You are on page 1of 401

T.C.

ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ TÜRK ĠNKILÂP TARĠHĠ ENSTĠTÜSÜ

ATATÜRK DÖNEMĠNDE PARLAMENTO FAALĠYETLERĠ (1920-1938)

Doktora Tezi

Cengiz ġAVKILI

Ankara-2011

T.C. ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ TÜRK ĠNKILÂP TARĠHĠ ENSTĠTÜSÜ

ATATÜRK DÖNEMĠNDE PARLAMENTO FAALĠYETLERĠ (1920-1938)

Doktora Tezi

Öğrencinin Adı Cengiz ŞAVKILI

Tez Danışmanı Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN

Ankara-2011

T.C. ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ TÜRK ĠNKILÂP TARĠHĠ ENSTĠTÜSÜ

ATATÜRK DÖNEMĠNDE PARLAMENTO FAALĠYETLERĠ (1920-1938)

Doktora Tezi

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN

Tez Jürisi Üyeleri Adı ve Soyadı ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. Ġmzası ……………………….. ……………………….. ……………………….. ……………………….. ……………………….. ………………………..

Tez Sınav Tarihi: ………………………. Yukarıdaki sonucu onaylarım.

Prof. Dr. Temuçin Faik ERTAN Enstitü Müdürü

ÖZET Osmanlı Devleti‟nin son zamanlarında Jön Türkler‟in faaliyetleri sonucunda ülkede Meşrutiyet‟in ilan edilmesiyle, parlamenter sistemin kapıları açılmıştır. Bu yapılanma Batı tipi bir parlamenter sistemi ortaya çıkarmamasına rağmen daha sonraki süreçte bu yönde atılacak olan adımları kolaylaştırmıştır. 1920‟den sonra atılan adımlar ise Türkiye‟de sağlam bir parlamenterist geleneğin yerleşmesine zemin hazırlamıştır. Atatürk döneminde (1920-1938) Meclis‟e baktığımızda karşımıza beş dönem çıkmaktadır. I. Dönem TBMM (1920-1923) üye kayıt defterine 437 milletvekili yazılı olmasına rağmen, birçok nedenlerden dolayı geniş bir halk tabanına dayalı TBMM‟ye katılan milletvekili sayısı 378 olmuştur. I. Dönemi eylemli olarak tamamlayan milletvekili sayısı ise 337 kişi olarak tespit edilmiştir. I. Dönem TBMM‟ye asker ve sivil yöneticiler ağırlıklı olmak üzere 191 (yüzde 43.70) bürokrasi kökenli milletvekili seçilmiştir. I. Dönem TBMM, haklı olarak Türk Ulusal Kurtuluş Savaşını başarıyla tamamlayan ve bugünkü Türkiye Cumhuriyeti Devleti‟nin temellerini atan Meclis olarak bilinmektedir. II. Dönem TBMM için 72 seçim çevresinden 286 milletvekili seçilmiştir. Dönem içinde değişik zaman ve nedenlerle boşalan 47 üyelik için seçim yenilenmiş, böylece bu dönemde yasama görevi yapan üye sayısı 333‟e yükselmiştir. II. Dönem TBMM‟de (1923-1927) yer alan 333 milletvekili içerisinde “sivil-asker” bürokratların yüzde 60‟a yakın bir oranda temsil edildikleri görülmektedir. Bu dönemde en fazla güç kaybına uğrayan kesim ise din adamları olmuştur. 1923 seçimlerini önemli kılan faktörlerden birisi kuşkusuz ki; rejimi değiştirecek olan ve çoğunluğunu ARMHC (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) adaylarının seçildiği meclisi meydana getirmiş olmasıdır. Birçok alanda faaliyette bulunan II. Dönem TBMM, yaptığı inkılâplar sayesinde modern esaslarla devleti yeniden kurmuş ve devletin kurumsallaşmasını büyük ölçüde sağlamıştır. II. Meclis için yapılan milletvekili seçiminde etkili olan Mustafa Kemal, III. Dönem TBMM (1927-1931) için yapılan 1927 tarihli seçimde adayları kendisi tespit etmiş ve bu adaylar da halk tarafından kabul görmüştür. Böylece meclise inkılâpların ruhunu benimseyen milletvekillerin girmesi temin edilmiştir. III. Meclis‟te görev

i

yapan 333 milletvekilinden 189‟u (yüzde 57.32) memur ve asker kökenlilerden oluşmuştur. III. Meclis‟te bürokratların ağırlıkta olmasının en önemli nedeni, her biri kendi alanlarında ihtisas sahibi olan bu insanların toplumla iç içe yaşamalarından dolayı toplumun ihtiyaçlarını iyi biliyor olmalarıdır. III. Dönem TBMM Döneminde yapılan çalışmaların ruhunda lâik anlayış ve millîleştirme karakterleri ağır basmaktadır. III. Meclis Döneminde yapılan inkılâplar vasıtasıyla Cumhuriyet‟in temelleri pekiştirilerek, rejim koruma altına alınmıştır. III. Meclis siyasi, ekonomik ve toplumsal alanlarda attığı cesaretli adımlarla bilinmektedir. IV. Dönem TBMM‟de (1931-1935) yer alan 348 milletvekilinden 161‟i (yüzde 46.26) asker ve memur kökenlilerden oluşmaktaydı. Bu dönemde tek parti rejimine ters olarak bürokratlar, Meclis‟te diğer dönemlerden daha az bir düzeyde temsil edilmişlerdir. Fakat daha sonraları sivil bürokrasi yavaş yavaş siyasal hayatta daha etkin bir rol oynamaya başlamıştır. IV. Dönem TBMM Döneminde yoğun bir çalışma temposu içine girilerek, millîleştirme faaliyetlerine devam edilmiş, çıkarılan kanunlar vasıtasıyla Devlet teşkilatı alanında düzenlemeler yapılmıştır. Sosyal hayatta ve kadın hakları konusunda ise çağdaş uygarlık prensipleri benimsenmiştir. V. Dönem TBMM (1935-1939) üyelerinin çoğunluğunu Türkiye

Cumhuriyeti‟nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk‟ün belirlediği son Meclis olma özelliğine sahiptir. V. Meclise seçilen 444 milletvekilinden 215‟i ( yüzde 48.72) bürokrasi kökenli milletvekillerinden meydana gelmiştir. Bu Meclise ilk defa kadınlar milletvekili olarak seçilmiş, ayrıca Müslüman olmayan kişilerde ilk defa bir Cumhuriyet Meclisinde görev yapmışlardır. Bu dönemde devrimler, asker ve sivil bürokratlar tarafından ve “modernleştirici tek parti” eliyle yürürlüğe konmuş ve atılan adımlarla parti ile devleti bütünleştirecek uygulamalar hayata geçirilmiştir. V. TBMM Dönemi, devlet örgütlenmesinde kurumsallaşmanın devam ettiği ve çağdaş uygarlığa ulaşabilmek için her alanda atılımların yapıldığı bir dönem olmuştur.

ii

ABSTRACT By declaring Constitutional Goverment in the country, at the last time of the Ottomans as aresult of the activities Young Turks the doors of the Parliamentery Systems has opened. Although it didn‟t arise a Western type parliamentery system, it facilitated the steps to be taken latter periods. The steps taken in Turkey after 1920 prepared the ground for the establishment of a robust parlamenterist tradition. When we have a look at the parliament at Atatürk‟s period (1920-1938), we come across with five periods. Although 437 deputies written to the 1st term Turkish Grand National Assembly (1920-1923) registry book, due to many reasons the number of deputies participating to Turkish Grand National Assembly who are based on a broad based of peole, were 378. The number of deputies who comleted the 1st term as acting, have been identified as 337 deputies. 191(43.70%) bureaucracy based deputies especially military and civilian administrator were chosen to the 1st term Turkish Grand National Assembly. 1st Term Turkish Grand National Assembly is rightly known as The Assembly that has successfully completed the Turkish National Liberation War and laid the foundation of the Republic of Turkey. For the 2nd term Turkish Grand National Assembly 286 deputies were elected from 72 election surroundings. In the term because of various reasons and times the election was renewed for 47 vacated membership, so that during this period the number of members acting as a legislature increased to 333 deputies. It has been seen that in 333 deputies taken place in 2nd term Turkish Grand National Assembly (1923-1927), civil-soldier bureaucrats have been represented in the rate of about 60%. In that term religious people mostly sustained power lost. One of the factors that make important 1923 elections is that; it introduced the assembly which would change the regime and consisted of the Assembly of which most of the candidates of Anatolia and Rumelia Defence of Rights Society elected. 2nd term Turkish Grand National Assembly operating in many areas re-established the state with modern bases thanks to reforms made and ensured the institutionalization of the state on a great extent. Mustafa Kemal who had influence at the election for the choice of the deputies to the Assembly, has identified the candidates himself for the 3rd Term Turkish Grand National Assembly (1927-1931) in the election done in 1927 and

