikte ülke nüfusunun (16. 77 .1931). a.2.352. Boyut Kitabları. 1931 yılına gelindiğinde SCF deneyiminden de aldığı dersle olsa gerek.453 Parti idare heyetinin bazı yerlerde toplanmadığı haberleri üzerine CHF Katib-i Umumisi Recep Peker Bey‟in.000 olarak vermektedir.8. ilçe. Ġleri. Mustafa Kemal‟in bulduğu formül 453 454 BCA (490.154-157. Tarih: 17.0. Türkiye‟nin hiçbir surette Garp cumhuriyetlerinden farkı olmayan.1931). Buna göre. 77. BCA (490. genel bir örgütlenmeye gitmiştir. her mıntıkanın başına bir müfettiş atayarak. “Cumhuriyet Hakkında Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin Mütaalâatı”.158.1. Cumhuriyet’in Ġlanı Mustafa Kemal Paşa. Celal Nuri. Avusturya‟da yayınlanan “Neu Freie Presse” muhabirine 26 Eylül 1923‟te verdiği demecinde. artık bir noktadan sonra partinin bağımsız varlığına dahi gerek görülmemiş ve “CHP” ile “devlet-hükümet” cihazı fiilen birleştirilmiştir. nahiyelerde en az haftada bir defa ocak teşkilatının toplanmasını talep etmesinden de bu durum açıkça anlaşılmaktadır. CHF İdare Heyeti Başkanlığına yazdığı bir yazı ile vilayetlerde. 456 Hakkı Uyar. demokratik bir cumhuriyet olacağını söylemiştir. CHF.504) partiye üye olmuştur. 455 Bazı kaynaklar nüfusu 16. Parti.0/2. Dâhiliye Vekili aynı zamanda CHP Genel Sekreteri olacak ve illerde de valiler CHP il başkanları olacaktır.7‟si (1. Tarih: 29. Parti ile “devlet-hükümet” yakınlığı öyle bir noktaya ulaştı ki. 1925 yılında mevcut bulunan il. Ġstatistik Göstergeler. a. 457 Koçak.4.1. Bkz.CHF. 1800 bucak ve 25. mevcut sistemin hükümet üyelerinin seçiminde güçlükler çıkarması ve uyumlu bir bakanlar kurulunun oluşmasına da olanak bırakmamasıdır.458 Ülkeyi cumhuriyetin ilanına götüren sebeplerden birisi.237. s. köylerde yapılan muhtar ve ihtiyar heyetleri seçimlerinin sonuçlarının bile parti merkezine gönderimesini talep etmek suretiyle işleri sıkı tutmaya çalışmıştır.456 1930‟lu yılların ilk yarısında Cumhuriyet Halk Partisi Recep Peker‟in düşündüğü gibi siyasal alanda tekel kurmayı başarmıştır. vilayet idare heyetleriyle çok sıkı bir irtibat kurmuş. 14 mıntıkaya ayırmıştır. 1988.

466 Cumhurbaşkanlığının parti başkanlığı ile birlikte yürütülmesinin uygun olmaması 459 460 Tanör. 168. II. 29 Ekim 1923‟te Cumhuriyet‟in ilanı gerçekleştirilmiştir. Fuat ve Fethi Bey‟den oluşan bir grup Mustafa Kemal tarafından yemeğe çağrılarak. 342. 11 Eylül 1923‟te Meclis‟teki odasında. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa. Cumhuriyet‟in ilk hükümetini kurmakla görevlendirilmiş. a. VII. Dönem.g.459 Falih Rıfkı Atay‟ın belirttiğine göre.C. s. Mustafa Kemal. maddesi gereğince İsmet Paşa. Çankaya. Nutuk. cumhurbaşkanı. Halit Paşa. 178. maddesine “Türkiye Devletinin şekl-i hükümeti Cumhuriyettir”465 cümlesinin ilavesiyle. 374. Mart 1991. “Ankara‟nın Başkent Oluşu”. 3. başbakanı seçmeli ve bakanlar kurulu. s. Tertip. 3. 462 Bilal N. s. 16. Şimşir. Kili-Gözübüyük. “Farklı Bakış Açılarından Cumhuriyet‟in Kuruluşu”. KurtuluĢ KuruluĢ.bu sakıncaları giderecek türdendi. s. 802-803. bazı mebusları toplamış ve cumhuriyet üzerinde konuşmuştur.e. 78 . 20. 797. 158 mubusun katıldığı oylamada oybirliği ile Cumhurbaşkanı seçilmiştir. 119-120. 166. C. 466 TBMM Z. S. kendilerine cumhuriyetin ilan edileceği duyurulmuştur. Nutuk. meclisin önüne çıkarılmalıydı. Ayrıca Saltanatın kaldırılmasından sonra oluşan devlet başkanlığı boşluğunun doldurulması. Bu toplantıda bulunan mebuslardan Yunus Nadi‟nin: “Cumhuriyeti en kuvvetli zamanda ilan edelim” sözüne karşı “en kuvvetli zamanımız bu gündür” diye cevap vermiştir. Kâzım. V. TEK‟da 464 yapılacak bir değişiklikle. Bir başka önemli gelişme ise 27 Ekim 1923‟te Fethi Bey Hükümeti‟nin istifası sonrasında bir türlü yeni hükümetin kurulamaması olmuştur. Ankara. Yeni Türkiye Yayınları. s. 465 Düstur. 461 Faruk Alpkaya. Daha sonra yapılan gizli oylamada Mustafa Kemal Paşa. 464 Atatürk. AAMD. Atay. Türkiye devletinin cumhuriyetle idare edimesi tasarlanmıştır. s.461 Cumhuriyet‟e giden süreçte 13 Ekim 1923‟te Ankara‟nın başkent ilan edilmesi462 önemli adımlardan birisidir. Bu formülün gereği olarak cumhuriyet ilan edilmeli. 364 sayılı Yasa‟nın 12. Türkler. C. cumhuriyetin ilanını hedeflemişlerdi. 463 Atatürk.463 28 Ekim 1923 gecesinde. 2002.460 25 Eylül 1923 tarihinde “Mütehassıslar Encümeni”nin hazırlayarak Fırka Divanına sunduğu bir anayasa değişikliği teklifi taslağında. İsmet. bu boşluğun halife tarafından doldurulmasını da engellemiş olacaktır. C. 103-104. 207. C. s. 398. C.. Kemalettin Sami. Meclis Başkanlığı‟na ise 1 Kasım 1923‟te Fethi Bey seçilmiştir.. başbakan tarafından oluşturulup. s. 1921 Anayasası‟nın 1. s. C. II. II.

s. ilk sıralarda bunlara “emir el-mümin‟in” denilmiştir. s. Atatürk Yolu‟ndan Ayrı Basım.472 Yusuf Akçura ve Vasıf Çınar da. Belleten. 143-144. “Türkiye‟de Din Sömürüsü ve Laiklik”. AAMY. 163. 472 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. 576-577. Ayrıca Cumhuriyet‟in ilanı ile halifeye devlet başkanlığına ilişkin kapılar kapatılmak suretiyle geleneksel yapının önüne set çekilmiş ve değişimlere yol verecek bir hükümet sistemi ortaya çıkmıştır. 79 . ancak devlet zayıfladıkça Osmanlı hükümdarları “halifelik” sıfatına daha çok sarılmaya başlamışlardı. “Vahdettin‟in Halifelikten hal‟i ile yerine bir halife seçilmesi” gerektiğini TBMM‟ye açıklamış ve bu yolda bir fetva vermiştir. 471 Feyzioğlu. 79. 469 Turhan Feyzioğlu.m. 1 Kasım 1922‟de bazı din adamlarının “hilafetle saltanatın ayrılamayacağı” yolundaki görüşlerine rağmen Meclis. 145.471 Mustafa Kemal.. egemenliğin kaynağının laikleşmesi yolunda önemli bir adım atılmıştır. s. s. sultanlıktan sonra hilafetin ilgası 467 Neşet Çağatay. Dönem TBMM‟yi açarken yaptığı konuşmasında. 1 Mart 1924 tarihinde II.g. İstanbul. 164. Atatürk DüĢüncesinde Din ve Laiklik. TİTE Yayınları. 2. 327. Zaten Peygamberin yerine Müslüman topluluğu yöneten kişilere halife denmesi çok sonra gerçekleşmiş. Ankara 1961. Türk Ġnkılâbının Temel TaĢı Laiklik. 468 Necip Bilge. 1973. 2. oy birliği ile “Saltanatın kaldırılmasını” kabul etmiştir. TTK.3. Basımevi. İstanbul 1981. Atatürk ve Devrimlerimiz.kanati üzerine parti başkanlığı İsmet Paşa‟ya bırakılmış ve böylece İsmet Paşa‟nın “ikinci adam” konumuna gelmesi gerçekleşmiştir. Halifeliğin Kaldırılması Peygamberin vefatından sonra yerine kimin geçeceği hakkında hiç bir şey söylememesi.468 Padişahlar Yavuz Sultan Selim‟e kadar halife unvanını taşımamışlar ve dinsel konularda halifelere bağlı kalmamışlardır. 470 Mustafa Baydar. s. İBKY.470 Vahdettin‟in İstanbul‟dan kaçmasından sonra 18 Kasım 1922‟de Şer‟iye Vekili Vehbi Efendi.467 Muaviye‟nin babadan oğula geçen “halife-sultan” sistemini kurmasıyla bu unvan önem kazanmıştır. Kur‟an‟da ya da hadiste bu hususta bir hüküm olmaması. İslam dininin siyasi sahadan uzaklaştırılması ve onun yüceltilmesini savunmuştur. Dolayısıyla Yavuz Sultan Selim ve Kanuni dönemlerinde halifelik fazla ön plana çıkarılmamış. Baskı. II.469 1921 Anayasası ile “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi kabul edilerek. halifeliğin dinî bir zorunluluk olmadığı anlamına gelmekteydi. a.1. C.4. S. s. “Atatürk Devrimlerinin Temel Öğesi Laiklik. Temmuz 1977. Ankara 1999. C:42.

hem “Halifelik”. s.. s. Feyzioğlu. 22. s. s. iki vekâleti de birer genel reislik şekline getirmiştir.C. s.1. 2005. s. Türkiye’yi LâikleĢtiren Yasalar. a. s. Halifeliğin kaldırılması ile ilgili olarak Meclis‟te yaşananlar ve mebusların fikirleri ile ilgili olarak detaylı bilgi için bkz. Nutuk-Söylev. II. TBMM Z. C. 27-28. 1975. bu vekâletin yerine “Diyanet İşleri Genel Müdürlüğü” kurulmuştur. hem de “Şer‟iyye ve Evkaf Vekâleti” kaldırılmış. Dönem. Dönem. Recep (Peker).g. İstanbul. 2. s. II.g.C.g. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Mustafa Kemal‟in Millî Mücadele‟nin ilk evrelerinde büyük desteklerini gördüğü ve yakın işbirliği içinde olduğu arkadaşlarıyla arasında çıkan anlaşmazlıklar günden güne artmıştır. madde “Türkiye Devletinin dinî. s. 18-29. C.476 Böylece kabul edilen 429 ve 431 sayılı kanunlarla.478 2.m. Baskı. 7. I. 29-193. Halifeliğin Sonu. TBMM Z. II.475 Urfa Mebusu Şeyh Saffet Efendi ile 53 arkadaşının verdiği Halifeliğin kaldırılmasına ve Osmanlı Hanedanı‟nın Türkiye dışına çıkarılmasına dair kanun teklifi de kabul görmüştür. AAMY. 174-175.477 1924 Anayasası ile ilgili olarak ilk köklü değişiklik 10 Nisan 1928 tarihinde gerçekleştirilmiştir.C.4. 1986. Kılıç Ali... Ali Çetinkaya ve Yunus Nadi‟den oluşan bir grup. 3 Mart 1924 tarihinde Siirt Mebusu Halil Hulki Efendi ile elli arkadaşının verdiği “Şer‟iyye ve Evkaf ve Erkânı Harbiye Vekâletlerinin ilgasına dair”474 kanun teklifini kabul ederek. 477 Akşin. 21. 476 TBMM Z.. 80 . a. Aynı maddeye 5 Şubat 1937 tarihinde yeni bir şekil verilmek suretiyle “laiklik” bir ilke olarak anayasaya girmiştir. 478 Ertan. doğal olarak laikleşme ve sivilleşmede önemli bir adım teşkil etmiştir.m.e.4. 24-27. “Türkiye Devleti‟nin resmî dili Türkçedir. Genel müdürlüklerin siyaset belirleyemeyip sadece uygulayabilmeleri. Din-i İslâm‟dır. 479 Mustafa Kemal Atatürk. 7.. C.479 Halk Fırkası içerisinde Mustafa Kemal‟in etrafını çevreleyen genç ateşli ve ihtiras sahibi olan başta İsmet İnönü. bunların karşısında ise 473 474 Naşit Hakkı Uluğ.. 159. makkarı Ankara şehridir” olarak yeniden düzenlenmiştir. TTK Yayınları. s.gerektiği yolunda bir konuşma yapmıştır. C. Türkiye’nin Yakın Tarihi. a. 166. Takrir-i Sükûn Kanunu‟nun yürürlükte olduğu ve tek parti yönetiminin hüküm sürdüğü bir dönemde yapılan değişiklikle 2. Reşat Genç. 411.473 Meclis. 7. 475 Tevhid-i Tedrisat Kanunu için bkz. Genç. TİBKY. Ankara. resmî dili Türkçedir. Ankara. Aynı anda çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu da bu gelişmeleri tamamlayıcı bir özellik arzetmektedir. makkarı Ankara şehridir” şeklinde iken. Dönem.

Fakat bir müddet sonra Ankara‟ya gelen Cafer Tayayar Paşa. Türkler. V. Meclis‟te 8.483 8 Kasım 1924 tarihinde İsmet Paşa Hükümeti. gerek siyasi ve gerekse ekonomik alanda liberal düşünceyi savunan bir 480 Saime Yüceer. Ordu Müfettişi Cevat (Çobanlı) Paşa. “Paşalar Komplosu”ndan şüphelenen Mustafa Kemal.. Ali Fuat ve Refet Paşaların öncülüğünü yapmış olduğu diğer bir grup yer almıştır.. Karpat. Nutuk. 179-180. C. Vakit gazetesinin 23 Kânunuevvel 1340 tarihli haberine göre milletvekilliğinden istifa etmiştir.g. 611. III. Mübadele İmar ve İskân Vekili aleyhine soru önergesi veren Menteşe Milletvekili Esat Efendi‟nin de Hükümete güvenoyu vermesidir.485 TCF proğramı. IV.482 Böylece Mustafa Kemal. 484 İşin en ilginç yanlarından birisi hiç kuşku yok ki.e. 45. Bkz. a. s. Siyasi Partiler. 485 TCF‟nın kurulmasında paşaların kişisel olarak iktidara ortak olma arzusunun yattığı. Adnan (Adıvar). s. Cumhuriyet Halk Partisi. Bu komutanlardan Cevat Çobanlı Paşa ve Cafer Tayyar Paşa dışındakiler olumlu cevap vermişlerdir. Dönem. VII. Yeşil. Bkz. s. Kolordu Komutanı İzzet Paşa. Yeni Türkiye Yayınları.. Bkz. s. 482 Mustafa Kemal‟in askerlik vazifesinde kalarak milletvekilliğinden ayrılmasını istediği komutanlar şunlardı: Erkan-ı Harbiye Reisi Fevzi Paşa. onları milletvekilliğinden istifaya davet etmiştir. III. 534. Refet (Bele) ve Feridun Fikri (Düşünsel) de bulunuyordu. II. Ankara.g. TPY. 483 Uyar.. a. Kolordu Komutanı Şükrü Naili Paşa.1340 tarihinde mebusların yaptığı konuşmalardan bir takım sonuçlar çıkarılabilir.. C.g. 116. 170. s. Kolordu Komutanı Fahrettin Paşa. TBMM‟den 19‟a karşı 148 oyla güvenoyu almıştı.e. 16. 1342. Kolordu komutanı Cafer Tayyar Paşa. Özyılmaz Matbaası. 10.dışlandıklarına inanan Kâzım Karabekir. Tunaya. Kâzım Karabekir Paşa ve ondan birkaç gün sonra da Ali Fuat (Cebesoy) Paşa askerlik görevinden istifa ederek Meclis‟e katıldılar. Doğan Avcıoğlu. Bkz. Rauf (Orbay). “Cumhuriyet Dönemi Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde İlk Girişim: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası”. II.g.480 20 Ekim 1924 tarihinde Menteşe Mebusu Esat Efendi‟nin Mübadele İmar ve İskân Vekili Refet Bey hakkında verdiği soru önergesinin bir hafta sonra gensoruya çevrilmesiyle481. 1986. Dönüşünde amacına hizmet etmeyen Mübadele İmar ve İskân Vekâletinin ilğası için hükümete tavsiyede bile bulunmuştur. s. TBMM‟de Hükümete yönelik eleştiriler sertleşince.11. 81 . Tunçay. Kolordu Komutanı Ali Hikmet Paşa. Milli KurtuluĢ Tarihi. s.e. 133-134. Ayrıca TCF‟nın kuruluşu ile ilgili olarak farklı yorumlar için bkz. 578-583. 169. Yeşil. s. İlk istifa eden on kişi arasında Dr. TBMM‟deki oturumlara katılmalarını engellemiştir. İstanbul.484 Hükümetin güvenoyu almasının ertesi günü. 481 Aslında Mustafa Kemal Paşa‟nın Karadeniz ve Doğu Anadolu‟ya yapmış olduğu sonbahar gezisi esnasında bu vekillik hakkında halk arasında ortaya çıkan hoşnutsuzlukları bizzat kendisi müşahede etmiştir. 3. a. I. Bu istifaları birbiri arkasına istifaların takip etmesiyle birlikte bu bağımsız milletvekilleri 17 Kasım 1924 tarihinde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‟nı kurdular. ordu üstündeki denetimini pekiştirmiş. Haz. Ordu Müfettişi ile milletvekili komutanlara bir şifreli telgraf çekerek. 2002.e. s. C. s. s. Halk Fırkası‟ndan istifalar başlamıştır. Yeşil. Y. Zeynep Korkmaz. askerlik görevlerinden istifa eden Kazım ve Ali Fuat Paşaların ise devir-teslim işlemlerini tamamlamadıkları gerekçesiyle. Atatürk. TBMM Z.C. 101. a.

toplumda meydana gelen kaos ortamına karşı CHF Meclis Grubu‟nda sıkıyönetim ilanı teklifinde bulunmuş. İnşallah ben yanılmışımdır” demek suretiyle.. Yerine daha sert tutumu olan İsmet Paşa Hükümeti kurulmuştur.g. Ankara. Ankara. 573. ġeyh Sait ve Ġsyanı. Metin Toker. 1925 yılı bütçesi görüşülürken ortaya attığı memur sayısındaki fazlalık ve memur ücretlerinin yetersizliği üzerine olmuştur. bu partiye karşı cephe almıştır. 22 Teşrinisani 1340. hususî ve resmî bütçelerden maaş alan memurların partilere giremeyecekleri belirtilmekteydi. 22 Teşrinisâni 1340 (22 Kasım 1924). ayrıca parti proğramında yer alan cumhurbaşkanı ile ilgili diktatörlük benzetmelerine de bir anlam veremediğini belirterek. Ankara. Sel Yayınları. TPY.e. 57. I-II. Reşat Hallı. 1476. Tevhid-i Efkar. CHF‟den tepki görmüş ve hükümet düşürülmüştür. Bilgi Yayınları. s. 106. CHF‟den istifaların önüne geçmiş ve TCF‟nın da desteğini almayı başarmıştır. 77. C. 16. a. 1955. 27 Kasım 1924. 492 Bu isyan hakkında daha geniş bilgi için bkz. kararı sert bir biçimde eleştirmiştir. parti sadece boşalan 13 milletvekilliği için yapılan ara seçimlere katılmıştır. 1972. I-III. yeni partinin proğramında önemli bir görüş bulunmadığını. 538.proğram olma özelliğini taşımaktadır. Aybars. 1981. C. Tevhîd-i Efkâr. Baskı.486 Mustafa Kemal.490 TCF. İstanbul. TCF Programı. partinin “umumi hürriyetlere taraftar” olduğu vurgulanmakta. 82 . 489 Tunçay.491 13 Şubat 1925‟te başlayan Şeyh Sait İsyanı492 karşısında Ali Fethi Bey‟in yumuşak tutumu. TCF‟nın en önemli muhalefet hareketi. s.488 Sıkıyönetim önerisinin üyeler tarafından kabul edimemesi üzerine Mustafa Kemal: “Benim burnuma barut ve kan kokusu geliyor. 488 İsmet Paşa‟nın istifa haberleri için bkz. 487 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri.g.489 İsmet Paşa‟nın istifasından sonra yeni kurulan Fethi Bey Hükümeti. “Atatürk Dönemi Muhalafet Partileri”. 4 Mart 1925‟te Şeyh Sait İsyanı 486 Turgay Uzun. 15-16. İstanbul‟dan aday gösteremeyen parti. genel seçimlere katılacak kadar uzun ömürlü olmamış. C. 490 İsmet Paşa‟nın istifa ettirildiğine dair çıkan haber için bkz. 2002. TİTE Yayınları. Ankara. 22 Teşrinisâni 1340. Nu.m. Son Telgraf. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları. 1968. a. ġeyh Sait Ġsyanı. s. Servet-i Fünûn. s. Behçet Cemal. Parti programında.487 İsmet Paşa Hükümeti. Türkler.. 3. Yeni Türkiye Yayınları. 491 Yüceer. s. Türkiye Cumhuriyeti’nde Ayaklanmalar (1924-1938). İzmir‟den Rahmi Bey ile Halil (Menteş) Bey‟i aday göstermiş. basının desteğine rağmen ikisi de seçimi kazanamamıştır. yönetimde “âdem-i merkeziyet” ve “ülke kalkınmasında dış sermayenin rolünden” bahsedilmekte. fakat bu teklifin kabul görmemesi üzerine 21 Kasım 1924 tarihinde İsmet Paşa Hükümeti istifa etmiştir.

s. Ali Fuat Paşa 1933 ara seçiminde. Rüştü Paşa (Erzurum). Türkiye’de Demokrasi ve Politik Partiler. dinin toplumsal düzendeki yerine önem vermekteydi. s. iki tane de İstiklal Mahkemesi kurulmuştur. kimilerine göre bu parti siyasi varlığını sürdürseydi. 3. daha sonra tüm Doğu Anadolu‟daki TCF şubelerini kapatmıştır. Gündoğan Yayınları. TCF‟nin milletvekilleri Halk Partisi‟nde olduğu gibi entelektüel ve bürokrat kimselerden oluşmuştur. Halis Turgut Bey (Sivas). Siyaset ve Anayasa. politikada muhafazakâr olup.. 2. a. Ankara. Bu parti ekonomik alanda liberal politikalardan yana olmakla beraber. 83 . 496 Mehmet Turhan. Şükrü Bey (İzmit). Bu iddiaya karşı Ali Fuat Paşa. s. İnönü‟nün muhaliflerle barışma politikası çerçevesinde Meclis‟e girebilmişlerdir.g. 15. s.495 Toplumsal köken incelemesi Terakkiperver Parti muhalefetinin Halk Partisi‟nin toplumsal tabanından geldiğini göstermektedir. muhafazakâr gördükleri Nurettin Paşa ve Raif Hoca‟yı bile üyeliğe kabul etmediklerini söylemiştir. Hükümetin gerekenleri yapmasını istemiştir. 2000.. Ankara İstiklâl Mahkemesi TCF‟nın gericiliği kışkırttığını ileri sürerek. Takrir-i Sükûn Kanunu‟na dayanarak.498 Sadece yedi ay varlığını sürdüren TCF. 111-112.neden gösterilerek Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmış493. İsmail Canbolat Bey (İstanbul). partilerinin laikliği benimsediğini. 493 494 TBMM Z. 495 Ali Y. Siyasi Hatıralar. İstanbul. 48. 98. 131-149. Abidin Bey (Saruhan). TCF‟yı 5 Haziran 1925 tarihinde kapatmıştır. C. çok partili siyasi hayata geçişin ilk denemesi niteliğini taşımış.M. C. Refet Bey ise 1935 milletvekili seçiminde Mustafa Kemal‟in izniyle TBMM‟ye müstakil milletvekili olarak girdiler. Alfa Yayınları. 142. Cebesoy. Kazım Karabekir ve Rauf Bey ise Mustafa Kemal‟in ölümünden sonra. 2001. s. 497 İdam edilenler şu şahıslardı: Arif Bey (Eskişehir). Refet.496 TCF‟‟nın önder kadrosu. İsyan bölgesinde görev yapan İstiklal Mahkemesi. Ali Fuat. Sarıbay. Kazım Karabekir. Devre: II. “İzmir Suikasti” yargılamaları sırasında tasfiye edilmiştir.494 Hükümet.e. TCF Urfa Sekreteri Fethi Bey‟i yargılayarak isyanı kışkırttığı gerekçesiyle 5 yıl hapse mahkûm etmiş. s. Böylece alınan bu tedbirle muhalefet ve muhalif İstanbul basını kesin olarak susturulmuştur. 117. TBMM Kav.C. Baskı. 498 Uyar. demokrasi ve hoşgörülü bir laik sistem Türkiye‟de yerleşecekti. Dönem. Tutuklanan TCF milletvekillerinden 6‟sı idam edilmiş497. Yurt dışında bulunan ve gıyaben yargılanan Rauf Bey ise 10 yıl ağır hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Cafer Tayyar Paşalar ise haklarında beraat kararı verilmekle birlikte siyasal yaşamdan dışlanmışlardır.. II.

501 Oysa 13 Şubat 1925‟de Genç ilinin Piran köyünde başlayan bu isyan hareketi. öncelikle ordu seferber edilerek Doğu‟ya kaydırılmıştır.g.e. İstanbul.1. Dönem.. Kitap. Cemal. III.2. Dönem. işi Başbakandan daha fazla ciddiye alarak. Mardin. a. “Padişahlık. 503 Çakan. içte huzursuzluklara neden olurken. 131.. Siyasal nitelikli önlemler ise o bölgede sıkıyönetim ilanı ve Hıyanet-i Vataniye Kanunu‟nun ilk maddesinin dinin siyasete alet edilmesini engelleyici bir hükümle değiştirilmesi olmuştur. ġeyh Sait ve Ġsyanı. İstanbul. s. TDT. 347.C. 501 TBMM Z. Hallı. Siirt‟ten Irak sınırına kadar yayılmışlardı. s. s.499 Ayaklanmayı bastıran Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Eğilmez‟e göre isyancılar İngilizler tarafından silahlandırılmışlar. C.g. s. Turan Yayınları.502 Olayın ciddiyetinden dolayı 23 Şubat 1925 tarihinde Şark vilayetlerinin ve kazalarının bir kısmında idare-i örfiye ilan edilmiştir.g. Tarihimizde Kürtler ve Ayaklanmaları.C.506 Bu gelişmeler üzerine Fethi Bey 499 500 Ülkede çıkan 18 ayaklanmadan 17 tanesi Doğu‟da gerçekleşmiştir.505 İsmet Paşa ve taraftarları daha radikal ve sert tedbirler alınmasını istiyorlardı. s. Hatta İçişleri Bakanı bulunan Recep Bey.4. Alpay Kabacıklı.500 Dâhiliye Vekili Cemil Bey. iki jandarmayı da vurarak öldürmüşlerdi.5.. 12-28 Eylül 1924 tarihleri arasında Hakkâri yöresinde bir “Nasturi Ayaklanması” ile karşılaşılmıştır. Hilafet. ġeyh Sait Ġsyanı. ġeyh Sait Ġsyanı Halifelik ile Şer‟iyye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması. Olayın ciddiyetinin farkında olan Ali Fethi Bey Hükümeti. 461. 14.e. Ş.. 502 Şeyh Sait İsyanı ile ilgili olarak bkz. 135. 504 TBMM Z. Şeriat ve Abdülhamit‟in oğullarından birinin saltanatını temin gibi irticakar bir propaganda puşidesi altında Kürtçülük”504 olduğunu söylemiştir. TPY. a. s. Dönem. 288. Cem Yayınevi. II. 14. 1994. Bkz. 506 İnönü. Aralarına devlet memuru bile giremez olan isyancılar. 14. II.C. ekonomik sıkıntılar ve yolsuzluk iddiaları. 2. devleti en kritik zamanda uğraştıracak bir ayaklanmaya dönüşmüştür. 1991. isyancıların amacının. II. hemen gerekli önlemleri almış. Van. Abdülhaluk Çay. Baskı. görevinden istifa etmiştir.e. 84 . s.503 Meclis‟te yaptığı açıklamada Ali Fethi Bey. TBMM Z. Her Yönü Ġle Kürt Dosyası. Turan. Toker. C. Şeyh Sait ve adamlarının Ergani vilayetinde Hıns ve Delice arasında isyan ettiklerini fakat eylemin hemen bastırılabilcek bir mahiyette olduğunu vurgulamıştır. 288. 105. 505 Tunçay. a. 306-309. C.. göçmenlerin yerleştirilmesi.

Buna karşın oğlu Mehmet ise “Kürtlük lehine hükümete karşı nümayiş” yaptıklarını Anadolu‟daki Kürt kulüpleri ile haberleşmek için şifre kullandıklarını kabul etmiştir. üyeliklerine ise Kozan Mebusu Ali Saip Bey. s. s.g. C. Dönem. üyeliklere ise Gaziantep Mebusu Kılıç Ali Bey.1925 tarihinde Meclis tarafından 507 508 TBMM Z. Bkz. daha sonra ise Ankara İstiklâl Mahkemesi ve Harekât-ı Askeriye Mıntıkası İstiklâl Mahkemesi‟nin kurulmasına karar vermiştir. Kolordu Komutanı Mürsel Bakû ve Vali Cemal Bardakçı‟nın511 aldığı tedbirler sayesinde şehre girememişlerdir.07. SDN: 118. Üçüncü Tertip. İstanbul‟da bir İngiliz mümessili ile temas ediyor zannederek bir emniyet mensubu ile karşılaştırılmıştır. İngilizlerle ittifak. s. 510 131 kişinin katılımıyla yapılan Ankara İstiklâl Mahkemesi üyeliği seçimlerinde. s. 511 Ali Cemal Bardakçı 12. TPY. İran‟a sığınmak isteyen Şeyh Sait ve 400 kadar adamı Varto‟da bulunan Tümgeneral Osman Nuri Koptagel‟e teslim olmak zorunda kalmıştır. Turan.. Düstur. s. II. 20. Müddeiumumîliğe İzmir Mebusu Mustafa Necati Bey. 509 144 kişinin katıldığı oylamada “Takrir-i Sükûn Kanunu” 122 kabul oyu ile yasalaşmıştır. III. II.Hükümeti istifa etmiş507 ve Cumhurbaşkanı da hükümeti kurma görevini daha sert tedbirlerden yana olan İsmet Paşa‟ya vermiştir. 513 Tunçay.510 Ankara‟da önlemler alınırken Şeyh Sait ve adamları Diyarbakır önlerine kadar gelmişler. Soyak. İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Bkz. C. 120-122. 85 .508 Meclis. Ayrıca Şeyh Abdülkadir. C. s.4. 130-131. s. 4 Mart 1925 tarihinde 578 sayılı “Takriri Sükûn Kanunu”nu kabul ederek. 144. 15. Başkanlığa Karahisarısahip Mebusu Ali Bey.C.. a. 223-224. Ali Cemal Bardakçı. Daha sonra Belediye Zabıtasından Nizamettin Bey adında bir kişinin kendisini İngiltere Hariciye Nezareti Umur-u Şarkiye Müdürü Mr.. İngilizlerden talepleri. İsmet Paşa Hükümeti..513 Hükümete örfi idarenin sürelerini uzatma yetkisinin yanı sıra bölgenin mülkî teşkilat alanında da düzenleme yapma imkânını tanıyan tezkere. 15. Ş. Bozok Mebusu Avni Bey ve Kırşehir Mebusu Lütfi Müfit Bey seçilmişlerdi. Templon (veya Templeton) süsü vererek. s. 140. Müddeiumumîliğe Karesi Mebusu Ahmet Süreyya Bey. ġeyh Sait ve Ġsyanı. TDT. Bkz. Dönem.512 Doğudaki örfi idare 23 Kasım 1927‟ye kadar sürdürülmüştür. 132.e. Dönem. Toker. 110-111.000 altın olmuştur. hükümeti her türlü irticaa ve isyan hareketine karşı gerekli tedbirleri almaya yetkili kılmış509. Akdeniz‟de bir mahreç ve 250. s. Bkz. II. 226. Harekât-ı Askeriye Mıntıkası İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı‟na Giresun Mebusu Hacim Muhittin Bey.1925 ile 03. 129.C. Bkz. TBMM Z. 314. fakat Ordu Komutanı Kâzım Orbay.1926 tarihleri arasında toplam 418 gün Diyarbakır valiliği görevini yerine getirmiştir. 4 Mart 1925 tarihinde yapılan oylamada 154 kabul oyu ile güvenoyu almıştır. 52-59. 15.C. Tek Adam.09. Aydın Mebusu Reşit Galip Bey ve Rize Mebusu Ali Bey seçilmişlerdi. Şeyh Abdülkadir‟le görüştüğü fakat ilk görüşme esnasında isyan bölgesine gitmek için kabul ettiği 80.000 liralık şahsi tazminatı ve sözleşme metnini kabul etmediği bilinmektedir. Tunçay. İstanbul‟da gözaltına alınanlar arasında ise Kürdüstan Teali Cemiyeti Başkanı. 512 Seyit Abdülkadir sorgulamasında son olaylarla hiç bir ilgisinin olmadığını belirtmiştir. Kürt Krallığı. Aydemir. TBMM Z. Kitap. TBMM Z. 6.C. C. II. s. Dönem. s. TPY.. 15. C. eski Ayan üyesi ve Danıştay Başkanı Seyit Abdülkadir ve oğlu Mehmet‟te bulunmaktaydı.

Üçüncü Tertip. Feridun Kandemir. C. II.6. TDT. 124. Havali-i Şarkiyede İdare-i Örfiye mntıkasında tatbik edilecek Sansür Talimatnamesi‟nin içeriği için bkz. 86 .1. bundan sonra iyi olur İnşallah”518 şeklinde olmuştur. Bkz. idam kararları 29 Haziran 1925‟te yerine getirilmiştir. 518 Ş.517 Doğu İstiklâl Mahkemesinin yaptığı yargılamalar sonucunda. Dönem. 247-248. C.1927 tarihinde 1097 sayılı “Şarktan Garba Nakli Eşhas Kanunu”nu çıkarılarak. hayat boyu Çorum‟a sürgüne gönderilmiştir. Bayazıt vilayeti dâhilindeki 1500 kişinin ve 80 asi ailenin Garb‟a nakledilmeleriyle alınan tedbirler yoğunlaştırılmıştır. 3 Mayıs 1925 tarihinde çıkardığı bir kararname ile örfi idare mıntıkasında sansür uygulamasına giderek göstermiştir. Tutuklananlar arasında Vatan gazetesi sahibi Mehmet Emin Yalman ile yazarlardan Ahmet Şükrü Esmer.515 Doğu İstiklâl Mahkemesi. her türlü tedbiri almak ve otoriteyi sağlamlaştırmak niyetinde olduğunu. 7 Haziran 1925‟te hükümetin manevi gücünü kırarak ayaklanmayı kışkırttıkları ileri sürülen gazetecilerin tutuklanmasına karar vermiştir.kabul edilmiştir. 519 “Şarktan Garba Nakledilen Eşhasa Ait Kanun” hakkında bkz. 847. Fakat son dakikada verdiği bir kararla hareketini bir gün sonraya tehir etmiştir. s. III. 125-127. 47 kişi idama mahkûm edilmiş.514 Hükümet. s. Siyasî Dargınlıklar. Batı Anadolu seyahati çerçevesindeki programa göre 16 Haziran 1926 Çarşamba günü İzmir‟de bulunacaktı. Şeyh Sait‟in son sözleri “fena yaptık.C.. Fakat Hüseyin Cahid. s. İstanbul. 155-159. suikastın düzenleyicilerinden Sarı Edip Efe ile Manisa Milletvekili Abidin Bey‟in ortadan kayboluşundan kuşkuya düşerek. Kitap. s. Dönem.. Üçüncü Tertip. özellikle Sebilür-Reşat ve Tevhid-i Efkâr gazetelerinde şeriat yanlısı çıkan yazıların kendisini çok etkilediğini söylemiştir. Düstur. Mustafa Kemal Paşa‟ya 17 Haziran 1926‟da İzmir‟de suikast yapacak olanları Sakız‟a kaçırmak üzere anlaşmış olan motorcu Şevki (Giritli Şevki) adındaki şahıs.4. Suphi Nuri İleri ve Tanin başyazarı Hüseyin Cahit Yalçın da bulunmaktaydı.519 2. s. 326. 33.. 18. a. s.e. 8.g. fakat “Kürtçülükle” ilgisinin bulunmadığını. TDT. 102.C. Düstur. 1955. 638. C. s. Turan. C. Kitap. C. Feridun Kandemir‟in belirttiğine göre yargı kurulunun başkanlığını yapan Topçu İhsan Bey‟e. TBMM Z. 517 Soyak. Piran‟daki çatışmaların kendisinin bilgisi dışında gerçekleştiğini. 18. 514 515 TBMM Z.6. II. s.516 Şeyh Sait ilk soruşturmasında Savcı Süreyya Örgeevren‟e kendisinin şeriat yanlısı olduğunu. II. İsmet İnönü Ankara Garı‟nda Hüseyin Cahid‟i asma talimatı vermiştir. III. 516 Turan. Mustafa Kemal PaĢa’ya Suikast GiriĢimi ve Muhaliflerin Tasfiye Edilmesi Mustafa Kemal Paşa. 6.

Binaenaleyh işbaşında bulunmak ve mütayakkız olmak lazımdır. İsmet Paşa. suikast haberini Atatürk‟ten aldığı: “İzmir‟de bir suikast teşebbüsü meydana çıkmıştır. s. 474. Kâzım Karabekir Paşa‟yı serbest bıraktırmasından dolayı kendisini Ankara İstiklal Mahkemesi‟nin tutuklatmaya kalktığı iddiaları ile ilgili olarak hatıratında şunları söylemiştir: “Kâzım Karabekir Paşa‟nın serbest bırakılması üzerine. kendisininde bunun üzerine İstiklâl Mahkemesini İzmir‟e gönderdiğini belirtmektedir. 17 Haziran 1926‟da yola çıkmıştır. 523 İnönü. Henüz daha başka nerelerde. 87 . “geleyim görüşelim” diye bir telgraf çektiğini. Paşaların yargılanmasına 3 Temmuz 1926 tarihinde başlanmıştır. Kılıç Ali. Mahkemeye çıkarılanlar başlıca üç gruptu: 1. Bkz. Refet ve Cafer Tayyar Paşalar.524 Mustafa Kemal açısından en önemli dava paşalara karşı açılmış olanıdır. Ankara‟dakiler arasında ise Kâzım Karabekir Paşa bile bulunmaktaydı. s. Bunun üzerine Vali Kâzım Dirlik‟in idaresi altında.521 Hazırlanan bir hususi trenle Başkan Ali (Çetinkaya) üyeler Kılıç Ali.. Hadise önemlidir.e. a. s. Ankara İstiklâl Mahkemesi 26 Haziran‟da İzmir‟de.”523 İsmet Paşa‟nın bu açıklamalarına rağmen birçok yazarın ortak kanaatine göre Başvekil.522 Bunun aslı yoktur. a.g.520 Suikast girişiminden haberdar olan İsmet Paşa. ne gibi hazırlıklar olduğunu bilmiyoruz. 3. Dr. Davadan çok endişe etmiş. Çopur Hilmi ve diğer suikastçı arkadaşları silah ve bombalarıyla yakalanmışlardı.. 524 Tunçay. İnönü. Çok hızlı 520 521 Soyak. fakat Atatürk‟ün bu telgrafa karşı: “Ankara‟dan ayrılmaman lazımdır. 472. Mustafa Kemal Paşa‟ya hitaben bir mektup yazmış ve Vali Kâzım (Dirlik) Paşa‟ya vermiştir. 162. bunun üzerine.Daha eski İttihatçılar. Giritli Şevki. İstiklâl Mahkemesi‟nin derhal İzmir‟e giderek tahkikata başlamasını istemiştir.g. Reisicumhurun araya girmesiyle kendini kurtarabilmiştir. İstanbul‟da tevkif edilenler arasında Ali Fuat. a.korkuya kapılmıştır. Reşit Galip Beyler ile savcı Necip Ali (Küçüka) Bey‟den oluşan Ankara İstiklâl Mahkemesi Heyeti. Tahkikat yapılmaktadır.” Telgrafıyla hükümet olarak ögrendiklerini. kesin bir vaziyet almış durumdaydım. 43-45. yazılmıştır. Bunun için İzmir‟e gelmen doğru değildir” cevabını verdiğini. 353. s.. Ankara‟da bir takım teşebbüsler olabilir.Onlarla ilişkili ilişkisiz eski TCF‟lılar. Ben.e.e. 522 Kılıç Ali Bey‟in bu konuda iddiaları için bkz. TPY. Tamamıyla uydurmadır.Suikast düzenleyicileri. İstiklâl Mahkemesinin beni tevkif ettirmeye kalkıştığı söylenmiştir. İsmet İnönü. Ġstiklâl Mahkemesi Hatıraları.g. “suçüstü” bahanesiyle TCF milletvekillerini tutuklamaya başlamıştır. çoğunluğu milletvekili olan 49 tutuklu sanığı yargılamaya başlamıştır. 2. Mahkeme dokunulmazlığa bile aldırış etmeden. polis tarafından alınan sıkı tertibat ile Ziya Hurşit. o esnada kararlıyım. s.

Kitap. bir muavin. Meclis. Müdürlüğün kadrosu: bir genel müdür.09.528 Hükümetin önerdiği “Mübadele ve İskân Müdüriyet-i Umumiyesi” bazı mebuslar tarafından sıcak karşılanmamış ve sonunda Tunalı Hilmi Bey‟in önerdigi ayrı bir vekâlet statüsü kabul edilmiştir. ahalinin mübadelesiyle. 3358-359. muhacirlerin iskân işleriyle. s.09. Adnan Bey‟in ise beraatine karar verilmiştir.525 Birçok kişinin beraat ettiği yargılamaların Ankara ayağında eski Maliye Nazırı Cavit Bey. 10 Yıl SavaĢı (1912-1922) ve Sonrası. TDT.32. eski Ardahan Mebusu Hilmi ve İttihat ve Terakki Mesul Kâtiplerinden Nail Beylerin idamına. 1970. Bu tasarıya göre genel müdürlük.1923‟te toplam 8 maddeden oluşan “Mübadele ve İmar Müdüriyet-i Umumiyesi Teşkilat Kanunu” tasarısını Meclis‟e sunmuştur. 12. Lozan‟da imzalanan “Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi‟ne İlişkin Sözleşme ve Protokol” gereğince Türkiye‟ye gelmesi muhtemel yarım milyona yakın göçmenin iskânı konusudur. 88 . Dr. 3. Hükümet. anayasayı değiştirme girişiminde bulundukları gerekçesiyle idam cezası vermiştir. Turan. İnsel Yayınları.4.2. Fahrettin Altay.g. muhaliflerin tavsiyesini planladığını hatta kendi kadrosuna da gözdağı vererek güç gösterisinde bulunduğunu savunmuştur. Beraat etmiş olmasına rağmen Dr. Mübadele ve Ġskân Müdüriyeti Umumiyesi’nin Kurulması TBMM‟nin önüne gelen ve çözüm bekleyen en önemli sorunlardan birisi de.1. Dr. s. Hüseyin Rauf Bey ise 26 Ekim 1933 tarihinde çıkartılan genel af yasasından sonra 1935 yılında yurda dönmüştür. harap olan kasabalar ve karyelerin imarıyla ugraşmak üzere hükümete bağlı olarak kurulmuştur. Nazım Bey. Ġdari Alandaki GeliĢmeler 2. İstanbul.1. 527 Fahrettin Altay. İzmir davalarında aslında Mustafa Kemal‟in amacının Paşaları astırmak olmadığını.18.. 145.bir yargılamadan sonra 13 Temmuz 1926‟da mahkeme 15 kişiye. s.20. a. Adnan (Adıvar) Atatürk‟ün vefatına kadar memlekete gelmemiş526. Tarih: 12. 528 BCA (30. imar ve evrak müdüriyetleri ile muhasebeci ve kâtiplerden oluşturulmuştur. 421.527 2. Soyak. iskân. Hüsyin Rauf (Orbay) ve İzmir Valisi Rahmi Beylerin onar sene hapislerine.1923).e. 352 sayılı Yasayla Mübadele.4.2. İmar ve İskân Vekâletinin kuruluşunu tamamlamış ve Mustafa Necati Bey‟i de vekil 525 526 Ş.1/7.

çünkü insanlar melek olabilir. 60. TBMM Matbaası. C. 53.529 8.2. II. toplam 50 maddeden oluşan “Şûra-yı Devlet 529 530 TBMM Z. Dönem. II. Ankara. 51-52. Kanunda en dikkat çekici hususlardan birisi mülkî ve askerî bürokrasinin yapması gereken icraatlar konusunda uyarılmalarıdır. II.531 11 Aralık 1924‟te vekâlet kaldırılmış. görev ve yetkileri ise Dâhiliye Vekâletine bağlı olan “İskân Müdüriyet-i Umumiyesi”ne devredilmiştir.e.2.C. 187.C. kaymakam martin omzunda asayişe memur bulunsun. TBMM Z.C. 1925 Tarihli ġûra-yı Devlet Kanunu Cumhuriyet Döneminde Şûra-yı Devlet‟in yeniden kurulması. 11. II. 2. Fakat vekâletin kaldırılmasına en fazla itirazlar mülkî yöneticilere uzman olmadıkları alanlarda fazladan yük geleceği ve imar ve iskân işlerinin bir müdüriyetin sorumluluğu altına verilemeyecek kadar önemli görülmesinden kaynaklanmaktadır. Dönem.. C.. 532 TBMM Z. 61. Dönem. s. 20 Nisan 1924 tarih ve 491 sayılı “TEK”nun 51. Ankara.4. maddesi ile gerçekleşmiştir. a.C. 659-664. 11. İmar ve İskân Vekâleti‟nin kaldırılmasında meclisteki milletvekillerinin tartışmalarından anladığımız kadarıyla “mübadele” konusunun artık gündemden düşmesi önemli bir gerekçe teşkil etmiştir. 89 . 1975..C. 2. 9. Adliyeye İhtiyaç kalmaz. s.olarak seçmiştir. Dönem.1923 tarihinde ise toplam 20 maddeden oluşan “Mübadele İmar ve İskân Kanunu”530 kabul edilmiştir. İmar Vekâleti kıyamete kadar kalacaktır…”533 Mübadele. TBMM Matbaası. TBMM Matbaası. şunları söylemiştir: “…Kaymakam şununla meşgul olsun.g. Dönem. Kaymakam orman işlerine baksın. 531 TBMM Z.. 533 TBMM Z. her işi kaymakam mı yapacak? Acaba arkadaşlar İmar Vekâleti denildiği zaman hatıra fenni ve ilmi bir vekâlet gelmiyor mu? Bir kaymakam mülkiye mektebinde imar ve iskân işlerine dair bir ders görmüş müdür? …İmar işleriyle iskân meseleleri birbirine katiyen yakın değildirler… İmar Vekâleti hiçbir zaman kapatılamaz… Belki Adliye Vekâleti kapanabilir. s.11.534 23 Kasım 1925‟te çok önemli bir adım daha atılarak. istizah takririne kadar gitmesi bu vekâletin sonunu getirmiştir. Menteşe Mebusu Esat Efendi‟nin Mübadele. 826. C. s. Ankara. II. C.. C. s.. 3. 534 Erdem. 1975.532 Vekâletin kaldırılması konusunda çok sert eleştiride bulunan Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey. İmar ve İskân Vekâleti‟ne yönelttiği soru önergesinin. s.

2. Çağdaş Yayınları..1922). AÜSBF Yayınları. Ankara. 538 İ.9. TBMM Z. bu kanunu hazırlayanların Fransız Devlet Şûrasını örnek aldıkları hazırlık çalışmalarından anlaşılmaktadır.10. 1930‟da 4205.439. TBMM Matbaası. s. Şûra-yı Devlet Kanunu ile 1925‟te “Danıştay” yeniden kurulurken.. Mülkiye ve Maarif Dairesi Riyaseti için 174 rey ile Ankara Valisi Atıf Bey. İstanbul. 193. Maliye ve Nafıa Dairesi Riyasetine 189 rey ile Ali Rıza Bey. 1931‟in ilk altı ayında dava sayısı 2700‟ü bulmuş. 7-13. Baş Kitabet için ise 186 rey alan Matbuat Müdürü Umumisi Saffet Bey seçilmiştir. adlî ve mülkî memurların tayinlerinin çabuklaştırılmasının istenmesi. halkın da güvenini kazanacak kendisine bağlı bir idarî mekanizma kurma arzusu. Ankara. dört yılın toplamında ise dava sayısı 12. Devlet ġûrası. Düşmandan kurtarılan yerlerde idarî mekanizma kurulurken.538 2. Türkiye Yönetiminde KarmaĢa. Bkz. Tarih: 24. 33. 4.C. 539 BCA (30. s. Ayrıca düşmandan kurtarılan yerlere tayin edilen “emval-i metruke komisyonları” ile malî. 1953. s.C. 50. 80-91.17. İkinci Basılış. 823 idari dava başvurusuna muhatap olduğu görülmektedir. s. Dolayısıyla Meclis bu kapsamda memur rejimine yeniden şekil vermek için büyük bir çaba sarf etmiştir. 536 Şûra-yı Devlet üyeliklerine seçilen 16 kişi hakkında bkz.4.0.000‟i aşmıştır. düzeni sağlamak için atılımış bir adım olarak karşımıza çıkmaktadır. 23 Haziran 1927 tarihli oturumda ise Şûra-yı Devlet azalıklarına seçimler yapılmıştır. TBMM Matbaası.539 Memurların. 90 . II.3. Devre: II. TBMM Matbaası. C. 1941. çalışmaya başladığı ilk altı aylık süre içerisinde. Valilerin Yetkilerinin Kısıtlanmasına Yapılan Ġtirazlar ve 788 Sayılı Memurin Kanunu Lider kadronun savaşın kazanılmasından sonraki süreçte. TBMM Kav. bir an önce Bakanlar Kurulu tarafından tespit edilen kanun tasarılarının tamamlanmasına önem verilmiştir. yeni düzende kendilerinden beklenilen rolü gereği gibi yerine getirebilmelerinin her şeyden önce onların düzenli bir maaş ve çalışma güvenliğine 535 Şûra-yı Devlet Kanunu‟nun Türkiye Büyük Millet Meclisi‟ndeki tartışmaları için bkz. ilk önce adlî ve mülkî idare alanlarına ağırlık verilmesi zaruriyetini ortaya çıkarmıştır.M. 537 Lütfi Duran. 19. 1929‟da 2610. Yayın No: 36/18.. C. C. Deavi Dairesi Riyaseti için 185 rey ile Adliye Müsteşarı Reşit Bey.537 Şûra-yı Devletin. II. 1988.198. Dönem. Bu sayı sonraki yıllarda giderek artmış ve 1928‟de 2581.Kanunu”535 çıkarılmış. 1977. 179-184. İçtimaa: 3.536 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile kurulan bu yüksek mahkemenin bir danışma kurulu olmasının yanı sıra yürütme ve idarenin yargısal denetimini gerçekleştirmesi hedeflenmiştir. Daha geniş bilgi için bkz. Ek: 2-2/1. Hakkı Göreli. Dönem. 643-644. Ankara. Ankara. s.0/66. TBMM Z.

Yalnız bir polis müdürü kalır. 1923 tarihinde Meclis gündemine gelen kaza mal müdürlerinin Maliye Vekâleti‟nce tayini içerikli kanun layihasıdır. 78-79.0/6. tayinlerin valinin görüşü alındıktan sonra vekil tarafından yapılması kararlaştırılmıştır. Dönem. TBMM Döneminde yürütme kurullarının taşradaki yetkileri merkeze taşıma amaçlı girişimlerine rastlanmıştır.10.26.. Fakat yavaş yavaş valilikleri lâğvedersek sıra Dâhiliye Vekâletine gelecektir. II. 542 TBMM Z. valilere lüzum kalmaz. s. Dönem. BCA Kavanin Müdüriyeti (30. s. TBMM Matbaası.. s.. C. Mazhar Müfit Bey ise valilik müessesesinin yetkilerinin budandığını şu sözleriyle ifade etmiştir: “…Anlaşılıyor ki valiler. bundan böyle İUVK‟da yapılacak değişklik ile vekâletin yetki alanına aktarılması planlanmıştır. Ergani Milletvekili İhsan Hamit Bey. 544 TBMM Z. 24. 91 .544 Maliye memurlarının vekâletlerce tayinleri konusu. 221. TODAİE Yayınları. II.C. s. II.1924).2. 104-105. 1968. 15. 543 Çakan. 545 TBMM Z.C. II. s.12. fakat kabul görmemiştir. C.C. 540 541 Cahit Tutum. C. Ankara.”545 Tartışmalardan sonra çıkarılan “Vîlâyat Memurini Maliyesinden Bazılarının Sureti Tayinleri Hakkında Kanun”546 ile bir orta yol bulunmuş. valilerin ellerinden tayin ve azil konusundaki salahiyetleri alındığı takdirde. valilerin statülerinin masaya yatırılmasına zemin hazırlamıştır. valilik müessesesinin ortadan kalkacağını bile iddia etmiştir. Dönem. II. bir polis müdürü vazifesiyle muvazzaf olarak kalıyorlar… Dâhiliye Vekili Beyefendi valilerin tezyidi maaşları için talep de bulundukları vakit bende soracağım: Bütün vazifeleri birer birer valilerden aldıktan sonra tezyidi maaşa ne lüzum vardır diyeceğim. C.0. 24.542 Yürürlükte olan İUVK‟nın 10. 346.540 Karahisarışarki Mebusu Ali Süruri Efendi‟nin polis memurlarının adlî görevlerinden dolayı haklarında yapılacak tahkikatın hangi vekâlet (Adliye-Dâhiliye Vekâleti) tarafından yapılması konulu soru önergesi541 de.C.e. s.36.. Dönem. Türkiye’de Memur Güvenliği.543 Küçük sıhhiye memurlarının da doğrudan vekâletçe tayinleri konusu Meclis‟e gelmiş.. Ankara.kavuşturulmalarıyla mümkün olacağı unutulmamıştır. a. 27-33. vali tarafından tasdik edilen kaza mal müdürleri atamalarının. 25. 546 TBMM Z. 1972.g. maddesi çerçevesinde vilayetteki defterdar ve muhasebeciler tarafından seçilerek. Bu doğrultuda atılan ilk adım 20. 54-59. polis teşkilatında düzenlemelere ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. daha iyidir. Tarih: 18. 4.

çalışma saatleri. Dönem. Memurlar Ġle Ġlgili Düzenlemeler ve Ankara’da Bir Memurin Kooperatifinin TeĢkili Hükümet dairelerinin ve yöneticilerinin belli bir merkezde toplanması. Üçüncü Tertip. s. 28 Mayıs 1927‟de 1065 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde ifa ve vazife eden bazı ecnebi rüesa ve memurlara mahsusatının tevfikata tabi tutulması hakkında” bir kanun çıkarılmıştır. 23. C. Devre: II. Ankara. vatandaşların işlerinin kolaylaştırılması açısından önemle üzerinde durulan bir konu olmuştur.3. 31. beraberinde bunlarla ilgili bazı düzenlemelerin yapılmasını zorunlu kılmıştır.4. Ankara Milletvekili İhsan Bey. takdirname ve hükümleri. s. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz. Resmî Gazete. 31. Dönem.1926. C.550 1065 sayılı Kanunla. istihdam edilen yabancı uzmanlara getirilen bu ayrıcalıklı uygulamanın ana gerekçesi ne yazık ki.4. Kanunun çıkarılmasına rağmen bazı mülkî amirlerin yetki konusu her zaman için tartışma konusu olmaktan çıkmamıştır. 182-187. Düstur. C. Jandarma Kumandanlığı Hacı Bayram Mahallesinde. C. memurların tayinleri. Makamı vilâyete verilen bir istida tapuya. II. istifa.2. 31.549 İhtiyaç halinde bazı alanlarda yabancı memurların görevlendirilmesi. 179. “Malumu âlinizdir ki Ankara Vilâyeti ve şuabatı idaresi muhtelif mahallatta oturmakta ve halk için fevkalâde mucibi müşkülat olmaktadır. TBMM Z. bir başka müdüriyet Tahtakale‟de hülasa bütün şehabatı idare ayrı ayrı mahallelerde ifayı vazife etmektedirler. 2. Ankara şehrini örnek vererek. sayı: 336. 123. 188. ülkede ihtiyaca cevap verebilecek yetişmiş insanların olmamasıdır.1926‟da çıkarılan 788 sayılı “Memurin Kanunu”dur. Üçüncü Tertip.C.Memurlarla ilgili olarak çıkarılan kanunlardan en önemlisi hiç kuşku yok ki. Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde görev yapan ecnebi amir ve memurlar vergiden muaf tutulmuşlardır.. becayişleri.547 Kanun. s. s. cezalar gibi konuları düzenlemiştir. görevden azilleri. 32.M. 550 Düstur. tarım ve ziraatla hangi şartlarda meşgul olabilecekleri.3. TBMM Z.548 13 Şubat 1927‟de çıkarılan bir kararnameyle ise Memurin Kanunu mucibince memurine verilecek sicil ve hüviyet varakalarının şekilleri ve tarzları tanzim edilmiştir. Bu Kanunla.. 8. s.C. C. 8. 579. 4. 92 .. nüfusa havale edildiği zaman bu daireleri bulmak için halk müşkülat 547 548 TBMM Kav. Polis Müdüriyeti Mukaddem mahallesinde. Vali Bey eski polis dairesinde oturuyor. 343. II. muavenet. s. TBMM Matbaası. 178. 549 Memurların sicil cüzdanları ile ilgili bilgiler için bkz. 194. 1427. C. tekaüt.

çekmektedirler”551

demek

suretiyle, devlet dairelerinin belirli

merkezlerde

toplanmasının ortaya çıkaracağı faydaları üzerinde durmuştur. Mazhar Müfit Bey de bu fikre katılarak, dört seneden beri birçok vekâlet binasının ve adliye sarayının yapıldığını, fakat bu işin biraz da zamana bağlı olduğunu söylemiştir. 19 Eylül 1923‟te kaymakam maaşının miktarının tayininde vekâletin serbest bırakılması gündeme gelmiş ve bu teklif encümence uygun bulunmuştur.552 Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey, valilerin maaşında olduğu gibi kaymakamların maaşları konusunda da vekâletin serbest bırakılmasını talep etmiş553 ve bir kaymakamın terfisinin gelmesine rağmen kazanın sınıfından dolayı sıkıntılar yaşayarak terfi ettirilememesini eleştirmiştir.554 Bazı mebusların kaymakamların maaşlarında düşüşün yaşanacağı endişelerine rağmen, maaşlarda düşüş yaşanmamıştır.555 Meclis bazen kendi bünyesinde çalıştırdığı memurlar ile ilgili düzenlemeler de yapmıştır. Tekirdağ Mebusu Cemil Bey ve 100 arkadaşı, Ankara‟nın pahalı bir şehir olduğunu, kiraların yüksekliğini ve şiddetli kış koşullarının olumsuzluklarını öne sürerek, Meclis memurlarına birer maaş ikramiye verilmesini talep etmişlerdi. Ancak, Ergani Mebusu Kâzım Vehbi Bey, memleketin mıntıkalara bölünerek, ayrıma tabi tutulmasına itiraz etmiş ve bütçe yeterli ise tüm memurlara ikramiyenin verilmesini, aksi halde teklifin reddini istemiştir.556 Bu teklife rağmen 25 ret oyuna karşılık 123 kabul oyuyla çıkarılan kanunla, TBMM memurlarına ayrıcalıklı bir muamele yapılmıştır.557 Oysa ekonomik sıkıntıları sadece TBMM memurları değil, tüm memurlar yaşamaktaydı. Memurların yaşadıkları sıkıntıyı Mazhar Müfit Bey, şu sözleriyle dile getirmiştir: “Halkın refah ve huzur ve saadetini temin hususunda Dâhiliye Vekâleti ve memurlarının gösterdiği hidemata teşekkür etmekle beraber bu vazife ile muvazzaf olan memurininin acaba karınını doyuruyor muyuz, doyurmuyor muyuz? …Meselâ Galata, Beyoğlu gibi bir yerde merkez memuru olan bir zat

551 552

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 31, TBMM Matbaası, Ankara, s. 58-76. Düstur, Üçüncü Tertip, C. 5, Necmi İstikbal Matbaası, İstanbul, 1931, s. 366. 553 TBMM Z.C., I. Dönem, C. 19, s. 24. 554 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 188-189. 555 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 190-191. 556 Çakan, a.g.e., s. 338. 557 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 6, Başvekâlet Matbaası, Ankara, 1934, s. 54; TBMM Z.C., II. Dönem, C. 11, s. 311.

93

haftada bir defa evine gittiğine ve almakta olduğu para da azami 60 lira olduğuna nazaran bu para ancak o adamın kendi yemek masrafına kifayet edebilir.”558 Ankara‟da görev yapan memurların geçim standartlarını yükseltmek için 19 Mart 1925 tarihinde; “Ankara‟da bir memurin kooperatifi teşkili hakkında” bir kanun layihası Meclis‟e verilmiştir. Ali Cenani Bey, memurlara ucuz yiyecek ve ucuz ev tedarik etmek, memura yüzde 50 ucuz kömür ve odunun sağlayabilmek ve malların yüzde 20 civarında daha ucuz bir fiyatla alınmasını temin edebilmek için tek yapılması gereken şeyin üç yüz bin lira sermaye ile bir kooperatif vücuda getirmek olduğunu savunmuştur. Kooperatifi oluşturabilmek için memurların maaşlarının yarısını avans olarak vermeleri, ayrıca her ay maaşlarından %5 nispetinde bir kesinti yapılması kararlaştırılmıştır.559 Ayrıca Ankara‟da oturan memurların durumlarını düzeltmek için Şehremaneti‟nin de yardımlarıyla üç veya dört bin lira arasında bir fiyatla, memurların yirmi sene maaşlarından kesilerek ev yapılması planlanmıştır.560 Fakat bu planlama; 4000 kişiye karşılık ancak 100 ev yapılabileceği, aksi takdirde ev yapımının 100 yıl bile sürebileceği iddiasıyla, eleştiri konusu yapılmıştır.561 Bozok Mebusu Süleyman Sırrı Bey, harcırahlarını alıpta mahalli

memuriyetlerine gitmeyen memurlar hakkında tedbir alınmasıyla ilgili olarak 12 Kasım 1925‟te bir kanun teklifi vermişti. Fakat Kavanini Maliye Encümeni bir mazbata yayınlayarak, mahalli memuriyetlerine gitmeyen memurinden aldıkları harcırahların geri alınabileceği gerekçesiyle kanun teklifini reddetmiştir.562 Meclis, 26 Mayıs 1926‟da 854 sayılı “Mücadele-i Milliyeye İştirak Etmeyen Memurin Hakkında” bir kanun çıkararak, İstanbul bürokrasisinden gelen ve itaat altına alınması muhtemelen çok zor olacak olan memurlar kitlesini tasfiye etmiştir.563 2.4.2.5. Ankara’nın BaĢkent Olması Saltanatın kaldırılmasından sonra yeni Türk devletinin başkent arayışları başlamış; Osmanlı Devleti‟nin izlerini yansıtan ve stratejik olarak artık güvenli bir yer olmayan İstanbul başkent olarak düşünülmemiştir. Malatya Mebusu İsmet Paşa
558 559

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 31, s. 60-61. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 16, TBMM Matbaası, Ankara, 1976, s. 33, 55-58. 560 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 21, TBMM Matbaası, Ankara, 1977, s. 31-33. 561 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 21, s. 31-33. 562 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 19, s. 100-101. 563 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, Devlet Matbaası, Ankara, 1944, s. 2218-2219.

94

ve 14 arkadaşı564 9 Ekim 1923‟te hükümet merkezinin taşınması doğrultuda bir kanun teklifi vermişlerdi. Teklifin gerekçesini; Lozan Antlaşması‟nın boğazlar için belirlediği statünün hükümet merkezinin daha güvenilir bir coğrafi alana taşınmasını zorunlu kıldığı gercekçesi oluşturmuştur.565 Ancak bu vurguya rağmen oluşması muhtemel tepkilere karşı, İstanbul‟un milletin bünyesinde Halifeliğin merkezi olarak sonsuza dek muhafaza edileceği belirtilmiştir. Aslında yapılmak istenen şey fiili olarak zaten merkez olan bir yerin hukukî olarak ta merkeze dönüştürülmesidir. Gümüşhane Mebusu Zeki Bey, hükümet merkezinin taşınması teklifine karşı çıkarak şunları söylemiştir: “Bir zamanlar hakanların yatağı, maarifin kıblegâhı, satveti İslâmiyenin tecelligâhı ve bilhassa Türk‟ün kıblegâhı olan bu zavallı şehrin kabahati neydi? Şuursuz bir idarenin eli altında kahbe düşmanın haremi ismetimize sokularak bedbahtlık içinde inleyen o zavallı İstanbul‟da ordumuz istihlâs adımlariyle yürürken, onun ağuşuna atılırken, şükranına gözyaşları ve kurbanlar katarken bunun böyle mahrumiyetine sebep neydi? Efendiler! Makam Hükümetin yalçın kayalarda, izbe ovalarda kurulmak asırları çoktan geçmiştir.”566 Bu sözler üzerine birçok mebustan eleştiriler gelince Zeki Bey, Anadolu‟nun imarını kendisinin de istediğini, sadece İstanbul‟un harabeye terk edilmesine karşı olduğunu açıklamıştır.567 Meclis‟in genel tavırlarından ve mebusların konuşmalarından anlaşıldığı kadarıyla İstanbul‟a olumlu bakış hemen hemen hiç görülmemektedir. Sonuçta Meclis, teklifi oy çokluğu ile kabul etmiş ve 27 sayılı Kanunla, 13 Ekim 1923 tarihinde Ankara‟nın başkent olması onaylanmıştır.568 2.4.2.6. TeĢkilat-ı Mülkiye Kanunu ve Mülkî Alandaki Düzenlemeler Bütün vilayetlerin nüfus, gelir-gider, memur, maaş ve kadroları üzerine Hükümet ciddi ölçüde eğilmiştir. Bu konuların ve diğer bilgilerin Başbakanlık adına Maliye Bakanlığı‟nın bir temsilcisinin başkanlığında oluşturulan bir komisyonda görüşüleceği 22.12.1923 tarihli yazı ile ilgili yerlere tebliğ edilerek, idarî alanda
564

İsmet Paşa ile beraber bu kanun teklifini verenler şu kişilerdi: Ferid Recai (Çorum), Zülfi Bey (Diyarbakır), Dr. Fikret Bey (Ertuğrul), Seyfi Bey (Kütahya), Hilmi Bey (Malatya), Mahir Bey (Kastamonu), Rüşdü Bey (Erzurum), Sabit Bey (Erzincan), Rasim Bey (Sivas), Necati Bey (Bursa), Karahisarısahib (Mehmed Kâmil), Kazım Hüsnü Bey (Konya), Ali Rıza Bey (İstanbul), Refet Bey (Bursa). Bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 665. 565 Çakan, a.g.e., s. 191. 566 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 666. 567 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 666-667. 568 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 670.

95

önemli bir düzenlemeye gidilmiştir.569 Hatırlanacağı gibi Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nun 10‟uncu ve 14‟üncü maddeleri, mülkî taksimat ile ilgili kararları kapsamaktaydı. 1924 Anayasası‟nın 89, 90 ve 91. maddeleri ise vilayet ile ilgili hükümleri kapsamakta olup, şu şekildeydi: 570 Madde 89- Türkiye coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet nokta-i nazarından vilayetlere, vilayetler kazalara, kazalar nahiyelere münkasemdir ve nahiyeler de kasaba ve köylerden terekküp eder. Anayasa‟nın bu hükmüyle liva/sancak teşkilatı kaldırılmış ve livalar vilayete dönüştürülmüştür. Madde 90- Vilayetlerle, şehir, kasaba ve köyler hükmî şahsiyeti haizdir. Madde 91- Vilayetler, umuru tevsî-i mezuniyet (yetki genişliği) ve tefrik-i vezaif (görev ayrımı) esası üzerine idare olunur. Geçmiş dönemin mülkî yapısının izlerini bu dönemde de görmek mümkündür. Anayasanın açık hükmüne karşın, vilayetlerden bir kısmı mülhak vilayetler şeklinde idare edilmeye devam edilmiştir. Dolayısıyla Meclis‟teki tartışmaların odak noktasını mülhak vilayetlerin statüleri konusu oluşturmuştur. Meclis, genellikle mülkî yapılanma konusunda tek başına karar vermemiş, bazı idare amirlerinin görüş ve teklifleri de bu düzenlemelerde yol gösterici olmuştur. Muş Valisinin 8.10.1925‟te Başbakan İsmet Paşa‟ya gönderdiği idari teşkilat hakkındaki görüşlerinden oluşan tasarı, bu tür bir çalışmadır. Muş Valisi bu tasarısıyla:571 1- Nahiyelerin bir günde dolaşılabilecek şekilde oluşturulmasını ve nüfusu yedi yüz olan köylerin mutlaka nahiye şekline dünüştürülmesini. 2- Nahiyelerin merkez vilayete ve diğerlerine telefonla bağlanmasını, nahiyelere en az haftada iki gün posta hizmetinin verilmesini. 3- Köylünün anlayacağı lisanla yazılmış evrak, havadis ve risaleleri köy postalarıyla köylüye bir müddet için ücretsiz olarak gönderilmesini. 4- Kazalarda uygulanan idari teşkilatın nahiyelerde de uygulanmasını. 5- Valilerin yalnız idareden sorumlu olmasını; nafıa, ziraat, ticaret ve eğitim
569 570

BCA (30.10.0.0/66.440.2. Tarih: 22.12.1923). Bkz. Ek: 3. Kili-Gözübüyük, a.g.e., s. 148; Tuncer Baykara, “Cumhuriyet Döneminde Türkiye Mülki Taksimatının Gelişmesi”, Hacettepe BeĢeri Bilimler Dergisi, 10/3 (Haziran 1980), s. 118. 571 BCA BMGMK, (30.10.0.0/66.440.9. Tarih: 8.10.1925).

96

konularının kısmen özel idarelere bırakılmasını. 6- İki ya da üç vilayette idare konusunda bir daire teşkil edilerek, bir genel müfettişin idaresine verilmesini. 7- Kaymakamların nahiye üzerinde denetim yetkisine sahip olmalarını ve merkez vilayette bir kaymakam bulundurulmasını. 8- Kazaların en fazla otuz nahiyeden, vilayetlerin ise altı kazadan oluşturulmasını teklif etmiştir. Vilayetlerin idaresiyle ilgili olarak, II. TBMM Döneminde gündeme birçok talep gelmiştir. Bursa vilayetinin Kirmastı kazasının ismi “Mustafa Kemal Paşa”, İzmir‟in Nif kazasının adı da “Kemalpaşa” olarak değiştirilmiştir.572 Meclis, 8 Aralık 1924‟te Trabzon Mebusu Muhtar Bey‟in “Beyoğlu ve Üsküdar Vilayetlerinin lağvedilerek, kaza şeklinde idaresi” ile ilgili verdiği kanun teklifini görüşmeye başlamıştı. Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey, buraların kaza yapılması teklifine idarede yaşanabilecek sıkıntılardan dolayı karşı çıkmıştır. Kayseri Mebusu Ahmet Hilmi Bey ise teklife destek vererek, bu tür taksimatlarda ölçünün kesinlikle nüfus veya iktisadî durum olamayacağını; bazı az nüfusa sahip olan yerlerin mecburiyetten dolayı vilayet yapılabileceğini savunmuştur.573 13 Aralık 1924‟te çıkarılan 532 sayılı Kanunla ise Mardin vilayeti‟ne bağlı olarak “Resülayn kazası” teşkil edilmiş ve Kırkkilise vilayeti‟ne bağlı “Mustafapaşa kazası” lağvolunmuştur. 574 Kırkkilise Mebusu Dr. Fuat Bey, “Kırkkilise” isminden duyduğu rahatsızlık üzerine bu ismin “Kırklareli”ne tahvili hakkında bir kanun teklifi vermiş; Dersim Mebusu Feridun Fikri Bey de, Fuat Bey‟e destek vererek şunları söylemiştir: “…Dersim‟de bazı nahiye merkezleri vardır. Meselâ (Başvartanik) gibi... Vartan‟ın Ermeni ismi olduğu malumu âlinizdir… Binaenaleyh böyle gayri millî isimlerin devam ve bekası caiz değildir.” Dâhiliye Vekili Recep Bey, isim değişikliklerinin bir anda yapılmasının mümkün olmadığını şu sözleriyle ifade etmiştir: “…Muhterem arkadaşlar! Bütün memlekette köylere varıncaya kadar isimlerinin tebdili lâzım gelen mahallerin miktarı ne kadar çok olduğunu bilir ve
572 573

Bilgi, a.g.m., s. 339. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 11, s. 32-36. 574 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 10, s. 460-470; TBMM Kav.M., Devre: II, C. 3, İkinci Basılış, TBMM Matbaası, Ankara, 1942, s. 28; Resmî Gazete, 7.1.1341, Sayı: 81, Kanun No: 532.

97

tahmin edersiniz. Bu bir anda yapılınca, memleket içerisinde posta hidematı, nüfus hidematı veraset meseleleri kuyudat ve saire, hulâsa; bütün muamelât içinden çıkılmaz bir keşmekeş manzarası arz etmek mecburiyetinde kalacaktır. Onun için... Neticeye doğru tedricen yürümek daha muvafık ve daha faydalı olacaktır.”575 Yapılan görüşmelerden sonra 20 Aralık 1924‟te çıkarılan 537 sayılı Kanunla, “Kırıkkilise” ismi “Kırklareli”ne dönüştürülmüştür.576 1924 senesi Muvazene-i Umumiye Kanun Layihası‟nın 36. maddesi‟nde yer alan bir hükümle, 1925 yılına kadar mülkî teşkilatın nüfus, iktisadi ve coğrafi vaziyetinde yapılacak tadil ve ıslaha hükümetin mezun olduğu hükmü getirilmiş; Mebuslar ise bu yetkiyi eleştirerek, anayasa ile belirlenen mülkî yapılanmanın dışında, ara bir yolun benimsenemeyeceğini iddia etmişlerdir.577 Malatya Valisi Abdullah Nevzat Tandoğan578, 1.12.1925 tarihinde Dâhiliye Vekâleti‟ne ve Başvekil İsmet Paşa‟ya yazdığı yazıda, Malatya‟nın merkez vilayet olarak kalmasını; Sivas‟ın Darende, Gürün ve Divriği ile Maraş‟ın Elbistan kazalarının Malatya‟nın sınırları içerisine alınmasını teklif etmiştir. Tandoğan, bu uygulamayla mekteplerin ve ilmi müesseselerin hızla gelişeceğini vurgulamıştır.579 Vilayetlerin konumlarında ciddi değişiklikler 30.05.1926 tarihinde çıkarılan 877 sayılı “Teşkilât-ı Mülkiye Kanunu” ile yapılmıştır. Kanuna göre; on bir vilayet kaza haline getirilmiş, böylelikle vilayet sayısı 74‟ten 63‟e inmiştir.580 Muş ta kaza yapılan vilayetler arasındadır.581 Yine 877 sayılı Kanunla, yirmi yedi kaza nahiye

575 576

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 11, s. 190. Düstur, Üçüncü Tertip, C. 6, s. 49; Resmî Gazete, 14.1.1341, Sayı: 82, Kanun No: 537. 577 Meclis‟te konu ile ilgi tartışmalar için bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 7, s. 157-199. 578 1894 yılında İstanbul‟da doğan Abdullah Nevzat Bey, 1914‟te İstanbul Darülfünunu Hukuk Fakültesini bitirdikten sonra çeşitli yerlerde öğretmenlik ve orduda adlî müşavirlik yapmıştır. 1 Eylül 1925‟te Malatya valiliğine atanan Nevzat Bey, bu görevden istifa ederek, 1927‟de III. Dönem TBMM„ye Konya Milletvekili olarak girmiştir. 12.6.1929 tarihinde milletvekilliğinden istifa ederek, Ankara Valiliği ve Şehremaneti Vekilliğine getirilmiştir. Soyadını Atatürk‟ün verdiği Tandoğan, Ankara‟yı 17 yıla yakın yönetmiş ve Ankara‟nın modern bir şehir olmasında, devrimlerin benimsenmesinde oldukça fazla hizmeti geçmiş bir yöneticiydi. Yönetim alanında üç ekolden birisi olan “Nevzat Tandoğan Ekolü”‟nü yönetim hayatına idareciliği ile kazandıran ve halk tarafından da çok fazla sevilen Tandoğan, henüz daha aydınlatılamayan bir nedenden dolayı 9.7.1946 tarihinde vali konağında intihar etmiştir. Bkz. Abdullah Nevzat Tandoğan, III. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 725; Mehmet Aldan, Ġz Bırakan Mülki Ġdare Amirleri, C. I, s. 463-484; Mehmet Aldan, Nevzat Tantoğan, ĠSD, C. II, S. 3, (Mayıs 1988), s. 47-58; Orhun v.d., a.g.e., s. 575-593. 579 BCA BMGMK, (30.10.0.0/66.440.11). Bkz. Ek: 6-6/1. 580 Kaza haline getirilen on bir vilayet şunlardır: Üsküdar, Beyoğlu, Çatalca, Gelibolu, Genç, Ergani, Ardahan, Siverek, Kozan, Muş ve Dersim. Bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 25, s. 612. 581 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, s. 1394-1395.

98

haline getirilmiş, altmış nahiye kaldırılmış582 ve 18 tane de yeni ilçe kurulmuştur.583 Meclis, görüşmelerinde vilayet ilgalarının temel sebebi umumî gelirlerin yetersizliği olarak gösterilmiş ve sorun bu perspektifte ele alınarak tartışılmıştır. 24 Ekim 1926‟da çıkarılan 412 sayılı Kararnameyle resmî işlemlerde ve haberleşmelerde karışıklıklara neden olduğu gerekçesiyle, iki isimli illerimizin yalnız bir isimle anılması sağlanmıştır. Kararnameye göre; Hamidabat-Isparta, SaruhanManisa, Karahisarışarki-Şebinkarahisar, Karesi-Balıkesir, Kocaeli-İzmit, MenteşeMuğla olarak anılmaya başlanmıştır.584 24 Kasım 1926‟da çıkarılan 4395 sayılı Kararnameyle Bayazıt vilayeti‟nin ismi Ağrı‟ya; 25 Haziran 1927‟de çıkarılan 365 sayılı Kararnameyle de Bozok‟un ismi Yozgat‟a çevrilmiştir.585 18 Nisan 1929‟da çıkarılan 1426 sayılı Kanunla ise vilayetlerin idaresi yeniden tanzim edilmiştir. 2.4.2.7. Birinci Umumî MüfettiĢliğin TeĢkili ve Faaliyetleri Umumî Müfettişlik yöntemi Şeyh Sait Ayaklanması‟ndan sonra tekrar gündeme gelmiştir. Hükümetin, Bursa Mebusu Emin Bey‟e hazırlattığı rapora göre; 1- Van, Bitlis, Erzurum, 2- Elazığ, Mardin ve Diyarbakır vilayetlerinden oluşan iki genel müfettişliğin kurulması kararlaştırılmış; fakat tatbikatı ancak 1927 yılında mümkün olmuştur.586 Mete Tunçay‟a göre; Umumî Müfettişliklerin kurulma nedeni sıkıyönetimin yerini dolduracak olan bir yetke arayışıdır. Şark vilayetleri (Elazığ, Urfa, Bitlis, Hakkâri, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Van) için bir Umumî Müfettişlik kurularak başına İbrahim Tâli (Öngören) Bey atanmıştır.587 Tek-parti döneminde
582 583

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 25, TBMM Matbaası, Ankara, s. 612-614. Kurulan ilçeler ve bağlı bulundukları vilayetler şöyleydi: Baskil (Elaziz), Gölpazarı, Osmaneli (Lefge), Bozöyük (Ertuğrul), Sorgun (Bozok), Çumra, Hadim, Cihanbeyli (Konya), Bucak (Burdur), Küre (Kastamonu), Torbalı (İzmir), Nizip (Gaziantep), Susurluk (Karesi), Gercüş (Mardin), Hilvan, Yaylak (Urfa), Polatlı (Ankara), Serik (Antalya). Bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 25, s. 614. 584 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, s. 1681. 585 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 33, s. 681; Düstur, Üçüncü Tertip, C. 8, s. 1019. 586 Hâkimiyet-i Milliye, 24 Haziran 1932, s. 3. 587 1875‟te İstanbul‟da doğan İbrahim Bey, 1893‟te Askeri Tıbbiyeden Doktor-Yüzbaşı olarak mezun olmuştur. Mustafa Kemal Paşa ile Samsun‟a çıkanlar arasında bulunan İbrahim Tali Bey, Moskova‟ya gönderilen heyette “Siyasi Müşavir” olarak görev yapmıştır. 1921‟de dış işleri kadrosuna atanmış, Batum Konsolosluğu memurluğundan sonra; 1924-1926 yılları arasında Varşova‟ya fevkalade murahhas ve orta elçi olarak atanmıştır. TBMM‟nin II. Dönemi için yapılan seçimlerde Diyarbakır‟dan milletvekili seçilen İbrahim Bey, 1927‟de Birinci Umumî Müfettişlik, 1932‟de ise Trakya Umumi Müfettişlik görevine tayin edilmiştir. Bkz. İbrahim Tali (Öngören), Tercüme-i Hal Kağıdı, III. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 489; Orhun v.d, a.g.e., s. 485-486; Ayrıca milletvekilliğinden istifası ile ilgili olarak bkz. Öngören, a.g.d., 489; Tayin haberi ile ilgili daha geniş bilgi için bkz. Cumhuriyet, 26 Teşrinisâni, 1927; Abidin Özmen, “Genel Müfettişlikler Hakkında Bir Düşünce”, Ġdare Dergisi, S. 184, Ocak-Şubat 1984, s. 247.

99

Umumî Müfettişlikler, 25 Haziran 1927‟de TBMM tarafından kabul edilen “Umumî Müfettişlik Teşkiline Dair Kanun”588 ile kurulmuştur. III. TBMM Döneminde 25 Aralık 1927‟de 5977 sayılı Kararnameyle kuruluşu gerçekleştirilen bu ilk müfettişliğe, “Birinci Umumî Müfettişlik” adı verilmiştir.589 Umumî Müfettiş, Dâhiliye Vekâletinin isteği ve İcra Heyetinin kararıyla tayin olunuyordu. Müfettişlik kadrosunda; baş müşavir, müşavirler, şube müdürleri, ordu zabitanı, memurlar ve çeşitli müstahdemler görev yapacaklardı. Umumî Müfettiş, mıntıkası dâhilinde hükümetin vekili ve umum vekillerin mümessili idi. Bu sıfatla başta valiler olmak üzere bütün memurlar kendisine karşı mesul ve sorumluydular. Umumî Müfettişlerin başlıca görevleri ise şunlardı:590 1- Asayiş ve inzibatın teminine nezaret etmek. 2- Kanun ve nizamın tatbikini ve icrasını takip ederek denetlemek. 3- Mıntıkası dâhilinde ahalinin şahsi ve tasarrufi haklarını korumak. 4- Halkın iskân işleri ve köylülerin araziye ait sorunlarıyla ilgilenmek. 5- Mıntıkası dâhilindeki valilerin, memurların memurin kanunu çerçevesinde denetimini yapmak ve mahsuru görülenleri görevden almak. 6- Mıntıkası dâhilindeki bütün müfettişleri, maarif eminlerini, valileri, müdürleri ve memurları gerekli gördüğü vazife ve faaliyetlere sevk etmek. 7- Belediyeler üzerindeki kontrol hakkını gerek gördüğü tarza icra etmek. Diyarbakır merkezli “Birinci Umumî Müfettişlik” görevini İbrahim Tali Bey, 5 Aralık 1932‟ye kadar sürdürmüştür. Diğer Birinci Umumî Müfettişlik görevini yapan şahıslar sırasıyla; sivil kökenli bir bürokrat olan Ahmet Hilmi Ergeneli591,

588

Düstur, Üçüncü Tertip, C. 8, s. 1887-1888; Kanunun müzakereleri için bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 29, s. 61; C. 33, s. 135, 425-426, 472, 489-492. 589 Mete Tunçay, TPY, s. 174-175. 590 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 33, s. 682-686; Kocak, a.g.e., s. 304-307. 591 1887‟de Yunanistan sınırları içinde kalan Ortaköy‟de doğan Ahmet Bey, 1910‟da Mülkiye Mektebini, 1911‟de ise İhtiyat Zabit Mektebini bitirmiştir. Birçok yerde kaymakamlık, müfettişlik ve mutasarrıflık yaptıktan sonra 1923‟te Bursa, 1924‟te Amasya valisi oldu. 1927‟de bir müddet Şûra-yı Devlet Azalığı, daha sonra İçişleri Bakanlığı Müsteşarlığı ve 28.02.1933 ile 23.02.1935 tarihleri arasında ise Birinci Umumî Müfettişlik görevlerinde bulunmuştur. Hilmi Bey, V., VI. ve VII. Dönemlerde Çanakkale‟den milletvekili seçilmiştir. Bkz. Ahmet Hilmi Ergeneli, İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi, SDN: 1482; Baltaoğlu, a.g.e., s. 194; 120. Yılında DanıĢtay, s. 130; Güneş, TPT, V. Dönem, C. II, s. 153-154; Çankaya, a.g.e., C. IV, s. 1279-1281.

100

Mardin‟de sekiz jandarma ve sınır karakolu. a. Avni Bey.597 592 1890‟da Niğde‟de doğan Abidin Bey. 402.595 Hükümet‟in bu müfettişliğe 19 yeni kadro ve parti işleri için de bir memur atanması talebi. Samsun ve Ankara Valiliğinin yanı sıra 1943‟te Birinci Umumi Müfettişlik görevini de ifa etmiştir. 1939‟da Muş eski Valisi Refet Kutbay. Avni Bey (Doğan). s. a. TĠD. 434.d.594 13 Şubat 1929 tarih ve 7640 sayılı Kararnameyle Birinci Umumî Müfettişlik mıntıkası içerisine Bayazıt (Ağrı) Vilayeti de ilave edilmiştir.e.g. bölge neşriyatı ile hayır kurumları muamelatını tetkik ve takip etmiştir. 1943 yılında Trakya Umum Müfettişliğine getirilmiş fakat 1947‟de bu görevinden istifa etmiştir. S. Dönemlerde Yozgat‟tan Milletvekili seçilmiştir. Yıl: 66.Abidin Özmen Bey592 ve Avni Doğan Bey‟dir. 57. 1943‟te ise Üçüncü Umûmî Müfettişlik Baş Müşaviri Sakıp Beygo atanmıştır. 8. Dönem. Toplamda ise bölgede 58 adet örnek sayılabilecek karakol inşa edilmiştir. TBMM Arşivi. Antalya ve Bursa Valiliği yapmıştır. 1934‟te Kastamonu Valisi Ahmet Fuat Baturay. Bitlis‟te beş. v. Orhun.. 223. İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. s. 1997. İnönü Hükümeti‟nde Devlet Bakanlığı görevi de yapmıştır. Dönem Bozok Mebusu olarak TBMM‟ye girmiştir. Siirt‟te on. Kastamonu. Güneydoğu Birinci Genel Müfettişlik Bölgesi. a. Muş‟ta dört.. Bitlis. 1911‟de Mülkiye‟den mezun olmuştur. Zeynelabidin Özmen. 596 Birinci Umumî Müfettişlik çalışma büroları teşkilatı içinde. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. II.593 Birinci Umumî Müfettişlik Baş Müşavirliği görevlerine ise. Kuruluşundan itibaren Genel Müfettişlik. “CHP Halkevleri İşleri Masasının (Bürosu)” kurulması ve bu büroda bir memur görevlendirilmesiyle birlikte CHP ile Umumî Müfettişlikler arasında organik bir bağ oluşturulmuştur. III. Çeşitli yerlerde kaymakamlık yaptıktan sonara. Urfa‟da dokuz ve Van‟da da on bir Jandarma karakolu yapılmıştır. Mülki İdarede İz Bırakanlar. malî işlerini. Diyarbakır‟da sekiz karakol. Bazı yerlerde kaymakamlık yaptıktan sonra Mülkiye Müfettişliği. bütün parti muamelatını ve Halkevlerinin idarî. bölge vilayetlerini parti mümessili sıfatıyla. Muş. 1936‟da Dâhiliye Vekâleti Mahalli İşler Umum Müdürü Nâci Kıcıman. SDN: 4072. 597 Koçak. Umûmî MüfettiĢlikler. 449-453. Eskişehir.g. Bkz.e. Şark İstiklâl Mahkemesi üyeliği de yapan Avni Bey.e. 593 1892‟de Yozgat‟ta doğan Mehmet Avni Bey. Tercüme-i Hal Kâğıdı. 1923‟te II. Bkz. Dönemlerde ise Çankırı‟dan milletvekili seçilmiştir. 1939. s. seçimleri. IV. Çankaya. V ve IX.e. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. SDN: 1323.. a. 1935‟te Birinci Umumi Müfettişliğe atanması üzerine milletvekilliğinden çekilmiştir. IV. Mehmet Aldan.. Balıkesir Valisi Süleyman Mümtaz Savut. 24 Haziran 1938‟de çıkarılan 3484 sayılı Yasayla kabul görmüştür. 1934‟te Aydın Milletvekili seçilmiş. Avni Doğan. Müfettişlik bölgesinde. C.g. 595 Serap Taş. VII ve XI. İstanbul. 1961‟de Kurucu Meclis Üyeliği‟nde bulunan Avni Bey. 96..g. 594 Koçak. s. 596 Birinci Genel MüfettiĢlik. 1937‟de Çorum Valisi Ziya Tekeli. VI. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 101 . s. s. 86-88. Mart 1994. s. 1421-1423. çalışmalarını. ŞDN: 466. 1913 yılında Mülkiye‟yi bitirmiştir.

altı yedi gün kaldıklarını ve tahrirat kâtibine zorla rey yazdırmak suretiyle seçime müdahale ettiklerini iddia etmiştir. SDN: 76. tenbih. Maddesiyle memura verilecek olan inzibâti cezalar. seçimler üzerinde valinin hiçbir baskısının olmadığının ispatı anlamına geleceğini savunmuştur. TBMM Kav. 599 Seçimde yolsuzluk yaptığı ileri sürülen vali Ahmet Durmuş Evrendilek Bey olup.Rüşvet. maaş kesimi gibi cezaların üzerinde durulmuştur. 1924-1926 yılları arasında Gümüşhane valiliği görevini yerine getirmiştir.. 8. 811-812. belediye reisi olan bu zat hakkında suiistimalden dolayı 598 Baltaoğlu.8. 7.C.. Mülkî Amirlerinin Uygulamalarının Bir Değerlendirilmesi Bazı idarecilerin yetki sınırlarını zorladıkları hatta usulsüz bazı uygulamalar yaptıkları iddiaları sıkça karşılaşılan bir durumdur. C. 208-210. s.2. Devre: 3. Urfa valisi hakkında yetkilerini keyfi kullanarak belediye reisine işten elçektirdiği ve yerine ehliyete sahip olmayan birisini atadığı gerekçesiyle suçlamalarda bulunmuştur. Valilerle ilgili suçlamalardan bir kısmını.. 2. vali ile jandarma komutanının intihaplar esnasında bu yerleri gezmelerinde hiçbir mahsurun olmadığını. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.e. darp ve hakaret etmek. 11. 18 Aralık 1924‟te Gümüşhane Mebusu Zeki Bey.600 29 Ocak 1925 tarihli oturumda ise Mersin Mebusu Besim Bey. Atatürk döneminde bu çerçevede bürokratlar hakkında yapılan birçok tahkikatın ve mahkemenin onların aklanmalarıyla sonuçlanması oldukça dikkat çekicidir. Maddesi‟nde memurlara verilecek olan takdirname ile ilgili hükümler yer almış. C. 102 . II. Bkz. 3. 600 TBMM Z. Gümüşhane vilayetinde Halk Fırkası‟nın çok güçlü olmasına rağmen müstakil olarak Zeki Bey‟in mebus olarak seçilmesini. seçimlere müdahale ettikleri iddiaları oluşturmaktadır. C. Düstur. Üçüncü Tertip. Ahmet Durmuş Evrendilek. Ayrıca daha sonra çıkarılan “Dâhiliye Memurları Kanunu” ile de bazı düzenlemelere gidilmiştir. Dönem.g. a. ihtar. valinin istediği kişiye reyleri yazdırabileceğini ifade etmiştir. s.Görevi ihmal ve suiistimaller. Dâhiliye Vekili Cemil Bey. Bkz. yine kanunun 26. aşırma).Vatandaşları kanunsuz hapsetmek. Ayrıca.M. Kelkit kazasında yapılan seçimler için vali599 ve jandarma komutanının oraya giderek.4.2. zimmet. 670-671. Dâhiliye Vekili Recep Bey. Memurin Kanunu‟nun 23. s. ihtilas (para çalma. 240. s. Atatürk döneminde görev yapan valilerin genel olarak şu nedenlerden dolayı kovuşturmaya tabii tutuldukları görülmektedir:598 1.

Uyarıya kırılan Hilmi Bey‟in saygısızlık addedilen bir telgraf çekmesi. valiye telgraf çekerek derhal şahitler Abdülkadir.C. valinin tutuklanma kararı Dâhiliye Vekili Cemil Uybadın‟ın araya girmesiyle engellenmiştir.. II. 19 Mart 1925‟te Vali Hilmi Bey‟i uyarmıştır. yargılanmak üzere Ankara İstiklâl Mahkemesi‟ne çağrılmasına neden olmuş. II.. Mersin Mebusu Besim Bey‟in hakkında sorular yönelttiği Urfa valisi 1924-1928 yılları arasında görev yapmış olan Ahmet Fuat Baturay‟dır. SDN: 1548. 358-361. 268-269. Kadri Bey‟in yanında şoför olarak çalışan bir zatın. Dönem.603 Dâhiliye Vekili Cemil Bey.. Valilik bu şahısları harcırah yokluğundan gönderemeyince Necati Bey. kanuna riayet etmediği konusunda bir sual takriri vermişti. 353. C.. Cemil Bey.e. Fakat Ankara İstiklal Mahkemesi. Fuat ve Vehbi Beylerin Ankara‟ya gönderilmesini istemiştir. 601 TBMM Z. 103 .604 1924-1926 yılları arasında İzmir Valiliği yapan İhsan Latif Paşa ise valiliği esnasında memuriyet vazifesini ihmal ve suiistimal eyledikleri gerekçesiyle Polis Müdürü Rıfat ve İskân Müdürü Şevki ile birlikte haklarında tahkikat yapılmıştır.601 1923-1925 yılları arasında Adana Valiliği yapan Hilmi Uran. 602 Uran. maddesi”ne uygun olduğunu açıklamıştır. valinin yaptığı icraatın “Memurin Muhakemat Kanunu‟nun 12.602 Siverek Mebusu Kadri Ahmet Bey. Dönem. s. valiyi 250 TL para cezasına çarptırmış. Ankara Valisi Atıf Bey‟in zorla evinde arama yaptırarak. Ahmet Fuat Baturay. 268. a. Ankara.. eve zorla girilmediğini. 26. s. s. bu takrire 9 Haziran 1926‟da mülkiye müfettişinin raporuna göre cevap vermiştir. Ankara. Bkz. bu cezayı da Cemil Uybadın örtülü ödenekten karşılatmıştır. II. 355. o günün şartlarında suç teşkil edecek olan sözlerinin Emniyet Müdürlüğüne şikâyeti ve konunun Ankara İstiklâl Mahkemesi‟ne taşınmasıyla da ilginç bir olay yaşanmıştır. Adana Valisi Hilmi Bey ise daha sonra bu tür ödenekleri. s. İzmir Mebusu Savcı Mustafa Necati Bey. Dönem. 603 TBMM Z. şikâyet üzerine Vali Atıf Bey‟in de Kadri Bey‟e bir mektupla iki jandarma gönderdiğini. TBMM Matbaası. C. 181.e. II. a. 1975. 26. TBMM Matbaası. C. s.g. işinden ayrılmasından dolayı Kadri Bey‟in alacağına mukabil ailesini ve eşyasını zapt ettiğine dair şikâyette bulunduğunu.C. 12. Aybars.bir tahkikatın yapılması sonucunda görevden alındığını. C. 604 TBMM Z. gazeteci Şükrü Oğuz ve arkadaşı Ali Rûhi‟nin.g.C. dolayısyla valinin yanlış bir uygulamasının olmadığını savunmuştur. Adana Belediye Başkanı Ali Münif Yeğenağa‟yı canından bezdirecek bir hale gelse de “belediyenin muhtaçları sevk tahsisatından” karşılamak zorunda kalmıştır.

4. 1974. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz.609 Bu dönem içerisinde Kemalist devrimci siyasetin ana gücü olarak Türk Silahlı Kuvvetleri karşımıza çıkmaktadır. 1.1927‟de TBMM Memurin Muhakemât Encümeni‟nin tahkikattan sonra Cemal Bey‟in men‟i muhakemesine karar verilmiştir. takdirname ve ödül alan pek çok yöneticiye rastlanmıştır. C. Dönem. siyaset içinde. “Türkiye‟de Anti-Demokratik Düşünce Geleneği Üzerine” Türkiye Günlüğü.605 Sinop Valisi Nizameddin Bey. İhsan Paşa‟nın milletvekilli olmasından dolayı TBMM‟ye müracaat edilmesine ve dosyanın Dâhiliye Vekâleti‟ne gönderilmesine karar vermiştir.606 Denizli Valiliği esnasında Cemal Bey. Cem Yayınevi. s. 27. Fakat 11.e. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. s.297.02. 1923-1938 tarihleri arasını “askerî militarizm” dönemi olarak yorumlamış ve ordunun kendi sivil kadrosu ile devleti yönettiğini savunmuştur. ihtiyaç sahiplerine dağıtılmak üzere gönderilen ziraî gıdayı zenginlere satmak ve Ziraat Müdürü Aziz Bey‟in gayr-i kanunî muamelelerine göz yummakla suçlanmıştır. Nisan 1989. Ali Haydar Bey‟in en önemli siyasî başarısı ise Halife Abdülmecit Efendi‟nin gürültüsüzce yurt dışına çıkarılması sırasında görülmüştür. TBMM Z. 8. Vedat Bilgin. 104 .610 II. S. 607 Ali Cemal Bardakçı. Türk Uçakları Merkez Heyeti Matbaası. SDN: 1629. 609 İsmail Cem. “Yuluğ”. TBMM Devrinde ordu.11. Ali Haydar Bey‟in hizmetleri arasında modern manada bir itfaiye teşkilatı kurması. 610 Özdağ. 43. Hatta Kemalist siyasal elitin. Üçüncü Tertip (3 Teşrinisani 1926-24 Teşrinievvel 1927). 608 Aldan.. II. C. 3.g. mezbaha ve ekmek fabrikası açması sayılabilir. Takdirname alan valiler arasında özellikle Cumhuriyet‟in İstanbul‟daki ilk valisi olan ve İstanbul‟da önemli hizmetleriyle anılan Ali Haydar Bey gösterilebilir. s.607 Mülkî amirler arasında başarılarıyla gündeme gelerek. 1928. s. 37. İstanbul. 51-52. 16. Basım. affına karar verilmiştir.. 23 Teşrinisani 1926-Sayı: 518.1926 tarihinde yapılan incelemeden sonra Nizameddin Bey‟in hiçbir art niyet taşımadığına kanaat getirilerek. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ İsmail Cem.Şûra-yı Devlet.C. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Türkiye’de Geri KalmıĢlığın Tarihi. a.5. İzmir Mıntıka Başmüdürlüğünden. s. Ġhsan PaĢa Hakkında 13 ġubat 1933 Tarih ve 18/34 Nolu ġurayı Devlet Kararı. ordudan başka dayanacak eylemci/organize güç odağı da yoktur. Ankara.608 2. 606 Düstur. Kemalist siyasal elit ile muhalif siyasal elitlerin kendi taraflarına 605 İhsan Latif Sökmen. kanunlara muhalif olarak bir kişiyi tahliye etmesinden dolayı para cezasına çarptırılmış ve üç ay memuriyetten menedilmiştir. s. SDN: 118. Fakat 08. Resmî Gazete.

Kanun No: 18. 43.. 25 Ekim‟de vekilleri Çankaya‟ya çağırarak istifa etmelerini. Kolordu Komutanlığı Sinop 9Fahrettin Paşa 5. 21. 511. Plana göre sadece görevde Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekili Fevzi Paşa kalacaktır. Kolordu Komutanlığı Aydın 6Ali Hikmet Paşa 2. 21 Şubat 1337 No: 3. 19. TBMM Kav.g. Türk Ġnkılap Tarihi. 166.C.e.4. 1983.611 “Nisab-ı Müzakere Kanunu”nun612 4‟üncü maddesiyle. Mustafa Kemal..No: Komutanlar Bulunduğu Görevi Seçildiği Ġl Fevzi Paşa Erkânı Harbiyei Umu. Kolordu Komutanlığı Bursa 7Şükrü Naili Paşa 3.613 3. 614 Türk Ġstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademedeki Komutanların Biyografileri. 144. Üçdal Neşriyat. Tablo–9 Mebuslukla Ordu Komutanlığını Birarada ÜstlenmiĢ Olan ġahıslar614 S. 57. 114. Mustafa Kemal tarafından Cumhuriyetin ilanı için tasarlanmış bir suni 611 612 Özdağ. örgütün gücünü açıkça ortaya koymaktadır. Resmî Gazete.. 3. Ordu Müfettişliği İstanbul 2Ali Fuat Paşa 2. kendisine karşı bir muhalefet hareketine girişemeyecek olan Cevat Paşa‟yı. Devre: I. 1. 221. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları. Kemalist devrimin destekleyici gücü olan bir örgüttür.M. Kolordu ile ordu müfettişlikleri arasında en büyük gücü oluşturan 3. Dönem. 96. Kolordu Komutanlığı Kırklareli 8Kemalettin Sami Paşa 4. 175. C. yeniden seçilirlerse ise reddetmelerini söylemiştir. s. 613 TBMM Z. İstanbul. mesleği askerlik olan kişilere ayrıcalıklı bir düzenleme yapılması. I. 5. 1989. 100. Baskı.1923 tarihli seçim kanununun getirdiği fırsatla. Ordu Müfettişliği görevine Elaziz Mebusu Cevat Paşa‟nın atanmasıdır. 247. s. Ankara. Kâzım Karabekir Paşa ise 1. Ordu Müfettişliği görevine getirilmiştir. Ordu Müfettişliği Elaziz 4Refet Paşa Trakya Komutanlığı İstanbul 5İzzettin Paşa 1. Bu atamada muhtemelen Mustafa Kemal Paşa. Kolordu Komutanlığı Edirne 11Bu görevler arasında en dikkat çekici olanı 4. 105 . 615 Yılmaz Altuğ. s. 17 Ağustos 1923‟de Ali Fethi Bey‟in Başvekil olmasından sonra muhalefet hareketi de belirginleşmeye başlamıştır. s. a.Reisi İstanbul 1Kâzım Karabekir Paşa 1. Kolordu Komutanlığı İzmir 10Cafer Tayyar Paşa 7. ortaya çıkması muhtemel bir hükümet bunalımı. TBMM‟ye “mebus-ordu komutanı” birçok kişi girmeyi başarmıştır.çekmek için üzerinde siyasi oyunlar oynanan.615 İsmet Paşa‟ya göre. 179. s. II. Ordu Müfettişliği Ankara 3Cevat Paşa 3. atanması düşünülen Kâzım Karabekir‟e tercih etmiştir. C.

Milli Müdafaa Vekâletinin yetkilerinin daraltıldığını. Mustafa Kemal Paşa. 322-323.619 2. Ordunun TBMM‟nin denetiminden çıkması ve Mustafa Kemal‟in kendi denetimine geçmesi. II. 619 Özdağ. C. Gencay Şaylan. 618 TBMM Z. s. 249 sayılı “Şeriye ve Evkaf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletlerinin İlgasına Dair Kanun”u kabul etmiştir.e. 3.616 Meclis‟in içinde ordunun gücü. Bkz. Hatıralar. s. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti‟nin emrine girdiğini iddia etmişlerdir. 107. 2. s.2.bunalımdı.1. Dönem. Siirt Mebusu Halil Hulki Efendi ile elli arkadaşının verdiği kanun teklifi sonucunda.M. Reisicumhurun tasdikiyle tayin olunması hükmü getirilmiştir. TBMM Kav. 7. Kanunla. TBMM Kav. s. Cumhuriyetin ilanından yedi gün önce dikkat çekici bir şekilde subayların maaşları bilinçli olarak artırılmıştır. 441. durumun düzeltilmesi yönünde bir tavır sergilemiş ve asker olan mebusların vaziyetleriyle ilgili Meclis‟e bir tezkere sunulmuştur. 4. Devre: II. s..g. 24. s.620 19 Aralık 1923 tarihinde çıkarılan 385 sayılı “Türkiye Büyük Millet Meclisine İntihabedilen ve Edilecek Olan Bilumum Mensubini Askeriyenin Tâbi Olacakları Şerait Hakkında Kanun”621 ile hedeflenen düzenlemeler yapılmıştır. 2. gerektiğinde de bu gücü baskı aracı olarak kullanmasının hukukî koşullarının bu kanunla sağlandığı teziyle ortaya koymaktadır. s. C. 50-51.C..C. 106 . 241. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi‟nin Başvekil tarafından belirlenerek. Ankara. a.5. hatta bu Vekâletin. Kanun-î Esasî’nin 100 Yılı.. II. Dönem. 1978. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekili Fevzi Paşa ve Meclis Başkanı Mustafa Kemal vasıtasıyla korunmaya çalışılmış. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti’nin Kurulması Meclis.. 621 TBMM Z.. Bu şahısların kaygılarında aslında doğruluk payının olduğunu Ümit Özdağ. 20 Ekim 1923 tarihinde “Subayların Aylık ve Olağanüstü Ödenekleri Hakkında Kanun Tasarısı” münasebetiyle Meclis‟te yaptığı konuşmasından orduya karşı kadirşinaslığımızı göstermeliyiz demiştir.5. Devre: II.C.M. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti kaldırılmış yerine “Erkânı Harbiye-i Umumiye Riyaseti” tesis olunmuş. C. “Ordu ve Siyaset”. 72.618 Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetinin kurulması ile Ali Fuat Cebesoy ve Arif Bey (Ayıcı).617 2. Komutanların TBMM’den UzaklaĢtırılma Çabaları Askerlik ile mebusluğun bir kişide toplanmasının sakıncalarını gören Mustafa Kemal. C. II. s.. Dönem. C. AÜSBF Armağan. 620 TBMM Z. 398. Bu kanunun ilanından en geç on gün içerisinde 616 617 İnönü.

C. sadece Meclis‟teki müzakerelere katılmalarına izin verilmemiştir.12.. Kâzım Karabekir Paşa. 324. Hatıralar. asker mebusların hem siyasette.5. 186. s.. durumu “paşalar saltanatı” olarak tanımlamıştır. dolayısıyla ordu görevinde bulundukları süre içerisinde kendilerine mezuniyet verilmesini isteyerek muhalefet etmiştir. II. Müdafaa-i Milliye Vekili Kâzım Paşa. s. II. Kemalettin Sami Paşa.. C. TBMM Z. Ali Fuat Paşa. 625 İnönü. Fahrettin Paşa.3. C. II. TBMM Z. II. “subaymebusların” hiçbir şekilde TBMM çalışmalarına katılamayacağı hükmünün getirilmesi. Mustafa Kemal PaĢa Taraftarları ve Asker Kökenli Muhalifler Arasındaki Mücadeleler Mustafa Kemal‟in seçimlerde çok titiz davranmasına rağmen. C. 320.627 2.e. s. a.623 Gümüşhane Mebusu Zeki Bey ise Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekilinin kabine içinde yer almasını.e.g. 4. s. 624 Çakan. Şükrü Naili Paşa. Bunu yapmayanlar TBMM azalığına seçilemeyecekler.C. mebuslukla-askerliğin bir zatın uhtesinde toplanması engellenmenmiş. Dönem.622 385 sayılı Kanunla. Mebus seçilenlerin müktesep hakları konusunda ise istifaları ya da mebusluklarının bitmesi durumunda. insanların kendilerine oy verirken hem yasama görevlerini hemde ordu görevlerini değerlendirdiklerini. 385 sayılı Kanun‟un getirdiği duruma.. 4. 454.. TBMM bir türlü tam bir Kemalist yapıya sahip olamamıştır.bütün askerî sınıf mensuplarının görevlerinden istifa etmeleri veya emekliye ayrılmaları gerekmekteydi. mebusluktan önceki sicillerine göre muamele yapılacaktı. 318-319. II.. 107 .624 İsmet İnönü bu paşalardan Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşa‟nın Meclis‟i tercih etmelerine rağmen komutanlıklarını da ellerinde bulundurduklarını. Dönem.C. 4. 317. s. C. 627 TBMM Z. ordunun siyasetten ayrılmasının bir başlangıcını teşkil etmiştir.626 İzmit Mebusu İbrahim Bey‟in 19. Cevat Paşa ve İzzettin Paşa gibi “asker-mebus” olan şahsiyetler izinli sayılmıştır.C. Cafer Tayyar Paşa.1923 tarihinde verdiği takrirle bir ara yol bulunarak.g. a. 4.625 Aslında 385 sayılı Kanunla. Ali Hikmet Paşa. seçilseler dahi seçimleri geçersiz sayılacaktı. s. s. asıl münakaşanın da zaten bu durumdan kaynaklandığı savunmuştur. 48. hem de orduda görev yapmalarını şiddetle eleştirerek. Dönem. Dönem. 626 Özdağ. Her geçen gün Meclis‟teki asker 622 623 TBMM Z.