iii

these candidates have been accepted by the public. Thus, the deputies who adopted the spirit of the reforms, have been implemented into the Assembly. 189 of 333 deputies served in the 3rd term National Assembly (57.32%) consist of officers and soldiers. The most important reason why bureaucrats were heavily in the assembly was, those people, who were experts in their subjects and lived concentric with the people, knew the needs of the society. In the spirit of the works done during the 3rd term Turkish Grand National Assembly outweigh the secular understanding and the nationalization characters. The regime has been taken under protection by hardening the foundations of the Republic through the reforms done during the 3rd Assembly Term. 3rd Assembly is known with its courageous steps taken in political, economic and social areas. 161 of 348 deputies taken place in 4th term Turkish Grand National Assembly (1931-1935), constituted from civil cervant-soldier originated (46.26%). In that term contrary to the single party regime, bureaucrats have been represented less in the assembly according to the other terms. But later the civil breaucracy has played more effective role in the political life step by step. During the 4th Term Assembly period by entering into an intense pace of work, nationalization has been continuing its activities, arrangements were made in the State organization by the civilization adopted. 5th Term Turkish Grand National Assembly (1935-1939) whose majority of the members were chosen by the Republic of Turkey's founder Mustafa Kemal Atatürk has also feature of being the last Assembly. 215 of 444 deputies choosen for 5th term Turkish Grand National Assembly (1935-1939), constituted from bureaucracy originated deputies (48.72%). For the first time, women were elected to the the parliament as MPs, besides the first time non-Muslim people worked at the Republican Assembly. During this period, reforms were put in place by military and civilian bureaucrats and „modernizing one party”, and applications that will integrate the State and the party brought into existance with the steps taken. 5th Turkish Grand National Assembly period has been a period at which institutionalization of state organization has continued and progresses have bee done in all areas to reach contemporary civilization. laws promulgated. In social life and women's rights topics the principles of modern

iv

ÖNSÖZ Bu araştırmada; TBMM‟nin beş döneminde parlamentonun eğitim, hukuk, ekonomi, dış ilişkiler, toplumsal ve kültürel alanlardaki faaliyetleri dönemin aydınlatması açısından genel olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Öncelikle ülkenin kurtuluşu ve yeni devletin kuruluşu aşamasında, Birinci TBMM‟nin (1920-1923) yapmış olduğu faaliyetler genel hatlarıyla ele alınmıştır. Birinci Meclis‟in devleti yeniden yapılandırma faaliyetlerinin inkılâplarla desteklenmesi ve Cumhuriyet‟in temellerinin atılarak, prensiplerin pekiştirilmesi ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‟nın kurulmasıyla ilk defa denenen çok partili siyasi hayata geçiş denemesi İkinci TBMM (1923-1927) Döneminde; lâikleşme, millîleşme, eğitim, sosyal hayat ve diğer konularda ortaya konulan yenileşme hareketlerinin yanı sıra Serbest Cumhuriyet Fırkası‟nın kurulmasıyla çok partili siyasal hayata geçiş için ikinci deneme Üçüncü TBMM (1927-1931) Döneminde incelenmiştir. Ayrıca Dördüncü TBMM (1931-1935) ve Beşinci TBMM (1935-1939) dönemlerinde yaşanan gelişmeler sonucunda artık sağlam bir yapıya kavuşturulan mülkî yapı, idarî kanunlar ve uygulamalar, Batı‟dan getirtilen uzmanların görüşleri doğrultusunda ana hatları ile ele alınmıştır. Atatürk devri parlamentosu ve parlamentonun faaliyetleri başlıca; yönetim, askerî konular, ekonomi, hukuk, eğitim, dış işleri ve sosyal olaylar başlıkları altında temel olarak yedi bölüm altında incelenmeye çalışılmıştır. Amaç daha önce parlamento üzerine yapılmış olan çalışmalara bir tarihçi gözüyle bakarak; geniş bir kaynak taramasıyla birlikte olaylara farklı bir bakış açısı getirerek, milletvekillerinin faaliyetlerini ve Meclis‟in çeşitli alanlarda aldığı kararları değerlendirmektir. Araştırma sırasında, TBMM Arşivindeki milletvekillerin şahsî dosyalarından, İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Arşivindeki bazı mülkî idarecilerin sicil dosyalarından, Meclis Zabıtlarından (I. Dönem: 29, II. Dönem: 33, III. Dönem: 26, IV. Dönem: 25 ve V. Dönem: 29 Cilt) ve Meclis Gizli Celse Zabıtlarından büyük ölçüde istifade edildi. Ayrıca söz konusu dönemlerle ilgili olarak Resmî Gazete, Düstur, Kavanin Mecmuası, gazeteler, istatistikler ve diğer kaynaklardan da yararlanıldı.

v

tozlanması. Ayrıca çok kıymetli bilgiler içeren bu dosyaların birbirine karışması. Yine Milli Kütüphanedeki gazetelerle ilgili mikro filmlerin çok kullanımdan dolayı okunamayacak hale gelmesinin bizi zorlayan diğer bir faktör olduğunun da altını çizmemiz gerekir.Çalışma esnasında zaman zaman bazı zorluklarla karşılaşıldı. Dr. çalışmamın başından sonuna kadar büyük bir sabır ve titizlikle bana yol gösteren. İzzet Öztoprak hocalarıma. Temuçin Faik Ertan‟a. milletvekilleri hakkında bu dosyalarda tatmin edici bilgilerin bulunmaması bir eksilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Tez İzleme Kurulu‟nda yer alan ve benden bilgi ve desteklerini esirgemeyen Prof. Milli Kütüphane ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi çalışanlarına teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. Örneğin. Bu çalışmaya beni yönlendirerek. Ayrıca araştırmamız esnasında ilgi ve yardımlarını gördüğüm Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi çalışanlarına. Dr. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivinin. Ankara-2011 Cengiz ŞAVKILI vi . Dr. araştırmacıları olumsuz yönde etkilemektedir. Bige Sükan ve Prof. modern arşivcilik anlayışı ile tamamen bir tezat oluşturmaktadır. oldukça yıpranması. TBMM Arşivi ve Kütüphanesi çalışanlarına. TBMM Arşivindeki milletvekillerin dosyalarının dijital ortama aktarılması önemli bir adım olmakla birlikte. oğlum Furkan ve kızım Sena‟ya sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum. tezin hazırlanması sırasında sabır ve anlayışlarını her an yanımda hissettiğim eşim Neşe. bilgi ve tecrübelerinden istifade ettiğim değerli danışman hocam ve Enstitü Müdürümüz Sayın Prof. İçişleri Bakanlığının bodrum katında havasız ve çalışmaya müsait olmayan bir alanda bulunması. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi çalışanlarına.