Kili-Gözübüyük. 336. Dönem. Atatürk‟e gidip bu kararı söyleyecek ve bundan sonraki çalışmaların böyle yürütülmesini teklif edecek. “Türkiye‟de Devlet. 8.632 Aslında Arif Bey‟in endişesinin kaynağını. 630 TBMM Z. a. 136. 631 Arif Bey. 437-438. Mustafa Kemal arasında orduyu ele geçirme mücadelesi iyice suyuzüne çıkmış. Erdem. Hatıralar. devlet başkanının kordon altına alınması anlamına geleceğinden reddetmiştir. bundan sonra yapılacak ıslahat ve icraat için Atatürk‟ün eski arkadaşları ile ileri gelen arkadaşlarla görüşülüp yapılacak işleri beraber kararlaştırmayı usul ittihaz etmesini teklif etti… Ben de evet dersem. Mustafa Kemal Paşa‟nın Başkomutan olması oluşturmaktadır.C. 631 TBMM Z. Meclis‟te homojen-kemalist bir yapının kurulamamasından dolayı. 8.629 Mustafa Kemal‟in etkisiyle çıkarılan 385 sayılı Kanun ve 249 sayılı Kanun‟un 8.kökenli elitin iktidara ortak olma çabasına rastlanılmıştır.g. s. Şartlar Mustafa Kemal‟i. iktidarı paşalarla paylaşmayı bir an bile düşünmemiştir. Muhaliflerin sesini yüksetmelerine neden olan olaylardan birisi de Başkomutanlığın Reisicumhur da toplanması konusunda yaşanmıştır.. Türkiye’nin Savunması. s. Bu konuda muhaliflerin yaptıkları çalışmayı İsmet Paşa şöyle ifade etmiştir: “Fevzi Paşa bana. 632 Anayasanın bu maddesi için bkz. Heper‟e göre. Dönem.g. 337. varlıklarını kendisine bağlayan Millî Mücadele‟nin ikinci 628 629 İnönü. C. s. Mustafa Kemal zaman zaman Meclis‟teki hiziplerle pazarlık yapmak zorunda kalmıştır. 1987.. Demokrasi Geleneği ve Silahlı Kuvvetler. 108 . Fevzi Paşa. Metin Heper. DıĢ Politika Enstitüsü Yayınları. Ankara.. s.C. Mustafa Kemal bu doğrultuda.630 Başkomutanlık konusunda en şiddetli itirazda bulunan kişi olan Eskişehir Mebusu Arif Bey. Başkomutanın Heyet-i Vekile ile Şûra-yı Askeriye tarafından seçilmesini önermiştir. II. maddesinin muhaliflerin elini iyice zayıflattığını söylemekte mümkündür. Gün geçtikçe muhalif olan asker kökenli mebuslarla. mücadele esnasında bile Mustafa Kemal. TBMM‟nin bir süre “kayıt ve şarta tabi” tutulacağı bir sistemi yürürlüğe koymaya zorlamıştır.e. başkomutan tayin ve seçiminin memleket ve millet için hayati bir mesele teşkil ettiğini dolayısıyla Gazi Paşa‟dan sonra Cumhurbaşkanı olacak olan ve askerlikten anlamayan bir sivile verilecek olan başkomutanlık görevinin bir felaket getirebileceğini iddia etmiştir.. s. TSK‟ya yönelik olarak göstermiştir. 34. Mustafa Kemal de şahsına yönelik birtakım hareketleri. II. C.e. 156. a.”628 İsmet Paşa bu teklifi. s.

Rauf (Orbay).637 Cumhuriyet Döneminin ilk muhalefet partisi olan bu siyasi partinin başına. Cevat Paşa Ankara‟ya dönüşünden sonra yerine getirmiştir. s. TBMM Kav. Çev: Nushet Salihoğlu. Refet (Bele). 242-243. güvendiği komutanlara şifreli bir telgraf çekerek. 109 . 634 Kâzım Karabekir Paşa‟nın. s.M. 240. hemen mebusluktan istifa etmelerini istemiştir. Refet ve Ali Fuat Paşa gibi şahıslarla arasını açtıklarını öne sürmüştür.634 Mustafa Kemal bu istifaları Nutuk‟ta “Paşalar Komplosu” olarak yorumlamıştır. Nutuk (1919-1927). Bağlam Yay.638 Bu Kanun. Dönem. 635 Atatürk. II. yasama görevini tercih etmiştir. s. II. Karabekir.C. Mustafa Kemal Paşa bu harekete karşılık. Meclis‟teki muhaliflerden on kişi 9 Kasım 1924 tarihinde HF‟den istifa ettiler. s. 577-579. Dr. her ne pahasına olursa olsun yoluna devam etmiştir. PaĢaların Kavgası. TSK‟nin sivil mercilerle olan ilişkilerini düzenlemekte hem de ordunun içyapısının nasıl şekilleneceğini belirlemekteydi. 28 Kasım 1924‟de Halk Fırkası‟ndan istifa eden Kâzım Karabekir Paşa geçmiştir. 1987. 333-347. 637 Ahmet Yeşil. II.635 Bu direktifi Ali Hikmet. C. Kurtluş Savaşı erkânı Kılıç Ali. s. 21-22. Ankara.. Devre. 363-387. Kanunun en önemli yanı Reisicumhur‟a TSK ile ilgili yapılacak her 633 Erik Jan Zürcher. 852. 2002. 636 Komutanların Biyografileri.636 Cafer Tayyar Paşa ise askerlik mesleğinden istifa edip. İstanbul.derecedeki komutanlarıyla. Mustafa Kemal ile Kâzım Karabekir. Cedit NeĢriyat. Milli Mücadelede Ġttihatçılık. 12. C. 26 Teşrinievvel 1924 tarihli Birinci Ordu Müfettişliği‟nden istifası ile ilgili olarak Genelkurmay Başkanlığına verdiği dilekçesi için bkz. Kanun için bkz. Şükrü Naili ve Fahrettin Paşalar hemen. 315. Türkiye Cumhuriyeti’nde TeĢkilâtlı Ġlk Muhalefet Hareketi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Muhalif askerlerin seslerini yükselttikleri diğer bir konu ise Meclis‟e Hükümet tarafından 26 Ocak 1925 tarihinde getirilen “Âli Askerî Şûra” kanun tasarısının görüşülmesi sırasında yaşanmıştır. ordunun gelişimi için sunduğu layiha ve raporların dikkate alınmadığı ve Mustafa Kemal‟in küçük rütbeli subaylarla iş gördüğü tezi oluşturmuştur. Kâzım Karabekir Paşa‟nın istifa gerekçesini. s.. İzzettin. s. Nutuk. Ali Çetinkaya ve bu erkâna dâhil olmayan Recep Peker ve Yunus Nadi gibi kişilerin. Adnan (Adıvar) ve İsmail (Canbolat) 17 Kasım 1924‟te “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası” adı altında yeni bir siyasi parti kurdular. Atatürk. TBMM Z. Zürcher. Sonuçta Ali Fuat Paşa‟nın (Cebesoy) başkanlığında Kâzım Karabekir. s. 179-180.633 Ordu içinde yeterli hareket alanı bulamadıklarına inanan muhalif komutanlar birbiri ardına ordudan istifa etmeye başlamışlardı. 638 Âli Askerî Şûra Kanun tasarısı üzerinde Meclis‟te yaşanan tartışmaların için bkz..

4 Mart 1925‟te çıkarılan “Takrir-i Sükûn Kanunu”643 ile Cumhuriyet tarihinde yeni bir döneme girilmiştir. Dönem.g. Özdağ bu dönemi. 1934.C. Özdağ. a. Meclis‟e getirilen Âli Askerî Şûra Kanunu‟nun askerî bir kimlikten çok siyasi bir kimlik taşıdığını ileri sürmüştür. II. Mustafa Kemal ve Kemalist elitin. Başvekâlet Matbaası. 12. Dönem. s. 12. TBMM Z.. Başkumandanlık Kanunu değildir…”641 demek suretiyle. Karabekir Paşa. Şeyh Sait İsyanı‟nın çok geçmeden bastırılmasını mütakip asilerle onları desteklemiş olanlar ve bazı 639 640 Özdağ.642 Ali Fethi Bey‟in istifası ve İsmet Paşa‟nın Başvekil seçilmesinin hemen ardından. a.. kanun tasarısında yer alan “Âli Şûrayı Askerî‟nin Reisi tabisi Reisicumhurdur” ifadesi ile gerçekleştirdiğini söyleyebiliriz. s. II. mevzuubahis olan kanun. s. C. 62. Kâzım Karabekir ve Erzurum Mebusu Rüştü Paşaların bu yetkiyi Müdafaa-i Milliye Vekiline vermek için Meclis‟e sundukları önergeleri ise reddedilmiştir. C. Şura-yı Askerî Kanunu‟dur. 144. “…Şura-yı Askeri Riyaseti başka. Başkumandanlık meselesi ise başka bir meseledir. Bu isyan hareketi sadece muhalefetin tasfiyesini ortaya çıkarmamış aynı zamanda CHF içerisinde ılımlı ve radikal kanat arasındaki çatışmayı da meydana çıkarmıştır. a. 641 TBMM Z. s..e. s. 110 . Mustafa Kemal Paşa‟nın ordu üzerindeki fiili hâkimiyetini kurumsallaştırma girişimini. Kazım Karabekir Paşa‟nın “Âli Askerî Şûra Kanun Tasarısı” üzerindeki görüşleri hakkında daha detaylı bilgi için bkz.. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi‟nin bu şûraya üye olmasını ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetinin de Müdafaa-i Milliye Vekili‟nin adeta müsteşarı gibi çalışması gerektiğini savunmuştur. Üçüncü Tertip. C. II. 131-149.C.. 15.C. 643 Düstur. 642 TBMM Z. 338-345. s. Efendiler. Ankara.e. 66. 644 Özdağ. 16..g.e. endişelerin yersiz olduğunu savunmuştur. TBMM Z.g.644 Dönem içerisinde İstiklal Mahkemeleri‟nin başlattığı soruşturmalar.tasarrufa şekil verme imkânı tanımasıdır. II. Dönem. Dönem. 15. 62.640 Bu endişeler üzerine Başvekil Ali Fethi Bey. 365-366. C.C. s. iktidardaki CHP ile muhalefetteki TCF‟nın ilişkilerinin daha da bozulmasına neden olmuştur. Asker kökenli muhaliflerin Meclis‟ten de tasfiyelerini gerçekleştirecek fırsat aslında 13 Şubat 1925‟te çıkan Şeyh Sait İsyanı ile elde edilmiştir. 127. C. 70.639 Bu kanun tasarısını şiddetle eleştiren Karabekir Paşa. “CHF‟nın yönetimi elinde tutan ufak bir grupla” kendileri dışında hiçbir güç merkezinin varlığına tahammül etmediği bir dönem olarak yorumlamaktadır.. s.

” Bkz. Askeri bürokrasiden.. Böylece temel meselelerle şahıslar arası çatışmaların rol oynadığı Cumhuriyet tarihinin ilk devresi kapanmıştır. 647 Şaylan. s. 284 vd. ateş püskürerek yazıyordu. Hüseyin Cahit Yalçın. İstediğiniz gibi çalışabilirsiniz. s.645 Bu olaydan sonra Hükümet.gazeteciler çok sert muameleler görmüşlerdir. 2651-2652. askerî bürokrasinin otoritesi altına alınmış.g. Çorum‟a sürgüne gönderilen Yalçın.e. Askerî Bürokrasinin ĠĢlevinde Ortaya Çıkan Bazı DeğiĢiklikler Genel olarak incelendiğinde II.650 Özellikle bu dönem içerisinde askerî bürokrasi çok etkin bir hale gelmiştir. hiyearşi ve disiplin geleneğinden hareketle devrimlere kesin karşı çıkanların ordudan ayıklanması yoluna başvurulmuştur. Hiçbir düşmanlıkla karşı karşıya değilsiniz. Bilgi Yayınevi.649 1923-1927 devresinde sivil bürokrasi. Bu dönemde askerler kendilerini “cumhuriyetin sahibi. s. devrimleri yapan bir Meclis olmasıdır. Ama artık geçmiş silinmiştir. 3.646 2. Ankara İstiklal Mahkemesi. s. 1927 yılında 2. Hüseyin Cahit Yalçın‟a Basın Yasası‟nın 17. s. 648 Bozdemir.5.g. a.. Kitap.. Başta Kâzım Karabekir olmak üzere birçok subay ise devrimci gidiş karşısında direnmek istemişlerdir. Maddesi geregince ömür boyu sürgün. Şerafettin Turan. 650 Heper. Ordu Müfettişi Fahrettin Altay Paşa‟nın Muğla vilayetini 645 TCF‟nin bir yayın organı olarak değerlendirilen “Tanin gazetesi” yazarları ve sorumluları bunlardan bazılarıdır. açıkca ispat edilememiş olmakla beraber bu parti isyanla ilişkili bulunarak 5 Haziran 1925 tarihinde kapatılmıştır.647 Devrimin en yoğun yapıldığı dolayısıyla da en sert muhalefet hareketlerinin görüldüğü bu dönemde.e. Hüseyin Cahit Yalçın hatıratında serbest kalmasından sonra ziyaret ettiği Başbakan İsmet İnönü‟nün kendisine şunları söylediğini yazmaktadır: “Güçlü bir kalem. Yönetim Geleneği. 111 . Ankara. a. Siyasi Anılar. Zamanla ordunun birlik. 1923-1927 yılları arasındaki faaliyetlere bakıldığında. 89.4.. Mustafa Kemal ve Cumhuriyet eliti için sistemi oturtan ideal bir unsur olmuşlardır. 74. 649 Özdağ. O sırada bizi nereye götürdüğünü bilemediğimiz bu kalemi serbest bırakamazdık. 646 Karpat. ülkenin sorumlusu” gibi görmüşler648. devrimin TSK tarafından oturtulduğunu söyleyebiliriz. 1976. 46. tekrar yargılanmış ve sürgün cezası kaldırılmıştır. s. Bkz. TCF‟ye karşı cephe almış. a. 102. “Tanin” sorumlu müdürü Muammer ile yazar Nuri‟ye ise ikişer yıl hapis cezası vermiştir. 127.g. İstanbul Hükümeti‟ne sempati besleyen vali ve kaymakamların işlerine son verilmesi sırasında da yararlanılmıştır. Ankara. 2005. devrimin lokomotif unsurunu asker ve sivil bürokrasi kesimi oluşturmuştur. sınır bölgelerinde gerektiğinde tümen ve kolordu kumandanları valilik görevlerini de üstlenmişlerdir. TBMM‟nin en dikkat çekici özelliği. a. s.m.e.g. Haz: Rauf Mutluay. Türk Devrim Tarihi (Yeni Türkiye’nin OluĢumu 1923-1938).

. 656 TBMM Z.658 1924 yılı şubat ayında bankanın bir yıllık gelirinin 1. bundan dolayıda iki subayın alay komutanı tarafından takdir edildiği iddia edilmiştir. 33. Bankanın 1923 yılı itibariyle tarımsal kredileri de 8.C. 1. s.. 654 Bu kanunun çıkarılış gerekçesi ve kanun üzerinde milletvekillerin yapmış oldukları konuşmalar için bkz.g. 112 .655 İstanbul Mebusu Ali Rıza Bey ile arkadaşları tarafından verilen.000 lira öz sermayesi mevcuttu. Dönem. s. TBMM Z.C. 658 Akgüç. 657 TBMM Z. bankanın hükümet tarafından işletilmesi yerine gerçek sahibi olan çiftçilere bırakılmasını teklif etmiştir. C. II. 310-311.6. Halil Rıfat Bey. 655 Takdirname verilen 19 zabit ve görevleri için bkz. II. açıkta kalan zabitanın diğer bir görev mahalline tayinine kadar tahsisat bağlanması konusundaki kanun teklifi ise Meclis‟in askerler lehine bir başka düzenleme yapmasının önünü açmıştır. 11. TBMM Z. a. s. C. Karesi Mebusu Vehbi Bey. C. Dönem.. 518-529. yaptığı karşılıksız kalmayacak dediği ve sonra da iki subay tarafından yolu kesilen valinin dövüldüğü. C. Tarım Alanındaki TeĢkilatlanma Faaliyetleri II.6. askerlerin ödüllendirilmeleri ve bazı verilen haklar vasıtasıyla kolaylaşmıştır. s. 682-686. Anılar I (1911-1938). 500-511.C. C. Dönem TBMM‟de tarım alanında birçok önemli tartışma yapılmıştır. Meclis‟te en ciddi tartışmalardan birisi Ziraat Bankasının statüsü ve işlevi üzerine yaşanmıştır. 345-347. II.. Bu doğrultuda 29 Ağustos 1923‟te Ali Fethi Bey‟in verdiği bir tezkere sonucunda yapılan tahkikatla.037. Dönem. 653 TBMM Z.. Dönem.935.654 Askerî bürokrasinin uysallaştırılması. 19 zabite takdirname verilmesi kararlaştırılmıştır. II. Bkz.657 Üzerinde tartışmalar yapılan Ziraat Bankası‟nın 1923 yılında 316 şubesi ve 15. s.656 2. 25. 2.C. 61-66.e. 456.175. 3. Çağdaş Yayınları. İçişleri Bakanlığı Personel Sicil Arşivi. ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ TEġKĠLATI ALANINDAKĠ GELĠġMELER 2. 26 Mayıs 1926‟da çıkarılan 854 sayılı “Mücadele-i Milliye İştirak Etmeyen Memurlar Hakkındaki Kanun”653 ve 25 Haziran 1927 tarihinde çıkarılan 1164 sayılı “Umumî Müfettişlik Teşkiline Dair Kanun” bu amacı kolaylaştıran kanunlardan sadece bazılarıdır..1. İstanbul 1982. II. s. 651 Burada söz konusu edilen vali 1926-1928 yılları arasında Muğla valiliği görevini yapan Halil Rıfat Bey‟dir. s.teftişi sırasında kendisini karşılamayan Muğla Valisi651 hakkında. 572. Çıkarılan bazı kanunlar vasıtasıyla sivil bürokrasi içerisinde yer alan aykırı sesler temizlenmek istenmiştir. Dönem.658 lira. 652 Cemal Madanoğlu. SDN: 1602.C.652 Bu olay açıkça askerî bürokrasinin gücünü ortaya koymaktadır.000 liraya ulaşmıştır. 540.

Dönem.. TBMM‟nin tarım alanında attığı en önemli adımlardan birisi Kastamonu Mebusu Halit Bey‟in ziraat vekâleti ya da müstakil ziraat müdüriyeti umumisi kurulmasına dair verdiği kanun teklifi sonucunda..000. Dönem. II. s. C. Orman ve Baytar Müdüriyet-i Umumiyelerinden oluşturulmuştur.giderinin ise 926. C.431. Ayrıca ziraatla ilgili okulların ve çeşitli enstitülerin665 açılması. “Zirai İtibar Birlikleri” ve “Ziraat Tedrisatının Islahı” kanunlarının çıkarılması sayılabilir. hatta orduda çiftçi olan askerlere yönelik kursların 659 660 TBMM Z. C. Tertip. İktisat Vekâletinin ikiye ayrılarak Ziraat ve Ticaret Vekâletinin kurulmasıyla atılmıştır. bu enstitüler için Almanya‟dan profesörler getirilmesi kabul edilmiştir.664 Aşarın kaldırılmasından sonra devlet. II. BCA (30.662 Milletvekilleri aşarın kaldırılmasını onaylarken. bazı görevliler ve kuruluşlar aracılığı ile tarım alanında köylüyü ve çifçiyi rahatlatan önemli tedbirler almıştır..9. Çakan. s. daha önceden İktisat Vekâletine bağlı bulunan Ziraat. s. verginin tedricen ve mutedil olarak kaldırılmasını önermiştir. Tarih: 12. madde üzerinde yaşanmıştır.2.e.12.660 II. 664 TBMM Z. 661 TBMM Z. a.0/210.659 1925 yılı itibariyle ise bankanın semayesinin 30. 128. s. 8-9. 558-589. Sonuçta üreticinin geçimini sağlayacağı üretimin dışında satışa sunduğu üründen yüzde on oranında vergi alınması sistemi getirilmiştir. Avrupa‟ya ihtisas için birçok öğrenci ve muallimin gönderilmesi.1925 tarihinde çıkardığı 552 sayılı Kanunla “Aşar Vergisini” kaldırması olmuştur.C. II. 8. Ek: 4. Üçüncü Tertip.C.000 liraya çıktığını görmekteyiz.C. II. 6. Bkz. 14. 1074-1091. Trabzon Milletvekili Ahmet Muhtar Bey verginin bir anda kaldırılmasından dolayı yaşanacak sıkıntılar üzerinde fikir beyan ederek. 26. bankanın genel yapısı ve muhtelif şubeleri hakkında bilgiler verilmiştir. C. Kanunla Ziraat Vekâleti. TBMM Z. s. Dönem.742 lira olduğu tespit edilmiştir. C.10. s.661 Meclisin tarım politikası alanında attığı bir diğer önemli adım ise 17. 14. 662 Düstur. 3. 99-101.g.1925). 283. 113 . 663 Ahmet Muhtar Bey‟in Aşar vergisinin kaldırılması konusunda Meclis‟teki yaptığı konuşma hakkında daha fazla bilgi için bkz. 7.0. Düstur. 665 18 Ağustos 1927 tarih ve 5502 sayılı Kararnameyle. C. Dönem.. 1925 yılı içerisinde Ziraat Bankası‟nın Genel Müdürü‟nün İsmet Paşa‟ya yazmış olduğu mektupta.C.. 3.663 Kanunun görüşülmesi sırasında en fazla tartışma aşarın yerine toprak ürünleri üzerinden alınacak verginin alım biçimini düzenleyen 2. s. köylülere kurslar ve konferanslar verilmesi. Bkz. Bu tedbirler arasında çiftçiye tohum temin edilmesi ve ziraat mühendisleri aracılığı ile bu işin yürütülmesi.

. 274-286.C. Bu memleketin istihsalâtı ve bu memleketin bütçesi bu kadar teşkilâta kâfi midir. s..6. atamada Reisicumhurun tasdikine gerek duyulmuştur. Antalya Mebusu Rasih Bey.1926‟da reddedilmiştir. 8. 5. s. Nafıa Vekâletine bağlı üç müdüriyetten ikisi kaldırılarak. II. s.5. 1126-1127.C. II. s. toplam 561 teklifin 49‟unu oluşturduğu görülmektedir. 25. 114 . TBMM Matbaası.1927 tarih ve 1036 sayılı “Ziraat Müdür Veya Memurlarının Vazifeleri Hakkında Kanun”668 ile ziraat başmüdür. Dönem. 506 sayılı Kanunla. Dönem. Bunlar vakit bulup da içtima edemeyeceklerdir.. müdür ve memurlarının neşriyat yoluyla halkı aydınlatmaları sağlanmış. Limanlar Kanunu ile ise limanların 666 667 Tarih IV. Dönem. 668 TBMM Z. müdüriyete atama ve azil konusunda Nafıa Vekili sorumlu olup. Dönem. C.C. ayrıca ziraatla ilgili tüm işlerle bu görevlilerin ilgilenmeleri hükmü getirilmiştir.. Üçüncü Tertip.672 Teşkilatlanma kapsamında. 1066. 669 Çakan. 2.C. C. C. TBMM Z. C. s. 670 TBMM Z. C.669 22.e.C.671 Meclis. Bayındırlık Alanındaki GeliĢmeler Dönem içerisinde kanun tekliflerine bakıldığında bayındırlığa yönelik tekliflerin.4. a. 8. 281-291. II. Bunun için bir büro teşkil edecek ve millete bir yük daha tahmil edilecektir…”667 12. Ziraat Meclisi Âlisi‟nin kurulmasına şu sözleriyle karşı çıkmıştır: “…Hafta geçmiyor. TBMM Z. II. 672 Düstur.. C.5. Anadolu Demiryolları Müdüriyeti Umumiyesi‟ni kurarak teşkilatlanma alanında önemli bir adım daha atmıştır. 32.1924 tarihinde çıkarılan “Anadolu Demiryolları Müdüriyeti Umumiyesi Teşkilât Ve Vazaifine Dair Kanun”670 bayındırlık alanında önemli bir gelişme olarak karşımıza çıkmaktadır.2.açılması diğer önemli gelişmeler arasında sayılabilir. değil midir? Bu lâyihaya nazaran otuz kişiye yakın zevattan mürekkep bir âli meclis teşkil edilecektir. Ankara. Ziraat Meclisi Âlisi‟nin kurulmasına yönelik olarak verilmiş olan kanun tasarısı ise 13. 671 TBMM Z.. 97. Dönem.666 Diğer yandan ziraat birliklerinin kurulması modern anlamda ülkede kooperatifleşmenin önünü açmıştır. 32. II. Bu teşkilat kanununa göre. 1975. s. 126.g. yeni bir teşkilât kanunu çıkarıyoruz. Bu âli meclis azasının hemen hepsinin birer vazffe-i asliyeleri vardır. 290-291. 1079-1080. s. Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi kurulmuştur. s.

676 İş Bankası. Selahattin Özmen. İstanbul. Bankanın Genel Müdürlüğü‟ne İmar Vekilliği‟nden istifa eden Celal Bayar.e. Bankanın kurucuları nüfuzlu politikacılar ve tüccarlardan. Oya Siler. 3. Dr. A. Baskı. CDTA.675 Bankanın kuruluşunda Mustafa Kemal Paşa‟ya Türk iş adamlarına örnek olmak için ticari bir faaliyet öneren kayınpederi Uşakizade Muammer Bey‟in önemli bir katkısı olmuştur. C. 17 Şubat 1923-4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanan İzmir İktisat Kongresi‟nde alınan “Misak-ı İktisadi”678 prensipleri çerçevesinde yürütülmeye çalışılmıştır.idaresi. hükümetin mecburi işleri arasında sayılmıştır.e. s. Yönetim Kurulu Başkanlığı‟na da Siirt Mebusu Mahmut Bey getirilmiştir. 675 Yılmaz.3. s. Sonunda bir “İş Bankası Grubu”ndan söz edilmeye başlanmış. s. genişletilmesi ve iyi halde tutulması faaliyetleri.1924 tarihine gelindiğinde Millî Mücadele için Hind Müslümanlarının gönderdikleri yardımların temel oluşturduğu.. “Üretimde Devlet: Kamu iktisadi Teşebbüsleri. Ankara. “Atatürk Döneminde Türkiye Ekonomisi ve İktisat Politikaları”. 1975.677 2. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları. a. s.g.4. “1920‟lerde Türkiye‟de Milli Bankacılığın Genel Görünümü”. taranması.6. Türkiye Ġktisat Kongresi 1923-Ġzmir.6. s. Öteyandan siyasal çevrelerde ve bürokraside bankaya karşı akımlarda belirmiştir. 210. İktisat 673 674 Çakan.8.. Avrupa‟ya stajyer göndererek eleman yetişmesine katkıda bulunmuş ve bankacılık alanında bir boşluğu doldurmuştur.673 2. ĠĢ Bankasının KuruluĢu Osmanlı Devleti‟nde kurulan diğer bankalarda olduğu gibi ilk Türk bankası olan Ziraat Bankasında da yabancıların parmakları vardı. a. 676 Boratav. Türkiye Ġktisat Tarihi Semineri. 430-431. 678 İzmir İktisat Kongresi‟nde alınan “Misak-ı İktisadi” kararları hakkında bkz. a. 2004. temizlenmesi. HÜ Yayını.g. Ankara. bankanın ancak devlet otoritesinden yararlanmak suretiyle gelişebildiği ve “affairisme (kazançlı işler peşinde koşma)” eğilimini körüklediği ileri sürülmüştür. 115 . Sermaye Piyasası Kurulu Yayını. Sanayi ve Maadin Bankasının KuruluĢu ve TeĢvik-i Sanayi Kanunu İkinci TBMM‟nin iktisadî faaliyetleri. 2.. İletişim Yayınları.e. 250 bin lira sermayeli “İş Bankası” kurulmuştur. Gündüz Ökçün. ÇağdaĢ DüĢüncenin IĢığında Atatürk. 1997. 19. 491 vd.674 26. 677 Ömer Celal Sarac. Uygulanacak olan iktisadî siyaset. 300-301. Nejat F.g. 354-355. s. ilk yönetim kurulu ise tamamen milletvekillerinden oluşturulmuştur.

sanayileşme hamlesinde yaşanan canlanmayla birlikte 1857‟ye ulaşmıştır. C. s. Bu hamlelerden birincisi.Vekili Mahmut Esat (Bozkurt) Bey‟in dediği gibi Liberal ve Komünist sistemlerden farklı. teşvik ve muafiyet unsurları sağlanmıştır. Dönem..4. Yurt Yayıncılık. özel yerli sanayiye çok geniş himaye. donanma.682 Ekonomi alanındaki üçüncü önemli gelişme olarak ta.1927 tarihinde çıkarılan “Teşvik-i Sanayi Kanunu” gösterilebilir. Ankara. sanayi veya ticaret veya iktisat müdürleri. belediye. İzmir İktisat Kongresi‟nden sonra ekonomi alanında millî koruma ve yerli malı kullanımını teşvik sistemiyle önemli bir hamle başlatmıştır. 681 TBMM Kav. 2. II.684 679 680 Ayşe Afet İnan. TBMM Z. Dönem.1925 tarihinde çıkarılan ve içerik olarak 1913 Teşvik-i Sanayi Kanunu üzerinde düzenleme getiren 623 sayılı Kanun idi. s. 3244-3245. 617. 633.. Emin Çarıkçı.C.C. 3. TTK Yayını. Ankara. C. 18. 1986. 32. Hükümetin millî dokuma sanayinin gelişmesi ve himaye edilmesi amacına yönelik olarak 9. İkincisi. Ek. 682 TBMM Z. bu sayı 1930 yılında. 684 Yahya Sezai Tezel. Dönem. Yeni Türkiye.683 1929 yılına kadarki süreçte teşfik belgesi alan firma sayısı 435 iken. Ankara. ordu. 20. jandarma. Yıl: 4. 1942. darülfünun.12. s. Ġzmir Ġktisat Kongresi. 20. 116 . 16. Devre: II. 5. 683 TBMM Z. 1982. Teşvik-i Sanayi Kanunu ile şahısların kuracakları müesseseler için en büyük mülkiye memuru. C. Osmanlıda kurulan ve sayıları 22‟yi bulan fabrikaları almaktan ileriye devletçi bir siyaset izleyememiştir. C. Cumhuriyet Özel Sayısı V. bu teşkilâtın bulunmadığı mahallerde de vekâletin tensip edeceği fen memurlarından izin almaları şartı getirilmiştir. millî sanayimizin ortaya çıkmasını sağlamak amacına yönelik olarak 19 Nisan 1925‟te Sanayi ve Maadin Bankası‟nın kurulmasıdır. Cumhuriyet Döneminin Ġktisadi Tarihi (1923-1950).679 Cumhuriyetin ilk yıllarında. s. s. 23-24. Resmî Gazete. 28. İzmir İktisat Kongresi‟nde alınan özel sektör ağırlıklı ve piyasa ekonomisine yönelik bir iktisadî kalkınma modeline karar kılınmıştır.5. Eylül-Aralık 1998. s. TBMM Matbaası. Baskı. s.C.. 23 Nisan 1925. 138. II.680 Doğal olarak Meclis. hususi idare personeli ve mektep talebelerinin yerli kumaştan imal elbiseler kullanmalarını zorunlu hale getiren” basit bir kanun layihası bile yeterli kumaş olmaması dolayısıyla tadil edilmek zorunda kalınmıştır.1925 tarihinde verdiği “TBMM. M. ülkedeki iktisadî teşekkülleri desteklemek. “Cumhuriyet‟den Bugüne Türkiye‟nin İktisat Politikaları ve Neticeleri”.. S: 96. Türkiye‟ye özgü bir siyaset olacaktır. S. 294-295. 249.681 Sanayi ve Maadin Bankası. Kanun üzerine görüşmeler için bkz. Kanunla. II.

C. 11‟ini iktisatçı.e. Ticaret ve Sanayi Odalarının kurulması “sınırlı devlet korporatizmi” ile değil. Ek. Genel olarak iktisadî gelişmelerle ilgilenmek ve raporlarıyla Hükümet‟e yön vermek için 25. Dönem. çağdaşlaştırılması amacı güdülmüştür. İstanbul. herhalde “milli iktisat” anlayışı çerçevesinde değerlendirilerek açıklanabilir. 2001. Yay. 136-137. Ticaret ve Sanayi Odalarının kuruluşunu gerçekleştirmiştir. Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu ve Âli Ġktisat Meclisi II.6. TBMM. Dönem..1.g. 687 TBMM Z. V. Ziya Gökalp. s. s. 293.5. TBMM Z. 688 Taha Parla. yasaklamalar ve kısıtlamalar getirmiş ve ülke ekonomisini dış dünyaya kapatmıştır. İletişim Yayınları.e. 781-782.685 Bianchi‟nin 1925-1946 yılları arasını “sınırlı devlet korporatizmi” olarak değerlendirmesine rağmen686. 1923 yılında bazı komisyonlar oluşturarak. a.687 Taha Parla. C. Boratav. s. 3. birini de silahlı kuvvetlerin temsilcisinin oluşturduğu toplam 24 üyeden oluşan bu kurulun onursal başkanı Başbakan idi.g. İstanbul. Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm.7. Dönem.688 1929 buhranından sonra yaşanan ekonomik güçlüklere karşı bürokrasi.689 İktisadî alanda bazı yayınları olmasına rağmen bu kurul.. 32. s. 33. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar.. II.C.2. Hukuk Alanındaki GeliĢmeler TBMM Hükümetinin kuruluşu ile yeni bir devlet yapısı oluşturulurken ilk aşamada “yabancı hukukun benimsenmesi” yerine var olan hukuk düzeninin iyileştirilmesi. 12‟sini iktisatla ilgili kurumların temsilcileri.7. II. s. s. 690 TBMM Z. a.C. 686 Makal.1935). Hazırlayanlar: Füsun Üstel-Sabir Yücesoy. 1927 Ali İktisat Meclisi gibi uygulamaları “solidarist korporatizm” kavramı ile açıklamaya çalışmıştır.. içgüdüsel bir tepki içerisine girerek. 18. İletişim Yayınları. 121.1927 tarihinde çıkarılan 1170 sayılı Kanunla. Başvekilliğin tespit ettiği gündem ve programla altı ayda bir 15 gün içinde toplanırdı. Bu nedenle Adliye Vekâleti.C.6. pasiflikten bir türlü sıyrılamamış ve 1935 bütçe kanunuyla ortadan kaldırılmıştır. 429-431.. 689 Çağlar Keyder. komisyonların çalışma yöntemlerini 685 Tarih IV. 135. C. tüccar ve sanayicilerin örgütlenmesine yasal zemini hazırlamak ve diğer muhitler ile irtibatı tesis etmek üzere 22 Nisan 1925‟te çıkardığı 655 sayılı Kanunla. s. s.5. 89. (22. 1989.690 2. 117 . ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 2. 12 maddeden meydana gelen “Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu” ve Meclis‟te mebusların konu ile ortaya attıkları görüşleri için bkz. Kurul. 1925 yılında bulunduğu muhitin ticaret ve sanayi faaliyetlerini tanzim etmek. “Âli İktisat Meclisi” kurulmuştur.

329. 1981. Ankara‟nın başkent olarak kabul edilmesi.g. 1924 Anayasası‟nın 5. 127-151. Dönem. 3. Bu nedenle 691 692 Turan. 106-107. Cumhuriyetin ilan edilmesi ve ardından Halifeliğin kaldırılması gibi köklü düzenlemeler.Gözübüyük. 693 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. Çev. Ankara. Meclis‟e yeni bir anayasa tasarısını sunmuştur. s. dünyadaki çağdaş kanunları incelemek üzere altı tane komisyonun kurduklarını. s. AÜSBFD.694 Bu zorunluluktan olsa gerek. 1924 TeĢkilat-ı Esasiye Kanunu Zaferin kazanılmasından sonra. 105 maddeden meydana gelen “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu” kabul edilmiştir.1924 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında. s. 374. onun yeterli olmadığı konularda da başka ulusların kabul etmiş oldukları çözümlerden yararlanacaklardı. 695 Edward C.. maddesi kesin bir biçimde “kuvvetler birliği” ilkesinin benimsendiğini göstermektedir. anayasa alanını daha geniş ve yaygın bir şekilde düzenlemekte. adlî kanun ve adlî teşkilat alanında medenî milletlere ayak uydurulmasının önemini ve gerekliliğini vurgulaması. 118 .691 Adliye Vekili Seyit Bey‟in 26. Kili. s. C.1. 1924‟te Kanun-ı Esasi Encümeni harekete geçerek. Zaman içerisinde çeşitli değişikliklere uğrayan 1921 Anayasası‟nın ilk dokuz maddesi bu anayasa tasarısının da esasını teşkil etmiştir.692 Mustafa Kemal Paşa‟nın 1 Mart 1924‟te Meclis‟te yaptığı konuşmasında.1.e.C. bu sabırsızlığın bir ispatıdır. Kitap. TİTE Yayını. 5. No: 3. 219.1. s.belirleyecek bir yönetmelik çıkarmıştır. Mümtaz Soysal. “1924 Anayasası Üzerinde Meclis Görüşmeleri”. Smıth. millî hâkimiyet ve meclisin üstünlüğü sistemini geliştirmekte.693 2. Buna göre komisyonlar yeni düzenlemeler için ilk önce fıkıh hükümlerine dayanacaklar. II. 696 1924 Anayasası için bkz. s. XIII. C. kamu özgürlüklerine geniş bir şekilde yer vermektedir. II. toplumda işlerlik kazanacak adlî yenilikler için TBMM‟nin sabırsızlandığını göstermektedir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasalarında Laiklik. 694 Ertan. 410-411. Saltanatın kaldırılması.696 Anayasa.7. Eylül 1958..695 Meclis‟te anayasa tasarısı üzerine yapılan görüşmelerden sonra 20 Nisan 1924 tarihinde. Ancak bu maddelerdeki hükümler mantıki bir sıraya sokulmuş ve birçok yeni hükümler eklenmiştir. TBMM Z. bu komisyonların haftada en az iki gün çalıştıklarını söylemesi. a. yeni bir anayasanın hazırlanmasını zorunlu hale getirmiştir. TDT. C.

öğretim üyelerinden. Baskı.697 Fakat yasaların anayasaya uygunluğunu denetleyecek TBMM dışında bir organ.698 Dünyada kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi ilk defa Amerika Birleşik Devletleri‟nde ortaya çıkmıştır.700 2. milletvekilleri ile cumhurbaşkanının görevlerine başlarken ant içme esnasında kullandıkları “vallahi” sözcüğü kaldırılmış ve bunun yerine “namusum üzerine söz veririm” ibaresi getirilmek suretiyle anayasa dinsel içerikten kurtarılmıştır. yani bir anayasa mahkemesi yoktur. s.1. 701 Turan. 180. toplumun değişen gereksinimlerini karşılamasına olanak olmadığı tezi üzerine oturtmuştur. hukukun değişken ve dinamik olması gerekliliğini vurguladıktan sonra. 3. Anayasada üçüncü önemli değişiklik ise 5 Şubat 1937‟de CHP‟nin proğramındaki altı ilkenin anayasaya girmesidir. Madison davasında verdiği karar ile kendisini anayasallık denetimi yapmaya yetkili görmüştür. Türkler. 79-80. Turan. TDT. İmaj Yayıncılık.1924 anayasasın özgürlükler açısından “liberal” olduğu düşünülebilir. 699 Ergun Özbudun. Böylece laiklik ilkesine geçişte önemli bir adım atılmıştır. s. s. fıkıhın. Tasarının gerekçesini Bakan Mahmut Esat Bey. s. Tekin Yayınları. 119 . 2002.7. Kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesiyle. dinsel kuralların. TDT.701 17 Şubat 1926‟da mebusların oybirliği ile kabul ettikleri ve 937 maddeden oluşan 743 sayılı Medeni Kanun. Türk Anayasa Hukuku. Ankara. 700 Ş. Kitap. Komisyon İsviçre Medeni Yasası‟nı Türkçeye çevirerek yeni bir tasarı hazırlamıştır. Dünya Savaşı sonrasında omuştur. 367-368. Ankara 2006. Ana Çizgileriyle Türkiye’nin Yakın Tarihi.2. C. 5 Aralık 1934‟te anayasada yeni bir düzenleme yapılarak. 17. ABD yüksek mahkemesi 1803 tarihli Marbury v. İsviçre Medeni Kanunu‟ndan uyarlanarak kabul 697 Zühtü Arslan.699 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. Kitap. 1960 yılına kadar yürürlükte kalmış ve zaman zaman çeşitli değişikliklere ugramıştır. Ankara. Yeni Türkiye Yayınları. 698 Sina Akşin. 1924 Anayasası‟nda içerik açısından üç önemli değişiklik yapılmıştır. 3. 2002. yargıç ve avukatlardan oluşan 26 kişilik bir komisyon kurulmuş. kadınlara verilen bu hak anayasaya girmiş ve seçmen yaşı da 18‟den 22‟ye çıkarılmıştır. 859. Ancak 1803 yılında Amerikan Yüksek Mahkemesinin o zamanki başyargıcı John Marshall tarfından “icat edilen” bu kurumun dünyada yaygınlaşması II. 7. 10 Nisan 1928‟de “devletin dini İslam‟dır” ibaresi çıkarılarak. 221-222. Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu Medeni Kanun Tasarısı‟nın hazırlanması için hukukçu milletvekillerinden. “1924 Anayasası‟nın Düşünce Temelleri Üzerine”. s.

. s. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Azasından Fahrettin.C.5..C. 707 TBMM Z.7. 7. Üçüncü Tertip.702 İsviçre Medeni Kanunu‟nun alınmasında. Bkz.. Çakan.3. s.703 Kanun‟un başlangıcında. C. ek. Mahkeme-i Temyiz İkinci İstida Dairesi Azasından Kâzım.g.e.710 2. Temyiz Mahkemesince seçilmiş bir ihtisas komisyonuna İtalyan Ceza Kanunu‟nu esas alan bir ceza kanunu hazırlatmıştır. II. a. Ġstinaf Mahkemelerinin Lağvı ve Hâkimler Kanunu Ülkenin her tarafında yaygınlaşmış işlevsiz mahkemelerin kaldırılması acil görülen konular arasında değerlendirilerek. Dönem.705 592 maddeden oluşan Türk Ceza Kanunu. 709 Çakan. 120 .C. s.1.. II. s. Türk Milleti‟nin hukukuna ve inkılâbına karşı tekin olmayanların olduğunu vurgulamıştır. C. a. s. Baş Müddeiumumî Yusuf Nihat. s. Mahkeme-i Temyiz İkinci Hukuk Dairesi Azasından Yusuf Cemal. 7.C. Meclis‟te ele alınan diğer bir kanun olan 916 sayılı “Borçlar Yasası” yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Dönem. Ankara. Düstur. 24. Mahkeme-i Temyiz İkinci Hukuk Dairesi Azasından Ali Rıza. 1928. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Azasından Nazmi. 706 Ceza Kanunu‟nu hazırlayan bu ihtisas encümeninde yer alan kişiler şunlardı: Mahkeme-i Temyiz Birinci Reisi Mehmet İhsan. bazı yerlerdeki “Hâkim-i Münferit” 702 703 TBMM Z. Mahkeme-i Temyiz Birinci İstida Dairesi Reisi Emin. C.g.1927 tarihinde kabul edilmiştir.e. TBMM Z. konusunda uzman bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. 239. 23.1-87.. C. Dönem.g.e.708 Ayrıca 29. TBMM Z. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Azasından Mecdi. s.704 Hükümet. 23. s. 234-235. C. 237. 237-403. 173-175. Üçüncü Tertip.. s. hakkında kanunî hüküm bulunmayan meselelerde hâkimin örf ve âdete göre.707 Hukuk alanında gerçekleştirilen düzenlemeler sadece Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu ile sınırlı kalmamıştır. 760-838. Türk Uçakları Merkez Heyeti Matbaası. 705 Çakan. C. Kanun‟un bütün meselelerde geçerli olduğu. Ek: s. II. Ceza Kanunu‟nun Türk Milleti‟nin iradesiyle ortaya çıktığını ve çok sert olduğunu.6. 4-5. bu da yoksa kendi içtihadıyla karar vermesi istenilmiştir. 22.edilmiştir.709 Medeni Kanun‟un daha iyi işlemesini sağlamak için 582 maddeden oluşan 1086 sayılı “Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu” ise 18.. Dönem. Üçüncü Tertip. 8. II. 704 Düstur.1926‟da görüşülmeye başlanan 865 sayılı “Ticaret Kanunu” ve 866 sayılı “Tatbikat Kanunu” meclis tarafından onaylanmıştır. 1479. 63.706 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey Meclis‟te yaptığı konuşmasında. Düstur. 708 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey‟in Borçlar Kanunu‟nun gerekçesi ile ilgili Meclis‟te 22 Nisan 1926 tarih ve 89. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Reisi Semih. fakat Türk Ceza Kanunu‟ndan korkması gerekenlerin Türk Milleti‟nin menfaatlerine. a. 710 Kanun hakkında daha geniş bilgi için bkz. bu ülkede birden çok etnik grubun bulunması ve çağdaş normlar taşıması unsurları önemli bir rol oynamıştır. C. içtimasında yaptığı konuşma için bkz.

715 3.716 3 Mart 1926 tarihinde çıkarılan 766 sayılı “Hâkimler Kanunu” ile hâkimlerin statü ve görevlerini detaylı bir biçimde yeniden yapılandırmıştır. II. 3. TBMM Z. Kanunu‟nun ikinci maddesinde. muhakeme icrasına memur hâkimlerdir.1924‟te Meclis tarafından kabul edilmiştir.C. II. Ceza veya Hukuk İşleri Müdüründen ve Teftiş Heyeti Reisinden oluşturulmuştur. s. Ek: 1. C. Temyiz Mahkemesi reislerinden birini riyasetinde olmak üzere Vekâlet Müsteşarı ile üç Temyiz Azasından. Adliye Encümeninin yaptığı çalışmalar sonucunda bu mahkemenin Eskişehir‟e nakli gerçekleştirilmiştir. II. dereceleri ve hâkimliğe kabul şartları üzerinde durulmuştur. Çakan. 242.1924 tarihinde kabul edilen 460 sayılı “Muhammat Kanunu” ile avukatların meslek teşkilatı ve baronun oluşumu üzerinde durulmuştur. hâkimler iki sınıfa ayrılmıştır.1923). Birincisi. İntihab Encümeni.713 Daha sonra çıkarılan “Mahakimi Şeriyenin İlgasına ve Mahakimin Teşkilatına Aid Ahkâmı Muadil Kanun” ile ise şer‟iye ve istinaf mahkemeleri kaldırılmıştır. İcra reisleri ile muavinleri. müdüri umumiler ile muavinleri ve müstantikler bu sınıftandır. 715 TBMM Zb. 8. C. 713 TBMM Z... s.. Dönem.e. Bkz. s. 1000-1001. C. Batı bölgesine nakli konusudur.teşkilatının yerine “Hâkim-i Müçtemi” teşkilatının kurulması hakkında bir kanun tasarısı hazırlanmıştır. bidayet mahkemelerinin de katılımıyla oluşturulacak bir mahkeme heyetine yüklemiştir. Dönem. Dönem. C. C. C.714 II. Encümenin başkanının ve Temyiz 711 712 BCA BKKK (30. Üçüncü Tertip. Kanunla. s. hâkimlerin vazifeleri.10. II.4. 442. Dönem. C.38. 716 TBMM Zb. Başmüdüri umumi bu sınıftandır ve Vekâlet Müsteşarı da bu sınıf dâhilinde sayılır. Zat İşleri Müdüründen. Daha sonra yapılan bir düzenlemeyle ise hâkimlerin kıyafetleri konusunda bir standart sağlanmaya çalışılmıştır. s. 717 Düstur. Tarih: 23. 293. 28. 714 Bu maddeler üzerine Meclis‟teki görüşmeler için bkz.717 Kanunun 8.. 6. a.712 Bazı mahallerde hâkim-i müçtemi teşkilâtının iadesine ve bazı mahakimin lağvına dair kanun.11. 121 .1/7.2. TBMM Döneminde yaşanan hadiselerden birisi de Temyiz Mahkemesinin daha önce görev yaptığı Sivas‟tan alınarak. 466. 8. Temyiz Mahkemesi hâkimleridir. 7.g. s. İstanbul ve İzmir gibi yerler gündeme gelmesine rağmen.711 Yapılan düzenleme ile istinaf mahkemelerinin işlevi.1. İkincisi.C.. 380.18. maddesiyle bir İntihab Encümeni kurulmuştur.

Mustafa Necati Bey (Saruhan).C. C. Fahrettin Paşa (Mersin). Cumhuriyet için mucibi şeref işlerdendir… Nazarımızda hak olarak elli kuruşluk bir davanın elli milyarlık bir davadan farkı yoktur. Kazım Paşa (Karesi). Ġstiklâl Madalyaları ve Hidemât-ı Vataniye MaaĢları Meclis. 213-214. Cafer Tayyar Paşa (Edirne). s. C. 78-82. s. 21 Kasım 1923 tarihinde Meclis‟te okunduğunda büyük bir ilgiyle karşılanmıştır.7. Şair-i Azam Abdülhak Hamid Bey‟e “hidemât-ı vataniye” tertibinden maaş bağlanması hakında verilen takrir böyle bir çalışmanın ürünüdür.C. 2. Reşad Bey (Saruhan). Avni Bey (Saruhan).1. s.718 Bütçeden mahkemelere ayrılan ödeneklerin artmasıyla. s.2. Selahaddin Bey (Mersin). Bkz. Dönem. hukuk alanında gelinen noktayı şu sözleriyle açıklamıştır: “…Düne kadar şundan veya bundan dava etmekten içtinap öden en zayıf vatandaş bugün Cumhuriyet mahkemesi huzurunda dün kendisinden korktuğu adam hakkında serbestçe ikame-i dava etmektedir… Efendiler işte bu sebebe binaendir ki dava adedi artmaktadır. Dönem. C. TBMM Z. İsmet Paşa (Edirne).Heyetine mensup azalarının her altı ayda bir Temyiz Mahkemesi Umumî Heyetince seçilmesi kararlaştırılmıştır. Kazım Karabekir Paşa (Edirne). Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler 2. TBMM Z. 494. Cavit Bey (Kars).720 Meclis bazen de çıkardığı kanunlarla Türk Milleti tarafından benimsenen örnek şahsiyetlere bir kadirşinaslık örneği göstermiştir. Refet Paşa (İzmir). Vehbi Bey (Karesi).. Ömer Lütfi Bey (Karahisarısahip). Fevzi Paşa (Kozan). büyük Türk şairi Abdülhak 718 719 TBMM Z. Ali Bey (Karahisarısahip). Fakat bu bizim için mucibi endişe değil. C. Yararlılıkları görülen kişilere İstiklâl Madalyası verilmesi konusunda Gazi Mustafa Kemal Paşa‟nın verdiği tezkere. Hamdi Bey (Ertuğrul). köylünün ayağına adaletin götürülmek istenildiği bir dönem yaşanmıştır. s. II. 721 TBMM Z. Ali Fuat Paşa (Ankara). Dönem. Dönem. 720 İstiklâl Madalyası ile ödüllendirilmesi istenen şahıslar arasında şu kişiler bulunmaktaydı: Gazi Mustafa Kemal Paşa (Ankara). 3. sulh mahkemelerinin sayısının artırılması suretiyle. Rıza Bey (Muş). Mahmut Esat Bey. 122 . 275.2.C. Memduh Bey (Karahisarısahip). Hüseyin Bey (Elaziz). Hoca Esat Efendi (Aydın). Mahmud Celal Bey (Saruhan). Millî Mücadele‟ye fedakarhane hizmetleri geçen kişileri bazen İstiklâl Madalyası ile ödüllendirmiştir. 22..C. Temyiz Mahkemesi genişletilmiş ve üyelerinin maaşlarına önemli ölçüde zam yapılmıştır.”719 Bu sözlerinden de anlaşıldığı üzere halkın adlî mekanizmaya son derece güvendiği. 31.7.. II..721 19 Mart 1924 tarihli kanunla. Hacı Şükrü Bey (Diyarbekır). 3. II. II. Hüsrev Bey (Trabzon).

s. C.. Tekkelerin. 1959. 2. 19. s..C.723 2 Eylül 1925‟te Bakanlar Kurulu. Ankara. 187. 215.7. Meclis‟te görüşülmeye başlanmıştır. s. s.g. TDT. II. Kitap. ayrıca bu kanun teklifinin TEK‟nun 103.M.M. Sayı: 230. 724 Turan vd. 220-232. 222. 22.. Devre: II.726 Muhalif hareketlere rağmen 25 Kasım 1925 tarihinde çıkarılan 671 sayılı “Şapka İktisası Hakkında” Kanunla.C. 19. C. C. Kanun teklifi üzerine görüşmeler 28 Kasım 1925‟te başlamış ve yapılan konuşmalardan sonra “Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve 722 723 443 sayılı Kanun için bkz. 727 TBMM Z. s. 728 tekke Mustafa ve zaviyelerin bu kapatılacağına Kanunu‟nun görmek sonra Kemal‟in ve düşüncelerinden de güç alan Konya Milletvekili Refik Bey ve arkadaşları Şapka çıkarılmasından Zaviyelerin Türbelerin kapatılmasıyla ilgili bir kanun teklifi hazırlayarak.. 19. 725 TBMM Z. TBMM Kav. mebusların memur olmadıklarını dolayısı ile teklif içerisine mebuslarında sokulmasını eleştirmiş. Kanun No: 671. s. TBMM Kav. s.3. 726 TBMM Z..2. 274.12. 123 . Ş. geleceğe yönelik açıklamalarda bulunurken çağdaş uygarlık prensiplerine esasta ve şekilde tam olarak uymak istediklerini açıklamıştır.2.e.7..727 2. 4.722 2. 3.. 220. maddesi ile çeliştiğini iddia etmiştir.725 Teklife muhalefet eden Nurettin Bey. memurların şapka giymeleri hakkında bir kararname yayınlamış724. 23 Ağustos 1925‟te yurt gezisine çıktığında Kastamonu‟ya gelmiş ve şapkayı halka tanıtmıştır. s. Devre: II. Şapka İktisası Hakkında Kanun için bkz: Resmî Gazete. C. TTKY.1341. Dönem. mümkündür. 728 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. 15 Kasım 1925 tarihinde Meclis Başkanlığına verildiler. 1 Kasım 1925‟te TBMM‟nin yeni yasama döneminde Mustafa Kemal.2. 25 Kasım 1925‟te ise Konya Mebusu Refik Bey ve arkadaşlarının verdiği “Şapka İktisası Hakkında”ki kanun teklifi. Turan.C. tüm milletvekillere ve memurlara şapka giyme zorunluluğu getirilmiştir. II. II. 15. C. Dönem. 267. ġapka Ġktisası (Giyilmesi) Hakkında Kanun Mustafa Kemal Paşa. Tekke. Dönem.Hamit Bey‟e kaydı hayat şartıyla “hidemât-ı vataniye” tertibinden on bin kuruş maaş tahsis edilmiştir. Zaviye ve Türbelerin Kapatılması Mustafa Kemal Paşa‟nın 30 Ağustos 1925 tarihinde Kastamonu‟da CHF binasında partililere dair hitaben izleri yaptığı konuşmasında. a.

Türbedarlıklar ile Birtakım Unvanların Men ve İlgasına Dair” 677 sayılı Kanun. 731 TBMM Z.C. dedelik.5. II. 20. 20.C. II. müritlik. TBMM Z. 270. s.4. Dönem.733 5 Aralık 1925 tarihinde Kırşehir Mebusu Yahya Galip Bey‟in verdiği kanun teklifi ve bazı mebusların da istekleriyle çıkarılan “Donanma Cemiyetinin İlgası Hakkındaki Kararnamenin Lağviyle Haiz Olduğu Hukukun Türk Tayyare Cemiyetine 729 730 Düstur. Meşrutiyet Döneminde kurulan ilk uzun süreçli derneklerden birisidir. 732 TBMM Z. 733 Donanma Cemiyeti hakkında daha geniş bilgi için bkz. 19 Temmuz 1909 tarihinde İstanbul merkezli olarak kurulmuştur.2. naiplik.729 677 sayılı Kanunla.1925 tarihinde çıkardığı “Günün yirmi dört saate taksimine dair kanun”731 ile bu karara ayak uydurmuştur. II.. 277. 281.730 Kanunla. falcılık. 3. C. Donanma Cemiyeti’nin Mal Varlığının Tayyare Cemiyeti’ne Devredilmesi Donanma Cemiyeti II.7. Meclis‟te 26.. Tertip. Dönem. Cemiyet. Dönem.C. Cemiyet Osmanlı donanmasını toplanacak yardımlar vasıtasıyla güçlendirmek amacıyla. 7. s. Yine aynı tarihte Rumî takvim kaldırılarak. Donanma-yı Osmanî Muavenet-i Milliye Cemiyeti. 124 . çelebilik.12. s. büyücülük gibi unvan ve sıfatların kullanılması da yasaklamıştır. Selahattin Özçelik. Bu kanunlardan birisi saatlerin yirmi dörde taksimi ve Rumî takvimin ilgası ile beynelmilel takvimin resmî devlet takvimi olarak kullanılmasıyla ilgili olanıdır.732 2. Uluslararası Saat ve Takvimin Kabulü Çıkarılan bazı kanunlar vasıtasıyla hem Avrupa‟ya uyum sağlanmak istenmiş hemde iç işleyişte kargaşaların giderilmesi hedeflenmiştir. 2 Nisan 1919 tarihinde lağvına kadar yaklaşık on yıl süreyle faaliyet göstermiş ve faaliyetleri toplum tarafından takdirle karşılanmıştır. Bilindiği üzere 1914 yılında Avrupa‟da yapılan beynelmilel bir kongrede. beynelmilel takvimin resmî devlet takvimi olması kararlaştırılmıştır. C. 30 Kasım 1925 tarihinde kabul edilmiştir.7.2. C. s.. C. 2000. 113. emirlik. dervişlik. toplumun gelişmesini engelleyecek ve laik devlet anlayışına yönelebilecek tehlikelerden birisi ortadan kaldırılmıştır. tarikatlarda görev alanlara verilen şeyhlik. seyitlik. 19. TTKY. Ankara. bütün milletler saatlerini Giriniç Rasathanesi‟ne göre ayarlamayı kabul etmişlerdi. 2. babalık.

II. 31.738 2. Dönem. C. 246-247. İstiklâl Savaşı‟nın kesin zaferle sonuçlandığı 30 Ağustos Başkomutanlık Muharebesi‟nin tarihi. 738 TBMM Z. Daha sonra ise Türk Tayyere Cemiyetini ekonomik olarak rahatlatmak amacını taşıyan “Türk Tayyare Cemiyetinin Posta Ucuratından Muafiyetine Dair Kanun” 5 Ocak 1926‟da kabul edilmiştir. II. Dönem. 7. Kanunla.C. s.. sokaklara isim yerine numara konulmasından yana tavır sergilemiştir. TBMM Z. II.. 184-193. Ayrıca zafer günü askerî merasimlerin yapılması. 4. 30..735 2.7. Dönem.. Dönem. Zafer Bayramı Kanunu 30 Ağustos gününün Zafer Bayramı ittihazı hakkında verilen teklif.. sokaklara isim yerine numara da konulabilmesine karar verilmiştir. belediye teşkilatı bulunan yerlerdeki tüm binaların belediyelerce numaralandırılmasına. II. C. C.8.M. belediye teşkilâtı bulunmayan yerlerde bu gibi binaların numaralanması ve numaraların kapılara asılmasının vali ve kaymakamların tayin edecekleri memurlar tarafından yapılmasına. Numaralama masrafları belediyelerce ya da ihtiyar meclisleri marifetiyle sahiplerinden tahsil edilecekti. 537. 35-40. C. 737 TBMM Z. 21. Dönem. s. Devre: II. Cumhuriyet ordusu ve donanmasının “Zafer Bayramı” olarak ilan edilmiştir. s.2. C. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN EĞĠTĠM VE KÜLTÜR FAALĠYETLERĠ 2. Dönem. 5-6.1. 1 Nisan 1926‟da kabul edilmiştir. 24. s. 30. 20.2.C.6.C. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Eğitimin Genel Durumu Öncelikle Osmanlı Devleti‟nden miras alınan çok başlı eğitim sistemi üzerinde düzenlemeler yapılması.736 2.Devri Hakkında Kanun”734 ile “Donanma Cemiyeti”nin mal varlığının “Tayyare Cemiyetine” devri işlemi gerçekleştirilmiştir. s.7. 188.7. Sokak ve Hane Ġsimlerinin Düzenlenmesi Sokaklarda ve hanelerde yapılacak olan isimlendirme ve numaralandırma işlerinin posta işlerinde ve diğer alanlarda büyük kolaylıklar getireceği gerekçesiyle verilen kanun teklifi.737 Çıkarılan kanunla. C.C. 736 TBMM Kav. II.8. II. 125 . C. vilayet idare-i hususilerinin ve Evkaf Bakanlığının elinde bulundurduğu yetkilerin budanarak Maarif Vekâletine yetkilerin devredilmesi bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır. s. TBMM Z. Erzurum Mebusu Bahri Bey. TBMM Z.C. s. 21 Mart 1927 tarihinde gündeme alınmış.. Farklı eğitim kurumlarının birleştirilmesi 734 735 TBMM Z.C. tüm devlet daireleri ile okulların tatil edilmesi kararlaştırılmıştır..

s. s. S. Dönem. 1968.C.744 1924 yılı itibariyle memlekette 479 medrese. 7. II. Öztürk. 2. Kanunla. Merkezileşme yönünde atılan en önemli adımlardan bir tanesi de darülmuallimlerin kapatılmasıdır. 423. 742 C. Başgöz-Wilson.746 739 740 Osman Ergin. Evkaf ve Maarif Vekâleti‟nin birbirlerinden haberleri dahi olmadan eğitim işleriyle ugraşmalarını eleştirmiştir.C. Türkiye’nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk. s. 1995. Wilson. C.g. Bu konuda ilk defa cesur bir şekilde fikirlerini açıklayan Ziya Gökalp. evkaf ne olacak dediğiniz zaman derhal bir mukavemete maruz kalırsınız. YY. C.739 Atatürk‟ün 3 Şubat 1923‟te İzmir‟de halkla yaptığı bir sohbet sırasında söylediği. C. s. 1939.. 78. “…Medreseler ne olacak.. 741 TBMM Z.C. 1938. Türkiye Maarif Tarihi. 25-26. Maarif Vekili İsmail Safa Bey.g. 8 Mart 1923 tarihli bir genelgeyle. Oysa Kanun‟un 4‟üncü maddesinde “İlahiyat Fakültesi” ve dinî görevlerle mükellef memurların yetişmesi için de “İmam ve Hatip Okullarının” kurulacağından söz edilmektedir. 2. Dönem. s.745 Bazı mebuslar bu kanunda medreselerin kapatılmasyla ilgili bir hüküm olmadığını ileri sürmüşlerdir. IV. İstanbul. 25. 61. Ankara.e. 7/8. s. Ankara. Belleten.. s. 18. 7.743 Eğitim alanında merkezileşmeyi ve birliği sağlayacak olan en önemli adım 3 Mart 1924 tarihinde çıkarılan “Tevhidi Tedrisat Kanunu” ile atılmıştır. 1065. 744 TBMM Z.000 de medrese öğrencisi bulunmaktaydı. 745 İlhan Başgöz.e. medreselerin adeta gelecekte ne olacağı hakkında izler taşımaktaydı. s.741 Bu çerçevede İsmail Safa Bey. Ankara. mıntıkların düzenlenmesi için hazırlıkların yapılmasını ilgili makamlara duyurmuştur.. 81. İhsan Sungu. 126 . Bu mukavemeti yapanların ne hak ve selahiyetle yaptıklarını sormak lazımdır”740 sözleri.. a. II. 144. 80.742 Evkaf Vekâletinin lağvedilmesi medreselerin kapatılması yolunda atılmış önemli bir adım olmasına rağmen. C. Türkiye dâhilindeki tüm eğitim kurumları (medreseler de dâhil) Maarif Vekâletine bağlanmıştır.C. 746 TBMM Z. sadece ilk mekteplerin maarife devrinin gerçekleşmesi bir eksiklik olarak karşımıza çıkmaktadır. s. Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk. bu kurumların bir eğitim standardı olmadığından yakınarak kapatılmasından yana açıkça tavır sergilemiştir. Dost Yayınları. C. Dönem. II. 743 İlhan Başgöz-Howard E. a. “Tevhid-i Tedrisat”. T.konusu uzun süre çok fazla cesaretle yaklaşılan bir konu olmamıştır. KBY.

s. Öğretmen ve Öğrenci Sayıları748 Ġlköğretim Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 4.563 Genel Ortaokullar Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 72 796 5.159 Mesleki ve Teknik Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 64 583 6.241 1926-1927 52 857 3. C.747 1923-1927 yılları arasında eğitime genel olarak bakıldığında.995 14. 57-65. Talim ve Terbiye Dairesi kurulmuş.Millî Mücadele‟nin lider kadrosunun temel gayelerinden birisi de. s.894 10. ilköğretim alanında yapılan atılımlar oluşturmuştur. Ayrıca 747 748 TBMM Z.. TBMM Döneminde Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim siyasetinin özünü. 23. 127 . Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları. öğretmen ve öğrenci durumu ise şu şekildeydi: Tablo–10 1923-1927 Yılları Arası Okul.8.921‟i kız 266.238 341.914 1926-1927 17 357 3.231 435. Kanunla. T.C. daha çok ilköğretime önem verildiği sonucu ortaya çıkmaktadır.941 1926-1927 5. 1926 yılı itibariyle eğitimdeki durum hiçte iç açıcı değildir.551 Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere 1923-1924 öğretim yılından 1927 yılına kadar geçen dört yıllık sürece genel hatlarıyla bakıldığında. Maarif TeĢkilatı Kanunu ve Maarif Eminliklerinin Kurulması Meclis‟in gündemine 20 Mart 1926 tarihinde gelen “Maarif Teşkilatına Dair” Kanunla. maarif teşkilatı ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. 1923-1927 yılları arası okul. II.644 Genel Liseler Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 23 513 1.C. öğretmen ve öğrenci sayıları için Bkz. Dönem. 2003.547 1926-1927 38 573 6. Yetmiş iki vilayeti ve 13 milyon nüfusu olan ülkede. Ġstatistik Göstergeler (19232002).184 öğrenci bulunmaktaydı. ülkedeki okul.263‟ü erkek olmak üzere toplam 328.905 1926-1927 135 1. birkaç vilayetten oluşacak olan bölgelerde maarif emini bulunacağı hükmü getirilmiş ve maarif eminlerinin yetkileri tespit edilmiştir. Ankara.581 Yüksek Öğretim Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 9 307 2.2. 2. millî irfanın yükseltilmesiydi. Çünkü II.392 15. 265-281. 61. Eğitime verilen öneme rağmen istatistiklere bakıldığında.

s. 83-84. 754 C. 753 Resmî Gazete. s.752 2. 31. Bir taraftan merkezde Talim ve Terbiye Heyeti teşkil ettik.749 Maarif Eminliğinin kurulmasına sebep olarak. C.C.8. 752 TBMM Z. Ġlköğretim ve Köy Öğretmeni YetiĢtirme Politikaları İlkokullara öğretmen yetiştirme konusunda önemli adımların atılması Millî Mücadele‟nin başarıya ulaşmasından sonra gerçekleşmeye başlamış ve özellikle köy mektepleri konusunda ABD‟li eğitimci John Dewey gibi uzmanların fikirlerinden istifade edilmiştir.. valilerin eğitimle ilgili işlerde zaman zaman Milli Eğitim Bakanlığını muhatap bile kabul etmeyen davranış içerisine girmeleri gösterilmiştir. s. 128 . 84. 25 Teşrinievvel 1339 (25 Ekim 1925). Dönem. Dönem. bazı mebuslar tarafından özellikle köylere öğretmen yetiştirme politikasına indireceği darbe nedeniyle. orta tedrisat müfettişlerinin sayısını artıracaklarını.kanunda eğitim kurumlarındaki düzenlemelerden bahsedilerek.753 Mustafa Necati Bey‟in çalışmalarıyla ülkede 1927-1928 tarihlerinde ilkokul öğretmeni yetiştiren “ilk muallim mektepleri” ve “köy muallim mektepleri” olarak iki grup oluşturulmuştur. Maarif Encümeni tarafından reddedilmiştir. C. II.e. Öztürk.281 Başgöz. Gümüşhane 749 750 TBMM Z.C..750 Maarif Vekili Mustafa Necati Bey. II. 31. 23..C. a. eğitim alanında yapılan teşkilatlanma çalışmalarıyla ilgili olarak. Dönem. s. Diğer cihetten maarif eminlikleri vücuda getirdik. s. öğretmen. 1923-1924 eğitim-öğretim yılında kurulan “darülmuallimin mıntıkaları” ile bazı okulların kapatılması.3.g. II.754 İzmir Mebusu Hamdi Namık Bey‟in 21 Nisan 1924 tarihinde yüksek mektep mezunlarının iki sene müddetle köylerde öğretmenlik yapmaları mecburiyetinin getirilmesi hakkındaki kanun teklifi. 751 TBMM Z. Eğitim Çıkmazı. 270. ilk tedrisat müfettişleri konusuna büyük bir önem verdiklerini. C. çok sert bir biçimde eleştirilmiştir. Meclis‟te 1927 yılında yaptığı konuşmasında şunları söylemiştir: “…Geçen sene Meclisi Âli‟nin kabul ettiği Maarif Teşkilâtı Kanunuyla ihdas edilen teşkilâtı tamamen tatbik ettik. 17 Kasım 1924‟te Meclis‟in gündemine tekrar taşınan köylerde mecburi muallimlik konusundaki kanun teklifi üzerine hararetli tartışmalar yaşanmıştır. S. 37. mevcut müfettişlerin ise kurslar vasıtasıyla seviyelerinin yükseltileceğini açıklamıştır. 88-89. müdür ve muavinlerinin maaşları da tek tek ele alınmıştır.”751 Ayrıca Mustafa Necati Bey.. 65.

Ayrıca ölümü hakkında bkz.C.C. AkĢam. s. s. 921. Mekteb-i Aliye‟den ve Taliye‟den mezun olanlar askerlik müddetleri de dâhil olmak üzere köylerde görev yapmalarının önemini vurgulamıştır. 760 Düstur. Dönem TBMM‟ye Saruhan Milletvekili olarak katılmıştır. 757 TBMM Kav. 522. 24.. O vakit memleket birinci sınıf elemanlardan.C. açığının giderilmesi noktasında geçici de olsa bir çözüm yolu olarak görülmüştür. 23. II. Tülay Alim Baran. Devre: II.. Yay. 758 TBMM Z. Bkz.”758 Öğretmen açığının kapatılması için muallimlik mesleğinin alanının genişletilmesi. TBMM Z. 16 Temmuz 1934‟te Moskova Büyükelçiliği‟ne atanmış. AAMD. C. 129 . Dönem.755 Maarif Vekili Vasıf Bey756 ise birçok lise ve orta mekteplerde muallim ihtiyacı varken. Mart 2001.C. 23.759 20. 105. s. 49. II. C. 4. Ankara. 705.1926 tarihinde çıkarılan “İlk Mektep Muallim ve Muavinleri Hakkında Kanun”760 ile meslekte hizmeti beş yılı 755 756 TBMM Z. C. Milli Eğitim Bakanlığını bırakmıştır. C.. çok genç yaşta 2 Haziran 1935‟te Moskova‟da vefat etmiştir.XVII.M. Dönem. 1996. s. 7.. ne yazık ki. köy mektepleri ile ilgili kanun layihasının reddedilmesi halinde bunun köy mekteplerine büyük bir darbe vuracağından söz ederek.C. TBMM Z. 23. C. Dönem. s. yüksek tahsil kalmaz. Bu kapsamda Giresun Mebusu Tarık Hakkı Bey‟in iki senelik darülmuallimin mezunlarının muallim olarak kabul edilmesi teklifi. Tercüme-i Hal Kağıdı. Vasıf Çınar. tekrar 28 Şubat 1929-7 Nisan 1929 tarihleri arasında Milli Eğitim Bakanlığı yapmıştır. 4 Haziran 1934. Üçüncü Tertip. III‟üncü ve IV‟üncü Dönem de İzmir‟den Milletvekili seçilen Hüseyin Bey..5. mektebi bile bulunmayan köylere muallim göndermesi teklifine karşı çıkmıştır. TBMM Kav. 171. Atatürk Devrinde öğretmen yetiştirme probleminin esaslı olarak ilk defa Mustafa Necati Bey tarafından ele alındığı bilinmektedir. 1. s. Necati Bey. Neticeye varmak için muhakkak surette muallim mektepleri yapmak lâzım gelmiştir. “Cumhuriyet Dönemi Devlet Adamlarından: Vasıf Çınar”. 265. s. İstanbul Hukuk Fakültesini bitirmiştir. Hüseyin Vasıf Bey (Çınar). C. 8 Mart 1924-21 Kasım 1924 tarihleri arasında Milli Eğitim Bakanlığı görevinden sonra.. Dönem. Bilal Şimşir. C.. 1932 yılında Roma Büyükelçiliği‟ne atanması dolayısıyla. Y.M. s. 295. 25. Bizim Diplomatlar. II. s. Bir süre İzmir Maarif Müdürlüğü yapan Vasıf Bey. Dönem. 4. II. 22 Mart 1926‟da çıkarılan “Maarif Teşkilatına Dair Kanun”757 ile öğretmen yetiştirilmesinde önemli bir adım atılmıştır. Devre: II.Mebusu Zeki Bey. C. s. s. Meclis tarafından kabul edilerek kanunlaştırılmıştır. Dönem. 759 TBMM Z. 1896 yılında Kandiye (Girit)‟de doğan Hüseyin Vasıf Bey. II. 234. II. 16 Haziran 1925‟te Prag‟a daha sonra ise Peşte ve Moskova‟ya Büyükelçi olarak atanmıştır.. 176. muallim mekteplerinin yapılmasına verdiği önemi şöyle ifade etmiştir: “…Behemehal bir muallim ordusuna ihtiyaç vardır… Eğer Türkiye‟de muallim ordusu teşekkül etmezse orta tahsil. Şahsi Dosya No: 613. S. II. 345-346. birinci sınıf adamlardan mahrum kalır. TBMM Arşivi. C.

İkinci grupta yer alan vakıf gelirleri Evkaf Vekâletinin 1924 yılında kaldırılmasıyla. Vakıf arazi ve gelirleri de Maarif Vekâletine aktarılamayınca eğitimde önemli bir kaynak kaybı yaşanmıştır.e. a. 738.e. a. 33.762 Orta öğretim konusunda atılan en ciddi adım 13 Mart 1924‟te çıkarılan 439 sayılı Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu‟dur. 130 .C. 112. 751. Maarif Vekâletine bağlamıştır. Eğitimin Malî Yönü Üzerine Bir BakıĢ Cumhuriyet Döneminde öncelikle eğitimin giderlerinin karşılanmasında üç ana kaynağın kullanıldığı görülmektedir. TBMM Z. 77. 763 Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu‟nun maddeleri için bkz. 766 C. maarif için bir gelir olmaktan çıkmıştır. a. meslek dersleri sınavında başarılı olmaları kaydıyla muallimliğe kabul edilmiştir. II. Bu durumun en önemli sebebi olarak. C.e. yüksek.. 251. 708-716. s.g.g. C. 2. 681-688. Kanun. orta ve ilk tedrisat muallimleri olmak üzere üç sınıfa ayrılmıştır. 258. 679-685. 536. s.. muallimler derecelerine göre. s. eğitimin malî güçlüklerini yok etmeye 761 762 Kanu hakkında Meclis‟teki görüşmeler için bkz. Dönem.4.M.763 Kanunla muallimlik mesleği tanımlanmış. 765 Çakan. Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu Gerek şehir gerekse köy ilkokullarına öğretmen yetiştirme konularının aksine.. C.764 2. Maarif Vekâleti bütçesinden karşılanmasını öngörmüştür. 4. Atatürk Devrinde genel orta öğretim ve orta meslekî teknik eğitimi konusunda kamuoyunda fazla tartışma olmamıştır.766 Türkiye Cumhuriyeti‟nin..8. C. ilköğretmen okullarını il özel idarelerinin elinden alarak.bulmayan muallim muavinleri de. 424.g. Dönem. 496-498..e. Hükümet. Öztürk. ilköğretmen okullarının bütün maaş ve masraflarının. s. C. Ayrıca orta tedrisat muallimleri ile darülmuallimin ve darülmuallimat muallimlerinin. C. Devre: II. s. Öztürk. orta darülmuallimin ve darülmuallimat mektepleri mezunlarından seçilmeleri kararlaştırılmıştır. yüksek ihtisas mektepleri. devlet bütçesi. s. TBMM Z. vakıf gelirleri ve vatandaşların eğitim için verdikleri vergilerdir. 464-465.5. toplumun %90‟ının okuma-yazma bilmemesi ve ilkokul probleminin daha tam anlamıyla çözülememesi gösterilebilir.765 Eğitimde genel olarak yaşanmaya başlayan bu malî sıkıntının öğretmen okullarını da etkilediğini görmekteyiz. 7. 676. 764 Çakan.g.8. 5. s.761 2. 48. TBMM Kav. Konu ile ilgili Meclis‟teki görüşmeler için bkz. II. darülfünun. Bunlar. 449. a.. Üçüncü Tertip. 8 Nisan 1923 tarihinde çıkarmış olduğu kanunla. 169.C. Düstur.. 3. s. s. 258. s.

1927 yılları arasında devletin bütçesinden ve gerekse illerin bütçesinden eğitim için ayrılan pay ise şöyleydi: Tablo–11 1923-1927 Yılları Arasında Eğitim Ġçin Ayrılan Ödenek767 Devlet Bütçesi (TL) Maarif Bütçesi (TL) Hususi Ġdarelerden Aktarılanlar (TL) 105.056 922. C. Çakan. aşar hissesini alamamalarını. 349-351.769 767 768 Başgöz.003 2. 349. muallimlerin yaşadıkları sıkıntıların geçiştirilemeyeceğini.C. Dönem.951.. İptidai Tahsil Vergisi‟nin dağıtımının geçikmesini ve idare-i hususiyenin maliyedeki alacaklarını vakitinde alamamasını göstermiştir.C.000 liradan ödendiğini iddia etmiştir. a.121. Öğretmenlere bazı bölgelerde maaşları dahi ödenememiştir. Kayseri Mebusu Ahmed Hilmi Bey ise öğretmenlerin maaşlarının hamiyetli tüccarların bir araya gelerek topladığı 2.yönelik harcamış olduğu çaba ilk on yıl içinde. 3. bu durumu doğrulayarak.622 7. 3.e. II. artık Antalya ve Kayseri böye bir durumun yaşanmadığını.505 2. 1923.936.834 198. TBMM Z.178. s.150 201.727 874.335 Yıl 1923 1924 1925 1926 1927 Bütçedeki bu genel görünümden de anlaşıldığı gibi eğitimde malî yönden sıkıntılar yaşanmaktaydı.911 3.g. Dönem. 131 .038 6. 1923 yılı içerisinde muallimlerinin maaşlarını alamadıkları yerler arasında Antalya ve Kayseri de bulunmaktaydı.033. Hükümetin bu konuları dikkate almadığı takdirde yalnız kendisinin değil. 96-97. 769 TBMM Z. müracaat etmeyiniz. Eğitim Çıkmazı.517.‟ Deniyor.449. ancak uygulamadaki güçlükleri ve aksaklıkları düzeltmeye yönelmiştir.999 2.186.. “…Kayseri muallimleri bankaya müracaat ettikleri vakit bankasının kapısına bir kâğıt yapıştırıyorlar: „Burada muallimlerin parası yoktur.121. II.855 7.768 Bu görüşe katılan Mazhar Müfid Bey.000 131. diğer arkadaşlarının da mazeret kabul etmeyerek gensoru verecekleri tehdidinde bulunmuştur.070. Safa Bey. s.054. C.150 172. Maarif Vekili İsmail Safa Bey maaşların ödenememesine gerekçe olarak.541. Hulasa muallimlerin maşatı verilmiyor” sözleriyle. 262.159 7. s. s. Kayseri Valisi Ali Vefa Bey‟den aldığı 11 Kasım 1923 tarihli telgrafı okuyarak ispatlamaya çalışmıştır.628..

“Atatürk Döneminde Sanat Yaşamı”. 7.. 263-264. Maarif Vekâletinde bir “Millî Talim ve Terbiye Dairesi” kurulmuştur.775 1 Kasım 1924‟te faaliyetine başlayabilen bu okul. Bu Kanunun çıkarılmasından hemen sonra hazırlanan bir kararnameyle ise bu dairenin teşkilat ve vazifeleri tespit edilmiştir. s.770 Türk Dili ile ilgili sonuç alınamayan diğer çalışmalar arasında ise Besim Atalay Bey‟in “Meclis‟te bir Türk Dili Encümeni”771 kurulması. s.. 338-342. Aslında bir müddet sonra yapılan bu çalışmaların sonuçsuz kalmadığını görmekteyiz. Türk Dili‟nin sadeleştirilmesi çabasıdır. 3 Nisan 1926 tarihinde çıkarılan 789 sayılı Kanunla.9. s.C. s.g. II. Urfa Mebusu Refet Bey ve Karahisarısahip Mebusu İzzet Ulvi Bey‟in birlikte verdikleri “Türkiye Cumhuriyeti dâhilindeki Türk tebaasının Türk dilinden başka diller ile konuşmaması”772 konulu teklifleri sayılabilir. 7/1. II. 1.773 Müzik alanında ise önemli adımların atılmasına Cumhuriyet‟in ilanından hemen sonra başlanmıştır. 2004. Çakan. Dr. bazı mebuslar tarafından desteklenmesine rağmen reddedilmiştir. 773 Düstur. 3. 83. 24 Teşrinievvel 1925. C. Ayrıca Türk Dili ile ilgili sorunları çözmek için Maarif Vekâletinde bir “Dil Heyeti”nin kuruluşu gerçekleştirilmiştir. 714. 20. 1109. a. 132 . 264. İstanbul. Çakan.6. Cumhuriyet.C. Üçüncü Tertip. 1923 yılında yaptığı İzmir yolcuğu esnasında 770 771 TBMM Z. resim ve heykel sanatı konusundaki fikirleriyle de Türk toplumunu aydınlatmıştır. s.. “Maarifte Faaliyet”. II.774 Mustafa Kemal‟in emri ve bu orkestranın gayretleri sonucunda okullarda müzik öğretimini vermek ve müzik kültürünü modernleştirmek amacıyla 1 Eylül 1924 tarihinde “Ankara Musiki Muallim Mektebi” kurulmuştur.1924.e. 776 Ruşen Eşref. s..C. Türk Dilinin sadeleştirilmesiyle alakalı olanı ve “Türkçe Kanunu” adı altın verdiği teklifi. 27 Nisan 1924 tarihinde Cumhurbaşkanlığına bağlı bulunan orkestra. Dil ve Sanat Alanındaki GeliĢmeler Eğitim ve kültür alanında yapılan önemli faaliyetlerden birisi de. Dönem..8. “Dârülelhan ve Musiki Tedrisatımız”. “Riyaseticumhur Filarmonik Orkestrası” adını alarak Ankara‟ya yerleşmiştir. C. 772 TBMM Z.g.776 Atatürk. Mustafa Kemal. Dönem. C. AkĢam.e. 14. gerçek anlamda 1925-1926 öğretim yılında müzik öğretmeni yetiştirebilen bir kurum haline gelebilmiştir. 434. Dönem. Nejat F.2. Türk Dili konusunda özellikle Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey. a. s. TBMM Z. 775 Ismayıl Hakkı. sıkça teklif vermiştir. ÇağdaĢ DüĢüncenin IĢığında Atatürk. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları. 774 Ünsal Yücel. Baskı. C.

Baskı.g. 170. Milli Eğitim Dergisi. a.9. Öztürk. İngiltere. Özellikle Dewey. Batılı devletler Osmanlı Devleti Döneminden kalma “devletin iç işlerine karışma” alışkanlıklarını Türkiye üzerinde de tatbik etmeye çalışmışlar.g. s. Semih Yalçın-Muhammed Şahin. sanatsal yönleri gelişmiş.779 Cumhuriyet döneminde akılcı. a. s.9. kendisine konu ile ilgili sorulan bir soru üzerine fikirlerini açıkça ortaya koymuştur. sanat eğitimi ve okullaşma politikalarına önemli katkılar sağlamışlardı.e. “75.uğradığı Bursa‟da. 133 .1. 274. Parker. 3 Ekim 1926 tarihinde ise İstanbul Sarayburnu‟nda Avusturya‟lı sanatçı Heinrich Krippel‟in bir çalışması olan “Gazi Mustafa Kemal Anıtı” açılmıştır. Fransa ve İtalya başkentin İstanbul‟da kalması durumunda büyükelçi. s. 2.780 Türk hükümetinin devletin merkezini Ankara‟ya taşımasına bile özellikle İngiltere itiraz etmiştir. Atatürk‟ün direktifleriyle Türkiye‟ye davet edilen ünlü eğitimciler. Atatürk Ġlkeleri ve Ġnkılâp Tarihi. 121. 5. Lozan BarıĢ AntlaĢmasının Onaylanması ve DıĢ Politikada Uygulanan Uluslararası EĢitlik AnlayıĢı Türkiye. Siyasal Kitabevi.. Leipzing.e. çağdaş bir toplum yapısı hedeflenmiştir. Bu eğitimciler arasında John Dewey. ancak her defasında Türkiye‟nin direnmesiyle karşılaşmışlardır. Dolayısıyla da devletin kültür sanat politikası. 779 Ergün. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 2. 1997. Yılda Sanat Eğitimi ve Öğretimi”. 778 C. hazırladığı eğitim raporunda Türk çocuklarının sanat yeteneklerinin çok güçlü olduğunu vurgulamıştır. Steihler gibi önemli isimler yer almıştır. Ankara‟ya nakledilmesi durumunda ise ortaelçi 777 Vedat Özsoy..777 Kuşkusuz ki. Ankara. 59. Atatürk‟ün güzel sanatlarla ilgili fikirlerini en iyi anlayan ve benimseyen şahıslardan birisi Mustafa Necati Bey olmuştur.778 Cumhuriyetin ilk birkaç yılına bakıldığında heykel konusunda anılmaya değer bir çalışma görülmemiştir. s. 780 Refik Turan-Mustafa Safran-E. Ocak-Şubat-Mart 1998. millî vasıfların yanı sıra çağdaş prensipleri de içerecek özellikler taşımaktaydı. O‟nun Maarif Vekilliği zamanında 1 Temmuz 1926 tarihinde ilk resim ve iş eğitimi kursunun açılması durumun bir ispatıdır. Lozan sonrası dış politikada gösterdiği barışçı politikaya rağmen bir takım engellemelerle karşılaşmıştır.

1. Zamir (Adana). 2. 318-322. Meclis Lozan Antlaşmasını onaylayan dört kanunu kabul etmiştir. Necip (Mardin). dışişlerinin işleyiş ve teşkilatına dair bazı düzenlemelerin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk haline gelmiştir. Türkiye Devletinin DıĢ Siyasası. s. 1938. Ali Cenani (Gaziantep). Besim (Mersin).9..781 Batılı devletlerin bu tavırlarından yeni kurulan Türk hükümetini. 25 Haziran 1927‟de çıkarılan 1154 sayılı “Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu” bu 781 782 Yusuf Hikmet Bayur. İsmet Paşa‟nın yaptığı konuşmadan sonra Meclis‟te bulunan 227 milletvekilinin 213‟ünün kabul oyu ile onaylanmıştır.C.2.784 TBMM dış politikayı ilgilendiren konularda çıkardığı kanunlarda. TBMM‟nin uluslararası alanda yapmış olduğu bu bağıtlar için bkz. Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu ve Elçilerin Seçimi Ortaya çıkan gelişmeler sonucunda. 1. Ancak. Yahya Kemal. Çakan. 783 Meclis‟te yapılan oylama için bkz. II. C.1923 tarihinde Lozan Antlaşmasının onayı ile ilgili hükümetçe hazırlanan kanun layihasının 23 Ağustos 1923 tarihinde onaylanması olmuştur. Dönem TBMM‟nin yaptığı ilk çalışma 16. Lozan Barış Antlaşması ile Sevr Antlaşması‟nın yırtılıp atıldığı ve Türkiye‟nin uluslararası hukukta tanınmasının bu Antlaşmayla tescil edildiği unutulmamalıdır. Dönem. 69. s. 283-287. TBMM Z. iyi niyetini fazlası ile ortaya koymaktadır. Meclis. Uluslararası 54 bağıta imza koyan Meclis‟in öncelikli olarak 19‟u dostluk antlaşmasına imza atması. Dönem. Kılıç Ali. II.8. s. İstanbul.. Mustafa Necati (İzmir). Antlaşmaya red oyu veren 14 milletvekili ise şunlardır: Esat Efendi. 149. Vasıf (Saruhan). a. baskı altına alma politikası uyguladıkları anlaşılmaktadır. 134 . Niyazi.C. pek çok güçlükle karşılaşmasına rağmen dış politikada daima uzlaşıcı ve yapıcı davranmıştır.783 Antlaşmanın oylanması sırasında yapılan konuşmalara bakıldığında milletvekillerinin bir kısmının Antlaşmayı bazı yönlerden yetersiz buldukları anlaşılmaktadır. II. 784 II.782 Lozan Barış Antlaşması. Faik (Edirne).e. II. Faik (Tekirdağ). C. TBMM Döneminde daha sonraki süreçlerde öncelikle Lozan Antlaşması sonrasında kalan sorunların halledilmeye çalışıldığı görülmektedir. TBMM Z. Şeyh Saffet Efendi (Urfa). s..göndereceklerini açıklamışlardı. özellikle eşit devlet anlayışını daima kendine prensip edinmiştir. Şükrü Kaya (Menteşe).g. 286-289.

33. 5.787 785 786 TBMM Z. elçilik başkâtibi. 8. tayin ve azilleri.Elçilik birinci sınıf müsteşarı ve başşehbender.Birinci sınıf elçi.Müdür: Birinci sınıf şehbender. siyasî ve şehbenderi sınıfların birinden diğerine zaruret olmadıkça geçilemeyeceği hükmü getirilmiştir. 765. memurların maaşları. Meslek memurları yapılan düzenlemeyle kendi içerisinde siyasî ve şehbenderi olarak ikiye bölünmüştür. elçilik üçüncü kâtibi. Haricî teşkilatta sayılan unvanlar ise şu şekilde sıralanmıştır: 1. 1154 sayılı Kanunla.Mütehassıslar olmak üzere başlıca üç sınıfa ayrılmıştır.İkinci Kâtip: Elçilik ikinci kâtibi. Meslek memurları sınıfına dâhil merkez memurlarının mertebe itibariyle haricî teşkilattaki muadilleri ise şöyleydi: 786 1.C. Dönem. 2. II.Müdürü umumî ve müşaviri siyasî: Elçilik birinci sınıf müsteşarı. Toplam 23 asıl ve 3 geçici maddeden oluşan kanunun diğer maddelerinde. 135 .785 Kanunla. 763. birinci sınıf elçi.Elçilik ikinci sınıf müsteşarı ve birinci sınıf şehbender. s. 2. II.düzenlemelerden sadece birisidir.C. II. 4. müstakil şehbender vekili.Mümeyyiz-Başkâtip: Elçilik başkâtibi. ikinci sınıf şehbender. C. C. başşehbender. 33. 33. 762.Elçilik üçüncü kâtibi. elçilik ikinci sınıf müsteşarı. şehbender vekili ve kançılar. Dönem. ikinci sınıf elçi. 4. C.Müsteşar: Büyükelçi. bu mecburiyete aykırı hareket edenlerin müstafi sayılmalarına ve bir daha da hariciye hizmetinde istihdam edilmemelerine karar verilmiştir.Büyükelçi. 5.. müstakil şehbender vekili.Elçilik başkâtibi ve ikinci sınıf şehbender. 3İkinci sınıf elçi. 3. hariciye memurlarının medeni hallerini de düzenlemiştir.. TBMM Z. 7. s. şehbender vekili ve kançılar. 2. 1154 sayılı Kanun. Dönem. atamada getirilen sorumluluk ve memurların görevleri sıralanmıştır.İdare memurları 3. s. Hariciye Vekâleti memurları: 1Meslek memurları. Kanunda özellikle meslek memurlarının kimler olduğu konusunda ayrıntılı bir açıklamaya rastlanmaktadır.C..Elçilik ikinci kâtibi ve müstakil şehbender vekili. ikinci sınıf şehbender. elçilik ikinci kâtibi. 6. 787 TBMM Z. Hariciye memurları evlenmeden evvel vekâletin onayını almaya mecbur tutulmuşlar.

TTKY. çok yanlış bilgilerin olduğunun altını çizmiştir. 1490. 136 .789 Oysa Şimşir‟in de belirttiği gibi TBMM. Ali Fethi Bey. özellikle Atatürk Döneminde elçi seçimi konusuyla ilgili olarak. S. İhtiyaç halinde elçilik görevine bazı milletvekillerinin de atanması. 2324. Bkz. TBMM Arşivi. İstanbul Mebusu Ali Fethi Bey‟in hiç düşünmeden mebusluktan istifa ederek. Eylül-Aralık 1998. 789 Bilal N. ŞDN: 215. özellikle elçiliğe atadığı kişiler üzerinde çok hassas bir politika izlemiş ve elçilik vazifesi verilen kişiler asla rastgele kişilerden oluşturulmamıştır. Atatürk Döneminde İstanbul‟dan gelen trenden çıkan. Yeni Türkiye. Ankara. Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Hariciye Tarihimiz (TeĢkilât ve Personel). Cumhuriyet Özel Sayısı II. 1992. Kemal Girgin. “Atatürk‟ün Elçileri Üzerine”. s. Şimşir. kravatlı ve Fransızca bilenlerin toplanarak hariciyede vazife verildiğini yazan eserleri 788 eleştirerek. 790 Paris Büyükelçiliğini kabul etmiş olan Ali Fethi Bey‟in Büyük Millet Meclisi Riyaseti Celilesine 25 Mart 1925 tarihindeki yazdığı yazısı için bkz. dışişleri konusunda yazılmış bazı eserlerde. s. 26 Mart 1925‟te Paris Büyükelçiliği görevini kabul etmesi. 118.790 788 Bilal Şimşir‟in göndermede bulunduğu kitaplardan birisi Büyükelçi Kemal Girgin‟in kitabıdır.Bilal Şimşir. bu duruma en güzel örneklerden birini teşkil etmektedir. bu fikrin ispatı anlamına gelmektedir. son derece eğitimli 38 elçi hakkında bilgi vermektedir.

33. 228-229. Seçilen milletvekillerinin tümü de CHF Genel Başkanı Mustafa Kemal Paşa tarafından 29 Ağustos 1927‟de yayınlanan bir genelge ile belirlenmiştir. BÖLÜM ÜÇÜNCÜ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1927-1931) 3.. s. 20 Eylül 1324 (1908) tarihinde Takvim-i Vekayi gazetesinde yayınlanmıştır.e. AAMY. TBMM Dönemi resmen sona ermiştir. Telgraf ve Beyannameleri IV. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Yapısı ve Faaliyetleri (1927-1931). 794 Hâkimiyet-i Milliye. ATTB. 793 Atatürk’ün Tamim. TBMM‟ye girecek kişiler üzerinde daha titiz davranmış ve uyumlu kişilerin seçilmesine zemin hazırlamak istemiştir. 1991.793 Yine bu genelge ile CHF‟den aday olacakların uymaları gereken şartlar da açıkça tespit edilmiştir. Atatürk. 1923 ve 1927 tarihli değişikliklerle hazırlanan seçim kanunu kullanılmıştır. s. s.791 III. III. a. 18 yaşını tamamlamış her erkek vatandaşın oy verebildiği.. 30 Ağustos 1927.11. Dönem TBMM. s. 577-580.g. TBMM Z. Ankara. 796 Mustafa Kemal Paşa‟nın beyannamesi için bkz. seçimlerin tamamlanması dolayısıyla 7 Eylül 1927‟de yayınladığı beyannamede.g. s. Mahmut Goloğlu. Bkz. II.1927 tarihine kadar tatil edilmiştir. a. 1927 tarihinde siyasi parti olarak sadece CHF‟nın katıldığı... C. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN AÇILMASI VE KURULAN HÜKÜMETLER 26 Haziran 1927‟de Afyon Milletvekili Ali (Çetinkaya) Bey‟in verdiği önergenin kabul edilmesiyle. IV. 137 . Avcı. Devrimler ve Tepkiler. 3 ve 7 Eylül 1927. 792 20 Temmuz 1908 tarihli İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı. s.795 Mustafa Kemal Paşa.794 Bu nokta da göstermektedir ki. 25. Aslında alınan bu kararda seçimlerin yenilenmesi hükmü de bulunduğundan II. Erdem. askerlikle ilişiğini kesmeyenlerin aday olamadığı bir seçim yapılmış ve hepsi de CHF adayı olan 316 milletvekili seçimi kazanmıştır.C. 1 Kasım 1927 Salı günü saat 9. İkinci seçmenlerin katıldığı seçimler ise 2-6 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir. TBMM‟nin çalışmaları 1. 582-583. Ankara.e. 2000.792 Seçimler öncesinde parti tüzüğünde yapılan değişiklikle adayların belirlenme yetkisi parti başkanına bırakılmıştır. C. 845. s. Dönem. halkın seçimlerle ilgili ve geleceğe dönük politikalarını tasvip ettiklerini duyurmuştur.796 Milletvekillerinin tespitini bilakis Mustafa Kemal Paşa‟nın yaptığı ve inkılâpların ruhunu benimseyen kişilerden oluştuğuna inanılan III. 16-17. Dönem TBMM‟ye milletvekili seçimi için 20 Temmuz 1908 tarihli “İntihâb-ı Meb‟ûsân Kânun-ı Muvakkatı” ile bu kanunda yapılan 1912.III. II.1. 795 Hâkimiyet-i Milliye.40‟ta Trabzon Milletvekili Hasan (Saka) Bey‟in 791 Cemal Avcı. 138.

Necip Ali (Küçüka) Bey. 147-148.799 III. Bu seçim dolayısı ile Meclis‟te bir teşekkür konuşması798 yapan Mustafa Kemal Paşa. Yine aynı günde yapılan seçimlerde Başkanlık Divanı Balıkesir Milletvekili Kazım Özalp‟in başkanlığında oluşturulmuştur.. III. 39. 1. 799 TBMM Z. Dönem. C.e. 138 . Şükrü (Yaşın) Bey. a.. III. s. İshak (Işıtman) Bey ise 272 reyle. TBMM Döneminde iş başında bulunan İsmet Paşa Hükümeti seçimler dolayısıyla istifa etmiş. İdare Amirliklerine: Tevfik Kamil (Koperler) Bey. dostluk siyasetinin ön plana çıkarılacağı. Dönem. Haricî siyasette istikrarın sağlanacağı. C. Reis Vekilleri: Hasan (Saka) Bey ve Refet (Canıtez) Bey 277 reyle.e. Kamil (Dursun) Bey 280 reyle. 8 Kasım 1928. 12-13. 3 Haziran 1929 ve 12 Aralık 1929 tarihlerinde olmak üzere dört kez güvenoyu almış ve her güven oylamasından sonra farklılıklar içeren bir program getirmiştir. Tablo–12 Dördüncü Ġsmet (Ġnönü) PaĢa Hükümeti800 IV. 1. 1 Kasım 1927. 800 Sanal.C..797 Daha sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine geçilmiş ve Gazi Mustafa Kemal Paşa. s. Dağlı-Aktürk. TBMM Z.. 35. ve Ticaret V. a. bayındırlık işlerinde şehirlerin imar işlerine önem verileceği ve şimendifer siyasetinde önemli adımların atılacağı belirtilmiştir. 171-172. Ali (Zırh) Bey 273 reyle. 797 Başkanlık Divanı üyeleri şöyle oluşturulmuştur: Reis: Kazım (Özalp) Paşa 264 reyle. s. TBMM‟nin birinci toplantı yılını açmıştır. 798 Atatürk‟ün TBMM‟yi açış nutku için bkz. İsmet Paşa Hükümeti.g. fakat İsmet Paşa 1 Kasım 1927‟de tekrar Başvekilliğe seçilmiştir. s.Vekili: Mustafa Rahmi (Köken) Bey Sıhhiye ve M. İçtimaiye Vekili: Refik (Saydam) Bey İktisat Vekili: Mustafa Rahmi Bey-Şakir (Kesebir) 1 Kasım 1927 ile 27 Eylül 1930 tarihleri arasında görev yapan IV. İktisadi alanda ise tasarruf politikasının takip edileceği.C. 288 kişinin katıldığı oylamada oy verenlerin tamamının oyunu alarak Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Atatürk’ün TBMM’yi AçıĢ KonuĢmaları. özellikle Şark vilayetlerimizden başlamak üzere huzur ve asayişin temin edilmesine çalışılacağının açıklanmasıdır. Ġsmet PaĢa Hükümeti (1 Kasım 1927-27 Eylül 1930) Üyeleri Başvekil: İsmet (İnönü) Paşa Adliye Vekili: Mahmut Esat (Bozkurt) Bey Müdafaa-i Milliye Vekili Mustafa Abdülhalik (Renda) Bey Dâhiliye Vekili: Şükrü (Kaya) Bey Hariciye Vekili: Tevfik Rüştü (Aras) Bey Maliye Vekili: Saraçoğlu Şükrü Bey Maarif Vekili: Mustafa Necati Bey-İsmet Paşa-Hüseyin Vasıf (Çınar)-Cemal Hüsnü (Taray) Nafıa Vekili: Behiç (Erkin)-Recep (Peker) Ziraat Vek.g.başkanlığında açılmıştır. Hükümetin programının en önemli vasfı ülkede güven ortamının sağlanarak. s. 3. Katipliklere: Ruşen Eşref (Ünaydın) Bey. resmen III.

3 Haziran 1929 tarihli programda. Dönem.C. yeni ticaret anlaşmalarının yapılacağı dikkat çekmektedir. C. s. TBMM Matbaası. 12 Aralık 1929 tarihli programın en çarpıcı yanı ise Türk Lirası‟nın değerinin korunması için çalışmaların yapılacağıdır. 1. 314.C. C. s.290. İçtimaiye Vekili: İktisat Vekili: İsmet (İnönü) Paşa Yusuf Kemal Bey Mustafa Abdülhalik Bey. 5. C. 139. 22-24. TBMM Matbaası. 21. TBMM Matbaası. dâhili siyasette milletin birlik ve beraberliğinin sağlanması.0/45.C. Dönem. s.C. 139 .C. millet mekteplerinin kurulması ve ilkokullara önem verilmesi konuları yoğunluk kazanmıştır. III. s. TBMM Matbaası. Ġsmet PaĢa Hükümeti (27 Eylül 1930-4 Mayıs 1931) Üyeleri Başvekil: Adliye Vekili: Millî Müdafaa Vekili: Dâhiliye Vekili: Hariciye Vekili: Maliye Vekili: Maarif Vekili: Nafıa Vekili: Sıhhiye ve M. III.g. Dönem. s. TBMM Z. sağlıkta bulaşıcı hastalıklarla mücadele edileceği.10. s. 30. TBMM Matbaası. 91-95. 30. Tarih: 2.804 801 TBMM Z. 802 Bkz..1930). a. III. 14. Kâzım Öztürk. 1930.801 8 Kasım 1928 tarihli programda.. Hükümetleri.. 804 BCA (30. Zekai (Apaydın) Şükrü (Kaya) Bey Tevfik Rüştü (Aras) Bey Şükrü (Saraçoğlu)-Mustafa Abdülhalik Bey Esat (Sagay) Bey Zekai Bey. T. Dönem. 21. s. 12. dış ilişkilerde düzen sağlandığı. C.0. TBMM Z. s. III. Hükümetleri. 37-38.C. Ankara. 9 Kasım 1929 tarihli programda.. Ankara. Öztürk. 15.802 27 Eylül 1930-4 Mayıs 1931 tarihleri arasında görev yapan V. s.10. Ankara. Dönem. 13.Cumhuriyet Bankası‟nın kurulacağından söz edilmiştir. 36. III. TBMM Z.C. Öztürk. TBMM Z. T. İktisadi alanda Türk parasının değerinin korunarak tasarruf yapılacağı ve bütçede denge esasının gözetileceği açıklanmıştır.e. s. Ankara. Hükümetleri. s. C.C. Ankara. 91-95. haricî siyasette yeni dostlukların kurulması kararları görülmektedir. TBMM Matbaası. Türk harflerinin öğretilmesi. T.. İsmet Paşa Hükümeti ise şu vekillerden oluşmuştur: Tablo–13 BeĢinci Ġsmet (Ġnönü) PaĢa Hükümeti803 V. 803 TBMM Z. Eğitimde meslekî eğitime önem verileceği.29. Ankara.C. TBMM Z. Ayrıca demir yollarına önem verilmesi programda söz edilen diğer konular arasındadır.C. vergilerin hafifletildiği ve topraksız köylüye toprak dağıtıldığından söz edilmiştir. Hilmi (Uran) Refik (Saydam) Bey Mustafa Şeref (Özkan) Bey Hükümetin programında ele almış olduğu başlıca konulara bakıldığında. Dağlı-Aktürk. TBMM Matbaası. Ankara. 1930. Dönem... adlî alanda ıslahatlara önem verileceği ifade edilmiştir. III. C.. III. C. 34-35. Dönem.

Dönem içerisinde pek çok kanun teklifleri. 151.No: Komisyonun Adı: S. 807 Avcı. C.3. içtimasında. TPT. 18 tane komisyonun kurulması kararlaştırılmıştır. 75-76. Yüksekokul da kendi içinde tasnif edilecek olursa.g.Tarım (Ziraat) Komisyonu 3. III. III..11. 146.Müdafaa-i Milliye Kom..11. Dönem. Dönem TBMM‟yi mesleklerine göre bir tasnife tabi tuttuğumuzda hemen hemen her kesimden gelen milletvekillerinin olduğunu görmekteyiz. s. Öztürk. s. Dönem TBMM görev yaptığı 01. Dönem TBMM‟de görev yapan 333 milletvekilinden 243‟ünün yüksekokul mezunu olduğunu görmekteyiz.g.1.2. Kom. III. Yüksek öğretim gören milletvekillerinden 29‟u ise yurt dışında eğitim görmüştür. I. 726 tezkere gelmiş ve bunlardan 627‟si kanunlaşmıştır. 1. Parlamenterlerin Eğitim Düzeyleri ve Meslekleri III. a. s. 157‟si ise diğer okullardan mezun olmuştur. 6İktisat Komisyonu 716.Sıhhiye Komisyonu Dışişleri (Hariciye) Komisyonu 15. a. III.Bayındırlık Komisyonu Divanı Muhasebat Komisyonu 514. TBMM Z. yazılı ve sözlü sorular verilmiştir.C. 64‟ü askerî okul. 1036 kanun tasarısı.03. Dönem TBMM‟nin gündemine 257 kanun teklifi. 140 .Bahriye Komisyonu Meclis Kütüphane Komisyonu 817.807 III. Mesleklere göre 805 806 Ezherli.Meclis Hesaplarını T.1931 tarihleri arasında yoğun bir çalışma temposunun üstesinden başarıyla çıkmasını bilmiştir..1927 tarihinde yapmış olduğu 4.e. önergeler. Dönem TBMM‟de yer alan milletvekillerinden 73 kişi ortaöğretim. 22‟si dinî eğitim veren yüksekokullardan. ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’YE SEÇĠLEN PARLAMENTERLER 3.No: Komisyonun Adı: Adliye Komisyonu Maliye Komisyonu 110Dilekçe (Arzuhal) Komisyonu 211. 40-41. Bütçe Komisyonu 312. 12 kişi özel eğitim. C.e.3. Tablo–14 III.805 Ayrıca meclisin 5. 20-22. 3 kişi ilköğretim mezunu olup sadece bir kişinin öğrenimsiz olduğu bilinmektedir. ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN FAALĠYETLERĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR III. Dönem.1927 ile 26. Dönem TBMM Tarafından Kurulan Daimi Komisyonlar806 S.Teşkilat-ı Esasiye Kom. s.3. İçişleri (Dâhiliye) Komisyonu 413.Ticaret Komisyonu Maarif Komisyonu 918.

20 Mühendis 4 1. 19351936. Bürokrasinin gücü iki sürece bağlı olarak gelişmiştir.215810 idi. meslekliler olarak ifade edilen işgücü ise 5.81 Profesör (Müderris).91 Hukukçu 36 10. toplumsal yapıda güçlü. Devlet Basımevi. 810 BaĢvekâlet Ġstatistik Umum Müdürlüğü Ġstatistik Yıllığı C. Dönem TBMM‟de yer alan milletvekillerinin büyük çoğunluğu da bu verilere uygun bir şekilde devlette görev yapmış olan memur kesiminden oluşmaktaydı.30 Eczacı 1 0. BaĢvekâlet Ġstatistik Umum Müdürlüğü Ġstatistik Yıllığı. bu iş yerinin ancak yüzde 4‟ünde motor gücü kullanılmaktaydı.90 Gazeteci-Yazar 11 3. Büyük çoğunluğunu asker ve sivil bürokratların oluşturduğu bu 808 809 Öztürk.20 Müftü 4 1. C. III. 675. İstanbul. C.30 1927 Genel Nüfus Sayımı‟na göre ülkenin toplam nüfusu 13. TPT. ikincisi ise.646. 3. s.20 Veteriner 1 0. 8. serbest meslek sahipleri. Bu memurlar arasında ise asker kökenlilerin çoğunlukta olduğunu görmekteyiz.80 Bankacı 4 1.20 Tarım-Ticaret 44 13.270809 olup. Tablo–15 III.351. iktidara el koymaları. s. Öğretmen 53 15.30 Hariciyeci 6 1. Dönem. Birincisi.245 endüstriyel iş yeri olup. Ahmet İhsan Matbaası. dinamik ve egemen bir burjuva sınıfı görünmemekte ya da bir çekirdek halinde bulunmakta. 811 Şaylan. Dönem TBMM’de Genel Olarak Mesleki Altyapı808 Meslek Milletvekili Sayısı Oranı (%) Asker 63 18. s. III. laik ve Batılı anlamda iyi eğitim görmüş bu kişilerin başka iş alanı bulamamalarından dolayı bürokrasiye kaymalarıdır.81 Doktor 24 7. Başka bir deyişle.21 Maliyeci 13 3. buna karşılık bürokrasi oldukça ağırlıklı görülmektedir. Aynı yılda Türkiye‟de 65. Türkiye’de Kapitalizm. 141 .811 III. 1930. 29.91 Mülkiyeci ve Genel İdareci 66 19. 49. Millî Kurtuluş Savaşı süresince öncülük yaparak.milletvekillerinin bürokrasi. İstanbul. s. 75. girişimcilik alanında faaliyet gösterenler olmak üzere üç kısımda değerlendirilmesi mümkündür.