........ 7 1..........4...5.............. 23 1................... Saltanatın Kaldırılması ........................ 18 1.........4..2............................ KOMĠSYONLAR VE MECLĠS’ĠN BAġLICA FAALĠYETLERĠ ..........5............. XVĠ GĠRĠġ………………………………………………………………………………..... 22 1....4.............. 22 1........ Harcırah ve Emeklilikleriyle İlgili Yapılan Düzenlemeler .....2.............4.........2..... 43 1....................................3.......4.....3....4...4................... Askerî Hiyerarşinin Kurulması ..... Bürokratik Devlet Geleneği ve İdari Alandaki Faaliyetler ... 41 1.3................2. Birinci Dönem TBMM Milletvekillerinin Meslekleri ......2........ 17 1................... 36 1............................................................ 22 1..... 11 1.. 20 1........1.......4................. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER.................3................ 39 1.. Memur Kadrosunda Yapılan Düzenlemeler ve Mazuliyet Maaşı ........................................ Milletvekillerinin Genel Durumları ve Eğitim Düzeyleri .... 32 1...... Hidemât-ı Vataniye Tertibinden Bağlanan Maaşlar .............1 I.......................................5....... 25 1..İçindekiler ÖZET…………………………………………………………………………………Ġ ABSTRACT ... Milletvekillerinin Tahsisat.....1...............................5..............2.......... BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER ..............................1................................. Umumî Müfettişlik Kanun Layihası ........................4.. 17 1........ 25 1.................................1.................2.................................. Ordu Mensuplarıyla ilgili Yapılan Bazı Düzenlemeler ..3.........................4.1....1...5................... 39 1............................. Siyasi Alandaki Gelişmeler .... 7 1.. Milletvekillerin Yönetimle İlgili Faaliyetleri ve Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamalarına Bir Bakış ............................2..2.. Başkomutanlık Kanunu ve Yaşanan Tartışmalar .. BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ .......... 1864 Vilayet Nizamnamesi‟nden Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟na Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler .5....................1...........................3................................. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ . I.......... 29 1..2................... Dünya Savaşı Sonrası Düzenli Ordunun Yeniden Kuruluşu ..3....................4............................................. 38 1................ Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye Halk İştirakiyûn Fırkası ..................4....... ĠĠĠ ÖNSÖZ………………………………………………………………………………V KISALTMALAR ....... BÖLÜM BĠRĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1920–1923) ...... Yeşil Ordu Cemiyeti..................... BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN TOPLANMASI VE GENEL YAPISI. 45 vii .......2...1..........

.6.......3.2.... Birinci TBMM Döneminde Maarif Vekâleti Merkez Örgütü .1.............1..8............ 52 1.....1.......1...................4.....3............................................................1..................... 53 1.............7.........7....................................... 53 1... ĠKĠNCĠ TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR 69 2.................... 62 1................4.............................4....................... 48 1........... Mükellefiyet-i Ziraiye Heyetinin Kurulması ve Ziraat Bankasının Tarımsal Faaliyetleri ..9...... 60 1...............2.... BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM FAALĠYETLERĠ .2...... 54 1......58 1................2.. Hariciye Personeli Maaşı ve Diplomat Tayini Sorunu ........1....... ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER ........ 63 II............. Temyiz Mahkemesi Heyetinin Teşkili ve Hâkimi Münferit Teşkilâtı .....................2......6..........7........... 56 1............................................4... Teşkilat-ı Esasiye Kanunu .7... Siyasi Alandaki Gelişmeler .............. 64 2.................. ĠKĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN MESLEKLERĠ .. Divan-ı Muhasebat Kanun Tasarısı ....................7........ 59 1....... Milletvekillerinin Tahsisat ve Harcırahlarıyla İlgili Düzenlemeler.................. 64 2..... 53 1........... 62 1..9............. Şûra-yı Devlet Üzerinde Yapılan Düzenlemeler ve Divan-ı Temyiz-i Askerînin Kurulması . Maarif Müdürü Ataması ve Öğretmenlerin Sorunları ..................2.. BÖLÜM ĠKĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1923-1927) ..................1............... 75 viii ........................2.......... Hukuk Alanındaki Bazı Gelişmeler ....................1..........1...........6..... Muhacir ve Mülteciler Sorununa Çözüm Arayışları .................…...8.............9..................... Türkiye Millî İthalat ve İhracat Şirketi ile Millî Türk Ticaret Birliğinin Kuruluşu . 47 1........3.....7.................... Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri ....... Meclis‟in Sosyal ve Sağlık Alanındaki Faaliyetleri........ BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER . Sosyal Alandaki Bazı Gelişmeler.... 75 2. 51 1............ TBMM‟nin Uluslararası Eşitlik Prensibine Dayalı Dış Siyaseti . Hariciye Nezareti Teşkilatı Kararnamesi........................3.....2...................... 71 2.......6......6.....................6....................... BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ62 1....8.2......... Maliye Bürokrasisinde Yapılan Atamalar Üzerine Tartışmalar . Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat 1923-İzmir) ................1. 73 2...............................1.................... ĠKĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILIġI VE FAALĠYETLERĠ .........3.7......1.......................7.....………………………………........ BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ... 58 1......... 57 1................ 60 1...........................1............. 49 1......9............. 61 1....7..5.... 50 1....1..

............. 1925 Tarihli Şûra-yı Devlet Kanunu...................................................................3........................................... Mübadele ve İskân Müdüriyeti Umumiyesi‟nin Kurulması .........................2.. Mustafa Kemal Paşa Taraftarları ve Asker Kökenli Muhalifler Arasındaki Mücadeleler ...........4........ Teşkilat-ı Mülkiye Kanunu ve Mülkî Alandaki Düzenlemeler ....5........88 2..................... Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti‟nin Kurulması.............. Şeyh Sait İsyanı.......1.............4....4......4.......1...............................1... 89 2.....3.........4........ 117 2.....2.....................1.....................6..... 92 2................1..............1.. 114 2..... Cumhuriyet‟in İlanı .5.................2......... Komutanların TBMM‟den Uzaklaştırılma Çabaları ..... 75 2...3............. 95 2..........2.......1......4........................... 117 2.................. 115 2...4...................... 115 2...... 102 2............2..........6......................... 119 ix ...............5......................4.......1......2... 107 2.................................... 111 2........ ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ TEġKĠLATI ALANINDAKĠ GELĠġMELER . 112 2..........1..............4......4..............7........6.......5.....1.5.....2.......2........2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası .. 80 2............7................... 106 2........................4....4...4......... 88 2.........4....2.. 112 2.........5.... Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu ....6.. 117 2........... 99 2.... 77 2..........1.......................1............................................. Mustafa Kemal Paşa‟ya Suikast Girişimi ve Muhaliflerin Tasfiye Edilmesi ....................6.5........... ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ................. Memurlar İle İlgili Düzenlemeler ve Ankara‟da Bir Memurin Kooperatifinin Teşkili ... 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ..........5.2....................2.............3...2.... Tarım Alanındaki Teşkilatlanma Faaliyetleri .....4......2...................... Ankara‟nın Başkent Olması .4............................. 86 2..............1..... Askerî Bürokrasinin İşlevinde Ortaya Çıkan Bazı Değişiklikler .....4.....4..........................................6............................8.7............................. 106 2....... Cumhuriyet Halk Fırkası‟nın Kuruluşu ve Faaliyetleri .7..............................6. Valilerin Yetkilerinin Kısıtlanmasına Yapılan İtirazlar ve 788 Sayılı Memurin Kanunu .................4....... 79 2................1........6.... Bayındırlık Alanındaki Gelişmeler .... 118 2......... 90 2.... İş Bankasının Kuruluşu .............. Halifeliğin Kaldırılması ........ 104 2.............................. Hukuk Alanındaki Gelişmeler ................................ 84 2... 94 2........................7....2... Mülkî Amirlerinin Uygulamalarının Bir Değerlendirilmesi ................... Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu ve Âli İktisat Meclisi ... Birinci Umumî Müfettişliğin Teşkili ve Faaliyetleri .............. Sanayi ve Maadin Bankasının Kuruluşu ve Teşvik-i Sanayi Kanunu .................... İdari Alandaki Gelişmeler…………………………………………….. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ .......