11. milletvekilleriyle ilgili düzenlemeleri tekrar ele almıştır. C. Kanuna göre mebusların yıllık ücretlerinin 6000 lira olmasına. a.C. C. III. 813 TBMM Z. 815 TBMM Z. Ayrıca Milletvekillerinin sicilleri üzerine TBMM Arşivi‟nde yaptığımız incelemelerin sonuçları. 15 Mayıs 1930 tarihinde 1613 sayılı “Büyük Millet Meclis Azasının Tahsisat ve Harcırahları Hakkında”ki Kanunu kabul ederek. vefat eden milletvekillerin mirasçılarına ise senelik tahsisatın yarısı kadar tazminat verilmesi kararlaştırılmıştır. Turan. Dönem.Meclis‟in bürokrat ağırlıklı (yüzde 57. II. s.1924 tarihinde verilen bir kanun teklifi ile TBMM azalarının senelik tahsisatlarının 3600 liraya yükseltilmesi talebi bazı milletvekillerinin yoğun itirazlarına rağmen kabul edilmiştir. TBMM Matbaası. Dönem TBMM‟de görev yapan milletvekilleri.C. 204. 142 . 1930. Erzincan Milletvekili Saffet ve Tekirdağ Milletvekili Cemil Beylerin verdikleri kanun teklifi sonucunda 5.g. C. milletvekillerine ve ailelerine her seçim dönemleri için 125 lira azimet ve avdet harcırahı (gidiş-geliş harcırahı) verildiği de görülmektedir. s. her aybaşında doğal olarak beşer yüz lira ödenmesine. Dönem. s.e. 3. Kanunda bu gelirlerin vergiye tabi olduğu.32)812 olmasının en önemli nedeni. Bu yeni düzenlemeyle BMM azasının senelik tahsisatının 4200 lira olacağı. Ankara. Başvekalet Matbaası. Öztürk.2. her biri kendi alanlarında ihtisas sahibi olan bu insanların toplumla iç içe yaşamalarından dolayı toplumun ihtiyacını da yakinen bilmeleridir.2. Siyasal Elitler. III. 181. milletvekilliğinden ayrıldıkları ay sonuna kadar devam ettirilmesine karar verilmiştir. bu tahsisatın her aybaşında 350 lira olarak tahakkuk ettirileceği belirtilmiştir. C. milletvekillerin tahsisat ve harcırahları ile ilgili olarak Afyonkarahisar Milletvekili Ali. 15. s. 1930.814 Meclis. Dönem TBMM siyasî. 814 Düstur. fedakârlığa kendilerinden başlamak suretiyle millete örnek bir davranış sergilemişlerdir. s. Üçüncü Tertip. 812 Frey.3. milletvekillerin bu ücretlerinin meclise katıldıkları tarihten itibaren başlatılıp. TPT.. Milletvekillerin Tahsisat ve Harcırahlarıyla Ġlgili Düzenlemeler 21.. 6.. III.3. Ankara. Ayrıca içtima senesi esnasında intihap edilenlerin tahsisatı meclise iltihak ettikleri aydan itibaren ve milletvekilliğinden ayrılanların muhassasatının ayrıldıkları ay nihayetine kadar hesap edilmesi. Dönem. 397. 109.813 Meclis. III.1931 tarihinde çıkardığı 1613 sayılı Kanunla. ilginç bir değişiklik yaparak tahsisatta indirime gitmiştir. 26.815 1613 sayılı Kanunla. ekonomik ve toplumsal alanlarda attığı adımlarıyla bilinmektedir. Bürokrat ağırlıklı III.

Cumhuriyet kelimesinin eklenmesini muhalefete mal etmememe endişesinden kaynaklandığını ifade etmektedir. s..16. kendisinin başkanlığını yaptığı CHP‟nin ikinci Kurultay‟ında 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında 36.818 Meclis‟te ilk önceleri faaliyet gösteren Müdafaa-i Hukuk Grubu yerine daha derli toplu bir partinin kurulması fikriyle 9 Eylül 1923‟te Mustafa Kemal Paşa‟nın genel başkanlığında “HF” kuruldu. Ankara. s. yabancı diplomatlar ve özel davetliler dinlemişlerdi. “Atatürk Dönemi Muhalefet Hareketleri”.e.g. 818 Turgay Uzun.4. 282. Nutuk (1919-1927). 570.1. TDT. Cumhuriyet‟in kuruluşunu. Söylevde ele alınan dönem Kuva-yı Milliye (1919-1920). Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın KuruluĢu ve Faaliyetleri Cumhuriyetin kurulması sırasında tek partili bir devlet kurma fikri olduğu elbette iddia edilemez fakat ortaya çıkması muhtemel karşı devrimci bir hareket ve Şeyh Sait İsyanı gibi nedenlerle bir tek parti ideolojisi oluşturulmuş ve bu ideolojiye dayanan otoriter bir yönetim kurulmuştur. HF‟nin adına acelece olarak.816 Mustafa Kemal‟in söylevini milletvekilleri ve CHP‟li delegeler dışında ileri gelen ordu mensupları. s.4.5 saat süren ve altı günde tamamlanan söylev/nutuk diye anılan konuşmasını yapmıştır. s. bir kısım devrimlerin yapılışını belgelere dayanarak açıklamakla kalmamış aynı zamanda devrimlerden rahatsız olanların eleştiri ve suçlamalarına da bir ölçüde cevap vermiştir. 395. C.819 Bu partinin adı 10 Kasım 1924 tarihine “CHF”820 olarak değiştirilmiştir. bu söylevi ile Kurtuluş Savaşı‟nı. 3.4. herhalde bir dönüm noktasına gelindiği fikrinden hareketle dönemin bir bilançosunu çıkarmak istemiştir. Söylev Mustafa Kemal Paşa‟nın kendi deyimiyle. Yayına Haz: Zeynep Korkmaz.817 Mustafa Kemal Paşa. 143 .1. 2002. Millî 816 817 Kemal Atatürk. Turan. Reisicumhur Mustafa Kemal Paşa.4. a. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER 3. Mustafa Kemal Paşa. XIX.2.3. TBMM Hükümeti (23 Nisan 1920-29 Ekim 1923) ve Türkiye Cumhuriyeti (29 Ekim 1923-Ekim 1927) olmak üzere üç evreye ayrılabilir. CHF’nin Ġkinci Kurultayı ve Atatürk’ün Büyük Nutku Mustafa Kemal Paşa 1927 yılında. 819 Gencer-Özer. Atay. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 3. dokuz yıllık bir dönemin tarihçesidir.1. 202.1. Çankaya. 820 Falih Rıfkı Atay. Yeni Türkiye Yayınları. s. Samsun‟a çıkışından o güne kadarki geçen olayların oldukça ayrıntılı bir tarihini yazmıştır. Türkler. Bkz.

Yeni Türkiye Yayınları. Bu anlayış. tek parti cevabını vermesiyle Türkiye‟de Cumhuriyet idaresi yok eleştirilerine maruz kaldığını nakletmesi de. İstanbul 1951.Atatürk‟ün CHF‟nın Meclis‟te yalnız kalmasını denetim açısından sıkıntılı bulması ve çok-partili sistemi arzulaması. C.Rejimden kaynaklanan nedenler. II. “Atatürk. 36. s.. a. Fakat TCF.16. 384. İstanbul 1964. Meclis Başkanı Kazım Paşa‟nın Avusturya seyahati sırasında ülkenizde kaç siyasi parti var? Sorusuyla karşılaştığını.g.828 5. “Cumhuriyet Dönemi Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde İlk Girişim: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası”.822 Atatürk.Halkın çok partili sistem isteği. 144 . Zavallı Serbest Fırka.“Cumhuriyetin bir tek fırka ile idare edilmemesi faraziyesi olmuştur…”827 Süreyya İlmen‟in.Cumhurbaşkanlığı seçiminde Atatürk‟ün İsmet İnönü‟yü bertaraf etmek istemesi. s. 830 İlmen.t. Muallim Gücüyener Yayınevi.825 3. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi.g. İstanbul 1995. 827 M.e. Duygularım. ModernleĢen Türkiye’nin Tarihi. 259-260. ikinci bir partinin kurulmasını bir çözüm yolu olarak görmesi. Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirilerek 5 Haziran 1925 tarihinde kapatılmıştır. s. 37.Atatürk‟ün idarî alanda memleketin nabzını yoklama isteği.824 2Atatürk‟ün Hükümetin izlediği ekonomik politikaları eleştirip yönlendirebilecek. Ankara. Türkler. 826 Asım Us.g. 828 Süreyya İlmen. s. a. a. Atatürk‟ü başlıca şu nedenlerden dolayı çok parti denemesine götürmüştür. İletişim Yayınları. Konya. III. Ahmet Ağaoğlu‟na göre fırkanın kuruluş amacı. 45-46. rejimle ilgili sıkıntıları yansıtan başka bir olay olmuştur. Siyasi Partiler. 2002. s.830 Asım Us‟ta hatıratında Ali Çetinkaya‟nın. toplumsal hoşnutsuzluğu belli bir yöne yönlendirmek ve rehavet içerisindeki CHF‟yi harekete geçirmek. 1990. s. Gördüklerim. s.Mücadelede Mustafa Kemal‟in yanında yer alan bazı yakın arkadaşları zamanla Gazi‟ye ters düşmüşler ve 17 Kasım 1924‟te TCF‟yi821 kurmuşlardı. 1930‟lu yıllarda hâkim olan dikta rejimlerine ve bazı ülkelere hükmeden monarşik yönetimlere asla sıcak bakmamıştır. 25. s.823 1. 134. 823 Meşkure Yılmaz. 822 Karpat. 534. s. 825 Teziç. 245. C.. Tek Adam. Duyduklarım. 824 Aydemir. Serbest Cumhuriyet Fırkası. Çev: Yasemin Saner Gönen.829 6.. 829 Erik Jan Zürcher.826 4. İsmet İnönü 821 Saime Yüceer. s. Yılmaz.e.

832 Bu mektuba Atatürk: “…Lâik Cumhuriyet esası dâhilinde fırkanız her nevi siyasî faaliyet ceryanlarının bir maniye uğramayacağına emniyet edebilirsiniz”833 şeklinde. 1997. Süreyya Paşa (İlmen)İstanbul. Yeni bir fırka kurulacağı haberleri 9 Ağustos tarihli gazetelere yansımıştı. Çeşitli cephelerde savaştıktan sonra. Refik İsmail (Kakmacı)-Sinop. Reşat Galip ve Tahsin Beyler tarafından tekrar gözden geçirilip yazılıp tamamlanmıştır. Hasan Ali Yücel. 1931‟de Gaziantep Milletvekili olmuş ve 1935‟te TBMM Reis Vekilliği görevini üstlenmiştir. İstanbul 1966. Mehmet Nuri Bey. TİBY. 104. 1994. Ali Galip (Yenen)-Niğde. kendisine sunulan bu programa. VIII. Ahmet Ağaoğlu-Kars. Tercüme-i Hal Kâğıdı. s. Dr. Ankara. Bkz. Reşit Galip-Aydın. s. Hâkimiyet-i Milliye. Nuri Bey836. CDTA.831 9 Ağustos 1930‟da Fethi Bey. s. Uran. 1920‟de Ankara ve Adana Vali Vekilliği görevlerini de yapan Nuri Bey.1959. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu. Ayrıca Atatürk‟e yazılan mektubun metni için bkz. 193-194. İbrahim Süreyya (Tolun)-Kocaeli. İstanbul 1983. 837 Tevfik Çavdar. s. Yay.835 Partinin programı daha sonra Ağaoğlu Ahmet Bey. s. 833 “Gazi Hz. II. Fakat daha sonra çıkarılan “Fırka Yasası” adı altında bir tüzükle program genişletilmiştir. Tahsin (Uzer)-Erzurum. “Fethi Bey yeni fırka yapıyor”. Serbest Fırka‟nın çıkmasının başı bu fikirdir” dediğini öne sürüyor. TİBY. “Fethi Beyin Gazimize mektubu”. İstanbul. Hâkimiyet-i Milliye.837 Gazi. Y.. Cumhuriyet. TBMM Arşivi. Mehmet Emin (Yurdakul)-Şebinkarahisar. Gazi Mustafa Kemal. 1905‟te “mümtaz yüzbaşı” olarak Harp Akademisi‟nden mezun olmuştur. SCF‟ye girecek milletvekilleri sayısı üzerinde yapılan pazarlıklar sonucunda 70 milletvekili sayısında anlaşılmış olmasına rağmen. 3 Mart 1939‟da vefat etmiştir. “Serbest Fırka”. 1923‟te Kütahya Milletvekili olmuştur. Atatürk’ün BaĢarısız Demokrasi Devrimi Serbest Cumhuriyet Fırkası. Kemal Arıburnu. Zabit ve Kumandan.Hükümetine karşı bir baskı aracı olarak bir kuvvet yapmağı düşünüyordu. 145 . Ankara. 9 Ağustos 1930‟da Yalova‟ya çağırdığı Nuri Bey‟e yeni kurulacak partiye girmesini ve “Fırka Umumi Kâtibi” olmasını bildirmiştir. Dönem. Şahsi Dosya No: 581. s. Yetkin. “Cumhuriyet‟in menfaatleri için girişilmesi icap eden iktisadi işlerde fertlerin kuvveti kifayetsiz 831 832 Asım Us. 10 Ağustos 1930. 1.. 1920 yılında Matbuat ve İstihbarat Umum Müdürlüğü görevine getirilmiştir. Bkz. Yay. İstanbul. Rasim (Öztekin)-Bilecik. Senih (Hızıroğlu)-Bursa. Dönem‟de de Gaziantep Milletvekili olan Mehmet Nuri Bey. Gazi Mustafa Kemal Paşa‟ya bir mektup yazarak kurmayı düşündüğü parti için güvence istemiştir. Umumi Kâtip Mehmet Nuri (Conker)-Kütahya. Y. Atatürk ve Çevresindekiler. s. Toplumsal Dönüşüm Yayınları. V. C. Ali Haydar (Yuluğ)-İstanbul. 1917‟de Lahey‟e “Ateşemiliter” olarak gönderilmiştir. cevap vermiştir. SCF. Bkz. 56-57. 1. 1987. 834 SCF‟ye giren milletvekilleri şu kişilerdi: Umumi Reis Fethi (Okyar)-Gümüşhane. Hatıralarım. 2053. Hatıra Notları. Nuri Conker’in Biyografisi. hatta bunlardan biri yalvar yakar CHF‟ye geri dönmüştür. 835 Çetin Yetkin. 227-228. s. 2. 836 30 Eylül 1881‟de Selanik‟te doğan Mehmet Nuri (Çonker) Bey. Talat (Sönmez)-Ankara. 12 Ağustos 1930. SCF‟ye geçen milletvekilleri 15‟ten ibaret kalmış.834 12 Ağustos 1930‟da kurulan SCF‟nin programı on bir maddeden oluşuyordu. Ali Fethi Okyar. 9 Ağustos 1930. Nasıl Fesh Edildi. Nakiyeddin (Yücekök)-Elazığ. (1930-1950). Fethi Bey‟e cevabı”.

Turan. Bozdoğan (İzmir). Serbest Cumhuriyet Fırkası.görüldükçe devlet doğrudan doğruya teşebbüs alır” ibaresi ile “Siyasi hukukun Türk kadınlığına da teşmili müdafaa edecektir”838 ifadelerini ekletmiştir.839 Seçim sonuçlarına ilişkin resmî açıklamalara göre toplam 502 seçim bölgesinden 31‟inde SCF kazanmıştı. Serbest Fırka Hatıraları. Şereflihisar (İzmir).312 oy kazanmış. “Hükümet var. 194-195. 306. 23-27. Dönem. s. Kınık (İzmir). Keşan (Tekirdağ). SCF‟nin Meclis içindeki çalışmaları bazı soru ve gensorudan öteye geçmemiştir. Dönem. Silifke (İçel). Umurlu (Aydın). Buca (İzmir). a. Bkz.843 Fethi Bey‟e cevap vermek üzere CHF‟den 18 kişi söz istemiş. Şirince (İzmir).. s. 22. Vize (Kırklareli) ve Yenipazar (Aydın). mahkemeler vardır. Baskı. memurları var. 115. İstanbul 1969. Karapınar (Aydın). Söke (Aydın). Bunların içinde en önemlisi fırkanın feshine karar verilecek olan belediye seçimlerinde yolsuzluklar iddiasıyla İçişleri Bakanı hakkında.C. III. Üsküp (Kırklareli).g. TBMM Z. SCF. Pınarhisar (Kırklareli). Ş. Ahmet Ağaoğlu. Çine (Aydın).840 Seçimlerde en ilginç sonuç Samsun‟da ortaya çıkmıştır. Şûra-yı Devlet var. SCF‟ye oy vereceklerin engellenmesi talimatının merkezden verildiğini ve Adana‟da 78 kişiye açıktan oy kullandırıldığını savunmuştur. 56-59. TDT. 22. 24. 15 Kasım 1930‟da yapılan ve Atatürk‟ün de locadan izlediği gensoru görüşmelerinde842 Fethi Bey. s. İzmir Milletvekili Vasıf (Çınar) Bey. Kuşadası (İzmir). çıkarılan yaygarayı eleştirmiştir. s. 123. Afyonkarahisar Milletvekili Ali Çetinkaya ise Fethi Bey‟i yabancı kapital 838 839 Okyar. Bademiye (İzmir). Burgaz (İstanbul). 2. 844 TBMM Z. III. 69-70. s. C. Maltepe (İstanbul). Biga (Çanakkale). 472 oy da geçersiz sayılmıştır. s. söylenmiş ve kabili ispat bir hale gelmişse bulup meydana çıkarır ve halleder”844 sözleriyle. s. İzmir gezisi sırasında gördüğü yakın ilgiye aldanarak. Kitap (Birinci Bölüm)...841 Kısmen de olsa SCF‟nin belediye seçimlerinde başarı kazandığı söylenilebilir. Ayrıca Mersin ve Silivri‟de de oylar üzerinde yapıldığını iddia ettiği oynamaları. Yılmaz. Samsun. “Serbest Fırka”.t. 3 Eylül 1930 tarihinde İzmir‟den başlayan ve Manisa. 841 Weıker. Dâhiliye Vekâleti eliyle yapılan hileler olarak yorumlamıştır. Menemen (İzmir). 840 SCF‟nın “Belediye Seçimini” kazandığı yerler şuralardı: Armutlu (Bursa). Ağaoğlu‟nun itirazına rağmen belediye seçimlerine teşkilatlar tamamlanmadan katılmaya karar vermiştir. 842 Bu gensoru görüşmesinde Ali Fethi Bey‟in sözleri için bkz. s. 1674.C. Akhisar gibi yerleri içine alan bir yurt gezisine çıkmıştı. Fethi Bey‟in verdiği gensoru önergesidir. 3. Bu ilde CHF‟nın 416 oyuna karşılık SCF 3. Bozdoğan (Aydın). Fethi Bey. bu vaziyet görülmüş. C. 843 M. Yetkin. Merzifon (Amasya). Urla (İzmir). Ladik (Samsun). Baha Matbaası. Balıkesir. 146 .

VatandaĢın Birinci Hürriyeti. s.Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.846 Şükrü Kaya Bey‟in güvenoyu almasından sonra SCF yöneticileri Meclis‟teki odalarına çekilerek partiyi feshetme kararını aldılar. Arif Oruç. Dönem. 81. adını koyduğu ve programını düzelttiği SCF‟den desteğini çekmesinde bu partinin CHF ile karşı karşıya gelmesi. SCF‟nın feshi kararının gensoru görüşmelerinden önce alındığını belirtmektedirler. Çünkü SCF yönetimi çok kısa bir süre sonra bürokrasiyi ve CHF yönetimini el ele karşısında bulmuştur.çevrelerinin bir adamı gibi davranmakla suçlamıştır. daima matbuat hürriyetini fırka hürriyetinden üstün tutmuştur. 5.. 1987. halkın. Beşinci Baskı. İstanbul. 104.850 Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesi Gazi‟ye memlekette devrimlerin tam yerleşmediğini. İstanbul. 850 Lord Knross. 684. İstanbul.849 Mustafa Kemal Paşa. 147 .m. 233. s. Ağaoğlu. memleketin henüz demokratik bir hayata geçişe tam hazır olmadığını göstermiş. Arif Oruç.845 Gazi‟nin kuruluşunda büyük çaba sarf ettiği. İstanbul.g. a. 74. Bu teklifi CHF‟nın kabul etmesinden sonra Üçüncü Dönem TBMM kendisini feshetti. Tartışmalardan sonra Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. Gazi bu durumdan da çok müteessir 845 846 TBMM Z. Ayrıca yabancı bir araştırmacı da.g. 1973. Atatürk (Bir Milletin Yeniden DoğuĢu). s. memurların nabzını yoklamış ve kurumları denetlemiştir. 221 kabul oyu ile güvenoyu almayı başarmıştır. C. seçimlerde çıkan olaylar.. s. 560. New York. Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya bu konuyu.C. 250. Lewıs.. buna izin vermekle iktidarın saçmalamakta mı. 1932. “memurları doğrudan doğruya fikri siyasîden mahrum bir otomat farz etmek çok hakikate muhalif bir düşünce olur” sözleriyle açıklamıştır. Bkz. s.847 17 Kasım 1930 tarihinde ise SCF‟nin fesedildiğine dair dilekçe İçişleri Bakanlığına verilmiştir. 847 Tabak. 22. 848 Yetkin. 1969. Serbest Fırka Nasıl Doğdu? Nasıl Feshedildi? . s. SCF seçimlere girdiğinde yerel kamu görevlilerinin. Türkçesi: Ayhan Tezel. seçimlerin yenilenmesini istedi. SCF.848 SCF‟nın kendini feshetmesinden sonra Meclis‟te kargaşalar artınca Mustafa Kemal Paşa. 79. yoksa oyun oynamakta mı olduğunu bir türlü kestiremediklerini. Atatürk’le Beraber (Devrimler-Olaylar-Anılar 1922-1938). Bkz. s. III. Fethi Bey‟in kızı Nermin Kırdar ve Ağaoğlu Ahmet Bey. bu nedenle her olasılığı düşünerek iktidarı “kendisine rağmen” korumağı kendilerine bir görev saydıklarını açıklamıştır. a. Nermin Kırdar. Tecelli Matbaası. s. s. 849 Aslan Tufan Yazman. Sander Yayınları. Arif Oruç‟un Yarın gazetesi‟ndeki yayınları ve toplumun iki kutba varan ayrışması oldukça önemli bir rol oynamıştır. Geoffrey L. Turkey.e. 1965. SCF‟nin aslında başka çaresi de kalmamıştır. Meclis‟in kapanmasından sonra yurt gezisine çıkarak.

26 Eylül 1930 saptaması yapılmaktadır. 853 Ahali Cumhuriyet Fırkası‟nı eleştiren yazılardan birisi de 27 Ekim 1930‟da çıkmıştı. Meral Demirel. 18 yaşını bitiren ve namusa karşı bir suçtan mahrumiyeti olmayan ve fena şöhreti olmayan herkes partiye girebiliyordu. 26 Eylül 1930‟da Adana‟da “Ahali Cumhuriyet Fırkası”nı kurmuştur. Aralık 1999. 3.g. a. Bu olumlu havadan yararlanmak isteyen Abdülkadir Kemali Bey. Vakit. Ahali Cumhuriyet Fırkası 1924‟lerde başarısız olan çok partili hayata geçiş çalışması. 1930 yılında SCF‟nin kurulmasıyla bir kez daha denenmiştir.e.g. kapanan bu gazeteyi tekrar çıkarmak istemiş.854 Ahali Cumhuriyet Fırkası‟nın hazırladığı nizamnameye göre. s. “Abdülkadir Kemali (Öğütçü) Bey‟in 1930‟da Kurduğu Ahali Cumhuriyet Fırkası”. 854 M. Mete Tuncay ve Tarık Zafer Tunaya eserlerinde bu tarihi vermişlerdir.1. SCF deneyimi. 852 “Garip Bir Fırka Programı”. a. 148 . 5-6.855 Partinin programında. s. partinin kuruluş tarihi olarak 24 Eylül 1930‟un yazdığını ifade etmektedir. Tarih ve Toplum. Bkz. s. herhangi bir siyasi gelişmenin her şeyden önce halkın sosyal ve ekonomik yaşayışını içeren reformlara dayanması gerektiği gerçeğini açıkça ortaya koymuştur. 84.m. Demirel.853 Aslında daha önce İstanbul‟da ve Adana‟da çıkan Toksöz gazetesi‟nin sahibi olan Abdülkadir Kemali Bey. 27 Ekim 1930. 7. s. Bkz. 1924‟lerde kurmaya çalıştığı fakat kuramadığı “Müdafaa-i Umumiye Fırkası” yerine bu sefer fırsatı değerlendirerek. 7 Ekim 1930. demiryolları dâhil bütün inşaatın 851 Partinin kuruluş tarihi hakkında dönemin gazetelerine dayandırılarak verilen bilgiler sonucunda. 4.852 Parti kuruluşundan itibaren sadece Arif Oruç‟un çıkardığı Yarın gazetesi tarafından olumlu karşılanmıştır. Mustafa Ziya. Meral Demirel‟in yazmış olduğu makalesinde ise partinin basılı nizamnamesinin başında.851 Başkanlığını Abdülkadir Bey‟in üstlendiği partinin diğer kurucuları ise. “idare-i hususiye teşkilatı”nın geliştirilmesi ile bir nevi “âdem-i merkeziyet” fikri öngörülmüş. 1.olmuştur. Hasbi ve İhtiyat Zabiti Ali Bey idi. S. Diğer taraftan Vakit. Ali Vehbi. ordunun kendi erzakını kendisinin temin etmesi istenmiş. fakat hükümetten izin alamayınca “Ahali gazetesi”ni partinin yayın organı olarak kullanmıştır. Hâkimiyet-i Milliye. Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye gazetelerinde parti aleyhinde sıkça yazılar kaleme alınmıştır.4.3. 855 Avcı.. Çiftçi Hasan. Bekir Sıtkı. 192. s.. “Abdülkadir Kemali Beyin Fırkası da organa muhtaç”.

Tunçay. s.858 Tam hazır olmadan 1930 yılında yapılan belediye seçimlerine giren parti başarılı olamamıştır. 10. 21 Aralık 1930‟da Bakanlar Kurulu kararıyla “idare heyeti gösteremediği”859 gerekçesiyle kapatılmıştır.863 Türkiye Cumhuriyeti‟nde Batılı ülkelerdeki gibi çok partili demokrasi özlemiyle desteklenen ve uygulamaya konulmak istenen çok partili siyasal yaşam 856 857 Tunçay. 860 Antakya‟ya kaçtığı söylenen Abdülkadir Kemali Bey‟in fena bir vaziyette arzuhalcilik yaparak geçimini sağladığı Cumhuriyet gazetesi‟nin 18 Mart 1931 tarihli sayısında haber yapılmıştır. ACF. Buna rağmen partinin komünist eğilimleri dolayısıyla kapatılması. a.durdurulması savunulmuş.. Başbakanlığın hakkında kovuşturma açılmasını istemesi üzerine Abdülkadir Kemali Bey.g. Ayrıca TCAÇP.. elli sene müddetle telif eserlerin yasaklanıp hep tercüme yapılması ve iptidaî mekteplerin leylî olması vurgulanmıştır. 638.. partinin ya riyakâr davrandığı ya da Arif Oruç‟un parti girişimi ile karıştırıldığı izlenimini vermektedir. s. birkaç arkadaşıyla birlikte sekiz buçuk yıl gönüllü sürgün hayatı yaşamıştır. onları zorba ve tefecilerin elinden kurtarmak ve sosyal hayatta bu sınıfa da bir yer kazandırmaktır. Bkz. Demirel. s. TPY. Kastamonu‟da da bir şube açma girişimi ise sonuçsuz kalmıştır. Yarın.861 Partinin nizamnamesine göre amacı. sermayedarlara karşı Türk işçi ve çiftçisini savunmak. “Serbest Hareketlere Hayat Yok Mu? Ahali Fırkası da Tarihe Gömüldü”. “Ahali Fırkası Bir Şube Daha Açtı”. 149 . 861 Tunaya. s. memleketin bünyesine uymayan Bolşevizm ve Komünizm gibi teşekküllerin katiyen benimsenmeyeceği ve reddedileceği belirtilmiştir. Amele ve Çiftçi Fırkası Türk Cumhuriyet. Amele ve Çiftçi Partisi mimar mühendis olan Kazım Tahsin Bey tarafından 29 Eylül 1930 tarihinde Edirne‟de kurulmuş olup. 859 Bu iddia Yarın Gazetesi‟nin 23 Aralık 1930 tarihli sayısında yer almıştır. 409-417. a.g. devrimlere bağlılığını belirterek. Bkz. s.e.m.g.856 ACF. 862 Avcı. 274.4. ancak Adana ve Maraş857 gibi birkaç güney ilinde şube açabilmiş. hükümet tarafından komünist eğilimli olduğu gerekçesiyle çalışmalarına izin verilmemiştir. Gazi Mustafa Kemal‟in yol göstericiliğini benimsediğini ifade etmiştir. 30 Kasım 1930‟da Maraş‟ta partinin şube açtığı Yarın gazetesi‟nde haber yapılmıştır.4. s.860 3.e. Yarın. TPY. 23 Aralık 1930. 863 TCAÇP‟nin 65 maddeden oluşan esas nizamnamesi için bkz. 30 Kasım 1930. 3. Türk Cumhuriyet. a.862 Parti Nizamnamesinde. 858 M. 84.1.

23 Aralık 1930 tarihinde “Mehdi” iddiasıyla ortaya çıkan Derviş Mehmet‟in öncülüğünde. 150 .C. Dönem. mülkî idare amirlerin ihmalleri üzerinde durmuştur. suçluların yargılanması için Sıkıyönetim Komutanlığına 2. “Kubilay” ismini zamanın Türkçü modasına uyarak takma bir isim olarak benimsemiştir. dağılmalarını isteyen yedek subay öğretmen Mustafa Fehmi‟yi (Kubilay)864 katledip başını kesmişler. Ordu Komutanı Fahrettin (Altay) Paşa. 293. Turan.. Menemen Kazası. 25.1930.867 Olay şiddetle bastırıldıktan sonra. Atatürk‟ün konuyla ilgili olarak devlet ricaliyle yaptığı toplantıda.868 Başvekil İsmet İnönü. s. 3. 3-5. s. çok arzu edilmesine karşın çok partili siyasal yaşam denemesi başarılı olmamıştır. TDT. Manisa ve Balıkesir merkez kazalarında bir ay müddetle “idare-i örfiye (sıkıyönetim)” ilan etmiştir.1. s. ülkenin anarşiye sürüklendiği yolundaki tespitinin haklılığını göstermiştir. 3.865 Bu olay Atatürk‟ün daha iki ay önce. Cumhuriyet. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Fahrettin Paşa bizzat olay yerinde incelemelerde bulunmuşlardı. Menemen Olayı SCF‟nın dağılma kararı almasından 35 gün sonra Menemen‟de kanlı bir olayla karşılaşılmıştır. 310. Turan. C. 31 Aralık 1930 tarihinden başlamak üzere. 3.870 Sıkıyönetim mahkemesinin yaptığı incelemelerde olayın. 866 Ş. 1 Kânunusani 1931. Ordu Komutan Vekili Muğlalı Mustafa Paşa getirilmiştir. 870 Bu atamalar ve diğer mahkeme üyeleri için bkz. 865 Goloğlu. 313.866 Vakit gazetesi‟nin haberinde de olay. Hasan ve Şevki adlarında iki mahalle bekçisini de öldürmüşlerdi. TDT. 869 TBMM Z.5. III. 24. s. bir müddet sonra direk ya da dolaylı yönlerden devletin temel yapısına yönelik tehditler oluşturmuştur. “Fırkacılık namı altında memleketin muhtelif yerlerine atılan fesat tohumları Menemen‟de filiz verdi” başlığıyla verilmiş ve SCF ile ilişkilendirilmiştir. Divan-ı Harp Başkanlığına 1. 867 Vakit. altı kişinin katıldığı basit bir olay olmadığı sonucuna 864 Mustafa Fehmi. Devrimler ve Tepkiler.denemeleri ne yazık ki. şeriat düzenini ve halifeliği geri getirmek özlemiyle harekete geçen tarikat üyesi küçük bir grup. Kitap. s. 303. Türkiye Cumhuriyeti‟nin de lâik ve millî değerlere yönelik faaliyetlere karşı tedbirler alması sonucunda. Tunçay.12. 868 Ş.4. Kitap. olayın Cumhuriyet‟e karşı düşünülerek hazırlandığı noktasında bir kanaat oluşmuştur. Bkz. Bunun üzerine Bakanlar Kurulu. TPY.869 Öte yandan. hadiseyi organize bir olay olarak tanımlayarak.

TBMM Z. 3 Şubat 1931‟de ise Menemen‟de 28 kişi idam edilmiştir. 876 TBMM Z. Menemen Olayı. Ankara.1.C.876 Bölgede bulunan jandarma güçlerinin. Dönem. 29.varılmıştır.C.4. a. bazı kaynaklarda Nakşibendîliğe. fakat bunlardan altısının yaşları dolayısıyla cezaları 15 ve 24 sene ağır hapse çevrilmiştir. III. Hâkimiyet-i Milliye‟nin 29 Aralık 1930 tarihli “Derviş Mehmet meczup ve esrarkeş değil. III. 27 kişi‟de beraat etmiştir. 60-61. s. 160-161. C. 877 TBMM Z. Avcı.C..C. 37 kişi hakkında idam kararı verilmiş. umumî müfettişliklerin ve valilerin önemli çalışmaları sonucunda 1928 yılında “Şark Mıntıkasında Muayyen Vilâyet ve Kazalardaki Ceraim Takibatıyla Cezalarının Tecili Hakkında” bir kanun çıkarılarak.4..e. 151 .g. Şark vilayetlerinde yaşayanlarla ilgili önemli bir adım daha atılmıştır. Dönem.2. s. III.12. Dönem. s. yaptığı düzenlemeyle naklolundukları mıntıkalarda herhangi bir kötü hareketi olmayanlar için 1097 sayılı Kanunu geçersiz kılmış875. Özkaya.. 83-84. s. 11. Sıkıyönetim uygulaması Balıkesir ve Manisa‟da 28 Şubat‟ta. 875 TBMM Z. 25. Batı bölgemize gönderilen bu insanların bazılarının tekrar Doğu bölgemize gönderilmesinin önünde hiçbir engel kalmamıştır.871 Olayla ilgili davada. 41 kişi çeşitli derecelerde hapis cezasına çaptırılırken.877 871 872 Hâkimiyet-i Milliye.2. C.g. 85. TBMM Matbaası. 874 TBMM Z.874 Meclis. 1. Dönem. C. Çerkez Ethem‟in kanlı çetelerinden biri idi” başlıklı yazısında ise Çerkez Ethem‟e dayandırılmıştır. 873 Garp vilayetlerimize iskân 19 Haziran 1927 tarih ve 1097 sayılı “Bazı Eşhasın Şark Menatıkından Garp Vilayetlerine Nakillerine Dair Kanun” çerçevesinde gerçekleşmiştir. C.m. fakat çıkarılan kanun ve nizamları tanımamakta direnenler varsa bunların memleketlerine iadesine kanun izin vermemiştir. hatırlanacağı gibi Şeyh Sait İsyanı dolayısıyla özellikle Şark vilayetlerimizde çıkan isyan hareketleri durumu zora sokmaya başlamış ve devlet de isyan bölgesindeki bazı şahısların Garp vilayetlerimize iskânına karar vermiştir.C. 1.. Ġdari Alandaki GeliĢmeler 3... 872 3. ġark Vilayetleri’nde Düzeni Sağlayıcı Tedbirler ve TeĢkilât Alanında Çıkarılan Kanunlar TBMM‟nin her fırsatta Cumhuriyet‟e ve Devlet‟e karşı sadakatten bahsetmiş olmasına rağmen. s. a. 1. 4. C. III. Ek: 2.1930. III. 380. 86. s. Dönem.. Menemen‟de ise 8 Mart‟ta kaldırılmıştır.873 1927 yılına gelindiğinde Şark vilayetlerimizde asayişin sağlanmasıyla. s.

1. Siirt Mebusu Mahmut Bey. s. s. sadece teftiş yapmamış. Hâkimiyet-i Milliye. Zamanla mülkî idare alanında daha önce çıkarılan kanunlarla idare etme alışkanlığından vazgeçilerek.M. asayişsizlik konusunda yazılan yazıların Madrid‟de toplanan ekalliyetler (azınlıklar) konusunu görüşenlerin işi olduğunu savunmuştur. yeni rejimin halka adalet kapılarını açtığını. 1. “Şarkta”. Mülkiye Müfettişi Şefik. Dâhiliye Vekili Şükrü (Kaya) Bey‟in. Devre: III. Bu kanunla Dâhiliye Vekâleti merkez teşkilatı. s.881 19. Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yazdığı makalesinde. Hâkimiyet-i Milliye. Yaver Arif Bey ve bir de adliye müfettişi bulunmaktaydı.878 Falih Rıfkı Atay da benzer şekilde Şark‟ta başlayan isyan hareketinin Türkiye‟nin bir kısım halkı tarafından hazırlanmış bir isyan hareketi olmadığını.1930 tarihinde ise Dâhiliye Vekâleti merkez teşkilât ve vazifeleri hakkında bir kanun çıkarılmıştır. Emniyet 878 879 Mahmut (Siirt Mebusu). bazı şahısların Şeyh Sait İsyanı‟ndan sonra o bölgedeki halkın esirlikten kurtarılması. Hâkimiyet-i Milliye. “Türkiye‟de Asayiş”.879 Hükümet. çağın icaplarına uygun olarak mülkî idare alanında kanunlar yapılmaya başlanmıştır. derebeyliğin yok edilmesi ve demiryolu ağının kurulmasından sonra hâkimiyetlerini yitirme korkusundan paniğe kapılarak isyanı planladıklarını vurgulamıştır. 14 Haziran 1929‟da Şark ve Şimal vilayetlerimizdeki valilikleri teftiş etmek üzere Kayseri‟den yola çıkması. 10 Temmuz 1930. Müsteşarlık. Atay. 881 TBMM Kav. Meclis 1929‟da vilâyetlerin umumî idaresi hakkında 1426 sayılı Kanunu çıkararak yürürlüğe koymuştur. s. dışarıda toplanmış silahlı çetelerin bir merkeze bağlı olarak yaptıkları bir hareket olduğunu savunmuştur. İdare-i Mahalliye Vilayat Umum Müdürü Nazif. 15 Haziran 1929. gerektiğinde mülkî alanda değişiklikler yapmıştır. valilikleri teftiş etmek üzere dün sabah Kayseri‟ye hareket etti”. “Falih Rıfkı Atay.5. 407-417. 880 Hükümet. Hükümetin denetim işine büyük bir ehemmiyet verdiğini göstermektedir. bazı yabancı gazetelerde maksatlı olarak Şark vilayetinde asayişsizlik başlıklı yazıların yayınlandığı görülmektedir. daima Şark vilayetlerini denetim altında tutmak zorunda kalmıştır.. 7. 152 .Şark vilayetlerinde atılan bu olumlu adımlara rağmen. 880 “Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. 1. Hususî Kalem. Kalemi Mahsus Müdürü Ekrem. 15 Haziran 1929. C. Bu seyahatte Şükrü Bey‟in beraberinde Jandarma Umum Kumandanlığı Muavini Miralay Raşit.

İsmet Paşa. III‟üncü dönemde Kars Mebusu bulunduğu sırada. C. Ankara. Hukuk Müşavirliği. SCF‟yi kurmakla Gazi tarafından görevlendirilen kişiler arasında yer almıştır. yüksek öğrenimini Paris‟te yapmış ve genç yaşlarda iken yazı hayatına atılmıştır. 885 Düstur. Ankara. 9. Dönem.886 Ağaoğlu Ahmet887 ve Akçuraoğlu Yusuf Beyler bu müdüriyetin 882 883 TBMM Z.884 III.. serbest kalınca Anadolu‟ya geçmiş ve “Matbuat Umum Müdürlüğü” görevine getirilmiştir. TBMM‟nin II. Vilâyetler İdaresi. Teftiş Heyeti.5. “Jeune Turc” dergisinin kurucuları arasına girmiş ve Türk Ocağı‟nda yöneticilik yapmıştır. s. III. Şevket Süreyya Aydemir ise. 22. Bu bölgede aynı adlı ikinci ayaklanma ise 1930 yılının sonlarında çıkmıştır. I. 886 TBMM Z. idarî alanda da karşılaşılan birçok eksiklikleri gidermek için kanunlar çıkarmaya hız vermiştir. 349-350. “Ağaoğlu Ahmet Maddesi”. 887 Ahmet (Ağaoğlu) Bey. Devletin kanunlarından uzaklaşarak kendi kendilerine yaşamak isteyen bu insanların medenî terbiyeden uzaklaştıklarını. Bu isyancıların başında İmparatorluk Ordusunda Albaylığa kadar yükselen 2000‟in üzerinde kuvvetle devlete karşı kafa tutan İhsan Nuri adında bir isyancı bulunmaktaydı. C. Fahri Sakal. 225. 17 Mayıs 1928‟de çıkarılan 1267 nolu Kanunla. Dönem TBMM. 4. Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine bağlı olarak Ankara‟da “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzısıhha Müessesesi” teşkil olunmuştur. 1931.1930‟da “Şark Hadisesi” hakkında Meclis‟te verdiği beyanatında. 1999.C. tıpkı Fethi Bey gibi gerek siyasal ve gerekse ekonomik açıdan tam bir liberal görüşe sahipti. 1908‟de İstanbul‟a geldikten kısa bir süre için yaptığı “maarif müfettişliği”nden sonra. III. Ağaoğlu Ahmed Bey. Aydemir. Ağaoğlu Ahmet Bey. 21.885 Ankara şehrinin imar işlerine çeki düzen vermek ihtiyacı hâsıl olunca ise 24. Genelkurmay Harp Tarihi Resmî Yayınları. 1063. O‟nu Batılı manada demokrasinin savunucusu olarak tanımlamıştır. 153 . Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938). Birinci Dünya Savaşı sırasında Mebusan Meclisi‟ne girmiştir. Ağrı Dağı civarında meydana gelen ayaklanmaların883 iki açıdan vatana çok zarar verdiğini söylemiştir. Bkz. TTKY. Başvekil İsmet Paşa. III. s.1928 tarihinde Dâhiliye Vekâletine bağlı olarak çalışacak olan Ankara Şehri İmar Müdüriyeti kurulmuştur.. s.. Tek Adam. Malta‟ya sürülen Ağaoğlu Ahmet Bey.İşleri. Türk Yurdu Dergisi‟nde Türkçü aydınlarla birlikte yazmıştır. C. son derece zararlı bir yuva haline gelmiş olan bu bölgeye “Ağrı Harekâtı”nın yapıldığını ve bu nifak tohumlarını eken insanların alınan tedbirler sonucunda susturulduğunu açıklamıştır. Dönem. Üçüncü Tertip. C. Umum Jandarma Kumandanlığı ve diğer bazı idarelerden oluşturulmuştur. C.6. 884 TBMM Z. 19. 133-134. bazı vatandaşların da bu kümelere katılmalarıyla millî kimliğe zarar verildiğini iddia etmiştir. Türk Ansiklopedisi.882 Şark vilayetleri ile ilgili yapıcı düzenlemelere rağmen bu bölgede isyan hareketleri eksik olmamıştır. İstanbul. Şeyh Sait Ayaklanması‟ndan sonra Doğu bölgemizde çıkan ayaklanmalardan ilki olan “Ağrı Ayaklanması” Mayıs 1926 yılında çıkmış ama alınan tedbirlerle kısa sürede bastırılmıştır. s. Bkz. Orta öğrenimini Tiflis‟te. Matbaacılık ve Neşriyat TAŞ. 1869‟da Karabağ‟ın Şuşa şehrinde doğmuştur. Dönem seçimlerinde 158 oy alarak Kars Milletvekili seçilen Ağaoğlu Ahmet Bey. 3-5. Mahallî İdareler. Dönem. s. TBMM Matbaası. Nüfus İşleri. 7 Ağustos 1930‟da. 385. s. 350. s.C.C.

Dönem.893 11. Yüzyıllardır ikinci planda kalmış Türk kadınının siyasî alanda ilk adımını atması bu kanunla sağlanmıştır. C. TBMM Matbaası. s. İstatistik Umum Müdürlüğü‟ne istatistik için memur yetiştirmek üzere nazarî ve amelî istatistik kursları açabilme yetkisi tanınmıştır. 893 TBMM Z.C. TBMM Z. s. s. C.1929 tarihinde Memurin Kanunu‟nun dördüncü maddesinin (Z) fıkrasında düzenlemeler yapılarak. Dönem. 10. 891 TBMM Z. 890 TBMM Z. 40. 3.888 Oysa İmar Müdüriyeti. s. ziraat. III. C. 23.2. C.892 Bu Kanunla.. 64. III. Ankara. bu bütçelerin ilgili maarif. 156.. 1 Şubat 1930 tarihinde çıkarılan 1554 sayılı Kanunla kurulmuştur. Dönem. s. hükümet memurları ile tahrir memurlarına mahsus talimatnameleri tanzim etmek ve neticeleri yayınlamak gibi görevlerin yerine getirilmesi amacıyla bir kuruluşa ihtiyaç duyulmasıyla “İstatistik Umum Müdürlüğü”. iktisat ve dâhiliye vekâletleri mümessillerinden mürekkep bir komisyonda tetkik ettirildikten sonra İcra Vekilleri Heyetinin kararı ile tatbik olunmasına karar verilmiştir.C. s. 29-31. TBMM Matbaası.. 154 . 7. C. III.. 11. toplam 21 madde ve bir geçici maddeden oluşmaktaydı. kadınlara belediye üyesi seçmek ve seçilmek hakkının verilmesidir. 29-31. III. ecnebilerle evli olan veya 888 889 TBMM Z.C. nafıa. 75-78. 6. III. 15. 1928. Düstur.C.C.. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz. 1930. 16.2. Yürürlükte bulunan İdare-i Umumiye Vilayet Kanunu üzerinde 20. Dönem. 15. s. C. 16. TBMM Matbaası.890 Kanunla. C. s. Şehremini ve Şehremaneti adları kaldırılmıştır.4. C. III. s.. Memurların derece ve denklik sistemleri detaylı bir şekilde ele alınarak değerlendirilmiştir. Dönem. Yapılan bu değişikliklerle meclisi umumilerce kabul edilen vilâyet bütçelerinin valiler tarafından Dâhiliye Vekâletine sunulmasına.amatörlerden oluşuğunu iddia ederek sert bir biçimde eleştirmişlerdi. 3. Dönem. Ülkede nüfus. 9.889 Kanun. Kanunun en can alıcı noktası kuşkusuz ki. Ankara. sıhhiye. 1928 tarihli bütçe görüşmeleri esnasında yaptığı açıklamalarından anlaşıldığı üzere özellikle memurların terfileri üzerinde çalışmalar yapılmıştır. 34. III. 892 TBMM Z. C.891 3 Nisan 1930 tarihinde nüfusu iki binden fazla olan yerlerde belediye teşkilatının kurulmasını zorunlu kılan “Belediye Kanunu” çıkarılmıştır.. Dönem. TBMM Z. C. Üçüncü Tertip. sanayi ve ticaret umumî tahrirlerini hazırlamak.C. Ankara.2. 3-6.2. 3-6. s. konusunda uzman kişilerden oluşturulmak istenmiştir. TBMM Matbaası. Ankara. Kamu Personel Rejimi Alanındaki Düzenlemeler Maliye Vekili Şükrü Saraçoğlu‟nun.C.1930 tarihinde bazı tadiller yapılmıştır. 17.

19 Mayıs 1929. TBMM Matbaası. 29. III. s. 18.. Müdafaa-i Milliye ve Bahriye Vekâletleri‟nde istihdam edilemeyeceği belirtilmiştir. 897 “Devlet dairelerinin yeni kadroları”. C.895 14. Yeni kadroda kâtiplik unvanı kaldırılacak. 25 liralık memuriyetlere hariçten alınacak kişilerde ise yüksek tahsil şartı aranacaktır.C. s. Riyaseticumhur Kâtibi Umumisi. C. bunlardan 224 memurun Müslüman Türk. fakat bunların memur namzedi sayılmasına karar verilmiştir.C. Dönem.. s. yabancılarla evli memurlar üzerinde bu kadar hassasiyetle dururken bir çelişki olarak. Dönem. s. Bu şarta haiz 894 895 TBMM Z. Hâkimiyet-i Milliye. Ocak 1930‟da İstanbul‟da 92 şirket ve 14 bankada. 409‟unun gayrimüslim Türk. 1930 yılında yeni bir düzenleme yapılmıştır. Yarın. TBMM Matbaası.898 9 Haziran 1930‟da çıkarılan 1700 sayılı “Dâhiliye Memurları Kanunu”na göre dâhiliye memurluğuna namzet olarak girebilmek için orta mektep mezunu olmak şart koşulmuştur. Yeni düzenlemeyle: Büyük Millet Meclis Kâtibi Umumisi. geriye kalan 558 memurun ise ecnebi olduğu anlaşılmaktadır.1930 tarihinde Memurin Kanunu‟na bir fırka ilave edilmesiyle. Divanı Muhasebat Reisi Evvelli. 55. 896 TBMM Z. III. s. Ankara. 155 .4. mümeyyizlerin unvanı ise şef olacaktı.sonradan evlenen memurlar müstafi durumuna düşürülmüştür. İstanbul Müftüsü 60 lira. 16 Ocak 1930. her memurluk için tayin edilen şahısların maaş ve dereceleri saptanmıştır. 1. “Ecnebî Şirketler ve Türkler!”.894 Meclis. 1191 memur çalıştırıldığı. Devlet Şûrası Reisi ve Diyanet İşleri Reisi 150 lira. Hâkimiyet-i Milliye. En küçük memur 22 lira alacak. 18 yaşını doldurmayanların da memur olarak alınmasının önü açılmış. 8.896 Yapılan çalışmalardan sonra devlet dairelerinin yeni kadroları. 41. Başvekâlet Müsteşarı. Arif Oruç. 898 “Dâhiliye Vekâleti yeni teşkilat kadrosunu hazırladı”. İstatistik Umum Müdürü Muavini 70 lira. 29 Mayıs 1930. Ankara Müftüsü 50 lira ve Konya Müftüsü de 40 lira maaş alacaktı.897 Dâhiliye Vekâletinin yeni teşkilat kadrosu hazırlanarak. Eski kadroda mevcut olan 227 memur sayısının yeni kadroda 196‟ya düşmesi beklenmekteydi. 2. Ankara. Ayrıca kanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla evlenmiş bulunan memurların Hariciye. 1. Bu düzenleme ile merkez teşkilatında memur sayısının azaltılması buna mukabil maaşlara bir nispet dâhilinde zam yapılması planlanmıştır.

III. Antep Milletvekili Ali Cenani Bey duruma itiraz ederek. C. harcırah ve emeklilikleri ile ilgili olanlarıdır. Denizli Milletvekili Yusuf Bey. memurlar lehine yaptığı düzenlemelerinin yanı sıra memurların rüşvet.900 Denizli Milletvekili Mazhar Müfit Bey‟in 26.978 lira. 900 TBMM Z. hasta olan memurların maaş alamamalarının bu insanları oldukça mağdur edeceğini iddia etmiştir. irtikâp. 131. C..C. 167-168. 1795-1803. 156 .C. 20. Memurin Kanunu‟na Müzeyyel Kanun lâyihası böyle çalışmalardan sadece birisidir. C. TBMM Matbaası. s. 142-148.899 Memurlarla ilgili yapılan düzenlemelerden en dikkat çekici olanları kuşkusuz ki memurların maaş. memurların ve ailelerinin harcırahlarına çekidüzen verilmiştir.C.. TBMM Z. bu uygulama memurların geçim sıkıntıları yaşamalarını beraberinde getirmiştir. Resmî Gazete. orta mektep mezunu bulunmadığı takdirde diğer adayların da sınavla alınması kararlaştırılmıştır. 181. s. 2. 138. s. 11.12. Avans alan memurların maaşlarından yüzde 20‟si kesilerek borçlarının kapatılması sağlanmaya çalışılmış. C. s. C. devletin parasını zimmetine geçiren memurlara karşı sert tedbirler alınmasını istemiştir. 903 TBMM Z. Dönem. C.901 Meclis‟te memurların özlük hakları konusunda zaman zaman zıt fikirlere de raslanmıştır. III.birden çok kişi varsa aralarında sınav yapılmasına. rüşvet alan. 107.12. Ankara‟da bulunan bilumum memurin ve zabitan ve askerî personelin pahalılık zammından yararlanması karara bağlanmıştır. Ankara. 899 Düstur. 902 TBMM Z. C.902 Memurların geçim sıkıntıları karşısında duyarsız kalmayan Ankara Milletvekili İhsan Bey ve altmış bir arkadaşının verdikleri kanun teklifi sonucunda. III.903 TBMM. 19 Haziran 1930-Sayı: 1524.C. 1. Dönem. Cumhurbaşkanlığı memurlarının 3. III. s. 143. 138..740 lira ve Divanı Muhasebat memurlarının aldıkları da hesaba katılacak olursa toplam 56. 18. Dönem. Malatya Milletvekili Abdülmuttalip Bey‟in hasta memurlara maaş verilmemesi konusunu Meclis‟e taşımasına rağmen. 901 TBMM Z. 17. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz.734 lira avans alındığı görülmektedir. 139-140. ihtilas ve zimmete para geçirmeleri konularıyla da yakından ilgilenmiştir. Dönem.1927 tarihinde 1092 numaralı Kanunda yapılan bir düzenlemeyle. III.. Üçüncü Tertip. Hükümetin teklif ettiği bu kanun tasarısı mebuslar tarafından takdirle karşılanmıştır. 1. s.C.1927 tarihinde yaptığı açıklamalardan anladığımız kadarıyla geçim sıkıntısına düşen Meclis memurlarının 34. s. 64. Dönem. Antalya Milletvekili Rasih Bey ise yolsuzlukların ancak kontrolle ortadan kaldırılabileceğini. 176. 4..

İstanbul (Kartal. 4 Mayıs 1930. emekli olsalar dahi maaşları kesilecektir. Silivri). III. C. 1. TBMM Z. ölen kadın memurların kocaları ve çocuklarına maaş bağlanması sağlanmıştır. Beykoz.4. Bu cürümler hakkında sorgudan önce müddeiumumîler tarafından yapılan tahkikat. vekâlet ve vilâyetlerce tahkikat icrasına mani değildi. C. 4-5. vali lüzum görürse tahkikat yaptıktan sonra muvafakat etmezse müddeiumumî bunu dahi o memurun mensup olduğu vekâletten. Samsun 904 905 TBMM Z. 907 Hâkimiyet-i Milliye.C. zaten bu kanunun çıkarılmak istenmesinin temel amacının devlet ve millet malına göz dikmiş olanların süratle cezalandırılmak istenmesi olduğunu vurgulamıştır.. C. Çanakkale (Ayvacık). 49-50. Artvin (Borçka). III. 157 .2. fakat çalışmaların önemli bir cephesini isim değişikliklerindeki düzensizliklerin ortadan kaldırması oluşturmuştur.3. s. Balıkesir (Erdek). Müsteşarlar ve valiler hakkında “Memurin Muhakematı Kanunu” hükümleri geçerli kılınmıştır.. III. bu adam bu iki sene zarfında… Yüz küsur bin liraya yakın da zimmetine para geçirmiş. 17-18. Dönem. 28 Mayıs 1928 tarih ve 1282 sayılı Kanunla. yeniden bir memurin muhakemat kanununun çıkarılması gerektiğini iddia etmiştir. Adliye Vekâleti vasıtasıyla talep edebilirdi..C. 19. s.C. İzmir (Dikili). 19. 19. Haysiyetini ihlal eden memurlar ise emekli olamayacaklar. Dönem. Cürümler kaymakamlara ait ise tahkikatı mensup oldukları vilâyetlerdeki ağır ceza müddeiumumîleri bizzat yapacaklardı. 15. Edirne (İpsala). s.905 Kanuna göre cumhuriyet müddeiumumîsi takibata lüzum görürse keyfiyeti valiye yazar. s. Dönem. Mülki Yapıda Yapılan DeğiĢiklikler ve Düzenlemeler Dâhiliye Vekâleti idarî taksimat alanında gerektiğinde yeni il ya da ilçe kuruluşu çalışmaları yapmış.kontrolün de önce Meclis‟ten başlayıp vekâletlerle devam edeceğini iddia etmiş ve Rasih Bey bu kanunun yeterli olmayacağını. Bu adam burada müdüriyeti umumiye de ve gözümüzün önünde altmış bin lirayı zimmetine geçirinceye kadar lâzım olan vakti nasıl buldu?”904 Adiye Vekili Mahmut Esat Bey.907 3.906 Ayrıca hazırlanan bir kanun tasarısıyla. Rasih Bey. 21. bu görüşlerini gazetelere de yansıyan bir olaydan hareketle şöyle açıklamıştır: “…Ankara Paket Gümrüğü Başkâtibi iki sene müdür vekâleti yapmış. 906 TBMM Z.

10. 910 TBMM Z. kaza. III. Kırşehir vilayeti dâhilindeki Mecidiye kazasının isminin Çiçekdağı olduğu 11 Nisan 1929 tarihli bir tamimle duyurulmuştur. kaldırılması. Mecidiye. saltanat devrini hatırlatan Osmaniye. C. 6 Şubat 1929 tarih ve 778 numaralı tamimle. Bilgi.909 1929 yılı başlarında Türkiye‟nin mülkî yapısına bakıldığında. Üçüncü fasıl: valinin ve vilâyet memurlarının salâhiyet ve vazifeleriyle ilgiliydi. toplam 6 fasıl ve 71 maddeden oluşmaktaydı. vilâyet memurlarının intihap ve tayin suretleri. vilâyet. nahiye. Dönem. Dönem.910 Biriken problemlere çözüm bulmak için ise 1426 sayılı “Vilayet İdaresi Kanunu” çıkarılmıştır. vilayetlerden mülkî taksimatla ilgili değişiklik taleplerini Vekâlet‟e bildirmeleri istenmiştir. İkinci fasıl: vilâyet memurları hakkında inzibatî cezalar. 340-341. Bayazıt‟a bağlı Kulp kazasının ismi Tuzluca. 158 . Dördüncü fasıl 908 909 TBMM Z. çeşitli tarihlerde çıkarılan ek kanunlarla giderilmeye çalışılmıştır. 63 vilayet. Malatya vilayetine bağlı Hısnımansur kazasının isminin halkında söylediği gibi “Adıyaman” ismiyle anılması uygun görülmüştür. Kanun. 13 Kasım 1928 tarih ve 5901 numaralı tamimle. s. III.. Reşadiye gibi isimlerin uygun görülenlerle değiştirilmesi zorunlu kılınmıştır. 75-76. s.C.(Lâdik). Muğla (Dadye) olmak üzere 10 yeni kaza kurulmuştur. Adana‟ya bağlı Kars kazasının ismi Kadirli ve Rize‟ye bağlı Atine kazasının ismi Pazar olarak değiştirilmiştir. C.m. s. 338 kaza ve 750 nahiye bulunmaktaydı. idare. 31 Ocak 1930‟da ise posta ve telgraf haberleşmelerinde yanlışlıklara sebep olan kaza ve nahiye isimlerinin düzeltilmesi. Ankara vilayetinin Yabanabat kazasının ismi Kızılcahamam ve Denizli vilayetinin Garbikaraağaç kazasının ismi de Acıpayam olarak değiştirilmiştir. Zamanın zaruri kıldığı ihtiyaçlar.C. a.. 174.908 17 Ekim 1928 tarih ve 4948 numaralı tamimle isim benzerliklerinden kaynaklanan karışıklığı önlemek için Kayseri‟ye bağlı Aziziye kazasının ismi Pınarbaşı.. Mülkî taksimat ile ilgili olarak değişikliklerin sık ve düzensiz yapılmasının Dâhiliye Vekâleti‟ni rahatsız ettiği anlaşılmaktadır. köy teşkili. Birinci fasıl: taksimat. Nitekim 26 Şubat 1929 tarih ve 1455 numaralı bir tamimle. merkez ve sınırlarının değiştirilmesiyle ilgiliydi. şikâyetler ve vilâyet memurları hakkındaki inzibatî cezaların tatbikiyle ilgiliydi. Cumhuriyet İdaresi‟nin ilk altı yılında mülkî idare alanında köklü bir çalışma yapılmamıştır. 4.g.

915 Mülkî idare amirlerinin uygulamaları bazen haklı gerekçelere dayanılarak.C.4. Bazı Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamaları Üzerine Alınan ġûra-yı Devlet Kararları Mülkî alanda çıkarılan kanunların temel hedeflerinden birisi hükümet işlerinde uzmanlaşmanın sağlanması. Düstur. Yarın. s. 1928-1929 yılları arasında Cebelibereket valiliği yapan Ali Galip Pekel. Dönem. 14. 913 15 Mayıs 1930 tarihli ve 1612 numaralı Kanunla ise İstanbul vilayetine bağlı olarak Fatih. Eminönü.2. 72-99. işlerin hızlı ve süratli bir biçimde halledilmesiydi. 159 . 1. 24 Haziran 1930. 1797. Ankara. resmî dairelerde işi olan vatandaşların git gel yüzünden işlerini bırakmak zorunda kaldıklarını. 1934.911 2 Haziran 1929 tarihinde çıkarılan “Muş Vilayeti Teşkiline Dair” 1509 sayılı Kanunla. C. her zaman durumun böyle olduğunu iddia etmek söz konusu değildir. Arif Bey. Dönem. devlet dairelerinin. bazı kişilerin arazilerinin kanunsuz olarak ellerinden alınması.. III.914 3..C.912 2 Aralık 1929 tarih ve 1533 sayılı Kanunla. Arif Oruç. Ne yazık ki. s. III. Kadıköy.. Üçüncü Tertip. 10. zorlaştırmasını eleştirerek.e. çoğu zaman ise iftira ölçüsüne varan şekilde şikâyet konusu yapılabilmekteydi. 24 Haziran 1930‟da yazdığı “Hükümet İşleri” başlıklı makalesinde. Başvekâlet Matbaası. 265-287. Bursa vilayetine bağlı olarak da İznik kazalarının kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Bitlis vilayeti kaldırılmış yerine Muş vilayeti teşkil edilmiştir. 52-53. beşinci fasıl nahiye müdür ve memurlarının vazifeleri. kanunsuz olarak halktan para 911 912 TBMM Z. s. 915 Arif Oruç. Kocaeli vilayetinin Karamürsel kazasına bağlı Yalova nahiyesi kaza haline getirilerek İstanbul vilayetine bağlanmıştır. hükümet kapısının halkın resmî işlerini kolaylaştırması gerekirken.g. Midillili bir göçmenin zeytinlik meselesi yüzünden yedi sene “Ayvalık Kazası Kaymakamlığı” ile “İskân İdaresi” arasında mekik dokumasına rağmen hiçbir sonuca ulaşamadığını belirtmiştir. Dönem. III. C. s.kaymakam ve kaza memurlarının vazifeleri. 3. altıncı fasıl ise vilâyet ve kaza idare heyetleriyle ilgiliydi. s. hatta TBMM‟nin de aynı mükellefiyete tabi olması gerektiğini savunmuştur. Bu tür şikâyetlerden en fazla nasibini alan idareciler arasında birinci sırada valiler gelmekteydi. s. “Hükümet İşleri”.4.. a. Tönük. şahsî dilekçelere muhakkak cevap vermesi gerektiğini. 19. Beşiktaş ve Sarıyer. C. C. valiliği esnasında kaza memurlarının usulsüz olarak işten çıkarılmaları. 10. 914 TBMM Z.C. 913 TBMM Z.

İslâhiye Türk Ocağı azasından İbrahim adındaki bir şahıs tarafından Başvekâlete şikâyet edilmiştir. T. Görevi suiistimal ve kötüye kullanmakla suçlanan Hasan Bey‟e isnat edilen suçlar şunlardı: 1. 4.C.Akrabası olan birisine ve oğluna usulsüz kadro temin etmek.10. 2. SDN: 791. Vali‟nin ve adı geçen kişilerinde savunmalarından sonra.C. 20.1931 Tarih ve 2638/2831 Nolu Kararı.1931‟de Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey‟e yazdığı mektupta bulunmaktadır.Atamalarda adam kayırmak ve keyfi davranmak. Hasan Tahsin (Bayatlı) Bey‟in Erzincan valiliği esnasındaki uygulamaları ile ilgili olarak. Bu davanın müddeiumumî tarafından Eskişehir‟e alınacağının beyanından sonra Fatin Bey.Vilayet konağı için usulsüz harcamalar yapmak ve hükümet ve idare işlerini mektupçunun eline bırakmak.10.1930 tarihinde Erzincan mülkiye müfettişine bir şikâyet dilekçesi vermiştir. 12. Bkz. Fatin Bey.917 1926-1933 yılları arasında Bursa valiliği yapan Fatin Bey hakkında.1931 tarihinde T. Şûra-yı Devlet Mülkiye Dairesi. Ali Galip Bey hakkında en ağır ithamları taşıyan ikinci bir şikâyet ise Trabzon ahalisinin 23. valilerin suçsuz yere zan altında kalabileceklerini açıkça göstermektedir. Trabzon‟dan başka bir vilayete atanması istenilmiştir.toplanması gibi gayrikanunî uygulamalar yaptığı gerekçesiyle. ayrıca Trabzon gezisi sırasında otomobilin kırılan direksiyonunu idare-i hususiyeden karşılatmak. Hasan Tahsin Bayatlı. ġûra-yı Devlet Mülkiye Dairesi’nin 28.Valinin hizmet otomobilini hususi işlerinde ve gezintilerinde kullanması ve benzinin şoförün varakası üzerinden sarf edilmesi. SDN: 2597. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Esesi Nahiye Müdürü bulunan Abdullah Azmi Bey.916 Hakkında yapılan muhakemelerden Ali Galip Bey‟in beraat etmesi. 3. bu işin asıl sorumlusu olarak kendisinin Bursa‟da kaldığı müddetçe fırkasının başarılı olamayacağına inanan Bursa İdare Heyeti Reisi ve Bursa Mebusu Senih Bey‟i göstermiştir.07. Ali Galip Bey‟in kanunsuz ve gaddarane uygulamalarından şikâyet edildikten sonra eğer bu kişinin müstesna bir liyakati varsa. suçlanan kişiler hakkında inzibati ceza tatbikine gerek olmadığını Dâhiliye Vekâletine yazmıştır. 160 . İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Fethi Bey adındaki bir şahıs tarafından SCF ve fırka lideri hakkında küçümsemelerde bulunduğu gerekçesiyle dava açılmıştır.8. 916 917 Ali Galip Bey.

919 Bkz. dava vekillerinin ve şahitlerin Eskişehir‟e gidebilmeleri için izin istemiştir.1935 Tarihli Yazısı. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Fevzi Bey‟in men-i muhakemesine karar verilmiştir. Vali Hilmi Bey hakkında yapılan takibat.918 Samsun Valisi Kâzım Paşa. Polis Müdürü Mithat ve Jandarma Komutanı Ali Bey ile birlikte. Halk Fırkası mensuplarına yapılan tecavüzkarâne hareketlere müsamaha göstermek gibi suçlardan haklarında Şûra-yı Devlet tarafından tahkikat yapılmış ve delil yetersizliğinden men-i muhakemelerine karar verilmiştir.1930 Tarihinde Çektiği Telgraf. Hüseyin Fatin Bey’in Dâhiliye Vekili ġükrü Kaya Bey’e 19. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 921 Mehmet Hilmi Uluç. Yapılan tahkikat sonucunda Şûra-yı Devlet.919 1928-1931 yılları arasında Erzurum valiliği yapan Mehmet Fevzi Daldal. tahsil memurunu ise yetkisi dâhilinde İspir‟e naklettiğini açıklamıştır.921 918 Hüseyin Fatin Güvendiren. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Serbest Fırka‟nın Samsun‟da teşekkülü esnasında Cemiyetler Kanunu‟na aykırı olarak yapılanmasına izin vermek. SDN: 859. SDN: 692.1. valiliği esnasında Hınıs Kaymakamı‟ndan 8 teneke yağ almak ve malmüdürü ile tahsil memurunu dövmekten dolayı şikâyet edilmiştir. “2330 numaralı Af Kanunu” gereğince ortadan kaldırılmıştır. Fevzi Bey. Bkz. Eski Trabzon Valisi Hilmi Bey ve ArkadaĢları Hakkında C. zevcesi Enveriye Hanıma ve oğlu Rüştü Bey‟e kanunsuz emlak verilmesini sağladığı gerekçesiyle emrinde çalışan birçok müdür ve memurlarla birlikte suçlamalara maruz kalmıştır. ġurayı Devlet’in 7 Mart 1932 tarih ve 40/49 Nolu Kararı. SDN: 2228. 161 . BaĢ Müddei Umumiliği Temyiz Mahkemesi 4’üncü Ceza Dairesi Reisliğinin 17. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 27 Temmuz 1931 tarih 289 Nolu ġurayı Devlet Heyeti Umumiye Kararı. Trabzon valiliği esnasında emlak dağıtımında yolsuzluk yaptığı. 920 Mehmet Fevzi Daldal. görevlerinde eksikliklerinden dolayı onları uyardığını. Ayrıca vali. Ek: 23.10. 1930‟da yapılan belediye seçiminde yolsuzluk. şahitlerin Eskişehir‟e gidiş ve dönüşleri için gerekli masrafların karşılanmasında çekilen güçlük karşısında vekâletten 500 liralık bir ödeneğin tahsisini de talep etmiştir. Mal müdürünü ve tahsil memurunu dövmediğini.Dâhiliye Vekâletine yazdığı yazıda gerektiğinde kendisinin. mal müdürünü Maliye Vekâletine şikâyet ettiğini. SDN: 1115. Hınıs Kaymakamlığına tayin olan Gülnar Kaymakamı Recep Bey‟e parası kalmadığından dolayı yüz lira borç verdiğini ve buna mukabil Bingöl yaylası yağlarından istediğini ve gönderilen yağların alacağına karşılık olarak gönderildiğini açıklamıştır. Kâzım İnanç.920 Mehmet Hilmi Bey.

Mülkî idare amirlerinin şikâyet edilmesi ve bu şikâyetler sonucunda Şûra-yı Devlet tarafından çoğu zaman suçsuz bulunup men-i muhakemelerine karar verilmesi. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 3. s. 1931. Bu raporda. Ankara.. III. MareĢal Fevzi (Çakmak) PaĢa’nın Ordu Üzerindeki Etkisi Atatürk. Dönem. askerî bürokrasinin kontrolü altına alınmıştır. Kubilay‟ı şehit edenlerin aylarca Manisa‟da toplandıklarını. yaptığı çalışmalarla takdir toplamış olan bir valiydi. TBMM Matbaası.e. kaza ve nahiyelerde yaptırmış olduğu 300 Km telefon hattı inşaatı. hatta bu yöneticilerin cezalandırılması konusunda gerekli özenin gösterildiği anlaşılmaktadır. 1927‟den itibaren ordunun rejim içerisindeki yerinin 922 923 TBMM Z. 924 Selek. bazıları tarafından bu kişilerin korunduğu şeklinde yorumlanmıştır. yol ve köprü çalışmaları ve 1925‟te 63 olan mektep sayısını altı sene zarfında 93‟e çıkarması övgüyle anlatılmıştır. a. merkez. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. I.5.C. bunu göremeyen mülkî makamların son derece büyük kabahatleri olduğunu. Oysa Meclis‟te idarî alanda kabahati görülen yöneticilerin milletvekilleri tarafından çok sert bir biçimde eleştirildiği. 228. 925 Heper. İsmet Paşa‟nın Ocak 1931 tarihli oturumda. O‟nun şehirden ayrılmasından sonra Vilâyet Umumî Meclisi tarafından merkeze hakkında çok güzel bir rapor yazılmıştır.. 102.923 3.g. Baltaoğlu. güvendiği askerî bürokrasiye yer vermeyi tercih etmiştir.925 Ordunun başında Fevzi Paşa‟nın bulunduğu dönemlerde hükümetin ve sivil bürokrasinin. C. s. İstanbul Hükümetine sempatiyle bakan bu bürokrasi zümresi içerisinde yer alan vali ve kaymakamların yerine. 40 yataklı dâhili ve haricî pavyonlar. s. valiler çoğu zaman yaptıkları güzel işlerle gündeme gelmeyi başarmışlardır. 24. 1925-1931 yılları arasında 6 sene Giresun Valiliği yapan Mehmet Râmi Gökçe. Anadolu Ġhtilali. Himaye-i Etfâl‟e yardım çalışması. C. Yönetim Geleneği.5. 162 .924 Bir başka deyişle savaş sırasında sivil bürokrasi. 61. 3-5.1. Mehmet Râmi Gökçe. bu tür eleştirilerden sadece birisidir. askerî müfrezenin olayın üzerine gitmesinin iş işten geçtikten sonra yapıldığını açıklaması.922 Elbette ki. Kurtuluş Savaşı sırasında sivil bürokrasiyi kontrol altında tuttuğu bir dönemde. Türk Silahlı Kuvvetleri üzerinde denetim kurmasına izin verilmediği görülmektedir. s. CHF binasının satın alınması. SDN: 425.

29 Aralık 1924‟te “Bahriye Vekâleti Kanunu”nun928 çıkarılmasıyla. İstanbul. orduyu oldukça rahatsız etmeye başlamıştır. 928 Yılmaz Usluer. Bir anlamda sivil ve askerî amaç ve eylemler paralel gitmekteydi.g. Ordu da. 1966.926 Aslında Cumhuriyetin ilk yıllarında ordu. Bu dedikoduların başında İsmet Paşa‟nın 926 927 Özdağ. konumundan pek şikâyetçi görünmemekteydi. İletişim Y. iç düzenlemesini yapmıştır.929 3. Mevcut rejim ve siyasal iktidarı kullananlar. Birsen Örs. 1222. 89-96. Mareşal Fevzi Paşa‟nın emrinde hareket etmelerini sağlamıştır.. s. Afif Büyüktuğrul. 97. Bahriye Dairesi.. 10. Eylül-Aralık 1998. ordu içerisinde ön plana çıkmak isteyenlere karşıda belirmeye başlamış ve Bahriye Vekâleti bu gerginliğin kurbanı olmuştur. “Geç Modernleşen Ülkelerde Ordunun Rolü: Türkiye Örneği”. Müsteşarlık. görevi ise idarî işlerin yerine getirilmesinden ibaret kılınmıştır. 929 Özdağ.e. Bahriye Vekâleti‟nin statüsü Milli Müdafaa Vekâleti‟ne benzetilmiş. 96. a. modernleştirici reformların gerçekleştirilmesinde kullanılmıştır. C.e.927 Sadece ordu içerisinde oluşan rahatsızlık ulusal burjuvaziye karşı değil. 2622-2623. Büyük Atamız ve Türk Denizciliği.g. siyasal iktidarlar ve bürokrasi arasında kurulan denge nedeniyle. s. TİBY. İstiklâl Savaşı esnasında faaliyet gösteren “Umur-u Bahriye Müdürlüğü” 1 Mart 1921‟de “Bahriye Dairesi” ismiyle Milli Müdafaa Vekâletine bağlanmıştır. “Deniz Kuvvetleri”.2. s. Ancak tek-parti döneminde devlet tarafından desteklenen ve giderek güçlenmeye başlayan ulusal burjuvazinin iktisadi ve sosyal alanda elde ettiği hak ve ayrıcalıkları siyasal alanda da arzulamaya başlaması. güç ve itibarını artırmak için devlet kapısında iş takip etmek isteyen bazı politikacılara engel olmuş. O‟nun bu davranışı TBMM‟de ve siyasi çevrelerde itibarını artırmıştır. Deniz Kurmay Başkanlığı görevi ve Milli Müdafaa Vekiline deniz konularında müşavirlik yapmaktı. Siyasal Sistem Demokrasi ve Cumhuriyet. ordunun amaçları ile bütünleşmişlerdi. Cumhuriyet Özel Sayısı II. Deniz Kuvvetlerinin bütün idarî ve harekât işlerinden sorumluydu.5. İsmet Paşa‟nın bu tutumuna rağmen tarafsızlığı üzerinde dedikodular artmaya başlamıştır..yeniden belirlenmeye çalışıldığı dönemde TSK. 163 . CDTA. Bu düzenleme esnasında Milli Müdafaa vekillerinin ve TBMM‟nin Millî Müdafaa Encümeni üyelerinin subay kökenli olması. ordu tamamen olmasa da sivil siyasetten uzaklaştırılmış. s. a. Daire Reisinin görevi. 1983. Yeni Türkiye. s. Yavuz Zırhlısı ve Taymis Ayron Vorks Olayları Başvekil İsmet Paşa.

2200 liraya Holtsman Şirketine ayrı bir salon yaptırdım. iki sene hapis cezasına çarptırılmıştır. bir Osmanlı Sadrazamı değil…”931 sözleriyle anlatmıştır.930 İsmet Paşa bu durumu Yakup Kadri Karaosmanoğlu‟na.000 Liranın ödettirilmesine.1. 932 TBMM Z.934 Haklı olarak bu olay bazıları tarafından 930 Ali Cenani Bey. 5. İhsan Bey. a. s. 133-135. Ali Cenani Bey. İstanbul. s. C. “…Meclis‟te İhsan Bey‟in dostları onun öcünü almak için benden bir masumun kellesini istiyorlar. Dönem. 3. Buna karşın idarî bir işte yolsuzluk yaptığı öne sürülen Ticaret Vekili Ali Cenani Bey‟i koruduğu iddia edilmekteydi. mebusluktan ve vekillik tahsisatından takribi olarak senede yirmi bin liraya yakın aldığı para olarak göstermiştir. 933 TBMM Z. 164 . s. TBMM Matbaası. 2.000 TL ödeneğin harcamasında görevini gereği gibi yapmadığı iddiası ile hakkında soruşturma açılmasına karar verilmiştir. 58. Dönem. s. 90-91. 170. s. 3408-3415. TBMM Z. C. 62. 89.e. Bilecik Mebusu İbrahim Bey‟in verdiği bedelsiz keresteler ve mebzul bulunan taşla takriben iki bin lira sarfıyla de ayrı küçük bir daire yaptırdım. s. Efendiler. 26. 1984. ben bir Cumhuriyet Başvekiliyim. C. C. “Yavuz-Havuz Davası”. Gelirinin kaynağını vekâlette bulunduğu üç sene zarfında.1928 tarihinde TBMM‟de yaptığı konuşmasında yolsuzlukla asla ilişkisinin olmadığını iddia etmiştir. 10 Mart 1928‟de Ticaret Vekili olduğu sıralarda memleketin tahıl ve un ihtiyacını sağlamak ve ekmek fiyatının yükselmesine engel olmak üzere özel kanun ile Ticaret Vekâleti emrine verilen 500.. mahkeme Ali Cenani‟nin hüküm giymesi ile sonuçlanmıştır. 4 ay resmî görevden mahrumiyetine ve hapis cezasının ertelenmesine hükmedilmiştir. 76. s. Giresun Milletvekili Hakkı Tarık Bey gibi bazı milletvekillerin kararın İhsan Bey‟in ve arkadaşlarının lehine olmasını istemelerine rağmen933 Bahriye Vekili İhsan Bey.. Cemil Cahit Güzelbey. 2. Ankara. Ekim 1954. Dönem. 931 Karaosmanoğlu. III. 75. Yolsuzluk iddialarına muhatap olan Cebelibereket Milletvekili ve Bahriye Vekili İhsan Bey. Politikada 45 Yıl. Cenaniler.. Ezherli. İş Bankası meclis-i idare azalığından. bütün bankalar elinizde. benim ve bana yakinen karabet ve rabıtası olanların namına on param var mıdır? Tahkik edebilirsiniz”932 ifadeleriyle masum olduğunu öne sürmüştür..C.. III. III. “…Fevkalâde masraf olarak 7000 liraya mühendis ve müteahhit Tahsin Bey‟e evimi tamir ettirdim.C. 1959. Ufuk Matbaası. Karar sonucunda Ali Cenani Bey‟in bir ay hapsine.g.C. Resimli Tarih Mecmuası. Evimin mobilyası beş bin lirayı tecavüz etmez. 934 Feridun Kandemir.. Yüce Divan‟a sevk edilmiş. Fakat vermeyeceğim ve onlara göstereceğim ki.arasının açık olduğu söylenen Bahriye Vekili İhsan Bey ile onun yakın arkadaşı milletvekili olan Doktor Fikret‟i “Yavuz Zırhlısı”nın tamiri işinde bir yabancı şirketten komisyon almak suçuyla Divan-ı Âli‟ye vermesi gelmekteydi. S.

Ankara 1976. 15 Haziran 1929. Vatana Hizmet Yılında Türk Silahlı Kuvvetleri”.C.C.935 İlgili şahısların devleti zarara uğratıp uğratmadıklarının tespiti için konunun. 7-8..1928‟de çıkarılan “Seferberlik Kanunu”na göre harp ihtimali belirdiğinde İVH‟nin. Hâkimiyet-i Milliye. 2. Divanı Âli‟ye sevki kararlaştırılmıştır. Dönem. s. 939 TBMM Z.. 79-80.1928 tarihli oturumunda gündeme gelmiştir. 3. Kara. ticarete yönelmeleri şeklinde yorumlamalara maruz kalmıştır.5. s. III.. s. s. TBMM‟nin 24. Askerî Alanda Yapılan Bazı Düzenlemeler Bahriye Vekâleti. İttihatçı subay ve memurların ticaretin tadını alarak.3.936 Aynı tarihte çıkarılan 1199 sayılı Kanunla. TBMM Matbaası. 938 “Askerî Hava Rasat Umumî Müdürlüğü‟nün yeni ve pek mühim bir teşebbüsü”. Deniz ve Hava müsteşarlıkları ile Fen ve Sanat Müdüriyeti Umumiyesi teşkil olunmuştur. C. 49.. birisi Millî Seferberlik Talimatnamesi. Dönem.C. Seferberlikte işlerin. C. 549. İsmail Kayabalı-Celalettin Arslanoğlu. “2185. C. Milli Müdafaa Vekâletine bağlı müsteşarlık emrine alınmıştır.938 5. Doruk TKMD.C. C. 6.İttihatçıların izledikleri politikaların bir sonucu olarak.000 İngiliz lirasının tazminiyle ilgiliydi. Bu zararın doğmasına sebebiyet veren Muhtar Paşa ve Nail Bey hakkında yapılan soruşturma sonunda tazminata hükmedilmiştir. 26. III.937 Ayrıca Askerî Hava Rasat Umumî Müdürlüğü‟ne bağlı olarak görev yapan 14 hava rasat istasyonları. 2.939 935 936 TBMM Z. Konu İngiltere‟de bulunan “Taymis Ayron Vorks” fabrikalarına sipariş olarak verilen üç adet uskurlu vapur için eski Bahriye Nazırı Muhtar Paşa ve Maliye Nazırı Nail Beyler tarafından kefalet olarak verilen 20. 3. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti‟nin görüşünü alması zorunlu hale getirilmiştir.12. TBMM Z. s. 16 Ocak 1928‟de çıkarılan 1198 sayılı Kanunla lağvedilerek. 165 . III. 2. günde üç defa yaptıkları rasat raporlarını merkezde toplayarak.3. 937 TBMM Z. Ankara telsiz postası ve beynelmilel şifreyle bütün dünyaya ilan etmeye başlamıştır. Müdafaa-i Milliye ve Bahriye Vekâletleri müsteşarlıkları ilga ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti‟nde. s. III. diğeri Cumhuriyet Ordusunun seferberliğine dair talimatnamesi olmak üzere iki talimatname üzerinden yürütülmesi planlanmıştır. Devletin zarara uğratılmasıyla ilgili başka bir olay da. Dönem. Dönem.

14. askerî bürokrasi ile sivil bürokrasi kesin olarak birbirinden ayrılmıştır. talim konusunda Erkânı Harbiye Reisliğine. 944 “Askerî ve mülkî maaşlar ve vergilerdeki kesirlerin vergilerin asılları ile tevhidi kanunları kabul edildi”.944 10. 4.1929 tarihinde ise askerî memurların yirmi beş yaşını ikmal etmeden evlenmeyeceklerine dair bir kanun çıkarılmıştır.. s. 1929‟dan sonra yabancılara tanınan bu haklar kısıtlanmaya başladı. 44-45.5. C. Dönem.12. Ayrıca bazı yabancı firmalar.. 18 Mayıs 1929‟da Maliye Vekilinin isteği üzerine zabitler ve askerî memurların maaşlarını tespit etmiş ve askerî memurların tanımı yapmıştır. s.. Devre: III. 943 TBMM Z. C.1928‟de çıkarılan diğer bir kanunla. 945 TBMM Z. 97.C. 1.M.C.4.g.C.6. devletten belli malları ithal etme ve iç pazarda satma tekelini de almışlardı.C.1928 tarihinde “Askerî Terfi Kanununun Bazı Mevaddını Muaddel Kanun”940 çıkarılarak terfi sistemi üzerinde yeni düzenlemeler yapılmıştır.943 Meclis. III. 56.. s. 4. a. TBMM Z. 942 Özdağ.e. s.. Hâkimiyet-i Milliye. emniyet ve asayiş işlerinde ise Dâhiliye Vekâletine bağlanmıştır. C.C. 166 . 11. 106-107. zabitan ve askerî personelin ecnebi kızlarıyla evlenmeleri halinde emeklilik hakkından yoksun bırakılarak görevlerine son verilmesi gerçekleştirilmiştir.941 27 Mayıs 1928 tarih ve 1981 sayılı Kanunla.942 25. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 3. III. III. TBMM Z..5. s..945 3. 1927-1931 Yılları Arasında Yapılan MillileĢtirme Hareketleri 1923-1929 yılları arasında sanayi şirketlerine yapılan yatırımlar içerisinde yabancı sermayenin payı Türklerin payının tam iki katıydı. Dönem. 6.6. C. 2-3.1. TBMM Kav. C. silâh ve mühimmat konusunda Millî Müdafaa Vekâletine. emeklilik ve istifa hakkına sahip olan subaylar orduya dönmek istemez iseler emekli veya istifa etmiş sayılıyorlardı. Dönem. Yabancılara ait 940 941 TBMM Z. 172. 178. Kanun hiçbir subay ve askerî memurun ordu dışında görev alamayacağı hükmünü getiriyordu. III. Ancak gerektiği takdirde Hükümet kararı ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti kadrolarında gösterilmek koşulu ile sivil görevlere atanacaklar bu maddenin kapsamı dışında bırakılmıştır. s. 4. s. 19 Mayıs 1929. Ankara. ordu ve jandarma kadroları dışında görev yapan subay ve askerî memurların orduya dönmesi şart koşuluyor. Dönem. s. 129-130. 20. TBMM Matbaası.6. III. 4.1930 tarihinde yapılan düzenlemeyle jandarma. C. Dönem. Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren en geç üç ay içinde.

1927 tarih ve 1042 nolu Kanunla.g. mebuslar. kamu hizmeti veren bütün yabancı şirketlerde millîleştirilmeye başlanmıştır. Avcı. s. a. Dönem..12. İstanbul. Meclis azası. s.C.7. 14. III. 103. 951 TBMM Z. 6. Meteliğin kıymetini bilmeyen Türk değildir. bu gün o dileğime eriştim…”951 İktisadî alanda yapılan en önemli uygulamalardan birisi dışa bağımlılık faktörünün ortadan kaldırılmasıydı. diye bu kürsüden bağırdım. 167 . Baskı. 316. Türkiye Tarihi 4. “Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi” adı altında katma bütçeli bir örgüt kurulmuştur. 147. 2000.950 Başvekil İsmet Paşa. memurlar yerli kumaş giymeye mecbur olması lazımdır. 64. 1.. III. 31. s. 204 milyon İsviçre frangına satın alınmıştır.C. TBMM Z. C. ayrıntılı bir gümrük tarifesi önerisi getirmiştir. bütün tütün ve tömbeki işlemleri Reji İdaresi‟nden devlet tekeline verilmiştir. TBMM‟nin 12. 131.. 148. a. s. yıllardan beri benim yürüdüğüm yolu biliyorsunuz.6. Cem Yayınevi. 948 Korkut Boratav. 31-37. a. 167. Mersin-Tarsus-Adana demiryolu hattı.e.949 Türkiye‟de 1929 yılında yaşanan ekonomik krize bağlı olarak değişmeler olsa da en fazla etkilenen kesim tarımla uğraşan köylü olmuş.g. iktisadî alanda bağımsızlığı sağlamanın yolu imkânlar ölçüsünde yabancıların elinde bulunan sanayi kuruluşlarını millileştirmeden geçmekteydi.1929. Dönem. 132.e. ÇağdaĢ Türkiye 1908-1980. özellikle tarıma dayalı sanayi ürünleriyle uğraşan İzmir ve civarı bu krizden fazlasıyla etkilenmiştir. “İktisat Tarihi (1908-1980).1930 tarih ve 1701 sayılı Kanunla.e. 28.5. Aksaray Milletvekili Besim Atalay Bey ise hükümetin iktisadî politikalarına şu sözleriyle destek vermiştir: “Arkadaşlar. C. 949 Resmî Gazete. 23.g. 20.947 Lozan Antlaşması‟nın gümrük tarifeleri için koymuş olduğu sınırlamaların 1928 yılı içinde son bulması ve yeni bir gümrük tarifesinin uygulanmasına imkân vermesiyle..948 Sonunda bu öneriler çerçevesinde daha korumacı olan bir gümrük tarifesi uygulamaya konulmuştur.946 Kuşkusuz ki.. s.demiryolları ve kibrit tekeli olmak üzere diğer imtiyazlar satın alındığı gibi. 31 Ocak 1928 tarih ve 1375 sayılı Kanunla. C.1929 tarihli oturumunda özellikle açık bütçe üzerinde durarak. Hükümetin isteği üzerine bir çalışma yapan İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası. diye kumaş numuneleri getirdim… Halka iş bulalım diye bağırdım. III. 4. şükür Tanrıma. 950 Tekeli-İlkin. TBMM Dönemi yöneticileri bu şuurla 946 947 Keyder. s. geçmiş asırların en kötü mirası ve hastalığı olarak açık bütçeyi göstermiştir.

ayrıca Türkocağı Binası‟nın yapımı için de 400. Diyarbakır Bankası (1931). Üsküdar Bankası (1929). Mersin Ticaret Bankası (1929). 1. s. başta demiryolları olmak üzere birçok özel şirketi satın almak suretiyle millileştirmişlerdir. Bu uygulamalara ilaveten yerli malı kullanımı teşvik edilmiş ve gümrük tarifeleriyle Türk girişimciler koruma altına alınmıştır.hareket ederek. 1. Şarkikaraağaç Bankası (1928). Bankacılık Faaliyetleri ve Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının Kurulması 1847 yılından Cumhuriyetin ilan edildiği 1923‟e kadar geçen dönem içerisinde. Morf getiriliyor”. 17 Temmuz 1927. 3. Hâkimiyet-i Milliye. Trabzon İktisat Ltd. Hâkimiyet-i Milliye. bankanın teşkili meselesiyle uğraşmak üzere Türkiye‟ye davet edilmiştir. s. 1923 yılı itibariyle Türkiye‟de 18‟i millî ve 13‟ü yabancı olmak üzere 31 banka faaliyette bulunmaktaydı.954 1927 Temmuzunda Emlak ve Eytam Bankası.. 168 . 956 “Emlâk Bankası”. Kırşehir Bankası (1931) bkz. Nevşehir Bankası (1927). Yarın. 11. a. 1927-1931 yılları arasında 18 yeni banka açılmıştır. Banka iki sene zarfında Ankara‟da 338 binanın. Bor Esnaf Bankası (1928).g. s. piyasada etken olan bankalar. “Devlet Bankası”. derhal bir devlet bankasının kurulması gerektiğini söylemişlerdi. Kastamonu Bankası (1930).952 Bazı çevreler Türk parasının değer kaybetmesini izlenen yanlış iktisadî politikalara dayandırarak. Ürgüp Zürra ve Tüccar Bankası (1928). İzmir Esnaf ve Ahali Bankası: Egebank (1928).2. Ziraat Bankası‟nın devlete ait meselelerle meşgul olmaktan asli işleriyle meşgul olamadığı da diğer iddialar arasındaydı. Morf‟u millî ve müstakil bir vaziyette kurulması düşünülen “Devlet Bankası”nın projelerini tetkik ederek.953 Hükümet.e. Denizli İktisat Bankası (1927). Bankaya.6.956 952 Açılan bu bankalar ve kuruldukları tarihler şu şekildeydi: Akseki Ticaret Bankası (1927). Trabzon Tasarruf ve İkraz Sandığı: Trabzon Bankası (1928). 1923-1927 yılları arasında 10 yerli banka varken. 1923-1933 yılları arası özellikle yerel bankalar gelişmiştir. Elazığ İktisat Bankası (1929). 955 “Emlak ve Eytam Bankası şubeler açıyor”. İzmir şubesinden sonra İstanbul şubesini de açmaya karar vermiş955. Hâkimiyet-i Milliye. Kocaeli Halk Bankası (1927). durumun farkında olduğundan daha önceden Ziraat Bankası Müdürü Umumiliği yapmış olan M. Lüleburgaz Birlik Ticaret Bankası (1929). Ermenek Ahali Bankası (1927). Akgüç. 3 Mayıs 1930.000. 954 “Devlet Bankası için M. Eytam idaresinin tasfiyesinden 6. İzmir ve Konya‟da ticarethaneler ve mağazaların yapımına destek olmuş. 11 Aralık 1929. Şirketi: Karadeniz Bankası (1928). Türkiye İmar Bankası (1928). s. daha çok yabancı sermaye veya yabancı sermaye iştiraki ile kurulan bankalardı. 953 Arif Oruç. 27 Haziran 1929.000 lira sermaye aktarılmıştır. 6-20.000 lira borç vermiştir.

962 Avcı. Kooperatiflere vergi ve pul gibi konularda muafiyetler verilmesi sonucunda 1931 yılı sonuna kadar 311 kooperatif kurulmuştur.6.e. Kooperatifler ortaklarına işçi ücretleri. 5. Trabzon.6. 169 . 176.. s.958 Fakat bankanın çalışmaya başlayabilmesi ancak yapılan ön hazırlıkların tamamlanma süreci olan 16 ay sonrasına denk gelmektedir.960 3. 960 “İhraç Bankası layihası”. 1. 27 Mayıs 1930. İktisat Vekâletinin onayıyla açılabilmiş. Hâkimiyet-i Milliye. Bankanın gözeteceği hassasiyetlerin başında ise millî banka ve müesseselere zarar vermemek gelmekteydi.962 Köylülerin Ziraat Bankası aracılığı ile desteklenmesi özellikle kredi 957 958 Kanun layihasının Meclis‟e takdimi hakkında bkz. III. 136.4. III. şehir için 60 kabul edilmiştir. 12.1929. 1.Dönem içerisinde bankacılık alanındaki en önemli gelişme hazırlanan “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası” kanun layihasıdır. Millî Ġhracat Dairesinin Kurulması 1929 Haziran ayı içerisinde ihracatımızın tevsi ve inkişafı için tetkikat yaparak vekâlete bildirmekle sorumlu olacak bir “Millî İhracat Dairesi”nin kurulmasına karar verilmiştir. C. s. 961 Resmî Gazete. Samsun. TBMM Z. Dönem. 3. Keyder. Ziraat Bankası‟nın izniyle. İzmir ticaret odası tarafından seçilmiş ikişer kişi. Dönem.6. s.. s. 20. a. s. Ziraî Kredi Kooperatiflerinin KuruluĢu.957 Hükümet. s. a.. Hâkimiyet-i Milliye. ortak sayısı köy için 30. 113-117.g. TBMM Z. 3. 28 Mayıs 1930.3. “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası”nın kuruluşunu gerçekleştirmiştir. Mersin Ticaret Odaları tarafından seçilmiş birer kişi ve İktisat Vekâletine mensup beş kişiyle birlikte toplam 12 azadan oluşturulmuştur. 959 “Millî İhracat Dairesi teşekkül ediyor”.C.e. s. köylülere ucuz kredi sağlamanın önünü açacak olan zirai kredi kooperatiflerinin kuruluşunu temin etmiş ve köylüleri rahatlatıcı diğer bir unsur olmuştur. döviz işlemlerini kontrol edip elinde toplamak üzere 11 Haziran 1930‟da çıkardığı 1715 sayılı Kanunla. tohumluk ve gübre gibi konularda kullanılmak üzere para vermişlerdir. 207. Ziraat Bankası’nın ÇalıĢmaları ve Ziraat Alanındaki Uzmanların Faaliyetleri 1925 yılında “aşarın kaldırılması” ile köylülere verilen büyük destekten sonra 28 Mayıs 1929‟da kabul edilen 1470 sayılı Yasa.g. Daire bir genel müdür ile İstanbul. anonim bir şirket şeklinde 25 milyon Türk lirası sermaye ile “İhraç Bankası”nın kurulması için çaba sarf etmiştir. iktisadî hayatta büyük bir ilerleme kaydetmek amacıyla. Hâkimiyet-i Milliye.C.959 Ayrıca Hükümet. C. 14 Mayıs 1929..961 Zirai kredi kooperatifleri.

C. s.6 13.g.7 16 22. 95.. 31.C.000.000 liralık bir sermaye aktarımı yapılmıştır. Ziraat Müdürü Umumisi Naki Bey‟in Hâkimiyet-i Milliye gazetesi‟ne verdiği bir beyanattan anlaşılmaktadır. s. 1927-1931 yılları arasında çiftçilere hatırı sayılır miktarda kredi dağıtmıştır. 1930 yılında Ziraat Bankası‟na pulluk ve diğer ziraî alet desteklemelerinde kullanılmak üzere 2. s. Kastamonu Mebusu Mehmet Fuat Bey. Dönem. 170 . bu adaletsizliğin işin ehil olmayan insanlara verilmesinden 963 964 TBMM Z. III.1927 tarihinde Avrupa‟ya tetkike giden.963 Ziraat Bankası bu sermaye aktarımıyla birlikte. 220-221.9 Kredi Miktarı (Milyon TL) Ziraat alanında Avrupalı uzmanların tecrübelerinden yararlanılmak istendiği.12. Ziraat Vekâleti Vekili Rahmi Bey. C. C. Dönem. Şûra-yı Devlet azası olan Süreyya Bey‟in ziraat uzman olarak Avrupa‟ya gönderilmesini eleştirmiştir.. 20. Neşet. 10-11.dağıtılması şeklinde gerçekleşmiştir. Grafik–1 Ziraat Bankası’nın Dağıttığı Kredi Miktarı (1927-1931)964 30 25 20 15 10 5 0 1927 1928 1929 1930 1931 9. ziraat eğitimi için gerekli malzemeler ve kitaplar konusunda da uzman olduğu için Avrupa‟ya gönderildiğini açıklamıştır. Fakat Antalya Mebusu Rasih Bey. 1. iyi yetişmemiş vergi memurları yüzünden bir takım sıkıntılar yaşanmıştır.965 Çiftçiyi rahatlatmaya yönelik birçok kanunun çıkarıldığı bu dönemde. Almanya‟dan getirilecek profesörleri çok iyi tanıdığını. III.e. 965 TBMM Z. Süreyya Bey‟in bu görevinden önce üç sene Ziraat Vekâleti‟nin Müsteşarlığını yaptığını.. Özellikle Meclis‟e vergilerin adil alınmadığı iddiaları taşınmıştır. a.9 18.

967 Bu cemiyetin en temel amacı tasarrufu teşvik etmek. Gazi‟nin himayesi altında ve TBMM Başkanı Kazım Paşa‟nın başkanlığında kurulması. Bu suretle vergi tahsil edilemiyor. 300-301. 4.Yabancı memleketler sergilerine yerli malların iştiraklerini temin etmek ve yerli malların vasıflarını ıslaha çalışmak.C. yerli malların üretim ve tüketimini özendirerek ithal malların tüketimini azaltmak suretiyle topluma kendi kendine yeterlilik ideolojisini yaymaktı. Mükellefin tenceresini. 4. iki yerli mal sergisi.. şimdi 200 lira bu vergiyi bunlar nasıl ve nereden verecekler? Tahsildar geliyor. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin Ġktisadî Politika ArayıĢları. 1977. ilk kuruluşu esnasında bütün milletvekillerin üye olarak yazılması. Ankara. Cemiyet vilayet ve kazalarda 1931 yılı sonuna kadar 231 şube açmış.Yerli mal ve tasarruf haftaları tertip etmek.Millî sanayi müesseseleri ve eserlerini tanıtmak için kataloglar çıkartmak. Çünkü satılamıyor. s. o arazinin dönümü beş liradır… Evvelce sekiz lira vergisi varmış.Yerli mal sergileri kurmak. 969 Tarih IV. cemiyete verilen önemi göstermektedir. C. 2. Nihayet köylüyü tehdit ediyor. ODTÜ Yayını. III.g. 26. 171 . s.968 Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin.6.e. yorganını alıyor ve camiye götürüp hapsediyor. bir ziraat kongresi.”966 3. Millî Ġktisat ve Tasarruf Cemiyeti 1930‟lu yıllarda yaşanmaya başlayan iktisadi zorluklar karşısında alınacak olan tedbirlerin yönü “Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti”nin kurulmasıyla belli olmaya başlamıştır. 136. yatağım. ayrıca geniş bir neşriyatta bulunmuştur.5. 92. Dönem. s. 6. bir sanayi kongresi. 966 967 TBMM Z.Millî sanayi kongreleri ve ziraat kongreleri tertip etmek. iki yerli mal ve tasarruf haftası. Hâlbuki efendiler. bir kanun yapıyoruz fakat tatbikatını iyi yapamıyoruz.Millî iktisat ve tasarruf neşriyatı yapmak ve çeşitli faaliyetlerde bulunmak. Beş lira getiriyor. 5.kaynaklandığını şu sözleriyle ifade etmiştir: “…Efendiler. İlhan Tekeli-Selim İlkin. Onu iyi ellere vermiyoruz… Zevatı âliye Üvedik köyüne geliyorlar… Ellerine urganı alıp dönüm başına 120 lira kıymet biçiyorlar. Bu Cemiyetin başlıca amaçları şunlardı:969 1.. 968 Keyder. 3. Köylü de ötekinden berikinden dileniyor. s. bir ziraat teknik sergisi tertip etmiş. a.

381-382. Resmî Gazete.974 Anayasanın 38‟inci maddesinin tadiliyle Cumhurbaşkanı andındaki “vallahi” sözcüğü kaldırılarak. 3. 3. Hâkimiyet-i Milliye. C.973 Bu teklif TBMM tarafından 10 Nisan 1928‟de 1222 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir.. Hukuk Alanındaki Bazı GeliĢmeler 3. Dış borçlanmadan uzak durulması.1. 972 Avcı. 96. 172 . III. hatta medeni dünya için çok ehemmiyetli bir vak‟adır. 26 ve 38‟inci maddelerinin tadiline dair kanun teklifi vermişlerdi. 973 TBMM Z. s.C.g. maddesi gereğince üç aydan altı aya kadar hapis 970 971 “Teşkilât-ı Esasiye tadilatı”. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. Nu: 72. Nihayet 5 Nisan 1928‟de CHF‟nin Meclis Gurubu toplanarak. devletin kendi kendine yeterlilik politikaları sayesinde 1929 yılında ortaya çıkan ekonomik buhranın etkileri nispeten hafif atlatılmıştır.975 Adliye Vekâleti yayınladığı bir tamimle.970 Özellikle hukuk alanındaki gelişmeler. TeĢkilât-ı Esasiye Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler ve Takrir-i Sükûn Kanunu’nun Kaldırılması Kanun-ı Esasi Encümeni. Hayat.III..4.”972 Malatya Mebusu İsmet Paşa ve 121 arkadaşı.7. 150 maddeden oluşan Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nda tadilat yapmak üzere toplanmıştır. cumhuriyet müddeiumumîlerine. 115-119. yerine “namusum üzerine söz veririm” ibaresi getirilmiştir. zabıtaya karşı koyanlar. TEK‟nın 2.7.C. 16. Gazi‟nin direktifleri doğrultusunda 1927 Ekiminde. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 3. 1.1928. Mehmet Emin. 90. s. 975 Tanör. C.971 Dönemin yazarlarından Mehmet Emin. 12 Nisan 1928. 14. Dönem.e. 323. C. s. iktisadi açıdan tam anlamıyla Mustafa Kemal Paşa‟nın iktisadi bağımsızlık prensibinin öne çıkarılmak istendiği bir dönemdir. III. bu tadilatın önemini şu sözleriyle ortaya koymuştur: “…Türkiye‟nin her nevi dini alaka ve murakabenin tesiri altından kurtulmuş bir devlet olması Şark için..1. Meclis‟ten başlamak üzere toplumun her kesiminde yapılan tasarruflar. 974 TBMM Z. Dönem. 213. a. s. devletin rejimine lâik bir renk verme zamanının geldiğini göstermekteydi. TBMM Dönemi.7. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nun tadiline ittifakla karar vermiştir.1. Tarih-IV. s. 4 Kânunuevvel (Aralık) 1927. inkılâp prensiplerine zararlı söz söyleyenler ve buna benzer suçlara karışanların TCK‟nın 421. s. 3. s. “Laiklik Karşısında Vazifelerimiz”. III.

Devre: III. 7.3. 994-998. 259-326. 1.5.C. 3. 19-22.982 3. III.C. 981 TBMM Z. duyulan ihtiyaç üzerine 1929‟a kadar devam etmiş. C. III.976 Hükümete asayişin korunması konusunda yetki veren Takrir-i Sükûn Kanunu. 9. 290-291. 4.983 1929 yılında Ankara‟ya gelerek Türk adliyesi üzerinde incelemeler yapan Avrupalı adlî müşavirler.977 3.. 979 İcra ve İflas Kanunu‟nun maddeleri için bkz. 11. C.. C. Resmî Gazete.979 İstanbul Hukuk Fakültesi Reisi Tahir Bey‟in başkanlığındaki hukukçulardan oluşan bir komisyon Alman ceza kanunlarını esas alarak. Alman Ticaret Kanunu‟ndan yararlanılması sonucunda hazırlanan “Deniz Ticareti Kanunu”nu kabul edilmiştir. Hâkimiyet-i Milliye. Kişi vatandaşlıktan İçişleri Bakanlığı ve Bakanlar Kurulu kararıyla. Dönem. Türkiye‟de beş yıl oturan ve reşit olanlar Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşlığına geçebilecekler. TBMM Z.2. 980 TBMM Kav. Üçüncü Tertip. Olgunlaştırılan bu tasarı. s. s.M.1929 tarihinde ise Ticaret Kanunu‟nun devamı olarak.C. 48-49. Temyiz Mahkemesinin Kurulması ve Türk Kadınına Hâkimlik Hakkının Verilmesi 1928 yılında çıkarılan bir kanunla “Temyiz Mahkemesi”nin kuruluşu gerçekleştirilmiştir. C.4. Türk Cumhuriyeti adliyesinin herhangi 976 977 “Laf atanlar. Üçüncü TBMM’nin Hukuk Alanında Çıkardığı Diğer Kanunlar 22 Mayıs 1928‟de kabul edilen 1312 sayılı “Türk Vatandaşlığı Kanunu” dönemin hukuk alanındaki önemli gelişmelerinden birisidir.7.1929.5. C..1929 tarihinde yürülüğe girecek olan ve toplam 426 maddeden oluşan 1412 sayılı “Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu”nu meydana getirmiştir. askerlik hizmetini yapmak şartıyla çıkabilecek. Dönem. s. C.C. fakat İsmet Paşa 1929 yılında Takrir-i Sükûn Kanunu‟nu yenilemek arzusunda olmadıklarını açıklamıştır.1929 tarihinde İsviçre modelli “İcra ve İflas Kanunu” kabul edilmiştir. 46-48. s.7. Ankara.1. bir tasarı hazırlamıştı. 173 . 982 TBMM Z. 20. TBMM Matbaası.. 345 maddeden oluşan İcra ve İflas Kanunu‟nun temel esprisi işlerin mahkemeye düşmeden halledilmesine yönelik maddeler içermesiydi.. Kanunla. III. 11. Dönem.981 Ayrıca Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı af kanununu. s. adliyenin pek mühim tamimi”. III. vatandaşlıktan atılanlar ise sınır dışı edileceklerdi. s. rejimi korumayı hedeflemiştir. 13 Mayıs 1929‟da çıkarılmıştır. 10 Eylül 1929.1. 9. 983 TBMM Z. 978 Düstur.980 9.4. istisnaî durumlarda beş yıl şartı aranmayacaktır. Dönem.978 18.cezasıyla cezalandırılmalarını isteyerek. s.

985 Bu olumlu havaya rağmen adliye sistemimiz Yunus Nadi Bey‟in 3 Haziran 1930‟da Cumhuriyet gazetesi‟nde yazdığı bir makale sonrası iyice sorgulanmıştır. 1. Hâkimiyet-i Milliye. 986 TBMM Z. Yunus Nadi Bey‟in adalet anlayışını çok sert bir biçimde eleştirmiştir. 5 Teşrinievvel 1928. “Adliye Vekilimizin Kayseri‟de nutku”.. 988 “Adliye Vekili Bey‟in. Haydar Rifat Bey aleyhindeki davasının 2. İstanbul‟daki yüksek makamın davacı olduğu bir davada Türk adliyesi‟nin etkileneceği kanaatiyle davaların nakledilmesi konusuna olduğunu. 20. Hâkimiyet-i Milliye. III..C. 1. s. C. s. C. mahkemede bulunan halk ise alkışlarla yaşasın adalet.988 Rıfat Bey. 25 Ağustos 1930. Dönem. kahrolsun iftira diye 984 985 “Adlî müşavirlerin raporları”. celsesi yapıldı”. Yunus Nadi Bey‟in kendi vaziyeti herhangi. III. Ankara Asliye Mahkemesinin verdiği kararla Adliye Vekilinin itibarını kıracak suçlar işlediği gerekçesiyle iki sene hapse mahkûm edilmiş.984 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey 1930‟da Kayseri‟de yapmış olduğu konuşmasında. Bu ifadeler üzerine söz alan Yunus Nadi Bey. bir vatandaşın hiç gözünün tutmadığı bir vatandaşın fevkinde midir zannediyor? Kendisini bu vaziyette görmeğe kimden ve nereden salâhiyet alıyor”986 demek suretiyle. s. o da bir kere esbabı mucibeye istinat ile kendi davasının Bursa‟ya nakledildiği zaman bütün Cumhuriyete ve Temyiz Mahkemesine hücum edecek kadar kuvveti kendi şahsiyetinde bulmaktadır ve bar bar bağırmaktadır. Mahmut Esat Bey.987 Gazetecilik ve yazarlık yapan Avukat Haydar Rıfat (Yorulmaz) Bey. adliye sistemini eleştirmediğini. 1. “…Adliyemizde lâakal senede elli vatandaşın davası nakledilmektedir… Bunlar nakledilirken hiç bir şey söylemeyen Yunus Nadi Bey. yazdığı kitapların Adliye Vekâleti tarafından satın alınmamasına dayandırarak. 174 . hiçbir Avrupa adliyesinden geri kalmadığını raporlarında belirtmişlerdi. Dönem. Haydar Rıfat Bey‟in kendisine karşı cephe almasını. Hâkimiyet-i Milliye. itirazının davanın taşınmasına değil. Türk adliyesinin teşkilat noksanlarına rağmen dünyanın en süratli adliyelerden birisi olduğunu savunmuştur. s. aleyhinde onur kırıcı ifadeler kullanan Rıfat Bey‟e dava açmıştır. 20. 57.C. bazı gazetelere yanlı davrandığı gerekçesiyle Adliye Vekili Mahmut Esat Bey‟i Atatürk‟e yazdığı mektuplarla şikâyet etmişti. tam tersine adlî sistemin hiçbir etki altında kalmamasını savunduğunu vurgulamıştır. 55-56. s. 27 Nisan 1930. Mardin Mebusu İrfan Ferit Bey‟in gazeteciler davasının İstanbul‟dan Bursa‟ya nakli ile ilgili olarak sorduğu bir soru üzerine Adliye Vekili Mahmut Esat Bey. 987 TBMM Z.bir medenî devlet adliyesi ile müsavi olduğunu.

Tarih: 12.. s. Arif Oruç.Adî suçlarda üç aydan fazla ceza verilmemesinin suç işleyenleri caydırmadığını. C. Yarın.C. Adliye Vekili ile Haydar Rıfat Bey arasındaki davada karar veren Ankara Asliye Mahkemesi‟nin. 23. II.C. Birinci Umûmî Müfettişlik Adliye Müşavirliği (Sayı: 374-97) antentlidir.2. 2. cürüm işleyen bu insanları caydırmak için cezaların artırılmasını teklif etmiştir. Ek s. 15 Haziran 1930. 993 Türk Ceza Kanunu‟nun 164. kanunların tatbikinde bazı aksaklıklar ortaya çıkabilmekteydi.02. Dâhiliye Vekâletine ve Adliye Vekâletine gönderdiği raporda adlî işlemlerde yaşanan bu aksaklıklar ile yapılması gerekenleri şu şekilde sıralamıştır:992 1.Hapishane teşkilatının ağır cezalara uygun olmadığından.1931‟de İsmet Paşa‟ya. umumî mahkemeler. C. Bu dava esnasında Cumhurbaşkanının devlet memuru olup olmadığı da gündeme taşınmıştır. Bkz. Polis memuru ile aramdaki fark yalnız ona şef olmamdan ve salahiyetten ibarettir. “Reisicumhur Memur mu?”.02.Birçok olayın insanların silaha sahip olmalarından kaynaklandığını. 1. Ek: 7-7/1-7/2-7/3. ve Memurin Kanununun 1. 13 Haziran 1930. 1-64. karar hâkimleri.”990 4 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan diğer bir kanunla. Arif Oruç. TBMM Z. müstantikler. yıkıcı ve öldürücü silah ve mühimmat kaçakçılığını yapanlara ya da saklayanlara. silah bulunduranların TCK‟nin 164 maddesiyle993 cezalandırılmalarını teklif etmiştir. ruhsat almaksızın patlayıcı. maddesine göre.991 Hukuk alanında çıkarılan kanunlar vasıtasıyla adliye sistemimizde ciddi çalışmaların ve tadilatların yapılmasına rağmen. Dönem.455. 3. yeniden yapılandırılması gerektiğini savunmuştur.0.10. 46. III. 10 Temmuz 1930. s. No: 80. hatta bazı şahısların kışı evlerinden daha iyi şartlarda olduğuna inandıkları hapishanelerde geçirmek için kasten suç işlediklerine şahit olduğunu. S. iki aydan iki seneye kadar hapis ve on beş liradan elli liraya kadar ağır para cezası verilerek. 175 . Bkz. 991 TBMM Z.1931) Rapor. 989 “Ankara Asliye Mahkemesi kararını tefhim etti”. s. eşyaları ise müsadere edilecektir. Bkz. 990 “Davanın son safhasında”. 12. 1. Hâkimiyet-i Milliye. 992 BCA BKKK (30. maddesi gereğince devletin en büyük memuru sayılmasını eleştirmiştir..989 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey ise müdafaasında şunları söylemiştir: “…Ben bugün memleketin polisinden başka bir şey değilim. Reisicumhurun Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nun 32. Hâkimiyet-i Milliye. Birinci Umumî Müfettişi İbrahim Tali Bey. 20.0/69. Suçun tekrarında ise müebbet hapis ve sürgün cezalarını önermiştir.bağırmıştır. idare heyetleri ve sair kaza salâhiyetine haiz makamlar arasında vazife ve salâhiyet sebebiyle ortaya çıkabilecek ihtilâfların halledilmesi görevi “Temyiz Mahkemesi Ceza Heyeti Umumiyesi”ne bırakılmıştır. Dönem.

995 Falih Rıfkı Atay. Nezahet hanım Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi Mülazımlığına. 3. Dönem TBMM tarafından hukuk alanında lâik ve millî karakterlere uygun olmak kaydıyla. Ek: 20. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi‟nde yayınlanan bir makalesinde Avrupalı bazı şahıslarla Ankara‟yı baştanbaşa dolaştıklarını. s. “Plândan Sonra”. İstasyon ve Yenişehir muhiti dâhilindeki her nevi inşaatın 20 Haziran 1929 akşamına kadar planlarını “Ankara Şehri İmar 994 “Türk kadını hâkim oldu”. ġehir Planlamacılığı Konusunda Yabancı Uzmanlarla Bazı Bürokratlar Arasında Ortaya Çıkan GörüĢ Farklılıkları Falih Rıfkı Atay.Firarilere ve eşkıyalara yataklık yapan aile fertleri ile akrabaların diğer mahallere nakilleri konusunda bir kanun yapılmasını. 3 Haziran 1929. Cebeci.2. Atay. amme davasının açılabilmesini önermiştir.4. Avrupalıların özellikle sert ve kuru toprak ortasında yeniden bir şehir yapma enerjimizi. Hâkimiyet-i Milliye. s. çağdaş medeniyet normlarını kapsayan düzenlemeler yapılmıştır.Gayrimenkullerin zabtı konularında kişilerin şahsi dava açmalarına gerek kalmadan. 1. Bu düzenlemeler sayesinde toplumda adalet anlayışı yaygınlaşmıştır. 176 . Etlik. Kadınlara hâkimlik hakkının Avrupa ülkelerinden sadece Almanya‟da verildiği bir dönemde Türkiye‟de de verilmeye başlanması hukuk alanında büyük bir reform hareketidir. Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler 3. 1. Gazi Çiftliğini.1. mimarlarımızı ve mühendislerimizi bu tarzda yetiştirmeden geçtiğini savunmuştur.2. 29 Nisan 1930. Millet Meclisi Bahçesini ve otantik eski eserleri beğendiklerini yazmıştır. Ayrıca Ankara‟nın bütün memleketin belediyeciliğinin mektebi olacağını ve bu mektep için gerekli olan uzmanların da buradan yetişeceğini vurgulamıştır. İstanbul Hukuk Fakültesinden aliyyülâlâ derecesiyle mezun olan Nezahet ve Beyhan ismindeki hanımlar hâkimliğe tayin edilmişlerdi.7. her şeyden önce Avrupaî tarzda bir plan uygulamanın belediyelerimizi. Beyhan Hanım ise İstanbul Asliye Hukuk Mahkemesi Mülazımlığına atanmıştır.7.994 III. ecnebi mimarların yaptıkları eserleri.995 Ankara şehri imar hududunda yer alan Kavaklıdere. Hâkimiyet-i Milliye. 5. Ayrıca gazetede konu ile ilgili olarak çıkan haber için bkz. tatbikinin valiler ve müddeiumumîlerin isteği üzerine Umumî Müfettişlere bırakılmasını teklif etmiştir.

Dönem. sağlık konusunda sıkıntıların yaşanılması kaçınılmazdır. III. Ankara.996 Şehir planlaması için yurtdışından getirilen uzmanlardan birisi olan Jensen‟in İstanbul‟un plânı hazırlanmadan yapılan kanalizasyon masraflarını eleştirmesine karşılık. Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik GeliĢimi. “Atatürk Döneminde Sağlık Politikası”. 1. bu tür iyi yetişmemiş bürokratların zihniyetlerini ortaya koymaktadır. hemşire sayısı ise sadece 4 kişi idi. Hâkimiyet-i Milliye. İstanbul Şehreminliği Fen Heyeti. eğitim ve gelir düzeyi neredeyse iflas etmiş bir ülkede sağlık personelinin yetersizliği de dikkate alındığında. 7 Eylül 1929. 998 Orhan Özkan. Tababet Kanunu ve Sağlık Alanındaki Bazı GeliĢmeler Cumhuriyet yönetimi. 197. Falih Rıfkı Atay. “Jansen‟e Cevap”. 1982. Verem gibi hastalıklar da yaygın bir biçimde görülmekteydi.Müdürlüğü”ne tasdik ettirmelerinin zorunlu kılınması. 7. Ankara‟nın Belediye Müdürlerinden birine sokaklar tozunca yapılan şikâyet üzerine. 47-51. 1920 yılına bakıldığında ülkede nüfusunun 3 milyonu trahomlu. diğer alanlarda olduğu gibi Osmanlı Devletinden sağlık alanında içerisinde ciddi sorunlar barındıran bir miras devralmıştır. s.2.. C.06. Buna karşın 1923 yılı itibariyle ülkedeki 1655 olan sağlık personeli sayısı son derece yetersizdi.1929 tarihinde Meclis‟te yaptığı açıklamalardan anlaşıldığı üzere hekimlerin sayısında önemli artışlar yaşanmış. AÜSBF Yayını. bu müdürün “sokakta toz olmazsa nerede olur?” 997 cevabını vermesi.7. Savaş yıllarında sarsılmış. s. asistan yetiştirme konusunda önemli adımlar atılmıştır. 1925 yılına gelindiğinde ise yüzde 50‟si sıtmalıydı. s. bu fikre şiddetle karşı çıkarak Jensen‟i eleştirmiş ve planın şehri tanıyan bir Türk tarafından yapılabileceğini iddia etmiştir. s. Bu sayının içerisinde hekim sayısı 554. Hâkimiyet-i Milliye. 1923 ile 1928 yılları arasında ise asistan sayısının 379‟a çıktığı tespit edilmiştir. şehir planlamasında taviz verilmeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır.C. 3. 999 TBMM Z.998 Sıhhiye Vekili Refik Bey‟in 17.1. kendisini şehircilik konusunda uzman zanneden fakat hiçbir zevki ve ilmi yeterliliği olmayan insanların bu işlere yönelmesidir.1929. 177 . 1.2.999 996 997 “Ankara‟da yapı yaptıranlar için çok mühim bir tebliğ”. Falih Rıfkı Atay‟a göre asıl problemimiz. 1923-1927 arasında toplam 239 doktorun diploma aldığı. 15. eczacı sayısı 69.

TBMM Z. Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletince tanzim edilmesi kararlaştırılmıştır.7.1930. III. Sayı: 1489. s.C. 4.1928 tarihinde çıkarılan “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi” Kanunuyla.. III. Keçiören‟de 90 çocuklu müesseseye ilave olarak.1004 3. 10. Dönem. tabiplere meslekten men cezasının verilmesi ancak Ankara‟da bulunan Âli Divanı Haysiyetin1001 tasdikiyle mümkün kılınıyordu. III. 6. mesleğin haysiyet ve menfaatlerini korumak için tabip odaları kuruluyor1000.2. Bu duruma en bariz örneklerden birisi TBMM‟nin 3 Nisan 1923 tarihli oturumunda seçim yasasında yapılacak olan değişiklikler üzerine yapılan tartışmalar esnasında yaşanmıştır. s. B) Adliye Vekili tarafından intihap edilecek hâkimler sınıfından bir zat. 63-66.. Tunalı Hilmi Bey ve Hüseyin Avni Ulaş. 3. mecburi hizmetlerinden sonra Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletinden tasdik almaları gerekmekteydi. sadece 1000 1001 TBMM Z. 1930 yılında Ankara‟da elli yataklı bir çocuk hastanesi açmayı. 66. 3. 1002 TBMM Z. C.1002 Daha sonra aynı doğrultuda bir adım daha atılarak. s. 153-154.5. Ayrıca Kanunla. Dönem.1928 tarihinde çıkarılan “tababet ve şuabatı sanatlarının tarzı icrasına dair” Kanunla. 178 . Buna rağmen ilk yıllarda böyle bir gelişmenin olmamasının en önemli nedeni yıllarca kafalara yerleşmiş olan muhafazakârlıktır. Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde hasta tedavi edebilmek için Türkiye Darülfünunu Tıp Fakültesinden diploma sahibi olmak ve Türk olmak şartı getirilmiştir.C. D) Biri asker ve diğer ikisi sivil olmak üzere odalar tarafından seçilmiş üç tabip.29. 1.C. 77-78. C.1003 Sağlık alanında çok titiz bir politika izleyen Hükümet. s.5. 1003 Resmî Gazete.3. Dönem. Âli Divanı Haysiyet ise şunlardan oluşmaktaydı: A) Sıhhiye Vekâleti Müsteşarı‟nın riyasetinde Vekâlet erkânı memurininden veya sair memurini sıhhiye arasından intihap edilecek üç tabip. İş Bankasının yardımıyla 100 çocuklu bir pavyon yapmayı planlamıştır. C) Tıp Fakültesi Meclisi Müderrisini tarafından seçilmiş bir müderris. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzıssıhha müessesesinin idaresinin çalışanlarının seçiminin ve atanmasının.. 1004 “Himâye-i Etfâl bu sene neler yapacak?”. Hâkimiyet-i Milliye. C. Bkz. Kadın Hakları Alanındaki GeliĢmeler Atatürk‟ün kafasında Cumhuriyetin ilan edildiği ilk yıllarda kadınlara haklar verilmesi düşüncesinin olduğu bilinmektedir. 19 Nisan 1930. halk sağlığında koruyucu tedbirlerin artırılması amacıyla “Umumi Hıfzısıhha Kanunu” çıkarılmıştır.3. Türk olup yabancı memleketten diploma alanların.

a.1006 Medeni Kanunla birlikte kadın haklarında gelişmeler yaşanmıştır. fakat ne yazık ki. 1010 TBMM Z. 1580 sayılı Belediye Kanunu‟nun içeriği hakkında bkz. Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Cumhuriyetin 50. Ek s. 1928 yılında ise annelerin sağlık ve sosyal ihtiyacını karşılamak amacıyla “Himaye-i Etfâl Kadın Cemiyeti” kurulmuştur.7. Ayrıca Türk toplumunda bazı kadın haklarının birçok çağdaş ülkeden çok daha önce sağlandığı unutulmamalıdır. 1927 yılında ilk bayan avukat Bediye Hanım İstanbul Barosuna kayıt olmuş. Rakam ve Ölçülerde DeğiĢiklik Batılı devletlerle ilişkilerde uyumun sağlanması düşüncesiyle. C. 148. İnebolu‟da. s. 1993. Kâğıt üzerinde kalmış gibi görünen kadın hakları konusunun her şeye rağmen gösterilen çabalar sonucunda kadın-erkek eşitliğini sağladığı bilinmektedir. a. 4.C. 22. Dönem. 1009 Emel Doğramacı.“20. 28. Erzincan Mebusu Saffet Arıkan ve arkadaşlarının verdiği “uluslararası rakamların kabul edilmesi” teklifi. 222.1008 Daha sonra ise Türk kadını önce 26 Ekim 1933‟te köy ihtiyar heyetlerine ve muhtarlığa seçme ve seçilme hakkını. 1928‟de çıkarılan 1298 sayılı Kanunla.4. Resmî Gazete.e.g. Kastamonu‟da ve İzmit‟te birçok toplantı ortamında kadınlara haklar verilmesi yönündeki görüşlerini ortaya koymuştur. C. Yılında Türk Kadın Hakları.1009 Kadın hakları konusunda atılan adımların erkekler vasıtasıyla atıldığı bir süreç yaşanmış ve kadınlar bu haklarını uzun yıllar boyunca bilinçlenemedikleri için kullanamamışlardır. Ankara. 14. 5 Aralık 1934‟te de milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde etmiştir. Atatürk’ten Günümüze Sosyal DeğiĢmede Türk Kadını” AAMY. s. 179 .. III.. 1973. kadın doktorlar zorunlu hizmetten muaf tutulmuşlar ve kadın doktorlar 1930‟dan itibaren görev yapmaya başlamışlardır.4. 20 Mayıs 1928‟de 1288 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir.C. 328-329.g. 3. s. tepkilerle karşılaşmışlardı.. I.1007 3 Nisan 1930‟da 164 maddelik “Belediye Kanunu” kadınlara belediye seçimlerinde rey verme ve seçme hakkını getirmiştir.1930.1010 Kanun‟un 1 Haziran da yürürlülüğe girmesine rağmen. 85-90. Ankara. Cumhuriyet’in 50. 1007 Avcı.2. Yıl Dönümü Yayınları. 34-36. kamu hizmeti görmeyen 1005 1006 TBMM Z. s.m. Dönem.1005 Kadın hakları konusu üzerinde en fazla Atatürk durmuş. s. Konya‟da. Özkaya. kadınların da nüfustan sayılmalarını istemişler.000 erkek” nüfus için bir milletvekili seçilmesini eleştirerek. 371.. s. 1008 Tezer Taşkıran.

106. 2000. Türkiye Tarihi 4. (Çağdaş Türkiye 1908-1980). 476.. III. TBMM de bu doğrultuda çalışarak. 1014 Mustafa Eski. Sanat”. Dönem. “Mustafa Necati”. Öğretmen ve Öğrencileri Ġlgilendiren Bazı Yasal Düzenlemeler Öğrencilere ucuz kitap sağlamak amacıyla 823 sayılı “Mektep Kitaplarının Maarif Vekâleti‟nce Tabı Hakkında”1014 bir kanun çıkarılmış ve mektep kitaplarının 1011 1012 TBMM Z. Ülkede ekonominin canlandırılmasının yollarından biriside kuşkusuz ki. lâik eğitim prensipleri çerçevesinde eğitimde yaşanan ikilikler ortadan kaldırılarak.yerlerde yürürlülüğe girme tarihi Haziran 1931 olarak tespit edilmiştir. 26. s. yeni eğitim politikaları vasıtasıyla modern eğitimin tüm unsurları yerine getirilmeye çalışılmıştır. IX. bazıları da genç Türkiye‟nin. 180 . Cumhuriyet ve Atatürk devrimlerinin ürünü olarak meydana gelmiştir. sanat hayatı ve bu alandaki kurumların bir bölümü imparatorluktan miras olarak devralınmış.1012 Genel olarak Cumhuriyet Devri eğitim. Dönem TBMM Döneminde eğitim alanında daha önceki yapılan atılımlar geliştirilmiş. 26 Mart 1931 tarihinde 1782 sayılı Kanunu kabul etmiştir.8. 3. 418. C. Cem Yayınevi. İstanbul. 1013 Murat Katoğlu..1. C. Yazının içerisinde rakamların önemli bir unsur olduğu dikkate alındığında 1288 sayılı Kanunun. kültür. Kodaman.1013 Cumhuriyet Döneminde eğitime çok büyük önem verilmiştir. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ FAALĠYETLER Türk eğitim ve öğretiminin gelişmesini genel olarak üç ana kısma ayırarak değerlendirmek mümkündür. çağdaş ölçü birimlerinin benimsenmesinden geçmekteydi.Tanzimat öncesi (Medrese Devri). Temmuz 1996. 2Tanzimat sonrası (Mektep Devri).8.g. s. III. S.C.1011 Böylece ülkenin değişik bölgelerinde ölçü birimlerindeki yaşanan karmaşa ortadan kaldırılmış ve ölçü birimlerinde çağdaş normlar benimsenmiştir. dönem içerisindeki en önemli gelişmeler olarak karşımıza çıkmaktadır. “Cumhuriyet Türkiyesi‟nde Eğitim. 15 Temmuz 1921‟de “Milli Eğitim Şurası”nın toplanması ve 3 Mart 1924‟te kabul edilen “Tevhîd-i Tedrisat Kanunu” kuşkusuz ki.e. III. daha sonra yapılacak olan harf İnkılâbının bir öncüsü olduğu görülebilir. Bunlar: 1. 35. s. 3.Cumhuriyet Devri (Okul Devri). s. Kültür. XII. AAMD. a. 3.

s.1017 Maarif Vekili Mustafa Necati Bey‟in 1928 bütçe görüşmeleri esnasında yaptığı değerlendirmelere baktığımızda. Yarın. III. C. 1.. Dönem. s. resmî ilk mekteplerimizin adedinin 6. 158. maaşlarda her geçen gün hatırı sayılır iyileştirmeler yapılabilmiştir. Maarif hizmetleri için alınan vergileri yeterli gelmeyen vilayetlerde. “Mekteplerin Hali”.. maarif inşaatı yoksa hususi inşaatlarda çalışarak gelirlerinin maarif hesabına yazılmasına karar verilmiştir.1018 1927-1932 yılları arasını öğretmen sayıları açısından değerlendirdiğimizde ise durum şu şekildeydi: Tablo–16 III. Ankara.060 olduğu. 26. s. M. TİBKY. s. 4 Haziran 1930.1015 Maarif Vekâletinin.1016 Eğitime kaynak temin etme kuşkusuz ki önemli sorunlardan birisini teşkil etmekteydi. yol mükellefiyeti hakkındaki kanun hükmünce şahıslardan dört yevmiye miktarında vergi alınması.Genel Liseler 698 729 4. dönemin basınında Vekâletin böyle beyanatlar yerine bastıracağı eserler hakkında bilgi vermesinin daha doğru olacağı yönünde yazılar kaleme alınmıştır. Ek: 2.basımı için 1927 yılı bütçesine 16.851‟e ulaştığı anlaşılmaktadır. Ġstatistik Göstergeler (1923-2002). Mustafa Necati. 1019 Bkz. C. kendisine verilecek maaşın ne vakit artacağını 1015 TBMM Z. III. 1016 Arif Oruç. 57-65.C.263. bedenen bunu yerine getirecek olanların meclisi umumilerce uygun görüldüğü takdirde maarif inşaatlarında çalıştırılması.1928‟de 1130 sayılı Maarif Vergisi Kanunu‟nda bazı değişiklikler yapılmıştır.460 lira konulmuştur.Genel Ortaokullar 594 637 3.C. Dönem. 1980. ilk mekteplerde talebe sayısının 423. 201-202. Dönem. 181 .4. 284. s. 1018 TBMM Z.Mesleki ve Teknik Okullar 451 526 5. 82. Cumhuriyetten önce ilk mektep muallimi görevine altı yüz kuruş alarak başlar. 7.Ġlköğretim Okulları 791 963 2. C. III. III. Dönem..194 16. 3. Rauf İnan. muallim mektebinden mezun olan muallimimizin sayısının 4. s..C. 3. 31.Yükseköğretim Kurumları Öğretmenlerin sayısındaki artış trendine rağmen. Dönem TBMM’nin Ġlk ve Son Yıllarında Öğretmen Sayıları1019 Okullar 1927-1928 1931-1932 15. talebesini zayıf yetiştiren mektep müdür ve muallimlerinin şiddetle cezalandırılacağına dair beyanatı bazı çevreler tarafından şiddetle eleştirilmiş. TBMM Matbaası. 1017 TBMM Z. Ankara.C. C.973 1. TBMM Z.

Belçika. bunlardan 30‟unun da kız öğrenci oldugu bilinmektedir.1022 Ecnebi memleketlere eğitim amaçlı gönderilecek öğrenciler için 8 Nisan 1929 tarihinde 1416 sayılı Kanun çıkarılmıştır. 8. 1022 TBMM Z. 1024 “Avrupa‟daki talebemiz nasıl çalışıyor”. artık maaşının ne vakit ve nasıl artacağını biliyordu. 38. Cemiyetin en şerefli vazifesi olan çocuk yetiştirmeyi üzerine alan öğretmenler tamamen ihmal edilmişlerdi. ilk tedrisat müfettişlerini ve eminlik maiyetindeki kalem heyetini. s. 1930 yılı içinde Avrupa‟da öğrenimlerini sürdüren öğrencileri denetlemek için yurtdışına giden müfettiş Salih Zeki Bey. Harf Ġnkılâbı ve Bürokrasinin BakıĢı Unutulmak üzere olan Türkçenin kurtarılması ve çağdaş eğitim sisteminde önemli bir mesafe katetmek için alfabe değişikliği zaman zaman gündeme 1020 1021 “Maarif”. Hâkimiyet-i Milliye. s. başmuallimlerini. ilk mektep muallimlerini. Maarif Vekâletinin tayin etmesi kararlaştırılmıştır. 25 Haziran 1930. 24. Dönem. Dönem. 1023 TBMM Z. 32-35.. C. C.asla bilmezdi. s..1929 tarihli bir düzenlemeyle. birkaç sene içerisinde ıslahatın yapılacağı açıklanmıştır. 9. s. Avrupa‟da iki sene kalarak Fransa.C. ecnebi memleketlerine gönderilecek talebelerin seçiminden eğitimine kadar olan bütün işler düzenlenmiş1023 ve öğrenciler asla denetimsiz bırakılmamıştır. Bu Kanunla. 1. 3 Mayıs 1930.1021 21. 43. 1.500 kuruşla başlıyor.1020 19. C.C. Hâkimiyet-i Milliye.C.2. III.1024 Maarif Vekâletinin en ciddi ıslahat düşüncesinin “Darülfünun” üzerine yoğunlaştığını görmekteyiz. s.. muallim muavinlerini. Maarif Vekâleti tarafından daha kapsamlı bir çalışmadan sonra. 1025 “Darülfünun‟da ıslahat”.1. s. İngiltere ve İsviçre‟deki öğrencileri denetlemiştir.1025 3.8.3. 27 Haziran 1929. 51. TBMM Z. III. III.000 lira ek ödenek verilerek. 1930 yılında bazı gazeteler tarafından üniversitenin ıslahının rafa kaldırıldığı yazılmış olsa da. Hâkimiyet-i Milliye. Bu sırada Fransa ve İsviçre‟de yüz otuzar öğrenci bulunmakta olup. 182 . 55. 1. müdürlerini. öğretmenlerin maaş konusunda sıkıntı çekmemeleri planlanmıştır. 10. Dönem.1931 tarihinde kabul edilen “Muallim maaşları için vilâyetlere ikraz mezuniyetine dair kanun” ile muallim maaşlarını vaktinde veremeyen vilayetlere iki senede ödenmek üzere 80. 1929 yılı itibariyle bir ilk mektep muallimi vazifesine 1.

ama eğitimin yaygınlaşmamasının tek nedeninin harfler olmadığını. 1027 Fevziye Abdullah Tansel. yeni bir alfabeyi orduda yürürlüğe koymuş fakat başarılı olamamıştır. ve Türk Kültür Tarihindeki Yeri. “Latin Harflerini Kabul Edemeyiz”. 335-336..gelmekteydi. 112. Dönem. 1029 Kansu. Darülfünunun. Daha geniş bilgi için bkz. 1033 Mustafa Ergün. İsmet Paşa‟nın yeni alfabeye karşı durmasının en önemli nedeni. a. Başta İsmet Paşa olmak üzere bütün hükümet örgütü ve bürokrasi Lâtin Harfleri‟ne karşıdır. 6. öğretmenlerin yüzde 96‟sının Lâtin Alfabesi‟ne karşı olduğu anlaşılmaktadır.. Ankara. basının ve 1026 Osmanlı Devleti‟nde Maarif Vekilliği de yapacak olan Münif Paşa.1028 Mustafa Kemal Paşa‟nın Erzurum Kongresi esnasında ileride yapılacak işler arasında Lâtin Alfabesi‟nin kabulünü de saydığı bilinmektedir. Belleten. devletin resmî yetkilileri hâlâ bu konuda fikirlerin olgunlaşmasını bekliyorlardı. Ankara. II. Hüseyin Cahit Yalçın‟ın Lâtin Alfabesi konusunda Mustafa Kemal‟i etkilediğini iddia etmiştir. Vasıf Bey. Bu konuya ilk temas edenler arasında.1032 Harfler üzerine tartışmalar sürüp giderken. 1953. 1999. Meşrutiyet Dönemine gelindiğinde ise “Lâtin Alfabesi” taraftarı aydın sayısı bir hayli artmıştır. s. harflerimizin ıslaha muhtaç olduğunu. Atatürk Devri Eğitimi.1029 İzmir İktisat Kongresi esnasında Lâtin Alfabesi‟nin kabulü konusunda bir önerge verilmiş.3.e. Namık Kemal ve Suavi gibi isimleri saymak mümkündür. Ocak Yayınları. I.. Vatan gazetesi‟nde yayınlanan yazısında. 1030 Bu demeç için bkz. s. 1031 TBMM Z.e.C.1924 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında halk arasında okuma-yazma oranındaki düşüklüğü Arap harflerinin kullanılmasına bağlamıştır. fakat bu önerge özellikle kongre başkanı Kazım Karabekir‟in sert tepkisine maruz kalmıştır. 1862 yılında verdiği konferansta Arap harfleri ile Türkçe okuyup yazmanın zorluklarından söz etmiştir.1031 Ahmet Emin Yalman. Azerbaycanlı Ahundzade Feth-Ali1027. s. Münif PaĢa. S. Münif Efendi1026. C. s.1923. 25.2. Şinasi. 1997. Adem Akın. 183 .1030 İzmir Milletvekili Şükrü (Saraçoğlu) Bey.XVII. 131.g. 65-68. C. Harbiye Nazırı Enver Paşa da sesli harfleri desteklemiş. 106-107.g. “Latin Harfleri”. 19 Mart 1924. C. 5. yazı değişince bütün askerî ve mülkî dairelerin. Hakimiyet-i Milliye. a. “Arap Harflerinin Islahı ve Değiştirilmesi Hakkında İlk Teşebbüsler ve Neticeleri (1862-1884)”. s. 223. Vatan. 1032 Ahmet Emin. II. Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye‟de. bunun ıslah ve değişmesinin kuru bir kararla da olamayacağını savunmuştur. 1028 Avcı.1033 1924 yılında Vasıf Bey‟in öğretmenler arasında yaptırdığı bir ankete göre.

77. 1 Kasım 1928‟de 1353 sayılı “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkındaki Kanun” kabul edilmiştir.1035 Erzincan Mebusu Saffet Bey ve arkadaşlarının verdikleri bir takrir sonucunda. Harf İnkılâbıyla büyük bir okuma yazma seferberliği başlatılmış. milletvekilleri ve bazı ileri gelenler katılmışlardı. 5. nüfus ve evlenme cüzdanları kayıtları. 114-117.g. C.000 lira konulması geçiş sürecini hızlandırmıştır. III.1037 Maarif Vekâletinin 1928 yılı bütçesine Yeni Türk harflerine geçilmesi dolayısıyla gramer. TBMM Z. a. 184 . C.1040 Harf İnkılâbı birçok karşıt görüş ve engellemelere rağmen.1034 1924‟lerde Maarif Müsteşarı Köprülüzâde Fuat Bey‟in bakanlık çalışmaları hakkında verdiği bilgide. 41 sayfalık bir alfabe raporu hazırlamıştır. III. Hâkimiyet-i Milliye. s. 3. 1036 Resmî Gazete. Şakir Ülkütaşır. 118.C.C. III. s. 1039 “Eski Yazı Bugün Tarihe Karıştı”. s. 5. Mustafa Kemal. Mustafa Kemal Paşa‟nın dirayetli tutum ve uygulamaları sonucunda hayata geçirilebilmiştir. 1 Kânunuevvel 1928. s. 7-11. a.C. Daha geniş bilgi için bkz.. alfabe basımı v. kendisinin de ıslah taraftarı olduğunu.e. TDK Yayınları. yeni alfabenin en içten destekleyicilerinden birisi olmuştur.1928. ama harfleri değiştirmenin zor olduğunu belirtmiştir. s. verilecek tapu kayıtları ve senetleri. 1. Yılında Atatürk ve Harf Devrimi.s. ilk defa Gülhane Parkı‟nda halka açık bir toplantıda yazı inkılâbını halka anlatmıştır.. 1973.e. s. 23. askerî hüviyet ve terhis cüzdanları Türk harfleri ile yazılacaktır. işler için 400. bu seferberlik faaliyeti açılan “Millet Mektepleri”. 1038 TBMM Z.. Dönem. 1037 “Eski yazılar bugün tarihe karıştı”. Dönem. Dönem.. Ergün. M..11. Zamanla İsmet Paşa. 5. Ankara. 1040 TBMM Z.1038 Devlet dairelerindeki işlemler 1929 Haziranından itibaren Türk harfleri ile olacak. s. Hâkimiyet-i Milliye. 11 Ağustos 1928‟de yapılan ilk derslere Cumhurbaşkanlığı maiyet memurları. 8.1039 Ayrıca okullarda Türk harflerinin kullanılması şartı getirilmiştir. 1034 1035 Başgöz.1036 Bu kanuna göre gazete ve dergilerin 1 Aralık 1928‟den geçerli olmak üzere Türk harfleri ile basılması ve yazılması mecburi hale getirilmiştir. “Halk Evleri” ve “Okuma Odaları” vasıtasıyla kısa sürede başarıya ulaşmıştır.g. Cumhuriyetin 50. C. harflerin ıslah ve değiştirilmesinin bir bilim meselesi olduğunu.matbaaların dağ gibi başbakanın karşısına dikilip duracakları korkusu olmuştur. Mustafa Kemal‟in başkanlığında 14 üye ile ilk toplantısını 26 Haziran 1928‟de yapan “Dil Encümeni”. 1 Kânunuevvel 1928.

o da Genel Başkan‟a bu okulların durumları hakkında rapor verecektir.302 kişiye halk eğitimi verildiği görülmektedir. s.000 lira ek ödenek ayırdığı “Millet Mektepleri” kent ve köy bütün yurdu kapsayacaktı. eski harflerle okuyup yaza bilenler içindi.1045 Millet Mekteplerinde öğretmenlere sembolik de olsa ek ücret verilmiş. Türk Ocakları vasıtasıyla “Halk Evi” açılması. 314-317. 3. “B” adı verilen kurslar ise iki ay süreli olup. en azından nasıl okutulacağı tartışılmaya başlanmıştır. 1957. 121.8. a. Turan. uygun bir oda da.3.1042 TBMM‟nin 400. Millet Mekteplerinin “A” kursu dört ay olup. nasıl kurulacaklarını ise Maarif Mıntıkaları belirleyecekti. Kemal Arıburnu. s.3. 1936 yılına kadar devam eden Millet Mekteplerine ilk yıllarda çok büyük bir ilgi gösterilmiştir.. 1929.e. Maarif Vekaleti Mecmuası.e.11. TDT. Millî Mücadele ve Ġnkılaplarla Ġlgili Kanunlar. 24. 89-90. Müfettişler Eğitim Bakanına.e. s.1041 Bakanlık tarafından hazırlanan Millet Mektepleri Talimatnamesi. Bu okullara ek olarak.1928 tarihinde hükümet tarafından kabul edilmiştir. Vekâlette bir halk eğitim birimi kurmuş ve John Dewey‟in raporu doğrultusunda hazırlanan “Halk Dershaneleri”ni 1927‟de faaliyete geçirmiştir. Resmî Gazete. bunların nerelerde. 125-126.. 185 . Maarif Vekili Mustafa Necati Bey. İlköğretim Genel Müdürlüğünün Halk Terbiyesi Şubesine bağlı olacak. Kitap. 1045 “Millet Mektepleri Teşkili Hakkında Valiliklere Yapılan Tamim”. s. ya da açık hava da yapılacaktı. okuma-yazma bilenlere daha ileri bilgilerin verildiği “Halk Okuma Odaları” açılmıştır. 1928 yılında “Halk Mektepleri”nin sayısının 3. s. Okul bulunmayan yerlerde kurslar gezici olup. gece veya seyyar okulların kurulması gelmekteydi. 11. Okullar. s.g. 127.g.. 1 Ocak 1929‟dan itibaren derslere başlamıştır. Millet Mektepleri ve Faaliyetleri Cumhuriyetin ilan edilmesiyle beraber ülkemizde okuma-yazma bilmeyen büyük kitlenin Cumhuriyet ilkelerine göre nasıl eğitileceği. denetim ücretleri ise vilayetlerin maarif bütçelerinden karşılanmıştır. a. Başöğretmen Mustafa Kemal idi.1044 Millet Mektepleri. a.g. Ankara.11. 1041 1042 Ergün. “Halk Mektepleri” veya “Halk Dershaneleri”nin kurulması.1043 Millet Mekteplerinin Genel Başkanı. 1044 Ergün.1928. ne eski ne de yeni yazı bilmeyen yetişkinler içindi. S. 1043 Başgöz. 211.304‟ü bulduğu ve buralarda 64. İlk dönemden itibaren teklif edilen öneriler arasında. 17.

bu ilgi giderek azalmıştır. 27 Ağustos 1928 de ilk önce dokuz devlet arasında imzalanmıştır. Dönem. C.9. İstatistik Umum Müdürlüğü. başarılı olması için başka bir icraatla tamamlandığını göstermektedir. s..9.1047 Harf İnkılâbının doğal bir sonucu olarak değerlendirebileceğimiz “Millet Mektepleri” uygulaması inkılâpların bir plan dâhilinde yapılarak.140 kişi belge almış. 120. Litvinof Protokolü ve Türkiye’nin Diğer Devletlerle Siyasi ĠliĢkileri İki dünya savaşı arasındaki dönemde Türkiye. a.g. 459.. Türkiye’de Toplumsal ve Ekonomik GeliĢmenin 50. “Millet Mektepleri”nin de katkılarıyla 1927 yılında yüzde 10. 1945. uluslararası alanda kişiliğimizi kabul ettirirken. ABD ve Fransa arasında yakınlaşma sonucu ortaya çıkan Briand-Kellogg Paktı (Paris Paktı).. ayrıca 116. C.9‟a ulaşmıştır. Kültür Ġstatistikleri 1935-1936. 131.092. Ankara. 1049 ilişkide bulunduğumuz devletlerle de iyi geçinmemiz gerektiğini vurgulamıştır. Yılı.e.392 kişi ders görmüş ve 970.7 civarında olan okuma yazma oranı 1935 yılında yüzde 19. s.Fakat ne yazık ki. Sovyetler Birliği‟nin bu Paktı kendilerine karşı bir cephe kurma ve çember içine alma paktı olarak değerlendirmesine neden olmuştur.1048 Mustafa Kemal Paşa. 1048 Koçak. III. Selim Sabit Aykut.914 kişi de dışardan belge almıştır. Lozan Antlaşması‟ndan sonra Türk dış politikasının amacı. ayrıca 26. Rakamlarla Ġktisadi ve Ġçtimai Türkiye.1. 1 Kasım 1928‟de Meclis‟te yaptığı konuşmasında.m.e.955 kişi devam etmiş.1046 1928-1935 devresinde toplam 47. İstanbul. s. Sovyetler Birliği‟de Kellogg‟a karşı Aralık 1928‟de Paris Paktı‟nın hükümlerini kapsayan “Litvinof Protokolü”nü hazırlatarak. 1973. Millet Mektepleri Faaliyet Ġstatistiği (1928-1935).g. Halk Mektepleri hakkında daha geniş bilgi için bkz. Ankara.828 “A” Dershanesi açılmış. 240. a. diğer yandan da uluslararası ilişkilerde o sırada süren sorunları barışçı yollardan çözmek olmuştur.. Ankara. 5. Ergün.g. bir yandan dış askerî müdahale olasılığına karşı etrafında bir ortak güvenlik sistemi kurmak. VI. Briand-Kellogg (Paris) Paktı. TC Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. Türkiye Kültür Hareketleri. s. s. “B” Dershanelerine ise 380. 193. IV-V. 1937. 3. 3.119 kişi de dışardan belge almıştır. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 3.982 kişi belge almış. 1046 1047 Avcı. 1936. 186 . s. Paktı imzalamaya Sovyetler Birliği‟nin çağrılmaması. 79. a. Avrupa‟da savaş sonrası oluşan dengeyi sürdürmeye gayret etmiş ve diğer devletlere de bu yönde katkıda bulunmuştur.C. 1049 TBMM Z. bu dershanelerde toplam 2.

Polonya, Letonya, Litvanya, Estonya ve Türkiye Cumhuriyeti‟ne imzalattı. Fakat Sovyetler Birliği Paris Paktı‟na çağrılınca bu paktında herhangi bir ehemmiyeti kalmadı.1050 Böylece Türkiye, 8 Temmuz 1929‟da resmen bu pakta dâhil oldu.1051 Türkiye, Lozan Antlaşması‟ndan sonra dış ilişkilerini, iyi ilişkiler kurma noktasında yoğunlaştırmıştır. Hariciye Vekâleti‟nin siyaseti, asla eski dostlarımızdan taviz vereceğimiz anlamına da gelmiyordu. Fakat izlenen siyaset Avrupa‟nın büyük devletlerinden biri olan İtalya veya başka bir devletle sıkı bir dostluk tesis etmemize de mani değildi.1052 Bu çabalar sonucunda birçok devletle farklı nitelikte pek çok antlaşma imzalanmıştır. Yunanistan ile 30 Ekim 1930‟da “Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakem Antlaşması”1053, Deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına ilişkin bir protokol ve “ikamet, ticaret ve denizcilik” sözleşmesi yapılmıştır.1054 İtalya ile Türkiye arasında suçluların iadesi, ticaret, konsolosluk v.b. birçok konularda dostluk antlaşmaları yapılmıştır.1055 Fransa ile Türkiye arasındaki en önemli problemlerden birisi Osmanlı borçlarının tasfiyesi idi. Bu konuda 13 Haziran 1928‟de Paris Büyükelçimiz Ali Fethi Bey, Fransızlarla bir anlaşma yapmış, fakat bu antlaşma Dünya ekonomik buhranı yüzünden çıkmaza girmiştir.1056 Fransa, elinde bulunan Adana-Mersin Demiryolunu millileştirmemize karşı çıkmasına rağmen, Almanya‟da Nazilerin iktidara gelmesinden sonra bu duruma razı olmuştur. Fransa ile 1309 sayılı “Seyyar Ticaret Memurları Sözleşmesi”, 1623 sayılı “Hakem, Dostluk ve Uzlaşma Antlaşması” ve 1670 sayılı Kanunla kabul edilen “İkamet, Ticaret ve Seyrüsefain Antlaşması”1057 ilişkileri oldukça yumuşatmıştır. İngilizlerle olan ilişkilerimiz 5 Haziran 1926‟da imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul‟un Irak‟a bırakılmasından sonra yumuşamış, İtalya‟nın ve Almanya‟nın, İngiliz sömürgelerinin önünde bir tehdit olarak belirmesiyle İngiltere,
1050

Murat Sarıca, Birinci Dünya SavaĢı’ndan Sonra Avrupa’da BarıĢı Kurma ve Sürdürme Çabaları (1919-1929), İÜSBF Yayını, Gür-Ay Matbaası, İstanbul, 1982, s. 220. 1051 Uçarol, a.g.e., s. 426. 1052 Mahmut (Siirt Mebusu), “Harici politikamız”, Hâkimiyet-i Milliye, 27 Ağustos 1930, s. 1. 1053 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 25, TBMM Matbaası, Ankara, 1931, s. 16,35,39,45. 1054 Şükrü Sina Gürel, “Türk Dış Politikası (1919-1945), CDTA, C. 2, İletişim Yayınları, s. 524. 1055 İtalya ile yapılan bu antlaşmaların detayı hakkında bkz. Düstur, Üçüncü Tertip, C. 10, s. 32; TBMM Z.C., III. Dönem, C. 4, Ek: s. 19-23; TBMM Z.C., III. Dönem, C. 5, s. 90-92; TBMM Z.C., III. Dönem, C. 14, s. 124, 127. 1056 Mehmet Gönlübol-Cem Sar, Atatürk ve Türkiye’nin DıĢ Politikası (1919-1938), AAMY, Ankara, 1997, s. 87. 1057 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 4, s. 263.

187

Türkiye‟ye karşı daha da sıcak bakmak zorunda kalmıştır. 1674 sayılı Kanunla1058 yürürlüğe giren antlaşma, iyi ilişkiler açısından atılan önemli bir adımdır. Kurtuluş Savaşı Döneminde Batılı devletlerle çatışma halinde bulunan Türkiye, kendisi gibi bu devletlerle mücadele etmekte olan Sovyetler Birliği ile yakın ilişkiler kurmuş ve önemli antlaşmalara imza atmıştır. Daha önce 17 Aralık 1925‟te yapılan “Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması” süresinin bitmesi dolayısı ile 17 Aralık 1929‟da bu antlaşma iki yıl daha uzatılmıştır.1059 Sovyetler Birliği ile aynı zamanda sınırlarda işbirliği, Karadeniz ve ona bitişik devletlerin deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına ilişkin protokoller yapılmıştır.1060 Bulgaristan ile daha önceden yapılan dostluk antlaşması, 6.3.1929‟da genişletilerek; “Tarafsızlık, Uzlaşma, Adlî Tesviye ve Hakem Antlaşması” şeklinde yeniden imzalanmıştır.1061 Taraflar bu antlaşmayla 1925 yılında imzaladıkları antlaşmaya aykırı düşmeyeceklerine ve birbirlerinin aleyhinde hiçbir şekilde siyasi ve ekonomik anlaşma içerisinde bulunmayacaklarına söz vermişlerdir. Bu ülkelerden başka Afganistan ile dostluk ve işbirliği antlaşması yapılmış; İran‟la 1926‟da yapılan antlaşmaya ise 15 Nisan 1928‟da bir protokol eklenmiştir.1062 3.9.2. Hariciye Kadrosu ve Harcamaları Üzerine Yapılan GörüĢmeler Hariciye Vekâleti 1925 yılında Dışişleri Bakanlığı görevine Tevfik Rüştü Aras‟ın gelmesinden sonra Atatürk‟ün vefatına kadar olan dönemde altın çağını yaşamaya başlamıştır. Tabiî ki bu başarılı siyasette dönemin dışişleri müsteşarlarından Mehmet Enis Akaygen‟i, Numan Menemencioğlu‟nu1063 ve özenle liyakate göre seçilmiş olan büyükelçileri unutmamak gerekir. 1064 1927 yılı itibariyle daha çok Ankara‟da yerleşen Türkiye‟deki yabancı misyonların sayısı artarak 27‟ye ulaşmıştır. Bu devletlerden 8‟i büyükelçilik, 16‟sı elçilik ve 3‟ü de maslahatgüzarlık şeklinde temsil edilmiştir. 1930 yılı itibariyle bizim diplomatik misyonlarımız ise;

1058 1059

TBMM Z.C., III. Dönem, C. 19, s. 130, 239, 278, 279, 280, 286; Resmî Gazete, 3.7.1930. TBMM Z.C., III. Dönem, C. 16, s. 41, 42, 55; Düstur, Üçüncü Tertip, C. 2, 2. Baskı, s. 67. 1060 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 8, s. 55, 56, 62, 65, 70. 1061 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 4, s. 290; C. 12, s. 85, 86, 89. 1062 Avcı, a.g.e., s. 191-193; Gönlübol-Sar, a.g.e., s. 55-92. 1063 Numan Menemencioğlu, 2.4.1937 tarihli kararname ile “Hariciye Vekâleti Siyasi Müsteşarlığı” görevine getirilmiştir. Bkz. TBMM Z.C., V. Dönem, C. 17, TBMM Matbaası, Ankara, 1937, s. 17; Numan Menemencioğlu, V. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 998. 1064 Şimşir, a.g.m., s. 1487.

188

10‟u büyükelçilik, 6‟sı 1. sınıf elçilik, 4‟ü 2. sınıf elçilik, 9‟u maslahatgüzarlık, 8‟i başkonsolosluk, 13‟ü 1. sınıf konsolosluk, 15‟i 2. sınıf konsolosluk ve 12‟si muavin konsolosluklar şeklinde oluşturulmuştur.1065 1928 yılına gelindiğinde çıkarılan bir kararnameyle dışişleri teşkilatında; bazı maslahatgüzarlık, konsolosluk, müsteşarlık ve kâtiplik makamlarına çok önemli tayinler yapılmıştır.1066 Afganistan Büyükelçiliği görevine atanan Yusuf Hikmet (Bayur)1067, Kral‟a karşı çıkan ayaklanma sırasında, Mustafa Kemal Paşa‟dan aldıkları direktifleri yerine getirmiştir.1068 Atatürk‟ün diplomasi hayatına kazandırdığı önemli şahsiyetlerden birisi de Tahran Büyükelçiliğine atanan Hüsrev Bey‟dir.1069 Hüsrev Bey‟in onuruna 23 Temmuz 1930‟da Yalova‟da verilen akşam yemeğinde Atatürk‟ün, Hükümetin size verdiği yeni görevden memnunmusunuz sorusuna Hüsrev Bey; “Sizin tensibinize iktiran eden her vazife çok mühimdir; bunun için yeni vazifeme büyük bir hevesle… Gidiyorum”1070 cevabını vermiştir. Görevininde başarılı olan Hüsrev Bey, Türkiye-İran dostluğunu pekiştirmiştir.1071

1065 1066

Girgin, a.g.e., s. 122-123, 131-132. BCA BMGMK (30.11.1.0/43.30.11. Tarih: 24.9.1928). 1067 1891‟de İstanbul‟da doğan Yusuf Hikmet Bey, Galatasaray Sultanisi‟ni tamamladıktan sonra Sorbonne Üniversitesine girip genel matematik ve teknik mekanik derslerine devam etmiştir. 1920‟de Matbuat Umum Müdürlüğü Fransızca propaganda memurluğu yaptıktan sonra, 1 Aralık 1923‟te Londra Temsilciliği Müsteşarı yapılmıştır. 1924‟te Hariciye Vekâleti Siyasi İşler Genel Müdürü olan Bayur, 1925‟te Belgrat Orta Elçisi ve 20 Kasım 1927‟de ise Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğine getirilmiştir. 26 Mart 1932‟de ise TTTC Üyeliğine seçilmiş ve 19 Eylül 1933‟te de Manisa Milletvekili seçilmiştir. 27 Ekim 1933‟te Maarif Vekili olan Bayur, İstanbul Üniversitesi‟nde ilk İnkılâp dersini vermiş ve 9 Temmuz 1934‟te vekillikten istifa ederek, AÜDTCF‟de Hint Tarihi Profesörü olmuştur. V. ve VI. Dönemlerde yeniden CHP‟nden Manisa Milletvekili olan Bayur, 1946‟da CHF‟den istifa ederek, Millet Partisi‟nin kurucuları arasında yer aldı. Bu partinin Atatürkçülüğe ve laikliğe karşı bazı davranışları yüzünden Millet Partisi‟nden 1952 yılında istifa etmiştir. X. ve XI. Dönemlerde DP‟nin listesinden bağımsız Manisa Milletvekili seçildi. Bağımsız seçilmesine rağmen 27 Mayıs 1960 İhtilali‟nden sonra yargılandı ve 15 Eylül 1961‟de 4 yıl 2 ay hapse hüküm giydi. 16 Ekim 1962‟de çıkarılan kanunla serbest kaldıktan sonra politikadan uzak durmuştur. Bkz. Çoker, TPT, IV. Dönem, C. II, s. 435-436. 1068 Bilal N. Şimşir, Atatürk ve Yabancı Devlet BaĢkanları, TTK Yayınları, Ankara, 1993, s. 41. 1069 1884‟te Edirne‟de doğan Hüsrev Bey, 1903‟te Harp Okulu‟nu bitirdikten sonra çeşitli yerlerde görev yaptı ve 1914‟te Atina Elçiliği Askeri Ataşeliğine tayin edildi. Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Samsun‟a çıkan heyette yer aldı ve daha sonra Heyet-i Temsiliye Başkâtibi oldu. OMM‟nin son döneminde Trabzon Milletvekili seçilen Hüsrev Bey, TBMM‟nin açılmasıyla birlikte Meclis‟teki yerini almıştır. II. Dönemde Urfa‟dan Milletvekili seçildi. 1924‟te Budapeşte, 1926‟da Sofya, 1930‟da ise Tahran Büyükelçiliği görevlerine atanmıştır. TBMM‟nin V. Dönemi için yapılan seçimlerde Sivas Milletvekili oldu. Daha sonra Tokyo, Berlin, Rio de Janerio Büyükelçiliği yaptıktan sonra 1962 yılında İstanbul‟da öldü. Bkz. Hüsrev Gerede, V. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 414; Çoker, TPT, I. Dönem, C. III, s. 935-936. 1070 Hüsrev Gerede, Siyasi Hatıralarım I, Ġran, 1930-1934, Y.Yok., İstanbul, 1952, s. 16-17. 1071 Şimşir, a.g.m., s. 1493-1494.

189

Masraflarda kısıtlama yapılması gerektiğinde, alınan en kestirme tedbirlerden birisi hiç kuşku yok ki, memur kadrosunda yapılacak olan düzenlemeler olmuştur. Hariciye Vekâleti kadro cetvelinin tadiline dair 15.5.1930‟da çıkarılan kanun böyle bir düzenlemedir. Bu Kanunla, aşağıdaki yazılı memuriyetler Hariciye Vekâleti kadrosundan çıkarılmıştır. Tablo–17 1452 Numaralı Kanuna Müzeyyel 1498 Numaralı Kanuna Merbut Cetvelden Çıkarılan Memuriyetler1072
Derece Memuriyetin Nev’i Adet MaaĢ Temsil Tahsisatı

1 3 9 10 12

Büyük Elçi İkinci Sınıf Elçi İkinci Sınıf Şehbender Resen Şehbender Vekili Maiyet Şehbender V. ve Kançılar

1 1 1 4 1

150 100 44 35 25

55 40 5 5 5

Hükümet, 12.11.1930 tarihinde bir kararname hazırlayarak; dışişleri bünyesinde büyükelçilik, elçilik, konsolosluk, müsteşarlık ve kâtiplik gibi kadrolarda çok önemli sayıda atama ve yer değiştirmelere imza koymuştur.1073 Hariciye temsilcilerinin aldıkları ücretler bazen Meclis‟in gündemine taşınmıştır. Gümüşhane Mebusu Ali Fethi Bey, 1930 yılında Cenevre‟ye gönderilen heyetle alakalı olarak; heyette kaç kişinin olduğunu, yol parası ve yevmiyelerinin ne kadar tuttuğunu, konferansa katılan başka hariciye nazırının olup olmadığını sormuştur. Soruların kasıtlı olduğuna inanan Hariciye Vekili Dr. Tevfik Rüştü Bey, konferansa dört kişinin katıldığını, 10 İngiliz lirası ile en fazla yevmiyeyi kendisinin aldığını; asla keselerini doldurmak gibi bir anlayışın düşünülemeyeceğini sert bir dille ifade etmiştir.1074 Ali Fethi Bey‟in Hariciye Vekilini bazı konularda sıkıştırması, asla O‟nun dış politikaları tasvip etmediği anlamına gelmemektedir. Savaşlardan bitkin bir halde çıkan bir ülkenin, “Yurtta sulh, cihanda sulh” sloganıyla izlemiş olduğu akılcı ve maceralardan uzak dış siyaseti, bırakın iç komuoyunda takdir edilmeyi dış dünyada da büyük bir takdir kazanmıştır.

1072 1073

TBMM Z.C., III. Dönem, C. 19, s. 53-54; Düstur, Üçüncü Tertip, C. 11, s. 398. BCA BMGMK (30.11.1.0/59.34.4. Tarih: 12.11.1930). Hariciye Vekâleti Zat İşleri Müdürlüğü (Sayı: 97580-574) antetlidir. 1074 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 23, s. 25-27.

190

IV. BÖLÜM DÖRDÜNCÜ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1931-1935) 4.1. DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ Mustafa Kemal Paşa, CHP Genel Başkanı sıfatıyla Meclis Grup Başkanlığına gönderdiği 3.3.1931 tarihli bir yazıyla, memlekette ortaya çıkan bir takım izlenimleri sonucunda, milletvekili seçimlerinin yenilenmesini uygun gördüğünü bildirmişti.1075 TBMM de, Erzincan Milletvekili Saffet, Afyonkarahisar Milletvekili Ali ve Tekirdağ Milletvekili Cemil Beylerin TEK‟nın 25‟inci maddesi çerçevesinde sundukları önergeyi kabul ederek, seçimlerin yenilenmesine karar vermiştir.1076 Ülke genelinde 317 milletvekilinin seçilmesi düşünülmüş ve yapılan nüfus tespiti sonucunda 63 seçim çevresinin 50‟sinin çıkardığı milletvekili sayısı değişmeyerek, 253 milletvekili çıkaracakları; kalan 13 seçim çevresinin 8‟inde ise toplam 21 milletvekilinin seçilmesi planlanmıştır.1077 CHP 63 seçim çevresinden 287 aday göstermiş, 22 seçim çevresinde ise 30 milletvekilliği boş bırakılarak, bağımsız adayların seçilmesine fırsat tanınmıştır. Büyük illerden sadece İzmir‟de Halil (Menteşe) Bey 38 oy alarak milletvekili seçilmiştir. CHP‟nin göstermiş olduğu 287 aday olduğu gibi seçilmiş, bağımsız milletvekilleri için boş bırakılan yerlerden 20 milletvekili seçilmiş, 10 milletvekilliği ise çeşitli nedenlerden dolayı boş kalmıştır.1078 CHP‟li olan ikinci seçmenler, Mustafa Kemal‟in isteğine rağmen müstakil adaylara oy vermemişler; seçilen bağımsız milletvekillerinin bir kısmı ise zamanla CHP‟ye geçmiş, TBMM‟de sadece 7 bağımsız milletvekili kalmıştır.1079 28.5.1931 tarihinde Meclis‟te milletvekilliği seçimlerinde usulsüzlüklerin yapıldığı iddiası tartışılmıştır. Bu iddialar; Kayseri, Sinop, Aksaray, İzmir, Kütahya, Afyonkarahisar ve Bolu milletvekilliği seçimleri ile ilgiliydi. İddiaları Mazbataları
1075 1076

Fahri Çoker, Türk Parlamento Tarihi, IV. Dönem, C. 1, TBMM Yayını, Ankara, 1996, s. 3. TBMM Z.C., III. Dönem, C. 26, s. 18-19. 1077 Çoker, TPT, IV. Dönem, C. 1, s. 4-8, 42-43. 1078 İstanbul‟dan bağımsız adaylığını koyanlar arasında; Kazım Karabekir Paşa, Refet Paşa (Bele), Cemil Paşa, Kenan Ömer (Öner) gibi tanınmış ve önemli simalar vardı. Ayrıca Kütahya‟dan seçilen iki adayın mazbatası kabul edilmediğinden, sonradan yapılan seçimler sonucunda bu iki milletvekilliğine de CHP‟li iki milletvekili seçilince, bağımsızların sayısı 18‟e düşmüştür. Bağımsızlardan seçilenler arasında; Halil Bey (Menteşe), Hüsnü Kitapçı, eski İktisat Vekili Sırrı (Belli) ve dağılan SCF erkânından Niğde Milletvekili Galip Beyler de bulunmaktaydı. Bkz. Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar, 3. Baskı, YKY, İstanbul, 2006, s. 451. 1079 Uyar, Cumhuriyet Halk Partisi, s. 160.

191

Tetkik Encümeni araştırmış ve seçimlere mani hiçbir durumun olmadığına karar vermiştir.1080 Zaman içerisinde boş kalan ve bazı nedenlerden dolayı boşan milletvekilliklerine seçimler yapılmıştır. Dördüncü Dönem TBMM, 4.5.1931 tarihinde en yaşlı üye olan İstanbul Milletvekili Abdülhalik Hamit (Tarhan) Bey‟in başkanlığında toplanmıştır. Yapılan seçimlerle Meclis Başkanlığına yine Balıkesir Milletvekili Kâzım Paşa, Başkanvekilliklerine de Trabzon Milletvekili Hasan (Saka), İzmir Milletvekili Vasıf (Çınar) ve Bursa Milletvekili Refet Beyler seçilmişlerdi.1081 İzmir Milletvekili Halil (Menteşe) Bey usul hakkında söz alarak, anayasa gereğince bir seçim döneminin dört yıl olduğunu seçim dönemi tamamlanmadan seçimlerin yapılmasından dolayı sürenin bitiminden sonra Cumhurbaşkanlığı seçiminin yapılmasını istemiştir.1082 Oysa TBMM seçimlerinin dört yılda bir yapılması anayasal bir zorunluluk olmadığı gibi gerektiğinde daha kısa sürede de seçimler yapılabilirdi. Meclis‟te seçim süresi üzerine yapılan tartışmalardan sonra 4.5.1931 tarihinde yapılan oylamada Gazi Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 289 milletvekilin tamamının oyunu alarak Cumhurbaşkanı seçilmiştir.1083 4.5.1931 ile 23.12.1934 tarihleri arasında görev yapan IV. Dönem TBMM, birisi olağanüstü olmak üzere beş dönem şeklinde toplanmıştır. Bu toplantı yılları içerisinde; 294 birleşimde 424 oturum yapılmıştır. Genel Kurulda görüşülen 1614 konudan 871‟i kanun olarak kabul edilmiştir. Bu konulardan 40‟ı yorum, 217‟si karar olarak sonuçlanmış, 28‟i komisyonlara, 15‟i hükümete geri gönderilmiş, 27‟si genel kurulun bilgisine sunulmakla yetinilmiş, gerisi ise komisyonlarda ve gündemde kalmıştır.1084 Meclis, bu yoğun temposu içerisinde vatandaşlar tarafından çeşitli konularda verilen dilekçeler üzerinde de çalışmıştır. Dilekçelerin önemli bir kısmını emeklilik ve maaş sorunları, mahkeme kararlarına itirazlar, yerel yöneticileri şikâyetler, fiyat artışları ve askerlik gibi konular oluşturmaktaydı. Dönem içerisinde

1080 1081

TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, TBMM Matbaası, Ankara, 1931, s. 65-66. Goloğlu, Tek Partili Cumhuriyet (1931–1938), II. Kitap, Kalite Matbaası, Ankara, 1974, s. 11. Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanı seçimleri için bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 2-3. 1082 TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 3-5. 1083 TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 6. 1084 Çoker, TPT, IV. Dönem, C. 1, s. 74-741; İhsan Ezherli, Türkiye Büyük Millet Meclisi (19201986), TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 10, Ankara, 1986, s. 113.

192

komisyonlara 5209 dilekçe gelmiş, bunların 1996‟sı (yüzde 38‟i) karara bağlanmıştır.1085 4.2. VI. ĠNÖNÜ HÜKÜMETĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR Seçimlerin yenilenmesinden sonra Cumhurbaşkanı, tekrar hükümeti kurma yetkisini TEK‟nın 44‟üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince İsmet Paşa‟ya vermiştir.1086 İsmet Paşa‟nın hemen oluşturarak listesini Cumhurbaşkanına sunduğu kabinesinde şu kişiler yer almıştır: Tablo–18 VI. Ġnönü Hükümeti (4 Mayıs 1931–1 Mart 1935)1087
S.No: 123456789101112Vekâletin Adı: Başvekil Adliye Vekili Millî Müdafaa Vek. Dâhiliye Vekili Hariciye Vekili Maliye Vekili Maarif Vekili Nafıa Vekili İktisat Vekili Sıhhat ve İçt. M. V. Ziraat Vekili Gümrük ve İnh. V. Vekilin Adı: İsmet İnönü Yusuf Kemal Tengirşek Zekâi Apaydın Şükrü Kaya Tevfik Rüştü Aras M. Abdülhalik Renda, Fuat Ağralı Esat Bey, Reşit Galip Bey, Hikmet Bey, Abidin Bey Hilmi Uran, Ali Çetinkaya M. Şeref Özkan, M. Celâl Bayar Refik Saydam Muhlis Erkmen Ali Rana Tarhan

İsmet

Paşa,

9.5.1931

tarihinde

hükümetinin

programının

esaslarını

açıklamıştır. Programda göze çarpan hususlardan birisi dâhilî ve haricî siyasette huzur ortamının sağlanmasının temel politika olarak benimsenmesidir. Eğitimde hedeflenen gaye az masrafla çok eğitim alınabilme usullerinin tatbikinde bilhassa mesai sarf etmek şeklindeydi. Bütçede tasarruf konusu temel ekonomik politika olarak karşımıza çıkmaktadır. Paranın kıymetini artırma ve memur kadrosunda tasarruf yapılması da alınan kararlar arasında görülmektedir. Malî ve iktisadî tedbirler ile çiftçilerin ve mahsullerinin himayesinin amaçlanması, ticaretin teşvik edilmesi, limanlarda kolaylıkların sağlanması, maden işlerinde engeller ortaya
1085

Öz, a.g.e., s. 167-168; Ali Fuat Başgil, VatandaĢların BMM’ye Müracaat Hakkı, THKY, Ankara, 1944; Servet Armağan, Dilekçe Hakkı ve 1961 Anayasası, İÜHFY, İstanbul, 1972, s. 1-42. 1086 TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 9. 1087 VI. İnönü Hükümeti ile ilgili olarak bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 9; Öztürk, T.C. Hükümetleri, s. 149. Sanal, a.g.e., s. 149. VI. İnönü Hükümetinin ilk kuruluşu esnasında bakanlıklar arasında bulunmayan fakat yeniden kurulan Ziraat Vekâleti (Kanun No: 1910) ve Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti (Kanun No: 1909), TBMM‟nin 29.12.1931 tarihinde çıkarmış olduğu kanunla kurulmuştur. Bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 5, TBMM Matbaası, Ankara, 1932, s. 137-138, 150.

193

çıkaran usullerin ve vergilerin tekrar gözden geçirilip ıslah edilmesi, hükümetin programında yer alan önemli diğer hususlardandı.1088 IV. Dönem TBMM, 2 Mayıs 1927 tarihli içtüzük çerçevesinde ilk etapta kurulması düşünülen 15 komisyona üye seçimini yapmıştır. Daha sonra 29 Aralık 1931 tarih ve 1909 sayılı Kanunla kurulan Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti ile yine aynı tarihte 1910 sayılı Kanunla kurulan Ziraat Vekâletinin işleri için de birer komisyon kurulmasıyla, kurulan komisyonların sayısı 17‟ye çıkmıştır.1089 4.3. DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’DE YER ALAN PARLAMENTERLERĠN TOPLUMSAL KÖKENLERĠ 4.3.1. Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri IV. Dönem TBMM‟de toplam olarak 348 milletvekili yer almıştır. Bu milletvekillerinden 241 kişi (yüzde 69,25) yüksek öğrenim görmüş, bu yüksek öğrenim görenler arasında en fazla yere sahip olan eğitim alanı olarak; 65‟i hukuk, 62‟si harbiye, 47‟si mülkiye, 22‟si tıp ve 14‟ü ziraat şeklinde tasnif etmek mümkündür. Milletvekillerinden 14‟ü ( yüzde 4) medrese öğrenimi, 38‟i (yüzde 10,91) orta öğrenim, 27‟si ( yüzde 7,75) ilköğrenim ve 28‟i (yüzde 8) de özel öğrenim görmüştür.1090 IV. Dönem TBMM‟de yer alan milletvekillerini mesleklerine göre bir tasnife tabiî tutmamız gerekirse, her meslekten insanların varlıkları dikkatimizi çekmektedir. Bu meslekler arasında sivil idare, askerlik ve eğitimi dâhil ederek oluşturacağımız bürokrasiden gelen milletvekilleri oranının Meclis‟te yüzde 46,26 civarında olduğunu görebiliriz. Mehmet Turhan‟ın serbest meslek toplamı olarak verdiği yüzde 29‟luk bir oranı ise; hukuk, tıp, eczacılık, veterinerlik, mühendislik ve gazetecilik

1088 1089

TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 22-23. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 27-29; IV. Dönem TBMM, 8.11.1934 tarihinde yapmış olduğu toplantısında komisyon üyeliklerine yeniden seçimler yapmıştır. Bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 25, TBMM Matbaası, Ankara, 1935, s. 10-11. 1090 Eğitim ile ilgili bu istatistikî bilgiler oluşturulurken bazı eserler ve zabıtlar üzerinde yapılan incelemeler sonucunda yukarıdaki rakamlar tespit edilmiştir. Konu ile ilgili olarak bkz. Çoker, TPT, IV. Dönem, C. 2, s. 630; Frey, a.g.e., s. 181; Ahmet Taner Kışlalı, “Parlamentonun Yapısal Evriminde Eğitim, Yaş ve Cinsiyet Boyutları”, Türk Parlamentoculuğunun Ġlk Yüzyılı, Haz: Siyasî İlimler Türk Derneği, Ajans-Türk Gazetecilik ve Matbaacılık Sanayi, Ankara, 1976, s. 166.

194

İstanbul. Türkiye’de Toplumsal Siyaset. yöresel eşrafında desteğini almıştır. 109. Frey. Ankara. 1093 Ergun Özbudun. İletişim Yayınları. 2. 631. Siyasal Elitler.. CHF‟nın. 67.1093 Bu dönemde Osmanlı görüşüne benzer bir biçimde devlet. ulusal kapsamlı konularda karar vermeye kalkışmadığı sürece eşrafla işbirliği yapabilirdi. a. III. Türkiye’de Sosyal DeğiĢme ve Siyasal Katılma. Bu gerilimli sayılabilecek düzen içerisinde eşraf. siyasal elit seçimlerinde kategorize ettikleri en çok entelektüel statü ile resmî statüye önem 1091 1092 Turhan. yöresel yönleri ağır basan tüccarlar ve çiftçiler siyasal elitler arasına girmişlerdir.alanında görev yapanlar teşkil etmekteydi. Baskı. Ayrıca ayrı bir bölümde ordu mensupları inkılâbın koruyucusu olarak nitelendirilmiştir. Nizamname ve Programı. s. 38. 181. Eşraf da. 9. daha önceki yıllarda sınıf kavramlarına rastlanılmadığı halde burada serbest meslek erbapları ve memurlar tek tek ele alınmıştır. C.1095 Kemalistler. 118-119.e.g. s. 2002. 195 . Büyük Kongresi‟nde kabul ettiği programa bakıldığında. bankacılık. 1095 Cumhuriyet Halk Fırkası. Yasama Dönemi her bakımdan tek parti rejimine ters düşmekteydi. din gibi diğer meslek grupları oluşturmaktaydı. fakat bu duruma paralel olarak eşrafın gücü artmıştır. ticaret. siyasal elitin içerisine aldığı görülmektedir. s. TPT. Bu tespitlere rağmen IV. bu siyasetin doğal bir sonucu olarak belirli bir sayıda da olsa yöresel çıkarları savunan liderleri. TBMM Matbaası. Örneğin 1931‟de bürokratlar tüm tek parti döneminde olduğundan daha az bir düzeyde temsil edilmişler. Siyasal Elitler. Turhan.1092 Kurtuluş Savaşı boyunca CHF‟nın askerî-bürokratik liderliği. 34-37. fırsat bulabildiğinde. 1931. buna karşın girişimcilik ve serbest meslek kategorisinde saydığımız meslekler oldukça yüksek bir oranda Meclis‟e girebilmişlerdir. s. Ankara. Dönem. IV. AÜHF Yayınları No: 363. s.1091 Meclis‟te çoğunluğu oluşturan bürokrasi kökenli bu milletvekilleri arasında ise özellikle en fazla oranla sivil idarede yer alanlar ve asker kökenliler gelmekteydi. Geriye kalan oranı ise girişimcilik başlığı altında. s.1094 Kısacası Kemalist elit. SCF‟nin kurulmasından sonra parlamentodan uzak tutulmaya çalışılan unsurlar hızla çoğalarak. devletin vasiliğinden kurtulmaya çalışıyordu. s. 1094 Şerif Mardin. çok bilinçli bir şekilde yöresel siyaset izlemek suretiyle yöresel güçlerin teskin edilmesini ve karmaşaların engellenmesini sağlamış. yöresel iktidarlarına dokunmayan böyle bir programa karşı çıkmamış ve bunun sonucunda merkezi otorite güçlenmiş. Çoker. tarım. 1975.

1. s.vermişler. 130. Ankara. Yirmi beş yaşını bitiren ve geçimi babası tarafından temin edilen kızlar dahi bu tazminattan diğer evlâtlar gibi eşit hissedar oluyorlardı. Ankara. Lâyik Cumhuriyetçi ĠĢçi ve Çiftçi Fırkası SCF‟nin kapatılmasından yaklaşık altı ay sonra gazeteci olan Arif Oruç tarafından Haziran 1931‟de İstanbul‟da Lâyik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası. kurulmak istenmiştir. Başvekâlet Matbaası.2. 26. 1096 1097 Frey.. s. Mesleği memuriyet olan milletvekillerinin çalışma süreleri emekliliğe esas fiilî hizmetten sayılmıştır. Milletvekillerin Özlük Hakları Üzerinde Yapılan Düzenlemeler Milletvekillerin ödenek ve yollukları konusunda 1930 tarihli düzenlemelerden vazgeçilerek.C. ailelerine ise Ankara‟ya getirildiklerinde her seçim dönemi için gidiş-dönüş yolluğu ödenecekti. fakat yöresel olarak güçlü olmak unsurunun da bir kişi de bulunması her zaman için tercih sebebi sayılmıştır. Resmî Gazete. s.4. TBMM Z.C. 23. ölen milletvekillerin 1683 sayılı Kanun mucibince dul ve yetim maaşına müstahak aile fertlerine eşit olarak paylaştırılmak üzere bir senelik tahsisatları tazminat olarak verilecekti. C. milletvekilleri aylık 350 lira olmak üzere toplam yıllık 4200 lira maaş alacaklardı. önce Yarın gazetesi‟nde yayınladığı yazılarla halkı. 1934.1099 4. s. Bu düzenleme BMM azalarının tahsisat ve harcırahları hakkındaki 1613 numaralı kanunun birinci maddesini düzeltmek için çıkarılmış olan 1757 sayılı Kanunla gerçekleşmiştir. 5 Mart 1931‟de çıkarılan 1757 sayılı Kanunla..4. a. Ayrıca seçim çevrelerine giden milletvekillerine her toplantı yılı için. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 4. III. TBMM Matbaası. Üçüncü Tertip. Vefat eden milletvekilinin dul ve yetimi bulunmaz ise bu tazminat kanunî mirasçılarına verilecekti.g. 1099 TBMM Z. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER 4. 15. C. Dönem boyunca uygulanan bu düzenlemeye göre. 1149.1.3. 54. Sayı: 1745. C.e. 196 . Arif Oruç. 11 Mart 1931. 15. IV. 2507 sayılı Kanunla1098 yapılan düzenlemeyle.1. Dönem.1096 4.1097 Milletvekillerin emeklilikleri ile ilgili olarak. Ayrıca bu tazminat borç için haczedilemeyecektir.4. yeni bir düzenleme yapılmıştır. Dönem. Bu düzenleme hakkında bkz. 1934. 1098 Düstur. 3 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan 1683 sayılı “Askerî ve Mülkî Tekaüt Kanunu” geçerliliğini korumuştur.. IV.

16. kararlar.1104 Toplam on iki maddeden oluşan bu kanunla Başvekâlet Teşkilatı: Bir müsteşarın idaresi altında muamelât umum müdürlüğü. 1106 9.1102 4. 202-203. IV. Aankara. 197 . Ġdari Alandaki GeliĢmeler 4. TBMM Matbaası. 118-119. 1103 TBMM Z. Arif Oruç’un Yarın’ı (1933). 1943. 1954 ve son olarak ta 10 Ekim 1984 tarihinde değişiklikler yapılmıştır..1105 Ülkemizde Başbakanlık örgütü üzerinde. Tunçay. daire ve levazım müdürlüklerinden oluşturulmuştur. yazı işleri. Yarın. Muzaffer Sencer.C. bu durumun Mustafa Kemal Paşa‟nın şahsına yapılmış bir hareket olarak algılanmaması gerektiğini vurgulamıştır. 15.1100 Kurulması düşünülen partinin bir de geçici programı yayınlanmış.1103 Başbakanlık içerisinde gittikçe yoğunlaşan işlerin çözümü için de 20. TPY. disiplin ve yükselme işleri düzenlenmiştir. Baskı. 1104 Düstur. Umumî Kâtiplik. partilerinin Halk Fırkası‟nın siyasetini kendilerine yakın bulmayanların fikirlerini serbestçe açıklayacakları bir fırka olacağını. Başyaverlik.1954 tarihinde 6330 sayılı Kanunla yapılan değişiklik hakkında bkz.2. kuruluş için hükümetten izin alamamıştır.C. Arif Oruç. Yarın. s. C. Türkiye’nin Yönetim Yapısı. 1933. İstanbul. s. 31 Mayıs 1931. s. CumhurbaĢkanlığı ve BaĢbakanlık TeĢkilat Kanunları ile Hava ve Denizyolları TeĢkilatı Alanında Çıkarılan Kanunlar Devlet teşkilatı alanında yapılan düzenlemeler sayesinde. atama. 1937. Kanunla Riyaseti Cumhur Dairesi. 619. IV. 25-45. fakat bu programın daha sonra genel kongrede kati şekline dönüşeceği duyurulmuştur.3. 14.5. C.bu partinin kuruluşuna hazırlamaya çalışmıştır.1. 2.1933 tarihinde toplam sekiz maddeden oluşan 2180 sayılı “Riyaseti Cumhur Dairesi Teşkilât Kanunu” meclis tarafından ivedilikle görüşülerek kabul edilmiştir. evrak ve hazine-i evrak. neşriyat. Osmanlı Devleti‟nden kalan düzenlemelerin iyileştirildiği görülmektedir.1106 1100 1101 “Fırka İmkânı Neden Olmasın”. s. 279. Dönem.2.1933 tarihinde 2187 sayılı “Başvekâlet Teşkilât ve Vazifeleri Hakkında” bir kanun çıkarılmıştır. kurulmuş olan daire ve müdürlüklerin görevi.1101 Bu parti bütün hazırlıklara rağmen. Kalemi Mahsus Müdürlüğü ve Daire Müdürlüğünden oluşturulmuştur. hususî kalem. 17 Ağustos 1983‟e kadar yürürlükte kalacak olan bu kanunla. 15. 186.4.4. 1992. 22 Haziran 1931. Alan Yayıncılık. Lâyik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası Programı için bkz. Dönem. 1105 TBMM Z..5. 1102 Tunçay. s. C. Üçüncü Tertip. s.

1145.2. 1219. Üçüncü Tertip.742‟ye indirilmiştir. C. 1927 yılında polis teşkilâtının ıslahı için Avusturya‟dan polis uzmanı Frederik Ramah getirilmiş. Düstur. “Fen ve Neşriyat” ve “İdarî ve Adlî ve Beledî Zabıta” olmak üzere toplam altı şubeden oluşturulmuştur. Ankara. C. 617. s. O‟nun tavsiyeleri sonucunda levazım işlerine bakmak üzere beşinci şube kurulmuştur. Üçüncü Tertip.K. s.1107 Kanunun görüşülmesi esnasında Millî Müdafaa Vekilli Zekâi Bey. kısa bir süre sonra vefat etmiştir. devletin yanı sıra Türklere ait özel şirketlerinde hava nakliyatında bulunmalarının gerektiğini vurgulamıştır. “Ecanip”. 1924 yılında polis kadrosunun yekûnu 4. ayrıca yeni ekonomik hareketlere de zemin hazırlayacağı tahmin edilen “Havayolları Devlet İşletme İdaresi” 20. “Asayiş”. Ankara. C. Dönem. 1929‟da ise yine Avusturyalı uzman Edmon Hayden Feld getirilmiş ve bu uzman 1931 yılına kadar vazife yapmıştır. s. 1933.5. 14.” Bkz. 1932. Üçüncü Tertip. 1932 yılına gelindiğinde Emniyet-i Umumiye. 14. posta ve eşya ulaşımını sağlayacak.C. 192-193.1933 tarihinde kabul edilen 2186 sayılı Kanunla kurulmuştur. “Emniyet”. Üçüncü Tertip.2. TBMM Matbaası. 9. IV.. TBMM Z. İşletmeleri ile Fabrika ve Havuzlar Teşkilatına Dair Kanun.Memlekette yolcu. 1225. 1109 Deniz ulaştırması ve teşkilatı alanında çıkarılan belli başlı kanunlar şunlardı: 9 Temmuz 1932‟de çıkarılan 2068 sayılı “Türkiye İskele ve Limanları Arasında Posta Seferleri Hizmetinin Devlet İdaresine Alınmasına Dair Kanun”. fakat Ramah. Daha sonra çıkarılan birçok kanunlarla. TBMM Z. Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu Millî Mücadele‟nin başlangıcında dar bir kadro ile işe başlayan Emniyet-i Umumiye de bir şube teşkilatı bile yoktu.C. Cumhuriyetin ilanında birçok vilayetlerde zabıta amiri olarak komiser muavini ve ikinci komiserler varken daha sonra bütün vilayetlerde emniyet müdürlüğü ve emniyet memurlukları kurulmuştur. C. s. C. 534-535.Y. IV. 1933‟te ise 3.4.1109 4.800‟e. denizyolları teşkilatında önemli düzenlemeler yapılmıştır. 15. 198 . Düstur. 2070 sayılı “Türk Gemi Kurtarma Anonim Şirketinin Kurulmasına Dair Kanun”. 29 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2239 sayılı “Denizyolları İşletme Kanunu” ve 31 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2248 sayılı “Denizyolları ve A.A. 14. 1931 yılı itibariyle polis müdürlerinin bulunacağı 1107 1108 Düstur. Ankara. Başvekâlet Matbaası. C. Başvekâlet Matbaası. s. 13. “Memurin ve Levazım”..250 kişi iken bu sayı 1931‟de 3. Düstur.1108 Deniz ulaştırması ve teşkilatı alanında da pek çok düzenlemeler yapılmış ve 31 Mayıs 1933‟te 2251 sayılı Kanunla İktisat Vekâletinde “Deniz ve Hava Müsteşarlığı”nın kurulması gerçekleştirilmiştir. Dönem. s. Tam bir yokluk içerisinde Cumhuriyet polisini devralan Emniyet-i Umumiye ilk iş olarak merkez teşkilâtını kuvvetlendirmekle işe başlamıştır.

10. merkez memurlarının bulunacağı vilayetler 21‟e çıkarılmış. 423-429. komiser muavinlerinin bulunacağı vilayetlerin sayısı ise 1‟e indirilmiştir.0.531 suçlu tespit edilmiş ve 1927 ve 1928 yıllarında bu sayı nispi bir surette artmış. 1113 “Yeni emniyet memuru tayinleri”.14. sicilleri. IV. derece ve unvanları.vilayetler 25. ekonomik sıkıntılardan dolayı kaza merkezi olan yerlerde. maaşı “Belediye Kanunu” mucibince belediyeler tarafından verilmek üzere.1112 Ayrıca yapılan düzenlemeyle birinci sınıf emniyet müdürünün 35 lira. 2 Mayıs 1913 tarihli “Polis Nizamnamesi” üzerinde 1929‟da bir düzenleme yapılmış. sınıfı.1113 Polis teşkilatı ile ilgili olarak çıkarılan kanunlara rağmen polisin detaylı bir şekilde görev ve yetkilerinin tespit edilmemesinin yanı sıra adlî makamlarla polis 1110 1111 BCA (30.0.982‟ye düşmüştür. s. fakat bu da yeterli olmamıştır. polislik mesleğine giriş şartları. ikinci sınıf emniyet müdürünün ise 30 lira maaş alacağı tespit edilmiştir. 9. buna karşın serkomiserlerin bulunacağı vilayetlerin sayısı 16‟ya. Hukuktan mezun bir merkez memuru. lise ve ortaokul mezunu 3 komiser ve 9 sivil polis memuru olmak üzere toplam 13 kadın polislik mesleğine alınmıştır. eğitimi ve görev anlayışı yerinde olan bir polis teşkilatı amacıyla sunulan tasarı. elbise.1110 1932 yılında ahlakî zabıtadaki kıymeti nazarı dikkate alınarak. teçhizat ve tedavileri gibi konular düzenlenmiştir. istifa ve mezuniyetleri..0/88.19. Tarih: 1933). Kanunla. BCA (30. 199 .581. tedrisat ve talimleri. hem belediye işlerine hem de zabıta işlerine bakabilecek polis kadrosunun kurulabileceği yazılmıştır.0/88.580. 30 Haziran 1932‟de 2049 sayılı “Polis Teşkilatı Kanunu” olarak onaylanmıştır. 1.10. 1111 Şartlar çerçevesinde suç oranında yine de çok daha fazla oranda bir artışın görülmemesi. 1931 yılında Emniyet Genel Müdürlüğü‟nün il teşkilatları ve durumlarıyla ilgili olarak hazırlamış olduğu bir raporda. kadınların mesleğe girmesi de önemli bir gelişme olarak karşımıza çıkmaktadır. s. polis teşkilatı alanında atılan önemli adımların bir sonucudur.219‟a ulaşmıştır. Dâhiliye Vekâletince. polisin tanımı yapılmış. 1931‟de tekrar artarak 99. Hâkimiyet-i Milliye. 22 Ağustos 1932. her şeyden önce teşkilatlanması ile vatandaşın emniyetini sağlamada etkin olacak. Tarih: 1931). 1112 TBMM Z. 1930‟da ise 70. C.067‟ye 1932‟de ise 116. Dönem.C. Genel olarak suç istatistiklerine baktığımızda 1926 senesinde 95.

s. 15.arasında anlaşmazlıkların ortaya çıkmasıyla.”1116 4. 4. 231..19). 1118 TBMM Z. 60-62. TBMM Matbaası.1117 Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey.1.C.10. bunun için de Ankara‟da bir polis okulunun yapılmasına karar verilmiştir. 1. İbrahim Tali Bey. Üçüncü Tertip. evrak ve iskân müdürleriyle beraber on tane de memur görev yapacaktı. IV. BCA (030. s. C. Trabzon ve İstanbul‟da olmak üzere ancak üç tane polis okulu mevcuttu. toplam 27 maddeden oluşan “Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu” kabul edilmiştir. a. Dönem. 20.581. Dönem.4. Trakya Bölgesi‟nde de bir Umumî Müfettişliğin kurulmasını kararlaştırmıştır. Dönem. Dönem. Cumhuriyet.3.1115 Çanakkale Milletvekili Ziya Gevher Bey. C. kontrol ve hizmetin halkın ayağına götürülmesi çabası ve Trakya‟nın Avrupa‟ya açılan bir köprübaşı olması olarak açıklamıştır... TBMM Z. C. İstanbul Polis Okulu ihtiyaca cevap veremez hale gelmiş. kalemi mahsus. C.1120 Trakya Umum Müfettişliği Başmüşavirliği‟ne Emniyet-i Umumiye Müdür Muavini Şükrü.0/88. 152. IV.9.C. 1931 yılına kadar Konya. nafıa ve iskân işlerinin esaslı bir surette tanzimi ve idaresi için “Trakya Umumî Müfettişliği” kurulmuştur. 18 Mart 1934‟te Trakya Umumî Müfettişliği görevine atanmıştır. 150 lira asli maaşlı bir Umumî Müfettiş. (030.1119 Birinci Umumî Müfettişlikteki başarılı çalışmalarından dolayı Dr.g. Asayiş Müşavirliğine Birinci Umumî Müfettişlik İstihbarat Müdürü Osman.C.2/42. 1934. 1117 Düstur. Eğitimi zayıf olan Konya ve Trabzon polis okullarının kapatılmasıyla. s. TBMM Matbaası. 1116 TBMM Z.1118 Bu Umumî Müfettişlik teşkilatında. Umuru 1114 1115 TBMM Z.2. C.. 23. IV. s. 361. Cumhuriyetten ilham alarak yetişmesi demektir. s. Trakya’da Ġkinci Umumî MüfettiĢliğin Kurulması Birinci Umumî Müfettişliğin çalışmalarını oldukça olumlu bulan Cumhuriyet Hükümeti. Ankara‟da bir polis okulu yapılmasının gerekçesini şöyle ifade etmiştir: “Polis mektebinin buraya gelmesi demek polisin bizden. 125 lira asli maaşlı bir Başmüşavir ile asayiş. s. 1120 Koca. Ankara. s. 115. 406.14.18. 21. Ek. Ankara. s.1114 Polisin yetiştirilmesi konusu asayiş noktasında büyük bir önem taşımasına rağmen. 1934.C.0. Tekirdağ ve Çanakkale mıntıkalarında.. Kırklareli. 19 Şubat 1934 tarih ve 2/150 sayılı Kararname ile Edirne. 27 Şubat 1934. 200 . IV. 1119 “Hükümet İkinci Umumî Müfettişliğin Maaş ve Masrafları Hakkında Meclis‟e Bir Layiha Gönderdi”.m. İskân Müşavirliğine Birinci Umumî Müfettişlik İskân Müdürü Hulusi. Tarih: 1933). bu müfettişliği kurmalarındaki amacı. BCA BKKK. 15.

Bkz. Hâkimiyet-i Milliye. 4. 1. Bu düzenlemelerden dikkati çekenler arasında memurların harcırahları ve mesaileri ile ilgili olanların yanı sıra bazı kurumlardaki memurların ekonomik anlamda hayatlarını kolaylaştıran düzenlemeler dikkatleri çekmektedir. Meclis‟ten başlatmış. Cumhuriyet. Memurların Özlük Hakları ve Memur Evleri ÇalıĢması Hükümet.1125 4.g. 344-345. alınan tedbirlerle 7.. iskân ve diğer işleri görüşmüştür.1126 Memurlarla ilgili yapılan düzenlemeler genellikle “Devlet Memurlarının Maşatının Tevhid ve Teadülü Hakkındaki 1452 Numaralı Kanun” çerçevesinde ekler veya tadilatlar şeklinde gerçekleştirilmiştir. mümkün olduğu kadar memurlara yansıtmamıştır. 1126 “Hükümet 7. Hükümetin bu kararından sonra 16 Haziran 1930‟da İsmet Paşa ve vekillerden bazıları taksi tutarak veya yaya olarak Meclis‟e gelmişler. s. s. 1. 22 Nisan 1934‟te Nafıa Vekâleti başmühendisi ile Kırklareli başta olmak üzere müfettişlik faaliyet alanı içerisinde kalan yerleri tetkike gitmiştir. 1. Kırklareli. herhangi bir ekonomik sıkıntı karşısında tedbir alma ihtiyacı hissettiğinde öncelikle bunu kabine üyelerinden.e. 129-130. s. 27 Eylül 1934.4. s. 5.1122 İbrahim Tali Bey. s. 27 Nisan 1934. 1121 1122 “Trakya Müfettişliği”.4.e. numune fidanlığını gezerek gerekli tetkikleri yapmıştır. 1125 Kazım Dirlik‟in ölümünden sonra büyük bir ihtimalle ilginç bir şekilde iki yıl bu müfettişliğe atama yapılmamıştır. 22 Nisan 1934.1123 İbrahim Tali Bey‟in başkanlığında Edirne.. Cumhuriyet. kız ve erkek okullarını gezerek yapılması gerekenleri tespite çalışmış.5 milyon lira tasarrufa karar verdi”. 1943-1947 yılları arasında ise Abidin Özmen Bey bu görevi yerine getirmiştir. Baltaoğlu. maarif. Koçak. 1123 “Trakya‟da Neler Yapılacak”. İbrahim Tali Bey‟den sonra. 1930‟da başlatılan tasarruf politikası çerçevesinde başvekil ve vekillerin tahsisatı iki yüz liraya indirilmiş ve makam otomobillerinin kaldırılması kararlaştırılmıştır. Heyet-i Teftişiye Reisi Hayrettin. a.1124 Bu müfettişliğe Dr. “İbrahim Tali Bey Bugün Gidiyor”.Tahririye Müdürlüğü‟ne de sabık Üsküdar Kaymakamı İzzettin Beyler tayin edilmişlerdi.2. s. 1. 201 . Sanayi Tetkik Heyeti Reisi İlhami Nafiz.5 milyon liralık bir tasarruf hedeflenmiştir. 1931 yılında Harcırah Kanunu‟nda yapılan düzenlemeyle. a. s.g. 1. Vekâlet Kimyageri Halit Beylerden oluşan heyet vilayette nafıa. 1124 “Trakya‟nın İstikbali”. Tekirdağ ve Çanakkale valileri ile İç Ticaret Umum Müdürü İsmail Hakkı. 9 Ağustos 1935‟te İzmir Valisi Kazım Dirlik atanmış ve 3 Temmuz 1941‟e kadar görevini sürdürmüştür. Cumhuriyet. 4 Nisan 1934. stadyumu. 17 Haziran 1931. Cumhuriyet.1121 İbrahim Tali Bey.

999 kişiydi.072‟sinin ev sahibi olduğu ve 919 kişinin de hayat sigortasına dâhil olduğu tespit edilmiştir. 50.530 liraya tekabül etmekteydi. C.954... IV. Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. s. 1-2.157 kişiyle en fazla Fransızca bilinmekteydi.161 kişi idi.memurlara aldıkları maaş ve gittikleri mesafeye göre harcırah verilmesi kararlaştırılmıştır.666 kişi idi. 207-208. Ayrıca memurdan 20. 1932. IV. 1932 yılında Millî Müdafaa Vekâleti ile Çankaya Caddesi arasında ayrılan yere “vilayetler evi”ni yaptırmaya karar vermişti.C. Cumhuriyet.1127 Memurların ekonomik sıkıntıları bazen kurumsal temel de. 8. 3.C.124 kişidir. üst düzeydeki Posta. Bu binanın orta yerinde Dâhiliye Vekilliği daireleri. Posta. Telgraf ve Telefon Genel Müdürlüğü çalışanlarına. Memurlar arasında 7. Ankara.666 memurdan ancak 5. zabitan ve askerî memurlar hariç umumî bütçeden maaş alan memurların sayısı 50. ışıksız lâmbalar altında elleri donuncaya kadar bize haber yetiştirenlere bizzat şahit oldum… Düşmanın kurşun yağmurları altında çalışan memurları bizzat gördüm… Buna rağmen malî vaziyet daima ihtiyacatımızla mütenasiben terakki ve tekâmül etmediği için bunların hakikî ve maddî ihtiyaçları tatmin edilememiştir”1128 sözleriyle dile getirmiştir. “…Balkan harbi esnasında cepheyi en son terk edenler telgrafçılar olmuşlardır. Telgraf ve Telefon Umum Müdürlüğü çalışanların sıkıntılarını. 1129 TBMM Z. bir yanında Emniyet Müdürlüğü öbür yanında ise Jandarma Genel Komutanlığı olacaktı. 24 Mart 1933. TBMM Z. IV. 3.781 kişiyle hukuktu. Ek: 13. Dönem. C. s. Hususi idarelerde çalışan memurların sayısı ise 23. devletin icar masrafı vermediği binalarda aileleriyle birlikte bedava ikamet edebilmeleri imkânını sağlamıştır. 202 .. TBMM Matbaası. Birden çok dil bilenlerin sayısı ise 2. Binanın yapımı 990. 209. Meclis de.1129 İstatistik Umum Müdürlüğünün 1931‟de devlet memurları üzerine yaptığı bir çalışmadan anladığımız kadarıyla. Bkz. bazen ise şahsî olarak Meclis‟e taşınmıştır. Balkan Harbi esnasında çok soğuk muhabere odalarında.000 liraya tanınmış müteahhitlerden Abdürrahman Naci Bey‟e verilmiş. 1127 1128 TBMM Z. 1931 yılı itibariyle memurların maaş tutarı toplam 37. Dönem. s. 1931‟de bir önceki yıla oranla tasarruf edilen memur sayısı 10. s. Ödenek vilayetler bütçesinden iki sene içerisinde karşılanacaktı. binanın planı Profesör Helzmeister‟e çizdirilmiştir.C. 1130 “Kaç memur var?”. Dönem. C.031‟i yüksek tahsil görmüş ve en fazla yüksek tahsil görülen alan da 1.1130 Hükümet. 3.

3 İkinciteşrin 1932. Dâhiliye Vekâleti kadrosuna yeni kurulacak olan elli nahiyede kullanılmak üzere. 7. C.1931‟de Vilayet İdaresi Kanunu‟nun bazı maddelerini değiştiren 1851 sayılı Kanun kabul edilmiştir. 3. a. 3.1931‟de kabul edilen 1857 sayılı Kanunla. 2221.1135 Bu Kanununla. 80. Ankara. 4.1132 Memurların mesai saatlerinin mahallerine bırakılmasından dolayı suiistimallerin yaşanmasıyla da.C. IV. s. s.g. 407-417. il idaresi şube başkanlarının kimlerden oluştuğu. kazalarda teftiş işinin kaymakamların yetkisinde olduğu belirtilmiştir. 22 Şubat 1932-Sayı: 20321. 13. sicil cüzdanı tutulmuş ve memurlara birer hüviyet cüzdanı verilmiştir. valilerin vilayetlerde ayrı ayrı her vekâletin mümessili olduğu.1932 tarihinde çıkarılan “Dâhiliye Memurları Sicil Nizamnamesi” ile memurlardan “tercüme-i hâl kâğıdı” alınmış. Devlet dairesine gelen vatandaşlar mağdur olmakta ve gerekenden fazla memur istihdam edilmekteydi. Dönem. C.7. Üçüncü Tertip. 25 lira maaşla 50 tane birinci 1131 1132 “Devlet Mahallesinde”. Resmî Gazete. Dönem. Hâkimiyet-i Milliye. Ankara.2. s. 10 Haziran 1949‟da çıkarılan 5442 sayılı “İl İdaresi Kanunu”na kadar etkin bir biçimde yürürlükte kalmıştır. Başbakanlık Yayınları. 1133 TBMM Z. s.. Tönük. Ayrıca memurların valilerin talep edecekleri her türlü bilgiyi teknik ve hesaba ait olsa dahi vermeye mecbur oldukları.e. 12. s. 1988. Devre: 3. C. 1134 TBMM Kav. bunların önüne de vekâlet binalarını kapatmayacak nitelikte ikişer katlı memur evleri yapılacaktı.. 1135 Düstur.M. Başvekâlet Matbaası. 1426 Sayılı Vilayet Ġdaresi Kanunu’nda DeğiĢiklikler ve Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler 1929‟da çıkarılan 1426 sayılı “Vilayet İdaresi Kanunu”1134 bazı açılardan yetersiz görülmeye başlanmış ve 20. 4. valinin vilayet idare şube reislerine takdir ve ceza verebileceği. 203 . s.. C.1. 110-115. 264. buna karşın vekillerinde valilere emir ve direktif verebilecekleri ifade edilmiştir. Düstur. 1136 TBMM Z.5.1133 Çünkü mevcut uygulamadan dolayı.1131 Memur teşkilatı üzerinde de yeri geldikçe önemli düzenlemeler yapılmıştır. 1137 Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı.7. Üçüncü Tertip.C. bu konuda çalışmalar yapılmıştır. adlî ve askerî daireler müstesna olmak üzere vilâyette mevcut bilumum devlet daire ve müesseseleri valinin teftiş ve denetimi altında olduğu. 31. s. s. C. 243-244. 2.4. IV.1137 21. C.Bu binanın önüne İktisat ve Nafıa Vekillikleri yapılacak..1136 1426 ve 1851 sayılı kanunlar. 265-266.

“Yedi vilayet lağvediliyor”. IV. Dönem.. C. Devre: 4. 399 vd. 14 milyon nüfusun 11 milyonunu oluşturan köyler konusuna büyük önem vermiş. C. s. 2..Aksaray vilâyeti kaldırılmış. Şerefli Koçhisar kazası da Ankara vilâyeti‟ne bağlanmıştır. Devre: IV.1141 Üzerinde düzenleme yapılan vilayetler ve düzenlemenin şekli şöyleydi:1142 1.Hakkâri vilâyeti kaldırılmış. 244-247. Mardin‟e bağlı Koçhisar kazasının adı Kızıltepe. 1138 1139 TBMM Z.Artvin ve Rize vilâyetleri birleştirilerek Çoruh vilâyeti teşkil edilmiştir.M. Cumhuriyet. 1143 22 Mart 1933 tarihli gazetelerde Çoruh ve Seyhan ismiyle iki yeni vilayetin kurulmasından söz edilmekteydi. 3. 341. birtakım düzenlemelere gitmiştir. Isparta vilayetinin İğridir kazası. TBMM Kav. Düstur.M. 5. s.C. IV. Bayazıt vilayetinin Iğdır kazası ile karıştığından “Eğridir” şekline çevrilmiştir. Üçüncü Tertip.sınıf nahiye müdürü. 15. bazıları ise birleştirilerek tek vilayet haline getirilmiştir. 278.1933‟te çıkarılan 2197 sayılı Kanunla. 196-199. 1141 Düstur. s. 1142 TBMM Z.1140 20. 2 Mart 1932‟de Tekirdağ ve Van vilayetlerinde Saray adlı iki kazanın bulunması üzerine Van‟daki Saray kazasının ismi Kâzım Paşa yapılmıştır. 1. a.Merkezi Mersin olmak üzere İçel vilâyeti teşkil edilmiştir.. C.. C. IV. bazı vilayetler ilga edilmiş. s. Bkz. 642. Aksaray kaza haline getirilerek Niğde vilâyetine.C. s. maliyesini.05. 9. Dönem TBMM de. Bilgi. 10 lira maaşla 50 adet nahiye tahrirat kâtibi ve yine 10 lira maaşla 50 adet nahiye nüfus memuru görevlendirilmesine karar verilmiştir. Hakkâri kaza haline konularak Gevar kazası ile birlikte Van vilâyetine. C.C. 12. Cumhuriyetin ilk yıllarında idarî taksimat alanında ikinci önemli değişiklik gerçekleştirilmiştir.m. 399. 22 Mart 1933. kâtibini ve doktorunu oluşturmak istemiştir. 642. Dönem.g. s. Üçüncü Tertip. 14. s. 12. Afyonkarahisar vilayetine bağlı Aziziye kazasının ismi de Emirdağ olarak değiştirilmiştir. 4. 204 .. C. Beytüşşebap kazası ise Siirt vilâyetine bağlanmıştır.. C. Kanunla.1143 3. TBMM Kav. 1140 TBMM Z. Dâhiliye Vekâletinin 7 Ocak 1932 tarihinde mülkî birimlerin isimlerinden kaynaklanan karışıklıkların giderilmesi amacıyla yayınladığı tamim çerçevesinde. 14. Dönem. s. s.1138 Mülkî birimlerin isimlerinden kaynaklanan bir takım karışıklıkların giderilmesi noktasında IV. iktisadî vaziyetin elverdiği ölçüde nahiyenin adliyesini.1139 Dâhiliye Vekâleti.Niğde vilâyetine bağlı Ürgüp kazası Kayseri vilâyetine bağlanmıştır.

23. “Karasu” adıyla yeni bir ilçe kurulmuştur. 1949. 1290. Atatürk‟ün Tandoğan‟ı çok sevdiği bilinmektedir. Muş‟a bağlı Bingöl. Samsun‟a bağlı Kavak. Besni kazası Gaziantep vilâyetinden alınarak Malatya vilâyetine bağlanmıştır. 7.6.1145 23 Haziran 1934‟te 2529 sayılı Kanunla ise. TBMM Z. 15. a.. 1146 Düstur. s. ekol haline gelen valilere bile rastlamak mümkündür.6. Giresun vilâyetine.C. 4 Aralık 1933‟te ise Muğla iline bağlı “Dadya” ilçesinin ismi ise “Datça” olarak değiştirilmiştir. 20 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2202 sayılı Kanunla. İsmet İnönü ile konuşurken Tandoğan hakkında: “Bana değerli bir pırlanta hediye ettin. Bolu‟ya bağlı Akçakoca ve Giresun‟a bağlı Bulancak adıyla beş yeni ilçe kurulmuştur. Yok.C. Merkez kaza olan Osmaniye. C. 205 . Bahçe. Üçüncü Tertip. s. IV.Şebinkarahisar vilâyeti kaldırılmış ve kaza haline getirilmiştir.Pazarcık kazası Maraş vilâyetinden alınarak Gaziantep vilâyetine. Koyulhisar kazaları Sivas vilâyetine.m. Malatya valiliği esnasında halkın menfaatleri doğrultusunda çalışmış ve memurları daha fazla çalışmaya teşvik ederek.4. memuriyeti esnasında birçok mükâfat almıştır. yurdun birçok köşesinden gelen insanların işleriyle de ilgilendiğinden “Hallâli müşkilât=müşkilleri eriten” unvanını almıştır. IV. Bir ekol temsilcisi olarak anılan Abdullah Nevzat Tandoğan. s. Dönem. 15. Tandoğan.. Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi 1931-1935 yılları arasında üst düzey mülkî idare amirlerinden özellikle valilerin uygulamaları dikkate alındığında. Tandoğan. Suşehri.g.2. Ceyhan kazalarıyla birlikte Adana vilâyetine. Sana müteşekkirim”1147 demiştir. 8. C.. sadece Ankaralı vatandaşların işleriyle değil. Şebinkarahisar. İstanbul. Dörtyol.1144 23 Mayıs 1933‟te Antalya iline bağlı Alâiye ilçesinin ismi “Alanya” olarak değiştirilmiş. Dönem. 1147 Mustafa Adlî Bayman. İslâhiye kazası da Gaziantep vilâyetine bağlanmıştır. İstanbul Polis Müdüriyetinde çalışırken bir kalpazan şirketini 1144 1145 TBMM Z.Cebelibereket vilâyeti kaldırılmıştır. 342. Y. halka da kanunlara ve hükümete karşı daha saygılı davranır hale gelecek güveni aşılamıştır. Nevzat Tandoğan (Hayatı ve Eserleri). Mesudiye kazası da Ordu vilâyetine bağlanmıştır. 215.1146 4. Bunlardan bazıları. Erzurum‟a bağlı Çat.. Bu suretle teşekkül eden Adana vilâyetinin merkezi Adana olmak üzere ismi “Seyhan” olarak değiştirilmiştir. C. Bilgi. s. 279. Bir gün Atatürk.

İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.500 km. s. devlet hastanesi. C. 1151 Orhun vd. halk psikolojisinden anlayan bir valiydi. Bu tepkilere rağmen Atatürk.1152 Kayseri Valisi Nazmi Toker. 6. Cumhuriyet Meydanı. S. valinin icraatlarını. s.çökertmesinden dolayı 50 lira mükâfat. Abdullah Nevzat Tandoğan. a. Millet Mekteplerinden 70.. tarihî Kapalı Çarşı‟nın kemerleri gibi bazı tarihi eserleri yıktırmış ve bu yüzdende halkın tepkisiyle karşılaşmıştır. (Mart 1988).. Kayserililer tarafından “şehir planını bastonu ile çizen vali” olarak bilinmektedir.e.1150 Kazım Bey. ayrıca tavukçuluk istasyonu ve aygır yetiştirilmesi konusunda takdirle karşılanacak çalışmalar yapılmıştır. Nafia Vekili’nin Ankara Valisi Nevzat Tandoğan’a Yazdığı 6955 Nolu TeĢekkür Yazısı. imar faaliyetleri sırasında. Adalar Şube-i İdariyesi Müdürlüğü görevinde iken yaptığı olumlu çalışmalardan dolayı takdirname ve bir maaş nispetinde mükâfatı nakdiye şeklinde sıralanabilir.e.. a.g. Nazmi Bey‟in başlıca eserleri arasında. Ayrıca Ankara Valiliği esnasında Cumhuriyet Bayramı‟nın Onuncu Yıl Kutlamaları‟ndaki aldığı asayiş tedbirlerinden dolayı Heyeti Vekile kararıyla takdirname1148 ve yine yol işlerindeki hizmetlerinden dolayı Nafıa Vekâletince takdirname verilmiştir. altı han. s. a. iki medrese. Kelkit Irmağı üzerine Fatlı Köprüsü inşası. Nazmi Bey.. s. a. 19 Şubat 1932.M. Cumhuriyet. SDN: 2038. 206 .e. suyla çalışan elektrik santrali inşası. Ek: 24. s. “Model Bir İdare Adamı”. 2. 51. Gizli Teşkilatı”nda 1148 1149 Orhun vd. “Mehmet Recâi Güreli”.. halkevi..g. Baltaoğlu. 246.1151 1933-1936 yılları arasında Tokat valiliği yapan Mustafa Recâi Güreli. s.000 kişiye diploma verilmiş. 571.e. “Yapılanları gördüm çok yerinde buldum. 1154 Orhun vd. Kurşunlu Mektebi. 1153 Orhun vd. 545-546. s. 570.1154 Hasan Tahsin Bey ise Yunanlılara karşı Manisa Hapishanesindeki mahkûmları silahlandırıp milis kuvvet oluşturmasıyla ve “M. valiliği esnasında il merkezi ile ilçeler arasında yollar yaptırmış. Mimar Sinan Parkı.e. a.. 578-581.g. Paşa Hamamı.. üç okul binası inşası. ĠSD. halka inebilen. fennî mezbaha. 4. 1152 Mehmet Aldan.lik bir telefon şebekesi inşa edilmiş.g. II. çok çalışkan ve enerjik olup. Atatürk Anıtı ve Turhal Şeker Fabrikası‟nın inşası gibi işlere imza atmıştır.. İstanbul ve İstasyon caddeleri sayılabilir.1149 1926-1935 yılları arasında İzmir valiliği yapan Kâzım Dirik‟in bu görevi esnasında.g. birkaç sene sonra sizlerde bunların kıymetini anlayacaksınız”1153 sözleriyle desteklemiştir. 1150 Ali Süreyya.