.... Lozan Barış Antlaşmasının Onaylanması ve Dış Politikada Uygulanan Uluslararası Eşitlik Anlayışı ..... Zafer Bayramı Kanunu ........7..8............4....... Serbest Cumhuriyet Fırkası‟nın Kuruluşu ve Faaliyetleri .2........ İstiklâl Madalyaları ve Hidemât-ı Vataniye Maaşları ....... ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN FAALĠYETLERĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR .........7.... BÖLÜM ÜÇÜNCÜ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1927-1931)..... 124 2................8.....3...... İlköğretim ve Köy Öğretmeni Yetiştirme Politikaları ................ Parlamenterlerin Eğitim Düzeyleri Ve Meslekleri ................ Milletvekillerin Tahsisat ve Harcırahlarıyla İlgili Düzenlemeler ...............8............ 137 3..........7.......1........................... 134 III..………127 2. 143 3........2........... ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 133 2. 122 2......2............... Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu ve Elçilerin Seçimi ............. CHF‟nin İkinci Kurultayı ve Atatürk‟ün Büyük Nutku ....6................................... 124 2. 130 2........ Amele ve Çiftçi Fırkası ...2. 149 x ..…………………………………122 2...3.......... Siyasi Alandaki Gelişmeler ........8.... Eğitimin Malî Yönü Üzerine Bir Bakış .1......4..7..... 120 2....7...................8. Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu ................... Donanma Cemiyeti‟nin Mal Varlığının Tayyare Cemiyeti‟ne Devredilmesi .......1......... 125 2....2.............. 123 2....................1..1.........3... 128 2..........2.............2....9...4......3. 142 3...7....7. ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’YE SEÇĠLEN PARLAMENTERLER ............4................ Zaviye ve Türbelerin Kapatılması .........7.... İstinaf Mahkemelerinin Lağvı ve Hâkimler Kanunu . 140 3.....2..... Maarif Teşkilatı Kanunu ve Maarif Eminliklerinin Kurulması... 143 3......…………………………………132 2..................5.....6.....................4...... 123 2..........2.....2....2... Dil ve Sanat Alanındaki Gelişmeler............... Uluslararası Saat ve Takvimin Kabulü .............7........4.. Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler....2........ 148 3...................... 125 2............5. 140 3.......................... Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Eğitimin Genel Durumu ..1.... Şapka İktisası (Giyilmesi) Hakkında Kanun.... 143 3...... 137 3.................1.8..2....................9... ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN EĞĠTĠM VE KÜLTÜR FAALĠYETLERĠ .............. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER.......... 133 2.8.2...1................. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN AÇILMASI VE KURULAN HÜKÜMETLER ............4.. 143 3......................................4...............9..............3........... 140 3. 125 2.. 125 2.3.................3........ Ahali Cumhuriyet Fırkası ...1............... Tekke.....................2...................... 130 2.7............... Sokak ve Hane İsimlerinin Düzenlenmesi ..1.... Türk Cumhuriyet....4...1.1...

.................... 169 3.... 176 3...... 171 3.............. Bazı Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamaları Üzerine Alınan Şûra-yı Devlet Kararları ............................................2.....2............ ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ .1.....6............... Mülki Yapıda Yapılan Değişiklikler ve Düzenlemeler ......................5...5............ 177 3.....7............ 162 3............... Hukuk Alanındaki Bazı Gelişmeler .............7.....6...4....2................ 166 3.................... Şark Vilayetleri‟nde Düzeni Sağlayıcı Tedbirler ve Teşkilât Alanında Çıkarılan Kanunlar ..............2.................................................... 154 3.....3.........3.........4.................. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler ve Takrir-i Sükûn Kanunu‟nun Kaldırılması ......... Menemen Olayı ................ Temyiz Mahkemesinin Kurulması ve Türk Kadınına Hâkimlik Hakkının Verilmesi . 168 3.. Askerî Alanda Yapılan Bazı Düzenlemeler ..2........3..........4.......6...............7.........1......................... 151 3.............7...... Tababet Kanunu ve Sağlık Alanındaki Bazı Gelişmeler ........1............................2............3........ 173 3.... 162 3.........2........2...... 169 3............ 159 3................5...................4.... 165 3..1.......... 179 3.......2.............................1......7. Ziraat Bankası‟nın Çalışmaları ve Ziraat Alanındaki Uzmanların Faaliyetleri ..4......... ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ....2..........2........176 3.........2.. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ ..........151 3..7......3........ Ziraî Kredi Kooperatiflerinin Kuruluşu.................4................. 173 3......... 157 3.......2...... Rakam ve Ölçülerde Değişiklik ..................2........................ İdari Alandaki Gelişmeler……………………………………………................4..... Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa‟nın Ordu Üzerindeki Etkisi ..................... Yavuz Zırhlısı ve Taymis Ayron Vorks Olayları ................................... Millî İhracat Dairesinin Kurulması ....................1..... 1927-1931 Yılları Arasında Yapılan Millileştirme Hareketleri.... 172 3............................ Şehir Planlamacılığı Konusunda Yabancı Uzmanlarla Bazı Bürokratlar Arasında Ortaya Çıkan Görüş Farklılıkları.................................. Üçüncü TBMM‟nin Hukuk Alanında Çıkardığı Diğer Kanunlar ....... 150 3........5........... 178 3.................4.. Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti .........................7.............. 180 xi .....6....... 172 3....5.......1.....7............7..1........... Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler……………………………………..6...2....... ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ FAALĠYETLER .. Kamu Personel Rejimi Alanındaki Düzenlemeler .......8...7.................... Bankacılık Faaliyetleri ve Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının Kurulması ...... 166 3.................. 172 3......1....................................... Kadın Hakları Alanındaki Gelişmeler .....6............ 163 3.3..1.....4............5.................

.... Litvinof Protokolü ve Türkiye‟nin Diğer Devletlerle Siyasi İlişkileri . 203 4...1.......... Hariciye Kadrosu ve Harcamaları Üzerine Yapılan Görüşmeler .... ĠNÖNÜ HÜKÜMETĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR ................. 188 IV. 196 4..5...................................3............ 186 3....3.. İdari Alandaki Gelişmeler....6. VI.............6... 193 4.... 201 4......4..2.........................................................2.3...4......... 196 4..1....4.......................... Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık Teşkilat Kanunları ile Hava ve Denizyolları Teşkilatı Alanında Çıkarılan Kanunlar .. Harf İnkılâbı ve Bürokrasinin Bakışı .................................... Himayecilikten Devletçiliğe Geçiş ve Millileştirme Politikaları.......2................4........... 208 4.............. 207 4... Trakya‟da İkinci Umumî Müfettişliğin Kurulması .....2......... DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER ....9.... 207 4........... 196 4..............1....................... 197 4............................. 212 4...5................... 200 4.............................2.8.......................... DÖRDÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ...... 1426 Sayılı Vilayet İdaresi Kanunu‟nda Değişiklikler ve Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler . ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDA FAALĠYETLERĠ 186 3....... 194 4...4........... 196 4................. Lâyik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası ...... Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu........1......8............1....... Millet Mektepleri ve Faaliyetleri. 212 xii ............................. Öğretmen ve Öğrencileri İlgilendiren Bazı Yasal Düzenlemeler .2.. 191 4..................4...... BÖLÜM DÖRDÜNCÜ TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1931-1935) ..2..........……………………………………185 3...2.............3.................. Milletvekillerin Özlük Hakları Üzerinde Yapılan Düzenlemeler .........3............................2. 205 4..............................2. Askerî Alanda Çıkarılan Bazı Kanunlar………………………………211 4.........4...................... Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi ............... Briand-Kellogg (Paris) Paktı....1.......1............................. 197 4...................3...... 194 4....8....6......5..... Siyasi Alandaki Gelişmeler .....4...........................1... Memurların Özlük Hakları ve Memur Evleri Çalışması....... 182 3.........4..................2....5..1........... Atatürk‟ün Askerî Bürokrasiye Müdahalesi .........9..... Askerî Alanda Modernleşme Çalışmaları ve Askerî Bütçe Harcamaları.........4...... Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri ...... DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’DE YER ALAN PARLAMENTERLERĠN TOPLUMSAL KÖKENLERĠ ............... DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ .. 191 4.....9................. Subay Yetiştirme Politikası....................3.......2........ DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER .......5...........1.2... 180 3......4... 198 4.