207 . C. Dönem. devrimci rejimin temel 1155 1156 Çankaya. TBMM Z. C.çalışmalar yapması ile takdir toplayan bir mülkî yöneticiydi. C. IV. 22. İstanbul telefon tarifesindeki indirimi zamanda uygulamaya koymayan Eski Posta ve Telefon Umum Müdürü Fahri. 834.g. s. Müdür Muavini Suphi. 1157 TBMM Z. Kocaeli Milletvekili Sırrı Bey. IV. s. 19.C. 18-19.C.5.. 1159 “Eski Posta Umum Müdürü Muhakeme Edilecek”.1156 Yapılan değerlendirmelerden sonra gümrük teşkilatı çalışanlarının vazifelerinden dolayı bahşiş ya da başka adlarla para almaları durumunda. 78. bkz.5. 1158 Düstur. memuriyetten çıkarılarak haklarında işlem yapılmasına karar verilmiştir. 443. Atatürk’ün Askerî Bürokrasiye Müdahalesi 1927-1938 yılları arasında Türk Silahlı Kuvvetleri her ne kadar 1923-1927 aşamasında olduğu gibi “ön mevzilerde” olmasa da. gümrük memurları ve nafıa teşkilatında yer alan memurlar en ön sırada gelmekteydi. Üçüncü Tertip. Dönem. 1155 Memurlar arasında suiistimaller ve yolsuzluklar konusu gündeme geldiğinde en fazla ön plana çıkan memurlar arasında. 15. Cumhuriyet. Ordu Valisi bulunduğu esnada 1933‟te Halk Fırkası Kurultayı‟nda alınan “valinin Halk Partisi il başkanı olması” kararına “idarenin tarafsız kalması prensibini” zedeleyeceği gerekçesiyle karşı çıkacak kadar da prensip sahibi bir valiydi.. gümrük memurlarının yolcuları sıkıştırarak eşyalarını aradığını. iş takip edemeyecekleri tespit edilerek. III. Hasan Tahsin Bey. iltimas ve rüşvet engellenmeye çalışılmıştır. DÖRDÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 4. vekâletle iş yapan müteahhitlerden iş alamayacakları. 23 Kasım 1934. a. C. 42. Ek: 14. Şûra-yı Devlet. IV.e. s. 19. C. TBMM Z.C. Nafıa Vekâleti ile bu Vekâlete bağlı idareler kadrosundaki amir ve memurlar her ne surette olursa olsun hizmetten ayrıldıkları beş sene içinde.1158 Yapılan kanunî düzenlemeler bile devlet memurlarının rüşvet almalarına ve görevlerini kötüye kullanmalarına engel olamamıştır. Telgraf İşleri Müdürü İhsan Cemal Beyleri yargılamıştır. s. Muhalif hareket edenlerin üç aydan üç seneye kadar hapis ve yüz liradan beş yüz liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırılacağı da kanunda belirtilmiştir. bunu da eşyalarını aratmak istemeyen insanlardan bahşiş adı altında rüşvet almak için yaptıklarını iddia etmiştir...1159 4. s. Dönem.1157 7 Mayıs 1934 tarihinde çıkarılan 2428 sayılı Kanunla.1.

16. C.e. Subay YetiĢtirme Politikası. a. Ordunun asker ihtiyacını karşılayacak modern okullara her zaman büyük bir önem verilmiştir.e. s. Hil Yayınları. uzun yıllardan beri Atatürk ile İnönü‟nün yanında yer alması sayesinde askerî işlerin yürütülmesinde geniş bir özerklikten de yararlanmıştır. TBMM Matbaası. s. 1164 TBMM Z. Willam Hale‟ye göre.g. Ankara‟da açılması planlanan jandarma okuludur.2. a. TSK. İstanbul. ordunun Cumhuriyet‟e sadakatini sağlamada önemli bir rol oynamıştır. Bkz. Sekizinci Kolordu Komutanı Korgeneral Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanmıştır. Subayların mülkî görevlerden ayrılmaları 1927 yılında gerçekleşmesine rağmen. 208 .C. TBMM Kav. 1933. Türkçesi: Ahmet Fethi.1162 4.. Goloğlu. 119-120.6.1161 İsmi Genelkurmay Başkanlığı ile özdeşleşen ve 22 yıl böyle anılan Fevzi Çakmak. Askerî Alanda ModernleĢme ÇalıĢmaları ve Askerî Bütçe Harcamaları 1930‟lu yıllardan itibaren yeni rejimin arzuları doğrultusunda genç subayların yetiştirilme gayreti içerisine girildiği görülmektedir.g. Koçak.1933 tarihinde çıkarılan 2267 sayılı Kanunla. 1163 Askerî Ceza Kanunu hakkında bkz. yeni rejimin istediği bir subay heyetinin oluşturulması için çalışan en önemli kurumlar haline gelmiştir. 120-121. 1996. 8. Fevzi Çakmak‟ın esas değeri siyasi güvenirliliği (siyasi hırstan yoksun olması) ve deneyimi. Devre: III..g.. 78. 161. Çakmak. bu durum gerek duyulduğu zaman subaylara mülkî görevler verilmeyeceği anlamına gelmemekteydi.güvencesi olmaya devam etmiştir. Çakmak‟ın kontrolündeki askerî bürokrasiye de yeri geldiğinde müdahalelerde bulunmuştur.1160 Atatürk.e. Türkiye’de Ordu ve Siyaset. 1162 Willam Hale. s. s. C. Ankara. 9. 232. Tunceli Valiliğine 10 Ocak 1936‟da 2/3847 sayılı Kararnameyle. Dördüncü Umumi Müfettişlik de uhdesinde bulunmak üzere. s. s.M. 15 Haziran 1930 tarih ve 632 sayılı “Askerî Ceza Kanunu”1163 bu durumu açıkça yansıtmaktadır. 507-544. 1161 Özdağ. Bu doğrultuda atılan önemli adımlardan birisi de 3. IV. İnönü‟nün kontrolündeki sivil bürokrasiye yaptığı gibi. esas kusuru ise dinî ve meslekî açıdan muhafazakârlığıdır. Dönem. a. 1898 Alman Askerî Ceza Kanunu‟ndan büyük ölçüde yararlanılarak hazırlanan. TPC (1931-1938). 1927-1938 yılları arasında da devrim karşıtı/devlet karşıtı güçlere karşı siyasal elitin emrinde kalmıştır. 1931-1935 yılları 1160 Özdağ. 1789’dan Günümüze. Tunceli‟ye TSK ile bağlılığı devam etmekte olan bir korgeneralin askerî vali olarak atanması bu durumun ispatı niteliğini taşımaktadır. s...1164 Cumhuriyet Döneminde askerî eğitim kuruluşları.5.

C. “Türk Silahlı Kuvvetleri”. Türk Kara Kuvvetlerinin zırhlı birlik çekirdeği oluşturulmuştur.e. Donanma Komutanlığı‟na da “Harp Filosu Kumandanlığı” adı verilmiştir.1166 Savaş gemilerinin alınmasıyla takviye edilmeye başlanan donanmaya.. Ordunun özellikle modernizasyonu için bu dönemde atılan bazı adımlar söz konusu olmuştur. İletişim Yayınları. Cumhuriyet yönetiminin kendi idealleri doğrultusunda bu okullarda subay yetiştirmek istediğini görmekteyiz. 114.g. Akçuraoğlu Yusuf. aşağıda grafikte verildiği şekilde bir istatistik ile karşılaşılmaktadır: Grafik–2 Harp Okulu ve Harp Akademisinden Mezun Subay Sayısı (1931-1935)1165 700 600 500 400 300 200 100 0 31 1931 1932 Harp Okulu 25 1933 26 26 1934 1935 28 326 279 400 645 655 Harp Akademisi Devletlerarası siyasetin gerginleşmesi sonucunda her geçen gün Harp Okulu ile Harp Akademisi mezunlarının sayılarında bir artış yaşanmıştır.arasında Harp Okulu ile Harp Akademisi mezunlarının sayıları bakıldığında. 1934 yılında Lüleburgaz‟da ilk tank birliğinin kurularak. s. Diğer yandan Osmanlı Devleti‟nden devralınan subay kadrosunun rejimin istediği tipte bir anlayışa sahip olmadığını da hesaba kattığımızda. kara. deniz ve hava kuvvetlerinde gerekli düzenlemeler yapılarak. 1983. 24. a. s. askerî bütçeler üzerinde de gerekli hassasiyet gösterilmiştir.1931 tarihinden itibaren “Harp Filosu”. 549-550. 209 .1167 1165 1166 Özdağ. CDTA. 1167 Kayabalı-Arslanoğlu. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Silahlı Kuvvetlerimiz”.11. 2617. TBMM‟nin askerî alandaki faaliyetleri eğitim ve okullaşma alanı ile sınırlı kalmamış. İstanbul. s. 10.

1989. s. 227. 1983. Haris. Rejim ve Asker. s. Middle East Journal. a. Dünya Savaşı yüzünden. 1933 yılında ise Diyarbakır‟da 2. İstanbul. s. CDTA.. 231.g. 79. s. 210 . bütçeden savunmaya ayrılan bu paydaki düşüşü. Alay kurulmuştur. Harris‟in fikirlerine katılarak durumu. Mareşal Fevzi Çakmak‟ın savunduğu statik savunma konseptinden kaynaklandığını iddia etmektedir. . Hikmet Özdemir. öyle ki. 227. Dönem TBMM‟nin yaptığı bütçe ve Türkiye‟nin savunma harcamaları ile ilgili olarak şu rakamları vermek mümkündür: Grafik–3 IV.e.1169 1933‟ten 1944‟e kadar geçen süreçte dünya siyasi atmosferinin gerginleşmesi ve II. 2630. I.g.e. Hikmet Özdemir. Bu sıralarda İzmir Güzelyalı‟da bir “Deniz Tayyare Taburu” ve Yeşilköy‟de de bir “Tayyare İrtibat Bölüğü” kurulmuş. 1965.1930‟lu yıllardan itibaren İtalya‟ya ve ABD‟ye uçuş eğitimi için elemanlar gönderilmeye başlanmıştır. 60. C. s.e. Afa Yayınları. 1929 Dünya Krizi‟ne dayandırmakta. 1932 yılında taburlar alaya dönüştürülmüş.. sivillerin askerî harcama yapma isteksizliklerinden değil de. s. C.1170 IV. Yeşilköy‟deki “Makinist Okulu” da 1934 yılında Eskişehir‟e taşınmıştır.g. Willam Hale ise George S. a. İletişim Yayınları. bütçe harcamalarının yüzde 60-65‟i savunma amaçlı olmuştur. Dönem TBMM’nin Genel Bütçe Ġçerisinden Türkiye’nin Savunma Harcamalarına Ayırdığı Pay (1931-1934)1171 250 200 150 100 50 0 1931 1932 1933 1934 69 44 58 182 229 212 174 62 Toplam Bütçe Harcamaları (Milyon TL) Savunma Harcamaları (Milyon TL) 1168 1169 Enver Günsel. “The Role of the Military in Turkish Politics”. George S. a.. 1932-1933‟lerde bu pay yüzde 23‟ler düzeyine düşmüştür. bütçeden savunmaya ayrılan payda sürekli bir yükseliş gözlenmiş. 1170 Özdemir. “Hava Kuvvetleri”. 10.1168 1926 yılında yaklaşık savunmaya bütçeden ayrılan pay yüzde 40‟lar dolayında iken. Hale. 1171 Özdemir. İstanbul.

Kanun. yaptıkları mukavele gereğince bunlara maaş ve emekliliklerinde emekli maaşıyla vefatlarında da geride kalanlarına maaş verilmesi gerektiğini belirtmiştir. genel bütçeden askerî harcamalara ayrılan payın yüksek olduğu sonucuna varmak mümkündür. 9.1934‟te çıkarılan 2515 sayılı Kanunla.2. sevkine karar verildiği halde askere zamanında gitmeyenlere para cezası getirmiş.. 4.1174 18. IV.5. C.1932 tarihinde çıkarılmıştır. Buna rağmen savunma harcamalarını yeterli bulmayan sivil ve askerî yönetim bu açığı Türkiye‟nin güvenliğini sağlayacak dostluk ve güvenlik politikası içerikli antlaşmalar vasıtasıyla gidermek istemiştir. Hükümetin askerî konularda aldığı tedbirleri sorması üzerine Milli Müdafaa Vekili Zekâi Bey.1172 Türkiye‟nin ekonomik yapısı da dikkate alındığında IV.3. asker adaylarından son yoklamasını yaptırmayanların ve askerliğe elverişli olmadığı tespit edilenlerin durumları düzenlemiştir. Millî 1172 1173 TBMM Z. Dönem. Kanunla.C. Tekirdağ Milletvekili Celal Nuri Bey.1932 tarihinde Meclis‟e “Türkiye‟de hizmet eden ecnebilerle ailelerine muhassas maaşların iadeten tahsisi hakkında” bir kanun layihası gelmişti. ordunun modernleştirilmesiyle ilgili olarak. para veremeyenlere ise bedenen çalışma cezası öngörmüştür. Askerî Alanda Çıkarılan Bazı Kanunlar 29. fakat iddia edilen kişilerin kayıtlarının bulunamadığı için maaşlarının verilmediğini açıklamıştır. C. C. IV.1933 bütçe görüşmelerinde Diyarbakır Mebusu Kâzım Paşa. s.C. 6. elbise konusundaki çalışmalarının modern ordulara sahip ülkeler üzerinden esinlenerek sürdürüldüğünü. Ankara‟da ve memleketin muhtelif yerlerinde askerî inşaat ve kışla meselesinde bütçenin elverdiği ölçülerde düzenlemelerin yapılacağını söylemiştir. Dönem. ecnebilere Türk memuru hakkının verilemeyeceğini. IV.C. bu uzmanların özel statü ile istihdam edildiğini ve bu kişilere yapılan mukavele çerçevesinde maaşın verildiğini.6. 22-25. Maliye Vekili Mustafa Abdülhalik Bey ise. Dönem. 442-443. s.1173 Askerlik mükellefiyeti kanununda bazı değişiklikler yapan 2053 sayılı Kanun ise 2. 211 . nakil ve emeklilik işlerine bakmakla görevlendirilmek üzere.7. TBMM Z. tayin. zabitan ile askerî memurların terfi. 1174 TBMM Z... 15. ordu ve donanmamızda hizmet etmiş olan birkaç ecnebi zabitanın olduğunu ve bunlarında çoğunun Almanlardan oluştuğunu belirterek. 268-269. askere alım işlerinin normal bir vaziyete gireceğini. s. TBMM Döneminde.

İstanbul.1.8 71.4 69.e..Müdafaa Vekâletinde bir “Zat İşlerinin Son Tetkik Mercii Encümeni” kurulmuştur.8 1929 1930 1931 1932 1933 1934 İhracat İthalat Fark 1175 1176 TBMM Z. Türk dış ticareti genellikle tarımsal ürün ve hammadde ihracına ve sanayi maddeleri ithaline dayandığı için tarımsal ürünlerdeki büyük fiyat düşüşleri dış ticaret hacmimizi daraltmıştır.8 1. 1984. ikisi de Millî Müdafaa Vekilliği Dairesinden olmak üzere dört üyeden oluşturulmuştur. a. Zat İşlerinin Son Tetkik Mercii. ikisi Erkânı Harbiye Dairesinden. Himayecilikten Devletçiliğe GeçiĢ ve MillileĢtirme Politikaları 1929‟lu yıllarda Türkiye‟ye yabancı sermaye girmediği için Batı kapitalizmine bağlılık daha çok dış ticaret kanalı ile gerçekleşmiştir.6. 1177 Erdoğan Alkin. CDTA. 205. C.2 -48. Grafik–4 1929–1934 Yılları Arasında Türkiye’nin DıĢ Ticareti (Milyon Dolar)1177 140 120 100 80 60 40 20 0 -20 -40 -60 123. Erkânı Harbiye Reisi‟nin veya onun tarafından seçilecek bir kişinin başkanlığında.1176 Dünya ekonomik buhranının etkileri Türkiye‟de geç hissedilmesine rağmen Türkiye‟nin ihracatı içinde önemli bir yer tutan tarımsal malların fiyatlarında önemli bir düşüş yaşanmış ve buna paralel olarak ithalat ve ihracat seviyesi aşağıdaki grafikte görüleceği üzere oldukça gerilemiştir. s.3 45. 2. s. İletişim Yayınları. C. 212 .5 73 60.1175 4. 121. “Dış Ticaret”. s..9 0. Dönem.2 59.9 48 58. 23.7 7.1 13 68.g. IV.3 4. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER 4. 449.1 40. Timur.6.6 74.C.

ŞDN: 987. maatteessüf memleketin hakki durumu bu işte. s.. 1182 Aydemir. Başar. 3... dar. a. genel kanaatini 1178 1179 Timur. Dönem‟de Burdur Milletvekili Mustafa Şeref Özkan‟ın ölümü üzerine milletvekili seçildi. II. Bu görevdeyken V. Bkz.”1180 Devletçiliğe yönelmede önemli bir katkısı olduğu söylenilen bu gezinin renkli simalarında birisi. maddi manevi perişanlık içinde… Ferahlatıcı az şeye rastlıyoruz.g. ancak seçim ve menfaat bağıntıları olan mahalli fakat dar taşralı taraftarlardan ibaretti. Tek Adam. Dönem. azaların ise ikişer yüz lira maaş almalarının sonucu amelenin ve halkın “Halk Fırkası”ndan uzaklaştığını söylemiştir. a.. her gittiğimiz yerde mütemadiyen dert. TPT. 1890 yılında Üsküp‟te doğan Hasan Rıza Bey. 1945. 1. 124-125. Yay. 1180 Soyak. Halk Fırkası namına bazı istismarcıların ameleyi sömürdüklerini. 26 Ekim 1970‟te İstanbul‟da ölmüştür. halkın Halk Fırkası‟na karşı tavrını ve ekonomik durumunu yakından takip edebilmek için kalabalık bir uzman kadrosuyla birlikte 1930 yılı baharında yurt gezisine çıkmıştır. 213 . büyük bir ıstırap içinde bulunuyorum! Görüyorsun ya.e. İstanbul.e. 1934‟te ise Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevine getirilmiştir. 380. Atatürk’le Üç Ay. s. s.”1182 Mustafa Kemal Paşa. Hasan Rıza Soyak. Dönem. Y.. C. Soyak.1181 1930‟lu yıllarda CHP‟nin halktan kopmasını Şevket Süreyya Aydemir ise şu sözleriyle ortaya koymuştur: “1930 sıralarında CHP halktan kopmuştu. idadiyi bitirdikten sonra 1907‟de Kosova Vilayeti Tercüme Kalemi‟nde memurluğa başladı. Yurt gezisi sırasında 6 Mart 1930‟da Antalya‟ya geldiğinde ülkenin içerisinde bulunduğu durumu yanında bulunan Hasan Rıza Soyak‟a1179 şu sözleri ile ifade etmiştir: “Bunalıyorum çocuk. Güneş.g. Çeşitli yerlerde kâtiplik görevlerinde bulunduktan sonra 1922‟de BMM Başkanlığı Özel Kalem Müdürlüğü ve Yazı İşleri Birinci Kâtipliğine atandı. şikâyet dinliyoruz… Her taraf derin bir yokluk. filanca adamın kayırması ile göreve getirilen reisin dört yüz lira. 4 Nisan 1939‟da emekli olan Hasan Rıza Bey. 1181 Ahmet Hamdi Başar. Tercüme-i Hal Kâğıdı.e.11.Lozan Barış Antlaşması‟nda halledilemeyen dış borçlar konusunun 1928‟de Milletler Cemiyeti tarafından halledilerek ödemelerin başlamasına karar verilmesi Türkiye için ekonomik krizden sonra yaşanan ikinci bir şansızlık olmuştur. Ödemeler yaklaşık olarak bütçe harcamalarının yüzde 13-18‟ini teşkil ediyordu.1178 Mustafa Kemal Paşa. a. 9-10. TBMM Arşivi. 1927‟de Cumhurbaşkanlığı Özel Kalem Müdürü. V. 389. V. s.1931 tarihinde yaptığı konuşmasında ise içinde bulunulan yılın iktisadî ve malî açıdan çok zor geçeceğini belirterek. İstanbul Liman Şirketi Müdürü iken iktisat uzmanı olarak geziye davet edilen Ahmet Hamdi Başar‟dır. s. amelenin yevmiyesinden kesilen paralar ile falanca. basit bir bürokrat hizbi ile bu hizbe.g. C. 121-122. Halkın dışında.

. C. s. IV.g. a. Sonunda “Mudanya-Bursa Demiryolunun Mübayaası” hakkında 1815 sayılı Kanunla. TBMM Matbaası. 4.. Makal. 1186 Timur. C. hattın mal varlığının 300.g. s.. “korumacı-devletçi sanayileşme” nitelemesi de kullanılabilir. Mudanya-Bursa Demiryolunun satın alınması konusu gündeme geldiğinde. işe yaramaz hale gelmiş bir hat için 50. 214 . 1931.e. Bu dönem için. 1. Mudanya-Bursa Demiryolu Türk Anonim Şirketi1187. bu hattın çürümeye terk edilemeyeceğini söylemiştir.g.000 lira verilmesinin uygun olmayacağını savunmuştur.1186 Bu doğrultuda atılan adımlarla. İzmir1183 1184 TBMM Z.. 130. s. 40. s. Ayrıca dünya kapitalizminin buhranı ve Türkiye‟de milliyetçilik cereyanının kuvvetlenmesi bu şirketlerin millileştirilmesi yönünde etki yapmıştır. IV. Bu imtihanda Türk milleti hayatiyeti. 3.şu sözleriyle ortaya koymuştur: “İçinde bulunduğumuz sene. malî ve iktisadî umumî buhrana karşı milletlerin çetin bir imtihan geçirmekte olmaları ile hususî dikkati caliptir. bu bölgenin önemli olduğunu. Baskı. İşçilerin haklarını savunacak ciddi bir kanun tasarısının da 1929 ve 1932‟de Meclis‟e getirilmesine rağmen ancak. 1933-1939 arasını kapsayan dönem genellikle “devletçi” olarak adlandırılır. Dönem. Gelecek sene de beynelmilel buhranın devamına hazırlıklı bulunmak vazifesi karşısındayız…”1183 Türkiye‟de liberal dönemi izleyen ve geçiş dönemi olarak nitelendirilebilecek 1930-1932 yıllarından sonra. Lozan‟da yabancı şirketlerin elde ettikleri yedi senelik garanti süresi 1930‟da dolmuştu. 1936‟da 3008 sayılı “İş Kanunu” çıkarılabilmiştir. Ankara. IV. TBMM Z.000 lira civarında olduğunu. 1972. Bu iddia üzerine Bütçe Encümeni Reisi Hasan Fehmi Bey. ya da yeni vergiler koyan kanunların çıkarılması dikkatleri çekmektedir. 206-210. s. salt “devletçi” kavramı yerine. 110-111. Bkz. faaliyeti. Bu kanunlarla toplumda insanların yükü hızla artıyordu. Timur.. 15. Dönem. 1185 Sait Dilik.. 227. İzmir Rıhtım Şirketi. İş Kanunu. 1187 Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey.e. bu hattın satın alınmasına onay verilmiştir.C. sosyal güvenlik alanında çok sınırlı düzenlemeler getirmiş. ancak gerekli tüzük çıkartılmadığı için bu haklar gerçekte kâğıt üzerinde kalmıştır. s. kanaatkârlığı ve fedakârlığı ile takdire lâyık bir kudret göstermektedir. Dönem. 2. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayını.C.1185 1930‟lardan itibaren millileştirme politikalarına devletin büyük bir önem verdiğini görmekteyiz. işçi ve yoksul köylüler ise ihmal edilmiştir. 125-126. 1188 TBMM Z.e. Türkiye‟de devletin iktisadî hayata müdahalesiyle birlikte orta ve büyük çiftçiler desteklenirken. Ankara. C. a.C. a. İstanbul Türk Anonim Su Şirketi1188. s. Vergi artışları gündeme gelince müreffeh bir zümre olan memurlar ilk başta akla gelmiştir.1184 1931 yılı içerisinde harcamaları kısan. Türkiye’de Sosyal Sigortalar-Ġktisadi Açıdan Bir Tahlil Denemesi.

Oysa Atatürk ve İsmet İnönü‟nün faşist bir ideolojiyi benimsemediği.1192 Devletçiliği. bu yazı Sanayi Genel Müdürlüğü‟ne ulaşmış fakat genel müdürlük bu fabrikanın ancak devlet tarafından kurulabileceğini ifade ederek konuyu reddetmiştir. kısa sürede oluşturulacak bir sermaye birikimini ve dolayısıyla da millî endüstrinin imkânsızlaşmasına sebep oluyordu. reddettikleri bir dönemde Recep Peker‟in böyle bir fikirle CHP Genel Sekreterliğine getirilmesi ve altı yıl bu görevde kalması pek mümkün görülmemektedir. Sadece liberalizm‟e karşı sert otoriter tavrının oluşmasında İtalyan faşizminin etkisinden belki söz 1189 1190 TBMM Z. 25. Derleyen: Mümtaz‟er Türköne. Dok ve Antrepo Türk Anonim Şirketi1190 satın alınarak millileştirilmiştir. fabrikanın İş Bankası tarafından kurulmasını isteyen yazıyı bakanlığa göndermiş. C. TPC (1931-1938). İktisat Vekilliğine de bir müddet sonra Celal Bayar getirilmiştir. Dönem. 106. Celal Bey. 215 . ModernleĢme Sürecinde Türkiye. Mustafa Kemal Paşa gibi anlayıp benimseyen devlet adamı. Babil Yayınları.C. Türk ModernleĢmesi. bazılarının iddiasına göre “faşist proje”yi benimsemiştir. Baskı.1193 Devletçiliğin. yeni bir orta ve alt bürokratik mevkiler katmanını oluşturmuştur. memlekette bir kâğıt sanayinin kurulmasına taraftardı. 1193 Goloğlu.. İletişim Yayınları. 1930‟lardaki sanayileşme politikaları neticesinde “devletin Türkiye‟yi modernleştirmeye yönelik atılımı. şekillenmesinde CHP Genel Sekreteri olan Recep Peker‟in oldukça fazla etkisinin olduğundan söz edilir. CDTA. IV. 294.. Politikada 45 Yıl. 524-527. 46-47. 1192 Murat Tazegül. C. Dönem. s. İtalya ve Almanya‟da inceleme gezileri yapmış. (Makaleler–4). Gazi bir akşam sofrasında Mustafa Şeref Bey‟i azarlamış ve bunun üzerine Mustafa Şeref Bey de görevinden ayrılmıştır. yapılması planlanan kâğıt fabrikasının. 1995-a. s. s. Fakat Hükümet. İletişim Yayınları. TBMM Z. a. Recep Peker. 117-119.. IV. 227. Celal Bey. Dönemin İktisat Vekili Mustafa Şeref Bey.g.1191 1929 Buhranı ile gelen ekonomik bunalım. 415. s. C. 22. Önder. o sırada hem mebus. s. 4. Şerif Mardin. İş Bankası tarafından gerçekleştirilmesine izin vermeyince. insan gücü piramidinde ve hizmetler sektöründe. s. 1191 Korkut Boratav. “Türkiye‟de Devletçilik”. 2005.e. 2. devletçe kurulacak olan bir kâğıt fabrikasının zarar edeceğini düşünüyordu.C. s. Karaosmanoğlu. İstanbul. Böylece devletçi politikalar yeni Cumhuriyet‟in vazgeçemeyeceği sanayileşme uygulamaları olacaktır. İstanbul. Timur. s.T.Afyon ve Manisa-Bandırma Hattı1189 ve İstanbul Rıhtım. 130. hem de İş Bankası Genel Müdürü olan Celal Bey (Bayar) idi.

“Hükümetçilik başka. devletçilik yine başkadır. 1198 Bkz. İmge Kitabevi. İsmet Paşa ise Kadro dergisinin 22.2.edilebilir.1194 Liberalizme karşı sergilenen bu tavır sonucunda. 235-236. 1923-1929 döneminde bir burjuvazi yaratma çabası başarısız olunca. Bu kurumun yerine 3 Temmuz 1932‟de çıkarılan 2058 sayılı Kanunla. bu görevleri yerine getirememesinden dolayı tasfiye edilmiştir. s.g. CHP‟nin parti programında yer alan 6 okun içerisinde devletçiliğin yer alması gerçekleşmiştir. a. sadece devlet 1194 Murat Yılmaz. ekonomik açıdan devletçidir” diyerek bu ilkenin aslında resmileştiğini de beyan etmiş oluyordu. Cumhuriyet. C. s. kendisine devredilen işletmeleri yönetmek ve hem de bunlara kredi bulmakla görevli kılınan “Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası”. 106.. 233. İletişim Yayınları. I. 1216. dış ticaret kanalıyla Türk ticaret burjuvazisini ve büyük toprak sahiplerinin durumunu sarsınca.e. liberal ekonomi yanlısı çevreler tarafından çok büyük bir eleştiri almıştır.. devletçilik ilkesinden söz ederek. TBMM Z. İstanbul. iktisadî hayatta devletçiliğin hakim olmasının psikolojik temelleri de atılmış oldu. 216 .1198 Devlet Sanayi Ofisi.g.6. 13-14 Mayıs 1931‟de toplanan büyük kongrede. Hükümetçilik bir idare tarzıdır. Bila. 1197 Timur. “Türkiye Sanayi Kredi Bankası” kurulmuştur. ikincisi sosyal sistemdir” yaklaşımı. CHF ve Bürokrasi: Kâzım Dirlik Örnek Olayı Üzerinden “Parti Devlet” Uygulaması ve “Faşist Proje”. “Recep Peker. Derginin yazarlarından Vedat Nedim Tör‟ün 21. sayının 32. Ancak bürokratlar her ne kadar güçlü olurlarsa olsunlar. iktidar koalisyonunda esasen ağır basan bürokrat kadro daha güçlü hale gelmiştir.1196 4. s. Dönem. Birincisi bürokratik. sayısında çıkan yazısında tartışmalara son noktayı koyarak. 692-697. Ankara.e. Bkz. 1196 Tevfik Çavdar. “fırkamızın takip ettiği program. “Devlet Sanayi Ofisi” ve 7 Temmuz 1932‟de çıkarılan 2064 sayılı Kanunla. 1195 1931 Ocak ayında İzmir‟de bir konuşma yapan Atatürk. 2007. s. Mete Tunçay’a Armağan..1195 Devletçilik ilkesine 1932‟de çıkarılmaya başlanan Kadro dergisi de özel bir önem vermiştir. Devlet Sanayi Ofisi ve Bankacılık Alanındaki Faaliyetler 1929 yılında tekelci kapitalizm buhranı. C. IV. a.1197 19 Nisan 1925‟te 633 sayılı Kanunla kurulan. Baskı. 2003. ancak devletçilik sayesinde iktisadî bağımsızlığa ve kalkınmaya ulaşabileceğimizi iddia etmiştir. Devletçilik bir cemiyet tarzıdır. 9. sayfasında çerçeve içerisinde yer alan. 11 Mayıs 1931. 507-508. 13. s. Türkiye Ekonomisinin Tarihi (1900-1960).C. Üçüncü Tertip. Düstur. 127. s. bazı sınıflara dayanmak zorunda kalmışlardır.

1933‟ten itibaren Almanya‟dan gelerek üniversite reformunda görev alan birçok iktisatçıyı. Vorfeld.. Sanayi Planı ve Ġktisat Vekâleti Bünyesinde Kurulan Bürolar Gümrük işlerinin organize edilmesi ve çıkarılacak kanunların tanzimi işlerinde çalışmak üzere Amerika‟lı uzman Mr.1202 Bu tartışmalara maruz kalan İstanbul Esnaf Bankasının faaliyetine 1934 yılında son verilmek zorunda kalınmıştır.işletmelerini yönetmekle kalmıyor. Üçüncü Tertip. Üçüncü Tertip. Robert H. IV. 177-178. 115-119. bilinçli bir biçimde iktisadi yaşamın değişik alanlarında faaliyet göstermek üzere “kamu iktisadî teşekkülleri” oluşturmuş ve bunları hızlı bir şekilde işletmeye almıştır.C. Dönem. Hâkimiyet-i Milliye. TPT. C. Dönem. 24.1934 tarihli oturumunda Denizli Milletvekili Mazhar Müfit Bey. s. 1203 “Gümrük Müşaviri”. Düstur.. Bu iki bankanın kuruluş kanunu ile ilgili olarak bkz. “Sümerbank” kurulmuştur. s. C. 1202 TBMM Z. Dönem. 14. C. 1. Şehirlerin kalkınmasında belediyelere gerekli olan orta ve uzun vadeli kredilerle. Dönem. 11 Haziran 1930‟da 1715 sayılı Kanunla kurulan “Merkez Bankası”nın.1203 Celal Bayar. 26. 3 Ekim 1931‟de faaliyete geçirilmesi bankacılık alanında önemli bir gelişmedir. 21. 14. TBMM‟nin 26. I. 1523. 19-20. İktisat Vekâleti kadrosu içerisinde müşavir olarak istihdam etmiştir. bu kuruluşlar ancak 1938 yılında faaliyete geçebilmiştir.C.g. s.3. Maliye teşkilatının ıslahı için bir rapor hazırlamak üzere ülkeye davet edilen Fransız maliye 1199 1200 Çoker. s. 1436.1201 Devlet. devlet iştiraki olan şirketler üzerinde önemli bir denetleme mekanizması kuruyordu. IV.. s. C. s. 1291. 104. 1201 Akgüç. TBMM Z.1199 DSO ve SKB‟nin sermaye açısından yetersiz kalması sonucunda 3 Haziran 1933‟te sanayi ve bankacılık işleri ile uğraşmak üzere 2262 sayılı Kanunla. Halk Bankası ve Halk Sandıklarının kurulmasına rağmen. TBMM Z. s. 217 . C.6. a. IV. 16. I. IV. 4.. teknik yardım sağlayacak “Belediyeler Bankası” ise 11 Haziran 1933‟te çıkarılan 2301 sayılı Kanunla kurulmuştur. 18 İkinciteşrin 1932.1200 1933 yılında çıkarılan 2284 sayılı Kanunla. Esnaf Bankasının kötü idare ve suiistimaller sonucunda iflasın eşiğine getirildiğini savunmuştur.C. Bu kuruluşlar bazen yolsuzluk iddialarıyla gündeme gelmiştir. s.4. 16. Avrupa’dan Ekonomi Uzmanların Getirilmesi. 268. C. Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti Müşavirliği görevine getirilmiştir.e. Düstur.

s. Cumhuriyet. 1207 Çavdar. bütün tarifeleri düzenlemek için kurulmuştur.Beynelmilel Mukaveleler Bürosu. “Ziraatımızın ihyası”. Cumhuriyet. s. s. 1208 Tazegül. 14 Nisan 1933. 3.1206 8 Ocak 1934‟te kabul edilen “I. 106-107. 1206 Tetkikat Yapmak İçin Avrupa‟ya Bir Heyet Gitti. Sanayi Planı” muhtemelen yerli ve yabancı uzmanların çalışmaları sonucunda hazırlanmıştır. Ayrıca sanayi kesiminin ihtiyacını karşılamak için ihtiyaç duyulan yüksek mühendis ve teknisyenlerin yetiştirilmesi amacıyla Avrupa‟ya 50 tane öğrencinin gönderilmesi karalaştırılmıştır. Alfons da. 218 . 1. 263. Ocak 1934‟te iktisat politikası içerisinde bulunan kömür.1204 Almanya‟dan ziraat alanında dünyanın otorite olarak kabul ettiği Fredik Falke. Bu büro. Bu heyet. Türk Ekonomisinin Tarihi. mıntıka ticaret müdürleri ve haricî ticaret mümessilleri bu müdürlüğe bağlanmıştır. ham madde ve kaynaklarımız dikkate alınarak. s. Birinci planda 20. 2.g. maden. Bu Heyet Fransa.1209 9 Kânunusani 1934‟te işlerin daha intizamlı bir şekilde sürdürülmesi için İktisat Vekâleti bünyesinde şu büroların açılmasına karar verilmiştir:1210 1. Almanya ve gerekirse İngiltere‟de incelemelerde bulunacaktı. 5 Kânunusani 1934. yeni bir takım ihtiyaçların ortaya çıkmasından dolayı Ankara‟da bir “Ofisler Müdürlüğü” kurmuş. çalışmalarına başlamıştı. demir ve şişe sanayini yerinde görmek için Avrupa‟ya bir heyet göndermiştir. 1.uzmanı M. 17 Kânunusani 1933. 3 Ağustos 1934. 260.1205 Hükümet.. kömür havzasındaki Türkiş Şirketi Müdürü Esat Beylerden oluşmaktaydı. Cumhuriyet. Ayrıca Almanya‟dan 12 uzmanın daha getirilmesine karar verilmiştir.1208 İktisat Vekâleti. ikinci planda 100 fabrikanın kurulması amaçlanıyordu. kimya ve porselen sanayi alanında yatırımlar yapılmaya başlanmıştır.İş ve İşçiler Bürosu.Standardizasyon Bürosu.Tarife Bürosu. Cumhuriyet. 1. dokuma. İktisat Vekâleti Maadin Umum Müdürü Bekir Vehbi. Cumhuriyet. 9 Kânunusani 1934. 1210 “İktisat Vekâleti Teşkilatı”. 4. İş Bankası Umum Müdürü Muammer. 1204 1205 “Yeni Maliye Islahatı”.e. kâğıt. Zonguldak Mebusu Ragıp. getirilerek raporlar hazırlatılmış ve ziraat alanında takip edilecek politikanın esasları tespit edilmiştir. s.1207 Birinci plana göre dış ticaret dengemiz. Belçika. a. 1209 “Ankara‟da bir Ofisler Müdürlüğü ihdas ediliyor”.

3 Haziran 1934. bir sanayi ve fen heyetinin teşkil edilmesi de kararlaştırılmıştır. s. 7. Yunus Nadi.7. 96. öğretmenler hatta din görevlileri. 6. Bu gayretlerin öngördüğü sosyo-ekonomik ve siyasal toplum modeli.1213 Yetiştirilmek istenilen bürokratik kadrodan beklenilen ise “altı ok”un içerdiği düşünceleri kapsamlı bir hukuksal düzenleme ile yeni rejimin amaçlarına uygun olarak benimsemek ve siyasal düzene 1211 1212 “İktisat Vekâletinin İlga Edilen Teşkilatı”. kişilerin doğrudan vekâletle temasını kesmek. 3. “Maliyemizde Mühim Bir Teşekkül: Tetkik Bürosu”. 3.5. hatta işlerini mektupla bile takip etme imkânı sağlamak için kurulmuştur.1211 Yine 1934 yılı içerisinde maliye alanında kurulan “Tetkik Bürosu” özellikle kanun tasarıları üzerinde gerekli incelemeleri yapmak suretiyle bakanın işlerini oldukça rahatlatmıştır. Cumhuriyet.1. s. 1. Bu büro. Cumhuriyet. hukukîrasyonel hatta rasyonel-üretken bir bürokrasinin gelişmesi için uygun bir ortam olarak kabul edilir. s. Bu yıllarda görev alan siyasal elit. 1. ġûra-yı Devlet (DanıĢtay) Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler. bu dönemde hukuk adamları. Birinci ve Ġkinci Dava Dairelerinin Kurulması Cumhuriyet Devrinin ilk yarısı yeni bir toplum oluşturma çabasıyla geçmiştir. 219 .Tetkik Bürosu. İktisat Vekâleti tarafından 1934‟te “Ticaret Müdürlüğü” teşkilatının kaldırılarak. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 4. Ayrıca alınan karar çerçevesinde üç tane ticaret ofisinin açılması. 1213 Heper.Kredi İşleri Bürosu. teşkilatının Müdüriyetine bağlı görev yapan “Esnaf Murakabe Bürosu”nun Ticaret Odası‟na bağlanması alınan diğer kararlar arasındaydı.1. devlet memuru yapılmıştır.ABD‟li uzmanlardan oluşan. Hukuk Alanındaki GeliĢmeler 4. 4 Teşrinisani 1934.7. Türkiye İktisadiyatının Tetkiki Bürosu.1212 4. Gelenekçilik ve ModernleĢme.7. Türk toplumunu Batılı bir toplum yapma amacını gütmüş. Ticaret kararlaştırılmıştır.1. bazılarının ise ihtisas alanları çerçevesinde Esnaf hükümet ticaret merkezinde odalarına görevlendirilmeleri bağlanması. memurlarının bir kısmının emekliliğe sevk edilmesi.

birikmiş dava işlerini neticelendirmek ve bütçede tasarrufta mülâhaza olunarak teşekkülün içinden iş daireleri kurmak üzere kanuna bazı maddeler ve fıkralar eklemek suretiyle olmuştur. TCTA. 1945. 1931‟in ilk altı ayında 2700‟ü1218. 214-215. Cumhuriyet Devrinde DanıĢtay ve Ġdare Davaları. a. Atatürk‟ün planlarına göre. 3. bunlardan birincisi 1931‟de.1216 1925 yılında 669 sayılı Kanun ile yeniden kurulan Danıştay‟ın.g. Zerbamat Matbaası.aktarmaktı. “Tanzimattan Cumhuriyete Ülke Yönetimi”. tamamıyla rasyonel bir hukuka dayandırılmak istenmektedir diyerek. Ankara. AĠD. S. Atatürk Önderliğinde Kültür Devrimi”. 9-11 Kasım 1967. 50. Eylül 1982. Meclis‟te bu biriken işlerin sorumluluğu üzerine hayli tartışmalar olmuştur. 1215 Musa Çadırcı.1217 Şûra-yı Devlet‟in neticelendiremediği dava sayısı. s.e. yılın sonuna doğru ise “beş-altı” bini bulmuştur.1214 Hukuksal örgütleniş içerisinde önemli bir yere sahip olan Şûra-yı Devlet. Bu değişiklik. C. 3. 220 . Kalkınma Ġçin Bölgesel ĠĢbirliği Semineri Bildirileri. 1931 yılında. 9-10. “Atatürk ve Türkiye‟nin Modernleşmesi.1215 1922 yılına kadar İstanbul‟da varlığını sürdüren Şura-yı Devlet. Atatürk devrinde cemiyetin temellerine kadar inen bir devlet faaliyeti. s. usul ile sıkı surette bağlılığa olan eğilim. idare davalarında bocaladığı görülmektedir. ikinci ve daha esaslı değişiklik ise 1938 yılında gerçekleştirilmiştir. s. bazı acele ihtiyaçlara cevap vermek. “Atatürk Döneminde Danıştay”. 15. İletişim Y.. 5. bakanlıklara ve bazı dairelere karşı olan davalarda tarafsızca ve hukuka uygun karar verilmesinde yaşanan güçlükler. s. 1218 Görele. 1217 Reşat Mimaroğlu. hem yüksek kademe bürokratlar ve hukukçular için eğitim ve öğretimde bulunacak hem de Türkiye‟nin toplumsal gereksinimlerini sağlayacak hukukî çerçeveyi geliştirmeye yardımcı olacaktı. 1972. yeni yüksek eğitim kurumları. hukukî-rasyonel bir örgütlenişten söz etmektedir. Ankara.. Halil İnalcık ta. kanuna göre tebligatın artırılması ve hâkime verilmiş olan geniş takdir hakkı içerisinde tarafların itirazları ile iş çıkaracak eleman noksanlığı sayılabilir. C. yürütme ve idareyi yargı yolu ile denetleme görev ve yetkisine sahip yüksek mahkeme kimliğini ve etkinliğini ancak Cumhuriyet Döneminde kazanmıştır. 6. başkan ve üyelerinin atanması ve göreve başlamaları 6 Temmuz 1927 tarihini bulmuştur. Bu bocalamanın sebepleri olarak. 36-37. 1216 Lütfi Duran. s. 1872‟den sonra özellikle üst düzey yargılanma mercii ve idarî davaların görüldüğü yer olarak karşımıza çıkmaktadır. Teşekkülün kanunu iki defa değişiklik görmüş. Danıştay‟ın ilk dört çalışma yılında iyi işler görmüş olmasına karşılık. Yozgat 1214 Halil İnalcık.

Edip Ergin.7. bazı maddeler ilave eden “1859 Sayılı Kanun” kabul edilmiştir. 1222 Mimaroğlu. Böylece bütün Danıştay elemanları bir iş seferberliğine yöneltilerek. 221 . bilgisiyle beraber itidali ve sürekli çalışması ile tanınan ve onların Danıştay‟ın bugünkü Başkanı İ.B.S. Bu iki daire başkanının biri. 23. 12. halk egemenliğine dayalı çağdaş devlet anlayışının temel kaidelerinden birisi olarak yorumlayabileceğimiz hukuk alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. C. otoritelerin birinci hatta ikinci derecelerine gelmeden kayboluyordu. tetebbü (inceleyen) yapan ve bilgili himmetli ve çalışması ile (İdare Kazası davasının) en sadık bir rüknü (ileri geleni) olan. Hakkı Göreli olduğunu. Ferit Bilen.e. memurların ekmeklerinden kazanç vergisi kesilen bir ortamda “Deavi Dairesi”ne bir dairenin ilavesine karşı çıkmış ve işlerin mevcut dairelere dağıtılmasını istemiştir. 916. Bu olağanüstü çalışmada asli ve mürettep dava dairelerinin bütün elemanları büyük gayret sarf etmişlerdir.B. Bkz. Ayrıca diğer emekleri geçenleri ise şöyle sıralamaktadır. IV. C. Ancak dava olunan hükümet dairelerinden bir ikisi. Muammer As. “Birinci Dava Dairesi” adıyla yeniden kurulmuş. 279-282.C..1219 Tartışmalara rağmen 21 Temmuz 1931‟de Şûrayı Devlet Kanunu‟nun bazı maddelerini değiştiren. halk arasında büyük bir memnuniyet uyandırıyordu. Edip Oyhon. Ġcra ve Ġflas Kanunu.2. Üçüncü Tertip. TBMM Z.1222 4.1221 Danıştay da görülen davaların çoğunlukla davacılar lehine sonuçlanması. O kanaldan da. Hüsnü Berker. Müessesenin millî ve esaslı faydasını henüz kavrayamamış bazı ikinci ve üçüncü derece daire amirlerinden gelen itirazlar.e. 3. o zamanki Devai Dairesi ve sonra da Birinci Dava Dairesi Başkanı Milletvekili Saffet Tuncay olduğunu belirtmektedir. s.Milletvekili Hamdi Bey. Nusret Doğruer.1. Dönem.. Bu gelişmelerden birisi olarak değerlendirebileceğiz Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu üzerinde önce 22 Temmuz 1931‟de çıkarılan 1876 1219 1220 TBMM Z. 12.C. hoşnutsuzluk gösterebiliyordu. Bundan başka memur davalarına bakmak üzere Danıştay Başkanı‟nın başkanlığı altında onun seçeceği iki üyeden oluşan bir de “Dava Hususi Heyeti” kurulmuştur. a. 1221 Reşat Mimaroğlu. Dönem.. emeği gecen bu kişiler ile ilgili yazdığı eserde bilgiler vermektedir. Asım Yegin. birikmiş dava dosyalarının incelenmesine ve davaların yargılanmasına girişilmiştir. s. C.. 201. diğerinin de dava işlerinin içinde. ayrıca idare dairelerinden üye almak suretiyle “İkinci Dava Dairesi” kurulmuştur. a. Asli ve Mürettep Dava Dairelerinde çalışan S. Cudî Özel gibi üyeler ile Baş Muavinlarden Memduh Özoran ve Ziya Önen‟in yardımcıları. Devai Dairesi. Hâkimler Kanunu ve Hukuk Alanında Yapılan Diğer Düzenlemeler Cumhuriyet Döneminde.g. s. s. s. Süreyya Özek. pek az itiraz oluyordu. IV.g. Mimaroğlu. 3. daima okuyan.1220 Kanununla. Düstur.

. C. IV. Dönem. s. 13 Mart 1933. belediyeler ve finans kurumlarına gönderilmiş ve konu ile ilgili olarak altmışı aşkın görüş alınmıştır.C. kati surette adliye teşkilatı alanında ıslahata ihtiyaç olduğunu. ilgili öğretim üyelerine. s. Üçüncü Tertip. I. s. Gaziantep Milletvekili Reşit Bey. 1933 Bütçe görüşmeleri esnasında yaşanan tartışmalardan anlaşıldığı kadarıyla. Cumhuriyet. 30 Haziran 1933. 1226 TBMM Z. IV. 9. 15. 1227 “Yeni adlî teşkilât”. barolara. ticaret odalarına. 1228 Alâettin Cemil. C.1227 İstanbul Milletvekili Alaettin Cemil Bey.Sayılı Kanunla1223. 15. “hâkim muavinleri teşkilâtı” hakkında bir teklifin Meclis‟e getirilmesinin kendilerini de memnun edeceğini belirtmiştir. 145. Ayrıca Cemil Bey adliye sistemimizde alınan pul harçlarının çok ucuz olmasından dolayı davaların artmasından şikâyet etmiş.1226 1933 yılında hazırlanan bir kanun tasarısıyla. 295. İcra ve İflas Kanunu. birçok alanda çıkarılan kanunlardan sonra ihtiyaçları karşılayamamaya başlayınca yeni bir tasarı hazırlanarak bastırılmış. hâkimlere. s. adliye makinesinden halkın beklediğinin tam manasıyla adalet ve hak olduğunu. 1391. ilk mahkeme bulunmayan veya işi çok olan yerlerde sulh hâkimliklerinin kurulabilmesine zemin hazırlanmıştır. Dönem. 30 Haziran 1933‟te Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan makalesinde. ülke genelinde hâkimlerin yetersizliği görülüyordu.1228 1223 1224 Düstur. Düstur. bankalara. s. 99.. 295-304. C. TPT. IV. Dönem. adaleti ucuz almak pahasına onu almakta müşkülat çekmek veya geç almanın gayeye uygun olmadığını yazmıştır. TBMM Z. devlete ait bazı müessese müdürlerinin cinayet mahkemesi reisinden daha fazla para almalarını ise şiddetle eleştirmiştir. “Adliye Teşkilatında Hâkimlerin Maaşı”. 1225 Çoker. I. C. IV. 222 . açıkça toplumda konsensüs anlayışının uygulanmak istediğini ortaya koymaktadır. Çoker. C. TPT. Görüşler doğrultusunda 370 maddeden oluşan 2204 sayılı “İcra ve İflas Kanunu” 9 Haziran 1932 tarihinde kabul edilmiştir. 134. Cumhuriyet. Vatandaşlar bazen işlerini halledemeden adliye kapısından geri dönüyorlardı. daha sonra ise 4 Temmuz 1934‟te çıkarılan 2558 Sayılı Kanunla1224 düzenlemeler yapılmıştır. C. Üçüncü Tertip. s. bu sıkıntıları aşmak için hastalanan ve izin alan hâkimlerin yerine 40-50 kadar hâkim muavininin tayin edilmesi teklifinde bulunmuştu. Adliye Vekili Yusuf Kemal Bey. s. 12. 1.C.1225 İcra ve İflas Kanunu‟nun çıkarılışına kadarki süreçte izlenen yol. Dönem.

. 1931. 23. 1233 Düstur. 70-71. Dönem. hâkimliğe kabul şartları ayrıntılı olarak ele alınmıştır. hapishaneler üzerinde de bir takım düzenlemeler yapmaya çalışmıştır. 1231 Hâkimliğe kabul şartları ile ilgili olarak bkz. Bütçenin imkânsızlıklarından dolayı öncelikle metruk kervansarayların. C. kiliselerin ve eski kışlaların hapishaneye çevrilmesi.1233 Bu büronun başına Roma‟da tahsilini bitiren Müfettiş Atıf Bey tayin edilmiş. 3. C.. 1232 TBMM Z. Üçüncü Tertip. Dönem. Başarılı gençlerin hâkimlik mesleğine yönlendirilmesi.7. 22 Mayıs 1934. IV.C. 14 Ağustos 1931. TBMM Matbaası. s.C. 1.1934 tarihinde 128 asıl ve 9 geçici maddeden oluşan 2556 sayılı “Hâkimler Kanunu” ile bu konuda bir adım daha atılarak. Dönem. 1. 3.1234 Adliye Vekâleti. “Hâkim Olacak Hukuk Mezunları İmtihan Edilecekler”. s. Ayrıca bir “matbuat bürosu” kurularak. Cumhuriyet. hukuk alanındaki gecikmenin sadece bizde değil tüm dünyada büyük bir sorun teşkil ettiğini ifade ederek. 12. Türkiye dâhilinde faaliyet gösteren gazete ve matbaalar tetkik edilmiş ve matbuat davalarının takibi sağlanmıştır. IV.1231 TCK‟da saldırılar 1232 yapılan düzenlemelerle. hukuk alanında yapılmak istenilen önemli düzenlemelerdendi.. yapılan inkılâplar vasıtasıyla Türk hâkimlerinin çağdaş adlî prensiplerle kendilerini yetiştirerek. bunların yanı sıra modern 1229 1230 TBMM Z. 223 . s. 3. 361-362. 368. C. 23.C.. s. TBMM Z. hâkimliğine ise Ankara Hukuk Mektebi mezunlarından Birecik Hâkimi Murat Baha Bey atanmıştır. hukuk alanında çığır açtıklarını. hukuk fakültesi mezunu olan gençlerin üniversite profesörleri ve temyiz mahkemesi üyeleri tarafından oluşturulan bir kurul tarafından hâkim namzedi olarak seçilmek istenmesi.Adliye sistemiyle ilgili yapılan eleştiriler üzerine Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu Bey. Fransa ve hatta İngiltere‟de adliyeye karşı yapılan şikâyetlerin en esaslıları bu mevzu etrafında toplanmaktadır. Bütün Garp devletlerinde Almanya. yakın bir gelecekte davaların süratle görülmediği şikâyetinin günün meselesi olmaktan çıkacağını savunmuştur. 387. IV. s. s. Ankara. “…Evvelemirde bu hâdise memleketimize has ve münhasır bir hâdise olarak telâkki edilmemelidir.1230 4. kurulmuş olan temyiz raportörlükleri sayesinde işlerin süratle bitirilmesi noktasında önemli bir adımın atıldığını vurgulamıştır. Hâkimiyet-i Milliye.C. s. 1088. Cumhurbaşkanına yapılan eylemli ve yayın aracılığı ile yapılan suçlar gözden geçirilmiştir. Davaların gecikmesi konusunda ise. Dönem. 1234 “Adliye Vekilliğinde Matbuat Bürosu”. IV. C. Adalet topaldır: (1a justıc est boiteuse) sözü bunun en canlı misalidir”1229 demek suretiyle. C. TBMM Z. 54-55.

Sosyal Alandaki Bazı GeliĢmeler 4. 1237 1827 sayılı Kanun‟un 6‟ncı maddesiyle. Baskı. 1932 yılına kadar İmam-Hatip Okulları‟nın kapatılması. 4 Birincikânun (Aralık) 1934.1235 Adliye Vekâletinin yaptığı çalışmalar sonucunda 11 Ağustos 1934‟te Edirne‟de içerisinde birçok kısımları bulunan 3000 kişilik modern bir hapishane faaliyete geçirilmiştir. 1992. Cumhuriyet. Cumhuriyet.C.1236 4.hapishanelerin yapılması planlanmıştır. Diyanet İşleri Riyasetinin cami görevlileri üzerinde sadece kontrol yetkisi bırakılmıştır. 1-2. halkla yakın ilişkiler içerisinde olan cami görevlileri Vakıflar Genel Müdürlüğünün tasarrufuna verilirken.1237 4 Ocak 1932‟de çıkarılan kanunla din bürokrasisi ikiye bölünmüş.1239 Mustafa Kemal Paşa‟nın dil konusundaki çalışmaları. Siyasî-Ġdarî Sistemle ĠliĢkileri Açısından Din Bürokrasisi Yapısı Konumu ve GeliĢimi. I.. Din Bürokrasisi Alanında YaĢanan GeliĢmeler ve Bursa Olayı 1931‟de çıkarılan 1827 sayılı Yasa. Dönem. din bürokrasisine indirilen büyük bir darbe olarak algılanmıştır. 1. TBMM Z. 1933‟te ise üniversite reformu ile “İlahiyat Fakültesi” kapatılmış ve bir “İslâm Tetkikleri Enstitüsü” açılmıştır. s. Cumhuriyet. s. İşaret Yayınları. din bürokrasisinin gücünü kırmıştır. s.7.2. 188-190. 52-53. Diyanet İşleri Riyasetinin yetkilerini önemli ölçüde daraltmış. 2. Türkiye Cumhuriyeti dâhilindeki cami ve mescitlerin idaresi “Evkaf Umum Müdürlüğü”ne devredilmiştir. IV. 11 Ağustos 1934. 1238 Davut Dursun. örgütün daha çok idarî görevlileri olan müftü ve merkezdeki görevliler diyanete kalıyordu. tasarıya müftülüklerin de katılması yönünde bir madde ilave edilmesini teklif etmiş. özellikle Arap harfleri ile öğrenim yapmak için gizli ya da açık ders okutma yerleri açanları cezalandıran ve bu tür çabaları yasaklayan yönetmeliklerin uygulamaya konulması hakkındaki 1235 1236 “Hapishanelerin ıslahı”. 1. fakat bu teklif kabul edilmemiştir.2. 224 . İstanbul. 29 Eylül 1933. s.1.1238 Diğer yandan 1931-1932 ders yılında ortaokulların ders müfredatından din dersinin çıkarılması. Bu düzenlemeler din adamlarının tek bir çatı altında toplanmalarına fırsat vermeyerek. C. Böylece Diyanet‟in bünyesinde sadece vaizlerle müftüler kalmış. 1934‟te dinî kıyafetlere dair kanun tasarısı görüşülürken Kılıçzade Hakkı Bey.7. “Edirne‟de yapılan üç bin kişilik asrî hapishane”. 1239 “Dinî Kıyafetlere Dair Kanun Meclisten Çıktı”. ülkedeki bütün camilerin yönetimi ile cami görevlilerinin (Hademe-i Hayrat) işe alma ve çıkarılmalarını Vakıflar Genel Müdürlüğüne bırakmıştır. s.

daha da yoğunlaşarak din alanına girmiştir. Meselenin mahiyeti 1240 1241 Goloğlu. 1973. Evkaf (Vakıflar) Müdürlüğüne yürümüşlerdi. AAMD. Ankara.1242 Buna rağmen 5 Şubat 1933‟te İzmir‟de Şadırvan Camiinde Hüsnü adında bir meczup. Bursa olayını haber alınca 5. kamet ve salâ”nın Türkçe karşılıkları bulunması konusunda çalışmalar yapıldı. Hadiseye dikkatimizi bilhassa çevirmemizin sebebi. Ata.1243 Atatürk. Tetkiklerden sonra Bursa‟dan ayrılmadan önce olay hakkında Anadolu Ajansı‟na şu tebliği yapmıştır:“Bursa‟ya geldim. s. Türkçe ezana mukabil Arapça ezan okuyarak ortalığı karıştırmaya çalışmıştır. İstanbul. “Atatürk‟ün Din ve İslâm Dini Hakkındaki Görüşleri”. İstanbul. ezan. 14-15.1933‟te Bursa‟ya gelmiştir. Hadise hakkında alâkadarlardan malumat aldım. ezanın Türkçeleştirilmesi ve halkın dinlediği mukabelelerin anlaşılması için cemaate Türkçe ifade edilmesinin gerekliliği üzerinde durulmuştur. s. 1. Bursa‟ya Dâhiliye ve Adliye Vekilleri ile Emniyet Umum Müdürü Tevfik Hadi Bey ile Dâhiliye ve Adliye kalemi mahsus müdürlerini göndermiştir. ezanın Türkçe okunmasına karşı çıkarak. dinî siyasete alet ederek memleketin emniyetini bozmak teşebbüsü”. Sadık Albayarak. siyaset ve herhangi bir tahrike vesile etmeğe asla müsamaha etmeyeceğimizin bir daha anlaşılmasıdır.1931 tarihli kararnamenin çıkarılmasından sonra.2.23. 6 Şubat 1933. 129. Türkiye’de Din Kavgası. Hadise haddi zatında fazla ehemmiyete haiz değildir. s. Sırlar Matbaası. 87. s. s. Bu çalışmalar Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından da benimsenmiştir. dinî. 262. Hâfız Yaşar Okur. Yapılan çalışmalardan sonra 1932 yılı Kadir Gecesi‟nde ilk Türkçe ezan okunmuştur. Atatürk‟ün 1932 yılı Ramazan ayında Dolmabahçe Sarayında yaptığı toplantıdan anlaşıldığı kadarıyla. AkĢam. kalabalık büyük patırtılarla vali konağına doğru yürümüştür. 1999. 225 . Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından 4 Şubat 1933 tarihli bir tamimle.1933 tarihinde Bursa Ulu Camiinde cemaat arasında bulunan Topal Halil ve Tatar İbrahim adlı kişilerin kışkırtmaları sonucu 80 kadar kişi. Olay valilik tarafından derhal Ankara‟ya bir gericilik olayı diye telgrafla bildirilmiştir. TPC (1931-1938). Her halde cahil mürteciler Cumhuriyet adliyesinin pençesinden kurtulamayacaklardır.12.1240 1931 yılı içerisinde “tekbir. Evkaf Müdürü Faik Bey‟in ezanı Arapça okutmaya salahiyetinin olmadığını söylemesi üzerine.2. 1962. 1243 “Bursa Hadisesi hakkında ilk tahkikatın neticeleri. olaylarla derhal yakından ilgilenerek. Hükümet. Türkçe ezan ve kamet hakkında tereddütleri olan müftüler uyarılmıştır. 1242 Ahmet Vehbi Ecer.1241 1. Yayına Haz: Ethem Ruhi Fığlalı-Taha Müftüoğlu-İdris Karakuş.

Hüseyin Fatin Bey. Dönemlerde Bursa Milletvekili seçilerek Meclis‟teki yerini korudu. Bursa Valisi Fatin1246 ve Belediye Başkanı Muhiddin Beyler olaylardaki tavırlarından dolayı. AkĢam. Uluslararası Moris ġinasi Hastanesi ve Sağlık Alanında Yapılan Bazı Düzenlemeler Sağlık Bakanı Dr. Bkz. 226 . Cumhuriyet. 28. Bu tetkikler sonucunda.”1244 6.1247 Bursa Olayı. Manisa doğumlu ve Amerika da zengin bir iş adamı olan Moris İskinazi‟nin vasiyetiyle ilgili konuların varisleri ve salahiyet verdiği Chemical 1244 1245 “Gazi Hazretleri‟nin son hadise hakkında beyanatı”.. görevlerini savsakladıkları gerekçesiyle Savcı Sakıp.g. VI ve VII. 1246 1873‟te Kıbrıs-Lefkoşa‟da doğan Hüseyin Bey. Müddeiumumî‟ye işten el çektirilmesinin sebebi olarak daha önce olayın elebaşlarından olan 11 kişiyi serbest bırakmasına rağmen hapishanede 30 kişinin mevkuf edildiğini bildirmişti.2. emrindeki çalışan müezzin ve memurlara durumu anlatmadığından dolayı ihmaline rastlanan Müftü Nureddin Bey‟e işten el çektirilmiştir. 1. s. 4. Hüseyin Bey.11. s. Sulh Ceza Hâkimi Hasan ile Diyanet İşleri Riyasetinin ve Evkaf Umumî Müdürlüğünün “ezanın Türkçe okunması” konusunda kati kararı olmasına rağmen. Olaylardan dolayı sanık konumunda olan toplam 25 kişi ise Çorum‟a nakledilmiştir. SDN: 692. Mülkiyeyi bitirdikten sonra maiyet memuru olarak devlet hizmetine girdi.esasen din değil. Katî olarak bilinmelidir ki. 8 Şubat 1933. s. “Müddeiumumîye işten el çektirildi”. s. 10 Haziran 1933‟te de Şûra-yı Devlet (Danıştay) üyeliğine seçilen Hüseyin Fatin Bey.7. s. Atatürk‟ün Türk dilini toplumda hâkim kılma konusundaki kararlılığını ortaya koymuş. 23 Şubat 1933.e. Jandarma Genel Komutanı Kazım. Türk milletinin millî dili ve millî benliği bütün hayatında hâkim ve esas olacaktır. 7 Şubat 1933. dildir. ayrıca yapılan inkılâplar konusunda her ne pahasına olursa olsun taviz verilemeyeceğini açıkça göstermiştir.2. bakanlık tarafından takdir edilmişlerdi. 1. “Mevkufların nerede muhakeme edilecekleri henüz malûm değil”. 7 Şubat 1933. 1247 “25 kişinin nakli emri dün Bursa‟ya geldi”. 197. AkĢam. Bakanlar. 1.1245 Olaylar sonrasında Dâhiliye Vekâletinin telgrafı Bursalıları oldukça sevindirmiş. Emniyet Genel Müdürü Hadi ve Adliye Müfettişlerinden Necmeddin Tahir Beyler ile durumu tetkik ettiler. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. V. 1. Sulh Ceza Hâkimi Hasan‟ın da görevinde ihmali olduğu tespit edilmiştir. Durumun böyle olmadığı Bursa Belediye Başkanı Muhiddin Bey‟in Ankara‟da yaptığı açıklamalardan sonra anlaşılmış ve adliye müfettişinin raporu ile hiçbir tutuklunun olmadığı anlaşılmıştır.1931‟de Manisa Mebusu Refik Şevket Bey‟in bir sorusu üzerine. Bazı yerlerde kaymakamlık ve mutasarrıflık yaptıktan sonra 14 Kasım 1926‟da Bursa Valisi oldu. AkĢam.1933‟te İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Adalet Bakanı Yusuf Kemal Tengirşek Bursa‟ya gelmişlerdi.2. Bkz. Baltaoğlu. Refik Bey. a. 15 kişi tutuklanmış. Trabzon Milletvekili Ali Seydi Bey‟in ölümü üzerine CHP adayı olarak 1933‟te Trabzon Milletvekili olarak Meclis‟e girdi.

Dönem. Dönem.. IV. s. “Arkadaşlar... 5. örümcek ağma düşmüş bir sinek gibi kurtulmak imkânını bulamıyor”1250 sözleriyle. s. giderek nüfusumuzun azaldığını belirterek. bundan 15-20 sene evvel milletimizin hayatı. C. bir Rum‟un yanına gitmek ihtiyacı vardı… Bu gün kemali iftiharla şunu söylemek lâzım gelir ki yalnız memleketimizde değil. C. 15. vizite ücretinin 3-5 lira olduğunu. Bu iddialar üzerine Urfa Milletvekili Ali Saib Bey. IV. s.1248 1931‟de çıkarılan 907 sayılı Kanunla. 9.1932 tarihinde Meclis‟te söz alan Bursa Milletvekili Rüştü Bey. IV. Moris Şinasi‟nin vasisi tarafından inşa ve tesis edilecek hastane için hariçten getirilecek inşaat. 1248 1249 TBMM Z. C. Avrupa‟dan ecnebi memleketlerden memleketimize ameliyat olmak için. doktorların kazanç vergisi vermemek doğrultusunda kararlar almalarını sert bir dille eleştirmiştir. TBMM Z. 46-50.C. edevat ve ilâçlar bir defaya mahsus olmak üzere gümrük resminden muaf tutulmuştur. C. IV. 43-44. lehlerine önemli bir düzenleme yapılmıştır. 5. Bizim hastanelere düşen köylü. s.5. 9. Dönem.National Bank ile Dışişleri Vekâleti vasıtasıyla temasa geçilerek işlemlerin yürütüldüğünü açıklamıştır. “…Aziz arkadaşlar. tedavi için gelenlerin mevcut olduğunu kemali iftiharla duymaktayız…”1252 sözleriyle. 1252 TBMM Z. Bu hastanelerin bir kısmı millî diğeri gayri millidir… Bunların içinde en pahalı olan bizim hastanelerdir. Ayrıca hastane ile ilgili plan ve krokilerin yapıldığını ve valinin bu işlerle ilgili olarak verilen talimatlar çerçevesinde çalıştığını belirtmiştir. 4. 1250 TBMM Z. doktorlara getirilen iki sene mecburi hizmet uygulaması kaldırılarak. Dönem. sıhhati. çocuk ölümlerinin ülkemizde yüzde 43‟lere ulaştığını. Dönem.. 127-131. IV. 1251 TBMM Z. Çıkarılan 2000 sayılı Kanunla1251. 69. 119. 8.C.C.C.C.6. 63-64. tesisatı sıhhiye ve fenniye ve tefrişata ait malzeme ve eşya ile alet.1249 Doktorlara uygulanan mecburi hizmetin kaldırılmasıyla ilgili olarak. Türk tababetinin geldiği noktanın küçümsenmemesi gerektiğini ifade etmiştir. Anadolu‟da çalışan doktorların bilimin çağdaş gelişmelerini takip etmediklerinden geriye gittikleri iddiaları zaman zaman Meclis‟e taşınmaktaydı. Memlekette bir diş doktoru aramak için her halde bir Ermeni‟nin. Resmî Gazete. s. C.1932. 227 . bir köy veya bir kasabanın en zengin bir adamı hastasını İstanbul‟a getiriyor ve hastanelere müracaat ediyor.. her şeyi yabancı doktorların elinde idi.

ġehir Planlaması Konusundaki GeliĢmeler ve Ġskân Politikası Memleketin tüm bayındırlık işlerinden 26. 1.2. Cumhuriyet. yapılan önemli hizmetlerden sadece bazılarıdır. Ankara İtfaiyesi‟nin tam teşekkülü hale getirilmesi. Stadyum. vekâletin talimat şartlarına uymayan bazı özel hastanelerin kapatılması ve gıda ürünlerinin gerekli hijyen şartları ile satılması kararını almıştır. s. İçtimai Muavenet Umumi Müdürlüğüne bağlı olarak kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Cumhuriyet. 116. Sebze Hâli Binası. Cumhuriyet.C. Abdullah Nevzat Tandoğan‟ın Valiliği döneminde imar ve şehir planlaması alanında altın çağını yaşamıştır. s.1256 Ankara Şehri İmar Müdürlüğünün gerekliliğinin sorgulandığı bir dönemde Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. Ankara‟da otobüs ve troleybüs işletmeciliğini başlatılması.1257 Ankara. iki mülhak umum müdürlük.Akşam vakitlerinde uzman doktorların nöbetçi kalmamasından dolayı. C. müsteşarlık. 1255 “Millî Müdafaamız İçin Mühim Bir Karar”. İmar Müdüriyeti‟nin ülke için elzem olduğunu. yolların asfaltlanması. Ankara‟yı cadde ve sokaklara göre belirli kısımlara bölerek.C. temizlik işçileri görevlendirmesi. Dönem. 10 Kânunusani 1934. 1257 TBMM Z.. 228 .. Dönem.1255 4. yüksek fen heyeti. 1933. Kanunla Nafıa teşkilatı. altı müdürlük. teftiş heyeti. 14. Bu dönemde. 6. 1253 1254 “Sıhhiye Vekâleti‟nin çok yerinde bir kararı”. C. “Yüksek Sıhhat Şurası nelere karar verdi?”. Temizlik İşleri Müdürüne der ki. TBMM Matbaası. 1. 264-265.1934 tarihinde çıkarılan “Nafıa Vekâletinin Teşkilât ve Vazifelerine Dair Kanun” ile Nafıa Vekâleti sorumlu tutulmuştur. s.7. IV. 1. IV. iki umumî müdürlük.3.1253 23 Şubat 1934‟te toplanan “Yüksek Sıhhat Şûrası”. s. Etfal ve Zeynep Kamil hastanelerinde ölümlerin meydana gelmesi üzerine. önemli bir anlayış olarak karşımıza çıkmaktadır.1254 Savaşlarda cephe gerisinin artık güvenli olmamasından dolayı. yardımcı üç müşavirlik. Tandoğan‟ın. 22. üç idare reisliği. 1256 TBMM Z. Ankara. s. hususî kalem müdürlüğü. Hipodrom. bu müdürlüğe sonsuza kadar ihtiyaç duyulacağını ifade etmiştir.5. yüksek mühendis mektebi rektörlüğü ve nafıa fen mektebi müdürlüğünden oluşturulmuştur. bakanlık bir karar alarak asistanların yanı sıra hastanelerde gece mütehassıs doktorlara nöbet tutma zorunluluğu getirmiştir. Belediye Hastanesi. 1934‟te millî müdafaamız içinde çok önemli bir karar olarak değerlendirebileceğimiz “Zehirli ve Boğucu Gazlar ve Hava Hücumlarından Korunma İşleri Şube Müdürlüğü”nün. 23 Şubat 1934. Bu düzenin işleyip işlemediğini kontrol için bir gün Tandoğan. Poligon ve Kızılay‟daki Emniyet Abidesi ve Parkı‟nın yapılması. 9 Teşrinisani 1934.

15. 575-585. 229 .1263 1258 1259 Orhun vd.315 arsa.1261 4. günün en tehlikeli savaş aracı olan tayyarelerden atılacak olan bomba ve zehirli gazlardan korunmak için belediyelerin alması gereken tedbirler anlatılmıştır.201 dükkân. TBMM Matbaası. C. Bayazıt.1259 Muhacirler konusuyla yakından ilgilenen Meclis.. a..“Bir gün sokağın herhangi bir yerine arabayla geçerken imzamı taşıyan bir sigara paketi atacağım.6. s. 1261 TBMM Z. 1260 TBMM Z. 1. 90. 29-30.7. Cumhuriyet. 1932. 25. 14-17. 1263 TBMM Z.1258 Belediyelere gönderilen bir tamimle. 5 Kânunusani 1934.564 ev.. 1932 yılında çıkarılan Kanunla. IV. ülkemize gelen muhacirlerle ilgili Dâhiliye Vekiline bir sorusu yöneltmişti. Sosyal Devlet AnlayıĢının YerleĢmesi ve Yapılan Bazı Ġnkılâplar 1922‟den 1931 yılı sonuna kadar muhtelif suretlerde himaye ettiği çocuk sayısı 6008502‟yi bulan. Erzurum ve Çoruh vilâyetlerinin bazı parçalarında muhacir ve sığıntıların yerleştirilmesi konusunu düzenlemiştir. Kars. s.e.g.. Yarım saat içerisinde bu sigara paketi masamda olmazsa vay haline!” Gerçektende bir gün bu uygulamayı yapmış ve sigara paketini yarım saat içerisinde masasında bulmuştur. Ayrıca Köstence‟de on bin kişinin beklediği doğrultusundaki haberlerin ise mübalağadan başka bir şey olmadığını söylemiştir. Meclis tarafından ayrıcalıklı bir yere konulmuştur. 16. 18 İkinciteşrin 1932.1260 Manisa Milletvekili Refik Şevket İnce Bey. 1923‟ten 1933‟e kadar Türkiye‟ye gelen muhacirlerin miktarının 628. 9. s.137‟sini sağlık kontrolünden geçiren Himaye-i Etfal Cemiyeti1262. Dönem. bundan sonra yapılacak şehir planında bu uygulamaların dikkate alınması ve kurulacak olan fabrikalarda bu taarruzlardan korunmak için sığınakların yapılmasını uygun görmüştür.4. Dönem. IV.C.1934 tarihinde 2502 sayılı Kanunu çıkararak. bu çocuklardan 149. 7. Hâkimiyet-i Milliye. Dönem. Ankara.C. Soru üzerine 25 Ekim 1934‟te Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey.C.0971 dönüm arazi ve altı milyon lira tutarında muhtelif renkli bonolar verildiğini açıklamıştır. s.. bunlara 107. IV. İstanbul Belediyesi bu işin milyonlarca liraya mal olduğunu görerek. çocuk bayramı dolayısıyla mektupların üzerine yapıştırılacak olan “şefkat pulları”nın gelirleri bu Cemiyet‟e bırakılmıştır.305 kişiye ulaştığını. C. C. 1262 “Himaye-i Etfal‟in on yılı”. s. 623.2. 23.

1267 “Ankara‟da Bir İnkılâp Kürsüsü Açılıyor”. yabancı ırk. s. 1. IV. 11-12. uzunluk ölçüsü olarak metre.C. C. 1269 Cumhuriyet.27 Aralık 1933 tarihli 2364 sayılı Kanunla. “Kemal Öz” adlı 1264 1265 Düstur. IV. s. 23. Dönem.1266 Halkın gösterdiği bu yoğun ilgi yüzünden Ankara‟da da bir “İnkılâp Kürsüsü”nün kurulması kararlaştırılmıştır. Menemen Hadisesi‟nde şehit dilen Kubilay‟ın annesi Zeynep Hanım‟a yaşadıkça vatanî hizmet mukabili olarak toptan otuz lira aylık bağlanmıştır. Üçüncü Tertip. Başvekil İsmet Paşa tarafından.C. TBMM Z.. 3 Kânunusani 1933. Beyazıt. 21 Haziran 1934‟te çıkarılan 2525 sayılı “Soyadı Kanunu” ile yürürlüğe girmiştir. s. Cumhuriyet. 22. 1. s. soyadı hakkında bir kanun teklifi vermişti.C. 20 Mart 1934‟te büyük bir katılımla Ankara Halkevindeki İnkılâp Tarihi Kürsüsü‟nde verilmiştir. memuriyet. Dönem. 1270 TBMM Z.1270 24.1267 Ankara‟da ilk İnkılâp Tarihi dersi. Sayı: 25951. aşiret. derslerin hoparlör vasıtasıyla. Halkın bu yoğun ilgisinden dolayı derslerin radyo vasıtasıyla yayınlanmasına başlanmış ve halk caddede. çok yoğun bir ilgi gösteren halka yer kalmıyordu. 10 Mart 1934. millet isimleriyle umumî edeplere uygun olmayan iğrenç. 23 Mart 1934. C. gülünç olan soyadlarının kullanılması yasaklanıyordu. Cumhuriyet.11. Tasarı. Resmî Gazete.. s. devam mecburiyeti olanların sayısının 1000-1200 kişi civarında olmasından dolayı. C. 105. Bununla da yetinilmeyerek. s. 15. Dönem. Tasarısında “rütbe. 1266 TBMM Z. Derslerin verildiği salonun 1500 kişilik olmasına karşın. C.1934 tarihinde Malatya Mebusu Başvekil İsmet Paşa ve 23 arkadaşının verdiği teklif sonucunda çıkarılan 2587 sayılı Kanunla. 109. 21. Ayrıca bu yasanın uygulanması için İktisat Vekâleti‟ne bağlı “Ölçüler Umum Müdürlüğü”nün kurulması da kararlaştırılmıştır. 28 Aralık 1931‟de çıkarılan yasayla. 1268 “İnkılâp Kürsüsünde Millî Mücadelenin Tarihi”..1268 1931-1934 yılları arasında toplumsal hayatı düzenleyen önemli inkılâpların yapıldığını görmekteyiz. 245.1265 1934 yılına gelindiğinde inkılâp kürsüsünden dersler verilmeye başlanmıştır.1934‟te çıkarılan 2432 sayılı Kanunla ise Bekçi Hasan Efendi‟nin hanımına ve Şevki Efendi‟nin annesine evlendikleri zaman kesilmek üzere vatanî hizmet mukabili olarak on beşer lira aylık bağlanmıştır. sokaklarda bu konferansları radyodan büyük bir ilgiyle dinlemeye başlamıştır. Ayasofya ve Taksim meydanlarında dinlenilmesi sağlanmıştır. 230 . ağırlık ölçüsü olarak da kilogram kabul edilmiştir. IV.5. 28 Ocak 1931.1269 Muğla Milletvekili Nuri Bey. 137.1264 17.

Bu konu önce Halk Fırkası‟nın Grup toplantısında görüşülmüştür. 1. resmî belgelerde yalnız adlarıyla anılmaya başlanmıştır. 1.. C. “otuz yaşını bitiren kadın.. “Eski Devirlerin Artığı Lakâp ve Unvanlar Kaldırıldı”. 1279 TBMM Z.C. 25. Böylece vatandaşlar. 25.. Ankara‟da Halkevinde toplanan1278 başta Afet Hanım olmak üzere 22 kadının imzasını taşıyan bir teşekkür mektubu. 4 Birincikanun 1934. bey. C. 1276 TBMM Z.1934 tarihinde okunmuştur. Mustafa Kemal‟den başkasının “Atatürk” ilk veya soyadı alması yasaklanmıştır.1271 Kocaeli Milletvekili İbrahim Süreyya‟nın verdiği kanun teklifi.1273 3. 27 Kasım 1934.1280 1271 1272 TBMM Z. 90.C. C. 17. erkek her Türk mebus seçmek hakkını haizdir” şekline getirilmiştir. s. Bkz.12. Cumhuriyet. Aslında 4 Birincikanun 1934 tarihinde gazetelerde kadınların mebus seçilebileceklerine dair haberler çıkmaya başlamıştır. C..C.1275 Kadın hakları konusunda ise İsmet İnönü ve 191 arkadaşının Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nun 10‟uncu ve 11‟inci maddelerinin değiştirilmesi hakkında verdikleri kanun teklifi bir yol açmıştır.1279 Türk kadınının bu zaferi dolayısıyla dış dünyada da büyük bir akis meydana getirmiştir. IV. s.1934‟te çıkarılan 2596 sayılı “Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair”1274 Kanunla. 5 Birincikanun 1934. 1277 TBMM Z. Fırkanın Grup toplantısında kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi kararlaştırılmıştır. IV. s. 1. 83. Dönem. “yirmi iki yaşını bitiren kadın.1276 TEK‟nın 10‟uncu maddesi. s. Cumhuriyet.. 47. TBMM Z. s. 2. 25. 25 Birincikanun 1934. s. 202-203. Elçimiz Suat Bey‟de Fransız kadınlarına elçilikte bir çay ziyafeti vermiştir. kılık kıyafet alanında düzenlemeler yapılmıştır. 7 Birincikanun 1934. Fransız kadınları Paris elçimizi kutlamışlar.12. IV.1277 Kanun dolayısıyla. 1274 TBMM Z. paşa. s. 1. Kanuna göre mabetlerden dışarıda ruhanî kisveyi yalnız her dinden bir kişi taşıyabilecektir. IV. Dönem. 77-78. 1273 TBMM Z. erkek her Türk mebus seçilebilir” şeklinde yeniden düzenlenmiştir. Bkz. Dönem.1272 26. Dönem. bundan sonra Millet Meclisine gittiler” başlığı ile verilmiştir. 1275 “Dini kıyafetlere dair kanun Meclis‟ten çıktı” Cumhuriyet. 25. C. 1280 Cumhuriyet. s. Cumhuriyet. Meclis‟te 6. 25.12. Dönem.C. Cumhuriyet.1934‟te 2622 sayılı Kanun olarak kabul edilerek. 1.C. 25. IV. C. C. Bkz.C. IV. s.1934 tarihinde efendi. 231 .11. Meclis tarafından kabul edilmiştir.Cumhur Reisimize “Atatürk” soyadı verilmiştir. 4 Birincikanun 1934. s. 25. 1278 Bu haber “Türk Kadınının Sevinci” üst başlığının altında “Ankara kadınları dün Atatürk‟e ve büyüklere teşekkür için Halkevi‟nde bir toplantı yaptılar. gibi lâkap ve unvanların kaldırılmasıyla ilgili 2590 sayılı Kanun. s. Dönem. 34-35. Dönem..C. 85. s. “Kadınlar mebus intihab edecek ve edilecekler”. IV. s. 11‟inci maddesi ise..

MEB Basımevi. Meslekî ve Teknik Tedrisat Umum Müdürlüğü. İlk Tedrisat Müdürlüğü. Müzeler 1281 1282 Bahir Sorguç.IV. başlangıçta ikişer üçer kişilik kadrolardan oluşan Plânlama Heyeti. 11. Halkın buralarda verilen derslere olan yoğun ilgilerinden bu uygulamanın başarılı olduğu görülmektedir. s. İlk Tedrisat Umum Müdürlüğü. Teftiş Heyeti. Türk kadınına birçok Avrupa ülkesinden önce verilen milletvekili seçme ve seçilme hakkı ise Türkiye‟nin çağdaşlaşmasına kadınların yapacakları katkıları artırmış ve Türk kadını bu uygulama sayesinde erkeklerle tam olarak eşit hale gelebilmiştir. soyadı uygulamasının getirilmesi gibi inkılâplar vasıtasıyla sosyal ve ticari hayat düzenlenmeye çalışılmıştır. çıkardığı kanunlar vasıtasıyla toplumsal alanda faaliyette bulunan cemiyetleri destekleyerek onlara kolaylıklar sağlamış ve böylece toplumda sosyal devlet anlayışının yerleşmesine öncülük yapmıştır. 14. Türk Asarı Atikası Müdürlüğü ile Sicil ve İstatistik Müdürlüğü olmak üzere beş birim şeklinde yapılandırılmıştır. Maarif Vekâleti TeĢkilatı Üzerine Yapılan ÇalıĢmalar İlk İcra Vekiller Heyeti içerisinde yer alan Maarif Vekâleti. Düstur. Böylece toplum hayatının vazgeçilmez unsurları olan uluslararası semboller ve değerler Türkiye‟de uygulanmaya başlanmıştır.1282 Toplam 32 maddeden meydana gelen 2287 sayılı Kanunla. Resmî Gazete. Ölçü birimlerinin değiştirilmesi. Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı şu şekilde oluşturulmuştur: Müsteşarlık. Yüksek Tedrisat Umum Müdürlüğü. s. İstanbul. Yapılan bu ve benzer atılımlar sayesinde toplumun ilerlemesine engel olan bağnaz düşünceler birbiri ardına ortadan kaldırarak. Üçüncü Tertip. 22 Haziran 1933. 1459-1465. Zat İşleri Müdürlüğü. Dönem TBMM. bazı unvan ve lâkapların kaldırılması. Orta Tedrisat Müdürlüğü. Sayı: 2434. Milli Talim ve Terbiye Dairesi.8. 232 .1. 1982. Devlet ricali inkılâpların ruhunu topluma anlatmak için “İnkılâp Kürsüleri” kurmuşlardı. Maarif teşkilatı üzerine asıl düzenleme ise TBMM‟nin 10 Haziran 1933‟te çıkardığı 2287 sayılı “Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı ve Vazifeleri Hakkında Kanun” ile gerçekleşmiştir. Maarif Şûrası. 1920’den 1981’e Milli Eğitim Bakanlığı. 4.1281 Zamanla maarif teşkilatının genişletilmesiyle Dil Heyeti ve Talim-Terbiye Dairesi kurulmuştur. C.8. Orta Tedrisat Umum Müdürlüğü. ülkenin çağdaşlaşması yolunda önemli bir mesafe alınmıştır. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER 4.

Güneş.Ankara (İshak Refet. Dönem.8.6. Baskı. Ali Rıza). Sivas. IV. 10. İzmir. Dönemlerde de İzmir Milletvekili seçilen Hasan Âli Bey. Gaziantep. 1998. 22 Mart 1926 tarihinde çıkarılan 789 sayılı Kanunla Türkiye. Maarif eminliklerinin ortadan kaldırılmasından sonra orta tedrisat müesseseleri doğrudan doğruya “Orta Tedrisat Dairesine” bağlanmıştır. 5. C. T. Antalya.C. 233 . merkezde ise “Tedrisat Taliye Müdürlüğü”.Kastamonu (Osman Nuri. TBMM Döneminde Görev Yapan Orta Öğretim Genel Müdürleri 1286 Ġsimleri Göreve BaĢlama ve AyrılıĢ Hizmet Süresi Fuat Hayri (Vekil) Hasan Âli Yücel1287 1283 28 Ocak 1931–1 Ekim 1933 4 Ekim 1933–8 Aralık 1933 9 Aralık 1933–28 Şubat 1935 2 Yıl 8 Ay 3 Gün 2 Ay 4 Gün 1 Yıl 2 Ay 19 Gün Selçuk Kantarcıoğlu. s. Bazı okullarda edebiyat ve felsefe öğretmenliği yaptıktan sonra 1927‟de Üçüncü Sınıf Maarif Müfettişi olmuş. Türkiye’de Orta Öğretim. Mektep Müzesi Müdürlüğü. ve VIII. Edirne. 3. Seçim Mazbatası.Trabzon (Tevfik. Yüksek Öğretmen Okulu ve Edebiyat Fakültesi Felsefe Şubesi‟ni bitirmiştir. ilk. Bkz. 8. Trabzon.Van (Celil). s. orta öğretim müesseselerinin idaresiyle meşgul olmuştur. 29. Erzurum. Van. Dönem. 13. s. Maarif Eminliklerinin Lağvı Vilayetlerde maarif müdürlükleri. 38-39. maarif teşkilatı bakımından mıntıkalara ayrıldı ve birkaç vilayetten teşekkül eden her mıntıkada bir “Maarif Emini”nin bulundurulması kararlaştırıldı.1284 Kanunla. Bkz. TBMM Arşivi. Türkiye’de Orta Öğretim. Rasim).Elazığ (Osman Nuri). Sabri). Hilmi). Ankara Fen ve Tıp Fakültelerinin açılmasına öncülük etmiştir. 1931-1935 yılları arasında görev yapan orta öğretim genel müdürlerinin isimleri ve görev yaptığı yerler ise şöyleydi: Tablo–19 IV. 1286 Yücel.e. 6. 1287 1897‟de İstanbul‟da doğan Hasan Ali Yücel. Mitat). 12. Dönemi için yapılan seçimlerde İzmir Milletvekili seçildi.Gaziantep (Besim). Hilmi. Bakanlığı döneminde Köy Enstitüleri. İsmail Habib ). Kütüphaneler Müdürlüğü.g. a. Hasan Âli Yücel. Behçet. s. İnşaat Dairesi. 9. Nevzat. Baskı. Eminlikler ilk tesisinde. orta ve sanat mektepleri tamamen maarif eminliklerinin kontrol ve teftişine verilmiştir. Hususi Kalem Müdürlüğü. 11.Müdürlüğü.C. Reşit). VI. Ali Rıza).1283 4. Elazığ olmak üzere toplam 13 merkezden oluşmaktaydı. s. ŞDN: 916. s. VII. 376-377. vilayet nüfusu ile orantılı gelişemediği yani geri kaldığı gerekçesiyle. 1284 Maarif Eminlikleri mıntıkaları ile oralardaki maarif eminleri şunlardı: 1. Ankara.1931‟de çıkarılan 1834 sayılı “Maarif Eminliklerinin İlgası Hakkında Kanun”1285 ile ortadan kaldırılmıştır. Kültür Bakanlığı Yayınları. II. 7Adana (Ragıp Nurettin. 15. Kazım. Hüseyin Besim. Eminliklerin bazı mıntıkalarda maarif işlerini toparlamalarına rağmen. 4. T. İstanbul..C..Konya (Avni. Akyüz. V.Edirne (Nail Reşit. 1. 3. Avni). 358. Ankara.İzmir (Fuad. Ankara.Erzurum (Haydar.Sivas (Nevzat. Kültür Bakanlığı Millî Kütüphane Basımevi. 1994.. 56. daha sonra ise Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü ve Orta Öğretim Genel Müdürlüğü görevlerini yapmıştır.18. 14. Levazım Müdürlüğü ve Evrak Müdürlüğü. Hasan Âli Yücel. Türkiye Cumhuriyeti Hükümet Programlarında Kültür.Diyarbakır (Celil). 1938-1946 arasında Maarif Vekilliği yaptı. C. TPT. Konya. 66-67.İstanbul (Salih Zeki. Kazım).2. 2. 1285 TBMM Z. TBMM‟nin V. Adana. 2. Muzaffer ).Antalya (İsmail Habib.

İstanbul.411 orta tedrisat muallimi. Maarif Ġstatistikleri 1923-1932. Kocaeli Valisi Eşref Bey‟de Ziraat Vekâleti tarafından takdirname ile ödüllendirilmişlerdi. 1967. 11 Temmuz 1931‟de Maarif Vekili Esat Bey‟in başkanlığında lise ve muallim mektebi müdürlerinden oluşan bir heyet Ankara‟da toplanarak. a. Öztürk. Hâkimiyet-i Milliye. 1290 Ġstatistik Göstergeler 1923-2002. İstanbul Valisi Muhittin Bey bu gayretlerinden dolayı Maarif Vekâleti tarafından.595‟te talebe olduğu bilinmektedir.. 1. 9596. Ġlk ve Orta Öğretim ile Köy Öğretimi Alanındaki ÇalıĢmalar 1931-1932 yılları arasında Türkiye‟de 16.1289 Türkiye‟de 1931-1934 yılları arasında eğitimin genel durumu ise genel hatlarıyla şöyleydi: Tablo–20 1931-1934 Yılları Arasında Öğretmen.g. 234 .3. 79.336 ilk tedrisat muallimi. Yılında Rakam ve Grafiklerle Millî Eğitimimiz. C. 5 Şubat 1933. ayrıca ülke genelinde 534. DİE Yayınları. eldeki mevcut olanlardan azamî surette yararlanma yoluna gidilmiştir. 1933. Cumhuriyet. 13 Mart 1933. s.e. 2.1291 Bu kapsamda doğal olarak öğretmenlerin yetiştirilmesine gereken önem verilmiştir. s. 57-63. muallim mektebine ilişkin sorunlar.8. “Takdir edilen valiler”. Cumhuriyetin 10. Okul ve Öğrenci Sayıları1290 Yıllar Okul ve Öğretmen Sayıları 1931 1932 1933 1934 İlkokul Sayısı 6598 6713 6778 6383 Öğretmen Sayısı 16318 16973 15064 15123 Ortaokul Sayısı Öğretmen Sayısı Lise Sayısı Öğretmen Sayısı Meslekî Okul Sayısı Öğretmen Sayısı 83 1068 57 637 59 815 80 963 61 637 64 729 190 1380 66 1827 68 777 201 2136 72 945 66 660 Eğitimde uygulanan tasarruf politikaları çerçevesinde öğretmen yetiştirmek yerine. 1292 Toplantıda görüşülecek olan konuların detayları için Bkz. s.1292 1930-1933 yılları arasında ilk öğretmen okulları alanında 1288 1289 “1932 yılından bazı rakamlar”. 11 Temmuz 1931. Cumhuriyet. “Lise ve muallim mektepleri müdürleri”. Muğla Valisi Ömer Bey Nafıa Vekâleti tarafından. lise ve muallim mekteplerine ait müşterek sorunlar ve çözümleri hakkında görüşmeler yapmıştır.1288 Okul ve öğrenci sayısındaki artışlarda.4. 1291 Hasan Ali Koçer. Ankara. mülkî amirlerin oldukça önemli gayretlerine rastlanılmaktadır. İstanbul. 1973. s. Türkiye’de Öğretmen YetiĢtirme Problemi (1848-1967). 515 yüksek tedrisat muallimi olduğu.

1295 “Maarif teşkilatımızdaki ıslahat”. 305.g. Başgöz. hasta ve zekâsı müsait olmayan çocuklardan ayırmayı planlamış. 1978. s. a. 1933‟te Anadolu Ajansı‟na yaptığı açıklamalarda. Cumhuriyet.1293 Maarif Vekâleti. s. orta tedrisat alanında terbiye sisteminin değiştirerek. 10 Kânunusani 1934. eğitim politikalarında köy mektepleri ile köy mektebi yatılı pansiyonlarına verilen önem üzerinde durmuştur. orta tedrisatın ıslahına geldi”. 5. Reşit Galip Bey.. 1. İngiltere‟deki ilk ve orta tedrisat usulleri hakkında çalışarak bir rapor tanzim etmek üzere görevlendirmiştir.1296 Reşit Galip Bey. 2. s. Galip Bey‟in bakanlığı döneminde en önemli gelişmelerden birisi köy eğitimi ve buna bağlı olarak köy öğretmeni yetiştirme politikasıdır. muallimlerin yetiştirilmesi konusu üzerinde önemle durduklarını. 1296 Yahya Akyüz. “Köyde Mektep ve Onun Hocası”. Bakanlık müfettişlerinden Harunürreşit Bey. 235 . mektepte ve köyde bütün bu bilgilerini tatbik eden mühim şahsiyet olacaktır. Bkz. 6. bakanların çoğu günlük politikalar üretmişler ve çoğu zaman da işleri birbirine ters düşmüştür. 13 Nisan 1933‟te Cumhuriyet gazetesine verdiği beyanatta köy hocası vasıtasıyla köye inkılâp fikirlerini aşılayacaklarını. 1298 Yunus Nadi. konu ile ilgili olarak Maarif Vekâleti Umumi Teftiş Heyeti Reisi Avni Bey‟i. orta tedrisatta bazı derslerin Amerikan usulüyle okutulduğunu. eğitimden mahrum kalmış olan aşiret çocuklarının ayaklarına eğitimin götürülmesi için gezici muallimlerin görevlendirileceğini açıklamıştır. kabiliyetli ve sıhhatli çocukları. köye ziraat. kâfi ziraat malûmatıyla mücehhez olacak. 1297 “Yeni köy terbiyesinin esasları kuruluyor”.1295 Mustafa Necati Bey‟in ölümünden sonra bakanlık yeniden bir bürokrasi makinesi haline gelmeye başlamış.1294 Bakanlık içerisinde altı tane komisyon kurularak. Cumhuriyet. 10 Kânunusani 1934. “Sıra. Cumhuriyet. Avrupa‟daki orta tahsil müesseseleri ve kitaplarını incelemiştir. Bakanlığın bu tutumu ancak 1933 yılında Reşit Galip Bey‟in bakan olmasından sonra değişmiştir. Türkiye’de Öğretmenlerin Toplumsal DeğiĢimdeki Etkileri (1848-1940). 158. Cumhuriyet.nicelik bakımından bir duraklamadan söz edilmesi mümkün olmakla birlikte nitelik açısından bazı gelişmelerin olduğundan söz edilebilir.”1298 1293 1294 “Maarif Vekilinin bir tamimi”. kooperatif teşkilatını bilecek.e. iktisat ve sıhhat işlerinde yol göstereceklerini.1297 Yunus Nadi Bey de köy öğretmenlerin vasıfları hakkında benzer şekilde şunları söylemiştir: “…Köy ilk mektebinde hoca olacak genç. Cumhuriyet. 29 Birincikânun 1931. ilk sıhhi imdat tedbirlerinden haberdar bulunacak. 18 Kânunusani 1933. 15 Nisan 1933. 1. 13 Teşrinisani 1933. kabiliyetli köy çocuklarından da yeterince istifade edileceğini belirtmiştir. Ankara. Hâkimiyet-i Milliye. s. s. “Reşit Galip Bey maarif siyasetimizi izah ediyor”. s.

16. 79. Reşit Galip Bey. 4. 86. 1939. Canlandırılacak Köy. s. ilköğretim davasını TBMM‟ye getirmiş ve TBMM‟de konu ile ilgili muhtelif komisyonlar kurdurmuştur. köylere eğitmen olarak gönderilmesini teklif etmesi böyle bir uygulama örneği olarak algılanması gerekmektedir. s.1301 Uzun bir süre ortaokullara öğretmen temini işi. Berly Parker. Üçüncü Tertip. s. 1935 yılında Milli Eğitim Bakanı olan Saffet Bey‟e ordunun zeki olan çavuşlarını kısa süreli kurslarla eğiterek. genel görüşlerin aksine köy öğretmenleri için ayrı bir okula gerek olmadığını belirtmiştir. Bkz. 6.1933 yılında Türkiye‟de ilköğretim sistemini ve ilkokulları incelemek için getirilen ve 1934 yılına kadar incelemeler yapıp bakanlığa bir rapor veren Berly Parker.e. İstanbul.1300 CHF. 84. Remzi Kitabevi. 440. Koçer. 419.. CHP‟deki müzakereler köy öğretmeni yetiştirilmesinde.1302 2621 sayılı Kanunla ise muallim vekillerinin maaşları düzenlemiş.1303 Fakat artan öğretmen ihtiyacı ve yardımcı öğretmen işindeki düzensizlikler sonucunda 24 Kasım 1934‟te 2624 sayılı “Orta Tahsil Mekteplerinde Yardımcı Muallim Çalıştırılması Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. Düstur. s.. “Türkiye‟de İlk Tahsil Hakkında Rapor”. 704.g. Parti programında bir takım fikirlerin yer almasına rağmen. Devre: IV.1304 1299 Mustafa Ergün. a. 7 Haziran 1925 tarihli “Orta Tedrisat Muallimliği İmtihanı Talimatnamesi” çerçevesinde yapılmaya çalışılmıştır. Gazi Eğitim Fakültesi.M. Atatürk Döneminden Günümüze Cumhuriyetin Eğitim Felsefesi ve Uygulamaları Sempozyumu.1299 1934 yılında yapılan CHP meclis grubu toplantısında da köy okulları için ayrı bir tipte öğretmen yetiştirilmesine gerek olmadığı sonucuna varılmıştır. C. C.g. s. Üçüncü Tertip. C. Zaten Atatürk‟ün. Nitekim 1934‟te Başvekil İsmet Paşa. a. 1947. 140. Üçüncü Tertip. 1301 C. 1300 İsmail Hakkı Tonguç. s. emekli subayların köy okullarında öğretmen olarak istihdamından başka bir çözüm üretememiştir. s. İsmail Hakkı Tekçe Paşa‟nın Prusya modeline benzer bir şekilde erlere okuma-yazma öğreterek bu askerlerin terhislerinden sonra.. köylülerin eğitilmesi doğrultusunda atılmış bir adım olarak algılanması gerekmektedir.e. 38-39. Aslında bu modelin Prusya‟dan alındığı iddia edilmektedir. Öztürk. tarım ve sağlık bakanlıkları temsilcilerinin katıldığı bir “Köy İşleri Komisyonu” kurdurmuş. 1303 Düstur. 1933 ve 1934 yıllarında yerli ve yabancı eğitimcilerin fikirleri doğrultusunda köy eğitimi konusu ile yakından ilgilenmiştir. komisyon vasıtasıyla köylerin kalkınmasını sağlamayı düşünmüş ve köy öğretmeninin haiz olması gereken nitelikleri tespit ettirmiştir. vekilliğinde bulundukları kimseye verilen aylığın üçte ikisi kadar ücret verilmiştir. Ankara. Reşat Şemsettin Sirer‟in İlköğretim Genel Müdürlüğü sırasında. köylerinde okuma-yazma seferberliği başlatmalarını. 14. s. “Atatürk Döneminde Öğretmen Yetiştirme”. s. 1617 Mart 2006. C. 1304 TBMM Kav. 1934‟te Cumhurbaşkanlığı Muhafız Kıtası‟nda. gerek memurlardan gerekse dışarıdan bir muallim vekilliğine tayin edileceklere. 1302 Düstur. İstanbul. 236 . 102. 16.

Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’nun Kurulması Atatürk. s. 1927‟de ise I. Sınıf Genel Müfettişliği görevine atanmıştır. 1885‟te yurda dönüşünden sonra sırasıyla. III. “TTK‟nın 40.8. Çoker. İncelemeler sonucunda tercüme edilen kitaplar raporlar şeklinde Atatürk‟e sunulmuştur. Başkanvekilliklerine Ankara Hukuk Fakültesi Siyasî Tarih Profesörü ve İstanbul Milletvekili Yusuf Akçura ve Çanakkale Milletvekili Samih Rıfat Beyler. C. İsviçre ve Viyana‟da yüksek öğrenim gördü ve Bern Üniversitesine devam ederek felsefe doktoru diplomasını aldı. III‟üncü Dönem Balıkesir milletvekili seçilmiştir. eski Sadrazamlardan İbrahim Edhem Paşa‟nın oğludur. III. 1306 Fahri Çoker. 1930‟da Türk Ocakları Altıncı Kurultayı‟nda. Seraskerlik Fabrikalar Nezareti Müşavirliği.Hâmit Zübeyir (Koşay): Ankara Etnografya Müzesi Müdürü. 2. TBMM‟nin IV üncü Dönemi için yapılan seçimde CHP adayı olarak İstanbul milletvekili seçilmiştir. 140. İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Türk Ocakları Merkez Heyeti‟nin seçtiği üyeler ise şunlardı:1306 1. Sanayi Nefise Mektebinde Müdürlük. Afet İnan. Genel Sekreterliğe ise Aydın Milletvekili Dr. S. Asar-ı Atika (Eski Eserler) Müzeleri Müdürlüğü. İstanbul Şehreminliği. Tercüme-i Hal Kağıdı. 237 . 280-281. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi‟nde tarih dersleri okuttu ve TTK üyeliği görevini üstlendi.Afet (İnan): Ankara Musiki Muallim Mektebi Tarih Öğretmeni. 1305 Türk Tarih Kurumu‟nun kuruluşundan önceki aşamaları için bkz. s. Yıl Töreninde Verdiği Konferans”. Türk milletinin dünya tarihindeki yerini ve rolünü belirten “Türk Tarihinin Ana Hatları” adlı eser 1930 yılında bastırılmıştır. Dönem. 1307 İsmail Bey. Reşit Galip Bey seçildiler. 4. TTK Kurucu üyeliği ve kurumun asbaşkanlığı görevlerinde bulundu. ŞDN: 663. Dönem. Bkz. 3. Mustafa Kemal‟in isteği üzerine 16 kişiden oluşan “Türk Tarih Heyeti” kuruldu ve komisyon üyeleri ile Türk tarih ve uygarlığının bilimsel şekilde incelenmesi çalışmaları başlatılmış oldu. 519-529. Yönetim Kurulu‟nda Başkanlığa Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Tevfik Bıyıklıoğlu. bu çalışmalar için önce bir kütüphane kurdurarak. C. Belleten. 1925‟te Milli Eğitim Bakanlığı Genel Müfettişliği. IV. 3.4. II. 103-105. 1926‟da MEB İlköğretim Genel Müdürlüğü. Tarih-i Osmanî Encümeni üyeliği. III. Türk Tarih Kurumu. C. KuruluĢ Amacı ve ÇalıĢmaları. TTKY. Dönem. XXXV. Öztürk. Bkz.Halil Edhem (Eldem)1308: İstanbul Müzeleri Genel Müdürü. s. 1308 1861‟de Bebek‟te doğan Halil Bey. TBMM Arşivi.İsmail Hakkı (Uzunçarşılı)1307: Balıkesir Milletvekili.4. Bu görevde iken. 1983. TPT. s.1305 4 Haziran 1930‟da Türk Ocakları Merkez Heyeti Başkanı Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Bey‟in başkanlığında ilk çalışmasını yapan “Türk Tarih Heyeti” yönetim kurulunu seçmiştir. çeşitli okullarda öğretmenlik. Bu çalışmaların ilk ürünü olarak. Türkiye‟deki tarihçilerin Türk tarihiyle ilgili kitapları incelemelerini sağlamıştır. özellikle 1929‟dan sonra tarih alanında araştırmaların yapılmasına zemin hazırlamış. Milletvekilliği devam ederken. TPT. Ankara.

Sadri Maksudi (Arsal): Ankara Hukuk Fakültesi Profesörü. Hâkimiyet-i Milliye.Ragıp Hulûsi (Özdem): Dil Encümeni Üyesi. 355.1311 Yapılan çalışmaları değerlendirmek ve Türk tarih görüşünü öğretmenlere anlatmak için 2-11 Temmuz 1932 tarihinde “Birinci Türk Tarih Kongresi” toplandı. 1312 “Kongre Mesaisini Bitirdi”. 12. kısa bir süre sonra bu eser Atatürk‟ün çalışmaları sıkı takibi sonucunda Milli Eğitim Bakanlığınca bastırılmıştır. Türk tarihine dair tezimizi Amerika âlemine tanıtmayı üzerine alacağını kongreye bildirmiştir. 1311 Çoker. Türk Tarih ve Türk Dil Kurumlarına tahsis edilecektir.Zâkir Kadiri: Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Heyeti Üyesi. Bu madde şu şekildeydi: “Her sene nemadan mütebakı (geri kalan) miktar yarı yarıya. meşgul olacakları temel meselenin millî Türk tarihinin yazımı olacağını belirtmiştir. s. s. 1313 Atatürk‟ün Vasiyetnamesi‟nde yer alan 6‟ncı madde TTK ve TDK ile ilgiliydi. 67. kuruluşundan hemen sonra ilk iş olarak liseler için dört ciltlik tarih kitabı hazırlamış.Mükrimin Halil (Yinanç): Tarih Öğretmeni.1310 TTTC. vasiyetnamesinde parasal varlığından bir miktar payı TTK‟ya ayırmak suretiyle bu kuruma karşı kadirşinaslığını göstermiştir. Kongrenin çalışmalarını takip eden Amerika Büyük Elçisi.” Bkz. Goloğlu. 6. Bu dernek 3 Ekim 1935 tarihinde Türk Tarih Kurumu adını almıştır. Türk Tarih Heyetinin Başkanı Tevfik Bey. I. Çoker. 10. TPC(1931-1938). Tarih Kurumu. 11. s. s. Mustafa Kemal‟in direktifleri ile Tevfik Bıyıklıoğlu‟nun başkanlığında daha önceden heyetten ayrılmış olan Zâkir Kadiri ve Mesaroş‟un yerlerine Hasan Cemil (Çamlıbel) ve Şemseddin (Günaltay) Beylerin katılımları ile 12 Nisan 1931‟de “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti” kuruldu. 9. 12.Vasıf Çınar: Eski Maarif Vekili. C. s. 238 . s.1312 Her fırsatta kurumun çalışmalarını öven Atatürk. 5 Haziran 1930. İzmir Milletvekili.5. 6. TPC (1931-1938).1309 Türk Ocakları‟nın kendini feshetmesinden sonra.Reşit Safvet (Atabinen): Kocaeli Milletvekili. 7. Temmuz 1932. Hâkimiyet-i Milliye.Mesaroş: Ankara Etnografya Müzesi Uzmanı.1313 1309 1310 “Türk Tarih Heyeti teşkil etti”.Yusuf Ziya (Özer): İstanbul Hukuk Fakültesi Profesörü. 8. Mahmut Goloğlu. 1. IV. Dönem. TPT. 1. 386.

1314 Bu cemiyette Samih Rıfat Bey Başkanlığa. Ankara.e. s. s.1. 140.1932‟de “Türk Dili Tetkik Cemiyeti” kurulmuştur.1315 Mustafa Kemal‟in direktifleriyle 26 Eylül 1932‟de Dolmabahçe Sarayı‟nda I.11. Haziran 1964. 1932. 1 Kasım 1932‟de Meclis‟te yapmış olduğu konuşmasında Türk dili konusunda devlet teşkilatımızın üzerine düşeni yapması ve dikkatli olmasını istemiştir. 1318 Aydemir.8. 10.1316 Mustafa Kemal Paşa. CHF‟nin yayın organı niteliğinde bulunan Hâkimiyet-i Milliye gazetesi. Ocak üzerinde denetim kurması. 202. 3.4. Goloğlu. a. partinin tüm vilayet. Bu ilk kurultayda TDTC Başkanı Samih Rıfat.1318 4.e.. İngilizler Tarafından Nasıl Kapatıldı.1320 Bu gelişmelere rağmen Türk Ocakları Kurultayı. Kurultay da Samih Rıfat Bey. 300. 108. Türk Dili Kurultayı toplanmıştır. “Türk Ocakları Nasıl Kuruldu. C. 1319 Öz.g. kurultayın amacını.0. Bu karar doğrultusunda 12. CHF Kâtibi Umumiliği (sayı: 4938) antentlidir. 426.Türk Tarih Kongresi‟nin kapandığı akşam Çankaya Köşkü‟nde yapılan görüşmeler esnasında Mustafa Kemal tarafından orada bulunanlara “Türk Dili Tetkik Cemiyeti” kurulması fikri anlatılmıştır.28.. s. 24 Ağustos 1936‟da toplanan Üçüncü Dil Kurultayı‟nda alınan bir karar ile “Türk Dil Kurumu” adını almıştır. s. Tek Adam. hatta Mayıs 1925 tarihli bir hükümet kararı ile sivil veya asker bütün memurların Türk Ocaklarına yardım etmesi istenilmiştir. Ruşen Eşref Bey Genel Sekreterliğe. S. 50.5. Tarih: 14. TBMM Matbaası. Türk Ocakları’ndan Halkevleri’ne GeçiĢ 1912‟de kuruluşunu tamamlayan Türk Ocağı./1. I.C. 1317 Atatürk’ün TBMM AçıĢ KonuĢmaları.g. Bu kurultay 1 Ekim 1932‟ye kadar sürmüştür.1930). 1316 “Kurultayda Samih Rifat Beyin Hüseyin Cahit Bey‟e Cevabı” Hâkimiyet-i Milliye. s.1317 1932‟de kurulan TDTC. 10 1314 1315 Avcı.. Fethi Erden. Türk Yurdu. Dönem. 139. “Türk dilini kendi milli kudretleri içerisinde inkişafını aramak” olarak nitelendirmiştir. TBMM Z. Geçirdiği Buhranlar ve Ocakla lgili Hatıralar”. bu inkılâbın kendilerini büsbütün halka yaklaştıracağını belirtmiştir.7. 394. Dönem. 4 Birinciteşrin 1932.1319 1927 yılına gelindiğinde CHF‟nin.0. IV. dil inkılâbının. s. IV. inkılâpların en büyüğü olacağını. kaza heyet-i idarelerine ve belediyelere olduğu gibi Türk Ocaklarına da muntazam olarak gönderilerek partinin propagandası muntazaman yapılmaktaydı. s. TPC (1931-1938). 1320 BCA (490. 1. TPT. Celal Sahir ve Yakup Kadri Beyler de üyeliğe seçilmişlerdi. 239 . Çoker. s. a. zamanla CHF yönetiminin güdümüne girmeye başlamış. C. 1930‟lu yılara gelindiğinde iyice artmıştır. s.

Türk Ocaklarının kapatılması ve tüm malvarlığının CHF‟ye devredilmesi kararını almıştır. s. 320. 240 .e. 1323 Yetkin. SCF bunalımından sonra çıkmış olduğu yurt gezisi sırasında oluştuğu tahmin edilmektedir. s.g. 194-195. Sovyet Rusya halk eğitiminden ve faşist İtalya‟nın gençlik örgütlerinden etkilenildiği iddiaları da söz konusudur. Bkz. ancak Halkevleri resmen 19 Şubat 1932 tarihinde 14 il merkezinde faaliyetine başlayabilmiştir. 1327 “Halkevinde çalışma hazırlığı”. 1924 yılında TBMM Muhafız kıtasından bazı subayların Türk Ocağına üye olmak istemeleri karşısında. 1324 Türk Ocakları bünyesinde yer almış olan Hasan Ferit Cansever‟e göre. 1. parti dışında çok güçlü bir örgüt yapısının olması partiye potansiyel bir rakip olarak algılanmış olması ihtimali oldukça yüksektir. saf Türk olup olmadıklarının araştırılmak istenmiş. 454. 313-315. Halkevlerinin tarihinde böyle hazin bir netice kaydedilmeyecek. Türk Ocakları 1927 yılında CHF‟nin denetimine girmiş ve gelişmesi yavaşlamış olmasına rağmen. Büyük Kongresi‟nde “Halkevleri”nin kurulmasına karar verilmiştir. Mustafa Baydar. Cumhuriyet Halk Partisi. a..g. 1323 Bütün bu iddialara rağmen Türk Ocaklarının kapatılmasında.. bu durum karşısında ise o zaman Muhafız Kıtası komutanı olan İsmail Hakkı (Tekçe) başta olmak üzere bazı subaylar çok sert tepki göstermişlerdir. “Halkevinde okuma-yazma ve yabancı diller kursu açıldı” Hâkimiyet-i Milliye. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. Öz. s. 1325 Başgöz. s. a. Altın Kitaplar Yayınevi. Bu kararın Mustafa Kemal‟in kafasında.g.m. s. bu işlere ön ayak olmak için gençlik ve spor şubesine kaydolmuş1327. her gün olduğumuz günden daha ileride daha kalabalık olarak bulunacağız.e. 16 İkincikanun (Şubat) 1932.g. İdealimizi şuuru olmayan bir heves halinde yarı yolda kaybetmeyeceğiz.. Menteş Kitabevi. İstanbul. Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları. 1931 yılı itibariyle üye sayısının otuz iki bini. Hâkimiyet-i Milliye. Türk Ocaklarının gün geçtikçe CHF karşısında siyasal bir kuruluş niteliği kazanması. 4 Birincikânun 1932. a.” Bkz. a. başlangıçta düşünüldüğü gibi bir gençlik örgütü değil.1324 CHF‟nin III.1325 Fakat bu Ocak. s.e. beş bin kişi ile bitireceğiz. Tek Parti Yönetimi. Ocak yönetiminin son yıllarda faşist düşünceye sempati duymaları öne sürülmektedir. 1967. s.1321 Türk Ocaklarının kapatılması ile ilgili olarak. Soyak. s. şube sayısının ise 267‟yi bulmasından Ocağın ne kadar güçlü olduğu anlaşılmaktadır. İstanbul. Gazi Mustafa Kemal‟in çok iyi bir biçimde örgütlenen bu Ocakların bir gün CHF‟nin karşısına siyasal bir örgüt olarak çıkabileceğini düşündüğünü ifade etmektedir. s. halkevlerinin idealleri uğrunda bıkmadan çalışacaklarını şu sözleri ile açıklamıştır: “Bugün bin kişi ile başladığımız yarın üç yüz değil iki bin. 1983. bütün halkı bünyesine almayı planlayan ve CHP ideolojisinin benimsetilmesine aracı olan bir kuruma dönüşmüştür. 1326 Halkevi İdare Heyeti Reisi Ziya Gevher Bey. s.1326 15 Şubat 1932‟de 328 kişi muhtelif şubelere kaydolmaya başlamış ve Recep Peker Bey de Ankara‟da oturan bir kişi sıfatıyla. 54-60. Türkçülük görüşünün Ocaklarda giderek ırkçı ve pantürkist bir renge bürünmesi1322. 52. 1. 136. Bkz. Erden.. Uyar. 56.Nisan 1931‟de hükümetin talebi üzerine toplanarak. CHF 1321 1322 Çetin Yetkin.

s.İçtimai (Toplumsal) Yardım 6. 41-46.Genel Sekreteri Recep Peker. Bu zorluklar yeni bir formülün gelişmesine neden olmuş ve “Halkodası” uygulamasına başlanmıştır. Söylevler 1932-1941. Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (1839-1950). Haz: Tarhan Erdem-İ.1331 Üyelik ve faaliyetlere katılma herkese açıkken.. 20 Şubat 1932. 15-17.1330 Halkevi sayısı 1933‟te 55‟e. Halkevleri CHF‟nin siyasi bünyesinden ayrı. Halkevlerinin açılış amacını şöyle açıklamıştır: “CHF‟nin Halkevleriyle takip ettiği gaye. İstanbul. aydınlar. 1328 Kabasakal. s. 1946. siyasi mahiyette çalışmadan büsbütün uzak ve fakat idare noktasında Fırkaya bitişik bir mahiyet araz eder…”1328 Devrim ideolojisinin halka iletilmesinde ve benimsetilmesinde önemli bir rol oynayacak olan Halkevlerinin dokuz çalışma kolu (şubesi) vardı. Halkevleri. Doğuş Basımevi. birbirlerini seven. 1332 1932-1940 yılları arasında Halkevleri partinin tartışılmaz bir biçimde ideoloji merkezi haline gelmiş ve bu dönem içerisinde 23. s. s. 1938‟de 210‟a. Halkevleri yönetim organlarına ancak CHP mensupları aday olabilmektedir. 1946‟da ise 455‟e çıkmış.g. Üyelerin çoğunluğunu serbest meslek sahipleri.1329 CHF‟nin hazırladığı Halkevleri yönetmeliğe göre bir yerde Halkevi‟nin açılabilmesi için. 1330 Halkevleri yönetmeliği hakkında daha detaylı bilgi için bkz. Edebiyat.e.350 oyun sahnelenmiş. a. 31-32.e. 1963. CHP İstanbul İl Gençlik Kolu Yayını: 4. a.Köycüler 9. Hâkimiyet-i Milliye Matbaası. Ayrıca en az bir odacı ve bir memur aylığı ile diğer zorunlu harcamaları karşılayabilecek bir bütçeyi sağlayabilmek gerekiyordu. dokuz şubeden en az üçünü kurmaya yeter derecede üye bulmak. devlet memurları ve özellikle öğretmenler oluşturmaktaydı. 1932. 12.Spor 5. CHP 15. 1331 1945 Yılında Halkevleri ve Halkodaları. en az 200 kişiyi toplayabilecek bir salon ve bazı fiziki şartlara haiz bir bina bulmak şarttı. Selçuk Erez. Şevket Ünal Matbaası. CHP Genel Sekreterliği Halkevleri ve Halkodalarının Onuncu Yıl Yayınlarından. s. Ankara.Müze ve Sergi. 1332 Kabasakal. 1935‟te 103‟e. s. 1934‟te 80‟e. buna mukabil Halkodası sayısı 1933‟te 4066. İmge Kitabevi. 157-158. s. üye sayısı 1940 yılında 130 bine yükselmiştir. Ankara. Tarih 2.Kütüphane ve Yayın 8. s. üye sayısı 40 bin kadarken.Temsil 4. 154. Ankara. CHF Halkevleri Talimatnamesi. milleti şuurlu. Yıl Kitabı. Ankara.Dil. birbirlerini anlayan. 19 Şubat 1932‟de Ankara Halkevinin açılış konuşmasında.750 konferans verilmiş. Bunlar: 1.Güzel Sanatlar 3. 1329 Tevfik Çavdar. 1942. Recep Ulusoğlu Basımevi. 10-11.g.Halk Dershaneleri ve Kurslar 7. 1995.. Hakimiyet-i Milliye. ideale bağlı bir halk kütlesi halinde teşkilatlandırmaktır… Evler siyasî bir müessese değildir. 315. 5-7. 241 .

Atatürk ve Halk Evleri. 13. Halkevleri Atatürk Enstitüsü Yayınları. Şevket Süreyya Aydemir. İsmail Hüsrev (Tökin) ve Burhan Asaf (Belge) olup.9. s. “Resmi İdeoloji ya da Alternatif Resmi İdeoloji Oluşturmaya Yönelik İki Dergi: Ülkü ve Kadro Mecmualarının Karşılaştırmalı İçerik Analizi”. 1337 Goloğlu.1337 Kadrocular. 113.. TBMM Z. “Bu vazife bizimdir. İlk sayısının İsmet İnönü imzalı bir yazıyla sunulması da. s. Toplum ve Bilim. Kadro Hareketi.1335 Dergiyi yayınlamaya başlamadan önce Yakup Kadri (Karaosmanoğlu). 16. 1336 Hakkı Uyar.8. S. partinin fikir ve öncü kadrosu olmak için bir dergi çıkaracaklarını açıklamıştır.1338 Kadro dergisi yazarları. daha sistemli ve özel teşebbüsleri de kontrol eden bir anlayışı benimsemişlerdi. 9. Kemalizm‟in içeriğini sosyo-ekonomik görüşleri ile doldurmaya çalışmışlar. devletçilik anlayışına biraz farklı perspektiften bakarak.. 1974.g. s. ben sana veremem” sözleriyle karşı çıkmıştır. 1335 Makal. bu dergideki düşüncelere katılıp çevresinde toplananlara “Kadrocu” denilmiştir. s. Kadro. a. İstanbul. Recep Bey ise bu fikre. Remzi Kitabevi Yayınları. derginin siyasal iktidar tarafından desteklendiği anlamına gelmektedir. 182-183. devlete devredilmiştir. CHF Genel Sekreteri Recep Bey‟e mebuslara ve halka CHF‟nin ilkelerini anlatmak. Kadro Dergisi ve Ülkü Dergisi Dönem içerisinde halkçılıkla devletçilik uygulamaları arasında ortaya çıkan kopukluğu giderme yönünde bir adım olarak “Kadro Hareketi” ortaya çıkmıştır.1334 4. s. 122. 242 . S. “Bizde Hususi Teşebbüsün Zaferi”.6. fakat daima görüşleri 1333 M. Dönem. Yetkin. 1338 Vedat Nedim Tör. 1990. Rauf İnan. Vedat Nedim (Tör). 1334 Bkz. 74. Bu dergide yazanlara. bir kısmını eski Marksistlerin oluşturduğu bir grup tarafından çıkarılmıştır. s. C. Ġnkılâp ve Kadro. Atatürkçü Düşünce Üzerine Denemeler. 103. Sonunda Halkevlerinin mülkiyeti 1951 yılında çıkarılan kanunla. 1997. 677-678.C.1336 Atatürk‟ün onaydan sonra “Kadro dergisi”.e.050 de konser icra edilmiştir. Ocak 1932 ile Ocak 1935 tarihleri arasında yayınlanan Kadro dergisi. Tek Parti Yönetimi. s. IX. 95. s. 1932 yılında Yakup Kadri tarafından çıkarılmaya başlanmıştır. 7-8. 1933.1333 1950‟lerde Halkevleri‟ne karşı eleştirilerin merkezinde bu örgütün devlet kaynaklarını kullanarak CHP‟ye bağlı olarak faaliyet göstermesi ve buralardan halkın uzaklaşması gösterilmiştir. sonradan başka yazarlarda dergide yazmaya başlamışlardı. Ankara. “Atatürk‟ün Halkçılık Ülküsü”. Derginin kurucuları arasında Şevket Süreyya (Aydemir). dönemin halkçılık ve devletçilik anlayışlarını tutarlı bir tezde birleştirmeye çalışan. TPC (1931-1938).

siyasal ve kültürel bir içerik kazandırmak istemiştir. s. Öğretmenleri. s. 1344 Uyar. Zoraki Diplomat. 1345 TBMM Z. Kadrocuların özellikle ekonomik fikirlerinden dolayı. IV. 157-158.7.C. Bu çerçevede. TBMM Matbaası. Victor Duruy‟ün tavsiyesi ile açıldığı tahmin edilmektedir. 1346 Darülfünun‟un Fransa‟da laik eğitimi geliştirmesi ile tanınan ve Osmanlı Maarif Vekilliğinde uzmanlık görevi yapmış olan Mr.1341 Recep Peker. dersleri. „Geçen akşam sarayda idim. Bkz. Dönem. Tazegül. 1994. s. 1341 Timur. 325. a. 24.. Ankara. 1340 Temuçin Faik Ertan. Bkz. Kadrocular ve Kadro Hareketi. Politikada 45 Yıl. Sofrada sana karşı epeyce şiddetli bir yaylım ateşinin açılışın şahit oldum. yetersiz kalan medreselerin yanında. Öte yandan CHP‟de hizipleşmek tehlikesine maruz kalırmış. öbürü söyledi. hiç şüphe yok ki. Ankara. Darülfünundan Modern Üniversiteye GeçiĢ Tanzimat Döneminde yoğunlaşan Batılılaşma çabalarına paralel olarak. C. Sofra kalabalıktı. s. a.1343 Ülkü dergisi sosyo-kültürel açıdan yaklaştığı Kemalizm‟e halkçı ve/veya köycü. 168. 1967.g. Şevket Süreyya Aydemir‟in anlattıklarından yola çıkarak. 1. Bu. Devrin tanınmış bilim adamlarının ve saygın paşalarının serbest konferanslar verdiği bir program olarak algılanmalıdır. 180. KBY.‟ Demiş ve ilave etmişti „Güya sen Kadro mecmuasında iktisadî siyasetimizi baltalayan ve hatta Recep (Peker)in iddiasına göre rejimin temellerini sarsan neşriyatta bulunuyormuşsun. 4. 112. umumî neşriyatı idare eden Necip Ali Küçüka‟dır. Biri durdu.e.e.1339 Yakup Kadri‟nin 1931-1934 yılları arasında 31 kez Mustafa Kemal ile görüşmesi de bu durumu açıkça ortaya koymaktadır.g. s. a. Fakat bende artık kendimi savunma takati kalmamıştı…” Bkz. 61-62.. Karaosmanoğlu. 1934. “Ülkü Niçin Çıkıyor?”. 325. İş Bankası çevrelerinin hücumları sonucunda tasfiye edildiğini savunmuştur. 1-2. 1343 Recep (Peker). bunları beni uyarmak için anlatıyordu. 14. Bilgi Yayınları. Şubat 1933. s.8. CHF‟nin ve Halkevlerinin Şubat 1933‟ten itibaren çıkardığı “Ülkü dergisi”ni1342. 1342 1937‟ye kadar Ülkü‟nün imtiyaz sahibi N. Kemal Köymen.şikâyet konusu olmuştur.‟ Rahmetli Vasıf. Başgöz. Yakup Kadri Karaosmanoğlu.g. Ankara. Kadro dergisinin imtiyaz sahibi Yakup Kadri Bey 1934‟te Tiran‟a elçi olarak gönderilirken1345. s.. Uyar. Recep Peker ise CHP‟nin dergi sorumlusudur. s. “Kadro”nun karşısında “İnkılâbın ideolojisini” oluşturmada alternatif olarak görmüştür. müspet bilimleri öğretecek üniversite olarak 1863‟te “Darülfünun”1346 kurulmuş. Ama Osmanlı “Darulfünun‟u bizim anladığımız anlamda bir üniversite değildir. sınıfları filan yoktur. 1340 Taner Timur. fakat resmen açılışı 8 Şubat 1870‟te sadrazam 1339 Yakup Kadri kendisi ile ilgili şikâyetler konusunu “Politikada 45 Yıl” adlı eserinde Beyoğlu‟nda rastladığı arkadaşı Vasıf Çınar‟ın ağzında şöyle anlatmaktadır: “Vasıf bana. Cumhuriyet Halk Partisi. Recep Peker‟de 1936‟da CHP Genel Sekreterliği görevinden uzaklaştırılmıştır. böyle devam ederseymiş İktisat Vekili Celal Bey tuttuğu yolda ilerleyemezmiş. 1.1344 Kadro‟cu ve Ülkü‟cü/Peker‟ci yaklaşımlar otoriter bir resmî ideoloji (Kemalizm) oluşturmaya yönelmişler ve bu girişimleri bizzat Atatürk tarafından engellenmiştir. Ülkü.e. 243 . C. s. S. Cumhuriyet Halk Partisi..

1933.g. Osmanlı Tarihi. 185. 25.e. s. Ankara. Darülfünun üzerinde çok kapsamlı bir inceleme yapmış ve bir rapor 1347 1348 Karal. 1352 Başgöz. 1933. 5. Mustafa Kemal‟in bir kültür politikası haline gelmiş olan dil ve tarih hareketini acımasızca eleştirebilmeleri sayılabilir. 244 . “Atatürk İlke ve İnkılâpları”. 14.1354 21 Ocak‟ta ise İstanbul‟a dönerek. Bu düşüncenin gelişmesinde en önemli faktörler arasında. “Atatürk İnkılâpları”. Maarif Vekâleti. 1351 Burhan Asaf Belge 1933 tarihli yazısında. Darülfünun‟un Türk Devrimini anlayamamasından şikâyet ederek.ve devlet ricalinin katılımıyla gerçekleşmiştir. a. 406. ıslah için bu kuruluşa fırsat verilmesine rağmen bunlar yapılamayınca. Şevket Süreyya Aydemir.1932. s. Cumhuriyet. Üniversite hocalarının bu tutumları üzerine hükümeti ve devrimleri destekleyen bazı gazete ve dergiler1351 yazılarıyla üniversite hocalarına tamamen cephe almışlardı. Cumhuriyet Halk Fırkası Nizamnamesi ve Programı. “Üniversitenin Manası. “Darülfünun ve İnkılâp Hassasiyeti”. Bkz.1348 Birinci Dünya Savaşı‟ndan sonra Darülfünun için Almanya‟dan profesörler getirilmesine.. C. 16. üniversite konusunda çalışmalar başlatılmıştır. 1 Kânunusani 1934. s. Türkler. Ulus.1. Darülfünün‟u denetlemeye memur edilen kurulun. VI. s. Büyük Kongresi‟nde yer alan programında üniversitenin ıslahından söz edilmiş1353.1350 1930‟lu yıllara gelindiğinde artık herkes Darülfünunun daha iyi bir hale getirilmesine inanmaya başlamıştı. 205. daha sonra Ankara‟ya geçerek Maarif Vekâleti‟nde konu üzerinde incelemelerde bulunmuştur. s. Kadro. bu kurumun ilim diye sunduğu şeyin kötü çeviri ve adaptasyondan ibaret olduğunu iddia etmiştir. C. 2002. S. 1353 CHP‟nin Programının içeriğine baktığımızda beşinci kısımda “millî talim ve terbiye” başlığı altında yer alan “Darülfünun ve yüksek mektepler” alt başlığı içerisinde üniversitede reform yapılacağı şu ifadelerle açıklanmıştır: “Darülfünun ıslah ve tensik edilerek. s. Şevket Süreyya Aydemir ise aynı dergide yazdığı makalesinde. birbirleri ile bazı nedenlerden dolayı çekişmeleri. İstanbul Darülfünununun ıslahı için İsviçre‟den Pedagoji Profesörü Albert Malche‟yi İstanbul‟a çağırmıştır. Yüksek mekteplerimiz kendilerinden beklenen neticeleri verebilecek mükemmeliyete getirilecektir. Cemalettin Taşkıran.1349 20 Nisan 1922 tarihili Nizamname ile Darülfünunun adı İstanbul Darülfünunu olmuş. Avrupa üniversiteleri seviyesine yükselmesi ise ancak 7 Ağustos 1925 tarihli Nizamname ile başarılmıştır. Profesör Malche. Üniversite hocalarının ilmi faaliyetlerinde yetersiz görünmeleri. S. 16 Ocak 1932‟de İstanbul‟a gelmiş. Yeni Türkiye Yayınları. 376. Darülfünun‟da ilmi eksikliğin yanı sıra ahlakî bozukluğun da olduğunu tespit ettiğini ifade etmektedir. 1354 “İsviçreli Profesör geldi”. 1350 Özkaya.Kadro. 1349 “Darülfünundan Üniversiteye”. Burhan Asaf Belge.1352 CHP‟nin III. 17.1347 Ancak Darülfünunun Batılı anlamda teşkilatlanıp gelişmesi ve modern bir eğitim vermesi uzun yıllara rağmen mümkün olmamıştır.” Bkz. lazım olan dereceye yükseltilecektir. 20.

hazırlamıştır.e. C.g. Doçentler. bir örneklik sağlamak uğruna bağımsız düşüncelerin ortadan kaldırılması isteğinden kaynaklanmıştır. 1356 Ergün. hocaların kalitesinin yükseltilmesi ve öğretmenlere meslekî kursların verilmesi tavsiye edilmiştir.1359 Üniversite reformunun yapıldığı dönemde yaşanan belli başlı sıkıntılardan birisi üniversitedeki hocaların maaşlarının azlığı.1358 Özerklik kaldırılarak Üniversite. T. Dönem. Bkz. fakülte. İstanbul. Üçüncü Tertip. Çev: Aykut Kazancıgil-Serpil Bozkurt. 1981. tekrar Türkiye‟ye davet edilmiş ve hükümet Malche‟nin hazırladığı projeyi uygulamak üzere. Ankara. Eğitim Bakanlığı emrinde idarî yönden herhangi bir okul konumuna getirilmiştir. s. İÜCTF Yayınları. a.. 466. s.1933 tarihinde çıkarılan 2252 sayılı Kanunla. a.C. TBMM Z. 138-139. 1933 yılında yapılan üniversite reformu sırasında yabancı bilim adamlarının istihdamı ile ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. Atatürk‟ün desteğiyle 31. Maarif Vekilliği. İstanbul 1939. İstanbul Darülfünunu 31 Temmuz 1933 tarihinden itibaren ortadan kaldırılmış ve Maarif Vekilliği.1357 Atatürk.C. Belgelerle 1933 Üniversite Reformunda Yabancı Bilim Adamları.g. s. üniversitede bilimsel faaliyetlerin ve sosyal imkânların geliştirilmesi. C.e. rektör ve dekan gibi terimler kullanılmaya başlanmıştır.1932.1356 Malche‟nin raporu doğrultusunda. Malche‟nin başkanlığında Talim ve Terbiye Dairesi üyeleri Avni (Başman) ve Rüştü (Uzel) Beyler. 1933‟te yapılan üniversite reformu ile Darülfünun hocaları gözden geçirilerek yetersiz olanların görevlerine son verilmiştir..5. “Darülfünun için ne iyi ne de fena diyemem” Cumhuriyet. Ersoy Taşdemirci. Yay. s. Ġstanbul Üniversitesi Hakkında Rapor. 14.. Ayrıca Almanya‟da Hitlerin etnik politikasından kaçan bilim adamlarına üniversitede görev verilmeye başlanmıştır. Keyder‟e göre. 1992. Türk Eğitim Tarihi. dolayısıyla 92 kişinin görevine son verilmiştir. Malche‟nin hazırladığı bu raporda.5. s. 1229.1355 1933 yılı içerisinde Malche. bu yeni düzenleme. Y. direniş görmüştür. IV. 175. İstanbul‟da “İstanbul Üniversitesi” adlı yeni bir üniversite kurmaya memur edilmiştir. 245 . Cumhuriyet gazetesinde çıkan bir demecinde Darülfünun ile ilgili görüşlerini açıklamıştır. Horst Widman. Ayrıca ilk defa bizim üniversitemizde. Malche. 1357 Düstur.. 1359 Yahya Akyüz. 1358 Keyder. diğeri ise profesör kadrolarında yaşanan sıkıntılardı. bu reformları yaparken ilginç bir biçimde bürokrasi kesiminden destek değil. maaşlarının 200 liraya çıkarılmasını aksi halde istifa 1355 Albert Malche. 311. Atatürk Üniversite Reformu. Mühendis Mektebi Müdürü Kerim (Erim) ve Ankara Lisesi Müdürü Osman (Horasanlı) Bey‟den oluşan bir “Islahat Komitesi” kurmuştur. 20. 15. Yeni üniversitede bu hocaların 151‟inden sadece 59‟una görev verilmiş.

Cemal Tollu ve heykelci Zühtü Müridoğlu‟ndan oluşan altı genç sanatçı 1360 1361 “Doçentlerin Maaşları”. 14.6. s. Abidin Dino. 25 Kânunusani 1934. 20 Birincikanun. Kısa sürede örgütlenmesini tamamlayan Halkevleri tarafından açılan sergiler. 1363 TBMM Z. Cumhuriyet. Hâkimyet-i Milliye. 4 Temmuz 1934. 16.8. özellikle Tıp ile Fen Fakültesinde açık olan bazı kadroların. 1. 1933 yılına gelindiğinde ise resim alanında iki önemli gelişmeden söz edilebilir. s. daha önce açılan okullara ilaveten 1930‟da açılmış olan “Ankara Yüksek Ziraat Mektebi” geliştirilerek. 1. ziraat. verilen konserler ve konferanslar vasıtasıyla toplum sanat açısından bilinçlendirilmiştir. Bunlardan birisi ressamlar Nurullah Berk. Elif Naci. IV. Üçüncü Tertip.1361 Yükseköğretimin Ankara ayağında. Dönemin gazetelerinde doçentlerin iki temsilci seçerek maaş işinin vekâlet nezdinde takibini sağlayacakları. Zeki Faik İzer. 10. Cumhuriyetin ilk yıllarında sanat alanında yaşanan hareketlilik. hatta Türk profesörlerin de maaşlarına zam istedikleri yazılmıştır. Sanatı halka yaygınlaştırabilmek ve sanata bilinçli bir yön vermek için 19 Şubat 1932 yılında kuruluşu tamamlanan Halkevlerinde açılmış olan dokuz koldan birisinin de “Güzel Sanatlar Kolu” olduğu görülmektedir. Dönem. s. 1930‟lu yıllarda da artarak devam etmiştir..1364 Bu bölüm Resim-İş öğretmeni yetiştirdiği gibi yetenekli sanatçıların Türkiye‟ye kazandırılmasında da rol oynamıştır. toplumsal ve kültürel alanlarda da atılımlar yapmıştır. C. 1932.1363 4. Bir grup eğitimci Avrupa‟ya sanat alanında uzmanlık eğitimi için gönderilmiştir. s. Cumhuriyet.edeceklerini duyurmuşlardı. Güzel Sanatlar Alanındaki GeliĢmeler Atatürk çağdaş bir devlet için siyasal alanda yapılan devrimleri yeterli görmeyerek. yabancı hocalardan istifade suretiyle kapatılacağını açıklamıştır. 134-139.8. 1362 Düstur. ecnebi profesörlerin doçentleri destekledikleri. 1932 yılında “Resim-İş Bölümü” açılmıştır. C. “Maarif Vekilinin Şehrimizdeki Tetkikleri”.C. tabiî ilimler. Enstitü. 1364 “Gazi Enstitüsü‟nde Beden Terbiyesi Faaliyetleri”.1933‟te çıkarılan 2291 sayılı Kanunla1362 “Yüksek Ziraat Enstitüsü” adını almıştır. 246 . Gazi Eğitim Enstitüsü‟nün bünyesinde. 1489. baytar ve ziraat sanatları adıyla toplam dört fakülteden mürekkep bir akademik kuruluş olarak yapılandırılmıştır.1360 24 Kânunusani 1934 tarihinde üniversitenin değişik birimlerinde incelemelerde bulunan Maarif Vekili Hikmet Bey.

9. s. Üçüncü Tertip. 1329. a. C. 10-11. AAMY. Türkiye daha sonra Madrid‟de 29‟uncusu. 2000. 1934 yılı Meclis açış konuşmasında Türk musikisinin genel son musiki kurallarına göre işlenmesinden ve yükseltilmesinden söz etmiştir. 1367 TBMM Z. uluslararası alana daha aktif bir biçimde girebilecek durumdaydı. bu gelişime uygun düşüyordu. s. diğer ülkelerle yakınlaşmaya yönelmiştir. ilk defa 20-26 Temmuz 1932‟de Cenevre‟de toplanan “Hukuk. Atatürk Dönemi Türk DıĢ Politikası.1369 1365 1366 Yücel. 378. 449-454. Dönem. Dönem. C. 4.1367 Bu gelişmelerle birlikte eğitim ve kültür alanında Cumhuriyet Döneminde niteliksel ve niceliksel büyük bir gelişme kaydedilmiştir. 1930‟a gelindiğinde. s. 247 . İstanbul Yıldız Sarayı‟nda 30‟uncusu yapılan “Uluslararası Parlamentolar Birliği” toplantılarına katılmıştır. 280. “Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına Genel Bir Bakış”.tarafından “D Grubu”nun kurulmasıdır.C. Meclis. Haz: Berna Türkdoğan. Türkiye bu dönemde Batı ile pürüzlerini büyük ölçüde gidererek. Atatürk.. 25 Mayıs 1932‟de 21 milletvekilinden oluşan “Parlamentolar Birliği Türk Grubu”nu oluşturmuş ve bu grup. IV. s.m. Uluslararası Dostluk Siyaseti. 23.g.9.. TPT. Bir diğer gelişme ise Ankara‟da “Cumhuriyet‟in düzenlenmesidir. Onuncu 1365 Yıldönümü” dolayısıyla “İnkılâp Sergisi” 1934‟ten itibaren Türk müziğinin millî benliğini tam olarak bulması ve modernleşmesi konusunda önemli çalışmalar yapılmıştır. C. “Yurtta Sulh. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER 4.1. 1368 Mehmet Gönlübol-Ömer Kürkçüoğlu. 1369 Çoker. IV.1368 Türkiye birçok ülke ile temas kurmuş. Sosyal ve İnsani Sorunlar” konulu 28‟inci konferansa katılmıştır. başta İngiltere olmak üzere. Dünyada Sulh” prensibiyle birçok antlaşmaya imza koymuştur. Yay. Milletler Cemiyetine GiriĢimiz ve Balkan Antantı Türkiye.1366 23 Haziran 1934 tarihinde bu doğrultuda bir adım atılarak. Ankara. 1930‟da Atatürk‟ün çok partili siyasî hayat yolunda girişimde bulunması da. 15. I. Düstur. 424. dış ve iç meselelerini büyük ölçüde çözüme kavuşturmuş olarak. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I. s. s. 2541 sayılı Kanunla “Millî Musiki ve Temsil Akademisi” kurulmuştur.

1373 TBMM Z. s. 1374 TBMM Z.1934 tarihinde Sovyet Hükümetiyle 6 Ağustos 1928‟de imzaladığı antlaşmayı altı ay daha uzatarak. 22..000 Türk‟ün yaşadığı bu bölgede. 22. haklarımızın en azından “Ankara İtilafnamesi” hükümleri çerçevesinde korunmasıydı. 4. C. 300. C. 1372 TBMM Z. 7. Dönem. Türkiye‟nin istediği 400.1373 Ruslar..4. TBMM Z. C. Troçki‟nin Türkiye‟den ayrılması olmuştur.C.1375 Yunan Parlamenterlerin demiryollarımızda bedava seyahat edebilme olanağına kavuşmaları. ikili ilişkiler açısında önemli bir adım olmuştur. Dostluğu artırıcı faaliyetler içerisinde yabancı ülkelere yapılan seyahatler ve Türkiye‟yi ziyarete gelenlerin ağırlanması ayrı bir yer teşkil etmektedir.C. 23. 21.1934‟te 2495 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir. 21. gelişen dostluk sürecine katkı sağlamıştır. Türkiye ile dostluk ilişkilerini güçlendirmek için 1931‟de Cumhuriyet Bayramı törenine Başbakanları Litvinof‟u göndermişlerdi. özellikle İskenderun ve Antakya konusundan kaynaklanan bazı sıkıntılar yaşanmaktaydı. s. 1376 Yabancı devlet adamlarının ziyaretleri hakında bkz. 20. 7. C. 4-5. 21. C. Fransasız Meclisi‟nde 130 mebusun bir “Türk-Fransız Grubu”nu teşkil etmeleri1371. IV.C. C. 4-6. s. 9. TBMM. Goloğlu. Fransızlarla yapılan bazı antlaşmalar ve atılan adımlar dostluk ilişkilerinin artmasına zemin hazırlamıştır. Dönem. 248 . 307-308. IV. iyi niyetini göstermiştir. s. 1932 yılı içerisinde dış ilişki alanında yaşanan en dikkat çekici olaylardan birisi. 22. Türkiye-Suriye hududu üzerindeki demiryolların işletilmesi tarzına dair 2401 sayılı Kanun 1372 ile 2402 sayılı “Suriye‟de Türklere ait emlâk ve Türkiye‟de Suriyelilere ait emlâk hakkında” Kanun.Fransa ile aramızda dostluk ilişkilerinin gelişmesine rağmen..C. 1375 TBMM Z. Dönem.1370 Bu bölgede yaşanan sorunlara rağmen. Başbakan İsmet Paşa.. Mustafa Kemal Paşa‟da birçok yabancı devlet adamını çok samimi dostluk hisleriyle en iyi şekilde ağırlamıştır. IV. s. IV.. Yunan Parlâmentosu azasının Türkiye Devlet demiryollarında bedava seyahat yapabilmeleri hakkındaki kanun tasarısı. Dönem.1374 Burdur Milletvekili Mustafa Şeref ve Isparta Mebusu Mükerrem Beylerin.C. Dönem. 38. TPC (1931-1938). Macaristan ve Yunanistan seyahatlerine çıkmış ve büyük dostluk gösterileri ile karşılanmıştır. IV. 36-37.. Dönem. IV.1376 Türkiye‟ye yapılan bu 1370 1371 TBMM Z. s.C. 21. s. s. 7-8.6. C.

. 23. Yugoslavya. Dönem. Güney Matbaacılık ve Gazetecilik T. Fahir Armaoğlu. Arnavutluk ve Bulgaristan‟ın katılımlarıyla. s.1381 Davet. C. İspanya temsilcisinin teklifi ve Yunan temsilcisinin desteği ile gerçekleşmiştir. s. Milletler Cemiyeti‟ne kendisi müracaat ederek değil.1380 Türkiye. 1380 TBMM Z. 337. Baskı. Cemiyete giriş konusunda SSCB‟ye danışmak zorunda olması dolayısıyla. 95-96. Alkım Yayınevi. 58.7. Atatürk‟ün direktifleri üzerine. I: 1919-1980. a. Siyasî Tarih (1919-1939). C. Meclis‟in 18. Editör: Baskın Oran. 1953. 249 . s. C. 1931 yılına gelindiğinde prensip olarak Milletler Cemiyeti‟ne girmeye hazır olmasına rağmen bazı tereddütler taşımaktaydı. s.1377 I. Türkiye‟nin Cemiyet‟e davet edilmesiyle ilgili Meclis‟te yaptığı konuşma için bkz. Ankara. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Milletler Cemiyeti daha çok İngiltere ve Fransa‟nın denetiminde kalmış ve onların çıkarlarına hizmet etmiştir.O.g. Baskı. 309-310. Türk DıĢ Politikası. 1378 Gönlübol-Sar. 133. IV. İstanbul. İletişim Yayınları.ziyaretlerin en önemlilerinden birisi 10 Haziran 1934‟te İran Şahinşahı Rıza Şah Pehlevi‟nin yapmış olduğu ziyarettir. 220-221. 2004. Türkiye‟nin 1930 yılına doğru milletlerarası çalışmalara aktif olarak katılması er geç Milletler Cemiyeti‟ne gireceğini göstermekteydi. Dönem.C. Milletler Cemiyeti‟ne giriş konusunda bir süre isteksiz davranmıştır. 15. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları No: 30-12. İstanbul. 536-537. Tevfik Rüştü Aras‟ın. Türkiye.6..e. Yunanistan. IV. 18 Temmuz 1932 tarihinde Milletler Cemiyetine kabul edilmiştir.. Teşkilât tarafından davet edilerek girmek istiyordu.. s.1378 Fakat Türkiye. Balkan devletleriyle de yakından ilgilenmeye başlamıştır. Genişletilmiş 11. Yüzyıl Siyasî Tarihi. Türkiye‟nin Bern Elçisi Cemal Hüsnü (Taray) Bey vasıtası ile yapılmıştır.. Tevfik Rüştü Bey.1932 tarihli birleşimi için bkz. TBMM Z. (C.TBMM Z. 1381 Hariciye Vekili Dr. s.C.1383 Türkiye uluslararası diplomasi alanında takip ettiği iyi ilişkiler çerçevesinde. 20. Bu davet 6 Temmuz 1932 tarihinde.C. TPC (1931-1938). 1379 İlhan Uzgel. Cemiyete girme fikrini esasen benimsediklerini fakat tam üyelik peşinde koştuklarını açıklamıştır. 1382 Goloğlu.1379 Türkiye.1382 Türkiye. Cemiyetin yaptığı toplantıda mevcut 43 devletin ittifakıyla. Dönem. 1-2: 1914-1995). Milletler Cemiyeti‟nin Musul konusunda İngiltere‟nin etkisinde kalarak Türkiye aleyhine karar vermesi ve Türkiye‟nin SSCB ile yaptığı 1929 protokolü çerçevesinde. 3. 1930-1933 yılları 1377 Başvekil İsmet Paşa‟nın İran Şahinşahı‟nın Türkiye‟yi ziyaretinden duyduğu memnuniyetini dile getirdiği. s. 221. 9.A.1931 tarihinde İzmir Mebusu Vasıf Bey‟in şimdiye kadar niçin Cemiyeti Akvam‟a girilmediğini sorması üzerine Dışişleri Bakanı Dr. 1383 Ahmet Şükrü Esmer. Romanya. C. IV. s. 9.

250 . s.7. Yunanistan.1388 4. “Atatürk Döneminde Türkiye‟nin Balkan Politikası” Atatürk Dönemi Türk DıĢ Politikası. Gönlübol-Sar. Balkan Paktı‟nda Bulgaristan‟ın yer almamasını. dışişleri çalışanlarının ekonomik açıdan oldukça sıkıntı yaşadıkları anlaşılmaktadır. s. beraber tavır almış olabileceklerini ifade etmiştir.C. 15.C. C. 3. Yunanistan. Elçilik ve Konsolosluk ÇalıĢanlarıyla Ġlgili Düzenlemeler Meclis.1386 Balkan Paktı içerisinde Bulgaristan‟ın yer almaması1387. Ankara.1391 7 1384 1385 Uçarol. memurlarımızdan azamî hizmet.. 279. C.g. 5. Bedava çalışınız gibi bir şey demeye hakkımız yoktur…”1390 sözlerinden. Bu kanunla. 1391 TBMM Z. Dönem. elçilik çalışanlarının ekonomik durumlarını düzeltmek için bazı kanunlar çıkarmıştır. bu devletleri daha sıkı işbirliği anlayışına yöneltmiştir. 28. 19. s. Yugoslavya ve Romanya Dışişleri Bakanları Belgrat‟ta toplanarak “Balkan Antantı”nın taslağını hazırladılar. 185.g.1931 tarihinde daha önce çıkarılmış olan 1452 ve 1489 sayılı kanunlara ek bir kanun Meclis tarafından kabul edilmiştir. onları yoksulluğa sürüklemek olarak yorumlamıştır.2. Pakt‟ın geleceğini tehdit etmiş ve 1940‟ta Belgrat‟ta yapılan toplantıdan sonra üyeler birbirinden kopmuştur. 5. Dönem. azamî faaliyet istemek. s.1931‟de çıkarılan 1906 sayılı Kanunla ise ecnebi memleketlerinde çalışan memur ve müstahdemlerin ekonomik durumlarında iyileştirici düzenlemeler yapılmıştır. 466-467. s. C.arasında dört tane “Balkan Konferansı” yapılması ilişkileri iyice artırmıştır. Yunan Dışişleri Bakanı M. a. 9 Şubat 1934‟te Atina‟da Türkiye. 1386 Düstur. 1390 TBMM Z. Tevfik Bey konuşmasının devamında. 103-104. Yugoslavya ve Romanya üç maddeden oluşan bir sınırları korumaya yönelik “Balkan Antantı”nı imzaladılar. 2000. “İtalya‟nın peyki olmalarına” bağlayarak.e. Cumhuriyetin Ġlk On Yılı ve Balkan Paktı (1923-1934).9. C. s. 12 Şubat 1934. 66-67. Üçüncü Tertip. hariciye memurlarının maaşlarından tasarruflar yapılmasını. 308-359. Türkiye DıĢ Politikasında 50 Yıl. AAMY. 118. elçilik.. 1.. Ankara. İtalya ve Bulgar basını ise pakt düşüncesini eleştirmişlerdi.. s.1931 tarihinde Meclis‟te söylediği: “…Arkadaşlarım. Dilek Barlas. IV.e.1389 Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey‟in 12. Cumhuriyet. s.1385 Şubat ayı başında Türkiye. s.12. a. 1388 Şükran Güneş-Ali Hikmet Alp. 1389 TBMM Z. Bkz.C. 205-206. 1387 Atatürk.1384 İtalya ve Almanya‟nın izlemiş oldukları tehditkâr politikalar. 1974. ne kadar hakkımız ise onlara para vermek ve onları doyurmak ta hakkımızdır.12. İngiltere ve Fransız devlet adamları Pakt‟ı desteklemişler. IV. Maimos büyük devletlere Balkan Paktı‟nı anlatmak için seyahatler yapmıştır.. IV. maslahatgüzarlık ve konsolosluk çalışanlarının temsil ücretleri belirlenmiştir. Dönem.

C.g. 251 . IV. s.C. evlenmesi sebebiyle bir müddet sonra görevden ayrılmış. fakat 1958 yılında tekrar Bakanlığa dönerek. 1932 yılında göreve başlamış. İlk kadın hariciye meslek memuru olan Adile Ayda. s. a. 12. 1933.. Girgin.1393 1392 1393 TBMM Z. 140. 28.e. TBMM Matbaası. Ankara. üç misle kadar zam icrasına Hariciye Vekili memur kılınmıştır. Dönem. Elçi-Müsteşar rütbesine kadar yükselmeyi başarmıştır..Ocak 1933‟te çıkarılan 2087 sayılı Kanunla.1392 Hariciyemiz açısından 1932 yılında önemli bir gelişme yaşanmıştır. Sovyet Rusya‟da bulunan elçilik ve konsolosluk memurlarından beş liraya kadar temsil tahsisatı olanların temsil tahsisatlarına.

her kırk bine kadar nüfusa bir milletvekili seçilmesi.1395 5 Aralık 1934‟te çıkarılan 2598 sayılı Kanunla. “Kadınlar mebus intihâb edecek ve edilecekler”. seçim kanununda bazı değişiklikler yapılmıştır. 2. 4 Birincikânun (Aralık) 1934. 15 Teşrinisani 1934.1396 22 Aralık 1934‟te çıkarılan 2631 sayılı Kanunla. 25. 1. 93.e. IV.1398 1935 seçimlerine 2. ikincisi ise uluslararası alanda gerginleşen durum karşısında seçim vasıtasıyla ülkede bir rahatlama sağlanması anlayışıdır. s. 45. 1398 TBMM Z. 1394 TBMM‟nin 5 Aralık 1934 tarihli oturumunda Malatya Milletvekili İsmet İnönü. Cumhuriyet. BÖLÜM BEġĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1935-1939) 5. 1396 Erdem. Cumhuriyet. erkek tabirinin konulması sayılabilir. ardından TBMM‟nin Dördüncü Dönemi Meclis Başkanı Kâzım Özalp‟in yaptığı bir konuşmayla kapanmıştır.V.349 seçmen katılmıştır.g. 25.545. 1399 1935 Saylav Seçimi.C.1397 Seçim kararının alınmasına rağmen TBMM.716. a..g. C. çalışmalarını sürdürmekteydi. s. Dönem. her nahiye dâhilinde kadın ve erkek nüfustan her 400 kişi için bir ikinci seçmen seçilmesi. Bu değişiklikler arasında. Seçimin yenilenmesi gerekçesi başlıca iki nedene dayandırılmıştır. Dönem. Dahiliye Vekaleti Vilayetler İdaresi Umum Müdürlüğü Yayınları. s. Tekirdağ Milletvekili Cemil Uybadın ve Kütahya Milletvekili Recep Peker‟in seçimin yenilenmesine dair verdikleri önerge oybirliği ile kabul edilmiştir. 1397 Erdem. s.g. Ankara. s. 252 . 81. Tuncer. 601‟den 1000‟e kadar 2.e. s. s.1399 Kadınların siyasal yaşama girmelerinin sağlanmasına rağmen iştiraklerinin istenilen oranda gerçekleşmediği görülmektedir. C. TBMM Z.. a. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ CHF Grubu. 309-310. 1935.846‟sı kadın..828. 167. 14 Kasım 1934‟te Cemil Bey‟in başkanlığında toplanarak..e.1.C. a. seçmen yaşının 18‟den 22‟ye çıkarılması ve “zükûr=erkekler” kaydı kaldırılarak yerine kadın. IV. 1001‟den 1400‟e kadar 3 ve fazlası için aynı yöntemin uygulanması istenmiştir. Cemil Uybadın‟ın “Büyük Millet Meclisinin 1 Mart 1935 tarihine kadar tatiline dair takriri” TBMM tarafından ittifakla kabul edilmiş..503‟ü erkek olmak üzere toplam 5. Bunlardan birincisi seçimin anayasa gereğince yenilenmesi. 166. İkinci seçmen listesinde kadın seçmenlere rastlanmasına rağmen bunların daha çok 1394 1395 “Meclisin yenilenmesi Fırka Grubunda kabul edildi”. 1935 yazında TBMM seçiminin yenilenmesine karar vermiştir. 600‟e kadar 1. s. 1.

g. Fakat kontenjan ayrılan Tokat. 5.g. 2. 20 İkincikanun 1935. 13.Çiftçi Şekibe İnsel-Bursa 6Öğretmen Hatice Özgener-Çankırı 7. 16. Ankara. Oysa Atatürk. Samoel Abravaya Marmaralı (503).. Ulus.Öğretmen Sabiha Gökçül (Erbay)-Balıkesir 5. II.Konya: Ali Fuat Cebesoy (1352).Muğla: Hüsnü Kitapçı (453).e. Recep Bey ve İsmet İnönü. 13.Öğretmen (Ayşe) Meliha Ulaş (Ekeman)-Samsun. 1974. Bkz.Eskişehir: İstamat Zihni Özdamar (422). a.Kastamonu: Nuri Tamaç (348). Cumhuriyet. Muhalif kimliği ile ön plana çıkan General Refet Bele. 11. Kitap. bağımsız 13 milletvekili seçilebilmiştir.. 8. s.Denizli: Em. Soyak. 11. Bu milletvekillerinden 150‟si ilk defa Meclis‟e girmiş. s.Çankırı: Mustafa (Galip) Önsay (412). 1404 Seçilen bağımsız milletvekilleri şunlardı: 1. 9. II. 15.Ankara: Dr.Öğretmen Türkan Baştuğ (Örs). Bkz. 12. 16 İkincikanun. 10. 1. V.1404 1400 1401 Öz. Türk Parlamento Tarihi.İstanbul Encümen Üyesi Nakiye Elgün-Erzurum. 2001. 294‟ü çeşitli dönemlerde kısa/uzun süreli görev yapmış. 48‟i ise Osmanlı Mebusan Meclisi‟nde görev almıştır. s. C. 48-50. 1402 Bu kadın milletvekilleri ve seçildikleri yerler şöyleydi: 1. 3. Nikola Taptas (aldığı oy: 1273).Okul müdiresi Fakihe Öymen-İstanbul. İstanbul‟dan bağımsız aday olmuş. 253 . 154. 2Afyon: Berç (Keresteciyan) Türker (666). 1600‟den çok ikinci seçmenin ancak 290‟ının oyunu alarak seçilmeyi başarmıştır. İzmir Belediye Meclis Üyesi Benal Nevzat (İştar) Arıman-İzmir. Halil Bey‟e itiraz etmemelerine rağmen Sırrı Bey‟in Meclis‟teki sert muhalefetinden dolayı aday olmasından yana değildiler. Dönem TBMM için yapılan seçimler sonucunda toplam 444 milletvekili seçilmiştir. İhsan Güneş. 3.Bolu Belediye Meclis Üyesi Bahire Bediz Morova (Aydilek).Öğretmen. Ayrıca Atatürk. 6. s.Mersin Belediye Meclis Üyesi Emine Mebrure Gönenç-Afyonkarahisar.Doktor Fatma (Şakir) Memik.İstanbul: Refet Bele (290). 1403 AkĢam.Antalya 4.1400 1935 seçimleri esnasında çok ilgi çekici bir biçimde İstanbul Kültür Müdürlüğü bir genelge yayınlayarak. 10. 3 Şubat 1935.Okul müdiresi Ayşe Seniha Hızal-Trabzon. seçim sistemi üzerinde bilgi edinmelerini tasarlanmış ve konuyla ilgili bir de öğrencilere ödev hazırlatılmıştır. 14. yüzde 20‟lik kotaya rağmen sayılarının yetersiz kaldığı anlaşılmaktadır.Sivas: Mithat Şükrü Bleda (868). TBMM Vakfı Yayınları. General Şefik Türsan (707). a. ilkokul öğrencilerinin seçim yerlerine götürülerek. Bkz.Niğde: Dr.Muhtarlık yapan Satı Çırpan (oğlu)-Ankara. Kalite Matbaası.Öğretmen Mihri (İffet) Pektaş-Malatya.1402 Atatürk‟ün tam destek verdiği “müstakil adaylar”1403 için TBMM‟de 16 kişilik yer ayrılmıştı. 8.e. 4. Dördüncü Dönemde bağımsız milletvekillerinden İzmir Mebusu Halil Menteşe ve Kocaeli Mebusu Sırrı Bellioğlu‟nun tekrar mebus olmalarını istiyordu. 18.Öğretmen Huriye Baha Öniz-Diyarbakır. Mahmut Goloğlu. 7.Gazeteci. 19 Sonkanun 1935.İzmir: Halil Menteşe (1157). Adana Belediye Meclis Üyesi Esma Nayman-Seyhan. 9. Dönem. 12Kayseri Belediye Meclis Üyesi Ferruh (Ferruha) Güpgüp-Kayseri. Tek Partili Cumhuriyet (19311938). Yozgat ve Kütahya illerinde CHP Riyaset Divanınca aday gösterilmesinden dolayı. Ankara. 162. bu kişilerin Meclis‟teki yaptıkları muhalefeti gayet doğal görüp faydalı olduğu kanaatini taşımaktaydı. 17.1401 Üyelerinin çoğunluğunu Atatürk‟ün belirlediği V.Antalya: Tayfur Sökmen (580). İlk defa milletvekili olanlardan 18‟inin ise kadın olduğu görülmektedir.Öğretmen (Hatice) Sabiha Görkey-Sivas.parti yöneticilerinin ve bürokratların eşlerinden meydana geldiği.

Atatürk‟ün de bu duruma çok sinirlenip Antalya‟ya gelerek. Ankara. ikinci seçmenleri tamamen kontrol ederek. V.e. TPT..3. Dolayısıyla TBMM‟de muhalif kimselerin olmasına sıcak bakılmamış.C. 386 saylavın verdiği oyla ittifakla Reisicumhur seçilmiştir. 1. 2-3. 5 Şubat 1935. Samoel Abravaya Bleda idi. 4. 377 oy ile Meclis Başkanı seçilmiştir. mesleği avukatlık olan Eskişehir Saylavı İstamat Zihni Özdamar ve Niğde Saylavı Dr. s. 1. 4. Ankara Saylavı Mustafa Kemal Atatürk. 1408 Uran. Güneş. 271.1407 Uzunca bir süre Meclis Başkanlığı görevini yerine getiren Balıkesir Saylavı General Kâzım Özalp‟in ise hiç oy alamaması. Milletvekillerinin ant içme töreninden sonra Çankırı Saylavı Mustafa Abdülhalık Renda.Beşinci Dönem TBMM‟ye dört tane de Hristiyan saylav (milletvekili) girmiştir. s. müstakil bir Türk olarak adaylıklarını koyduklarını dile getirmeleri ve Atatürk‟ün çizdiği hedeflere sıkı sıkı bağlı kalacaklarına dair beyanatları oluşturmaktaydı. s. Bunlar: Bankacılıktan emekli. Eskişehir Çimento Fabrikası Müdürü olan Afyon Saylavı Berç Türker. Nuri Çonker (Gaziantep) ve Tevfik Fikret Sılay (Konya) seçilmişlerdi. Müstakil saylav adaylarından Dr. TBMM Matbaası.1409 1405 Bkz. s. 1.C. Goloğlu. bağımsız adaylardan kendi istediklerini ikinci seçmenlere seçtirmiştir. uygun görülenlere yeşil ışık yakılmıştır. orada valilik tarafından büyük bir törenle karşılanması ve Atatürk‟ün Antalya‟ya geldiğinde ağırlanmasında kullanılan köşkte kalması. Azınlık saylavlarının en dikkat çekici ortak yönlerini.1935 tarihinde en yaşlı üye olan Erzurum Saylavı Necip Asım Yazıksız‟ın yapmış olduğu konuşma ile açılmıştır. C. Dönem. AkĢam. bu kişilerin bir azınlık saylavı değil de. 4. Dönem. a.1406 Beşinci Dönem TBMM. C.1405 CHP Genel Merkezi. s. 1407 TBMM Z. “Saylav namzetleri Atatürk‟ün beyannamesiyle yarın ilan edilecek”. 1406 Hakkı Uyar. “Müstakil saylav namzetlerinin söyledikleri”. Kâzım Özalp‟in karısını ve bazı saylavları alarak damadı Saip Bey‟in valilik yaptığı Antalya‟ya tatile gitmesi. II. 64. Arkasından Cumhurbaşkanlığı seçimine geçilerek. Nikola Taptas.. TPC (1931-1938). Bkz. 1. dikkat çekici bir gelişmedir. 1409 TBMM Z. AkĢam. V. Dönem. 254 . 28. Bu duruma gerekçe olarak. S. “Tek Parti Döneminde Seçimler”. Kâzım Paşa‟ya ansızın bir baskın yapması gösterilmektedir. 362 oyla üç kişi idare amirlikleri görevine ve 374 oyla altı kişi de kâtiplik görevine seçildiler.. 155. Abravaya‟nın “Türk Milletinin mebusu olabilmek kadar büyük şeref ve nimet var mıdır?” sözü bile Türk Milletine bakış açılarını göstermesi açısından oldukça dikkat çekicidir. 1. İstanbul Şişli Etfal Hastanesi Göz Servisi Şefi olan Ankara Saylavı Dr. 4 Şubat 1935. C.g.1408 Meclis Başkanvekillikleri görevine ise 368 oy ile Hasan Saka (Trabzon). s. 1935. Toplumsal Tarih. Nisan 1999. V. s.

87 teklif ve 545 tezkere gelmiştir.g. Muav. TBMM‟nin 1.. 1414 TBMM Z. 57-60. V. Dönem. V. Refik Saydam Gümrük ve İnh.75‟i) ise karara bağlanmıştır. s. 157. 1415 TBMM Z. V..e.6. 154. maaş sorunları. 146.1410 V. 1 tanesi reddedilmiş ve 33 tanesi de gündemde kalmıştır. Hükümetleri. C.g. Meclis‟te yapılan güven oylamasında oylamaya katılan 343 kişinin tamamının oyunu almayı başarmıştır.1935) Maarif Vekili Nafıa Vekili Ali Çetinkaya İktisat Vekili Mahmut Celâl Bayar Sıhhat ve İç. a. C. V. 1202 tasarı. s. 1412 Güneş. s.1413 5. 12 tanesi hükümetçe geri alınmış. Dönem.No: 12345678910 1112- 1410 1411 Güneş.3. C. Dönem.V. V. a. 1413 Armağan.1935 tarihli toplantısında Malatya Saylavı İsmet İnönü Başkanlığında kurulan İcra Vekilleri Heyeti. Ġnönü Hükümeti (1 Mart 1935–1 Kasım 1937)1415 Bakanlık: Bakanın Adı: Başvekil İsmet Paşa (İnönü) Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu Millî Müdafaa Vekili Kâzım Özalp Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Aras Maliye Vekili Fuat Ağralı Abidin Özmen-Saffet Arıkan (16. C.29 oranında bir kanun çıkarılmıştır.2. 33.C. TPT. 4‟ü hükümete iade edilmiş. birisi olağanüstü olmak üzere beş dönem şeklinde toplanmış ve toplam 318 toplantı ve 348 oturum yapmıştır. yerel yöneticilere ve mahkeme kararlarına itirazlarından oluşan 4143 dilekçeden 1854‟ü (yüzde 44. 255 . Dönem TBMM. V. 1. s. V. 5. 1..1411 Genel Kurula gelen toplam 2112 mazbatadan 52 tanesi encümene iade edilmiş. 1. s. 151. 5. Güvenoyu alan “Bakanlar Kurulu” şu kişilerden oluşmuştur:1414 Tablo–21 VII.. 1.1937) Ziraat Vekili S. Ali Rana Tarhan Muhlis Erkman-Şakir Kesebir (1.C. Bkz. TBMM Dönemi‟nde %12. T. Dönem boyunca TBMM‟ye çeşitli konularda olmak üzere. Ezherli. TPT. Dönem. Dönem TBMM.e. s.1412 Genellikle emeklilik. s. Öztürk. V. yapmış olduğu çalışmalar sonucunda 920 tane kanun kabul etmiştir. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠ’NDE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR Seçimlerden sonra yeni hükümeti kurma görevi yine Malatya Saylavı İsmet İnönü‟ye verilmiştir. 61.C.6.

C. rıhtımlar ve limanların devletin elinde bulundurulmasına önem verileceği de açıklanmıştır. Bayar Hükümetinde ise daha fazla bakanlıklarda değişikliklere gidilmiştir. 151-152. C. Bayar Hükümeti çıkmaktadır. 157-217. 20. İsmet Paşa.1419 Aslında Atatürk ile fikirleri tamamen uyuşan Celâl Bayar‟ın Hükümet işlerinin başına getirilmesi gayet normal bir gelişme olarak değerlendirilebilir.1938-25.C. Hükümetleri. TBMM Z. TPC (1931-1935). 84.g. Dönem. çok yorulmasından dolayı başbakanlıktan affını Atatürk‟ten istediğini. s. 1. 1419 İnönü.11. 10. 1421 Öztürk..1421 Celâl Bayar. 1.11. 27. şeker ve çimento da önemli indirimlerin yapılacağından söz edilmiştir. yakın komşularımızla iyi geçinileceği. fakat gözden de çıkarmadığı Balıkesir Saylavı Kâzım Özalp getirilmiştir. a.C. Dönem.1417 Beşinci Dönem TBMM Döneminde kurulan diğer hükümetlere baktığımızda karşımıza. V. fakat 1416 1417 Goloğlu. a. II. C.11. Dönem içinde İsmet İnönü‟nün başbakanlıktan istifa etmesi ve yerine Celâl Bayar‟ın görevlendirilmesi1418 tartışılan konular arasında yerini almıştır. Amerika‟ya büyükelçi olarak gönderileceği haberinin ise Tevfik Rüştü Aras‟ın çıkardığını savunmuştur..01. teşkilatlanma konusuna gereken ehemmiyetinin verileceği ifade edilmiştir. s. 548-555. 51. 20.e. ödeme sistemini kolaylaştıracak yeni bir ticaret sisteminin takip edileceği. V.1416 VII. V.İsmet İnönü Başkanlığı‟nda kurulan İcra Vekiller Heyeti içerisinde tek değişiklik Millî Müdafaa Vekâletinde görülmektedir. kömür.e. s.C. a.1938 tarihleri arasında görev yapan I. s. Dış işleri konusunda ise. Sanal. 256 . s. 1420 TBMM Z.. sanayiye önem verilerek. başbakanlıktan ayrılma kararını Atatürk ile beraber 17 Eylül 1937‟de Çankaya Köşkü‟nde yaptıkları görüşmede beraber verdiklerini. Ayrıca demiryolları.1937-11..g. 1418 TBMM Z. İnönü Hükümetinin programında ekonomi konusunda.. s.e. Bayar Hükümeti ile 11.1420 I. Antalya gezisinden dolayı kendisine kırgın olduğu.1939 tarihleri arasında görev yapan II. T. sulh ve emniyeti korumaya önem verileceği..g. C. s. 157. yerine Atatürk‟ün. Dağlı-Aktürk. 34-38. Dönem. Bayar Hükümetinde Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekilliğine Aydın Mebusu Hulusi Alataş ve İktisat Vekilliğine de Tekirdağ Milletvekili Şakir Kesebir getirilmiştir. CHP‟nin programından ayrı bir program takip etmeyeceklerini. s. Daha önce bu bakanlık görevini üstlenen Diyarbakır Saylavı Zekâi Apaydın‟ın Moskova Büyük Elçiliği‟ne tayini dolayısıyla.

51-52. dilekçe. Ek: s. Dönemde. TBMM Matbaası. meclis kütüphane. 1425 Turhan. bakanlık işlerini daha planlı yürüteceklerini açıklamıştır.1423 V. Serbest meslek grubunda yer alanların oranı yüzde 29 olup. 73‟ü hukuk. 219-223.C.. gümrük ve inhisarlar. özel okul yüzde 2. s. 1. tarım. maliye. 1. s.ekonomik konulara ağırlık vererek. Bayar Hükümeti‟nin programları hakkında bkz.6. Sıra Sayısı: 1. 45‟i harbiye ve 41‟i tıp olarak sıralanmaktadır. 1937. 43-47. 1.72) olduğu görülmektedir. 55. sıhhat ve içtimai muavenet.1422 TBMM. Siyasal Elitler. Kışlalı.C. bankacılık. V. Güneş. C. TBMM Matbaası.. TBMM Z. genel olarak bir değerlendirmeye tabiî tutulduğunda meslekleri.C. Güneş.. 20. ticaret. Dönem. 1.C. millî müdafaa. Ek: s. din gibi diğer meslek grupları 1422 I. T. 1424 Bkz. Dönem TBMM.3.g.3. dışişleri. V.. Yüksek örgenim görülen okullar arasında en fazla yer işgal eden okullar. Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri V. milli eğitim.1425 Her meslekten temsilcilerden oluştuğunu söyleyebileceğimiz V. TBMM Z. TPT. 57‟si mülkiye. adliye.67) yüksek öğrenim görmüştür. s. bütçe. TPT. Dönem.1424 5. meclis hesaplarını tetkik. C.m. Ankara. s. Ayrıca ilkokul bitirenler yüzde 4. s.1. Hükümetleri. Bu komisyonlardan en fazla toplananı 371 kez olmak üzere “Bütçe Komisyonu”. C. 13 Mart 1935 tarihinde kabul etmiştir. 19-38. 1938. medrese yüzde 3. en az toplananı ise 20 kez olmak üzere “Meclis Kütüphane Komisyonu” olmuştur. Giresun Milletvekili Hakkı Tarık Us‟un. 1. V. anayasa ve tarım komisyonu olmak üzere toplam 17 komisyon faaliyette bulunmuştur. s. V. C. ve II. Dönem. Dönem. 27. C. 257 . a. geriye kalan yüzde 22‟lik bir oranı ise girişimcilik başlığı altında. 808-809. iktisat. Dönem.. içişleri. lise yüzde 3. eğitim olan ve bürokrasi kesimini oluşturan milletvekillerinin toplam sayısının 215 ( yüzde 48. Dönem TBMM‟ye katılan 444 milletvekilinden yurt dışında öğrenim gören 41 kişiyi de değerlendirmeye kattığımızda toplam 336 kişi (yüzde 75. ortaokul yüzde 10. s. TBMM Z. milletvekili sayısının artmasından dolayı encümene seçilecek milletvekili sayısının da beşer kişi artırılması doğrultusunda verdiği önergeyi.1 olarak tespit edilmiştir.C.5. 115. 166. bayındırlık. 2. BEġĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ 5. C. V.2. Dönem. s. sayıştay.5. Ankara. 167-214. askerlik. sivil idare. 1423 TBMM Z. V. Öztürk.

Dönem TBMM‟ye övgüler yağdırmıştır.. meşhur üniversiteli profesörlerinin. Turhan. Ulus. 116-117. Uran. en iyi gazeteci ve şairlerin seçildiklerini açıklayarak. maddesiyle çelişmesinden dolayı bazıları bu maddenin değiştirilmesini istiyorlardı.. 13 İlkkânun 1936.. Türk parlamentosu üzerine yazdığı makalesinde. Dönem de sayısal olarak azalan bürokrasi kökenli milletvekilleri. onların benim partimden başka bir partiye katılmaması demektir. V. 160.. a. C. a. Svetovski. Bu bakımdan CHP bu ile madde hatta yararlıdır ve en katiyen önemli değiştirilmemelidir. s. s.1427 IV.g. 811-812. en iyi hukukçuların.”1429 Devletin bütünleşmesinin göstergelerinden birisi de 20 Ağustos 1938‟de CHP‟nin altı oklu bayrağının Ankara Vilayet ve Belediye Binası‟na Türk bayrağı ile beraber çekilmesi olayıdır. bütün vekâletlere. 1429 Bila. Siyasal Elitler. V. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya. Yücekök.1428 Parti ve Hükümetin birleştirilmesinde atılan en önemli adımlardan birisi İsmet İnönü‟nün 18 Haziran 1936 tarihli genelgesidir. 1427 “Türk Parlamentosu. o sistemde toplumsal güçlerin ağırlıkları oranında yer alması gerekmektedir. güzide hizmetlerde bulunmuş valilerin.g.e. valiliklere ve millî bankalar gibi yarı resmî kuruluşlara gönderdiği mektupla. s. vatana hizmetleriyle tanınmış generallerin.g. 109. nitekim CHP Türk toplumunda bürokrasinin partisi olarak nitelendirilmiştir.1426 Belgrat‟ta çıkan “Vreme gazetesi”nin politika kısmı şefi M. s. s. Dönemde tekrar artarak neredeyse Meclis‟in yarısını oluşturmuşlardır. Meclis‟in. a. a. 2.g. s. 249-250. Bu genelge. bundan böyle bayrak çekilmesi lazım gelen 1426 Bu meslekî ayırım için bkz. Bu dönemde bürokrasinin siyasi iktidarla ilişkisi çok üst düzeylere çıkmıştır. TPT. Atatürk ise bu görüşte olanlara karşı çıkarak şunları söylemiştir: “Ben bu madde de değiştirilecek bir şey görmüyorum. 1428 Şaylan. memurların siyasal cemiyetlere girmesini yasaklayan Cemiyetler Kanunu‟nun 9. elit idaresi”. Çünkü burada memurların siyasi cemiyetlere girmemesinden amaç. Bkz. Dönem. Türk milletinin en iyi dimağlarından oluştuğunu. s.oluşturmaktaydı. Her siyasal sistemin belli bir etkinlikle fonksiyonunu sürdürebilmesi için. Ek: 11. Güneş. Frey.e. 76. 181. CHP Tarihi. 258 . V.e. CHP‟de doğal olarak Cumhuriyetin başlangıç yıllarından itibaren bürokrasiye yer veren bir parti hüviyetini taşımaktadır.e.

2. Dönem. 1938. partinin altı oklu bayrağının da çekilmesi talimatında bulunmuştur. Yücekök. seçimleri yönetme ve adayları saptama CHP‟nin Genel Başkanlık Divanının işiydi. Tek parti devri boyunca bu uygulama geçerliliğini koruduğundan. Dönem. 259 . 1433 TBMM Z. 64.2. kişilerin seçilebilme şartlarını yerine getirmeleri. a.1432 Meclis aldığı bazı kararlarla kuşkusuz ki. 15. 116. V. 16.. devlet demiryollarında parasız seyahat edebilmeleri de bu doğrultuda atılan küçük bir adım olarak yorumlanabilir. 22 Ağustos 1938. yani Mustafa Kemal Paşa‟dır. milletvekillerinin ekonomik olarak rahatlatılmasını ve çalışma verimlerinin artırılmasını hedeflemiştir. milletvekillerinin hüviyet cüzdanları ibraz etmeleri şartıyla. s.1937‟de 1042 sayılı Kanun‟un 25.. TBMM Matbaası. aday olmaları için yeterli görünse de. 1. Ankara. ülkenin çağdaşlaşmasında ve devrimlerin yerleşmesinde çok önemli görevler üslenmişlerdir. s. C. Ankara.12. siyasal görüşlerinin olumlu olması. hâlâ uygulamada bulunmaktaydı.3.1937 tarihli birleşiminde çıkarılmıştır. Ek: 17. Dolayısıyla milletvekillerinin masraflarını karşılamak için 1613 sayılı Kanun‟un bazı hükümlerinin değiştirilmesine dair bir kanun. 1937. 1432 TBMM Z.C.günlerde Türk bayrağının yanında. Seçilen bu elitler doğal olarak bürokratlarla iyi bir kordinasyon sağlamak suretiyle. TBMM Matbaası. s.1430 Tek parti devri boyunca.C. Bu kanunla.1433 1430 1431 “CHP‟nin altı oklu bayrağı resmî binalara da çekiliyor”. Bkz.. Ulus.g. 108. 21. TBMM üyelerine aile harcırahları da dâhil olmak üzere her toplantı dönemi için 1000‟er lira ödenmesi kararlaştırılmıştır. C. s. seçimlerin kimler tarafından kazanılması gerektiğine karar veren Partinin Genel Başkanı. maddesi tadil edilerek. 5.1431 Seçimlerde çoğunlukla milletvekili adayları bürokrasi kökenlilerden belirlenerek Meclis‟e taşınmıştır. Meclis‟in 8. Bu kanun ile verilen tahsisat milletvekillerin seçim bölgelerinde yapmış oldukları masrafları karşılamaktan uzak görünüyordu. Milletvekillerinin Özlük ĠĢleri Üzerinde Yapılan Düzenlemeler Büyük Millet Meclisi azasının tahsisat ve harcırahları hakkındaki 1613 sayılı Kanun. V.e.

Dönem. Hususi Kalem Müdürlüğü. ayrıca 3011 sayılı Kanun‟da yapılan değişikliklerle de Hususî Kalem Müdürlüğü ve Yazı İşleri Müdürlüğünün görevleri tespit edilerek. Genel Sekreterliğe bağlı Başyaverlik düzenlenmiş ve 9 Haziran 1936‟da Özel Kalem Müdürlüğü üzerinde düzenlemeler yapılmıştır. 14.5. Dönem. Devlet TeĢkilatı Alanını Kapsayan Düzenlemeler 5..1. C. Yazı İşleri. V.4. Evrak ve Levazım Müdürlüklerinden oluşturulmuştur. Cumhurbaşkanlığı Dairesi memurlarının ne şekilde tayin ve terfi edecekleri belirlenmiştir. Neşriyat ve Müdevvenat. Türkiye‟nin havası.1935‟te çıkarılan 2180 sayılı Kanunla. C. V.1937‟de çıkarılan yeni bir kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. suyu. iklimi ve umumiyetle meteorolojisi ile ilgili işler üzerinde çalışan ve diğer kurumlarla da irtibat halinde bulunacak olan Başbakanlığa 1434 1435 TBMM Z.2. BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER 5. Arşiv Dairesi.1937‟de çıkarılan 3127 sayılı Kanunla. savunma ve ticaret alanında daha verimli kılınması amacıyla bir merkezde toplanarak bir genel müdürlük kurulması kararlaştırılmıştır.1434 20 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2187 sayılı “Başvekâlet Teşkilat Kanunu” duyulan ihtiyaç üzerine 12. CumhurbaĢkanlığı ve BaĢvekâlet TeĢkilat Kanunları Üzerinde Yapılan DeğiĢiklikler Beşinci Dönem içerisinde Cumhurbaşkanlığı Dairesi teşkilatı hakkındaki 2180 sayılı Kanun üzerinde yapılan üç tane değişiklik göze çarpmaktadır. 29. Meteoroloji ĠĢleri Umum Müdürlüğü ve Vakıflar Umum Müdürlüğü TeĢkilat Kanunları Ülkede daha önceden var olan bazı gözlem evlerinin tarımsal faaliyetler. 53.1.C. s.. TBMM Z.4. bir müsteşarın idaresi altında Müsteşar Muavinliği. Kararlar. 17. Sicil Dairesi. s. 69.1435 5. 10. 110.2.5.1.4. 20 Ocak 1939‟da ise 2180 sayılı Kanun‟da bir değişiklik yapılarak Cumhurbaşkanlığı Dairesi‟ne bir Baştabiplik eklenmiş.4.1.C. Ayrıca bu görevlere Başbakanın önerisi ve Cumhurbaşkanının onayı ile atama yapılabilmesi kararlaştırılmıştır.4. 260 . Çıkarılan yeni kanunla Başvekâlet Teşkilatı.

s. 130. Giresun Milletvekili İhsan Sökmen Bey bu görüşü. Dönem. Önce 1436 Devlet Meteoroloji İşleri Umum Müdürlüğü Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında 1936 yılında hazırlanan kanun tasarısı için bkz.1440 Hükümet.. 1935 yılı içerisinde Evkaf Umum Müdürü Fahri Kiper. V. Trabzon.e. Binaenaleyh orada bulunacak zatın ehemmiyetini Heyeti Aliyeniz takdir buyururlar. Ayrıca İstanbul teşkilatı için geçici bir kadronun hazırlandığını. Çoruh. C. genel müdürün Türk olmasının mecburiyetten kaynaklandığını vurgulamıştır. Gümüşhane. 1938. 1. s.e. TBMM Z.C. Ağrı ve daha sonra da Rize vilayetlerini kapsayan “Üçüncü Umumî Müfettişlik”in kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Ankara. V.9. 133. a. Çıkarılan bu Kararname ile Erzurum. TBMM Matbaası. Kars. 160. Bunun her halde Türk olmasında isabet vardır”1437 sözleriyle ifade ederek.1436 Kanun tasarısı Meclis‟te görüşülürken en fazla tartışma 15‟inci maddede yer alan “genel müdürün Türk olması” ifadesi üzerinde yaşanmıştır. bu fikri benimseyerek 6 Eylül 1935‟te 2/3199 sayılı Kararnameyi çıkarmıştır.4. Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu vilayetlerinde bir umumî müfettişlik kurulmasını istemiştir.1. 261 . s.1. BeĢinci TBMM Döneminde Kurulan Umumî MüfettiĢlikler Başbakan İsmet İnönü 1935‟te çıktığı yurt gezisi sırasında. s. 530. 1438 “Evkaf teşkilatı yakında gençleştirilecek”. 24 Ağustos 1935. Dersim bölgesini kalkındırmak ve bölgedeki isyanları engelleyebilmek için bir Umumî Müfettişlik kurulmasını kararlaştırmıştır..g. 16. C.C.bağlı olmak üzere bir “Devlet Meteoroloji İşleri Umum Müdürlüğü” kurulmuştur. Başbakan hazırladığı raporunda. 1437 TBMM Z. Umumî Müfettişliklerin çok olumlu hizmetlerini yerinde tespit ederek bir rapor hazırlamıştı.3.g. 1441 Koçak. C. SDN: 2678. Trabzon merkezli bu müfettişlik görevine 6.6). AkĢam. a.2/ 70. V.1438 Meclis. bazı müdürlüklerin lağvedileceğini. vakıflar üzerinde köklü düzenlemelerini ise 17 Haziran 1938‟de çıkardığı 3461 sayılı Kanunla yapmıştır.C. 1439 TBMM Z. evkaf teşkilatı memur kadrosunda kısıtlamalara gidileceğini. 1440 İsmet İnönü‟nün Doğu illerini kapsayan yurt gezisi için bkz.. Dönem. s.18. s. 26..1439 5. bazılarının ise Ankara‟ya nakledileceğini açıklamıştı. Bu atamaya kadar ki süreçte Müfettişliğe Haşim İşcan vekâlet etmiştir. “…Çok takdir buyrulur ki. BCA.1935‟te Erzurum Milletvekili Hasan Tahsin Uzer. (30. Erzincan. bu işte askerî mahiyet kesp etmektedir.92. 199. 16. 30 Haziran 1940‟da ise Dâhiliye Vekâleti Müsteşarı Nazif Ergin atanmıştır. İnönü..1441 Hükümet. görevlerinde yetersiz görülen 12 memurun ise açığa alındığını belirtmiştir. otuz senesini doldurmuş olan memurlardan 23‟ünün emekliye sevk edildiğini. Dönem. Süleyman Haşim İşcan. gelirlerin artırılacağını.

Düstur. 74-80. S. III‟üncü ve IV‟üncü Umumî Müfettişliklerle Müşavirliklerin Teşkilat Kadroları Hakkında Kanun” ile Doğu ve Güney Doğu illerimiz kapsayan yerlerde özellikle güvenlik ve diğer işlerde önemli vazifeler üstlenecek kadrolar oluşturulmuştur. Hatay.1442 6 Ocak 1936‟da çıkarılan 2/3823 sayılı Kararnameyle ise Tunceli. Düstur. 176. Cumhuriyet. 1946 yılında ise Korgeneral Ekrem Baydar atanmıştır. s. G. Meclis.“Munzur Vilayeti Teşkilat ve İdaresi Hakkında” bir kanun çıkarılarak bölgeye “Tunceli” adı verilmiştir. Umumî Müfettişlik” kurulmuştur. 26. s. s. 115. s. Dönem. 1445 TBMM tarafından 16 Aralık 1935‟te çıkarılan 2865 sayılı “I. C. a. Ankara. iktisadî alanlarda Cumhuriyet rejiminin yüksek icaplarına uygun gelişmelerin sağlanması amacıyla 23 Mayıs 1938‟de Meclis‟e bir kanun tasarısı verilmişti. Cumhuriyetin OnbeĢinci Yıl Kitabı. 1447 Koca. Üçüncü Tertip. 8270.. 1992. Suat Akgül.g. emniyet. Adana ve Mersin civarında asayişsizlik görülmesi üzerine 27. Umumî Müfettişlikler üzerinde 1930 yılında yapılan önemli bir düzenleme göze çarpmaktadır. SDN: 3097. 62-63. Koca. s.e. İstanbul. Resmî Gazete. Başvekâlet Matbaası. Boğaziçi Yayınları. Korgeneral Muzaffer Ergüder. 1444 Hüseyin Abdullah Alpdoğan. Bkz. Üçüncü Tertip. 112. 19381446 ve 1947 yıllarında teşkilat açısından çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. 9. 361. S. 26. 1448 Umumî Müfettişlikler lağvedilmesi ile ilgili olarak bkz. Kanun No: 5990. Bingöl. 1. Elazığ merkezli bu müfettişliğe. Üçüncü Tertip. 7-8. V. s. 235-236. 10 Ocak 1936‟da Sekizinci Kolordu Komutanı Korgeneral Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanmış ve bu görevi 1 Şubat 1943‟e kadar sürdürmüştür. 1939.1947.M. Dönem TBMM Döneminde ve daha sonraki dönemlerde yapılan düzenlemelere de rastlamaktayız. CHP ile Umumî Müfettişlikler arasında kurulan organik bağı. s. 297. Seyhan. 44. 34.1447 Fakat bir müddet sonra umumî müfettişliklerden vazgeçilmeye başlanmasıyla 1 Ocak 1948‟den itibaren lağvedilmeye başlanmıştır. 1936. C. 17. giderek güçlendirecektir.C.6. 1936. 1446 Hükümet tarafından Doğu ve Trakya bölgelerindeki illerde idare.1448 Umumî müfettişliklerin hukuken ortadan kalkmasını sağlayacak süreç ise Demokrat Parti Diyarbakır Milletvekili Mustafa Remzi Burçak‟ın 1952 yılında Meclis‟e sunduğu tasarı ile gerçekleşmiştir. 91-98. Umumî Müfettişlikler üzerinde 19351445.. “Tunceli Kanunu” Tarih ve Toplum.g.m. No: 16. Bunlar arasında “parti işleri için bir memur” talebi. s. s. Maraş‟ın dâhil olduğu “V. 739. s. 17. a.1444 Daha sonra sırasıyla bu göreve.11. Ağustos 1987. Bkz. C. Elazığ ve Erzincan vilayetlerini kapsayan “Dördüncü Umumî Müfettişlik”1443 kurulmuştur. Hükümet tasarıyla. Yakın Tarihimizde Dersim Ġsyanları ve Gerçekler. 21 Kasım 1952 tarihinde resmen umumî müfettişliklere son vermiştir. 1449 Düstur. 91. 262 .1952. s. İstanbul.11.. TBMM Z.1947 tarih ve 3/5899 nolu Bakanlar Kurulu kararıyla. XVI. TBMM Kav. 19 yeni kadro talep ediyordu.. C. Antep ve K. Sıra Sayısı: 283.1449 1442 1443 Cemil Koçak. merkez Adana olmak üzere İçel. Cumhuriyet Matbaası. C. Bunun yanı sıra V.

Dr.1450 Falih Rıfkı Atay siyasî müsteşarlıkların. 28 Mart 1937. Siyasi MüsteĢarlıklar ve Yönetim Alanında Çıkarılan Diğer Kanunlardan Bazıları Sürekli yoğunlaşan devlet işlerinin halledilmesinde vekillere yardım etmek. 25. s.4.1. Esasen idare hayatımızda bir yenilik getireceğine inanılan siyasî müsteşarlıkların koruyucusu olan İsmet Paşa‟nın aksine Atatürk. 16.. s. 26 Mart 1937. 1452 TBMM Z. 108-109. Hulusi Alataş Aydın Maliye Vek. Ulus. s. Üçüncü Tertip. 16. İcra Vekilleri Heyetinin toptan istifası ile görevleri son buluyordu. 1. 18.. (2 Nisan 1937) Faik Baysal Kayseri Dışişleri Vek.1451 Kanunla siyasî müsteşarların adedini Başvekil belirlediği gibi. Anayasa‟da yapılan değişiklikten sonra Trabzon Milletvekili Hasan Saka‟nın hazırladığı kanun teklifi sonucunda çıkarılan 3117 sayılı Kanunla. Siyasî müsteşarlar üstlendikleri işlerden dolayı şahsi sorumlulukları olup. s. vekil olabilecek kişilerin yetişmesine zemin hazırlamak amacıyla.4. “Siyasî Müsteşarlıklar” kuruldu. C. bu teşkilatı faydasız 1450 Düstur. Dönem. C. s.5.(2 Nisan1937) Numan Menemencioğlu Gaziantep Ziraat Vekâleti Tahsin Çoşkan Kastamonu S.C. Resmî Gazete. V. 8 Şubat 1937. Sayı: 3537. 1936. Yeri Adliye Vekâleti Salah Yargı Kocaeli Millî Müdafaa Vekâleti Necip Ali Küçüka Denizli Dâhiliye Vekâleti Abdülmuttalip Öker Malatya Maarif Vekâleti Nafi Atuf Kansu Erzurum Ziraat Vekâleti Rıza Erten Mardin İktisat Vekâleti Ali Rıza Türel Konya Nafia Vekâleti Sırrı Day Trabzon Sıhhat ve İç. Ankara. Hükümet ile Kamutay (Meclis) arasındaki ilişkileri kuvvetlendireceğini.No: 1234567891011- Hükümet ile Meclis arasındaki bağı güçlendirmek için kurulmuş olan siyasî müsteşarlıklar. Muv. C. 1452 İlk siyasî müsteşarlıklar ve siyasi müsteşarlar şöyleydi: Tablo–22 Kurulan Siyasî MüsteĢarlıklar ve Siyasî MüsteĢarların Ġsimleri 1453 Vekâleti Siyasî MüsteĢarın Adı: Seç. V. ülkemizdeki demokrasiyi kuvvetlendirerek birlik ve beraberliğin artmasına vesile olacağını savunmuştur. Dönem. 115-116. 1. “Siyasî müsteşarlıklara kimler tayin edildi?”. 1453 TBMM Z. 263 . Başvekâlet Matbaası. Vek. 1451 Falih Rıfkı Atay. bir vekâlete birden fazla siyasî müsteşar da bulunabilecektir. 249.C. “Siyasî Müsteşarlar”. Celal Bayar‟ın Başbakan olmasıyla ortadan kaldırılmasına karar verilmiştir. Ulus.

256-257. 1458 “Polisimiz için örnek bir teşkilat kuruluyor”.. Dönem. C. V. 20. Ek: 15. Siyasî Müsteşarları Başvekâlet‟e çağırarak istifalarını istemiştir.. TBMM Matbaası. Sayısı: 14. polis teşkilatı içerisinde ekonomik ve malî polis şubelerinin açılmasına karar verilmiştir. mektupçu ve nüfus müdürlerinin maaşlarının artırılması için de düzenlemeler yapılmıştır. 21 Kânunuevvel 1935.1454 Siyasî Müsteşarlıkların sonunu İzmir Mebusu Celal Bayar ve 18 arkadaşı tarafından verilen kanun teklifi hazırlamıştır. s. değişik memleketlerdeki polis teşkilatlarının incelendiği belirtilmekteydi. S. 14 Ocak 1938‟de çıkarılan 3046 sayılı Yasa da bir değişiklik yapılarak. AkĢam. polis teşkilatı içerisinde yeni şubelerin açılmasına ihtiyaç duyulduğu. 30 Mayıs 1938‟de çıkarılan 3409 sayılı Yasayla ise taşrada valilerin işlerini rahatlatmak için bütçenin elverdiği ölçüde vali yardımcılıklarının sayısının artırılmasına gidilmiş. 1938.C.5. s. Siyasî Müsteşarlıklardan düşünülen fayda elde edilemediği. s. Polis TeĢkilatı Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından yapılan bir çalışmayla.Polis kadrosunda bilgili memurları artırmak için tahsili orta ve daha yüksek olanlara bütçe nispetinde maaş verilmesi. TBMM Z. 1930‟da çıkarılan 1624 sayılı Yasa ile daha önceden tespit edilen Hukuk Müşavirliği. Ulus. 295. S. 1454 1455 Uran. s.1457 Kamutay‟ın üzerinde çalıştığı ve polisliği tam bir meslek haline getirecek projesinin ana hatları kısaca şöyleydi:1458 1. 14 Sonteşrin 1936. 84. V. Ankara. s. devlet teşkilatı üzerinde zaaflar meydana getirdiği gerekçeleriyle kaldırılmalarına karar verilmiştir.ve lüzumsuz bulanlar arasındaydı. Dönem. çağdaş icaplara göre çalışmaların sürdürülerek.g.C. 4. 1457 “Polis teşkilâtı için yeni bir proje hazırlanıyor”.4. 264 .e. 297. 30 Eylül 1937 akşamı Başbakan Celal Bayar. C. 199. Daha sonra 1937‟de 3184 sayılı Yasayla değişiklikler yapılmış. 1456 TBMM Z. 2. 1.1. 25.1456 5.1455 Kanun teklifinde Siyasî Müsteşarlıkların lağvı ve devlet dairelerinin vekâletlere ayrılması gündeme gelmiştir.. Özellikle bu incelemelerden sonra ülkenin ihtiyaçları da göz önüne alınarak. Mahalli İdareler Umum Müdürlüğü yeniden yapılandırılmıştır. a. Nüfus İşleri Umum Müdürlüğü ve Seferberlik Müdürlüğü kadroları 12 Haziran 1936‟da çıkarılan 3046 sayılı Yasa ile yeniden düzenlenmiştir. Dâhiliye Vekâletinin merkez teşkilatı üzerinde ihtiyaçlar ortaya çıktıkça düzenlemelere gidilmiştir. Sayısı: 197.

polisin iyi tahsil görenlerden seçilebilmesi için mesleğin özendirilmesi ve polisin bütün teknik ve vasıtalardan yararlanacak hale getirilmesi büyük bir önem taşımaktaydı.İhtiyaç görülen yerlerde motorlu ve motorsuz polislerin oluşturulması. 22 Sonteşrin 1936. 24 Mayıs 1937. 8. yüksek tahsil görmüş ihtisas sahiplerinin istihdam edilmesi. 9. kazalarda ise emniyet amirliklerinin oluşturulması.Polis kadrosunun memleketin ihtiyacına göre artırılması. 4. “O milletin ve halkın namusunu. 5. Ulus. kazalarda 1459 1460 “Polis Enstitüsü bitti”.”1461 1937 yılında görüşülmeye başlanan Emniyet Teşkilat Kanunu‟na göre emniyet makamları şöyle oluşturulmuştur: Vilayetlerde emniyet müdürü. s. 1. zabıta kuvveti bir memleketin bayrağı gibi. polisi keyfiyet bakımından cihazlamak ve polisi kemiyet bakımından vazifesini hakkıyla yapabilir hale getirmekti. bir polis enstitüsü açılmıştır. Yeni kanun projesi ile çağdaş medeniyetin gerektirdiği icaplara uyan. emniyet teşkilatı ile ilgili yapmış olduğu konuşmasında polis teşkilatına verdikleri önemi şu sözleriyle ifade etmiştir: “Zabıta teşkilatı. s. hayatını.1459 Ülkede güvenli bir ortam hazırlamak “Polis Teşkilat Kanunu”nun çağdaş normlara göre yeniden düzenlenmesinden geçmekteydi. 2. hesap ve levazım işleriyle uğraşmak üzere de muamelat memurluğu sınıfının kurulması kararlaştırılmıştır. kötü ruhlu adamlara karşı kanunun kalkmış bir kalkanı gibidir. 265 . “Emniyet teşkilatında yenilikler” Ulus. 7.Emniyet işlerinin ihtisas şubelerinde.Aslî. karar kısa sürede hayata geçirilerek.Vilayetlerde emniyet müdürlüğü.1460 İçişleri Bakanı. kanunu gibi istiklâl alâmetlerinden bir alâmettir. 6. 1. idarî ve siyasî polis bölümlerinin oluşturulması.Adlî işlerde uzman polislerin yetiştirilmesi. 1 Haziran 1937.Polisler için apartmanların yapılması ve yardım sandıklarının kurulması. Ayrıca illerdeki polis sayısının artırılması. s.2. 5. 5. ileri düzeyde polis yetiştirebilmek için bir polis enstitüsünün açılması düşünülmüş.Yazı. 3. 1461 Kamutay polisimize dün sevgi ve güvenini gösterdi”. haysiyetini ve malını kötü emelli. Kanunla hedeflenen. Ulus.

1937 yılı itibariyle emniyet kadrosunda.4. polislerin iş yoğunluğu azaltılmıştır. Büyük şehirlerde inzibat işleriyle uğraşan ve sayıları 28 olan merkez memurlukları ise kaldırılmıştır.1. 78 süreli gazete ve 127 dergi çıkıyordu. Hükümetin çok güçlü olduğu bu dönemde basın güdümlü bir düzene girmiştir. Dönem. polis teşkilatı bulunan nahiye. 266 . kaza ve nahiyelerle bulundukları yerlerin emniyet ve asayişine dair işleri idare edeceklerdi. komiser muavinlerinin (üçüncü komiserlerin) sayısı da 766‟dan 869‟a çıkarılmıştır. 5. 3. 41 yüksek tahsil.265 polis memuruna 1. V. Kanuna göre bu memurlar. 1 Ağustos 1937.049 tane de ilk tahsil görmüş polis vardı. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği ile ilgili laubali yazıları ve devlet siyasetine zarar verecek tarzda yayınlar yaptığı gerekçesiyle Matbuat Kanunu‟nun 50‟nci maddesine göre Vekiller Heyetinin kararıyla on gün 1462 1463 TBMM Z. 5. s. 19. bir polisin maaşı 16 liradan 20 liraya. 211 orta tahsil ve 4. Ġlk Basın Kongresi ve Basın Birliği Kanunu Basın ile Basın Genel Direktörlüğü arasında sıkı bir işbirliği sağlamak amacıyla Türkiye‟de ilk Basın Kongresi 1935 yılında toplanmıştır. iskele ve istasyonlarda ise emniyet komiserleri. Kanunla. basının yerine getirmesi gereken kültürel görevleri geliştirecek imkânları sağlamak.. 38 olan emniyet memuru sayısı da 110‟a çıkarılmıştır.1463 Toplumda huzur ve sükûnetin koruyucusu olarak görülen polislerin maaşlarında yapılan artışlar sayesinde polisler ekonomik açıdan rahatlatılmış ve daha müreffeh bir hayat sürmeleri sağlanmıştır. başmüfettişlerin maaşı da 70 liran 80 liraya çıkarılmıştır. Devletçe toplanan kongrede. baş komiserlerin (birinci komiserlerin) sayıları 134‟ten 165‟e. 1. vilayet. Kanunla. Kongre toplandığında ülkede 38 günlük.1462 Kanunla 43 olan emniyet müdürü sayısı 81‟e. s. 33 lise. 4. 1937 yılında Tan gazetesi. Türkiye‟deki polis kadrosu 5. “Yeni emniyet teşkilatı”.624‟e çıkarılmıştır. basın birliğini kurmak ve basının devlet eliyle kalkınmasını sağlamak hedeflenmiştir. emniyet teşkilatı mensuplarının maaşları da artırılmış. Ulus.C. C. Polis teşkilatı üzerinde yapılan düzenlemeler ile polislerin sayılarında önemli bir artış sağlanarak.400 daha ilave edilerek.6. ikinci komiserlerin sayısı 232‟den 295‟e.emniyet amiri veya emniyet komiseri.

. milletin seciyesine muvafık. İstanbul. Cumhuriyet Halk Partisi. 1973. dilediği kadar kapatmıştır. basın üzerinde denetim kurması zorunluluğunu bir kez daha ortaya koymuştur. V. 1466 Abdülrezak Altun. s. Edip Servet ve Cemil Uybadın sayılabilir. mason olan bazı CHP milletvekilleri1469 ile masonluk aleyhtarı CHP milletvekillerinin TBMM‟de karşı karşıya gelmeleri önlenmiş oldu. s.1468 5.1465 35 maddeden oluşan Basın Birliği Kanunu. 26. Tan gazetesi on gün müddetle kapatıldı”. 28 Haziran 1938‟de çıkarılan 3511 sayılı “Basın Birliği Kanunu” ile ruhsat alma zorunluluğu getirilmiştir. düzenlemeleri itibariyle dikkate alındığında. 19391940 yılları arasında ise basın özgürlüğü tamamen rafa kaldırılmış ve Bakanlar Kurulu gerekli gördüğünde dilediği gazeteyi. Bkz. C. s. 75. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya‟nın baskısı ile 9 Ekim 1935‟te Anadolu Ajansı‟nın haberinden anlaşıldığı üzere kendisini feshetmiştir. gene matbuat hürriyeti korur‟ diyor. Daha önceden gazete ve dergi çıkarmak için yalnız hükümete bildirmek yeterli iken. Bu tehdidi zamanında algılayan Mason Derneği. Dönem. 1468 Hıfzı Topuz. bizim takip ettiğimiz emel ve siyaset bundan ayrılmayacaktır”1467 sözleri. V. Bu isimler arasında: Şükrü Kaya. 1. 400.1. 323. Ankara. s. siyasal iktidarın basın üzerinde denetimine ve güdümüne imkân sağlayacak bir araç olarak düşünüldüğü sonucuna ulaşmak mümkündür.7. Hasan Saka. Ulus. CHP‟nin Dördüncü Büyük Kurultayı‟nda yer alan programa göre uluslararası amaçlarla dernek kurulamayacağı hükmü aslında dolaylı yönden Mason localarını hedef alıyordu.1466 Recep Peker‟in: “…En iyi hürriyet memleketin menfaatine uygun. 1469 Mason olduğu söylenenler arasında CHP‟den çok önemli milletvekilleri de vardı.süreyle neşriyattan menedilmiştir. Cemiyetler Kanunu 1935 yılına gelindiğinde Türk Kadınlar Birliği ve Mason Derneği gibi bazı kuruluşlar kapatılmıştır. Çağdaş Gazeteciler Derneği Yayınları.C.4.C. s. s. Matbuat hürriyetini en iyi ve veciz olarak anlatan büyük şefimiz Atatürk „Matbuat hürriyetini. Devletin ve fertlerin haklarını ve menfaatlerini koruyan hürriyettir. Böylece. 100 Soruda Türk Basın Tarihi. Gerçek Yayınevi. Basın Birliği Kanunu‟nun adeta “rejim kanunu” gibi düşünüldüğü izlenimini vermektedir. Dünya da otoriter ve totaliter ideolojilerin 1464 “Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği‟nden tebliğ. C. 26. Uyar. 411.. 1465 TBMM Z. 29 Eylül 1937. Türkiye’de Gazetecilik ve Gazeteciler.1464 Bu olay siyasal iktidarın yeri geldiğinde istemeyerek de olsa. 1467 TBMM Z. Dönem. 1995. 162. 267 .

Yıl 1994-1995. “Türkiye‟de Sendikacılık ve Sendikalarımız”.1470 Bazı iddialara göre Masonlar Derneği. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. Bir derneğin faaliyete geçebilmesi için kuruluşunu idareye bildirip. İstanbul. s. İletişim Yayınları. 4. 2.Devletin mülkî bütünlüğünü bozmaya çalışanlar. s.1471 Cemiyet Kanunu ve Medeni Kanun‟a tabii olarak partiler ve dernekler 1938‟e kadar hukuken serbestçe kurulabiliyorlardı. s. 412-417.Din. 2Devlet rejimine aykırı amaç güdenler. Böylece daha önceden uygulanan “serbestlik” anlayışının yerine 1938-1946 yılları arasında “tam izin” sistemi yerleştirilmeye çalışılmıştır. yürütme organının denetleme yetkisi genişletilmekte ve derneklerin kapatılması yürütme organına bırakılmaktadır. 1473 TBMM Z. 290-291. otoriter rejim koşulları ile idareye tanınan yetkiler bunu geçersiz kılmaktaydı. Baskı. 6. 3959. CDTA. C. Cemiyetler Kanunu için bkz. 319. tüm dernekler kadar siyasal partilerin kuruluşu üzerinde de etkili olmasından kaynaklanmaktadır. 9. “otoriter hatta totaliter” bir karaktere sahipti. ilmühaber (alındı kâğıdı) alması öngörülmüştür. 1472 Tanör. C. 3. s. 14 Temmuz 1938.Amacını saklayan cemiyetler.1474 Bu Yasayla. S. Yeni Cemiyetler Kanunu. İstanbul. cins ve sınıf esasına veya adına dayananlar. masonlar “uyku dönemi”ne girdiler. II. Siyasi Partiler. Bu tescil sisteminin tek partili yaşam açısından önemi. 245-262. Bununla birlikte. ırk. s. “Dernekler. fiilen izne bağlıydı. 20. bakan. 374. 1474 Orhan Tuna.. 28-29. Kitap. Ancak. 3.1476 Medeni Kanun‟un bildirici karakterinin yerini Cemiyetler Kanunu ile tescil sistemi getirilmiştir. 1969.C. vali ve diğer üst düzey bürokrat olan tüm masonlar görevlerinde bulunmaya devam ettiler. bunun idareye anlatılması çok kolay olmamıştır. C. milletvekili. Der Yayınları. s. 1471 İlhami Soysal. Gerçek Yayınları. mezhep ve tarikat esaslarına dayanalar.İç güvenliğe ve genel ahlaka uymayanlar.1472 28 Haziran 1938 tarihinde çıkarılan 3512 sayılı “Cemiyetler Kanunu”1473. 5. V.yükseldiği bir dönemde. CHF dışında başka örgütlere tahammül edilmemesinden dolayı kapatılmıştır. 7. 1476 Kurulması yasaklanan cemiyetler şöyleydi: 1.Bölgesel amaç taşıyanlar. ÇağdaĢ Türkiye Tarihi AraĢtırmaları Dergisi.Siyasal ve ulusal birliği bozanlar. S.Yerlilik ve yabancılık gibi yurttaşlar arasında ayrılık ortaya çıkaranlar.1475 3512 sayılı “Cemiyetler Kanunu” ile bazı derneklerin kurulması yasaklanmıştır. s. 1923‟te iki otoriter değişiklik yaşamıştır. cemaat. Sıra Sayısı: 303. s. 4-5.Aile. Türk Medeni Kanunu‟nun hükümleri dernek kurmada tam serbestlik getirmiş olmasına rağmen. 1976. 1470 Ergün Aybars. 1980. 26. 256. İstanbul. Erdoğan Teziç. 268 . Resmî Gazete. “Mahmut Esat Bozkurt ve Masonlar”. Dönem. 1475 Fikret Toksöz. dernek kurma özgürlüğünü tam anlamıyla zabt-ı rabt altına almıştır. 8. Sosyal Siyaset Konferansları. Dünya’da ve Türkiye’de Masonlar ve Masonluk. 1909 tarihli Cemiyetler Kanunu. Dolayısıyla 1938‟e kadar dernek (parti) kurmak hukuken serbest. 2-21.

1. 11 Teşrinisani 1935.2. s.e. Milletvekili seçilmiş olan hâkim. memurlarının teşkilat ve vazifelerini düzenlemiştir.g. Memur MaaĢları ve Bürokratların Genel Olarak Durumları 1920‟lerden itibaren yaklaşık yirmi yıl boyunca sivil bürokrasinin prestiji giderek artmıştır. 319. a. 300..1482 Siyasal iktidar. Yüksek dereceli bürokratların net aylık 1477 1478 Tanör.1937‟de 2512 sayılı Kanun‟un 3‟üncü ve 16‟ncı maddelerini değiştirilerek. Dönem. V. 17.1481 Memurların. s.4. onların görevlerine daha sıkı bağlanması amacını taşımaktadır. Bölüşüm açısından toplumda ayrıcalıklı bir yere sahip olan memurlar. memurların ekonomik açıdan bir nebze de olsa rahatlamalarını sağlamıştır. 1481 TBMM Z..1480 Meclis. aksine gerileme giderek hız kazanmıştır.e. V.1479 1935‟te Kamutay‟a verilen yeni bir barem kanunu tasarısı ile memurların maaşlarının yükseltilerek terfilerinin kolaylaştırılması.g. her ne kadar bürokratların kayıplarına karşı duyarlı davranarak çeşitli yasal ya da yönetsel girişimlerde bulunmuşsa da. Dönem TBMM Döneminde bürokratların toplumsal konumlarında ortaya çıkan gerilemelerle birlikte. her şeyden önce onların düzenli bir maaş ve çalışma güvenliğine kavuşturulmalarıyla mümkün olacağı düşünülmüştür. gelirlerinde de hızlı bir düşüş yaşanmıştır. a. 8 Temmuz 1939 tarihinde çıkarılan 3656 sayılı “Devlet Memurları Aylıkları Tevhit ve Teadülüne Dair Kanun” memuriyet hayatına bir intizam getirerek.. 182-183.g. Bu itibarı sağlayan kuşkusuz onların siyasal iktidar ile oldukça yakın ilişkiler içerisinde olmalarıdır. s. 269 . C. kaymakam hatta devlet iktisadî kurumlarının yerel yöneticileri dahi milletvekilliğini kabul etmemişlerdi.C. 1935‟lerden itibaren giderek ayrıcalıklı konumlarını kayıp etmeye başlamışlardı. Türkiye‟de tek parti yönetimini güçlendiren bir düzenleme olma niteliğini kazanacaktır. AkĢam. 78-79. savcı. “Cumhuriyet Bürokrasisi”.m. yeni düzende kendilerinden beklenilen rolü gereği gibi yerine getirebilmeleri.4. s. 1479 Şaylan. 1482 Tutum. 163. Makal. Bu durum herhalde Cumhuriyet Döneminde memurlara yapılan ödemelerin büyüklüğünü ortaya koymaktadır. gerilemeyi durduramadığı gibi. 135-136. 28. vali. a.1477 5. s.Cemiyetler Kanunu ile getirilen izin sistemi. Frey. 1480 “Yeni barem kanununun maaşlar üzerindeki tesiri”. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. s..1478 Cumhuriyetin ilk yılları memurlar açısından “altın yıllar” olarak tanımlanabilir. s.

000 23. 1486 Makal. devlet dairelerine yakın yerlerde yapılması durumunda 1484 memurların öğle yemeklerinden de tasarruf yapabileceklerini yazmıştır. s.. a.000 liraya mal olacağını. s.000 14. gelirinin devlet bütçesinden sağlanması yoluna gidilmiştir.000 40. Osmanlı Döneminde ayrı olarak ele alınan asker ve sivil memur tekaüt sandığı. Memurların maaşlarında artışların düzenlenmesinin yanı sıra konut ihtiyaçlarının temini ve emeklilik durumlarının düzenlenmesi de büyük bir öneme sahipti.000 14.000 35. Dünya Savaşı‟nın ortaya çıkardığı olumsuzlukların da çok önemli bir tesiri olduğunu unutmamalıyız. Ulus gazetesinde yazdığı makalesinde memurların içine düştüğü ekonomik çıkmazdan bahsederek. “Devlet memurlarını Ankara‟da nasıl yerleştireceğiz?”.000 10. Cumhuriyet Döneminde de uygulanarak geliştirilmeye çalışılmıştır. Tablo–23 Askerî-Mülkî Emekli ve Yetimlerin Sayıları (1935-1939)1486 Askerî Mülkî Toplam Yetim Emekli Yetim Emekli Yetim Emekli 31.000 25. Dönem TBMM Dönemine genel olarak baktığımızda ise askerî-mülkî emekli ve yetimlerin sayılarını aşağıdaki şekilde tablolaştırmamız mümkündür. memurların izbe yerlerde 90 lira kira ile oturduklarını. 24 Sonkanun 1938. 1.000 10.000 35. II.000 35. 270 . Türkiye‟deki devlet memurlarının krediler yoluyla da mesken sahibi olmalarının vergi yükünün ağırlığından dolayı imkânsız olduğunu açıklamıştır.000 14.000 33. 1485 Wagner.000 23.000 14.000 24. asker ve sivil memurlar ve onların dul ve yetimleri için bir sandık oluşturularak. 300-305.000 25.1483 Bürokratların alım gücündeki hızlı düşüşte elbette ki.000 21.000 10.000 10. oysa ilk etapta memurların üç yıllık kiralarıyla onlara uygun 3.geliri 1939 yılında ortalama 433 TL idi. Ulus. 10 Sonteşrin 1937. 3 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan 11683 sayılı “Askeri ve Mülkî Tekaüt Kanunu” ile tek çatı altında birleştirilmiştir. Evlerin daha önceden tespit edilmiş olan arsalarda. Falih Rıfkı Atay.000 26.000 46.000 34.000 10.e.1485 Osmanlı Devleti‟nin sosyal güvenlik uygulamaları.g. 426. Ulus.000 21.000 35.000 35. Bu kanunla prim sistemi yerine. V. Rıfkı Atay. “Memur meskenlerini Ankara‟da nasıl yapmalıyız?”. F.000 Yıllar 1935 1936 1937 1938 1939 1483 1484 Şaylan.000 33.000 21. Alman şehir planlamacısı Profesör Wagner ise Ankara‟da en ucuz 3 odalı bir ikametgâhın 5.000 15. “Cumhuriyet Bürokrasisi”.000 adet ev yapılabileceğini iddia etmiştir. s.

bu kontrol daha da artmıştır. iyi yetiştirilmiş maiyet memurları vasıtasıyla daha kaliteli bir yönetim anlayışının ülkede oturtulabileceğine düşünmüştür.1487 Savaşın son yıllarında bürokrasi ile burjuvazi birbirinden uzaklaşmıştır. Dönem. Türk Devrimi ve Sonrası. yurdun doğu bölgelerinden başlayarak genişletmek ihtiyacını duymaktayız.C.4. henüz hayatta iken bürokrasinin temsilcisi olan İnönü‟nün çevresinin de yardımıyla. mektepten çıkan mülkiyeliler de vilayetlerde. Savaş başlayıp da... 7. 1938‟den sonra bürokrat zihniyetli küçük bir grup. Kamu Yönetimi TeĢkilatı Alanındaki GeliĢmeler (1935-1939) 5. Vilayetlerimizin devamlı teftişini ve müşterek işlerinin bir elden takibini kollayan genel ispektörlerden çok faydalar bekliyoruz.C. C. “Arkadaşlar… Dâhiliye Vekili‟nin söylediği maiyet memurları idarî mahiyette stajyerlerdir.”1488 Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey de. Ayrıca Ahmet İhsan Bey. Türkiye gerekli tedbirleri almak zorunda kalınca. s. İktidardaki bürokratlar daha sonraki dönemlerde gerek burjuvazinin gerekse iş çevrelerinin gücünü küçümsemelerinin bedelini ise çok ağır ödemişlerdir. s. Ordu Mebusu Ahmet İhsan Tokgöz ise. TBMM Z. TBMM Matbaası. V. 1935. vilayetlerde vali muavinlikleri kurulduğunu. Yeniden iki genel ispektörlük ve yeniden bazı vilayetlerin kurulması da lüzumlu görülmektedir. 5.3. devlet idaresinde bürokrasinin ağırlığının artmasını sağladığı görülmektedir. V. maiyet memurlukları kadrosu verilmesiyle de memur yetiştirmenin kolaylaşacağını belirtmiştir.1. iktidarı ele geçirerek memleketteki bütün faaliyetleri kendi sıkı kontrolü altına almıştır. memleketin idari teşkilat alnında ihtiyacını karşılamak için kazaların tahsis edildiğini. 2-3. 6. C. 1489 TBMM Z. 1487 1488 Timur. 171-172.4. 174. idare teşkilatı alanında yeni düzenlemelerin yapılacağını şu sözleriyle ortaya koymuştu: “…İdare teşkilatımızı. Bu arada Dersim bölgesinde esaslı bir ıslahat programının tatbiki de düşünülmüştür. Maiyet Memurlarının YetiĢtirilmesi ve 3001 Sayılı Vilayet Ġdaresi Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler Atatürk.Atatürk. TBMM‟nin beşinci devresini açarken. 271 . kazalarda kaymakamlar valiler yanında pişerler”1489 sözleriyle. Dönem. Doktorlar mektepten çıktıktan sonra hastanelerde pişer.3. maiyet memurları için gerekli kadronun ayrılmasını ve bu kadrolar için ihtiyaç duyulan paranın ise bütçeden temin edilmesini zorunlu gördüğünü vurgulamıştır. Ankara. s.