. 234 4......233 4........... 219 4.................. Kadro Hareketi....4.....................................7..6.........................4.............................................8. Uluslararası Moris Şinasi Hastanesi ve Sağlık Alanında Yapılan Bazı Düzenlemeler........ 243 4........... Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu‟nun Kurulması ..... Güzel Sanatlar Alanındaki Gelişmeler..1............. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠ’NDE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR ...........1..............3.7......... Maarif Vekâleti Teşkilatı Üzerine Yapılan Çalışmalar ................ 252 5............. Darülfünundan Modern Üniversiteye Geçiş ............6.........7....... Şûra-yı Devlet (Danıştay) Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler. Uluslararası Dostluk Siyaseti...........9..7................... 247 4..2.................. 239 4...........2......………………………………246 4...... 247 4.......... 232 4..... Hâkimler Kanunu ve Hukuk Alanında Yapılan Diğer Düzenlemeler ......... Sosyal Devlet Anlayışının Yerleşmesi ve Yapılan Bazı İnkılâplar .... Maarif Eminliklerinin Lağvı………………………………………….7...2..... Din Bürokrasisi Alanında Yaşanan Gelişmeler ve Bursa Olayı .2... 237 4...... Devlet Sanayi Ofisi ve Bankacılık Alanındaki Faaliyetler ..... 228 4..1. İlk ve Orta Öğretim ile Köy Öğretimi Alanındaki Çalışmalar .......... Avrupa‟dan Ekonomi Uzmanların Getirilmesi..........3..............................1..................4.. 219 4.. Şehir Planlaması Konusundaki Gelişmeler ve İskân Politikası .. 255 xiii .............1. Birinci ve İkinci Dava Dairelerinin Kurulması ...........2...............8......... Hukuk Alanındaki Gelişmeler ..8....................................7................................ 217 4...................1.8...................9.......9.................... I.2........2.....................................5..3.... İcra ve İflas Kanunu...................... Kadro Dergisi ve Ülkü Dergisi ....7.....7..... DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER ............... 232 4...............................2........................................ 221 4.... 224 4......................... Sosyal Alandaki Bazı Gelişmeler.. 219 4..................................... Milletler Cemiyetine Girişimiz ve Balkan Antantı ..........1.........................................……………………………………224 4........... DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER ....................................... 242 4.8......... Türk Ocakları‟ndan Halkevleri‟ne Geçiş...............8...1............... 216 4.................................7...6...8... BÖLÜM BEġĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1935-1939) . DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER..8.................. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ ........ 250 V..............2...........8... 226 4.....2..................8......... Elçilik ve Konsolosluk Çalışanlarıyla İlgili Düzenlemeler ....................2...........7......... Sanayi Planı ve İktisat Vekâleti Bünyesinde Kurulan Bürolar..... 252 5........ 229 4.....

272 5.... Millileştirme Politikası ve Kamu İktisadi Teşebbüsleri .............. 260 5.....4...5.........................1.... BEġĠNCĠ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ .. Askerî Alanda Düzenlemeler ve İsmet İnönü‟nün Cumhurbaşkanı Seçilmesinde Ordunun Rolü ....... 279 5............. Mülkî İdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi ....6............ 269 5........................6......4... 277 5. 279 5...... Polis Teşkilatı Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler ....... 276 5...................1.....4.. 260 5......1................4...............5. 259 5........................................................ Milletvekillerinin Özlük İşleri Üzerinde Yapılan Düzenlemeler ................... 276 5...........................................2.....1............ 261 5..............4........... Ordunun Geri Planda Kalması................7...............2.... 257 5.................................... 264 5............. BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER.....4.............3................... Toprak Mahsulleri Ofisinin Kuruluşu ve Atatürk‟ün Kendisine Ait Bazı Çiftlik ve Arazileri Hazineye Bağışlaması .2..................... Devlet Teşkilatı Alanını Kapsayan Düzenlemeler ........................................... Kara..4...................3..........................4.... 273 5...5.........5...........3.......1.3.3....6.....1.....3..................... Cemiyetler Kanunu………………………………………………267 5..... Memur Maaşları ve Bürokratların Genel Olarak Durumları ....................4..... Cumhurbaşkanlığı ve Başvekâlet Teşkilat Kanunları Üzerinde Yapılan Değişiklikler .... İktisat Vekâletinde Kurulan İş Bürosu...................5......... 260 5.............3........1...................2..................1...... 266 5....1.....1.1....3.... BEġĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ . 284 5............... 263 5..... 286 xiv .................... İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı ve Devletçilik Uygulamaları ....... Beşinci TBMM Döneminde Kurulan Umumî Müfettişlikler ............ 257 5...............................4........... Kamu Yönetimi Teşkilatı Alanındaki Gelişmeler (1935-1939)………271 5..........4........ Bankacılık Alanında Yapılan Düzenlemeler.........2. Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri...... Deniz ve Hava Kuvvetlerinde Yaşanan Gelişmeler İle Dönemin Bütçe Harcamaları ................6..... İlk Basın Kongresi ve Basın Birliği Kanunu .. 280 5............4........ Mülkî Yapıda Düzenlemeler ve Tunceli (Munzur) Vilayeti‟nin İdaresi Hakkında Kanun ...............4........4.3...3.. 283 5.3. Maliye Vekâletinde Kırtasiyeciliği Bitirme Çabası ve Çıkarılan İş Kanunu .............1..2.. Etibank ve Denizbank‟ın Kuruluşu . Maiyet Memurlarının Yetiştirilmesi ve 3001 Sayılı Vilayet İdaresi Kanunu‟nda Yapılan Değişiklikler ...... Meteoroloji İşleri Umum Müdürlüğü ve Vakıflar Umum Müdürlüğü Teşkilat Kanunları .........6.......6........3... 271 5.............. Siyasi Müsteşarlıklar ve Yönetim Alanında Çıkarılan Diğer Kanunlardan Bazıları .......1.....4.......2...........6. BEġĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ ....1....... 260 5.....

........8........2........ 303 5....................... Hukuk Alanındaki Bazı Gelişmeler .........4...........2..7............. Genel Af Kanunu ve Bazı Milletvekillerinin Teşriî Masuniyetinin (Dokunulmazlık) Kaldırılması ..... ĠSMET ĠNÖNÜ’NÜN CUMHURBAġKANI SEÇĠLMESĠ VE TBMM’NĠN BEġĠNCĠ DÖNEMĠNĠN SONA ERMESĠ ....... 300 5........9............. ATATÜRK’ÜN ÖLÜMÜ....3....9........... 288 5.......1...8.3........ BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ FAALĠYETLERĠ ..3................. Sosyal Alandaki Bazı Gelişmeler……………………………………...... 296 5...... Temyiz Mahkemesinin Nakli ve Şûra-yı Devlet Kanunu ... 287 5... Sağlık Alanında Yaşanan Gelişmeler ................................................. 294 5.........7.............4......................1........ BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER .2..... Ecnebilerin Türkiye‟de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun ve Sefaret Binalarıyla İlgili Düzenlemeler .....................3.........1.. 287 5... 304 5.7......... 308 5.......... 291 5........ 290 5........................7..........1........2......5......... 307 5...................1............... 380 xv .............................9. Din Bürokrasisi ve Diyanet İşleri Başkanlığı Teşkilât Kanunu ....10................................8.... Davaların Hızlandırılması ve Hâkimlerin Durumunda Yapılan Bazı İyileştirmeler ......... 309 5.9.................9...... 287 5...........7.......... Doğulu Devletlerle Münasebetler ve Sadabat Paktı .........2........3........... 322 EKLER……………………………………………………………………………350 ÖZGEÇMĠġ ... Türkiye‟nin Boğazlar Politikası ve Montreux Sözleşmesi ...........302 5.........7... 295 5...... Resmî İdeoloji Kemalizm ve Altı İlkenin Anayasaya Girişi ....1.7.1.........3.......... Fransa‟yla Yürütülen Diplomatik Temaslar ve Hatay Sorunu ........8..1.......................7.......7....2.......8........................ Yükseköğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler . 293 5.7................1....9............ İlköğretim ve Ortaöğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler ................1........ Köy Öğretmeni Yetiştirme Çabaları ve Köy Eğitmenleri Kanunu ............. 298 5.......2................ BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER...3............... Hariciye Vekâleti Teşkilatı ve Atatürk‟ün Elçileri ................................................291 5.....2... 312 SONUÇ ……………………………………………………………………………314 KAYNAKÇA ................ 305 5.......... Güzel Sanatlar Alanındaki Gelişmeler………………………………...............................2..3..... 1935-1939 Yılları Arasında Türkiye Cumhuriyeti‟nin Dış Politikası ................ 303 5............................................9.......... Bayındırlık İşleri ve Şehir Planlamacılığı Alanındaki Gelişmeler 291 5.................

a.d.g. DĠE DP DSO DTCF Eğitim Çıkmazı : Adı Geçen Dosya : Adı Geçen Eser : Adı Geçen Makale : Adı Geçen Tez : Ankara Üniversitesi : Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi : Atatürk Araştırma Merkezi Yayını : Ahali Cumhuriyet Fırkası : Amme İdaresi Dergisi : Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti : Atatürk‟ün Söylev ve Demeçleri : Atatürk‟ün Tamim. Telgraf ve Beyannameleri : Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları : Atatürk Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Dergisi :Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı : Bakanlar Kurulu Kararları Kataloğu : Bakınız : Başbakanlık Muamelât Genel Müdürlüğü Kataloğu : Büyük Millet Meclisi : Belgelerle Türk Tarih Dergisi : Cilt : Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi : Cumhuriyet Halk Partisi : Çeviri-Çeviren : Devlet İstatistik Enstitüsü : Demokrat Parti : Devlet Sanayi Ofisi : Dil Tarih Coğrafya Fakültesi : Türkiye‟nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk Anayasa Metinleri : Sened-i İttifak‟tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri xvi .g.m.Ü. A. a.g.g. a. CDTA CHP Çev.KISALTMALAR a. AAMD AAMY ACF AĠD ARMHC ASD ATTB AÜHFY AÜSBFD AÜSBFY AÜTĠTED BCA BKKK Bkz. BMGMK BMM BTTD C.e.t.