TBMM Z. Siirt vilâyetinde 1490 1491 TBMM Z. Bingöl ve Tunceli vilayetleri kurulmuştur.e. Dönem. 12.. 123. a. Bayazıt vilayetinin adı Ağrı‟ya çevrilmiştir. Eyüp (İstanbul). V. s. 142.C. kaldırılması konularında ise ilgili vilâyetlerin idare heyeti ve umumî meclislerinin mütalaasının alınması zorunlu hale getirilmiştir. 272 .1493 9 Haziran 1936‟da çıkarılan 3012 sayılı Kanunla. Bkz. 1495 TBMM Z. 1492 Cumhuriyet Döneminde il ve ilçe sayılarında ihtiyaçlara göre değişiklikler yapılmaktaydı. s. s. 19. 2885 sayılı Kanunla. Ankara.C. 172-173.. Mülkî Yapıda Düzenlemeler ve Tunceli (Munzur) Vilayeti’nin Ġdaresi Hakkında Kanun 1935 yılında yapılan bir değişiklikle.. TBMM Z.e. 292.C. 26. Şemdinli.6. Devre: 5.1938 tarihinde çıkarılan 3001 sayılı Vilâyet İdaresi Kanunu‟nun 2‟nci ve 71‟inci maddelerini değiştiren ve birinci maddesini tadil eden kanun. kaza kurulması. Kotum. 16. Dönem. V. 1493 Baltaoğlu.1491 1936 yılı başlarına gelindiğinde yeni kurulan bu beş yeni vilayetle birlikte. Gündoğmuş (Antalya). C.g. umumî meclis. Yenice (Çanakkale) ve Gölköy (Ordu) kazaları kurulmuştur. C. İdil ve Mazıdağı (Mardin). Sencer. 37. Kanun için bkz.C. Yeşilova (Burdur). s. vilayete Ağrı Dağı‟na izafeten “Ağrı” adı verilmiştir. Çankaya (Ankara).. s. Devlet Şûrası ve Kültür Bakanlığı‟nın görüşleri şart koşulmuştur.1495 1938‟de çıkarılan 3393 sayılı Kanunla.4 Ocak 1936‟da yürürlüğe giren 2855 sayılı Kanun ile 15. Manyas (Balıkesir). s. vilayet kurulması ve kaldırılmasında Devlet Şûrası‟nın mütalaasının alınması. vilayet sayısı 62‟ye yükselmiştir. 1936‟da ise yeni beş vilayetin kurulmasıyla sayı 62 olmuştur.1490 5. Vilâyet adının değiştirilmesinde de vilâyet idare heyeti. 1494 Bu kazaların teşkilini zorunlu kılan gerekçeler için bkz. Gürpınar. Gölcük (Kocaeli).g. 1957‟den itibaren ise il sayısı uzun bir müddet 67 olarak kalmıştır. 1938 tarihli Kanunla. Bitlis. idari taksimat alanında önemli yenilikler getirmiştir. Bayazıt vilayeti ile Doğubayazıt ilçesi isimlerinin benzerlikleri dolayısıyla haberleşmede karışıklıklara yol açması üzerine. Hakkâri.. Hizan. C. V. TBMM Matbaası. 1933‟te bu sayı 57‟ye düşmüş. s. 44. 117 vd. 1492 Rize merkezli Çoruh vilayeti. 154. Dönem. Kargı (Kastamonu). Karakoçan ve Sivrice ilçeleri ile Rize.. tekrar ikiye ayrılarak Rize ayrı bir vilayet olmuş ve Çoruh vilayeti‟nin merkezi de Artvin‟e alınmıştır. C. 7. Karayazı (Erzurum). Kalan (Tunceli) kazaları oluşturulmuştur. a. Çınar (Diyarbakır). Egil. 1925 yılı itibariyle baktığımızda il sayısı 74‟tür. 1936.3..2. Bismil. 225-226.1494 9 Haziran 1937‟de çıkarılan 3223 sayılı Kanunla. TBMM Kav. V. Dönem.4. Patnos.M. s. C.

C. yolları. s. Giresun Valiliği esnasında iki şahsı görevden 1496 1497 TBMM Z. Bu kanunun çıkarılış amacı eşkıyalık hareketlerinin yoğun olduğu bu bölgede asayişin sağlanması çabasıdır. 20 Haziran 1937. Tunceli vilayetini. 1500 TBMM Z. Üçüncü Tertip. s. vilayetin yönetiminde ve burada görev yapan memurlar üzerinde bakanların yetkilerine sahipti. 1936. a. 1502 TBMM Z..1500 Başbakan İsmet İnönü.1496 10 Aralık 1937‟de çıkarılan 1580 sayılı Kanunla ise Diyarbekir beldesinin adı Diyarbakır olarak. Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi Mülkî yöneticiler arasında başarılarıyla çok fazla tanınan simalardan birisi olmasına rağmen Yahya Sezai Uzay.1502 5. 96. 175-176. Ankara.1497 V. C. Alpdoğan. 1. 19. a. 25 Aralık 1935 tarihinde çıkarılmıştır. s. bu görevi tahminen 26 Haziran 1943 tarihine kadar sürdürmüştür.. yanındaki şakilerin kaçmamaları için bunlara seyitlik fermanı okutuyor”. 17. V. s. Isparta vilâyetinde Sütçüler kazaları kurulmuştur. kışlaları.C. Resmî Gazete.1501 Islahat programının hayata geçirilmesiyle Tunceli. 28 Haziran 1937.Kozluk ve Baykan. s.e. mektepleri ve hükümet konaklarıyla memleketin en mamur bir muhiti haline getirilmiştir.g.. V. Bkz.4. Elâziz beldesinin adı da Elazığ olarak değiştirilmiştir. C. ihmalden dolayı gelişmeyen bu bölgeyi kalkındırarak. s. otuz sekiz maddeden oluşan 2488 sayılı Kanun‟un çıkarılış gerekçesini. Üçüncü Tertip. C. Programa göre bayındırlık ve ıslahat programının askerî harekâta paralel olarak yürütülmesi planlanmıştır. Vali. Seyit Rıza. C. 3195.C. Vali. 58925893. Dönem.. 1937 yılı içinde hiç vakit kaybetmeden düşündükleri ıslahat programını uygulamaya koydular. Koca. 273 . ordu komutanlığı da saklı kalmak üzere valilik görevini üstlenen korgeneral rütbesinde bir zat1498. Başvekalet Matbaası. s. s. 96. “Tunceli‟deki harekât. “Dördüncü Genel Müfettiş” olarak idare edecekti. Düstur. s. çıkması muhtemel vukuatları gidermek olarak ifade etmiştir. General Abdullah Alpdoğan ve beraberinde bir heyet Elazığ‟dan Tunceli‟ye geçerek. 1501 “İsmet İnönü Tunceli yolunda”. S. Dönem TBMM Döneminde mülkî alanda yukarıdaki saydığımız değişiklikler ve düzenlemelerin yanı sıra “Tunceli (Munzur) Vilayeti‟nin İdaresi” hakkında 2488 sayılı Kanun. Ulus. V. 1498 Yeni kurulan Tunceli Valiliği‟ne 10 Ocak 1936 tarihinde çıkarılan 2/3847 sayılı Kararname ile Sekizinci Kolordu Komutanı Korgeneral Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanmıştır. karakolları. 1. Dönem.3. 344. vilayeti oluşturan kaza ve nahiyelerin sınır ve merkezlerini değiştirebilmekte ve durumdan Dâhiliye Vekâletine yalnızca bilgi vermekle mükellefti. s. Düstur. 176.. 1499 Koçak.e. 25. 2 Kanunusani 1936. 19. 228-229. Ulus.1499 Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya. Dönem. 165-170. C.3. 7.g.

SDN: 2488. s. SDN: 4073.g. 548-549. Çeşitli kurumlarda doktorluk ve sıhhiye ile ilgili müdürlük yaptıktan sonra 1935‟te TBMM‟nin V. Dönemde de Demokrat Parti‟den İstanbul Milletvekili seçildi. 513. 1504 Uzay. Atatürk‟ün 1937 yılındaki Trabzon seyahati esnasında sağladığı düzen ve tertipten dolayı Atatürk tarafından takdirle karşılanarak övülmüş bir validir. Dönemi için yapılan seçimlerde Kütahya Milletvekili seçildi. 1507 Lütfi Kırdar. Isparta vilayeti saylavlarından İbrahim Demiralay‟ın Karaağaç kazasında sattığı arazilerle ilgili kanunun uygulanmasından rahatsız olduğunu.. Lütfi Bey. Tokat Kadastro Müdürü Faik Zaim’in Yahya Sezai Uzay Hakkındaki Dâhiliye Vekâletine Yazdığı ġikâyet Yazısı. Fevzi Bey. İstiklal Savaşı sırasındaki hizmetlerinden dolayı kırmızı şeritli istiklâl madalya ile ödüllendirilmiştir. Dâhiliye TeftiĢ Heyeti Fezlekesi. s. Dr.e. 1505 1888‟de Kerkük‟te doğan Lütfi Kırdar. 8. 1960 Askerî Harekâtı‟ndan sonra Yassıada‟da 1961 yılında öldü. aralarında çıkan 1503 Bkz. SDN: 4073. a. Ek: 21/1.1506 Mülkiye Müfettişleri Kamil Fuat Erkal. Dönemde CHP‟den milletvekili oldu. 5. Bkz. Yahya Sezai Uzay’ın Dâhiliye Vekâletine Yazdığı Yazı. Böyle bir şikâyete maruz kalan Yahya Sezai Uzay. Lütfi Kırdar1505. II. Ayrıca kendisine ait olduğu iddiasında bulunulan Harbiye Radyoevi‟nin yanındaki apartmanın da rahatlıkla kime ait olduğunun tapudan tespitinin yapılabileceğini söylemiştir.1. Hakkında çıkan bu iddialarla ilgili olarak Vali Lütfi Kırdar Bey. XI. SDN: 2488. Bkz. Orhun vd. Türk Siyasi Tarihinde Demokrat Parti (1946-1960). Mehmet Lütfi Kırdar.1503 Yapılan bu şikâyet gerektiğinde kişilerin rahat bir şekilde haklarını arayabildiklerini açıkça göstermektedir. X. Menderes Hükümeti‟nde Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekilliği görevinde bulundu. Bkz. 2004. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Ankara. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. SDN: 4073. Lütfi Kırdar‟a verilen İstiklal Madalyası için Bkz. Bu görevleri esnasında Manisa ve İstanbul‟a birçok eserler kazandırmıştır.1939‟da hem Dâhiliye hem de İktisat Vekâletine yapmıştır.e. s.g. Ek: 22-22/1. Lütfi Bey. bazen valiler haksız bir şekilde yapılan şikâyetlere maruz kalabilmekteydiler. Phoenix Yayınları. 1913 yılında İstanbul Tıp Fakültesi‟ni bitirdi. bazı ticari şirketlerin toplantılarına İktisat Vekâletini temsilen katıldığından dolayı “hakkı huzur” diye para aldığı iddiasıyla şikâyet edilmiştir. C. haksız gayrimenkuller edinmekten dolayı hakkında soruşturma açılan valilerden birisidir. Dönemde bağımsız. Lütfi Kırdar‟ın “Son Posta” gazetesine verdiği beyanat. Yahya Sezai Uzay. 274 . Ek: 21.1504 İstanbul Eski Vali ve Belediye Başkanı Dr. Mustafa Albayrak.alması dolayısıyla İçişleri Bakanlığı‟na şikâyet edilmiştir... a. 217-229. 1506 Bkz. Muzaffer Kuşakçıoğlu ve Adil Cigeroğlu‟nun hazırladıkları fezlekeden anlaşıldığına göre karışıklık İçişleri Bakanlığı tarafından Lütfi Bey‟e gönderilen beyannameden kaynaklanmıştır. 1938 senesi itibariyle hususi doktorluktan kazandığı ve İzmir‟deki evini satarak elde ettiği para ile İstanbul Maçka Silahhane Caddesi‟nde bir arsa alarak ev yaptırdığını açıklamıştır. Aldan. Bu şikâyeti Isparta eşrafından Mehmet Demiralay adındaki bir zat 2.1507 Isparta valiliği esnasında Fevzi Daldal. Ne var ki.

görevini başarıyla yapan ve Cumhuriyet ilkelerini benimsemiş bir valinin Reisicumhurun gözünde ne kadar müstesna bir yere ulaştığını göstermesi açısından oldukça dikkat çekicidir. 1511 Orhun v. kendisi için önemli olanın vilayet değil. Avni Doğan.1939 Tarihli Dâhiliye Vekâletine ġikâyet Yazısı. a.1512 Mülkî amirlerin ülkenin en ücra köşelerinde bile fedakâr bir biçimde çalıştıklarının en güzel örneği ise Refik Bey‟in Trabzon Valiliği esnasında sağlık nedenleriyle. Kastamonu ve Tosya‟da hastane ve sair sıhhat işlerindeki başarılarından dolayı da Sıhhat Vekâletince kendisine takdirname verilmiştir.3. 275 . SDN: 1115.1939 Tarih ve 1074 Nolu Telgraf. 580.d.1939 tarihinde çektiği telgrafta görmekteyiz.g. benim inkılâp arkadaşım… Aziz. 1513 Dâhiliye Vekili Fayık Öztırak‟a Çekilen 26.. 1938-1939 yılları arasında Çoruh Valiliği görevini üstlenen Refik Koraltan. 1509 Ziraat Vekaletinin Dahiliye Vekaletine 8 Haziran 1939‟da yazdığı 21283 nolu takdir yazısı için bkz. SDN: 4114. Bkz. Samsun ve Ankara Valiliği ve 1943-1947 yılları arasında Birinci Umum Müfettişliği görevini yapmış olan Avni Doğan. emniyet ve asayişin sağlanmasında gösterdiği başarılarından dolayı Üçüncü Genel Müfettişliğin tavsiyesi ile Dâhiliye Vekâleti tarafından takdirname ile ödüllendirilmiştir. Kastamonu Valiliği esnasında. SDN: 4072. 1512 Bekir Refik Koraltan.1510 İdarecilik hayatında pek çok takdirname ve para ödülü alan Ankara Valisi Abdullah Nevzat Tandoğan için Atatürk‟ün.3.uyuşmazlık üzerine yeğeni olan Mehmet Demiralay vasıtasıyla böyle bir şikâyete giriştiğini iddia etmiştir. Isparta EĢrafından Mehmet Demiralay’ın 2. yolların düzenlenmesinden dolayı Nafıa Vekâletince. İzmir Valiliğine atanmak için Dâhiliye Vekili Faik Öztrak‟a 26. İran Şahı Rıza Pehlevi‟nin Ankara‟yı ziyareti sırasında söylediği “Ankara Valisi Tandoğan.1. SDN: 4114. s. Bu telgrafında Refik Bey. bu görevi esnasında vilayetin kalkınmasında göze çarpacak derecede yaptığı önemli faaliyetler. Çoruh gibi dağ başında bile ebedi yurt ve millet aşkıyla gururla çalıştığını. 1936 mali yılında arazi ve bina vergilerinin tahsilâtındaki başarılarından dolayı Dâhiliye Vekâletince.. 1510 Doğan. sadık ve vefakâr bir çocuğumdur”1511 ifadesi.1513 1508 Fevzi Daldal.1508 Kastamonu. vilayetteki fidanlığın tesisinde ve diğer zirai işlerdeki başarısından dolayı Ziraat Vekâletince1509. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.e. yurt olduğunu vurgulamıştır. Şirketlerden alınan paraların ise kanunî çerçevede İktisat Vekâleti adına ifa ettiği komiserlik görevlerinden kaynaklandığını açıklamıştır. Ek: 23. SDN: 4072.

5.69. TBMM Z.C. Zabit ve askerî memurların yirmi beş yaşını bitirmeden evlenmelerinin yasaklanması. 275-276.1515 Aslında TSK sadece savunma ve güvenlik işleriyle uğraşmamış.1. s.1938 tarihinde değiştirilerek. V. Dönem. a. V. kaymakam ve nahiye müdürlüklerinde jandarma istihdam edilebilecekti. maddesiyle TSK‟nin görevi. 1518 TBMM Z. 1930‟da çıkarılan 1632 sayılı “Askerî Ceza Kanunu”1516 sert tedbirler olarak algılansa da. 78. V. er. 17. 507-544. Korgeneral Muzaffer Ergüder ve Albay Nuri Berköz‟ün Mareşal tarafından ödüllendirilmelerini talep etmesi. s.C. Bu kanunun 34. erat. fakat TSK kendisini biraz geri mevzilere çekmiştir. Ordunun Geri Planda Kalması. s.. yabancılarla evlenen subayların ordudan atılmaları.1517 1706 sayılı Jandarma Kanunu‟nda yapılan değişiklikle. 276 . askerî yaşamı düzenlemek için alınmış olan kararlardan başka bir şey değildir.1514 Parti bürokrasisinin güçlendiği dönemlerde bile TSK üzerinde bir baskı kurulamamış. Genel Kurmay Başkanı Fevzi Çakmak‟ın devre dışı kalan bazı komutanlar tarafından bile çok fazlasıyla sevilmesi önemli bir rol oynamıştır.1518 1514 1515 Hale. C. Dönem. Trabzon gezisi sırasında çok yakın ilgi gördüğü mülkî amirlerin yanı sıra Orgeneral Kazım Orbay. Dönem.. subay ve askerî memurların tanımlamaları yeniden yapılmıştır. BEġĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 5. Buna rağmen askerler çok zor şartlar altında dahi önemli işlere imza atmaya devam etmişlerdir.5. aynı zamanda bazı siyasi kararların alınması ve uygulanması sürecinde de kendisini göstermiştir. Askerî Alanda Düzenlemeler ve Ġsmet Ġnönü’nün CumhurbaĢkanı Seçilmesinde Ordunun Rolü Atatürk‟ün kurmuş olduğu Cumhuriyet prensiplerine Ordunun sadakati artarak devam etmekteydi. 25. C. Devre: 3.. 68. s. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti uzun yıllar boyunca genç subayları rejimin istemiş olduğu niteliklerde yetiştirmeye özen göstermiştir.C. 1516 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu için bkz.5. Atatürk‟ün İsmet İnönü‟ye gönderdiği telgrafla. “Anayasa‟da belirtilen Türkiye Cumhuriyeti‟ni..M.. Bu sadakatte hiç kuşku yok ki. C. TBMM Kav. Bu Kanunun 2‟nci maddesi 16. zaruri hallerde geçici olarak vali.e. s. 13. C. bu durumun bir ispatıdır. 8. 19.5.g. Türk anayurdunu korumak ve kollamak” olarak tespit edilmiştir. Türk Silahlı kuvvetlerinin rolü 18 Haziran 1935‟te çıkarılan 2441 sayılı “Ordu Dâhilî Hizmet Kanunu” ile yeniden düzenlenmiştir. 1517 TBMM Z.

Sayısı: 333.1522 5. 8 Şubat 1936‟da Almanya‟dan dört denizaltının alınması için 2. 1973. 1-7.Bazen Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde genellikle neşriyat yolu ile yapılan ve devlet rejimini tehdit eden gizli siyasi faaliyetlere rastlanılmaktaydı. I. Buna göre Cumhurbaşkanlığına Fevzi Çakmak‟ın sıcak bakmaması üzerine. 118. 1519 1520 TBMM Z. V.5. s. 2003. Ayyıldız Matbaası. Cumhurbaşkanlığı makamında görmek istedikleri kişinin İnönü olduğunu söylemişlerdir. 1524 Usluer. Denizaltı filosu da “komodorluk” olarak Donanma Kumandanlığına bağlanmıştır.. a. 496-501. s. karacı kurmay subaylar hava kuvvetlerinden ayrılmış.g.1523 Dünya siyasetinin gerginleşmesi de göz önüne alınarak. C. Ordu Müfettişi Orgeneral Fahrettin Altay Paşa iletmiştir. TPC (1931-1938). Kervan Yayınları.m. 1522 İhsan Ilgar. Kara. 26. s.. ordunun aktif bir rol oynadığı iddia edilmiştir.1524 1936 yılında. 426.e. s.e.9. a. (Dinleyen ve Yazan). s.g.C. Türkiye’de Sosyalist ve Komünist Faaliyetler (1910-1960). Mümtaz‟er Türköne. 1967. S. 286. 435. 1523 Özdağ. Deniz ve Hava Kuvvetlerinde YaĢanan GeliĢmeler Ġle Dönemin Bütçe Harcamaları 1935‟li yıllara gelindiğinde daha önceden başlanılmış olan donanma için gemi alımlarına devam edilmiştir. İstanbul. ordunun üst düzey komutanları Genelkurmay Başkanına. Fethi Tevetoğlu. onların yerlerine ise yine Kara Harp Akademisinde okumuş havacı kurmaylar alınmıştır.1935 tarihinde “Donanma Komutanlığı" yeniden kurulmuş ve harp filosu tümen yetkisi ile Donanma Kumandanlığına bağlanmıştır.000 TL‟lik bir fevkalade tahsisat bütçeden ayrılmıştır.1521 Kararı Genelkurmay Başkanı‟na I. 1521 Hamit Emrah Beriş. Goloğlu.100. talebe tarafından okunması veya taşınması Genelkurmay Başkanlığınca menedilmiş olan kitap veya her türlü matbua ve sair yazıları emir hilâfında okuduğu veya taşıdığı tespit edilenlerin kayıtlarının silinmesine karar verilmiştir. İstanbul. Özdağ.g. Ed. “Ordu ve Siyaset”. s. C. Dönem. s. Garp Cephesi Kurmay BaĢkanı Asım Gündüz Hatıralarım. 277 . Askerî okul öğrencilerini zararlı neşriyatlardan korumak için 28 Haziran 1938‟de Askerî Ceza Kanunu‟nun 154.1519 Bu yaptırımlara rağmen 1937 ve 1938 yılı içerisinde Harp Okulunda komünist örgütlenme faaliyetlerine rastlanmıştır.1520 Bazıları tarafından Atatürk‟ün ölümünden sonra Cumhurbaşkanlığı için İsmet İnönü‟nün tercihinde. Lotus Yayınevi. Ankara...2. s. 216-218. 103. a. s. Siyaset. 30. 2623. maddesinde değişiklik yapılarak.

1528 1930‟lu yıllarda savunma harcamalarının genel bütçe harcamaları içerisindeki payı bir miktar düşmüş gibi görünmesine rağmen. Dönem TBMM‟nin yaptığı bütçe ve Türkiye‟nin savunma harcamaları ise şöyleydi: Grafik–5 Genel Bütçeden Türkiye’nin Savunma Harcamalarına Ayrılan Pay1530 400 350 300 250 200 150 100 50 0 1935 1936 1937 1938 1939 Toplam Bütçe Harcaması (Milyon TL) Savunma Harcaması (MilyonTL) 73 81 94 103 260 252 195 287 304 387 1525 1526 Akçuraoğlu.e. a.. 1529 Mete Tunçay.. a. s. Ulus. kanun ve nizamlarının iyi surette tatbikine imkân sağlayacak olan Jandarma Subay Okulu da 6 Sonteşrîn 1937 tarihinde açılmıştır. s. a.. 1. 106-107. 34.g. s.1526 Yine 1937 yılında Hava Harp Akademisi eğitime açılmış. I. “İkinci Dünya Savaşı‟nın Başlarında (1939-1941) Türk Ordusu”.1937‟de çıkardığı “Hava Müdafaa Genel Komutanlığı Teşkili ve Vazifesi Hakkında Kanun” ile yurdun hava tehlikesine karşı korunma işlerinin bir elden idare edilmesini planlamıştır. Tayyare Taburu Kütahya‟ya taşınmış ve alınan yeni uçaklarla 4. s. 1527 Günsel.1529 V.g.Savaş yılları sırasında öğrenimine ara veren Kara Harp Okulu ve Harp Akademileri yeniden açılarak. Fakat dünya ekonomik bunalımının ortaya çıkarmış olduğu olumsuz hava ile 1937 ve 1938‟de yapılan üçüncü ve dördüncü ikmal planları tam anlamıyla gerçekleştirilememiştir.C. s. Kasım 1986. a. 2616-2617. 1530 Özdemir.g. 2630.m. Meclis‟i savunma harcamalarında daha titiz davranmaya sevk etmiştir.g. 231. S. 195.1525 Türk ulusunun kendi iç emniyetini. 1528 TBMM Z. Dönem. 278 ..1527 Meclis. Alay‟ın kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Özdağ. bu durum kısa süreli olmuş ve özellikle 1935‟li yıllardan itibaren gerilen dünya siyaseti.e. 7 Sonteşrin 1937.. V. 11. 35.m. Tarih ve Toplum Dergisi. askerî uzman yetiştirmek için çeşitli sınıflardan öğrenciler yurt dışındaki eğitim müesseselerine gönderildi. s. C. 19. s. “Jandarma subay okulu ve polis enstitüsü dün törenle açıldı”.6.

Bilâ. s. Her iki plan da. birinci plana alınmayan hususlar ve 1936 “Sanayi Kongresi”nde belirlenen hususlardan oluşturulmuştur. 17 Nisan 1934‟te “Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı” adı altında kabul edilmiş ve planı uygulayacak olan Sümerbank‟a verilmişti. a. I. Liberal sistem. Ġkinci BeĢ Yıllık Sanayi Planı ve Devletçilik Uygulamaları İktisat Vekâleti. Buna karşı olanlar liberallik de serbest olsun diyorlar. Kenan Basımevi.e. 112. BEġĠNCĠ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 5. 1534 Boratav. 404. Dursun.1532 CHP‟nin IV. a. T.. “Biz. 1939. 279 .1533 İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı. Cemal Kutay. planın hızlı bir şekilde hazırlanacağını. Dönem TBMM. daha çok İngiliz sermayesi ve İngiliz uzmanları rol oynamıştır. Celal Bayar‟da güdümlü ekonomiden söz ederek. Dr. Ġkinci Adam (1884-1938). 500. İstanbul. uygulama döneminin ikinci yılında başarılı olmasından dolayı.g. güdümlü ekonomi anlayışını aslında “devletçilik” ile eşanlamlı halde kullanmıştır. Prof. a. İstanbul. s.1531 Birinci planın. C. Devletçilik bir parti vasfı olarak kalmamalı. Dünya 1531 1532 Şevket Süreyya Aydemir. C.g. milletin refahı için muhtaç olduğu sanayileşmenin özel kesimlerin imkânlarına bırakılmadan sürdürüleceğini açıklamıştır. s. 1966. 113. 71-72. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanmaya başlanmıştır.6. savunma politikalarında çok hassas davranmıştır. Remzi Kitapevi. karma ekonomi yapısına uygun vasıflar taşımaktaydı. Büyük Kurultayının açılış konuşmasında Atatürk “Yepyeni bir güdümlü ekonomi düzeni kurmakla uğraşıyoruz” sözleriyle. ulusun başarı yollarını kapamak demektir. güdümlü bir ekonomik yapıyı açıklamış. Bkz. İkinci plan da. 4.1534 Ancak bu plan 1937 yılı içinde iktisat politikalarında yeniden bir gevşeme ve çözülme sürecinin de başlamasıyla.Yaklaşmakta olan dünya savaşı üzerine V. II. devletçik ile ilgili katı tutumlarını ortaya koymuştur. 1533 CHP Genel Sekreteri Recep Peker Bey. 5. 1935‟te savunma harcamasına bütçeden ayrılan pay yüzde 28‟lerde iken bu pay 1939 yılında yüzde 50‟lere kadar çıkmıştır. İkinci planın uygulanması II.1.. Rapor. Celal Bayar. Bu yüzden Harp Okulu ve Harp Akademisi mezunlarının sayısı 1939‟larda hızla artmış. hükümetçe de partice de devletçiyiz. s.g. Kurultay esnasında yaptığı konuşmasında. devletin vasıfları arasında yerini almalıdır” demek suretiyle. İktisat Bakanı Celal Bayar.6. 1938 yılında uygulamaya konulabilmiştir.e.. Pavlof‟un başkanlığında Sovyetler Birliği uzmanları ve Türk uzmanlarından oluşan bir heyete “Sınaî Tesisat ve İşletme Raporu”nu hazırlatmıştı. s.e.

C. a. C.1536 Devletçilik uygulamasını başarıya götüren vergilerin 1929-1935 yılları arasında yüzde 60‟ı ücretlilerden (memur. TBMM Z. Bkz.9. Aydemir.6. Dönem.) alınmıştır.C. C. Tek Parti Yönetimi. 280 .. Ankara.1535 Ekonomik hayatın denetimi. Yetkin. s. TBMM Matbaası.2. 167-168. memurların acz-i mutlak içerisinde olmalarından dolayı muvazene vergisinden muaf tutulmalarını önermiş. fakat bu rakamlar da ithalatın alt düzeylerde kalmasının önemli bir payı olmuştur.e. TBMM Z. 1539 Boratav. ulusun çıkarları için görev almış olanlar başarı ile yürütülebilecek ehliyete sahiptirler” anlayışı temel bir felsefi yaklaşım olarak görülmektedir. Hükümetin 1935 yılı masraf bütçesi 194. s. s. s. 11. TBMM Matbaası.Savaşı ile sekteye uğramış.1537 Ankara Milletvekili Yahya Galip Kargı. 1535 Şevket Süreyya. yönetici elit olan asker-sivil bürokratlarca hiç de yadırganmamış ve bunu zaten var olan sonsuz yetki ve iktidarlarının tabii bir gelişmesi olarak görmüşlerdir. 109. Dönem. Sıra Sayısı: 191.1538 1937 yılı içerisinde giderek devletçilik politikalarında yumuşamalar yaşanmış ve böylece yabancı sermayesine karşı olumsuz bir tavır alınmamıştır. 16. 1537 Timur. yönlendirilmesi yetkileri. 117-118. 19. Egemen sınıf asker-sivil bürokratlar arasında.1540 5.m.g.e. 3 Mart 1939‟da plandan ayrı olarak bir “dört yıllık plan” devreye sokulmasına rağmen. Sanayi ve ticaret burjuvazisinden alınan dolaysız vergilerin gelire katkısı ise yüzde 2‟yi geçmemekteydi. I. TBMM Matbaası. a.1938 tarihinde çıkarılan 2/9624 sayılı bir kararname ile “4 Yıllık Plan” adı ile yeni bir planın uygulamasına geçildiğini iddia etmektedir. İktisat Vekâleti. Ankara. 4... Dönem. Ek: s. 140.882. Ek. 1538 TBMM Z.g. a. Bu çevreler arasında devletçilik özel girişimi sınırlayan bir ideoloji olarak değil. savaş ortamı yüzünden uygulanamamıştır. s. müstahdem.. 2. 3. işçi vb. s. Bkz.. 449-450.C. “eğer ekonomik kalkınma gerekli ise onu da diğer her alanda.000 lira olarak tespit edilmiştir.1539 Türkiye‟nin dış ticareti 1938 yılı hariç sürekli fazlalık vermiş. kriz nedeni ile ekonomiyi yürütmenin pratik bir çaresi olarak yorumlanmıştır. Maliye Vekâletinde Kırtasiyeciliği Bitirme Çabası ve Çıkarılan ĠĢ Kanunu 1933 yılında Ceza Yasası‟nda yapılan değişiklikle grev amaçlı çalışma yapanlara ağır cezalar getirilmiştir. Ġktisat Vekâletinde Kurulan ĠĢ Bürosu.923. fakat kanunda memurlar için muafiyet getirilmemiştir.g. C. 1936. 1540 Alkin. V. V. Ġkinci Adam. 58. C. Ankara. memleketimizdeki iş meseleleri. a. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı‟nın terk edilerek.727 lira ve gelir bütçesi de bu masrafı tamamen karşılamak üzere 194. Türkiye‟nin 1933-1935 yılları arasındaki ithalat ve ihracat rakamları için bkz.. 1536 Yücekök.g. 1935.e. s. 10-11. V. 1935..

3. çözüm olarak. 5. 9-10. TBMM Z. Dönem. C. V. 1546 “Gümrük işleri esaslı bir surette ıslah edilecek”. AkĢam. 1545 TBMM Z.. s.C. bu büronun başına da. 1. Ankara. İstanbul Gümrük Başdirektörü Kemal Bey. Ulus. Ankara. TBMM Matbaası. bu işin üzerinde ciddiyetle durulduğunu göstermektedir. Dönem. Maliye Vekili Fuat Ağralı. 5 İlkteşrin 1935. V. Maliye Vekâleti ile ilgili yapılan en ağır eleştirilerin odak noktasını. 1935. Refik Bey‟i haklı bulmakla beraber durumu düzeltmek için var güçleriyle çalıştıklarını. s.1547 15 Mayıs 1936 tarihinde Maliye Vekâleti teşkilatı yeniden yapılandırılmıştır.1543 Maliye Vekâletinin sınavla Avrupa‟ya staj için öğrenci göndererek memurların yetiştirilmesine önem vermesi de. C. bir kâtibin bir kalem darbesi ile bütün dosyanın gerisin geriye gittiğinin acısını bütün vekâletlerden ziyade Maliye Vekâletinde görüyoruz”1542 diyerek. 1543 TBMM Z. işlerin ağır aksak yürütülmesi teşkil etmiştir.1544 4 Ekim 1935 tarihinde çıkarılan bir kanunla1545.5. s. 23.C. 28 Mart 1935.1541 1936‟da kurulmak istenen “Endüstri İşçileri Cemiyeti” ise bazı engellemelere maruz kalmıştır. Tahsil Müdüriyetine gelen 704 evraktan 672‟sinin halledildiğini açıklamıştır. TBMM Matbaası. 1546 Ayrıca düzenlemeyle gümrük memurlarının düşük olan maaşlarının en azından maliye mensuplarının maaşlarına denkleştirilmesi hedeflenmiştir. “…Maliye Vekâleti ile iş yapanlarımızın hepsinin bildiği bir hakikat varsa o da havalecilik ve kırtasiyecilik denilen hastalığın başında bu vekâletin bulunduğudur. “Maliye Vekâleti Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun” ile merkez teşkilatı bir 1541 1542 “İş bürosuna mütehassıs geliyor”. V. 1. bu vekâletteki kırtasiyeciliği eleştirmiş... Dönem. çıkarılan bu kanun sayesinde memurların şimdikinden daha fazla işlerine önem vereceklerini ve gümrük mekanizmasının bir banka gibi çalışacağını duyurmuştur.1935 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında. daha fazla sayıda Mülkiye Mektebi mezunu cesaretli memurların yetiştirilmesini önermiştir. gümrük işleri esaslı şekilde ıslah edilmeye başlanmıştır.çalışma saatleri ve ücretler hakkında bir çalışma başlatarak “İş Bürosu”nu kurmuş. s. C. 3. 1. s. 1547 “Gümrük memurlarının maaşlarına zam yapılacak”. 281 . 15 Kânunuevvel 1935. Manisa Milletvekili Refik İnce. 207. AkĢam. İşimizin bittiği zannedildiği bir zamanda bir mümeyyizin. 211. Milletler Cemiyeti Mesai Bürosu İkinci Müdürü Yünç‟ün uzman olarak getirilmesi kararlaştırılmıştır. 1935.C. 1544 “Staj için Avrupa‟ya gönderilecek memurlar hakkında ilan”. 3 Şubat 1935. s. AkĢam.

332. s. genellikle konu ile ilgili olmayan kişilerin bu makamları işgal etmeleri de tahkim mekanizmasını tıkayan bir başka husus olmuştur. Recep Peker‟in Kanunu‟nun görüşülmesi sırasındaki.1550 Bu kanun tasarısında 81‟i merkez teşkilatında. 382. 146.6. Toplumsal Ekonomi. C.C.e. 1552 Resmî Gazete. 1553 Çavdar.1936. Dönem.1551 TBMM Genel Kurulu‟nda görüşülmesine başlanılan “İş Kanunu” yaklaşık on senelik bir çabadan sonra 8 Haziran 1936‟da çıkarılabilmiştir. Sayı: 3330.1554 Gerek İl Hakem Kurullarında. 1556 TBMM Z. Baskı.. TBMM Z. C. B. 85.Tahsilât Müdürü.C. 1-20. ayrıca muamelatı ehemmiyetli olan vilayetlerde Muhakemat ve Millî Emlak Müdürleri şeklindeydi. 11. 11. 12. 1548 1549 Maliye Vekaleti‟nde kurulan daireler hakkında bkz.C. Türkiye Ekonomisi Tarihi. s. 7. V. Sayısı: 192.g. V. C. grev. Ayrıca İş Kanunu ve bu kanunla ilgili olarak Meclis‟teki görüşmeler için bkz. V. s. TBMM Z.e. C. s. Bu kanuna göre tapu ve kadastro umum müdürlüğü. “…Yeni İş Kanunu rejim kanunu olacaktır… Kanunla Türkiye‟de iş hayatı yeni rejimimizin istediği ahenk ve anlaşma yoluna girecektir”1556 sözleri.... 162. 121-122. toplu pazarlık. V. C. 15.. Dönem. gerekse Yüksek Hakem Kurulunda. s.. 11.1549 TBMM‟nin 22 Mayıs 1936 tarihli birleşiminde ise “Tapu ve Kadastro Umum Müdürlüğü Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. 117.C. 268.1553 Tahkim usulünde de son sözü söyleyecek olan bürokratik bir heyettir. 1555 Cahit Talas. 1997. 83.Muhasebe Müdürü. iş ihtilaflarında tahkim usulünün uygulanmasına karar verilmiştir. a. 25-46.g. s. 1551 TBMM Z. Dönem.müsteşarla birlikte 15 tane daireden oluşturulmuştur. Dönem. Açıkçası bu heyetin de ticaret ve sanayi çevrelerinin aleyhine kararlar alması çok beklenecek bir durum değildir. Lüzum görülen yerlerde defterdara ve müdürlere. C. toplu iş sözleşmeleri gibi haklar getirilmemiş.Varidat Müdürü. V. muavin verileceği belirtilmiş ve İstanbul‟daki teşkilat ise ayrı olarak ele alınmıştır. S. s.1555 İş Kanunu‟nun temel mantığının ve düzenlemelerinin “devlet” ağırlıklı olduğu görülmektedir. 11. 12.C.C. C.1552 Bu yasayla işçilere sendika kurma. Dönem. 922‟si il teşkilatında olmak üzere toplam 1003 memurun istihdam edileceği belirtilmiştir. gayrimenkul mallara ait akitlerle bilumum tescil ve kadastro ve tapu tahrir işlerinin kanunlara ve nizamlara göre yapılmasını temin ve idare ile mükellef ve Maliye Vekâletine bağlı bir teşekkül olarak tanımlanmıştır. İmge Kitabevi. 1550 TBMM Z. 142-144. 1554 Timur. s.. 282 .1548 Vilayetlerdeki teşkilat ise defterdarın idaresi altında: A. a. s. Ankara. s. TBMM Z.. Dönem. Kanunun devlet ağırlıklı vasfını açıkça ortaya koymaktadır. Timur. 85. V.

Dönem.. C. Dönem. Çıkarılan bazı kanunlar vasıtasıyla bazı kurumların devletleştirilmesi yönünde önemli adımların atıldığı görülmektedir. TBMM Z. 1562 TBMM Z. 9. 10İstanbul Türk Anonim Tünel Şirketi. V.Ankara Elektrik. a. 11. 1.1936‟da çıkarılan 3023 sayılı Kanunla.İstanbul Telefon Türk Anonim Şirketi.C. 1929‟lu yıllarla yabancı sermayeye karşı başlayan sert tutum. 5. Ankara. 1. s..Üsküdar ve Kadıköy Türk Anonim Su Şirketi. Bu dönem içerisinde Türkiye‟deki imtiyaza sahip birçok yabancı şirket. İstanbul ve İzmir limanlarının idaresi “İstanbul ve İzmir Liman İşletmesi İdaresi” adıyla İktisat Vekâletine bağlanmıştır. Ankara Havagazı Şirketi ve Adana Elektrik Türk Anonim Şirketi.İstanbul Elektrik Türk Anonim Şirketi. MillileĢtirme Politikası ve Kamu Ġktisadi TeĢebbüsleri Koruma politikalarına paralel olarak yabancı sermaye üzerinde kısıtlama ve denetimlerin 1930‟lardan sonra giderek yoğunlaştığı görülmektedir. 175.e.6.6. s. Bu kanun dolayısı ile açıklamalarda bulunan Nafıa Vekili Ali Çetinkaya Bey. 199-214. 1938. 1560 TBMM Z.1562 7. 257-261..1563 8Üsküdar ve Kadıköy Elektrik Türk Anonim Şirketi. memleketin millî iktisadiyatına 1557 1558 Boratav. C. V. 1. s. V.Fransızlara ait Ereğli Şirketi. TBMM Matbaası.3. 10. Dönem.1559 3Doyçe Bank‟ın elinde bulunan Ergani Bakır Türk Anonim Şirketi.. 1561 TBMM Z. “İstanbul Elektrik İşleri Nafıa Vekâleti‟nin emri ve murakabesi altında”. s.e. 12.1936‟da çıkarılan 3025 sayılı “Van Gölü İşletme Kanunu” ile Van Gölü‟nde işletmecilik devlete geçmiştir. 206. C. 21 Mayıs 1938. eldeki mevcut olan gemilerin tamir edilmek kaydıyla.. 192. Aydın Demiryolları. Ulus.6. 283 .1561 6. s.İstanbul Tramvay Şirketi. V.1936 tarihinde çıkarılmıştır. bu şirketin değerinin çok altında bir fiyatla satın alındığını açıklamıştır. 24.840 İngiliz lirasına satın alınmıştır. 123.1564 1930‟lu yılarda ülkede gemi yapabilecek şantiyelerin olmaması dolayısıyla. s. “Aydın Demiryollarını dün satın aldık”. Bu dönemde yapılan önemli millîleştirme faaliyetleri sonucunda satın alınan şirketler şunlardı:1557 1. V. s. 24.C. a. C.C.g. Dönem. 1563 TBMM Z. s. C.5. 1932-1939 yılları arasında ulaştırma alanında. 2 Mayıs 1935. Bkz. 1559 İstanbul telefon tesisatının satın alınmasına dair Hükümetle şirket arasında akdedilen mukavelenin tasdiki hakkında kanun Meclis tarafından 10.C..g.1558 2. uygulanan millîleştirme politikasından nasibini almıştır.825.6. 1564 Boratav. Bkz.Aydın Demiryolu Şirketi.İzmir Telefon Türk Anonim Şirketi.1560 4. 1937 yılına kadar devam etmiştir. belediye hizmetlerinde ve madencilik alanlarında birçok işletme millîleştirme politikası çerçevesinde değerlendirilmiştir.. Ulus. 7. 45-46. s.C. 10. Dönem. 12. 26.

1571 TBMM Z. genel direktör de dâhil olmak üzere. s. s. 327-328. 207-209. 1570 Boratav. 20 milyon lira sermaye ile 14 Haziran 1935‟te çıkarılan 2805 sayılı “Etibank Kanunu” ile kurulmuştur. Dönem...1570 Kanuna göre Etibank. Ulus. daha modern gemilerle yapılması gerçeğini açıkça gözler önüne sermiştir. C.1572 1565 1566 TBMM Z. s. satın alınan bazı hatlar için ödemelerin yapıldığını ve yapılan devlet hizmetlerinin de dikkate alındığında kurumun zarar etmediğini. AkĢam. V. 135-136. C. 1. 15 Teşrinisani 1935.1568 5.1565 Hükümetin tam da taşımacılık siyasetinin eleştirildiği bir sırada.1569 Devletçiliğin madencilik alanında en önemli hamlesi.1566 Ekonomi Bakanının gemi alınması isteklerine karşılık olarak. 4. bankacılık sistemini de etkilememesi kuşkusuz düşünülemezdi. s.1571 1 Haziran 1936‟da bankacılık alanında çok önemli bir adım atılarak. 1569 Akgüç.6. a. 445. Dönem. sıkça Devlet Demiryolları ve Limanlarının zarar ettikleri ve iyi işletilemediğine dair sorulara muhatap kalmaktaydı.C.e. bilindiği gibi Etibank‟ın kuruluşudur. 1568 TBMM Z. Dolayısıyla 1933-1938 döneminde kurulan devlet bankalarını bu politika değişikliğinin doğal ürünleri olarak kabul etmek gerekir.. Dönem. 284 . s. s. 1. İzmir Körfezi önünde “İnebolu Vapuru” batmış ve 21 kişi hayatını kaybetmişti. 1572 Güneş.. 28 Nisan 1935. s.g.C.yarayabilecek bir şekle sokmak istenilmesi kaçınılmaz bir gerçekti. on milyon liralık vapur satın alınacağını açıklaması ortamın yatışmasını sağlamıştır. TPT.000 küsur lira gelire sahip olduğunu. 69 esas ve 4 tane de geçici maddeden oluşan “Bankalar Kanunu”nu çıkarılmıştır. 459. I. Ticarî usullere tabi ve tüzel kişiliği haiz olan Etibank. 19351936 yılları arasında Devlet Demiryollarının 21. 5.C. 11.. a. Bu olay. bu gelir içerisinden masrafların çıktığını.3. Dönem. V. s. 23. Çetinkaya. C.e. 1567 “On milyon liralık vapur satın alacağız”.500. C. dolayısıyla konunun çarpıtıldığını ifade etmiştir. Etibank ve Denizbank’ın KuruluĢu Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı‟nda yaşanan strateji değişikliği ile birlikte ağırlık kazanan devletçik görüşünün. diyor”.g.1.1567 Nafıa Vekili Ali Çetinkaya. Bankacılık Alanında Yapılan Düzenlemeler. bir reis ve dört azadan mürekkep beş kişilik bir idare meclisi tarafından idare edilecekti. o günkü şartlarda İstanbulMersin arasında işleyen gemilerin ihtiyaca cevap vermediğini ve taşımacılığın eski gemilerle değil de. 211. V. 2. “Deniz Yolları Müdürü İnebolu‟da fazla yük yoktu. V.

Fabrika ve Havuzlar Müdürlüğünü. işleri geciktirmek ve harcırah ödemek gibi konularda asla taviz vermeyeceklerini açıklamıştır.1575 24 Haziran 1938 tarihinde atılan bir adımla. Dönem. s.g. Bkz.C.. 21. 112-122.1578 1938‟de faaliyete geçen Denizbank. banka yeniden yapılandırılmıştır.. 147. s. 2-3. Meclis idare azaları şiddetli bir protesto mazbatasını imzaladılar ve müdürü umumi vasıtası ile Damat Ferit‟e verildi. 12. Dönem. C. TBMM Z.. Dönem.Afyonkarahisar Milletvekili Berç Türker. V. 319-321.e. 1575 Akgüç. 1. 95. a. 1576 TBMM Z.1577 Kanun. uzun ömürlü 1573 1574 TBMM Z. s.”1573 Yapılan düzenlemelerden Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası da nasibini almış ve 27 Mayıs 1937‟de çıkarılan kanunla.1576 27. Ankara. 1577 Denizbank‟ın merkezinin İstanbul yerine Ankara olması.. s. İktisat Vekili Şakir Kesebir. mütareke senelerinde ve Damat Ferit Hükümeti zamanında maliye işleri berbat bir halde idi ve mütemadiyen Ziraat Bankası‟ndan para çekiliyordu ve bu bankanın temeli sarsılmağa başlanmıştı. V. Dönem.12. C. 11 Temmuz 1937. Damat Ferit‟in bu protesto mazbatasını okuduktan sonra cevabı şu olmuştu: „Memleket batıyor. “Kamutay‟ın dünkü toplantısı.1937 tarihinde ise 3295 sayılı “Denizbank Kanunu” çıkarılmıştır.g. Ulus. 1937.1574 Esnaf ve küçük sanatkârların kredi bulmakta karşılaştıkları güçlükleri ortadan kaldırmak amacıyla. Merkez Bankası Kanunu‟nda değişiklik yapılmıştır. C. TBMM Z. a. C.. s. birçok hususi masraflara ve harcırah masraflarına neden olacağı iddiası ile eleştiri almıştır. 285 . TBMM Z. C. Denizbank Kanunu üzerinde Şakir Kesebir izahat verdi”. kanunun çıkarılmasından duyduğu memnuniyetini şöyle ifade etmiştir: “…Sayın arkadaşlar. V. Halk Bankası ve Halk Sandıkları kurmak üzere hükümete 8 Haziran 1933‟te 2284 sayılı Yasa ile yetki verilmiştir. 26. s. 19. liman işletmelerini de Denizbank‟a intikal ettirmekteydi. TBMM Matbaası. İzmir ve Trabzon Limanlarının İşletme Müdürlüklerini ve Van Gölü İşletme İdaresini ve bunların varlıklarını da devralmaktaydı..C. V. Denizbank Kanunu için bkz. 207.C. işte o zamanki yıkıcı ve batırıcı zihniyet hamdolsun o kara günler yerin dibine geçmiştir. Halk Bankası..C. AKAY İşletmesini. V. 26. s. 7. Fakat bu banka ancak 17 Ocak 1938‟de Meclis tarafından “Halk Bankası Kanunu”nda yapılan değişikliklerle yeniden yapılandırılmıştır. 3 milyon lira sermaye ile anonim şirket statüsüne sahip olarak faaliyete başlamıştır. Dönem. Ziraat Bankası da batarsa ne olur‟ Demişti.e. s. 18. İşte o zaman ki mütedenni (gerileyen) ve garip zihniyet. Deniz yoları İşletmesini. C. İstanbul. sırf eski seyrisefainden doğan kurumları değil. 50 milyon liralık sermaye ile kurulmuş ve her türlü bankacılık işlemlerini yürütecek olan Denizbank. s.C. 1578 Boratav. 53-70. 22.

1583 Karpat. s.. s..e. Türkiye Ekonomisi.C. VI. 72. bir müsteşar. s.. 44-53. TBMM Matbaası. köylünün ödeme kabiliyeti hesaba katılmaksızın ziraat mahsullerine ağır vergiler konulmuştur. bir teftiş heyeti reisliği. bir hukuk müşavirliği. s.6. 24.1937 tarihinde çıkarılan “Ziraat Vekâleti Vazife ve Teşkilat Kanunu” ile Ziraat Vekâleti kadrosu belirlenmişti. 1584 Yakup Kepenek-Nurhan Yentürk. Ziraat Vekâleti‟nin teşkilatı. 2001. kendisine ait bazı çiftlik ve arazileri üzerindeki mal varlıkları ile hazineye bağışlayarak. Remzi Kitabevi. İstanbul. 1585 Karpat. a. C. buna bir de üreticilerin orduya alınarak tüketici haline gelmesi eklenince..olmamış.e. s. Devletin denizcilik alanındaki işletmeleri ise “Devlet Denizyolları İşletme Umum Müdürlüğü ve Devlet Limanları İşletme Umum Müdürlüğü” adıyla mülhak bütçeli iki idare altında yeniden organize edilmiştir. Atatürk‟ün hazineye bağışladığı bütün menkul ve 1579 1580 TBMM Z. s. bir hususi kalem müdürlüğü. Baskı. durum daha da kötüleşmiştir. zat işleri. Akgüç. neşriyat. 1938.6. a. 26. V. TBMM Z. Dönem. levazım işleri. 3.3. C.g. C. V. V. s. devlet adamlarına ve topluma örnek bir davranış sergilemiştir. bir ziraat işleri umum müdürlüğü.1938‟de çıkarılan 3491 sayılı Kanunla kurulan “Toprak Mahsulleri Ofisi” başlangıçta sadece buğday için destekleme fiyatı belirleyen ve alım işleri yapan bir kurumdu. 94. Toprak Mahsulleri Ofisinin KuruluĢu ve Atatürk’ün Kendisine Ait Bazı Çiftlik ve Arazileri Hazineye BağıĢlaması 4. C. 22. evrak ve seferberlik müdürlüklerinden oluşmaktaydı.1584 Ofis işe başladıktan bir müddet sonra savaş patlak verdi. 94. 19. bir veteriner umum müdürlüğü. 1581 TBMM Z.2.1580 5.6. Ankara. Toprak mahsulleri tüketimi birden yükselirken üretimi azaldı. 7 Haziran 1939‟da çıkarılan 3633 sayılı Kanunla1579 ortadan kaldırılmıştır.1583 Ziraat Bankası‟na bağlı olarak.C. Fakat daha sonraki yıllarda bu kurumun yetkileri giderek artırılmıştır. s.1585 Çiftçinin durumunun kötüleştiği bu sıralarda Atatürk. Ziraat Vekâletine bağlı ve hükmî şahsiyeti haiz bir “Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu” kurulmuştur. bir orman umum müdürlüğü. pamuk işleri. 71. 310. 26.C. Dönem.g.1582 Türkiye‟de sanayileşmenin başlangıç devresinde.. Dönem.1581 Ayrıca daha sonra her türlü ziraat işleri ve sanatları ile iştigal etmek ve merkezi Ankara‟da olmak üzere. 286 .e. 12. 1582 TBMM Z.. a.C.. Ofisin kuruşu hakkında bkz. 46. Dönem.g.

Tekir ve Şövalye Çiftlikleri. Dönem.. 8.Tarsus‟ta. TPC (1931-1938). Kitap. Ulus. iki yağ ve peynir imalathanesi. 13.800.gayrimenkul mallarının değerinin 4.000 lira. s. 1588 1919-1920‟lerde İngilizler ve Fransızlar Kuva-yı Milliyecileri. iki modern süt fabrikası. beş kamyon ve kamyonet. portakal bahçesi ile Karabasamak Çiftliği. 3. Yıl: 2. deri fabrikası. 238. malt fabrikası. ÇağdaĢ Türkiye Tarihi AraĢtırmaları. 8 Sonkanun 1938. s. S. 5. Kebikeç. Kemalizm‟in resmiyet 1586 Atatürk bu çiftliklerle beraber bunların üzerinde bulunan. 2. işgale karşı direnen milliyetçileri kastederek Kemalist tabirini kullanmışlardı. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ FAALĠYETLERĠ 5.000. Temuçin Faik Ertan. Balgat. Sayı: 5. Macun. iki özel iskele ve liman. iki tavuk çiftliği..C.Yalova‟da.7. Millet ve Baltacı Çiftlikleri.1. Bkz. Bkz. 443 sığır. Atatürk‟ün çiftliklerini hazineye bağışlaması üzerine Meclis‟te konuşan İsmet İnönü. bira fabrikası.7. çeltik fabrikasının %40 payı. on üç komple biçer-döver. 69 at. 1998. C. CHF‟nin 9-16 Mayıs 1935 tarihinde yapılan 4‟üncü Büyük Kurultayı‟nda “Kemalizm”1588 olarak benimsenmiştir. C. on dokuz binek ve yük arabası. değirmen. 17-34. Tahar. Dönem. C. kendi çıkarlarının daima önünde tuttuğunu belirtmiştir. senelik cirosunun ise 8. soda ve gazoz fabrikası. V. V.Ankara‟da. bizde de bir Kemalizm olmalıdır. 267-268. Fakat köylülerin burada bir okul. bir öğretici araç olarak yararlanabilmelerinin devlet elinde bulunmaları ile daha kolay ve mümkün olacağını düşündü”1587 sözleriyle. Çakırlar çiftliklerinden oluşan “Orman Çiftliği”. 1930 Temmuz‟unda “Muhit” dergisinde Ahmet Cevat Emre “Kemalizim” terimini kullanmış. TBMM Z. s. s. beş satış mağazası.” Demiştir. 19. Resmî Ġdeoloji Kemalizm ve Altı Ġlkenin Anayasaya GiriĢi CHF‟nin 3. “…Atatürk. “1930‟lar Türkiye‟sinde Demokrasi ve Kemalizm Tartışmaları”. 25-48.100 koyun. 287 . iki binek otomobili. 19. s.Silifke‟de. “Ahmet Cevat Emre ve Kemalizm‟de Öncü Bir Dergi: Muhit”. Güvercinlik. 1587 TBMM Z.1. Hukuk Alanındaki Bazı GeliĢmeler 5. buz fabrikası. Aralık 1930‟da ise “İnkılâp” gazetesinde Ali Naci Karacan “Rusya‟da nasıl bir komünizm. on altı traktör. Piloglu Çiftliği. 269.Dörtyol‟da. iki büyük yoğurt imalathanesi. İtalya‟da nasıl bir Faşizm varsa. 5. Nedim Yalansız. bir deniz motoru. Atatürk‟ün ulusal çıkarları.000 lira civarında olduğu bilinmektedir. III. Yağmurbaba. 58 eşek ve 2450 tavuk‟u da hazineye bağışlamıştır.C. Büyük Kurultayı‟nda kabul edilmiş olan “altı ilke” biraz daha işlendikten sonra. “Orman çiftliği”. tarım aletleri ve demir fabrikası.7. Etimesut. bu çiftlikleri Halk Partisi‟nin malı olarak saklıyordu. Orman. şarap imalathanesi. Atatürk‟ün bağışladığı çiftlikler şunlardı:1586 1. II. 4. s. 8. Goloğlu.1. 1997.

Mayıs 1935.2. 288 . 16. Halk Partisi Genel Sekreteri Recep Peker Halkevlerinde verdiği inkılâp dersinde. Zamanla bürokratik ve siyasal güç birleşerek. TEK‟da değişiklik yapılmak suretiyle. Dönem. Devlet Geleneği. s. 1592 TBMM Z. maddesiyle TEK‟nın 2. 18. Bu Kanun‟un 1. Bürokratik seçkinler tarafından Atatürkçülüğe özsel anlamlar atfedilmeye başlanmış. 136-137.. Roos Jr. s. maddesi. 31-32.1. Kemalist çizgi ile özdeşleşmişlerdir. CHP‟nin 6 ilkesi tüm toplumu bağlayan ilkeler haline gelmiş ve devlet-parti-toplum özdeşliği sağlanarak. Resmi dili Türkçedir. Kemalist rejim içerisinde kendilerine toplumsal bir prestij kazandırmayı başardılar. Davaların Hızlandırılması ve Hâkimlerin Durumunda Yapılan Bazı ĠyileĢtirmeler Türkiye Cumhuriyeti Devleti‟nin kuruluşundan sonra. Milliyetçi. CHP Genel Sekreteri Recep Peker’in Söylevleri. Cumhuriyetçi. 1935. C. Partinin altı vasfı devletin olacak”. 10 Mayıs 1936 tarihli Tan gazetesinin haberine göre. Ankara. Ankara. 5. 5 Şubat 1937‟de 3115 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir. Cambridge. 1971. Managers of Modernization: Organizations and Elites in Turkey (1950-1969). s.1589 Zaman içerisinde bürokratik seçkinler. s. elbirliğiyle kendi görüşleri doğrultusunda halkı yönlendirdiler. halkın Türk 1589 1590 CHP Programı. 307. V. 74. 5.1590 Parti ilkelerinin anayasaya mal edilmesi kararı tek parti yönetiminin kurumsallaşması açısından atılacak önemli bir adım olacaktır. Üçüncü Tertip. 3. s.7. Harvard Universitey Press. 10 Nisan 1936. bu özdeşlik anayasal olarak güvence altına alınmıştır.kazandığı bu Kurultay‟da kabul edilen programın giriş kısmında yer alan ifadelerden çıkarılabilir. Halk Partisi‟nin altı vasfının devletin vasfı olarak kanunlaştıracağını söylemiştir. Laik ve İnkılâpçıdır. Tan. Roos. “Türkiye Devleti. Makarrı (merkezi) Ankara şehridir”1592 şeklinde yeniden düzenlenmiştir. Devletçi. Buna rağmen bürokratik seçkinler. ancak Atatürk. 5. Çıkarılan kanunlar vasıtasıyla hâkimler ve mahkemeler üzerinde yapılan düzenlemelerle birlikte. 1591 “Halk Partisi ve Devlet. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nda yapılan bu düzenlemeyle. 1-11 Nisan 1936. Ulus Basımevi.C.1591 Anayasa değişikliği ile ilgili olarak İsmet İnönü ve 153 arkadaşının verdiği kanun teklifi. devleti bürokratik seçkinler üzerinden yapılandırmaya taraftar olmamıştır. Noralou P. Halkçı. en fazla önem verilen konular arasında adlî sistemin çağdaş yasal ilkelerle yeniden donatılması konusu Meclis‟in öncelikli işleri arasında yerini almıştır. s. s. Ulus Basımevi. C. s. Düstur. Heper. Leslie l.

adalet alanında gerekli adımları attıklarında davaların kısa sürede halledileceğini. 1595 “Son Cumhuriyet yılında adliyemiz”. 526-527. 1596 Düstur. hükümetin de doğal olarak davaların kısa sürede halledilmesi noktasında ciddi adımlar atacağını açıklamıştır.612‟ye ulaşmıştır. C.971 dava sonuçlandırılmış. bunun büyük başarı olduğunu ve her geçen yıl 190. 1938 yılına ise 503. 12 Haziran 1937‟de çıkardığı 3253 sayılı Kanunla.C. 4. 26.C. Ulus.. s.1597 Hâkimlerin özlük haklarıyla ilgili iyileştirmeleri kapsayan 2556 sayılı Kanun ise 27 Haziran 1938 tarihinde çıkarılmıştır.684 işin devrettiği göz önüne alındığında. 20.. Dönem. çok çocuklu hâkimlerin gelir düzeylerini artırarak. 23 Temmuz 1937. s.641 dava devretmiştir. Adalete duyulan bu güven sayesinde vatandaş özgür iradesiyle gerektiğinde mahkemelerde hakkını rahatça arayabilmiştir. 4. önceki yıllardan devreden 524.522 yeni iş gelmiş. s. 1598 TBMM Z. hükümetin genel olarak davaları zamanında sonuçlandırma politikasının eleman ve mahkeme yetersizliği gibi konulardan dolayı tam olarak hedefine ulaştığı söylenemez. s. 25. s. C. Hâkimlerle ilgili düzenlemelerine devam eden Meclis. 18. böylece memleketin gelişmesine önemli bir katkı sağlayacaklarını. 277-278.C. 1597 “Hâkimler ve adliye memurları nasıl izin alacaklar”. V. V. 289 . 20.090 iş ile birlikte toplam dava 1.1593 1934‟ten 1935 yılına 695. 29 İlkteşrin 1936. Üçüncü Tertip. Dönem. TBMM Z.. C.700 davadan. 19. V. Ulus.818 davanın neticelendirildiği görülmektedir.1937 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasından. Dönem. 1.1595 1937 yılı içinde icra daireleri ile ceza ve hukuk mahkemelerine toplam 935.1594 1936 yılı itibariyle ise dava dairelerine gelen 6. Bütün bu olumlu gelişmelere rağmen elbette ki. V. 1934 yılında çıkarılan “Hâkimler Kanunu”.1596 Daha sonraları hâkimler ve adliye teşkilatında yer alan memurların çalışma biçimleri ve izinleri düzenlemiştir.11. Aynı yıl içinde 955. 18.adaletine olan güveni artmıştır.. hâkimleri ekonomik açıdan rahatlatmak istemiştir. Celal Bey.1598 1593 1594 TBMM Z. TBMM Z. s. Dönem. s. Celal Bayar‟ın 8. 377-379. C. Türk adlî sisteminin en önemli gelişmelerinden birisidir. C.000 civarında işin azalmasının mahkemelerin fedakârane çalışmalarından kaynaklandığı anlaşılmaktadır. hükümetin adalet alanında birinci vazifesinin hızlı ve güvenilir adaleti dağıtmak olduğu anlaşılmaktadır.459. 170-171.C.

Ankara. Yunus Nadi‟nin dokunmazlığının kaldırılması istenmiş. 31 Mayıs 1938. 26. Ulus. V. 3. 1-2. AkĢam. s. 19 Teşrinievvel 1935. C. “Hain Çerkez Ethem Yakalandı”. Atatürk‟e suikast yapmak üzere Çerkez Ethem‟in Halep‟ten gönderdiği adamı Yahya ve beraberindeki dört kişiye yardım etmekle suçlanmış ve Meclis tarafından dokunulmazlığı kaldırılmıştır.7. Bkz.. 1602 “Urfa Saylavı Ali Saip gece tevkif edildi”. Dönem. Dönem. C.1. 3. 27 Teşrinievvel 1935. 137. 64-65. 290 . 1604 TBMM Z. TBMM Matbaası. İstiklâl Mahkemeleri mahkûmları.1601 Atatürk‟e bağlılığı ile tanınmış olan ve Urfa‟nın düşmandan kurtarılmasında büyük hizmetleri geçmiş bulunan Urfa Saylavı Ali Saip Ursavaş.1599 Hükümet. S. II.. Müddeiumumîsi B.6. bazı siyasî suçlular ve devlet hizmetinde istihdam edilmemelerine karar verilenler hakkında bir kanun taslağı hazırlamıştı. Adalet Vekâleti‟ne gönderilen beraat yazısı için bkz. s.Z. AkĢam. 482-483.. Dönem. Dönem.1600 Nihayet rejimin son derece güçlenmesiyle 9. Dönem.1938‟de genel bir “Af Kanunu” çıkarılarak bu kişilerin affedilmelerine. Arıkan imzasıyla. fakat milletvekili olmasından dolayı hakkında herhangi bir işlem yapılamamıştır. İstiklâl Mahkemesi mahkûmlarına da şamil olan af kanunu yakında çıkıyor”. 1601 TBMM Z.1605 1599 1600 TBMM G.1604 Fenerbahçe Spor Kulübü Kâtibi Umumisi Hayri Celal Bey‟in haysiyet ve şerefini aşağılayacak derecede yayın yapan Cumhuriyet gazetesi Neşriyat Müdürü Abidin Bey hakkında dava açılmış. Yunan gazetelerinin iddiasını göre Atatürk‟e suikast girişiminde.C. V.C. C. Ayrıca Suikastçıların yakalanmasında Türk polisinin Suriye‟deki ajanlarının büyük bir rol oynadığı iddia edilmektedir.1602 Fakat yapılan tahkikattan sonra Ali Saip Ursavaş‟ın beraatına karar verilmiştir. s. 434-436. 1. 14.. İtalya‟nın parmağı vardır. 1. Ek: s. yüz ellilikler. V. TBMM Z. 8.3. Genel Af Kanunu ve Bazı Milletvekillerinin TeĢriî Masuniyetinin (Dokunulmazlık) Kaldırılması Lozan Antlaşması gereğince “düşmana iltica edenler hariç” olmak üzere sınırlıda olsa bir af kanunu çıkarılmıştı. Vatana ihanet eden mülkî memur.C. fakat bu istek reddedilmiştir. s. Sayısı: 101. taliplilerle ekonomik menfaat karşılığında anlaştığı mülkiye müfettişleri tarafından tespit edilmiş. 4. s.. polis ve gazeteci gibi birçok kişiden oluşan ve sayıları Meclis‟in gizli oturumunda 150 kişiye indirilerek tespit edilenler. C.11.1603 Manisa Mebusu Tahir Hitit‟in de Çaykurd ve Kuruçay köprüsü ihalesine fesat karıştırarak.C. 1-2.5. 1605 TBMM Z. Üçüncü MeĢrutiyet. 1603 Ankara C. 6. s. bu af kapsamının dışında tutulmuşlardı. s. V. 25.1936 gün ve 3/5386 sayılı.C. 1. fakat bu kişilerin TCK‟ya göre amme hizmetinde çalıştırılmamalarına karar verilmiştir. 1937. Ek: s. “150‟liklere. asker. Goloğlu. C.

V. Dr. 5. 17. 23-29.1612 1606 1607 TBMM Z.1935 tarihinde çıkardığı “Temyiz Mahkemesinin Ankara‟ya Nakli Hakkında Kanun”1607 ile bu adımı atmıştır.. S. devlet adamlarını cesaretlendirmek. ilk kurulan hükümetlerin işlerini büyük ölçüde zorlaştırmaktaydı.7. s. Dönem.6.C.C.1606 Mahkemenin Ankara‟ya nakledilmesi düşünülmesine rağmen Hükümet merkezinde bu görevi ifa edecek nitelikte bir binanın bulunamamasından dolayı bu düşünce gerçekleştirilememiştir. s. İstanbul ve İzmir gibi yerlere nakledilmesi gündeme gelmesine rağmen Adliye Encümeni‟nin yaptığı çalışmalar sonucunda bu mahkemenin Eskişehir‟e nakli gerçekleştirilmişti. 5. No: 14. 1608 Mimaroğlu. ülke kalkınmasının temel ön koşulu olan bayındırlık hizmetlerine ancak eldeki olanaklar çerçevesinde yatırım yapabilmekteydiler. bir reis ile beş daire reisi ve yirmi üç azadan oluşması planlanmıştır. s. 1609 Duran. 1868 yılında kurulan Şûra-yı Devlet üzerinde 1925 ve 1931 yıllarında önemli düzenlemeler yapılmıştı.m. 1612 Lewıs. 1611 Mete Tapan... s. Kentleşme ve Atatürk”. s. s.. “Türkiye‟de Uygarlık. 1608 fakat kanunun asıl ruhu üzerinde bir oynama Kanunla adı “Devlet Şûrası” olan (1945‟te ise adı Danıştay) bu teşkilatın1609 Başvekâlete bağlı olarak. TBMM Z. Dönem. Temyiz Mahkemesinin Nakli ve ġûra-yı Devlet Kanunu Hatırlanacağı üzere Temyiz Mahkemesi daha önce görev yaptığı Sivas‟tan alınarak.1610 5. C. 28. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları. İstanbul. 1938 yılında çıkarılan 3546 sayılı Yasayla da bazı değişiklikler yapılmamıştır. 2004. 291 . 1938. Nihayet Meclis. yapılmış.1.g. 1935‟te Ankara‟da “Temyiz Mahkemesi” binasının bitirileceğinden bu iğreti durumun da ortadan kaldırılması gerçekleşmiş olacaktır. Bayındırlık.7. Ankara. C.. Sosyal Alandaki Bazı GeliĢmeler 5. s. Cumhuriyet‟in ilk hükümetleri. V. 1-2. ÇağdaĢ DüĢüncenin IĢığında Atatürk. II.g. 290.7.4. 61. TBMM Matbaası.2. a. 3. 4. 3. Dönem. zahmetli olmasına rağmen yapılması gerekenin ülkeyi kalkındırmak ve halkın hayat düzeyini yükseltmek olduğunu açıklamıştır. 380.e. 1610 TBMM Z. s.2. S. Bayındırlık ĠĢleri ve ġehir Planlamacılığı Alanındaki GeliĢmeler Cumhuriyet‟in Osmanlı Devleti‟nden devir aldığı miras. Cumhuriyet Devrinde DanıĢtay. Nejat F.5.1611 Atatürk.C. Sayısı: 152. onlara örnek olabilmek için sivil bir cumhurbaşkanı kimliğiyle halkın arasında gezmiş.1. C. a. 391. s.

1935 yılında yapmış olduğu açıklamalardan anlaşıldığı üzere. ilginç bazı olaylar da yaşanmıştır. AkĢam. AkĢam.g. validen. 292 . İstanbul 1613 “10 senede 2628 kilometrelik hat yapıldı. AkĢam.1616 Bazen bürokratlar işlerini o kadar sahiplenmişler ki. İstanbul‟da bir asri mezarlık yaptırmak için belediye adına bir arsa almıştı. İstanbul Valisi ve Belediye Reisi Muhiddin Üstündağ. diğer ucuna da enine bir yol silindiri konmak suretiyle kapatıldığına şahit olmuştu. Nafıa Vekili Ali Çetinkaya‟nın. s. bu yollar için 282 milyon lira sarf edildi”. 23 Teşrinisani 1935.e.628 kilometrelik hat yapılmış ve bu yollar için 282 milyon lira sarf edilmiştir. Uygulanan millileştirme politikalarının sonucunda birçok demiryolu satın alınmış ve bazı karayolunun yapımı tamamlanmıştır. 10 senede 2. “Şimdiki halde ham arazi üzerinde gidip gelmek kabildir. a. 10 Mayıs 1935. s.Önceki dönemlerde başlatılan bayındırlık çalışmalarına. diye gidişi gelişi bu suretle men ettim”1617 cevabını alınca. s. s. Hilmi Uran. Anastas adındaki bir şahıs mezarlık yeri için daha elverişli ve fiyat açısından da daha uygun olan kendi arazisi yerine kayırmacılık yapılarak.1613 Ayrıca Ali Bey açıklamalarında dört beş tane tayyare alınmak suretiyle Ankara‟dan doğu ve batı istikametine ilkbaharda uçuşların başlatılacağını. 1617 Uran. su tesisatı ve diğer nafıa işleri hakkında Yunanistan‟da incelemelerde bulunmuştur. Fakat yapılan yargılamada. Likoğlu Eşref adlı bir şahsın arazisinin satın alındığı gerekçesiyle Muhiddin Bey‟i şikâyet etmiştir. Bunun üzerine Maraş Valisi Ferruh Bey‟e durumu sormuş. 1614 “Elazığ-Van hattı için keşifler yaptırıldı. Elazığ-Van hattı için keşiflerin yapıldığını belirtmiştir. 1. şaşkınlığını gizleyememiştir. Maraş ile İloğlu (Türkoğlu) arasındaki bir şose inşasının iki kilometrelik kısmının yaptırıldığını. Beşinci TBMM Döneminde kalınan yerden devam edilmiştir. 13 Mayıs 1935. 1. 1. pisipisine yol eskimesin. Şehircilik anlayışı ile atılan bazı adımlar bazen de yöneticilerin başlarını ağrıtmıştır. 190-191.. fakat yolun bir ucuna hendek kazılmak. Şarka tayyare seferleri başlıyor”. tramvay şirketi ile yapılan müzakereler esnasında ödemenin altın üzerinden hesaplanması isteğini reddederek. s. 1615 “Nafıa müsteşarı Atina‟dan geldi”. parti teftişi için Maraş‟a gittiğinde. 1616 “Tramvay şirketi ile müzakere neden kesildi”.1614 1935‟te Nafıa Vekâleti Müsteşarı Arif Baytın Bey. 25 Teşrinisani 1935. 1. AkĢam.1615 Müsteşar Arif Bey. halkın lehine uygun bir anlaşmanın yapılmasını sağlamıştır.

1935 yılında şehircilik planlaması hakkında yazdığı makalesinde. 1622 Ayla Ödekan.g. H.1619 Falih Rıfkı Atay. hemşire.m. s. Baskı. çıkarılan çeşitli kanunlar vasıtasıyla sağlık sorunlarının aşılmaya çalışıldığı görülmektedir. 3. 20.1620 Bayındırlık işleri konusunda tıpkı Atay gibi düşünen Atatürk‟te. şehircilik konusunda Martin Wagner.. bir hemşireye 42. 233. 8. C. 17 Temmuz 1938.604 kişi düşmekteydi. a. 548. 1621 TBMM Z.2. s. Ulus. büyük şehirlerin plan ve bayındırlık işlerinin kontrolünü sağlamak için Bayındırlık Direktörlüğünü (eski İmar Müdürlüğünü) merkezi bir büro halinde kuvvetlendirmek gerektiğini savunmuştur. 293 . s. dispanser. İstanbul. 2000. şehircilik konusundaki düşüncelerini şu sözleri ile açıklamıştır: “…Şehircilik işlerinde de. teknik ve plânlı esaslar dâhilinde çalışmak lazımdır. V. 4. “Mimarlık ve Sanat Tarihi (1908-1980). C. 1. 6. s. bir şehrin bayındırlık işlerinde para olmadığından yapılamayan işlerin ayıp olmadığını. doktor.. yapılan işlerde mutlaka plan ve sanatın olması gerektiğini vurgulamıştır. 403. 1935-1939 yılları arasında sağlık personeli sayısına bakıldığında ise durum şöyleydi: 1618 1619 “İstanbul Valisi ve arkadaşları beraat ettiler”. Dönem. Jansen ve Gustaw Oelsner gibi yabancı uzmanlardan danışman olarak yararlanmıştır.. 1939 yılı itibariyle bir doktora 11. ebe. Çağdaş Türkiye 19081980. Ulus. küçük şehirlerin bayındırlık işlerine bakmak.473 kişi. Türkiye Tarihi 4.C.” 1621 Hükümet‟te bu fikirler çerçevesinde hareket ederek. “Şehircilik işlerimiz”. yapılmaması gereken işlerin yapılmasının ayıp olduğunu belirterek. Cem Yayınevi.Valisi ve Belediye Reisi Muhiddin Bey ve encümende görev yapan arkadaşlarının kanuna muhalif bir durum sergilemediklerinden beraatlarına karar verilmiştir. 1620 Falih Rıfkı Atay. Tapan.. Atatürk’ün TBMM AçıĢ KonuĢmaları. s. s. Bunun için belediyelerimizi hukuka uygun bir biçimde aydınlatmasını ve yol gösterecek bir teknik büro kurulmasını tavsiye ederim.2.1622 5. Sağlık Alanında YaĢanan GeliĢmeler 1926 yılından itibaren özellikle sağlık konuları üzerinde çok ciddi bir biçimde durulduğu. 3 Haziran 1935. Atay.7.469 kişi ve bir sağlık memuruna da 10. sağlık memuru sayılarında istenilen hedefe ulaşıldığı iddia edilemez. bir başka deyişle geleceğe yönelik araştırma ve çözümlemeler ülkeye Cumhuriyet‟le birlikte girmiştir.1618 Planlama anlayışının gelişmesi. Bu çabalara rağmen elbette sağlık alanında ihtiyaç duyulan hastane. 1.

Sağlık Memuru Say. Din Bürokrasisi ve Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığı TeĢkilât Kanunu Cumhuriyet Halk Partisi ibadetlerin dilini. Ayrıca ebe mektepleri. 1627 TBMM Z. Türkçeleştirilmesini istiyordu.1624 Halkevlerinin bu dönemde tam bir eğitim yuvasına dönüştürülmek istenildiği görülmektedir. 1243 325 451 1365 1935 1287 357 471 1405 1936 1391 356 486 1487 1937 1379 408 529 1604 1938 1514 409 559 1683 1939 Sağlık elemanlarının yetersizliği üzerine halkın sağlık konularında aydınlatılması yoluna gidilmiş. münevverlerin ve aydınların ancak bilgi birikimlerinin borcunu. 5 İlkteşrin 1935. muhtarın bunu hükümet tabipliğine bildirmesine rağmen hiçbir tedbirin alınmadığını. Ta ki bu milletin her ferdi aşağı yukarı onun fikirlerini anlayacak hale gelmedikçe…”1625 Hükümetin 1938 yılı sağlık planlamasına bakıldığında. halkevlerinin kuruluş yıldönümü münasebetiyle 22 Şubat 1937‟de yaptığı konuşmasında. sıhhî müzeler ve serum çiftliklerinin kurulması da planlanmıştır. gelecek on yıl içerisinde yatak mevcudunun 17. 25. sıhhat enstitüleri. C.5. HemĢire Say. 45. mücadele heyetleri. Dönem. 163.. hatta olayda kaymakamlığında ihmali olduğunu savunmuştur.2. 1.7. Ereğli‟nin Çat köyünde salgın bir hastalıktan dört çocuğun öldüğünü. 1935 yılında halkevlerinde sağlık konusunda cumartesi ve pazar günleri filmler oynatılmıştır.1626 Planlı çalışmalara rağmen sağlık alanındaki sıkıntılar bitirilememiştir.3. Dönem TBMM Dönemi’nde Sağlık Personeli Sayısı (1935-1939)1623 Yıllar Doktor Say. 24. İbadetlerin Arapça yapılması din alanında yabancı dil 1623 1624 Ġstatistik Göstergeler 1923-2002. s.1938‟de Meclis‟te yapmış olduğu konuşmasında. Şükrü Kaya Bey. halk kitlesine kendi bildiklerini öğretmekle ödeyebileceklerini şu sözleriyle ifade etmiştir: “İçinizde hiçbirinizin kendi müktesebatıyla ve kendi fikriyatıyla övünmeğe hakkı yoktur. Ebe Say.1627 5. 294 .Tablo–24 V.C. s. V. Ulus. Ulus. 22 Şubat 1937. 1625 “Halkevlerinin vazifeleri münevverlerin vazifeleri”. 1. bir dil sorunu olarak görerek. Halkevinde sıhhiğ filmler gösteriliyor. 5 İlkteşrin 1938. s. s. Ulus. 1626 “10 senelik bir sağlık planı hazırlandı”.000‟e ulaştırılmak istendiği ve 150 tane de hastanenin inşasının hedeflendiği anlaşılmaktadır. Afyon Milletvekili Berç Türker Bey.

TBMM Z. 2800 sayılı Kanun. s. C. Bu sebeple hatırlanacağı üzere 1932 yılında ezan Türkçe okunmaya başlanmıştı. s. yurt dışında eğitim 1628 1629 D. a. 191-192. 1935 yılında ilk. bu doğrultuda atılan başka bir adımdır. başvekilin teklifi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından atanmaktaydı.1631 5. zat işleri müdürlüğü. cami ve mescitlerin ihtiyaç fazlası olanları başka işlerde kullanılmak üzere kapatılmıştır.e. V. C. “Diyanet İşleri Teşkilatının Gelişmeleri”. 1939 yılında çıkarılan “Ceza Kanunu”nun 526. 188. Ayrıca bazı vekâletlerde olduğu gibi Maarif Vekâletinde de müşavirliklerin kurulması. Taşra teşkilâtı ise: müftü. merkez ve taşra teşkilatı olmak üzere ikiye ayrılmıştır.ve kültürün sürekli etkisi olarak görülmüştür.. Eylül 1967. 85-101. V. bu yapılanma aşağı yukarı korunmuştur.1628 15 Kasım 1935 tarihinde çıkarılan bir kanunla.e. 1965 yılında çıkarılan ve Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş ve görevlerini düzenleyen 633 sayılı Kanun‟a kadar ufak tefek değişikliklerle devam etmiştir. 190. 6. orta. Dursun.1629 14 Haziran 1935 tarihinde Diyanet İşleri Reisliği Teşkilatı yeniden yapılandırılarak. Dursun. Bahri Savcı. a. müsevvid. vaiz ve dersiamlardan oluşmuştur. s. 1631 D. müşavere heyeti. 295 . BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER Diğer dönemlerde olduğu gibi V. Dönem TBMM Döneminde de. yüksek tedrisat müdürlüklerinin “Tedrisat Umum Müdürlüğü” adı altında birleştirilmesi kararlaştırılmıştır. s. maddesine baktığımızda.1630 1937 yılında çıkarılan 2800 sayılı Kanunla. s. 1-8. eğitim alanında Türkiye‟nin modernleşmesi doğrultusunda politikalar üretilmeye devam edilmiştir. Sıra No: 183.8.. Dönem. yaşları elli olan ve çalışma süreleri yirmi yılı aşanlara ise ücretlerinin tam olarak verilmesi kararlaştırılmıştır. XXIII/3. AÜSBFD. 4. s.g. İllerde valilerin başkanlığında teşkil olunan komisyonlar tarafından müezzinlerin yetiştirilmesine çalışılması da. 59. Arapça ezan ve kamet okuyanlara üç aya kadar hapis cezası getirilmiştir. 1630 TBMM Z. Kapatılan cami ve mescit hademesinin maaşları yeni bir camiye tayin edilinceye kadar yarı maaş verilmesi. Düzenlemeyle Diyanet İşleri Başkanı. yazı işleri müdürlüğü ve musaflar tetkik heyetinden oluşmaktaydı.C. Merkez teşkilâtı: başkan.g. Dönem..C..

15. orta mektepler ve muallim mekteplerinin tüm işleriyle sorumlu kılınarak. 291. “Kamutay‟da Kültür Bakanlığı‟nda yeni direktörlüklerin kurulması kabul edildi”.. 4. S. s. özel okullar. öğretmenlik mesleği kan kaybetmeye devam etmiştir. s.834 öğretmen mevcuttu.. C.e. 18 Şubat 1935. inkılâpları. 64. 245. 1. yatılı mektepler. 15 Şubat 1938. 4 Haziran 1935. Dönem.1635 Bu yüzden de ilkokul öğretmenlerini yetiştirme üzerine ortaya atılan fikirlerin genellikle köy okullarına öğretmen yetiştirme üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Dönem TBMM Döneminde gösterilen büyük gayretler sonucunda ilk öğretmen okullarından mezun olan öğrenci sayısı ancak 800 1632 1633 “Maarif Teşkilat Kanunu”. s. 11.C. üç şubeye ayrılmıştır. 18-20. s.C.görmüş ve uzun süre eğitim mesleğinde çalışmış bilim adamları arasından müşavirler atanması planlanmıştır. üzerinde en fazla durulan konuların başında gelmektedir. AkĢam. 1636 TBMM Z.C. 1634 TBMM Z.. Okullaşma ve öğretmen sayısında ise 1936 yılı itibariyle durum çokta iç açıcı görünmemektedir. TBMM Matbaası. 1937. ilk derecedeki hususi dershaneler. 1635 Akyüz.1634 5. 1936 yılında İlköğretim muallimi olarak toplam 13. C.. s. 303. üç şubeden oluşturulmuştur. Dönem. Ankara. millet mektepleri ve halk terbiyesi etrafındaki tüm işlerden sorumlu tutularak. TBMM Zb. Kültür Bakanlığına bağlı olarak. eğitim alanındaki uygulamış olduğu hassasiyeti devam ettirerek. C. a. V. liseler. 1637 “İlkokul öğretmenliği cazip bir meslek haline sokulmalıdır”.8. Öğretmen Sesi.1637 V. 1.1636 Cumhuriyetin ilk yıllarından beri öğretmen probleminin çözümü için. Ulus. ar genel direktörlüğü.1.1633 1937 yılına gelindiğinde ise Maarif Vekâleti merkez teşkilatı ve vazifeleri hakkındaki 2287 sayılı Kanun‟un bazı maddeleri değiştirilmiştir. İlk Tedrisat Umum Müdürlüğü ise ilk mektepler.1632 Kamutay (Meclis). Dönem. V. Çünkü ilköğretim. V. s. 296 . 10. Kanunla kurulan diğer direktörlükler için bkz. Bu değişiklikle Orta Tedrisat Umum Müdürlüğü. Ġlköğretim ve Ortaöğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler Cumhuriyet Döneminde ilköğretim. 3 Haziran 1935 tarihinde Kültür Vekâleti Merkez Örgütünde düzenlemeye gitmiştir.g. özellikle geniş kırsal kitlelerin davranışlarını değiştirecek bir araç olarak görülmüştür. Meclis. s. laikliği topluma benimsetecek. öğretmenliğin maddî ve manevî bakımdan cazip bir meslek haline getirilmesi amacıyla çabalar sarf edilmesine rağmen. beden eğitimi ve izcilik ile yayım direktörlüğünün kuruluşunu gerçekleştirmiştir.

.e. Cahit Baltacı. 177-178. Öztürk.g. Bu durumun sonucunda ortaya çıkan öğretmen açığının giderilmesi amacıyla bazı kurs ve imtihanlar açılmıştır. C. V. 2063.C. ancak ihtiyacın ¼‟ü karşılanabilmiştir. s. sadece mevcut öğretmenlerin meslekî açıdan gelişmelerine katkı sağlamıştır. 88. a.1638 1935-1938 yılları arasında ise ilk öğretmen okullarındaki genel durum şu şekildeydi: Grafik–6 Ġlk Öğretmen Okulu. 247. “Cumhuriyet 75. 28 Aralık 1935‟te Kültür Bakanlığı olarak değiştirilmiş ve bakanlığın adı 21 Eylül 1941 yılına kadar “Kültür Bakanlığı” olarak devam etmiştir. 91. 11. Ulus. Açılan kurslar öğretmen açığının kapatılmasına katkıda bulunamamış. Maarif Vekâletince. yurt dışında öğrenimini tamamlayıp dönen 150 kadar öğretmenin de katılımlarıyla. 1641 TBMM Z.. ortaokullardaki öğretmen açığını kapatmak için ilkokul öğretmenlerinden yararlanmak zorunda kalmıştır. a.g. Sicili temiz. 297 .1641 Maarif Vekâleti. Dönem. başarılı ilkokul öğretmenleri özellikle “Gazi Terbiye Enstitüsü”nde kursa tabi tutulmaya başlanmıştır.. s.000 öğrenciyi okutabilmek için 700-800 yeni öğretmene ihtiyaç duymuş. vilayetlerde yapılan sınavda başarılı olan ilkokul 1638 1639 “Öğretmen okullarından 800 kişi çıktı”. Kültür Bakanlığı1640 1937 yılı itibariyle 20. 22 Ağustos 1935. genel orta öğretim öğretmeni yetiştirme politikası içerisinde yeni okulların açılması yerine mevcut olanların geliştirilmesine çalışıldığı görülmektedir.e. Öğretmen ve Öğrenci Sayıları (1935-1938)1639 2805 2949 2807 2577 230 13 248 11 236 11 236 11 1934-1935 1935-1936 1936-1937 1937-1938 Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı Mustafa Necati Bey‟in Maarif Vekilliğinden sonra. Yeni Türkiye. C. Eylül-Aralık 1998.civarına çıkarılabilmiştir. s. Yılında Türk Eğitim Sistemi”. Öztürk. 1640 Maarif Vekâletinin adı. C. s.

1644 TBMM Z. Dönem.2. bu bakımdan vazifelendirilmiş birer yüksek maarif mümessili olarak karşımıza çıkmaktadır. Hususî ve mahallî ihtiyaçları yerinde görmekle mükellef en büyük mülkî amirin işlerinde yardımcısı olan umumî müfettişlik maarif müşavirleri. şu sözleriyle eleştirmiştir: “Arkadaşlar. 1646 TBMM Z. 23. Dönem. 3. TBMM Matbaası.1935. 59. 50. TBMM Z. Zaman içerisinde Maarif Vekâletinin. İmtihan vereceksin. s. s. C. Resmî Gazete. s. Türkiye’de Orta Öğretim. diğer kültür müesseselerinin amiri olmayışı ve bunları teftiş ve denetim salâhiyetinden mahrum kalması da bu makamın prestijini düşürmüştür. 1645 Yücel.1935 tarihinde çıkarılan 2072 numaralı “Maarif Müdürleri ve Memurları Talimatnamesi”ne göre orta öğretim müesseseleri maarif müdürlükleri vasıtasıyla idare edilmekteydi.8.1642 Bu kursa katılan öğretmenlere kurs müddetince maaş verilmemiştir.öğretmenlerinin bir kısmı “Gazi Terbiye Enstitüsü”nde sözlü sınavdan geçirilmiş ve başarılı olan 172 öğretmen. çocuk yapmışlardır…”1643 Maarif Vekili Saffet Arıkan ise bu öğretmenlerin kendi kadrosunda olmadığını ve hususi idarelerden maaşlarını aldıklarını.. C. s. bu öğretmenlere diyoruz ki. maarif müdürlerini ilköğretim mensuplarından seçmesi ve onlara sadece ilk tedrisat işlerini vermesi vilayetlerde maarif müdürlerinin salâhiyetlerini azaltmış. 75. V.1645 5. 41-43. C. Ek Sayfa: 4. 5.C. okulun Ankara‟ya taşınması için 1935 ve 1936 yılı bütçelerine 400. dolayısıyla bu durumun elini kolunu bağladığını ifade etmiştir. s. V. S. 347-348.C. evlenmiş. 302.6. 1938. Türkiye’de Orta Öğretim. Dönem. Diğer taraftan da diyoruz ki. Yükseköğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler 1933‟te “Dârülfünun”dan “Üniversite”ye geçişle birlikte hız kazanan yükseköğretim alanındaki atılım hareketleri hız kesmeden devam etmiştir. umumî müfettişlikler vasıtasıyla da maarif işlerine çekidüzen vermeyi hedeflemiştir.1646 Atatürk tarafından “Siyasal 1642 1643 Yücel. sen zeki. çalışkan bir adamsın. okuduğun müddetçe sana on para vermeyeceğiz… Fakat bu gün buraya gelenler bir mektep talebesi değildir… Hayata girmiş. Sıra S: 104. gelecek okuyacaksın. İstanbul‟da Mülkiye Mektebi için uygun yer bulunulamamasından dolayı bu okulun Ankara‟ya taşınması gündeme gelmiş. Esasen Hükümet. 103.000 lira konulmuştur.C... V. Ankara. 23. Bu uygulamayı Çanakkale Milletvekili Ziya Gevher Etili. 298 .2.1644 26. doğrudan öğretmen olarak tayin edilmişlerdi. muvaffak olduğun takdirde ortaokul öğretmeni olacaksın.

C. 1652 “Ankara‟da tıp fakültesi kurulacak”. Yayınları. 207. İstanbul. s. 1-4.1651 İstanbul Tıp Fakültesinin öğrenci sayısının çok artmasından dolayı Ankara‟da Sıhhiye Vekâletine bağlı olarak bir tıp fakültesinin kurulması düşünülmüş1652 ve 1937 yılında “Ankara Erkek Lisesi” arazisinde bir tıp fakültesinin yapılmasına başlanmıştır. Daha geniş bilgi için bkz. C. 9 Ocak 1936‟da Ankara Halkevinin (Resim ve Heykel Müzesi) büyük salonunda yapılan bir törenle açılmıştır. 19. 1655 TBMM Z. Daha sonradan “okula” kelimesi Türk Fonetiği‟ne uymadığından “okula” kelimesi yerine “okulu” kelimesi kullanılmıştır. 4 Şubat 1935. V. S. 383-384.. Dönem.1650 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi‟nin kuruluş amacı. 19. C. okulun en temel hedefleri arasındaydı. İstanbul. İktisat Vekâletine bağlı olan “Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi”. Çankaya. Ulus. 1651 TBMM Z. Türkiye İş Bankası Yayınları. Dönem.. s. Baskı. tarih. 15..e. 1648 TBMM Kav.1655 27 Haziran 1938 tarihinde çıkarılan yasayla. 1.6.Bilgiler Okulası”1647 adı verilen yüksek öğretim kuruluşu.e. Yeni Baskıya Hazırlayan: Arı İnan. a. C. 1656 TBMM Z. “Mutlu gece”.1656 1923-1924 ile 1937-1938 öğretim dönemlerine bakıldığında yüksek öğretim alanındaki genel durum şu şekildeydi: 1647 Atatürk tarafından Mülkiye Mektebi‟ne “Siyasal Bilgiler Okulası” ismi. Maarif Vekâletine bağlanmıştır. 319. 189. 2008.C. s. s.1935.. 7. C..1649 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi. 1649 Afet İnan. 5. s.C. Aynı zamanda üretilen bilgileri mümkün olan en kısa zaman zarfında ilim dünyasının gözleri önüne sermeğe çalışmak ta. s. üniversiteler geliştirilmeye çalışılmıştır. 299 . AkĢam. V. s. E Hirş. V.6.1648 1935 yılında hazırlanan bir kanun tasarısıyla “Tarih-Coğrafya Fakültesi” adıyla bir fakültenin açılması istenmiştir. 153-154. I. Devre: V. a.g.12. Fakat bu kanun çıkmadan önce Atatürk‟ün bir direktifiyle bu ada “dil” kelimesinin de eklenmesi kararlaştırılmıştır. 16.1653 Ancak İkinci Dünya Savaşı‟nın çıkması üzerine ortaya çıkan malî imkânsızlıklar yüzünden bu okulun açılışı 1945 yılına sarkmıştır.. Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler.. V. s. s. Ayrıca Atatürk‟ün çektiği telgraf ve Mülkiye Mektebi‟nin 4 Aralık 1934‟te yapılan kuruluş yıl dönümü etkinlikleri için bkz.C. s. 295. 1653 TBMM Z. Dönem. 16. Resmî Gazete. 1650 İnan. 26.1935 tarihinde çıkarılan 2777 sayılı Kanunla “Siyasal Bilgiler Okulu” adını almıştır.M. dil hareketi ile bunlara bağlı olan arkeoloji ve coğrafya bilgilerini öğretmekti. 38-44. 1950. 3029. s. 635-650.C.Ü. 599-601. 488-491.1934. A. Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin GeliĢmesi I. bu okulun geleneksel olarak yaptığı kuruluş yıldönümlerinden birisi olan 4 Aralık 1934‟te yapılan yıldönümünde kutlama amaçlı çekilen telgrafta ilk defa kullanılmıştır. 4. Dönem.g. 1654 Dr. C.1654 11 Haziran 1937‟de doçentlik kadrosu ve maaşları konusunda düzenlemeler yapılarak.

Macaristan ve Rusya‟ya gönderilmiştir. bir diğerini ise yabancı ülkelere Türk öğrencilerin gönderilmesi konusu oluşturmuştur. s. 44‟ü Fransa. 22.8. Buna mukabil köylerde 6.2. Bu öğrencilerden 97‟si Almanya. 21‟i Belçika. Köy Öğretmeni YetiĢtirme Çabaları ve Köy Eğitmenleri Kanunu 1935 istatistiklerine göre Türkiye‟de 57 il. Editör: Temuçin Faik Ertan. “Cumhuriyetin son yılında kültür işlerimiz”.01/90.1660 Nüfusun ise yüzde 75‟i köylerde yaşamaktaydı. Tarih: 18.559. s. 1660 Ġstatistik Göstergeler (1923-2002). 6. 1935-1936 ders yılı başında 2‟si antropoloji. 4‟ü eski Önasya dilleri. 2‟si coğrafya.1939). Şehirlerdeki öğretmen sayısı 6. 2‟si arşiv ve kitapsaraycılık ve 2‟si de müzecilik olmak üzere toplan 14 öğrencinin yurtdışına gönderilmesine karar verilmiştir. 809 bucak ve 34.786 1657 1658 Atatürk ve T.1659 5. 1935-1936 arası yurtdışında eğitim gören kültür talebesi sayısı 191 kişiye ulaşmıştır. İtalya. Dönem içerisinde okullara çekidüzen verilmesi ve yeni okulların açılmasının yanı sıra yurt dışına çeşitli alanlarda öğrenim görmek üzere öğrencilerin gönderildiği görülmektedir.517 idi.Grafik–7 1923-1924 ve 1937-1938 Öğretim Dönemlerinde Yükseköğretim1657 10000 8000 6000 4000 2000 0 9 2914 9384 307 837 19 1923-1924 Öğrenci Sayısı 1937-1938 Öğretim Elemanı Sayısı Fakülte ve Yüksekokul Sayısı Atatürk‟ün eğitim politikasında izlenecek yol ile ilgili üzerinde durduğu önemli noktalardan birisini yabancı ülkelerden Türkiye‟ye eğitim uzmanı ve öğretim üyesi getirilmesi.067 köy bulunmaktaydı. öğrenci sayısı ise 254. 1999. Ulus.3. 300 . 14‟ü Avusturya. 13‟ü İsviçre.851. 1659 BCA (030. İngiltere.C. 15‟i Amerika. s. 356 ilçe. 29 İlkteşrin 1936. 2‟si arkeoloji.1658 1937-1938 eğitim-öğretim yılına gelindiğinde ise yurt dışına gönderilen öğrenci sayısının 204‟e ulaştığı bilinmektedir. Tarihi. Ankara.04. 252.

“Köy Öğretmenleri”. Türk Millî Eğitimi‟nin temel prensiplerini oluşturmuş. eğitim alanında tam bir seferberlik başlatılmıştır. çağdaş ve lâik olmasından asla taviz verilmemiştir. 245.11. 1663 TBMM Z. Ġkinci Adam.. C. s. 1664 “Büyük kültür seferberliği. V. 10 sene içerisinde 32. s.1937‟de “Köy Eğitmenleri Kanunu” kabul edilmiştir. 301 .1662 Fakat her yıl mezun olan 300-350 öğretmen sayısı ile köylerdeki öğretmen açığının ancak bir asırda kapatılabilmesi mümkün olabilecektir.C. 1.1666 Atatürk döneminde eğitim alanında Cumhuriyet‟i koruyup yükseltecek nesillerin yetiştirilmesine büyük çaba sarf edilmiştir.000 köyün okula kavuşturulması ve öğretmen açığının kurslar sayesinde giderilmesi yer almıştır. Kanunla. Dönem. 1666 Aydemir. nüfusları öğretmen göndermeye elverişli olmayan köylere gönderilmesi kararlaştırılmıştır.000 köy on senede okula kavuşacak”. C. “Köy Terbiyecileri”. köylerde öğretmen sayısı 6. Yaşar Nabi. II. askerlik vazifesini yapmış yetenekli gençlerden yararlanmak için çalışmalar başlatılmıştır. 19. 19. s. Ulus. Ulus. 1. Ayrıca eğitim alamamış ve eğitim yaşı geçmiş kişiler bile ihmal edilmeyerek. Kursta askerler 8 ile 10 kişi arasında gruplara ayrılarak başlarına öğretmen okulu mezunu bir başarılı köy öğretmeni ve bir ziraat memuru verilerek eğitilmiştir. 1662 Falih Rıfkı Atay. s.000‟e ulaşmıştır.370 olan öğrenci sayısı da 603.öğretmen.1936. bu ilkeler özellikle 1936 yılından itibaren okul programlarında yapılan yeniliklere şekil vermiştir. Köylerde okutulamayan çocukların miktarı neredeyse bir milyona yaklaşmaktaydı. 213. s. 3 Mart 1937.1665 Köy eğitmenleri ve köy enstitüleri projeleriyle 1942-1943 yılları arasında. Bunun içinde Tarım Bakanlığı ile birlikte Eskişehir Çifteler‟de “Köy Öğretmen Kursu” açılmasına karar verilmiştir.918 çıkmış ve bu sayıya 7. 22. 21.901‟den 6. 370.. Dönem. Ulus. Okullarda okuyan 370. V.366‟da eğitmen eklenmiştir.C. Eğitim alanında atılan adımların millî. 1. 11.1661 Köy eğitmenlerinin köyde partinin ve hükümetin bir halkası olması düşünülmüştür.1664 Eğitmen denemesinden oldukça başarı sonuçlar alınmasıyla 11.6. 1665 TBMM Z. C.169 öğrenci bulunmaktaydı. 1661 “Cumhuriyetin son yılında kültür işlerimiz”. 32. s.10. demokratik. masrafları Maarif ve Ziraat Vekilliklerince karşılanacak kurslarda yetiştirilen köy eğitmenlerinin.1663 Hükümet‟in 1937 yılı planlamasında. 313. 6. 29 İlkteşrin 1936.1936. s. Ulus. Köylere kısa sürede öğretmen gönderilmesi o günkü şartlar dâhilinde imkânsız olduğundan. Atatürk ilkeleri.

1669 Yücel. ulusal musikimizin modern teknik esasları içinde yükseltilmesi çalışmalarına devam edileceğini açıklamıştır. 427. C.. milletin insani ve medeni hayatı ve 1667 1668 Bkz. s. 167. ulusun bu yönde yetişmesine ve yücelmesine çalışmak ve bu çalışmanın sosyal eğitim bakımından gereği verimli olması yollarını aramak ve göstermek görevleri verilmiştir. V.m. 6.g. C.C. TPT.1671 1936 yılı ve sonrasında Türkiye‟nin müzik etkinlikleri devletin geniş desteği ve yabancı danışmanların katkısıyla örgütlenme ve kurumlaşma alanında yoğunlaşmıştır. 329.8.C. 10. Cumhurbaşkanlığı Filormoni Orkestarası ve Temsil bölümleri mevcuttu. 1934 yılında çıkarılan bir kanunla “Millî Musiki ve Temsil Akademisi”nin kurulmasıyla.g. 1936 yılında TBMM‟nin Beşinci Dönem. 1671 TBMM Z. TBMM Döneminde de devam ettiğini görmekteyiz. 1936 Şubatı‟ndan itibaren her yıl “Ankara Halkevi Resim ve Heykel Sergisi” açılmıştır.5. Atatürk. Dolma Bahçe Sarayı‟nın bir bölümünde halka açılmıştır. s... 1670 Ergün. TBMM de yaptığı konuşmasında müzik konusuna değinerek. Dönem. a. 1 Kasım 1935 tarihinde.1670 Atatürk. 302 . V. 1937 yılı başında. Bu kurum 1940 yılında Konservatuvara dönüşmüştür. I. s. Güzel Sanatlar Akademisi‟nde bir düzenlemeye gidilerek. s. a.1667 Ar Genel Direktörlüğüne. Akademi‟de Musiki Muallim Mektebi. Akademi‟nin geliştirilmesinde yabancı bilim adamlarından istifade edilmiştir. Kültür Bakanlığına bağlı olarak “Ar Genel Direktörlüğü” kurulmuştu. İkinci Toplanma yılı açılış konuşmasında güzel sanatlarla ilgili olarak. Kamutay‟ın göstereceği alâka ve emek. V. Güneş. Türk müziği alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Güzel Sanatlar Alanındaki GeliĢmeler Sanat alanında Cumhuriyet Dönemi ile başlayan devrim sayılabilecek gelişme ve değişmelerin V. müzik ve plastik sanat işlerinin ulusal ülküye uygun olarak yürümesine ve yayılmasına. Dönem.e. “…Güzel sanatların her şubesi için. okullarda okullar dışında dramatik sanatlarla. s. 3.. TBMM Zb. Bizzat Atatürk‟ün emriyle 20 Eylül 1937‟de “Devlet Resim ve Heykel Müzesi”. C.1669 Kuşkusuz ki. Dönem.4. 3 Haziran 1935 tarihinde Kültür Vekâleti Merkez Örgütü düzenlenirken.1668 Halkevlerinin kuruluş yıldönümlerinde. 4.

. Tevfik Kamil Koperler (1923-1926).. a. İkinci Daire Umum Müdürlüğü.g. s. 167. Ticaret İşleri Müdürlüğü. Birinci Daire Umum Müdürlüğü. Suat Davaz (1921-1923). Levazım Müdürlüğü ve Matbuat Umum Müdürlüğü. Ali Şevki Berker (19261927). çok uzun bir süre diplomatik çabalarını bu binada sürdürmüştür. s. Karl Ebert Türkiye‟ye davet edilmiştir. s. a. 131. Ahmet Hikmet Müftüoğlu (1926). yaptığı incelemelerden sonra Türkiye‟de bir opera ve tiyatro kurulması hakkında rapor hazırlamıştır. Zat İşleri Müdürlüğü.g. Yücel. İstihbarat Müdürlüğü. Dönem.g. Konsolosluk İşleri Müdürlüğü.g. Millî Musiki ve Temsil Akademisi‟nin temsil bölümünü düzenlemek için Berlin Şehir Operası‟nda müdürlük ve rejisörlük yapmış değerli bir yönetmen olan Prof. 1935‟lerde kültüre ve özellikle tiyatroya verilen önem üzerine. Şifre Müdürlüğü. 303 . Hukuk Müşavirliği. müzik öğretmeni yetiştirme işi artık bu kuruma verilmiştir. Üçüncü Daire Umum Müdürlüğü. C..çalışkanlık veriminin artması için çok tesirlidir”1672 demek suretiyle. 1674 Ergün. dışişlerinde çalışmayı tam bir kariyere dönüştürmüştür. Siyasî Müşavirlik. 1936‟da göreve başlayan Ebert. s.9.e.e. 130. a.e.1.C..1674 5. Numan Rıfat Menemencioğlu (1929- 1672 1673 TBMM Z. Hariciye Vekâleti TeĢkilatı ve Atatürk’ün Elçileri TBMM‟nin açılmasından sonra kurumsallaşma alanında atılan adımlar hariciye teşkilatını da olgunlaştırmıştır. 1676 Girgin. Meclis‟in güzel sanatlar konusunda gereken hassasiyeti göstermesini istemiştir. Dr. 475. a.9.1675 1930 yılında Hariciye Vekâleti teşkilatına baktığımızda karşımıza vekil ve müsteşardan sonra söyle bir yapılanma çıkmaktadır: Hususî Kalem Müdürlüğü.. V.1676 Atatürk dönemine bakıldığında. BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER 5. 1928 Mayıs‟ında Hariciye Vekâleti şimdiki Kültür Bakanlığı binasında faaliyetine başlayarak. 13.1673 1937-1938 öğretim yılından itibaren ise Gazi Orta Öğretmen Okulu‟na bir Müzik Bölümü eklenerek. s.m. Protokol Umum Müdürlüğü. Mehmet Enis Akaygen (1927-1929). Hatırlanacağı üzere 1927 yılında çıkarılan 1154 sayılı “Hariciye Vekâleti Teşkilat Kanunu”. Evrak Müdürlüğü. 4. 1675 Girgin. Müfettişler.

118.1942) olmak üzere toplam altı kişi dışişlerinde müsteşarlık yapmıştır. Ulus. 1. Ecnebilerin Türkiye’de Ġkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun ve Sefaret Binalarıyla Ġlgili Düzenlemeler Dışişleri Bakanlığının teşkilatında genişlemelere ve yeniliklere yönelik olarak hazırlanan bir kanun tasarısı.. s.1677 Atatürk‟ün sağlığında elçilik ve büyükelçiliklerimize bakıldığında. Ulus gazetesindeki yazısında. Bu elçiler bazı şahısların iddia ettiği gibi İstanbul‟dan gelen trenden inen.1682 5. 4 Haziran 1935. 1490. Bu tasarıyla Hariciye Vekâletinin merkez teşkilatının takviyesi.9. 4 Haziran 1935. kravatlı oldukları ve birazda Fransızca bildikleri için Hariciye kadrosuna alınmış elçiler değil1678. s.g. “Vasıf Çınar”. “Atatürk‟ün Elçileri Üzerine”. 1. Ayrıca memurların hariçteki temsil tahsisatının üçte birini merkezde de alabilmeleri planlanmıştır. 1679 Şimşir. Bu elçilerden 22 tanesi TBMM‟de mebus olarak görev almış. 4 Haziran 1935. görevlerini layıkıyla yaptıkları ve görev yerlerindeki insanlar üzerinde derin izler bıraktıkları anlaşılmaktadır. 1683 “Dış Bakanlık teşkilatı”. 1. “Vasıf Çınar dün birden bire Moskova‟da öldü”.2. 1680 “Vasıf Çınar‟ın cenazesi memlekete getirilecek”. a. AkĢam. 1682 Necib Ali Küçüka.1683 1677 1678 Şimşir. bu sevimli ve neşeli adamı her an anacaklardır.s. s. 12 Sonkanun 1938. Moskova Büyükelçimiz Vasıf Çınar Bey‟e. “Vasıf Çınarla konuşma fırsatını bulanlar. 3 Haziran 1935. s. Ruslar tarafından hiçbir diplomata gösterilmeyen teveccühün gösterildiği bilinmektedir. bir ırmak gibi coşkun. tam tersine oldukça eğitimli ve nitelikli kişilerdi. içlerinden 11‟i ise çeşitli bakanlıklarda bakan olarak görev yapmıştır. Sovyet kamuoyu dost Türkiye‟yi vuran bu acı kaybı Türk hükümet ve ulusu ile beraber duymaktadır” 1681 şeklindeki haberi. 1938 yılında Meclis‟e sunulmuştu. yurtdışındaki Hariciye Vekâletinin teşkilatını genişletmek. 1681 “Vasıf Çınarın ölümü Sovyetler Birliği‟nde derin bir acı ile karşılandı”. Ulus.e. Ulus. Girgin. “Atatürk‟ün Elçileri Üzerine”. 26 merkezde toplam 38 elçinin görev yaptığı görülmektedir. merkezde istihdam edilen meslek memurlarına temsil tahsisatı vermek gibi gelişmeler hedeflenmiştir. s.1679 Titizlikle seçilen büyükelçilerin. 304 . Vasıf Bey‟e karşı Rusya‟da duyulan sevgiyi göstermektedir. 1487.1680 Vasıf Çınar‟ın ölüm haberi üzerine Sovyet Rusya‟da çıkan İzvestiya gazetesi‟nin. s. söylediklerini kabul ettiren bir kişi olarak tanımlamış ve genç yaşta ölümünü diplomasi dünyasının büyük bir kaybı olarak nitelendirmiştir. 1. Necib Ali Küçüka da. Ulus. s. 1. Vasıf Bey‟i bir yanardağ gibi ateşli.

C. s.. 88. Bu güvensizliğin kaynağı İtalya‟nın izlemiş olduğu revisyonist politika ile Akdeniz‟e göz dikmesi. V. Dönem.000 liraya kadar taahhüt icrasına Hariciye Vekili yetkili kılınmıştır.6. s. 1688 Düstur. 80. Semih Lütfi Kitabevi. 1935-1939 Yılları Arasında Türkiye Cumhuriyeti’nin DıĢ Politikası Atatürk. Dönem. s. 14.1686 5..9. faşist diktatör Mussolini‟nin Habeşistan‟ın işgalinden sonra Asya‟ya 1684 1685 TBMM Z. 1687 Tevfik Rüştü Aras. C.1684 1938 yılında ise ecnebilerin pasaport ve diğer ilgili kanunlar çerçevesinde Türkiye‟de seyahat ve ikametlerinin serbest olduğu.1688 Sovyetler Birliği ile iyi bir zemine oturan dış politikamız 1936 yılına kadar oldukça gelişmiş. Dönem.C. fakat Montreux Konferansı‟nda İngiltere ile yapılan işbirliği. 7 Kasım 1935‟te on yıl süreyle uzatılmasını ilgilendiren bir protokolün imzalanmasıyla neticelenmiştir. 17. s. usulüne uygun olmayan pasaportla gelen ve ülkeye girişi uygun olmayan ecnebilerin geri çevrilmesi kararlaştırılmıştır.12. revizyonist devletler (Almanya-İtalya) ve anti-revizyonist devletlerin (İngiltere-Fransa) anlaşarak “Dörtlü Pakt”ı kurma çabalarını iyi karşılamayacağını açıkça ifade etmiştir.28. 1686 TBMM Z. 59. TBMM Z.1685 Büyükelçilik binaları ve çalışanları ile ilgili düzenlemeler sıkça rastlanan konular arasındaydı. 113.1936‟da çıkarılan “Tahranda Yapılacak Sefaret Binaları İle Tefrişatı İçin Taahhüt İcrası Hakkında Kanun” ile Tahran‟da yapılacak iki sefaret binası inşaat ve tefrişatı için 1937 mali yılı bütçesine konulacak tahsisattan ödenmek üzere 100.1689 Lozan‟dan sonra Türkiye‟nin uzlaşamadığı tek Batılı devlet İtalya idi. V. C.1938 tarihinde çıkarılan “Pasaport Kanunu” ile Türk vatandaşları ve ecnebilerin Hükümetçe tespit edilen yerlerden giriş ve çıkışlarında pasaport vesikası kullanma zorunluluğu getirilmiş. 28. s. 1689 Gönlübol-Sar..3.g. a. 24 saat içinde bulundukları yerin polis veya jandarma karakoluna müracaat ederek beyanname vermeleri gerektiği ve bu beyannameden hiçbir ücret alınmayacağı kanunla tespit edilmiştir. C. GörüĢlerim.C. 467-468. 1945. 418. İstanbul. 26.. s. V.1687 Bu pakta Sovyetler Birliği de karşı çıkmaktaydı. 26. Üçüncü Tertip. 305 .e. Sovyetler Birliği ile olan iyi ilişkilerimizi olumsuz yönde etkilemeye başlamıştır. C. Bu durum iki ülke arasında daha önce 1925‟te yapılan “Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması” ve diğer antlaşmaların.

1697 Gönlübol-Sar. 193. 1. 530. 253.yönelik yayılmacı bir politika izlemesidir. 1696 TBMM Z. C. Uran. s. 1935‟te dokuz ay süreyle. kliring antlaşması ise 1935 ve 1936 tarihlerinde tekrar uzatılmıştır. s. s. 1692 Uran. 1455-1456.m.e. 1694 Bu görüşmeler için bkz. bu tartışmaya sebep olan hadisenin sadece Nyon Antlaşması‟ndan kaynaklanmasının mümkün olmadığını. Bu görüşmede Ribbentrop. 306 . Dönem. 163.1694 İtalya‟nın ısrarcı politikaları ilişkileri gerdiği gibi. a. durumun ispatı anlamına gelmektedir. Dönem. 1.1695 Türkiye ile Almanya arasında 27 Mayıs 1930 tarihli ticaret mukavelesine ek olarak 15 Nisan 1935‟te bir antlaşma imzalanmıştır. 4 Şubat 1937. s.e.1690 Atatürk. 1693 TBMM Z.1693 1937 yılı Şubat ayında iki ülkenin Dışişleri Bakanları Tevfik Rüştü Aras ile Kont Ciano İtalya‟da bir araya gelmişlerdi. C. TBMM Z. 4. Cumhuriyet. s. Fakat Nyon Antlaşması.. Türkiye‟nin Sancak ve Montreux sorunu sırasında revizyonist bir politika izlediğini belirterek bir tarafsızlık antlaşması teklif etmişti. 4. ilişkiler tamamen koparılmak istenmemiştir. C. s. İtalyan diktatörü Mussolini‟yi kastederek alaylı bir lisanla ve orada bulunanlarında işiteceği bir tarzda. V. hükümetin dışındaki ve kendi etrafındaki birkaç kişiye danışarak halleder olması ve İnönü‟nün bu gibi oldubittilere karşı tahammülünün tükenmiş olmasıydı. s. Atatürk‟ün Ankara Palas‟daki resmî bir ziyafet esnasında genç faşist İtalyan sefirine iltifat ederken. a. 268. nitekim bir müddet sonra antlaşmaya İtalya‟nın da katılmasının durumun tescili anlamına geleceğini iddia etmiştir. Atatürk‟ün bir müddetten beri bazı devlet ve hükümet işlerini. 120-121. C. 1695 Doğan Avcıoğlu. 9. a. İtalya ile daha önce yapılan ticaret antlaşması. Avcıoğlu. deniz korsanları ile mücadelede önemli bir adımdır. 4.. Mussolini‟yi iyi bir hükümet adamı. “Ne yapıyor senin palyaço” sözü.1691 Atatürk‟ün Mussolini‟yi hiç sevmediği bilinmektedir. V. s. Dönem.. Atatürk ile İnönü arasında küçük çaplı bir krize neden olmuştur.C.. 8. Hilmi Uran‟a göre ise 25 Ekim 1937‟de İsmet Paşa Kabinesi‟nin görevinden uzaklaşmasının nedeni. Akdeniz‟deki ticaret gemilerine denizaltılarla saldırdığı iddiaları da münasebetleri kopma noktasına getirmiştir. 5 Şubat 1937.1697 1690 1691 Gürel. Aydemir.g.. V. fakat aynı zamanda fena bir devlet adamı olarak yorumlamaktaydı.g. 414.e. Türkiye‟nin 1937‟de Nyon Antlaşmasını kabul etmesi. Bkz. Tek Adam.1696 7 Temmuz 1938‟de Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu ile Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop Berlin‟de bir görüşme yaptılar. s.C. Millî KurtuluĢ Tarihi. Ulus. s.1692 İtalya‟ya karşı soğuk bir politika izlenmesine rağmen İsmet Paşa‟nın İtalya‟yı ziyaret etmesinden de anlaşılacağı üzere.g. s. Numan Bey ise Türkiye‟nin ancak komşuları ile böyle bir antlaşma imzalayabileceğini söyleyerek bu isteği geri çevirmiştir.C..g. a..

C. C. 10.. 1705 TBMM Z. 1704 Esmer. dış güvenlik ile ilgili olarak gönüllerinin sulhtan yana olduğunu. 16.. Dönem. C. 28. V. C.1935‟te Afyon Antlaşması1699.C.. “barışçı dış politika” izlediğini tüm dünyaya ispat etmiştir. 139. V. 47.. TBMM Z. ikamet ve dostluk antlaşmaları imzalamak suretiyle. 1701 TBMM Z. V. s.1700 Romanya ile yapılan transit mukavelesi Meclis tarafından 23 Aralık 1935‟te onaylanmış ve 5 Ocak 1938‟de ise ticaret ve tediye antlaşması yapılmıştır.1.9. 4.1704 İtalya‟nın Habeşistan‟a saldırması ve uluslararası siyasetin gerginleşmesi üzerine bazı milletvekilleri Çanakkale Boğazı‟nın kapatılmasını istemişlerdi. 4. V. V.1702 Türkiye-Yunanistan arasında 15 Ocak 1937‟de kaçakçılığın men ve takibine yönelik bir antlaşma yapılmış. 1935-1938 yılları arasında pek çok devletle ticaret. Hariciye Vekili Şükrü Kaya.C.1936‟da ticaret ve seyrisefain mukavelenamesi imzalanmıştır. 16. Çanakkale Boğazı‟nın şimdiki durumunun boğazlar mukavelesinin bir sonucu olduğunu. 5.C. fakat sulhun bozularak dünya siyasetinin gerginleştiğini.C. C.1935 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında. s. s. 1706 1698 1699 TBMM Z. Dönem.C. 1700 TBMM Z.11. gerekli gördüklerinde her türlü tedbiri almaktan çekinmeyeceklerini ifade etmiştir.6. S.3.1698 Türkiye Cumhuriyeti ile Yugoslavya Hükümeti arasında 12. 145. s. C... S. 24. 2756 sayılı Kanunla iki ay uzatılmıştır. C. 14 Eylül 1935‟te yapılan Milletler Cemiyeti Asamblesi‟nin toplantısında. Sayısı: 127. 307 .e. Dönem. 128.. a. 2-3.C.C. 27 Nisan 1938‟de ise daha önceden yapılmış olan dostluk ve tarafsızlık antlaşması yenilenmiştir. V. s. Dönem. 69. 187.C. s. Lozan Antlaşması‟nın boğazlar konusunda Türkiye‟yi sınırlayıcı hükümlerinin kaldırılmasını istemiştir.1705 Atatürk ise 1. 1706 TBMM Z.1701 Çekoslovakya ile 12 Mayıs 1936‟da bir ticaret antlaşması yapılmıştı. 9. bu durumda da başta hava gücümüzü artırarak gerektiğinde ülkemize karşı yapılacak saldırılarda gereken cevabın anında verileceğini söylemiştir. 187.g.Türkiye ile Bulgaristan arasında 6 Haziran 1934‟te 2499 sayılı Kanunla yürürlüğe giren ticaret antlaşması..10. Dönem. 1702 TBMM Z. Dönem. s.. 6. V. 1703 TBMM Z. Sayısı: 77. Türkiye’nin Boğazlar Politikası ve Montreux SözleĢmesi Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras. 26. Dönem. V. 5. C. s. Dönem. s. 224-225.1703 Türkiye.

İran ve Irak aralarında bir anlaşma parafe ettiler. 308 . boğazları bütün devletlere kapatacağını duyurmuştur. s. Doğulu Devletlerle Münasebetler ve Sadabat Paktı İtalya‟nın Habeşistan‟a saldırısı ve Doğu Akdeniz üstünde yürütmüş olduğu ihtiraslı politikaları. Yugoslavya ve Yunanistan‟ın Montreux Boğazlar Sözleşmesi‟ni imzalamasıyla sonuçlanmıştır. Dönem. s. 22 Haziran 1936‟da İsviçre‟nin Montreux şehrinde toplanmıştı. Lozan Boğazlar Sözleşmesine taraf olan devletlere birer nota göndererek. C. 1710 Bu sözleşmenin metni ile ilgili olarak bkz. s. Atina. 2 Ekim 1935‟te Cenevre‟de bir araya gelen Türkiye. C. s. Dönem. Moskova.1712 5. 1-19.9. 226.C. V. Üçüncü Tertip.1707 Hükümet bu adımla da yetinmeyerek Dışişleri Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu‟nu. Sofya. Londra ve Paris‟e göndererek görüşlerimizin anlatılmasını sağlamıştır. s. İngiltere. 47.e. Düstur. 15 Temmuz 1936. Sayısı: 272. C.. 308-331. Batılı devletlerin önemli merkezleri olan Belgrat.C. Bükreş. Romanya. V.1710 Montreux Sözleşmesi‟nin Türkiye‟nin lehine sonuçlanması Meclis‟te birçok milletvekili heyecanlandırmış ve boğazlar politikasına verdiği destek nedeniyle başta Atatürk olmak üzere Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras ve konferanstaki arkadaşları. Nisan 1936. 12. 1709 “Montrö‟de antlaşma ümitleri fazlalaşıyor”. bütün şehitliklere birer çelenk konulması ve görüşmelerin bastırılarak köylere kadar dağıtılması önergeleri kabul edilmiştir. 12. Bulgaristan.. Konferans. 20 Temmuz 1936‟da Türkiye. s. a.g. 1. s. Tan. Japonya. Atatürk‟e saygı ve teşekkürlerini sunmak üzere bir heyet kurulması.1708 1936 yılında Türkiye. Sovyetler Birliği. 1711 TBMM Z. Esmer.. 1712 TBMM Z. Milletler Cemiyetinin İtalya‟ya karşı zorlayıcı tedbirler almasının düşünüldüğü bir sırada.1711 Boğazlarda elde edilen bu başarıdan dolayı bazı milletvekillerinin verdikleri Çanakkale şehitlerine bir dakikalık saygı duruşu. S.3. başta Türkiye olmak üzere bazı doğu ülkelerini kendi aralarında daha sıkı birlikler kurmaya yönlendirmiştir. Fransa. 665.Türkiye Hükümeti Boğazlar konusunda kararlı dış siyasetini 11 Nisan 1936‟da bir kez daha ortaya koyarak. 17. bir savaş durumunda tarafsız kalırsa. bu vekiller tarafından övücü konuşmalara muhatap olmuşlardır. 310.1709 Bu gelişmeler sonucunda Boğazlar rejimini değiştiren konferans.2. No: 29. Daha sonra bu 1707 1708 Ayın Tarihi. sözleşmenin değiştirilmesini istemiştir.

bu herhalde ondan korktuğumuzdan değil. Eğer harpten istikrah ediyorsak. s. 1715 İsmail Soysal. Tevfik Rüştü Aras Bey: “Sulh bizim için bir vasıta değil.9. bir hedeftir.3. VI.1715 Sadabat Paktı dolayısıyla dört devletin dışişleri bakanları çok samimi açıklamalarda bulunmuşlardı. II. 1. hiçbir meseleyi hal ve tesviye edemediğinden. C. X.1713 Doğu Paktı”nın gerçekleşmesi. s. 4. hiçbir tarzı halledemediğindendir”1716 sözleriyle. İran. Aydemir. 31293154. 411. s. Ankara. 5. Misak-ı Millî sınırları içerisinde yer alan bu bölgenin Türk devletine devredilmesi gerekmesine rağmen buraların işgali devam etmekteydi. 12 Temmuz 1937. yapılacak olan antlaşmaya Sovyetler Birliği ile İngiltere‟nin olumlu bakışlarının zor sağlanabilmesi gibi nedenlerden dolayı oldukça uzamıştır. 309 . bunun savaştan çekinildiğimiz anlamına gelmediğini. Fransa ile Türkiye arasındaki dostluk giderek güçlenmiş. C. 1717 Aydemir. Dünya Savaşı‟ndan sonra adeta unutulmuştur. Sınır anlaşmazlığının çözümünde Orgeneral Fahrettin Altay. Tek Adam. eski “İskenderun Sancağı” bölgesine verdiği isimdir.1714 Uzun süren çalışmalar sonucunda 8 Temmuz 1937‟de dört devlet (Türkiye. 1716 “Sadabat Paktı sulh için büyük bir hizmettir”. 1714 Avcıoğlu. Türk ordusunun elindeydi. s. Belki de bu antlaşma bölgesel işbirliğine zemin hazırlaması ve bazı anlaşmazlıkların çözümünde kilit rol oynaması açısından dikkate alınmalıdır. s. Mondros Mütarekesi sırasında İskenderun ve Hatay. zayıf doğu devletleri ile yapılmış olduğundan aslında ilk etapta fazla bir sonuç beklenecek olan bir antlaşma değildir. 1994.anlaşmaya Afganistan‟da katılmıştır. aksine savaşta kullanılacak kaynakların çok daha faydalı işlere kanalize edilebileceğini vurgulamıştır. uzlaştırıcı bir görev alarak İran ve Irak‟ı memnun bırakacak bir karar vermiştir. Türkiye‟nin doğusunun güvenliğini sağlayan bu pakt. Ulus. Tek Adam. 414-415. Türkiye‟nin temel politikasının sulhtan yana olduğunu. Irak ve Afganistan) Tahran‟da Sadabat Sarayı‟nda bir pakt imzaladılar. Suriye‟deki Türklerin ve Türkiye‟deki Suriyelilerin emlakleri hakkında bir 1713 Büyük bir coğrafi sahayı içine alan bu antlaşma. Millî KurtuluĢ Tarihi. Atatürk‟ün. “1937 Sâdâbad Paktı”. bölge ülkeleri arasındaki sınır anlaşmazlıkları.3. Türk Tarih Kongresi. Fransa’yla Yürütülen Diplomatik Temaslar ve Hatay Sorunu Hatay.1717 Sancak bir müddet sonra Fransız mandası altına girmiş ve bu durum Milletler Cemiyeti tarafından 23 Eylül 1923‟te tasdik edilmiştir. 4. Bkz. 1480-1481. 1935‟ten sonra İtalya‟nın Akdeniz‟de önemli bir tehdit haline gelmesiyle.

1725 İstikrarın sağlanamamasına birinci neden olarak Fransız sömürge yönetiminin 1718 1719 Gürel.1720 Fransa‟nın “Sancak Sorunu”nu Milletler Cemiyetinin çözmesini teklif ettiği bir sırada. C.anlaşmaya bile varılmıştır. a. s. 1. 529. 95-99. s.. “Türk Dış Politikasında Milletler Cemiyeti Dönemi”. 1725 Düstur.C.. 1720 Atatürk’ün TBMM AçıĢ KonuĢmaları. 6 Ocak 1937‟de ise Atatürk‟ün aniden Eskişehir gezisini yarıda keserek. Türk DıĢ Politikasının Analizi. C. İstanbul. Der: Faruk Sönmezoğlu. Norveçli ve İsviçreli birer temsilciden oluşan üç kişilik heyet İskenderun‟a giderek çalışmalarına başlamıştır. V.e.e. bu zat da sancağa üç tane tarafsız gözlemcinin gönderilmesini tavsiye etmiştir..1936. s. 235.g. a. a. bir nota ile Suriye ve Lübnan‟a tanınan bağımsızlığın.1718 Gelişen bu olumlu hava. s. 6-7.m. Hatay adını alacaktı. Sandler raporu hakkında daha geniş bilgi için bkz. içişlerinde tamamen bağımsız. Sancak‟ta Türklerle Fransız polisi arasında kanlı çarpışmalar yaşanmıştır. s.C. Fransa ile aramızdaki en ciddi anlaşmazlığın “Sancak Sorunu” olduğunu bir kez daha belirtmiştir. 1724 Armaoğlu. Üçüncü Tertip. 9. Tan. kendine özgü bir anayasa ile idare edilen “ayrı bir varlık (entite distincte)” olacak ve bundan sonra sancak.g. 1721 M.1723 Bu gelişmeler üzerine Türkiye ile Fransa arasında Hatay konusunda bir ilke anlaşması ortaya çıkmış ve 27 Ocak 1937‟de Milletler Cemiyeti. 548. sivil ve askerî danışmanlarıyla Ulukışla‟ya gitmesi Fransızları telaşlandırmıştır. V. No: 38. 1722 Esmer.g. Dönem. s. Meseleye el koyan Milletler Cemiyeti. TBMM Z. 78.. Ocak 1937. Sancağın millî bütünlüğünü teminat altına alan ve yeni Türkiye-Suriye sınırını tespit eden bir anlaşma yapılmasına rağmen bölgede bir türlü istikrar sağlanamamıştır.1722 CHP‟nin 5 Ocak 1937‟de Ankara‟da yapılan toplantısında durumdan duyulan memnuniyetsizliğin dile getirilmesi. ayrı bir bölge olan İskenderun Sancağı‟na da tanınmasını istedi.1719 Türkiye Cumhuriyeti. s. 9 Eylül 1936‟da Fransa‟nın Suriye üzerindeki haklarını Suriye‟ye devretmesiyle bozulmaya başlamıştır. TBMM‟nin açılışı münasebetiyle yaptığı konuşmasında. Atatürk. Der Yayınları. TBMM Z. 228-229.1724 29 Mayıs 1937‟de Cenevre‟de Fransa ile Türkiye arasında. “Karanlığı Aydınlatmak Lazımdır”. 349. C.9. 123.. s. 18. Sancak için bir statü kabul etmiştir.1721 Teklif kabul edildikten sonra Hollandalı. s. İsveç temsilcisi Sandler‟i raportör olarak atamış. 13. 17. Ayın Tarihi. Dönem. Ahmet Emin Yalman. Bu statüye göre İskenderun Sancağı. 1723 Özden Zeynep Alantar. s. 2004. 310 . dışişlerinde Suriye‟ye bağlı.

Ulus. Davaz‟a Fransa‟nın “Sancak Sorunu”nu her iki tarafı da tatmin edecek şekilde çözecek bir proje üzerinde çalıştığını açıklamıştır. 1731 TBMM Z. 108. 1. Dönem. Ayrıca Sancak‟a “Hatay Devleti”1730 ismi verilmiş ve Hatay Devleti Meclisi.. 9 Sonkanun 1937. Devlet Başkanlığına Tayfur Sökmen ve Başbakanlığa ise Abdurrahman Melek seçilmişlerdi. “Paris elçimizle Fransız Hariciye müsteşarı arasında görüşmeler”. Ankara. 3 Ağustos 1938. VI. Ankara. 1733 TBMM Z. Bu görüşme sırasında Vieno.1726 Dışişleri Bakanlığının “Sancak Sorunu” ile ilgili olarak hazırladığı projeyi Paris Büyükelçimiz Suat Davaz. Grek Ortodoks cemaati 2 kişi olmak üzere toplam 40 milletvekilliği öngörülmüştür..e.C. 351.Arapları kışkırtması. 17-21.1727 Bu sırada anti-revizyonist devletlerin Türkiye‟ye olan ihtiyaçları artmış. Hatay konusundaki politikasını yumuşatarak. Dönem. Goloğlu.1728 4 Temmuz 1938‟de Fransa ile yapılan dostluk antlaşmasından sonra. s. V. 1966. Abdurrahman Melek. 1992. Dönem. Alevî cemaati 9. Meclis Başkanlığına Abdülgani Türkmen.1733 1726 1727 TBMM Z. TBMM Matbaası.C. TBMM‟de 7 Temmuz 1939‟da Hatay‟ı bir il olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içine almıştır. TPC (1931-1939). s. Ankara. 296. 17. 1732 Armaoğlu.. 1.1938 tarihinde Türk Başkonsolosu Celal Karasapan‟ın makamında açıklayan Abdurrahman Melek‟i oldukça bir zor görev beklemekteydi. s. Ulus. Fransızların valilik teklifini 4. Seçmen sayılarına göre Hatay Meclisi‟ndeki milletvekillikleri şu şekilde dağılmış olacaktı: Türk cemaati 22. ikinci neden olarak ta sınırlarımıza kadar girerek zarar veren eşkıyaları engelleyemeyen dirayetsiz görevliler gösterilmiştir. a. s. Göreve Fransızlar tarafından getirildiğinden Hatay‟daki particiler ve Dörtyol‟daki Kuvva-yı Milliyeciler tarafından davalarına ihanet etmekle suçlanmıştı. C. Hatay’ın KurtuluĢu Ġçin Harcanan Çabalar. 190. Abdurrahman Melek‟tir. Hatay Nasıl Kurtuldu. Hatay‟ın Fransız valisini geri çekmiş ve yerine bir Türk valiyi atamıştır. s. Sancak ta seçim çalışmaları başlamış ve Hatay‟da birinci seçmelerin sayıları belirlenmiştir. kendisine Ankara‟dan destek bildirisi gelince rahat bir nefes alabilmiştir. s. Arap cemaati 2. s. gönderdikleri bir telgrafla Türkiye‟ye ebedi bağlılıklarını ifade etmişlerdi. C.6. 1730 Tayfur Sökmen. 4.g. 1729 “Hatay‟da tesçil işinin son rakamlarına göre: 40 mebusluktan 22‟si Türklere geçiyor”. TTKY. C. Abdurrahman Melek. s. 311 . 10-11. ilk toplantısını 2 Eylül 1938‟de yapmış. s.1731 29 Haziran 1939‟da Hatay Meclisi aldığı son kararıyla Türkiye‟ye katılmış1732. 1728 Fransız vali Carreaux yerine Hatay İç İşleri Müdürlüğü (valiliği) görevine atanan bu kişi Dr. Ermeni cemaati 5. TTKY..C. V.1729 Seçimlerin tamamlanmasından sonra Sancak Meclisi. dolayısıyla Fransa. Fransız Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Bay Vieno ile görüşmüştür. Bkz. 49. 1939. 27.

355. Türk Tarih ve Dil Kurumlarına tahsis edilecektir. 1937 yılı içerisinde ise sağlık durumu tehlikeli surette bozulmaya başlamıştır. Neşet İrdelp ile Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak‟ın tanıklığında. Tek Adam. Türkiye‟nin saygınlığını uluslararası alanda haklı olarak arttırmıştır. Atatürk’ün Hastalığı. İş Bankası tarafından nemalandırılacaktır. Çankaya‟daki menkul ve gayrı menkul emvalimi Cumhuriyet Halk Partisi‟ne âtideki şartlarla. Ülkü‟ye 200 lira ve Rukiye ile Nebile‟ye şimdiki gibi yüzer lira verilecektir. cihanda sulh” sloganıyla izlemiş olduğu barışçı dış politika sayesinde.Her seneki nemadan. Goloğlu. Afet‟e 800. ATATÜRK’ÜN ÖLÜMÜ. 5. Yapılan hazırlıklar arasında Atatürk‟ün tribüne yorulmadan çıkabilmesi için bir asansör yapılması. 6. Fakat izlenen bu siyaset. 10. s. 552.10. Aydemir. terk ve vasiyet ediyorum: 1. Hatta Ankara Valisi Tandoğan. 3. Sabiha Gökçen‟e 600.. a. yaşadıkları müddetçe. Makbule‟ye ayda 1000. Bu temel anlayıştan dolayı Türkiye‟nin izlemiş olduğu dış politikalar. geçirdiği ağır rahatsızlığa rağmen Ankara‟da yapılacak olan Cumhuriyet Bayramı‟nın 15. TTK Yayınları. Soyak. millî çıkarların tehlikeye girdiğinde gerekirse savaşın bile göze alınabileceğini devlet ricalinin yaptığı pek çok konuşmasından çıkarmaktayız. birçok devletle kendi çıkarlarını zedelemeyecek antlaşmalara imza atmaktan çekinmemiştir. vasiyetnamesini yazdırmış ve Beyoğlu 6. s. 1959. bana nisbetleri şerefi mahfuz kaldıkça. 1938 yılında hastalığının giderek ağırlaşması üzerine Dr. TPC (1931-1938).Sabiha Gökçen‟e bir ev de alınabilecek ayrıca para verilecektir. asla bir güçsüzlük belirtisi olarak algılanmamalı.1735 Atatürk. çok güçlü bir mikrofonla beraber kürsünün arkasına Atatürk‟ü otururken bile ayakta gösterecek şekilde bir koltuk yerleştirilmesi 1734 1735 Ruşen Eşref Ünaydın.Nukut ve hisse senetleri. Bkz. 2.1734 Atatürk. s. s. nezleleri sıklaşarak vücudunda kaşıntılar olmuş. 716. Yıldönümü Kutlama Programına katılmak istemiştir. uluslararası sorunların çözümünde karşılıklı anlayış ve eşitlik prensibine dayanan vasıflarıyla ön plana çıkmaktadır. Ankara. şimdiki gibi. Atatürk‟ün hastalığına rağmen tören için gereken hazırlıkları yaptırmıştı.Her sene nemadan mütebakı mıktar yarı yarıya. 4Makbule‟nin yaşadığı müddetçe Çankaya‟da oturduğu ev de emrinde kalacaktır. ĠSMET ĠNÖNÜ’NÜN CUMHURBAġKANI SEÇĠLMESĠ VE TBMM’NĠN BEġĠNCĠ DÖNEMĠNĠN SONA ERMESĠ Atatürk‟ün sağlık durumu ilk kez 1936 yılında Ege Manevraları esnasında anormallik göstermiş. 312 . tüm dünya devletleri tarafından takdirle karşılanmaya başlayarak. serüvencilikten uzak.V. Noteri İsmail Kunter‟e teslim etmiştir. 5. Atatürk‟ün vasiyetnamesi şöyleydi: Malik olduğum bütün nukut ve hisse senetleriyle.İsmet İnönü‟nün çocuklarına yüksek tahsillerini ikmal için muhtaç oldukları yardım yapılacaktır. Türkiye.e. “yurtta sulh. Dönem TBMM Döneminde izlenen dış politika.g.

220. C. s. Ankara‟da yapılan törenlere katılamadı. Atatürk’ün Hastalığı. Gösterilen bütün ihtimama rağmen Atatürk. seçimlerinin yenilenmesi konusunda bir takrir vermişlerdi. oybirliği ile (348 oy alarak) Reisicumhur seçilmiştir. Ankara. TTK Yayınları. Dönem. İstanbul Milletvekili Dr. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras‟a ve Ankara valisine taziyelerini sunmuşlardı. 8 Kasım 1938‟de ikinci defa ağır komaya giren Atatürk‟ün durumu 9 Kasım‟da da devam etmiş.C. “Altı İlke”. C. II.1740 İsmet İnönü‟de hükümeti kurma görevini İzmir Milletvekili Celal Bayar‟a vermişti. 20-21. s. Ankara‟daki yabancı devlet temsilcileri. Dönem. 1741 TBMM Z. Dönem. Baskı. 391. 1740 TBMM Z. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği durumun kötüye gittiğini üç kez yayınladığı tebliğle beyan etmiştir. 90.C.1737 Atatürk‟ün ölüm haberi üzerine Ankara‟da cenaze töreninin programını yapmak üzere Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu başkanlığında bir komisyon oluşturuldu. C.1738 Atatürk‟ün Türk bayrağına sarılı tabutu 19 Kasım 1938‟de Dolmabahçe‟den büyük bir törenle Ankara‟ya gönderilmiş. Dolmabahçe Sarayında 10 Kasım 1938‟de dokuzu beş geçe vefat etmiştir. V.. Bu takririn kabul edilmesiyle. s. II. Aydemir. TBMM‟de yapılan törenden sonra 21 Kasım 1938‟de geçici olarak kalacağı Etnografya Müzesine getirilmiştir. 17. C.. Refik Saydam. Bilal Şimşir. Ġkinci Adam.C. V. 1739 Özkaya.1939 tarihinde Trabzon Milletvekili Hasan Saka. s. 18. s. Atatürk‟ün naşı. s.1. 27. Erzurum Milletvekili Dr. 557-558. 29.1741 27. Remzi Kitabevi. İstanbul.dikkatleri çekmektedir. 1742 TBMM Z.1736 Fakat Atatürk. 11 Kasım 1938. Tek Adam. 1989. s.1742 1736 1737 Aydemir. 313 . Fikri Uzer ve Seyhan Milletvekili Hilmi Uran.. 1968. 4. s. 27. V.1739 Atatürk‟ün ölümünden sonra Malatya Milletvekili İsmet İnönü. 20 Kasım 1938‟de devlet erkânı büyük bir törenle cenazeyi karşılamıştır. 1738 Tan. TBMM Başkanı Abdülhalik Renda‟ya. TBMM‟nin Beşinci Dönemi resmen sona ermiştir.

II. Bütün olumsuzluklara rağmen Osmanlı Devleti‟nde 23 Aralık 1876‟da Kanun-i Esasi‟nin ilan edilmesiyle birlikte Türk toplumunun ilk parlamentosu için hukukî dayanak oluşturulmuştur. dolayısıyla bu durum demokratikleşme geleneğinin yerleşmesine önemli bir engel teşkil etmiştir. 1889‟da kurulan İttihat ve Terakki Cemiyeti‟nin örgütlü bir şekilde yaptığı muhalefet hareketi sonucunda. Meclisin kapatılmasında padişahın tavrının yanısıra asker ve sivil yöneticilerin de zamanla meclise karşı cehhe almalarının etkisini gözardı etmemek gerekir. Böylece Meşruti sistemin en temel kurumlarından birisi olan Meclis-i Mebusan 19 Mart 1877‟de açılmıştır. halkı demokratik bilinçten yoksun bırakmış. 14 Şubat 1878 tarihinde kapatılmış ve Mutlak sisteme dönülmüştür. Meşruti sistem ise Osmanlı Mebusan Meclisi‟nin aldığı Misak-ı Millî kararları sonrasında. Bu hareketin asıl amacı ise Ankara‟da toplanacağı ilan edilen Meclis‟in gayrimeşru durumuna düşürülmek 314 . Ülkenin içinde bulunduğu olağanüstü koşullar Meclis-i Mebusan‟ın demokratikleşme açısından önemli adımlar atmasını engellemiştir. Abdülhamit tarafından 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı neden gösterilerek. Fakat 11 Nisan 1920‟de padişahın Meclis-i Mebusan‟ı kapattığını belirten irade-i seniyesi yayımlanınca. II. İstanbul‟un işgaliyle Osmanlı Parlamentosu‟nun özgürce çalışmasının engellendiğini gören milletvekilleri. 23 Temmuz 1908‟de Meşruti monarşik sisteme yeniden geçilmiştir. Ne yazık ki Meclis-i Mebusan. Kanun-i Esasi‟nin uygulamaya konulmasından sonra EkimKasım ayında yapılan seçimler ile oluşturulan Meclis-i Mebusan 17 Aralık 1908‟de tekrar çalışmalarına başlamıştır.SONUÇ Osmanlı Devleti‟nde modernleşmenin gecikmesi. meclis üyeleri milletvekilliği sıfatlarını kaybetmiş oluyorlardı. 18 Mart 1920‟de çalışma güvenliklerinin sağlanmasına kadar meclis çalışmalarının durdurulmasını kararlaştırdılar. Ahrar Fırkası‟nın muhalefetine bile dayanamamıştır. Aslında bu kararın alınmasının nedeni ileride uygun şartlar oluştuğunda meclisin tekrar toplanmasına hukukî bir zemin oluşturmaktı. 16 Mart 1920‟de İstanbul‟un İtilâf Devletleri tarafından işgaline kadar fasılalarla devam etmiştir. Abdülhamit‟e Meşrutiyeti ilan ettiren İttihat ve Terakki Cemiyeti özgürlüğü kendi siyasi iktidarı için kullanmış.

1931 seçimlerinde CHP‟nin bir milletvekilliği için birden fazla aday göstermesi esası benimsenmiştir. Parlamenterlerin eğitim düzeylerini değerlendirdiğimiz de ise ilkokul mezunlarının sayısı her geçen dönem azalma eğilimi gösterirken. Böylece millî iradeye dayanan demokratik bir devlet tarih sahnesinde yerini almıştır. zafer kazanmış bir komutan olmanın verdiği avantajı da iyi kullanarak. meclise girebilmişlerdir. Dönemde daha önceden parlamento deneyimi sahibi olan milletvekili sayısının diğer dönemlerden oldukça alt düzeyde (yüzde 37‟lerde) kalmasıdır. 1920‟den sonra atılan adımlar ise Türkiye‟de sağlam bir parlamento geleneğinin yerleşmesine zemin hazırlamıştır. kendisine bir şey sağlamadığı gibi Anadolu‟da kurulmakta olan millî teşkilatın bir devlet kuruluşu haline gelmesini hem kolaylaştırmış hem de hızlandırmıştır. I. diğer dört dönemde ise milletvekilleri adayları Halk Fırkası (CHF) tarafından aday gösterilmiştir. Seçimlerin iki dereceli yapılması ise seçim sonuçları üzerinde denetimi arttırıcı bir unsur olmuştur. İktidarın bu tutumu. Dönem TBMM kendine özgü koşullarda yapılan seçimle oluşturulmuş. Yasama döneminde bürokratlar daha az düzeyde temsil edilmişler. Dönem TBMM‟ye 18 kadın ve dört de Hristiyan milletvekili girmiştir. oranda I. Beş dönemde de mecliste hemen hemen siyasal elitin yarısını doğal olarak Mustafa Kemal‟in düşüncelerine daha yakın olan bürokrat kökenli milletvekilleri oluşturmuştur. seçilen Parlamentonun 1920‟den 1939‟a dek evrimine baktığımızda milletvekillerinin yaş ortalamaları artmaya Dönem TBMM‟ye milletvekillerinden daha önceden parlamento deneyimi olan milletvekili sayısı ancak yüzde 23 civarındaydı.istenmesidir. Asıl anlamlı olan II. Kuşkusuz ki Mustafa Kemal Paşa. Mustafa Kemal Paşa‟nın azim ve iradesi ile 23 Nisan 1920‟de kurucu meclis niteliğine sahip Büyük Millet Meclisi Ankara‟da açılmıştır. Atatürk devrinde (1920-1938) meclise baktığımızda karşımıza beş dönem çıkmaktadır. devleti yeniden yapılandırmada radikal adımlar atabilmek için parlamentodaki muhalifleri ayıklamış ve yerlerine yeni örgütlenmiş Halk Fırkası‟nın üyelerini yerleştirmiştir. Beş yasama döneminden sadece IV. yüksek öğretim 315 . Çağdaş anlayış prensiplerinin ülkede yerleşmeye başlamasıyla ilk defa V. buna karşın girişimcilik ve serbest meslek sahipleri oldukça giderek yüksek sayılabilecek başlamıştır.

Siyasal yönetim alanında devletin şekli Cumhuriyet olarak değiştirilmiş. maaş sorunları. TBMM‟nin faaliyetlerini incelediğimizde 23. Kamu yönetimi alanında öncelikle merkezî hükümet taşrada yaygın olarak kullanılan yetkileri budamaya çalışmış. II. bu yapılanma sırasında yeni idare teşkilatı kanunlarının yanı sıra eski kanunlar üzerinde de düzenlemeler yapılmıştır. III. mahkeme kararlarına itirazlar. Dönem TBMM ile başlayan diğer dönemlerde ise homojen ve denetlenebilir bir meclis yapısı karşımıza çıkmaktadır. Diğer dönemlerde de 316 .1920 ile 27. devlet memurluğu kapsamlı bir düzenlemeye tabii tutulmuştur.oranında dikkate değer bir gelişme yaşanmıştır. yerel yöneticileri şikâyetler. fiyat artışları ve askerlik gibi konulardan oluşan dilekçeleri de değerlendirmiştir. 1830 kanun teklifi ve 3393 de tezkere verilmiştir.4. Dönemde (627). Atatürk devrinde devlet memurlarını ilgilendiren birçok yasal düzenlemeler yapılmıştır. Cumhuriyet Döneminin idarî taksimatının hukukî temelleri. TBMM Döneminde 1926 yılında çıkarılan 788 sayılı “Memurin Kanunu”dur. Dönem TBMM siyasal açıdan gruplaşmaların yoğun bir biçimde olduğu homojen olmayan ve denetlenebilmesi zor olan bir meclistir. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟na göre şekillendirilmiştir. Dönemde (836).1. II. Bu verilerden hareketle meclisin Kurtuluş Savaşı‟nı başarıyla tamamlaması ve devrimleri oturtmasından sonra daha aktif çalıştığı söylenebilir. böylece devlet başkanlığına ilişkin boşluk ortadan kaldırılmış ve iktidar alternatifi olarak görülen halife bertaraf edilmiştir. Meclis. Dönemde (920) olmak üzere meclisten toplam 3592 adet kanun çıkarılmıştır. Dönemde (338). 3 Mart 1924 tarihinde ise halife tamamen siyasal yaşamın dışına itilmiştir. Meclis. Buna rağmen Birinci Meclis‟teki tartışma ortamı. Yapılan çalışmalar sonucunda I. I. Dönemde (871) ve V. bu yoğun temposu içerisinde vatandaşlar tarafından verilen emeklilik. Siyasal alanda yapılan bu devrimler devlet anlayışında laikliğe doğru yönelişin açık bir göstergesidir. Fakat bu kanunların en önemlilerinden birisi hiç kuşku yok ki. Kanunla. genellikle mülkî yapılanma konusunda tek başına karar vermemiş. bazı idare amirlerinin görüş ve teklifleri de bu düzenlemelerde yol gösterici olmuştur. bu meclisin Atatürk dönemindeki en demokratik meclislerden birisi olarak anılmasına neden olmuştur. IV.1939 tarihleri arasında TBMM Başkanlığına 5243 kanun tasarısı. II.

Özellikle 1933‟ten sonra dünya siyasî atmosferinin gerginleşmesi ve Cumhuriyet yönetiminin kendi idealleri doğrultusunda subay yetiştirmek arzusundan dolayı Harp Okulu ile Harp Akademisi mezunlarının sayılarında bir artış sağlanmıştır. Osmanlı Devleti‟nden devralınan askerî yapı üzerinde derhal düzenlemelere gidilerek. Osmanlı Ordusu‟ndan devralınan yüksek komuta kademesinin yetersiz kalması dolayısıyla ilk aşamada subay açığı kapatılmaya çalışılmıştır. kendisine rakip olabilecek paşalarla paylaşmayı bir an bile düşünmemiştir. Mustafa Kemal Paşa. Dünya Savaşı yüzünden. ekonomik bağımsızlık alanında atılmış son derece önemli adımlardı. TBMM Döneminde 317 . II. Toplumda ayrıcalıklı bir yere sahip olan memurlar. öyle ki 1935‟te savunma harcamasına bütçeden ayrılan pay yüzde 28‟lerde iken bu pay 1939 yılına gelindiğinde yüzde 50‟lere kadar çıkmıştır. bu mücadele esnasında bile iktidarı. Ayrıca aşar vergisinin ve Reji İdaresi‟nin kaldırılması ile Kabotaj Kanunu‟nun çıkarılması. Ordu. ordudan Mustafa Kemal‟e karşı direnebileceklerin tasfiye edilmesiyle ordu. Özellikle III. Cumhuriyet‟in kuruluşunda. Zamanla askerler. Türkiye Cumhuriyeti‟nin ilk yılları memurlar açısından “altın yıllar” olarak tanımlanabilir. öbür yandan da Anadolu‟nun malî potansiyelini ulusal amaçlar doğrultusunda kullanmak üzere gerekli önlemleri almıştır. devrimlerin yerleşmesinde ve devrim karşıtı hareketlerle mücadelede önemli görevler üstlenmiştir. TBMM Döneminde. Dönem TBMM Lozan Barış Antlaşması‟nın onaylamak suretiyle bu gelişmeleri tescil etmiştir. II. orduya her alanda aktif görevler yüklenmiştir. Devlet memurlarına bu itibarı sağlayan kuşkusuz onların siyasal iktidar ile oldukça yakın ilişkiler içerisinde olmalarıdır. I. 1935‟lerden itibaren giderek ayrıcalıklı konumlarını kaybetmişlerdir. bütçeden savunmaya ayrılan payda ise sürekli bir yükseliş gözlemlenmiş. II. TBMM‟nin iktisadi hayatı yeniden şekillendirmedeki kararlılığını göstermektedir. Düyun-u Umumiye‟nin tasfiyesi. ekonomi alanında bir yandan kendi otoritesini Anadolu‟da egemen kılacak çalışmalar yaparken. II. Hiç kuşkusuz Lozan Barış Antlaşması ile kapitülasyonların kaldırılması. Mustafa Kemal Paşa‟nın hâkimiyetine girmiştir. Dönem TBMM.kamu personel rejiminde memurlar lehine birçok düzenlemeler yapılmıştır. Mustafa Kemal ve Cumhuriyet eliti için sistemi oturtan ideal bir unsur haline gelmiştir. Bu hâkimiyet Atatürk‟ün son günlerine kadar artarak devam etmiştir.

“Teşvik-i Sanayi Kanunu” çıkarılmış. Banka adeta köylünün bir muavini gibi çalışmıştır. IV. 1920 tarihinde çıkarılan “Teşkilat-ı Mehakim Kanunu” ile sulh hâkimlerinin ve mahkemelerinin yetkilerinde düzenlemeler yapılmış. gümrüklerde yapılan düzenlemeler. bankaya tarımsal alanda önemli sorumluluklar yüklenmiştir. köylülere kurslar ve konferanslar verilmesi tarım alanında çağdaş ve bilimsel metotların benimsendiğini göstermektedir. köylünün ayağına adalet götürülmek istenmiştir. Hukuk alanındaki birçok eksikliklere rağmen halk adlî mekanizmaya son derece güvenir bir hale gelmiştir. modern vergi sistemlerinin kabulü gibi büyük bir malî devrim niteliği taşıyan gelişmeler.yapılmaya başlanan millileştirmeler. İzmir‟de İktisat Kongresi toplanmış. 1924 yılında ise şer‟iye mahkemeleri kaldırılmıştır. “Âli İktisat Meclisi” kurulmuş ve sanayi planları uygulamaya konmuştur. Hukuk alanında. Ayrıca ziraatla ilgili okulların ve çeşitli enstitülerin açılması. Denk bütçe politikası uygulayan hükümetler yeri geldiğinde klasik yöntemler olan vergi artırma ya da yeni vergi koyma usullerine de başvurmuşlardır. Buna rağmen ekonomik bunalımın. Cumhuriyet hükümetleri açısından vazgeçilemeyecek sanayileşme uygulamaları olmuştur. ve V. Devletin dış borçlanmadan uzak durması ve uyguladığı kendi kendine yeterlilik politikaları sayesinde 1929 yılında ortaya çıkan dünya ekonomik buhranının etkileri nispeten hafif atlatılmıştır. kısa sürede oluşturulacak bir sermaye birikimini engellemek suretiyle millî endüstrinin imkânsızlaşmasına sebep olmasından dolayı devletçi politikalar. memur maaşlarında yapılan kesintiler ve memur sayılarında yapılan düzenlemeler bütçeyi denkleştirmek için ilk akla gelen başlıca tasarruf politikaları olmuştur. Meclis‟ten başlamak üzere toplumun her kesiminde yapılan tasarruflar. içerisinde nizamiye mahkemeleri ile şer‟i mahkemelerin bulunduğu ve birlikten yoksun bir adalet örgütü devralınmıştır. Avrupa‟ya ihtisas için birçok öğrenci gönderilmesi. Osmanlı Devleti‟nden. TBMM Dönemlerinde de aynı kararlılıkla devam ettirilmiştir. Sulh mahkemelerinin sayısının artırılması suretiyle. Atatürk döneminde iktisadî hayata yön vermek için bankacılık alanında çalışmalar yapılmış. TBMM Hükümetinin kuruluşu ile yeni bir devlet yapısı oluşturulurken ilk aşamada mevcut olan hukuk düzeninin iyileştirilmesi ve çağdaşlaştırılması amacı güdülmüştür. 318 . Tarım alanında Ziraat Bankası bir devlet bankasına dönüştürülerek.

5 Şubat 1937‟de ise CHP‟nin altı ilkesi anayasaya dâhil edilerek. parlamenter rejime geçişte bir adım daha ileri giden 1924 Anayasası kabul edilmiştir. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. vilayet idare-i hususilerinin ve Evkaf Vekâleti‟nin elinde bulundurduğu yetkileri budanarak. 319 . Öncelikle Osmanlı Devleti‟nden miras alınan çok başlı eğitim sistemi üzerinde düzenlemeler yapılmış. 4 Mart 1925 tarihinde çıkarılan 578 sayılı “Takrir-i Sükûn Kanunu” bu tür tedbirlerden birisidir. Daha sonraki süreçte anayasadan lâikliğe aykırı maddeler çıkarılmış. Eğitim alanında merkezîleşmeyi ve birliği sağlayacak olan en önemli adım 3 Mart 1924‟te çıkarılan “Tevhid-i Tedrisat Kanunu” ile atılarak. millî hâkimiyet prensibini ön plana çıkararak. Siyasî alanda Saltanatın kaldırılması. Kanunun çıkarılmasındaki temel amaç ülkede huzur ve asayişin temin edilmesi anlayışıdır. Halifeliğin kaldırılması ve diğer alanlarda yapılan bazı düzenlemelerin yeni bir anayasayı gerektirmesi üzerine. millî hâkimiyet ve meclisin üstünlüğü sistemini geliştirmekte ve kamu özgürlüklerine geniş bir şekilde yer vermektedir. Kanunun çıkarılmasına TCF milletvekillerinin TEK‟nda yer alan temel hak ve hürriyetler kapsamında karşı çıkmalarına rağmen. Atatürk döneminde diğer alanlarda olduğu gibi eğitim alanında da çağdaşlaşma hareketleri uygulanmıştır. tüm toplumu bağlayan ilkeler haline gelmiştir.TBMM. 3 Mart 1926‟da çıkarılan 766 sayılı “Hâkimler Kanunu” ile hâkimlerin statü ve görevleri detaylı bir biçimde yeniden yapılandırılmıştır. Kadınlara hâkimlik hakkının Avrupa ülkelerinden sadece Almanya‟da verildiği bir dönemde Türkiye‟de de verilmeye başlanması ise hukuk alanında bir reformdur. Meclis‟i bu hâkimiyetin temsilcisi olarak görmüştür. Dönemin olağanüstü koşullarında zaman zaman halkın özgürlüğünü kısıtlayıcı tedbirlere de başvurulmak zorunda kalınmıştır. Türkiye dâhilindeki tüm eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlanmıştır. Bu hareketler Atatürk‟ün görüş ve direktifleri çerçevesinde şekillenmiştir. Cumhuriyet‟in ilanı. yeni devlet ve iktidar düzenine ilişkin kuralları gösterecek yeni bir anayasayı 20 Ocak 1921 tarihinde yürürlüğe koymuştur. Kanun 22‟ye karşı 122 kabul oyu çıkarılmıştır. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. çağdaş medeniyet normlarını kapsayan düzenlemeler yapılmıştır. yetkilerin Maarif Vekâleti‟ne devredilmesine çalışılmıştır. Hukuk alanında lâik ve millî karakterlere uygun olmak kaydıyla.

Yetenekleri tespit edilen bazı öğrencilerin ise yurt dışına gönderilmesiyle çağdaş eğitim standartlarında öğrenim görmeleri sağlanmıştır. bir süre eldeki mevcut olanlardan azamî surette yararlanma yoluna gidilmiştir. gerçekçi ve uygulanabilir vasıflarıyla da dikkat çekmektedir. bu seferberlik faaliyeti sonucunda açılan “Millet Mektepleri”. Eğitim alanında atılan adımların millî. kısa sürede tüm dünya devletleri tarafından takdirle karşılanmaya başlanarak. aklın ve bilimin rehber alındığı. Atatürk. “Okuma Odaları” ve “Köy Eğitmenleri Kanunu” vasıtasıyla kısa sürede okuma-yazma oranında önemli artışlar sağlanmıştır. Eğitim alanında Cumhuriyet‟i koruyup yükseltecek nesillerin yetiştirilmesi konusunda büyük çaba sarf edilmiştir. bürokrasi kesimini karşısına alma pahasına üniversite reformunu gerçekleştirmiş. Atatürk döneminde izlenen dış politika. çağdaş. Türkiye‟nin saygınlığını uluslararası 320 . Türkiye Cumhuriyeti‟nin. ancak uygulamadaki güçlükleri ve aksaklıkları düzeltmeye yönelmiştir. “Halk Evleri”. bu ilkeler özellikle 1936 yılından itibaren okul programlarında yapılan yeniliklere şekil vermiştir. ulusal hak ve çıkarlara dayalı. Bu dış politikanın uygulama alanının baş aktörleri olarak değerlendirebileceğimiz büyükelçiler asla rastgele kişilerden seçilmemiştir. Osmanlı Devleti‟nin izlemiş olduğu büyük devletlere dayanma siyasetinden vazgeçilerek. Türk Millî Eğitimi‟nin temel prensiplerini oluşturmuş. Atatürk dönemindeki eğitim anlayışı planlı ve çağdaş prensiplere haiz olmasının yanı sıra millî kültürümüze uygun. Türkiye‟ye yurt dışından eğitim uzmanı ve öğretim üyesi getirtmiştir. eğitimin malî güçlüklerini yok etmeye yönelik harcamış olduğu çaba ilk on yıl içinde.Eğitimde uygulanan tasarruf politikaları çerçevesinde öğretmen yetiştirmek yerine. Türk milletinin birliğini sağlamada fikrî temellerin oluşmasına önemli katkılar sağlamıştır. demokratik. karma ve lâik olmasından asla taviz verilmemiştir. Tarih ve dil alanında yapılan çalışmalar da. ulusal çıkarlardan ödün vermeyen. Atatürk döneminde içinde bulunulan zamanın koşullarına göre şekillenen ilkeli bir dış politika izlenmiştir. Gerektiğinde milletvekilleri bile bazı ülkelerde büyükelçi olarak görevlendirilmiştir. Harf İnkılâbı ile büyük bir okuma yazma seferberliği başlatılmış. Atatürk ilkeleri. ulusların eşitlik ilkesine saygılı bir dış politika benimsenmiş ve uygulanmıştır. tam bağımsızlığı yaralamayan.

Özellikle III. Siyasal yaşamda Cumhuriyet Halk Partisi. Cumhuriyet‟in ilanından sonraki süreçte ise siyasal rejimin yerleşmesinde önemli katkıları olmuştur. kadın haklarındaki gelişmeler sayesinde sosyal hayat düzenlenmeye çalışılmıştır. yapılan devrimler sayesinde toplumun ilerlemesine engel olan bağnaz düşünceler birbiri ardına ortadan kaldırmıştır. Türkiye‟nin Milletler Cemiyeti‟ne 43 devletin ittifakı ile davet edilmek suretiyle katılması. halkı kışkırtmalarıyla çıkarılmıştır. Ne yazık ki bu olaylar memleketin henüz demokratik bir hayata geçişe tam hazır olmadığını açıkça göstermiştir. Türkiye.alanda haklı olarak arttırmıştır. soyadı uygulamasının getirilmesi. cihanda sulh” sloganıyla izlemiş olduğu barışçı dış politika sayesinde. 1930 yılında ise Serbest Cumhuriyet Fırkası‟nın kurulması ve diğer parti kurma çabaları önemli faaliyetlerdi. günümüz Türk parlamentoculuğunun gelişip. Toplum hayatının vazgeçilmez unsurları olan uluslararası semboller ve değerler Türkiye‟de yerleşmiş. Çok partili siyasî hayata geçişin başarısız denemeleri de olsa 1924‟te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‟nın. birçok devletle kendi çıkarlarını zedelemeyecek antlaşmalara imza atmaktan çekinmemiştir. Parlamento. Atatürk döneminde kılık ve kıyafette yapılan düzenlemeler. Atatürk dönemi parlamenter sistemi. şekillenmesinde önemli katkılar yapmıştır. toplumun bilgisizliğinden yararlanan ve yapılan devrimleri içlerine sindiremeyen Cumhuriyet karşıtlarının dini istismar ederek. bu saygınlığın bir sonucudur. “yurtta sulh. unvan ve lâkapların kaldırılması. 321 . Atatürk dönemi parlamentosu. Atatürk döneminde yapılan çalışmalarla çok partili siyasi hayata geçişin de temelleri oluşturulmuştur. TBMM Döneminde yoğunlaşan gerici olaylar. kuruluşundan itibaren kitlelerin eğitilmesi ve bilinçlendirilmesine rehberlik etmiş. yaptığı çalışmalarla ülkenin bağımsızlığını ve Türkiye Cumhuriyeti‟nin kuruluşunu sağlamış. görev yaptığı olağanüstü zor koşullara rağmen Türkiye‟nin çağdaşlaşmasında gerekli olan her türlü adımları atmayı başarmıştır. “Şeyh Sait İsyanı” ve “Menemen Olayı” gibi gerici faaliyetlerin direk ya da dolaylı yönlerden devletin temel yapısına yönelik tehditler oluşturması sonucunda gerçekleştirilememiştir. Atatürk‟ün çok istemesine rağmen çok partili hayata geçiş. toplumsal alanda laikliğin ve millî egemenliğin yerleşmesi için inkılâplar yapmış ve devlet düzenini sağlam esaslar üzerinde kurumsallaştırarak geliştirmiştir.

(30.2/26.12.26/18. (30.5/2.1.10.18.18.1/29. (30.290.1930). (30.11.440.0.11.30.18. (30.11.9/12.15/11.1/23.1930).1.9/17.84.10. (30.1/19. Türkiye Cumhuriyeti BaĢbakanlık Devlet ArĢivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet ArĢivi Daire BaĢkanlığı (BCA) BCA Fon Kodu-Yer No ve Tarih: (30.18.20/6. (490.1.3.1921).25.84.KAYNAKÇA I. (30.18.10. (30.20.1924).0.1935).10/7.2/22.440.2/3.16/13.293.1925).11/24.20/13.17/9.0.10.18. (30.0/66.32. (490.0/66.21.4.1. 672.7.10.18.1931).18.1/7.1.1931).19/1.0/69. (30.1.1929).10.0/2.0/88.1.1935). (30.30.580.11.1.1922).10.1. (30.1/22.2/26.0/56.1927).1.1931).18. (30.0/79. (30.11.5/23. (30.439.22. (30.1.4/12.2/1.3.0.1935).10.1. (30.1/5.11/7.28.4.20/12.8/24.11. (30.1925).0.0.1930).1.36.1. (30.11. (30.0.0.12.83.9.38/16.5.2/59.1.34/7.0.18.3.392.2. 444.1. (30.0/59.18.12.16/04.0/66.0/1.1923).1/9. (30.23/29.18.38.2/59.0/6. (30. (30.17. (490.11/1.15/30.0/88.0. 538.1930).10.0.1.3/23.1928).1/7.17. (30.4.2/29.34.1926). (30. (30.1920).0.1932). 2. (30.3.1.2/3.1930).34.10.8.1927). Abdullah Nevzat Tandoğan: 725.17.1/4.6/24.15.581.12. (30.24.0/45.11.0/204.0.0/2.0.28/14.1930).17/24. 847.11.18.1/2.1.1.0.1.10.1.1. (30.1.1. TBMM ArĢivi (Milletvekilleri ve ġahsi Dosya Numaraları) Milletvekilinin Adı: Abidin Özmen: Ahmed Esad Uras: ġDN: Ahmet Muhtar Bey: Ahmet Münir Akaya: Ahmet Münir Erhan: 213.10.1.1.1/28.9/27.2/10. (30. (30.1.18.2/12.18.12.18.3.1/23.20/18. (30.242.1.1.1/2.2/59.9/8.1920).455.18.18.14/1933).1.1/3. (490.7/17.0.19. (30.9. (490.11/26.10.18.5.18.18.18.9.1929).1922).1925).10.26.18.18.1931).2/10. 322 .10.1.2.9.439.66.0/210.1921).0.1932).1922).3. (30.3. (30.38.9/7.1.0/63.440.2.3/29.1927). ARġĠV BELGELERĠ 1.0/43.11/23.0/11.1929).7.4.0/66. (30.431.11.11/12.1.10.18.1922).06.1924).0.1928).0/66.6/29.10.1.1931).19/1931).84. (30.11.1923).29/2.1921).1923).

914. 105. 646. 1144. 791. 726. Celalettin Mengilibörü: 874. 10. 861. 466. Avni Doğan: Fevzi Daldal: Hasan Tahsin Bayatlı: Hüseyin Aziz Akyürek: Hüseyin Fatin Güvendiren: İbrahim Ethem Tuncel: İhsan Latif Sökmen: Kâzım İnanç: 4072. 215. 707. 1548. 229. 581. Reşat Mimaroğlu: Mazhar Müfit Kansu: Mehmet Kadri Üçok: Mehmet Nuri Conker: Mehmet Somer: Mehmet Zühtü Durukan: Memduh Şevket Esendal: Muhlis Erkmen: Mustafa Faik Bey: Mustafa Hilmi Uran: Mustafa Necati Bey: Numan Menemencioğlu: Recep Peker: Reşit Bey Özsoy: Salih Vahit Eroğlu: Selim Sırrı Tarcan: Süleyman Nemci Selmen: Şefik Türsan: Tevfik Kâmil Koperler: Vasıf Çınay: Yahya Galip Bey Kargı: Yusuf Kemal Tengirşenk: 1000. 3. 691. 531. 676. 857. 732. 998. 747. 582. 917. 1238. M. 266. 1482. 790. 118. 981. M. 24. 534. 280. ĠçiĢleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil ArĢivi Mülkî Ġdare Amirinin Adı: Sicil Dosya No (SDN): Abdullah Nevzat Tandoğan: 2038. Ahmet Durmuş Evrendilek: Ahmet Fuat Baturay: Ahmet Hilmi Ergeneli: Ali Cemal Bardakçı: Ali Fefa Seyhanlı: Ali Galip Bey: Ali Haydar Yuluğ: 76. 916. 896. 1115. 194. 120. 663. 957. 671. 716. 2597. 1629.Ahmet Rüstem Bey: Ali Canib Yöntem: Ali Fefa Seyhanlı: Ali Fethi Okyar: Ali Haydar Yuluğ: Arif Baytın: Atıf Bayındır: Avni Doğan: Baha Tali Öngören: Bekir Sami Bey: Hakkı Behiç Bayiç: Hasan Âli Yücel: Hasan Hüsnü Çakır: Hasan Reşit Tankut: Hasan Rıza Soyak: Hasan Tahsin Uzer: Hüseyin Avni Aktulga: Hüseyin Aziz Akyürek: Hüsrev Gerede: İbrahim Tali Öngören: İhsan Latif Sökmen: İsmail Hakkı Uzunçarşılı: 21. 474. 530. 323 . 370. 89. 827. Mustafa Abdülhalik Renda: 476. 868. 2228. 692. 1157. 987. 489. 414.

1955. 1–18. KĠTAPLAR Abadan. Ankara. Partiler Sistemi ve Siyasal Güven. Akgüç. TBMM Zabıt Ceridesi. TBMM Mat. Başvekâlet Matbaası. Mustafa Recâi Güreli: Refik Koraltan: Yahya Sezai Uzay: Zeynelabidin Özmen: 68. TİBKY. Ağaoğlu. Sel Yayınlar. Cumhuriyet Döneminde Bankacılık Alanında GeliĢmeler. İstanbul. Yunus Nadi. 1-29. 2. TBMM Matbaası. Düstur. 1955. Ankara (1961-1977). İstanbul.. Düstur. 1992. RESMÎ YAYINLAR 1115. Ankara. C. (1935-1939). C. 324 . (1943-1981). Senem Matbaası. SBF Yayınları. 4073. TBMM Zabıt Ceridesi.Baskı. 1246. Üçüncü Tertip. 1-25. C. 1-26. C. C. 12. 2. 2488. Ankara. Devre: 1. Ankara. TBMM Gizli Celse Zabıtları. İkinci Tertip. 1-29. Öztin.. (1928-1931). 425. Akgül. Dönem. Türkiye’de Seçmen DavranıĢı. Ankara. Birol. 1969. 2002. Yakın Tarihimizde Dersim Ġsyanları ve Gerçekler. Ankara. Türkiye Bankalar Birliği Yayınları No: 71.Mehmet Fevzi Daldal: Mehmet Hilmi Uluç: Mehmet Lütfi Kırdar: Mehmet Râmi Gökçe: Mustafa Hilmi Uran: II. Abalıoğlu. 1975. C. 1. ________.. No: 92-74. 4114. 1985. Bürokrasi. III. (1931-1934). TBMM Zabıt Ceridesi. I. Ahmet. Ankara. Dönem. Nermin. Suat. Sel Yayınları. Dönem. C. II. Baha Matbaası. IV. İstanbul. Ankara. V. Akgün. Dönem. I-IV. 1959. III. Dönem. TBMM Matbaası. Ankara. 859. TBMM Mat. 6. Birinci Büyük Millet Meclisinin AçılıĢı ve Ġsyanlar. Nobel Yayınları. Boğaziçi Yayınları. Dersaadet Matbaa-i Amire 1334. 1323. C. TBMM Mat. Serbest Fırka Hatıraları. TBMM Zabıt Ceridesi. İstanbul. Ankara’nın Ġlk Günleri. TBMM Zabıt Ceridesi. 3. Ankara. 1-33. TBMM Matbaası. TBMM Kavanin Mecmuası.

Altay. 1994. 1973. Bugünkü Dille Yayına Haz: Zeynep Korkmaz. Ankara. İstanbul. ________. Türkiye’de Din Kavgası. (C. Türk Eğitim Tarihi (BaĢlangıçtan 1999’a). İstanbul. Ankara 2001. 1995. Sina. Jön Türkler ve Ġttihat ve Terakki. Alkan. Dilekçe Hakkı ve 1961 Anayasası. Semih Lütfi Kitabevi. 1970. Türkiye’de Gazetecilik ve Gazeteciler. Akşin. Aras. Mehmet. Ankara. Arıburnu. Kemal. TDTE Yayınları. 2006. 6. Tevfik Rüştü. Baskı. Tan Matbaası. Altuğ. Mustafa Kemal. Fahrettin. Yok. 10 Yıl SavaĢı ve Sonrası. Altun. Ankara. Rıdvan. ________. İnsel Yayınları. Ankara. Milli Mücadele Hatıralarım. Damar. Ġstiklâl Mahkemeleri. İstanbul. Akyüz. TİBY. 1995. İstanbul. Türk Devrim Tarihi Dersleri (1919-1938).Akın. Alfa Yayınları. Ankara. 1987. Ana Çizgileriyle Türkiye’nin Yakın Tarihi. İstanbul. C. 325 . 20. 1978. GörüĢlerim. Aldan. 1972. Türkiye’de Öğretmenlerin Toplumsal DeğiĢimdeki Etkileri (18481940). T. Nutuk (1919-1927). 7. C. MEB Basımevi. Baskı. Armaoğlu. İmaj Yayıncılık. 1961. 2001. ________. Yahya. C. ________. Atatürk ve Çevresindekiler. İstanbul. Sadık. I. Armağan. 1. İçişleri Bakanlığı Yayınları. Baskı. Ġz Bırakan Mülki Ġdare Amirleri. Nutuk. Baskı. İÜHFY. Nutuk-Söylev. Ağaç Yayıncılık. 2004. Abdülrezak. Ankara. AAMY. 1993. TBMM Devleti (1920-1923) Birinci Meclis Döneminde Devlet Erkleri ve Ġdare. 1945. 1-2: 1914-1995). Servet. Atatürk. I-II. Alkım Yayınevi. II. Baskı. 1999. Arıkoğlu. Yüzyıl Siyasî Tarihi. Yay. TTK Yayınları. İstanbul. Fahir. Ankara. Çağdaş Gazeteciler Derneği Yayınları. Ankara. Yılmaz. 1978. İstanbul. Albayarak. İletişim Yayınları. İstanbul. İmge Kitabevi. İstanbul.C.. 1986. Ahmet Turan. Genişletilmiş 11. 2.

Ali Fuat. Başar. İlhan. Tekin Kitabevi. Sarmal Yayınevi. İstanbul. Ateş. Avcıoğlu. T. 1988. Türkiye Cumhuriyeti’nin KuruluĢu ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Kral Matbaası. İlhan-Wilson. Tek Adam. TBMM Kültür Sanat Yayın Kurulu Yayınları No: 30. Ankara. 2000. Atatürk Dönemi Valileri (29 Ekim 1923-10 Kasım 1938). 1944. Ankara. Türkiye Kültür Hareketleri. 1964. C. C. 3. 1981. VI.Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. Başgöz. Ġkinci Adam. 1997. Yay.C. ________. 1987.. C. Başgöz. Dost Yayınları. Türkiye’nin Düzeni: Bugün Yarın. Remzi Kitabevi Yayınları. Başgil. THKY. İstanbul. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Yapısı ve Faaliyetleri (1927-1931). 1930. İstanbul. Selim Sabit. İstanbul. TBMM Basımevi. TİTE Yayınları. Baskı. 1994. İstanbul. ________. Baskı. Ahmet İhsan Matbaası. Ankara. C. ________. Bilgi Yayınevi. Ahmet Hamdi. Ocak Yayınları. Şevket Süreyya. Remzi Kitabevi. Çankaya. C. C. Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk. Falih Rıfkı. Howard E. Ankara. VatandaĢların BMM’ye Müracaat Hakkı. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. Atay. Aydemir. Ankara. KBY. III. Doğan. 3. İstanbul. 1984. I-II-III. BaĢvekâlet Ġstatistik Umum Müdürlüğü Ġstatistik Yıllığı. Avcı. Nevin Yurdsever. 1968. Yok. Ġnkılâp ve Kadro. Ankara. 326 . Atatürk’le Üç Ay. 1990.. Cemal. 1987. Aykut. İstanbul. I. İstanbul. IV. Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri. Ali Galip. Ankara. Baskı. XI. Atatürk’ün Türkiye Büyük Millet Meclisi AçıĢ KonuĢmaları. 1995. 1945. Millî KurtuluĢ Tarihi (1838’den 1995’e). I-II. Ankara. 1969. TİTE Yayınları. 1945. Remzi Kitapevi. Rakamlarla Ġktisadi ve Ġçtimai Türkiye. Ankara. I-III. Ankara. 1968. Türkiye’nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk. Baltaoğlu. IV. C.

Savaş Yayınları.. 3. I. 1943. 100 Soruda Parlamento. İBKY. Bozkurt. İstanbul 1984. 1982. Büyük Atamız ve Türk Denizciliği. Yok. Memurlar Hakkında Muhakeme Usulleri. Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları. Ankara. Ankara. CHP Tarihi 1919-1979. (1920-1984) Türkiye’yi Kimler Yönetti?. Nobel Yayınları. Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Türk Ġnkılâp Tarihi. 1946. Boratav. Bayman. Milliyet Yayınları. Dâhiliye Vekâleti Vilayetler İdaresi Umum Müdürlüğü Yayınları. Nevzat Tandoğan (Hayatı ve Eserleri). Bayur. Doğuş Basımevi. Büyüktuğrul. Çakan. Baskı. Mustafa Adlî. 1938. Baskı. 1935. Beşe. Ali. Ankara. İstanbul. Yay. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Baskı. Yok. 1983. TİBY. 1986. İstanbul. 1968-1969. Türkiye’nin Sosyal DeğiĢme Sürecinde Sivil Bürokrasi (19231960). ________. 1979. Mars Matbaası. Doruk Matbaacılık. 1935 Saylav Seçimi. Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler. Türkiye’de Devletçilik. 1966. 327 . Bozkurt. Çağdaş Yayınları. Anklara. Menteş Kitabevi. İstanbul. Hikmet. Ankara. İstanbul. Ankara. Çankaya (Mücellidoğlu). Şeref. Türk Parlamento Tarihinde Ġkinci Meclis. Korkut. III. Bila. 1. Mustafa.. 1967. Atatürk ve Devrimlerimiz. 1. 1999. Rauf-İba. 1949. Hakkı Kamil. C. 1. Türkiye Devletinin DıĢ Siyasası. Veysel. Yusuf Hikmet. Kısım. Ankara Yeni Cezaevi Matbaası. Türk Parlamento Hukukuna GiriĢ. ________. TTKY. C. Yer. II. Işıl. İstanbul. 2004. Ankara. Bursa. 1973. 1945 Yılında Halkevleri ve Halkodaları.Baydar. Orhan. Bayrak. Ankara. Afif. Baskı.

Abdülhaluk. Nizamname ve Programı. 1995. Belma. Cemal. ________. 1971. 328 . Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (1839-1950). Ankara. İsmail. Cumhuriyet Matbaası. Dönem 19191923. Ankara. İstanbul. 1974. ________. İstanbul. 1983. İstanbul. Doğan Kardeş Yayınları. TBMM Matbaası. 1960. Sel Yayınları. 1. 1932. TBMM Basımevi. 1931. Siyasi Hatıralar. Türkiye’de Geri KalmıĢlığın Tarihi. Baha Matbaası. 1. CHP Genel Sekreteri Recep Peker’in Söylevleri. Millî Mücadele BaĢlarken Sayılarla Vaziyet ve Manzara-i Umumiye. Cem. Türk Parlamento Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları. I. II. TBMM Vakfı Yayınları No: 6. Ankara. Tevfik. İstanbul. Türkiye Ekonomisinin Tarihi (1900-1960). Ankara. 1994. Ankara. Türk Parlamento Tarihi. Baskı. 4. C. 2003. Dağlı. Türk Parlamento Tarihi Milli Mücadele ve TBMM I. Fahri. İstanbul. Ankara. Çay. Cumhuriyet Halk Fırkası. Ali Fuat. IV. 1988. ________. Behçet. KuruluĢ Amacı ve ÇalıĢmaları. 1995. İmge Kitabevi. Ankara. C. Cebesoy. C. Nuran-Aktürk. Dönem. Hâkimiyet-i Milliye Matbaası. ________. 1935. Turan Yayınları. Ankara. Ankara. TBMM Vakfı Yayınları. 1. Ulus Basımevi. ________. Basım. 1996. TBMM Vakfı Yayınları. C. Ankara. CHF Halkevleri Talimatnamesi. Hükümetler ve Programları (1920-1960). 1939. III. 1955. Cumhuriyetin OnbeĢinci Yıl Kitabı. Mayıs 1935.Çavdar. Çoker. ġeyh Sait Ġsyanı. 1994. İmge Kitabevi. İstanbul. Türk Tarih Kurumu. C. Ankara. Ulus Basımevi. Her Yönü Ġle Kürt Dosyası. CHP Programı. Cem Yayınevi.

. Davut. 1975. İstanbul. Mustafa. Milliyet Yayınları. 1982. Tarhan. Ergün. IV. Yay. Duran. 1967. Türkiye Büyük Millet Meclisi (1920-1998) ve Osmanlı Meclisi Mebusanı (1877-1920). Ahmet. Dilik. Ömer-Acar. Tisa Matbaacılık. Türkiye’de Sosyalist ve Komünist Faaliyetler (1910-1960). Ankara. Erdaha. Temuçin Faik. Ocak Yayınları. Millî Mücadelede Vilayetler ve Valiler. Mustafa. İstanbul. 1982. Siyaset Bilimine GiriĢ. 1993. Ezherli. 1953. İhsan. Kültür Bakanlığı Yayınları. Türkiye’de Sosyal Sigortalar-Ġktisadi Açıdan Bir Tahlil Denemesi. Kitap. 2. 329 . C. Ankara. Ergin. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları No: 30-12. Bülent. 1972. Ankara. 5.Daver. İşaret Yayınları. Abdurrahman. 1988. 1939. 2. İletişim Yayınları. Osman. Duru. Sosyal Bilimler Sözlüğü. 1995. Siyasal Kitabevi. Anayasalar ve Seçim Kanunları (1876-1982). Sait. 2. İstanbul. 1992. Baskı. Ankara. Ankara. Remzi Kitabevi. Ahmet Şükrü. Fethi Tevetoğlu. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayını. Emel. Demirel. Atatürk Devri Eğitimi. Kemal-Öngenoğlu. Ankara. Ankara. İstanbul. İstanbul. Atatürk’ten Günümüze Sosyal DeğiĢmede Türk Kadını” Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları. Çağdaş Yayınları. Yok. Birinci Meclis’te Muhalefet Ġkinci Grup. Siyasî-Ġdarî Sistemle ĠliĢkileri Açısından Din Bürokrasisi Yapısı Konumu ve GeliĢimi. 1997. TBMM Yayını. Ayyıldız Matbaası. Dursun. Türkiye Yönetiminde KarmaĢa. Kâmil. I. Siyasî Tarih (1919-1939). Demir. Baskı. 1994. Doğramacı. Erdem. Cihan-Turan. Atatürk Dönemi Maliye Politikası. Vadi Yayınları.A. Ankara. 1998. Baskı. Ankara. Baskı. 2002. 1993. Esmer. Kadrocular ve Kadro Hareketi.O.. Baskı. İstanbul. Ertan. I. Güney Matbaacılık ve Gazetecilik T. Türkiye Maarif Tarihi. Ankara. Lütfi.

Türkiye’yi LâikleĢtiren Yasalar. İz Yayıncılık. V. Konya. The Turkish Political Elite. 2000. TBMM Vakfı Yayınları. ________. Cambridge. Güneş.. Ankara. Tek Partili Cumhuriyet (1931–1938). Cumhuriyetin Ġlk On Yılı ve Balkan Paktı (1923-1934). Girgin. Osmanlı Devletinde Bürokratik Reform. 330 . İstanbul. Nurettin Can-Onaran. II. Turhan Kitabevi. Press. İstanbul. II. Turhan. Y. Güneş. Anayasa Hukuku. Türkiye Büyük Millet Meclisi 50. Yıl Dönümü (1920-1970).I. Cem. Ankara. 1994. MEB Basımevi. Genç. Gülekli. Goloğlu Yayınları. 1974. Türk Ġnkılâbının Temel TaĢı Laiklik. İ. C. Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Hariciye Tarihimiz (TeĢkilât ve Personel). Çev. Rıza. Ankara. AÜSBF Yayınları.T. Gerede. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 1981. Goloğlu Yayınları. Atatürk ve Türkiye’nin DıĢ Politikası (1919-1938). Ankara. The M. İstanbul. 1997. 2001. Gönlübol. Dönem. Türk Parlamento Tarihi. Devlet ġûrası. Türkiye DıĢ Politikasında 50 Yıl. Ankara. Şeref. Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları. AAMY. İhsan. 1952. I-II. Selçuk Üniversitesi Yayını. Siyasi Hatıralarım I. Ġran.Feyzioğlu. Türkiye Büyük Millet Meclisi Dönemi (1923-1927). 1992. Ankara. Ankara. 1997. Şükran-Alp. Üçüncü MeĢrutiyet. 1953. 1970. Atatürk Yolu‟ndan Ayrı Basım. Goloğlu. Dursun. Ali Hikmet. Mehmet-Sar. Frederick. 1930-1934. Gök. ________. Findley. Hakkı. Kemal. 1965. Kitap. Ankara. 1973. Yayın No: 36/18. Kalite Matbaası. 1971. Birinci TBMM’nin DüĢünce Yapısı (1920-1923). Reşat. Frey. İstanbul. Göreli. İstanbul. Ankara. AAMY. Carter Vaughn. Latif Boyacı. 1995. ________. 2005. 1974. Türkiye Cumhuriyeti (1923). Mahmut. Hüsrev.Yok. Gözübüyük.

Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları. ________. Muallim Gücüyener Yayınevi. İstanbul. İlmen. Ankara. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Bürokratik Yönetim Geleneği. 1939. Alpay. İskit. M. Ayşe Afet. İstanbul. Willam. Yeni Baskıya Hazırlayan: Arı İnan. Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler. Türk Kamu Bürokrasisinde Gelenekçilik ve ModernleĢme. Ankara. Haz: Sabahattin Selek. İnönü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları: 138. Türkiye’de Matbuat Rejimleri. Tarihimizde Kürtler ve Ayaklanmaları. Türk Sosyal Bilimler Derneği Yayınları. Bilgi Yayınevi. İstanbul. Baskı. Metin. Doğu Batı Yayınları. 1977. 2008. Hatıralar. Türkiye İş Bankası Yayınları. Kabacıklı. 1973. 1951. George Wilhelm Fridrich. Hallı. İnan. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları. Server. Çev. Türkiye Cumhuriyeti’nde Ayaklanmalar (1924-1938). Hil Yayınları. Ankara. 1995. Türkçesi: Ahmet Fethi. Ankara. Baskı. 331 . Ankara. 1974. 57-65. Rauf. Matbuat Umum Müdürlüğü Neşriyatı. 1996. 2000. ________. 2006. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. Türkiye’de Devlet Geleneği. Baskı. Tarihte Akıl. 1. AAMY. Süreyya. Türkiye’de Ordu ve Siyaset. Medenî Bilgiler ve M. 2003. Ankara. 7. Reşat. İnan. 2. Ankara. Zavallı Serbest Fırka. ModernleĢme ve Bürokrasi. T. 1789’dan Günümüze. 1980. ODTÜ İdari İlimler Fakültesi. ________. Hegel. Kabalcı Yayınları. İstanbul. 1991. Ayşe Afet. İstanbul. İsmet. 1972. Cem Yayınevi. Mustafa Necati. İnan. Ankara. Önay Sözer.Hale. İstanbul. Heper.C. İstanbul. s. 2006. Ġstatistik Göstergeler (1923-2002). Yayın No: 23.

I-II. Kansu. Selçuk. 1984. Karabekir. 12. II. Kâzım. Karaosmanoğlu. Devlet Matbaası.Kabasakal. Mehmet. Osmanlı Tarihi (Birinci MeĢrutiyet ve Ġstibdat Devirleri 18761907). Tekin Yayınları. TTKY. İstanbul. Kültür Bakanlığı Yayınları. Karal. Karamustafaoğlu. Çev. Politikada 45 Yıl. ________. Baskı.C. Ankara. Osmanlı Tarihi (Islahat Fermanı Devri 1861-1876). Ankara. Menemencioğlu. 2. Baskı. 1968. Yakın Tarihimiz Yayınları. Türkiye’de Siyasal Parti Örğütlenmesi (1908-1960). Kandemir. Faruk Özerengin. Bilgi Yayınları. Türk Tarih Kurumu Yayınları. C. 1967. ________. Hans. AÜHFY. Ankara. Ankara. ________. Ankara. 1992. Zoraki Diplomat. Ankara. Politika Bilimine GiriĢ. Yüce Yayınları. Karpat. 6. Kemal. İstanbul. 1990. Baskı. 1965. Münci. Türkiye Ekonomisi. C. İstanbul. Kepenek. Ankara. İstanbul. Emre Yayınları. C. 1938. PaĢaların Kavgası-Ġnkılâp Hareketlerimiz. İstanbul. Yasama Meclislerinde Komisyonlar. Ege Matbaası. T. 2001. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Türk Demokrasi Tarihi. C. İstanbul. 1967. 3. Ankara. 1997. 332 . Enver Ziya. Bilgi Yayınevi. Sacit. Remzi Kitabevi. Türkiye Cumhuriyeti Hükümet Programlarında Kültür. Kantarcıoğlu. Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber. Ġstiklâl Harbimiz. E. Kelsen. 1994. Baskı. Yakup Kadri. Mahiyeti-Kıymeti. Tuncer. 1955. Hatıraları ve Söylemedikleri ile Rauf Orbay. ________. 1983. 1965. İstanbul. 8. Yakup-Yentürk. Mazhar Müfit. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Demokrasi. İstanbul 1991. İstanbul Matbaası. İletişim Yayınları. Haz. VII. İstanbul. Siyasî Dargınlıklar. Karaibrahimoğlu. 1983. 1998. Kapani. Nurhan. Feridun.

Umûmî MüfettiĢlikler (1927-1952). 1933. 1937. Kılıç Ali Hatıralarını Anlatıyor. ĠletiĢim ve Tarih. 1939. Hüseyin. I-II. Kültür Ġstatistikleri 1935-1936. Kırdar. Kongar. Demokrasi Buhranı. Cemal. Çev. 3. 1967. 1991. İstanbul. Ankara. II. Atatürk (Bir Milletin Yeniden DoğuĢu). Konya. Korkmaz. İstanbul. Koçer. Ankara. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. Kili. C. Yok. Koçak. Sosyal Yayınları. İletişim Yayınları. ________. İstanbul 1982. İstanbul. Türkiye’de Öğretmen YetiĢtirme Problemi (1848-1967). Hükümdar. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin “Ġlk”leri. Türkçesi: Ayhan Tezel. İstanbul.Keyder. Celal Bayar. Serbest Fırka Nasıl Doğdu? Nasıl Feshedildi?. İstatistik Umum Müdürlüğü. Kılıç Ali. İletişim Yayınları. 5. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Madanoğlu. Maarif Ġstatistikleri 1923-1932. Çağdaş Yayınları. Ankara. Baskı. Ankara. Bayram. Türkiye İş Bankası Yayınları. İstanbul. 1. 1955. Lacombe. 2001. İstanbul. Baskı. Mikro Yayınları. 1955. 1988. DİE Yayınları. Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları. Anılar I (1911-1938). Kutay. Remzi Kitabevi. Cemil. 2006. Cemal. TTKY. İstanbul. İmge Yayınları. Machiavelli. Ġstiklâl Mahkemesi Hatıraları. 1962. Birinci Kitap. 2001. Suna-Gözübüyük. Yay. Roger. Emre. İstanbul. Hasan Ali. Köksal. Şeref. 1994. 1998. Türkiye’nin Toplumsal Yapısı. Toplumsal DeğiĢme Kuramları ve Türkiye Gerçeği. ________. Çağlar. Baskı. Anıl Yayınevi. Kenan Basımevi. Remzi Kitabevi. 2007. Knross. 1987. 2003. Sel Yayınları. Sel Yayınları. Ankara. C. Nobel Yayınları. Nermin. Lord. İstanbul. Koca. İstanbul. Sander Yayınları. Sened-i Ġttifak’tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri. Selahattin Bağdatlı. Mustafa. İstanbul. İstanbul. İstanbul. 1981.. Alemdar. Kodaman. 333 .

A. 1974. Mıcelı. İstanbul. 334 . Ankara. 4. Hâfız Yaşar. Önder. (Makaleler–4). T. Ulus Basımevi. Halil. Vncenzo. Okur. Türkiye’de Tek Partili Dönemde ÇalıĢma ĠliĢkileri (1920-1946). Ġngiliz Belgelerinde Kürdistan (1918-1958). 1962. Üç Devirde Bir Adam. TTKY. Ankara. Kenan Matbaası. Tanzimat’tan Sonra Mahalli Ġdareler. Türkiye Ġktisat Kongresi 1923-Ġzmir. Ġstanbul Üniversitesi Hakkında Rapor. Okandan. Mardin. Friedrich. Maarif Vekilliği. ________. Cenap Karakaya. 1992. Ahmet. Karl-Engels. 1999. Malche. İstanbul. Yay. Türkiye’de Toplumsal Siyaset. Yayına Haz: Cemal Kutay. 1998. Mimaroğlu. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu. Büyük Meclis ve Ġnkılâp. Okyar. Emre Kongar. Neşet. İletişim Yayınları. Çev. Çev. Sırlar Matbaası. Ahmet. Cumhuriyet Devrinde DanıĢtay ve Ġdare Davaları. 1997. Ankara. 1933. İstanbul 1939.Makal. Ortaylı. TBMM Matbaası. Abdurrahman. Melek. İstanbul 1980. Albert. Marx. Recai Galip. Nasıl Fesh Edildi. Gündüz. Zerbamat. İletişim Yayınları. Devletin MenĢei. İstanbul.T. Yok. Türk Siyasi İlimler Derneği Yayınları No: 6. Ali Fethi. Ankara. ________. Ankara. Baskı. Reşat.. 1966.C. “Komünist Partisi Manifestosu”. İmge Kitabevi. Ankara 1946. Çev. Sosyal Yayınları. Ata. Doz Yayınları. 2002. Modern Parlamentolar. İstanbul. TODAİE Yayınları. Atıf Akgüç. İstanbul. 1964. 1987. Mayo. Şerif. Ökçün. 1945. Hatay Nasıl Kurtuldu. Parlamento Hukuk ve Siyaseti Etütlerinden. Demokratik Teoriye GiriĢ. İstanbul. 1945. Ankara. 1995-a. Türk ModernleĢmesi. Derleyen: Mümtaz‟er Türköne. Sermaye Piyasası Kurulu Yayını. Henry. İlber. Ankara. Mesut.

Özdemir. Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları. 1921 Anayasası. Siyasal Kitabevi. 1999. Ali. 1989. 2000. Ankara. VatandaĢın Birinci Hürriyeti. Türk Parlamento Tarihi. 1973. İstanbul. Pehlivanlı. Hikmet. 7. Rejim ve Asker. ________. Ankara. Yarın Gazetesi BaĢmuharriri Arif Oruç’un Fikir Hayatı. Tekin Yayınları. Siyaset Bilimine GiriĢ. Genelkurmay Basımevi. Ankara. Taha. Ankara. C. Afa Yayınları. 1992. Ankara. Yayına Hazırlayanlar: Üstel. II. 2001. Özçelik. Selahattin. Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım (1923-1945). Baskı. Gündoğan Yayınları. 1989. İstanbul.________. 2004. 1993. Donanma-yı Osmanî Muavenet-i Milliye Cemiyeti. İletişim Yayınları. Ankara. Füsun-Yücesoy. Dönem. 335 . Öztekin. 1979. Ovat. Ak Yayınları. 1932. 2001. Öztürk. Ç. 1975. 1992. Türkiye’de Sosyal DeğiĢme ve Siyasal Katılma. 1992. Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü (1920-1970). AÜHF Yayınları. Baskı. Ziya Gökalp. TBMM Vakfı Yayınları No: 1. TTKY. Ankara. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türkiye Cumhuriyeti Anabilim Dalı. TTKY. TİBY. ________. ________. İstanbul. Özbudun. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. 2002. Türkiye Ġdare Tarihi. Sabir. Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. Oruç. Osmanlı Devletinde Bürokrasi. Öz. Ergun. Ankara. İstanbul. 1968. Özdemir. Arif. Okumuş Adam Yayınları. TODAİE Yayınları. KurtuluĢ SavaĢı Ġstihbaratında Askerî Polis TeĢkilatı. Ankara. İstanbul. I. Parla. Platon. Ankara. Hamit. Esat. Ankara. Kâzım. Sabahattin Eyüboğlu-M. I. Türk Anayasa Hukuku. Hüseyin. ________. İstanbul. Tecelli Matbaası. Kısmet Kesim. Devlet. Ali Cimcoz.

Sim Matbaacılık. 2004. Gencay. Ankara. Kastaş Yayınları. 1969. Rafet Zaimler Yayınevi. Şapolyo. İstanbul. Ülkemiz Yayınları. Harp Hatıralarım. Savcı. Pıerre. Sabis. TODAİE Yayınları No: 140. C. Birey ve Toplum Yay. İstanbul. Güneş Matbaası. TTKY. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Gür-Ay Matbaası. 3. Türkiye’de Demokrasi ve Politik Partiler. 1982. 8. C. Bahri. 1984. 1951. Sanal. C. Atatürk ve Yabancı Devlet BaĢkanları. ________. 1987. Anadolu Ġhtilali. 2001. 1967. İstanbul. Ali İhsan. Bilal N. Ali Yaşar. Ankara. İstanbul. 1993. Ağaoğlu Ahmed Bey. Sarıhan. İstanbul. Ankara. Ankara. Mustafa Kemal ve Birinci Büyük Millet Meclisi Tarihçesi. Ankara. Alan Yayıncılık. İstanbul. Murat. Enver Behnan. Mustafa Kemal PaĢa ve Milli Mücadele’nin Ġç Alemi. Demokrasimiz Üzerine DüĢünceler.Renouvın. Baskı. 1974. Türker. Fahri. 1981. Muzaffer. Zeki. Ömer. TBMM‟den Sakarya Savaşı‟na: 23 Nisan 1920-22 Ağustos 1921). Birinci Dünya SavaĢı’ndan Sonra Avrupa’da BarıĢı Kurma ve Sürdürme Çabaları (1919-1929). TTKY. Siyasal Bilimler Fakültesi Yayınları. Sarıca. Ankara. Ankara. Alfa Yayınları. 336 . Ankara. Selek. İ. I. Şaylan. ________.. Sevinç Matbaası. 5. Sakal. 1958. Sencer. Birinci Dünya SavaĢı ve Türkiye (1914-1918). ÇağdaĢ Siyasal Sistemler. 1995. 1992. (Açıklamalı Kronoloji. KurtuluĢ SavaĢı Günlüğü. Kemal Atatürk ve Millî Mücadele Tarihi. Sarıbay. Şimşir. 1999. ________.Ü. Sabahattin. Ankara. Sezgin. 1963. Türkiye’de Kapitalizm Bürokrasi ve Siyasal Ġdeoloji. Türkiye’nin Yönetim Yapısı. Ankara. Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti. Sevinç Matbaası. SBF Yayınları. İstanbul. Örgün Yayınevi. Türk KurtuluĢ SavaĢı ve Siyasal Rejim Sorunu. 1995.

İstanbul. 1980. Kültür Bakanlığı Yayınları. Tanilli. 1920’den 1981’e Milli Eğitim Bakanlığı. Solmaz. Baskı. İstanbul. Recep Ulusoğlu Basımevi. MEBY. ________. Ankara. 2004. Tanör.________. Yok. Yay. III. İstanbul. 1993. Atatürk’ün Hastalığı. Galib Kemal. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul. Tarih-IV (Türkiye Cumhuriyeti). Deli Halid PaĢa. Hariciye Hizmetinde 30 Sene. Baskı.. Dünya’da ve Türkiye’de Masonlar ve Masonluk. İstanbul. Saka Matbaası. Ankara. Bizim Diplomatlar. Cahit. Hatay’ın KurtuluĢu Ġçin Harcanan Çabalar. Çağdaş Yayınları. 1996. Toplumsal Ekonomi. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. İstanbul. 1970. Mondros’tan Mudanya’ya Kadar. T. Ankara. 1992. Milliyet Yayınları. 3. Söylevler 1932-1941. Taş. Talas. Cem Yayınları. Ankara. 1982. Ankara. Ersoy. Bülent. Baskı. Yay. YKY. Selahattin. 1997. KurtuluĢ KuruluĢ. Belgelerle 1933 Üniversite Reformunda Yabancı Bilim Adamları. Türk Tarih Kurumu Yayınları. İstanbul. 7. 1942. CHP Genel Sekreterliği Halkevleri ve Halkodalarının Onuncu Yıl Yayınlarından. 1955.C. 1931. 1989. Yok. Söylemezoğlu. 7. Bahir. 1992. 337 . Atatürk’ten Hatıralar. İlhami. C. Server. Serap. Sorguç. İstanbul. Baskı. MEBY. 1997. 3. 1998. Taçalan. Gürsoy. İmge Kitabevi. 1996. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 2006.. İstanbul. Soysal. Der Yayınları. Taşdemirci. Soyak. Ankara. Nurdoğan. Devlet Matbaası. Umûmî MüfettiĢlikler. Tansel. Eskişehir. Hasan Rıza. Baskı. Eğe de KurtuluĢ SavaĢı BaĢlarken. Sökmen. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Tayfur. YKY. Ankara. Devlet ve Demokrasi (Anayasa Hukukuna GiriĢ). 1991. 10. İstanbul. ________.

Siyasi Partiler. İstanbul. Ankara. 1947. İstanbul. 1981. Ankara. Ankara. Arba Yayınları. Kanun-u Esasi‟nin 100. Türkçesi: H. Bilgi Yayınları. 1973. Türkiye’de Siyasi Partiler. 1991. Parti Ġçi Demokrasi ve Türkiye. Cem Yayınevi. I. İstanbul 1992. Tunçay. Bilimsel Yönetimin Ġlkeleri. Türkiye Cumhuriyetinde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (19231931). ________. Türk Devrimi ve Sonrası. Tunaya. Erdoğan. İletişim Yayınları. Türkiye’de Ġdare TeĢkilâtı. İstanbul. Çizgi Kitabevi. Vecihi. BDS Yayınları. Hıfzı. 2005. Cumhuriyet’in 50. 1968. 1978. Gerçek Yayınevi. Ġbrahim Temo’nun Ġttihad ve Terakki Anıları. Konya. Ankara. AÜSBF Yayınları. Toker. ġeyh Sait ve Ġsyanı. İstanbul. Baskı. Baskı. Taylor. Ankara. Gündoğan Yayınları. İbrahim. Tazegül. İstanbul. Babil Yayınları. Yılında Türk Kadın Hakları. Gerçek Yayınları. Ankara. 1993. İstanbul 1987. Selim. Bahadır Akın. 1997. Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Cumhuriyetin 50. Timur. Canlandırılacak Köy. ________. Tekeli. Tonguç. 338 . Yılı Armağanı İçinde. Yıl Dönümü Yayınları. ODTÜ Yayını. Taner. Heyet-i Mahsusa’lar (1923-1938). 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin Ġktisadî Politika ArayıĢları. Kanaat Basımevi. Teziç. Ankara. Arba Yayınları. Topuz. 3. Mete. 1995. İmge Kitabevi. Temo. Tezer. C. ModernleĢme Sürecinde Türkiye. ________. Metin. 1976. 1967. 1977. Devrim Hareketleri Ġçinde Atatürk ve Atatürkçülük. Tönük. Suavi. Ankara. 1945. Arif Oruç’un Yarın’ı (1933). İstanbul. 1973. İlhan-İlkin.Taşkıran. İstanbul. Tunçay. I. ________. Frederick Winslow. 100 Soruda Türk Basın Tarihi. Remzi Kitabevi. Turhan Kitabevi. Türkiye’de Sol Akımlar (1908-1925). Tarık Zafer. İsmail Hakkı. Murat.

Tuncer, Erol; Osmanlı’dan Günümüze Seçimler (1877-1999), TESAV Yayınları, No: 17, Ankara, 2002. Turan, Refik-Safran, Mustafa-Yalçın, E. Semih-Şahin, Muhammed; Atatürk Ġlkeleri ve Ġnkılâp Tarihi, 5. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara, 1997. Turan, Şerafettin; Türk Devrim Tarihi, 3. Kitap, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2005. Turhan, Mehmet; Siyasal Elitler, Gündoğan Yayınları, Ankara, 1991. ________; Siyaset ve Anayasa, 2. Baskı, Gündoğan Yayınları, Ankara, 2000. Türk Ġstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademedeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1989. Türkçe Sözlük, 10. Baskı, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara, 2005. Türkiye’de Toplumsal ve Ekonomik GeliĢmenin 50. Yılı, TC Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara, 1973. Ülkütaşır, M. Şakir; Cumhuriyetin 50. Yılında Atatürk ve Harf Devrimi, TDK Yayınları, Ankara, 1973. Uluğ, Naşit Hakkı; Halifeliğin Sonu, TİBKY, İstanbul, 1975. Ünal, Tahsin; Türk Siyasi Tarihi (1700-1958), Kutluğ Yayınları, İstanbul, 1974. Ünaydın, Ruşen Eşref; Atatürk’ün Hastalığı, TTKY, Ankara, 1959. Uran, Mustafa Hilmi; MeĢrutiyet, Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım (1908-1950), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2008. Us, Asım; Gördüklerim, Duyduklarım, Duygularım, Yay. Yok., İstanbul, 1964. Uyar, Hakkı; Tek Parti Dönemi ve Cumhuriyet Halk Fırkası, Boyut Kitabları, İstanbul, 1988. Uzgel, İlhan; Türk DıĢ Politikası, C. I: 1919-1980, Editör: Baskın Oran, 9. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2004. Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet; Bir Lise Öğrencisinin Milli Mücadele Anıları, Varlık Yayınları, İstanbul, 1971. ________; Devirden Devire, C. I, Bilgi Yayınları, İstanbul, 1974.

339

Veznedaroğlu, M. Vefa; Cumhuriyet Ġdarecileri, Pulhan Matbaası İstanbul, 1946. Widman, Horst; Atatürk Üniversite Reformu, Çev. Aykut Kazancıgil-Dr. Serpil Bozkurt, İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1981. Yalçın, Hüseyin Cahit; Siyasi Anılar, Haz: Rauf Mutluay, Ankara, 1976. Yavaşgel, Emine; Temsili Adalet ve Siyasal Ġstikrar Açısından Seçim Sistemleri ve Türkiye’deki Durum, Nobel Yayınları No: 738, Ankara, 2004. Yayla, Atilla; Siyaset Teorisine GiriĢ, 4. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2004. Yazman, Aslan Tufan; Atatürk’le Beraber (Devrimler-Olaylar-Anılar 19221938), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 1969. Yerasimos, Stefanos; AzgeliĢmiĢlik Sürecinde Türkiye, Kitap: 3, Belge Yayınları, İstanbul, 1989. Yeşil, Ahmet; Türkiye Cumhuriyeti’nde TeĢkilâtlı Ġlk Muhalefet Hareketi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Cedit Neşriyat, Ankara, 2002. Yetkin, Çetin; Atatürk’ün BaĢarısız Demokrasi Devrimi Serbest Cumhuriyet Fırkası, Toplumsal Dönüşüm Yayınları, İstanbul, 1997. ________; Türkiye’de Tek Parti Yönetimi, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul,1983. Yılmaz, Meşkure; Serbest Cumhuriyet Fırkası, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, 1990. Yücekök, Ahmet N; Siyaset Sosyolojisi Açısından Türkiye’de Parlamentonun Evrimi, AÜSBF Yayınları No: 533, Ankara, 1983. Yücel, Hasan Ali; Nuri Conker’in Biyografisi; Zabit ve Kumandan, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara,1959. ________; Türkiye’de Orta Öğretim, 1. Baskı, T.C. Kültür Bakanlığı Millî Kütüphane Basımevi, Ankara, 1994. Yüzyıl Boyunca DanıĢtay (1868-1968), TTK Basımevi, Ankara, 1968. 120. Yılında DanıĢtay; Danıştay Başkanlığı, Ankara, 1988. Zürcher, Erik Jan; Milli Mücadelede Ġttihatçılık, Çev. Nushet Salihoğlu, Bağlam Yay., İstanbul, 1987.

340

________; ModernleĢen Türkiye’nin Tarihi, Çev. Yasemin Saner Gönen, İletişim Yayınları, İstanbul, 1995. IV. MAKALELER Akşin, Sina; “Birinci Meşrutiyet Meclis-i Mebusanı”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 25, S. 1, 1970. Alantar, Özden Zeynep; “Türk Dış Politikasında Milletler Cemiyeti Dönemi”, Türk DıĢ Politikasının Analizi, Der: Faruk Sönmezoğlu, Der Yayınları, İstanbul, 2004. Aldan, Mehmet; “Faik Öztrak”, Türk Ġdare Dergisi, Yıl 65, S. 399, Haziran 1993. ________; “Mehmet Recâi Güreli”,Ġdarenin Sesi Dergisi, C. II, S. 2, (Mart 1988). ________; “Mülki İdarede İz Bırakanlar”, Türk Ġdare Dergisi, Yıl: 66, S. 402, Mart 1994. ________; “Nevzat Tandoğan”,Ġdarenin Sesi Dergisi, C. II, S. 3, (Mayıs 1988). Alkin, Erdoğan; “Dış Ticaret”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 2, İletişim Yayınları, İstanbul. Alpkaya, Faruk; “Farklı Bakış Açılarından Cumhuriyet‟in Kuruluşu”, Türkler, C. 16, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002. Arslan, Zühtü; “1924 Anayasası‟nın Düşünce Temelleri Üzerine”, Türkler, C. 17, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002. Aslan, Yavuz; “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ( 23 Nisan 1920-30 Ekim 1923), Türkler, C. 16, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002. Aybars, Ergün; “Mahmut Esat Bozkurt ve Masonlar”, ÇağdaĢ Türkiye Tarihi AraĢtırmaları Dergisi, C. II, S. 4-5, Yıl 1994-1995. Aydemir, Şevket Süreyya; “Darülfünun ve İnkılâp Hassasiyeti”,Kadro, S. 14, 1933. Aydın, Mesut; “Milli Mücadele Döneminde Anadolu‟da Giriş ve Çıkışları Kontrol Altında Tutan Kuruluşlar”, Ankara Üniversitesi Türk Ġnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi, C. II, S. 5, 1990.

341

Baltacı, Cahit; “Cumhuriyet 75. Yılında Türk Eğitim Sistemi”, Yeni Türkiye, EylülAralık 1998. Baran, Tülay Alim; “Cumhuriyet Dönemi Devlet Adamlarından: Vasıf Çınar”, Atatürk AraĢtırma Merkezi Dergisi, C.XVII, S. 49, Mart 2001. Baykara, Tuncer; “Cumhuriyet Döneminde Türkiye Mülki Taksimatının Gelişmesi”, Hacettepe BeĢeri Bilimler Dergisi, 10/3 (Haziran 1980). Belge, Burhan Asaf; “Üniversitenin Manası”, Kadro, S. 20, 1933. Beriş, Hamit Emrah; “Ordu ve Siyaset”, Siyaset, Ed. Mümtaz‟er Türköne, Lotus Yayınevi, İstanbul, 2003. Bilge, Necip; “Atatürk Devrimlerinin Temel Öğesi Laiklik”, Atatürk DüĢüncesinde Din ve Laiklik, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara, 1999. Bilgi, Nejat; “Cumhuriyet‟in İlk Döneminde Mülkî Yapının Gelişimi (1920-1950)”, Türkler, C. 17, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002. Bilgin, Vedat; “Türkiye‟de Anti-Demokratik Düşünce Geleneği Üzerine”, Türkiye Günlüğü, S. 1, N. 1989. Boratav, Korkut; “İktisat Tarihi (1908-1980)”, Türkiye Tarihi 4, ÇağdaĢ Türkiye 1908-1980, C. 4, 6. Baskı, Cem Yayınevi, İstanbul, 2000. ________; “Türkiye‟de Devletçilik”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 2, İletişim Yayınları, İstanbul. Bozdemir, Mevlut; “Ordu-Siyaset İlişkisi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 10, İletişim Yayınları, İstanbul, 1983. Çadırcı, Musa; “Tanzimattan Cumhuriyete Ülke Yönetimi”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. 6, İletişim Yayınları, İstanbul. Çağatay, Neşet; “Türkiye‟de Din Sömürüsü ve Laiklik”, Belleten, C. 42, S. 163, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Temmuz 1977. Çarıkçı, Emin; “Cumhuriyet‟den Bugüne Türkiye‟nin İktisat Politikaları ve Neticeleri”, Yeni Türkiye, Yıl: 4, S. 23-24, Eylül-Aralık 1998.

342

Çavdar, Tevfik; “Serbest Fırka”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. VIII, İstanbul, 1983. Çuhadar, Cengiz; “Bazı Filozofların Düşüncesinde Devlet Kavramı”, Fırat Üniversitesi Ġlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 12: 2, Elazığ, 2007. Demirel, Fazlı; “Merkezi İdarenin Taşra Kuruluş ve Yönetimi Üzerinde Bir İnceleme ve Düşünceler”, Türk Ġdare Dergisi, Yıl: 56, S. 365, Aralık 1984. Demirel, Meral; “Abdülkadir Kemali (Öğütçü) Bey‟in 1930‟da Kurduğu Ahali Cumhuriyet Fırkası”, Tarih ve Toplum, S. 192, Aralık 1999. Doğanay, Rahmi; “Saltanat‟tan Cumhuriyet‟e İmparatorluk‟tan Millî Devlet‟e”, Atatürk AraĢtırma Merkezi Dergisi, C. XVII, S. 49, Mart 2001. Duran, Lütfi; “Atatürk Döneminde Danıştay”, Amme Ġdaresi Dergisi, C. 15, S. 3, Eylül 1982. Duran, Tülay; “Son Osmanlı Meclisi Mebusanında Felâh-ı Vatan İttifakı”, Belgelerle Türk Tarih Dergisi, S. 61, İstanbul, 1972. Erden, Fethi; “Türk Ocakları Nasıl Kuruldu, İngilizler Tarafından Nasıl Kapatıldı, Geçirdiği Buhranlar ve Ocakla lgili Hatıralar”, Türk Yurdu, S. 300, Haziran 1964. Ergün, Mustafa; “Atatürk Döneminde Öğretmen Yetiştirme”, Atatürk Döneminden Günümüze Cumhuriyetin Eğitim Felsefesi ve Uygulamaları Sempozyumu, Gazi Eğitim Fakültesi, Ankara, 16-17 Mart 2006. Ertan, Temuçin Faik; “Ahmet Cevat Emre ve Kemalizm‟de Öncü Bir Dergi: Muhit”, Kebikeç, Yıl: 2, Sayı: 5, 1997. ________; “Türkiye Cumhuriyeti Anayasalarında Laiklik”, Atatürk Yolu Dergisi, C. 10, S. 39, Mayıs 2007. Eski, Mustafa; “Mustafa Necati”, Atatürk AraĢtırma Merkezi Dergisi, C. XII, S. 35, Temmuz 1996. Gönlübol, Mehmet; “Atatürk‟ün Dış Politikası”, Tarihi GeliĢmeler Ġçinde Türkiye’nin Sorunları Sempozyumu, HÜAİİTE Yayınları, Ankara, 8-9 Mart 1990.

343

Gönlübol, Mehmet-Kürkçüoğlu, Ömer; “Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına Genel Bir Bakış”, Atatürk Dönemi Türk DıĢ Politikası, Yay. Haz: Berna Türkdoğan, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara, 2000. Günsel, Enver; “Hava Kuvvetleri”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 10, İletişim Yayınları, İstanbul, 1983. Gürel, Şükrü Sina; “Türk Dış Politikası”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 2, İletişim Yayınları. Hanioğlu, M. Şükrü; “İttihat ve Terakki Cemiyeti”, Türkiye Diyanet Vakfı Ġslam Ansiklopedisi, C. 23, İstanbul 2001. Heper, Metin; “Atatürk‟te Devlet Düşüncesi”, Atatürkçü DüĢünce, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 1992. ________; “Bürokrasi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 2, İletişim Yayınları, İstanbul, 1984. ________; “Türkiye‟de Devlet, Demokrasi Geleneği ve Silahlı Kuvvetler”, Türkiye’nin Savunması, DıĢ Politika Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1987. Irmak, Sadi; “Atatürk ve Meclis”, Atatürk AraĢtırma Merkezi Dergisi, C. III, S. 8, Mart 1987. İnalcık, Halil; “Atatürk ve Türkiye‟nin Modernleşmesi, Atatürk Önderliğinde Kültür Devrimi”, Kalkınma Ġçin Bölgesel ĠĢbirliği Semineri Bildirileri, 9-11 Kasım 1967, Ankara, 1972. İnan, Ayşe Afet; “TTK‟nın 40. Yıl Töreninde Verdiği Konferans”, Belleten, C. XXXV, S. 140. İnan, M. Rauf; “Atatürk‟ün Halkçılık Ülküsü”, Atatürk ve Halk Evleri, Atatürkçü Düşünce Üzerine Den