C.Ü. Haz. SCF SDN SKB ġDN TBMM TBMM G. S.Z. HF HTVD Ġ.C. Hükümetleri TCK TCTA TDK TDT TDTC TEK TĠBY TĠD TĠTE : Hacettepe Üniversitesi : Hazırlayan : Halk Fırkası : Harp Tarihi Vesikaları Dergisi : İslâm Ansiklopedisi : İstanbul Üniversitesi : İdarenin Sesi Dergisi : İttihat ve Terakki Cemiyeti : İdare-i Umumiye Vilayet Kanunu : Kültür Bakanlığı Yayınları : Milli Eğitim Bakanlığı : Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi : Orta Doğu Teknik Üniversitesi : Osmanlı Mebusan Meclisi : Sayfa : Sayı : Serbest Cumhuriyet Fırkası : Sicil Dosya Numarası : Sanayi ve Kredi Bankası : Şahsi Dosya Numarası : Türkiye Büyük Millet Meclisi : Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları : Türkiye Büyük Millet Meclisi Kavanin Mecmuası : Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi : Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları : Türk Ceza Kanunu : Tanzimat‟dan Cumhuriyet‟e Türkiye Ansiklopedisi : Türk Dil Kurumu : Türk Devrim Tarihi : Türk Dili Tetkik Cemiyeti : Teşkilat-ı Esasiye Kanunu : Türkiye İş Bankası Yayınları : Türk İdare Dergisi : Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü xvii .Ü. T.C.H. ĠSD ĠTC ĠUVK KBY MEB MMZC ODTÜ OMM s. TBMM Z.M. TBMM Kav.A. Ġ.

Y.TKD TODAĠE TPC TPCF TPT TPY TSK TTKY TTTC TVD Yay.Yok Y.Yok YKY : Türk Kültürü Dergisi : Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü : Tek Partili Cumhuriyet : Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası : Türk Parlamento Tarihi : Türkiye Cumhuriyeti‟nde Tek-Parti Yönetiminin Kurulması : Türk Silahlı Kuvvetleri : Türk Tarih Kurumu Yayınları : Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti : Tarih Vesikaları Dergisi : Yayınları. Yayınevi : Yayınlayan Yok : Yayın Yeri Yok : Yapı Kredi Yayınları xviii .Y.

Devlet yüzyıllardan beri var olan bir sosyal olgudur. Ankara. Bilgi Yayınevi. Siyasal düşünürler ve sosyal bilimciler “devlet nedir?” sorusunun cevabını aramışlar ancak şimdiye kadar ortak bir tanıma varamamışlardır. Ankara. respublica. niteliklerinin üzerinde durulması tezin anlaşılabilirliği açısından oldukça faydalı olacaktır. Bunun farklı nedenleri olmakla birlikte en önemli neden olarak karşımıza devletin mahiyeti hakkındaki temel anlayış farklılıkları çıkmaktadır. s. s. 10. Bu temel öğeyle birlikte “devlet” ve “demokrasi” kavramlarının da çeşitli tanımlarının yapılarak. civitas. Ondan önce “polis. 1986. yargıçları. ÇağdaĢ Siyasal Sistemler. Devletin genel olarak yapılan bu tanımlamalarından sonra bazı filozofların. 2005. 6. Baskı. Baskı. Devlet kelimesinin Batı dillerindeki karşılığının (status. bakanları. 5 Atilla Yayla. 4 Gencay Şaylan. stato. etat. “Toprak bütünlüğüne bağlı olarak siyasal bakımdan örgütlenmiş millet veya milletler topluluğunun oluşturduğu tüzel varlık”2 olarak tanımlayabiliriz. 2004. 4. siyaset bilimcilerin ve devlet adamlarının konu ile ilgili düşüncelerinin ortaya 1 2 Münci Kapani. bürokratları. 3 Ana Britannica. “kolektif siyasi kararların uygulanmasıyla görevli bütün kamu kurumlarını. Ana Yayıncılık.GĠRĠġ “Atatürk Döneminde parlamento faaliyetleri” konulu bu tez çalışmasının ana öğesi parlamentodur.4 Kurumsal yapının öne çıkarıldığı bir tanımda devlet. 1981. Politika Bilimine GiriĢ. 7. Bu çeşitlilik dolayısıyla ortak bir tanım yapmak oldukça güçtür. Ankara. s. Siyasal Kitabevi. 514. İstanbul. Ankara. Siyaset Teorisine GiriĢ. egemenlik ve bağımsızlık temelinde oluşturduğu siyasal örgütlenme”3 şeklinde ifade edilebilir. Türkçe Sözlük. 33-40. göze çarpan ilk olgu olarak kamu hizmetleri anlaşılmakta.1 Devletler şekil ve içerik olarak birbirinden farklı özellikler göstermektedir. yani devlet esas olarak birçok hizmeti yerine getiren bir kurum olarak düşünülmektedir. Bugünkü anlamı ve unsuruyla devletin. state) kullanılmaya başlaması on altıncı yüzyıla rastlar. Fakat devlet kavramını tanımlamak istersek. 202. Diğer bir tanımlamayla ise devlet. regnum” gibi terimler kullanılmıştır. Türk Dil Kurumu. s. “Belirli bir ülkede yaşayan insan topluluğunun. Günümüzde devlet denince. 1992. Baskı. s. Sevinç Matbaası. asker ve polisleri bünyesinde toplayan bir organ”5 olarak tanımlanmıştır. ancak on beşinci ve on altıncı yüzyıllar içinde ortaya çıktığı görülmektedir. 7. 1 .

s. Selahattin Bağdatlı. a.10 Marx ve Engels‟e göre. söz konusu işlevi kamu bürokrasisinin gördüğünü. Devlet. Tarihte Akıl. Elazığ. Atatürkçü DüĢünce. bu doğalara uygun toplumsal düzen kurmasının gerektiğini savunmaktadır. O. ün sever ve para sever. Karl Marx. toplumda hangi zümre ya da sınıftan gelirse gelsin. 1999. 498. devleti maddileştirmekte. üç ayrı istek. 12:2. 119. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta. 2 . kamu bürokrasisinin ise devleti temsil ettiğini düşünmektedir. Hegel. Fırat Üniversitesi Ġlahiyat Fakültesi Dergisi.konulması tarihsel gelişimin anlaşılması açısından faydalı olacaktır. “Bazı Filozofların Düşüncesinde Devlet Kavramı”. İstanbul. Kabalcı Yayınları. Hegel. sivil toplumun “genel bencilliği”. Çev. 8 Cengiz Çuhadar. belli bir toplumsal işlevi görmek için ortaya çıkmaktadır. tasfiye edilecektir. 10 Metin Heper. devletin ise “genel özvericiliği” temsil ettiğini savunmaktadır. İstanbul. gerçekliklerinin var olup olmadığına bakmaktadır. tek başlarına kendi kendilerine yetmeyen insanların gereksinimlerini karşılamak için başkalarına ihtiyaçlarının olduğunu. Ali Cimcoz. Devlet. s.8 Hegel devleti: “Bireyin genel olarak bilip istediği ve ona inandığı ölçüde kendisinde özgürlüğüne sahip olduğu ve onun tadını çıkarttığı gerçekliktir”9 şeklinde tanımlamıştır. s. Daha geniş bilgi için bkz. Önay Sözer.e. Platon. Siyasal olayları iyi ve kötü diye değerlendirmemekte. S. sonuç olarak bu insanların gereksinimlerini karşılamak amacıyla toplu yaşanan bir düzen oluşturduklarını ve buna da devlet denildiğini belirtmektedir. 1995. Platon devletini bu üç insan doğası üzerine kurmaya çalışmakta ve devletin. günümüze kadar bütün 6 7 Platon. 110. Onun için başlıca üç çeşit insan vardır: Bilgi sever. “Atatürk‟te Devlet Düşüncesi”. 244-245.g. devletin doğuşunda temel faktörün sınıf mücadelesi olduğunu söylemektedir. Sosyal Yayınları. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.7 Devlet anlayışına farklı yaklaşımda bulunan Nicolo Machiavelli. s. siyasal düşünce tarihine getirdiği “gerçekçilik” yaklaşımıyla bir yenilik yapmıştır. s. Machiavelli. 1992. 1994. Çev. TİBY. Baskı.6 Platon‟a göre insanların üç ayrı yanı vardır ve bunların her birine özgü üç ayrı zevk. Böylece genel kamu çıkarını zedeleyen istemler. Hükümdar. Çev.. Platon. Marx‟a göre. üç ayrı buyruk bulunmaktadır. 9. 4. s. siyaseti ahlâk ve hukuka bağlamak istemektedir. Sabahattin Eyüboğlu-M. İstanbul. devletin ortaya çıkması aralarında iş bölümü bulunan toplum üyelerinin birbirlerine muhtaç olmasıyla ilgilidir. bürokrasinin devlet olmadığı gerçeğidir. 9 George Wilhelm Fridrich Hegel. 2007. 56. Ankara.

toplumların tarihi bir sınıf savaşları tarihidir. 1945. İstanbul. bireylerin hürriyetini sağlamak için millet üzerinde bir egemenlik kurmakla kalmayıp aynı zamanda millet ve ülkenin bağımsızlığını koruyabilmek için kendine özgü bir egemenlik ve kuvvete de sahip olması gerektiğini savunmuştur.11 Batılı araştırmacılardan Nettl ise devlete geniş bir boyuttan bakarak. 9. Devletin MenĢei. Çev. Kenan Matbaası. toplulukların yararı esası üzerine kurulan devlet. Atatürk. İstanbul. Atatürk devletin. 12 Heper. devlet denildiği zaman. Tanilli. Okandan. Server Tanilli ise devleti: “İnsanların toplum yaşamında başvurdukları bir örgütlenme biçimidir” şeklinde ifade etmiştir. siyasî ve hukukî bir teşekkül”14 olarak tanımlarken. Sosyal Yayınları. bunların dışında ve ötesinde. Kemal Atatürk’ün El Yazıları. Baskı. İstanbul. s. coğrafyanın ve düşünce geleneğinin çok büyük etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. ne siyasal ve hukuki düzendir. devlet üzerine yapılan farklı tanımlama ve yorumların aslında toplum içerisinde insanın daha rahat nasıl yaşatılabileceği arayışından kaynaklandığı görülmektedir. 15 Server Tanilli. s. 7. muayyen bir birliğe mazhar. her şeyden önce bir insan topluluğunun. devleti her şeyden önce sosyal bir gerçeklik ve her sosyal gerçeklik gibi tarihsel bir gerçeklik şeklinde yorumlamıştır. Ankara. s. Cenap Karakaya. 13 Ayşe Âfetinan. 14 Recai G. 37-38. gözle görülemeyen. “Atatürk‟te Devlet Düşüncesi”. İnsanın sosyal bir varlık olduğu gerçeğinden hareket edilecek olursa. 1998. Hukuk üzerine önemli çalışmaları olan araştırmacılardan Recai Okandan devleti: “Muayyen bir toprak üzerinde. Medenî Bilgiler ve M. 497-498. 2000. ne iktidardır. 7.15 Devlet şekillerinin oluşumunda toplumların. “Komünist Partisi Manifestosu”. AAMY. Devlet ve Demokrasi (Anayasa Hukukuna GiriĢ). bir milletin varlığının anlaşılması gerektiğini belirtmiştir. ne sadece ülkedir. s. 3 . Cem Yayınevi. ne de bunların bir toplamı veya sentezidir. s. ideolojilerin. elle 11 Karl Marx-Friedrich Engels. Devlet. Sonuç olarak. ferdî arzulara üstün ve herkes tarafından riayet olunan bir iktidara ve bir hukukî nizama malik olan içtimaî. 1993. 44. ne insan topluluğudur. Atatürk devleti: “Belirli bölgede yerleşmiş ve kendine özgü bir kuvvete sahip olan bireylerin bir araya gelmesinden ibaret bir var oluş”13 şeklinde tanımlamıştır. “Ortak deneyimlerin örgütlenmiş bir biçimde toplumda yaygınlaştırılması”12 şeklinde ifade etmiştir.

. Demokrasimiz Üzerine DüĢünceler. E. MahiyetiKıymeti. 1993. “Metek” denilen yabancılar ile kadınlar. Devletin bu anlamda. Demokrasi kavramı hakkında daha detaylı bilgi için bkz. 22 Ömer Demir-Mustafa Acar. Henry B. s. o zamanın doğu despotluklarına karşı. Ankara. 1963. Yunan demokrasisi. hele hele köleler. 4. 184.g. Demokratik Teoriye GiriĢ. Çev. Derleyen ve Yayına Hazırlayan: Atillâ Yayla. 21 Roger Lacombe. çok eksik bir şekilde insan hürriyetini sağlıyorsa da. bunu daha mükemmel bir şekilde gerçekleştirecek bir vasıtanın bulunmadığı da kabul edilmelidir.e. Siyasal Kitabevi. Eski Yunanlılar. Siyasal Kitabevi. Ankara.e. Vadi Yayınları. Suavi Tunçay. ana hatlarıyla: “Halkın halk tarafından halk için yönetimi” ya da “genel politikayı uygulamak için siyasal iktidara katılma eşitliği”19 şeklinde tarif edilebilir. 4 . 1964. s. 1962. 18 Tanilli. 27-28. Yunanca “demos (halk)” ve “kratos (iktidar)” kelimelerinden oluşmuş olup. sosyal ve ekonomik demokrasi. sadece kavramsal (conceptual) geçerliliğe sahip bir düşünce ürünü olduğunu söyleyebiliriz. Gündoğan Yayınları. Emre Kongar. Suat Erginer. Ankara. Demokrasi. Ankara. halk oylaması yoluyla bizzat belirlemesine doğrudan demokrasi denilmektedir. Sosyal Bilimler Sözlüğü. SBF Yayınları. “halk iktidarı” anlamına gelmekteydi. Çev. 96. a. 13. Siyaset Bilimine GiriĢ. “yönetenlerin. s. s.21 Demokrasinin belli başlı görülen şekilleri ise şunlardır: Doğrudan doğruya demokrasi. Demokrasi Buhranı. s. kamusal alanda sorumlu tutuldukları bir yönetim biçimi”20 olarak tanımlanmaktadır. Ne var ki. kısmı bir demokrasi. gerçekte. Devlet Matbaası.. bir azınlığın demokrasisi olup. Menemencioğlu. s.16 Politika biliminin temel kavramlarından bir diğeri olan demokrasi17. temsilî demokrasi. Türk Siyasi İlimler Derneği Yayınları No: 6. 35-36. 2002. İstanbul. “Demokrasi Nedir. kendi yönetimlerine bu adı vermişler ve demokrasinin ilk uygulayıcıları olmuşlardır. Ne Değildir?” Sosyal & Siyasal Teori Seçme Yazılar.18 Demokrasi. Mayo.22 Günümüz toplumlarında en fazla uygulanan yönetim biçimi olarak temsilî demokrasi 16 17 Kapani. No: 155-137. Parti Ġçi Demokrasi ve Türkiye. Demokratik rejim. Hıristiyan demokrasisi. Ankara. bu haklardan tamamen mahrum bırakılmışlardır. yaptıklarından dolayı. Çev. a. Ankara. 1938. Baskı. Schmıtter-Terry Lyn Karl.tutulamayan soyut bir kavramdır. Bahri Savcı. 5. liberal demokrasi. Anıl Yayınevi. 19 Bülent Daver. seçilmiş temsilcilerinin rekabeti ve işbirliği yoluyla. 20 Philippe C. 21-26. İstanbul. halkın ancak belirli bir bölümü demokratik hak ve özgürlüklerden yararlanabilmiştir. Hans Kelsen. Halkın yönetimsel kararları.g. Modern siyasî demokrasi ise. s. 1993. dolaylı olarak hareket eden vatandaşlar tarafından.

Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. Siyaset Bilimine GiriĢ. Zaman içinde şövalyeler ve burjuvazi alt kamarayı (Avam Kamarası). 1980. Fransız parlamentosunu ortaya çıkarmıştır. 907. 5 . 27 Murat Sarıca. kanun yapan ve devletin önemli işlerine karar veren siyasi kurul” demektir.23 Tez çalışmasının ana öğesi olan ve hemen hemen her dile girmiş olan parlamento24 sözcüğü. Hukuk ve siyasi bilimlerde ise parlamento. s. 2001. s. Modern Parlamentolar. halkın kendi kendini seçtiği temsilciler aracılığıyla yönetmesi modelidir. Zamanla yürütme kral ile fiilen iktidarı elinde toplayan hükümet arasında bölünmüştür. Vncenzo Mıcelı. 1990. parlamentonun kabul ettiği yasayı kabul etmek zorunda bırakılmış ve parlamento. Bkz. Türk Parlamento Hukukunun Kaynakları ve Ġlgili Anayasa Mahkemesi Kararları. Hükümetin temellerinin İngiliz kamu hukukuna göre ilk defa 1679 seçimleri sonrasında atıldığı ifade edilmektedir. s. halk tarafından seçilen üyelerden meydana gelen. 25 Erdoğan Teziç. yüksek rütbeli din adamları. yüzyıllar içinde bu niteliği zayıflamış. Magnum Concilium Regis‟den doğduğunu kabul etmektedir. 240.karşımıza çıkmaktadır. Fransızca da konuşmak anlamına gelen “parler” fiilinden kaynaklanmakta olup. Siyasal Kitabevi. Magnum Concilium. Risale Yayınları. Burjuva Demokratik Devrimi. 10-11. Çev. Bir konuda karar vermek üzere görüşme yapan kurul anlamına gelmektedir. İstanbul. 1789 Fransız Devrimi ile 23 24 Ali Öztekin. s. Fransa ve Ġngiltere Emredici Vekaletten Yeni Temsil AnlayıĢına GeçiĢ.27 Parlamento yüksek yargı işlevi de görürken. Ankara 1946. İÜHFY. 43-46. 64. Temsilî demokrasi. Bu iki gelişme parlamentonun üstünlüğü kuralını doğurmuştur. s. “Parlamenter Sistem”. 26 Meydan Larousse. yasamaya ilişkin yetkileri güçlenmiştir. 1969. Şükrü Karatepe. İstanbul. Edward zamanında temsil usulü kati bir şekilde yerleşmiş ve parlamento müesseseleri görünmeye başlamıştır. s. Batı dillerinde kullanılan Latince kökenli “parlamento” kelimesi. zamanla konuşulan yeri ifade etmek için kullanılmaya başlanılmıştır. Ulus Basımevi. 9. İngiltere‟de I. common law (genel hukuk) ilkeleri ile çelişen yasayı yapabilme yetkisi ile donatılmıştır. Parlamento Hukuk ve Siyaseti Etütlerinden. kilise temsilcileri ve kent temsilcilerinden oluşmaktaydı. Meydan Yayınevi.25 Temsilî rejim şekillerinden biri olan parlamentarizm denince ise. 23-24.26 Kamu hukuku literatürü parlamentonun. baronlar. Bkz. “hakkı temsil etmek üzere. “Parlamentarizm”. Henüz olgunlaşmamasına rağmen 1295 tarihinde parlamentonun kurulduğu kesin olarak ifade edilebilir. şövalyeler. 1991. Atıf Akgüç. İstanbul. Ankara. diğerleri de üst kamarayı (Lordlar Kamarası) oluşturacak şekilde toplanmaya başlamışlardı. C. Türkçedeki “meclis” ve “divan” kelimelerinin karşılığıdır. “hükümet üyelerinin seçim sonucu kurulmuş yasama meclislerine veya bunlardan birine karşı ortaklaşa sorumlu oldukları siyasal sistem” anlaşılmaktadır. Fransa‟da ise. Bill of Rights (Haklar Yasası) ile monark. İstanbul.

siyasal kurumlar olarak birbirinden çok farklı görüntüler sergilerler. Dr. 8-9. s. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Mehmet Turhan. 453-463. Muammer Aksoy‟a Armağan. 29 Ahmet N. doğal bir örgütlenme içerisine girerek. tüzel bir varlık şeklinde ortaya çıkan kendi devletlerini oluşturmaktadırlar. No: 1-2. 6 . Ulaşılan sistem her ne kadar önemli bir masefenin kat edildiğini gösterse de. “Meclis Hükümeti (Konvansiyon Kuramı)”. XLI. Kimisinin ise Afganistan‟da olduğu gibi hiç partisi yoktur.28 Parlamentolar. s. parlamenter yapının tam olarak istenilen olgunluğa eriştiğini asla söyleyemeyiz. AÜSBFD. 1983. 30-31. s.başlatılan Meşrutiyet Devrindeki (1789-1792) monarşik yapıda yasama yetkisi kralla birlikte millete aittir. İletişim Yayınları. öz kazanmaktadır. Yücekök. İnsanların demokrasi. Kimi tek partili. 1. C. Baskı. kimi çift partili. kimi de çok partilidir. TBMM Devleti (1920-1923) Birinci Meclis Döneminde Devlet Erkleri ve Ġdare. insan hakları alanında verdikleri mücadelelerin temelinde elbette ki. Ocak-Haziran 1991. Bu çabaların sonucunda parlamenter sistem anlayışına ulaşılmıştır. 2001. İstanbul. AÜSBF Yayınları No: 533. Parlamentolar da içinde yer aldıkları toplumun ekonomik ve sosyal yapısına göre şekillenmekte. 28 Rıdvan Akın. Siyaset Sosyolojisi Açısından Türkiye’de Parlamentonun Evrimi. onların daha iyi şartlar altında yaşama arzuları yatmaktadır. Prof. belirli bir coğrafyada yaşayan insanlar. Ankara.29 Sonuç olarak. Birçok benzerlikleri olduğu gibi hiç benzemeyen birçok yönleri de vardır.

mebusların sık sık hükümet ve padişahla ters düşmeye başlamalarının ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı‟nın (93 Harbi) ortaya çıkardığı olumsuz havanın fazlasıyla etkisi olmuştur. Baskı. SBFD. s. s. 32 Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. Osmanlı Devleti 23 Temmuz 1908‟de yeniden meşruti sisteme geçmiştir.32 II. biri halk tarafından seçilen Meclis-i Mebusan. 3. 56 birleşim yapan Meclis-i Mebusanın birinci devresi 28 Haziran 1877‟de sona ermiştir. II. 31. Kanun-ı Esasi‟nin getirdiği özgürlükleri askıya almış ve ülkede sıkı bir denetim mekanizması kurmuştur. meşrutiyet yönetimini kaldırmalarının önünde hiçbir engel kalmamıştır. 39. TCTA. 1. “Birinci Meşrutiyet Meclis-i Mebusanı”. 10. Meclis-i Mebusanın ikinci devresi 13 Aralık 1877‟de başlamış. 19 Mart 1877‟de Dolmabahçe Sarayı‟nda açılarak çalışmalarına başlamış. 7 . Rumeli‟de veliaht‟a biat edileceğini bildiren telgraftır. zaten meşrutiyete inanmayan fakat sırf Avrupa‟ya şirin görünmek için meşrutiyet fikrinin zoraki arkasında duran II. S. kötüye giden savaş şartlarında ve Rus ordusunun Ayastefanos‟a (Yeşilköy) yaklaştığı günlerde sadrazamın muhalefetiyle bile karşılaşan II. 1985. 33 II. YKY. 93 Harbi‟nin kötü tesirleri de eklenince. s. 25. 1970. Ordu‟nun zorlaması ile tekrar Kanun-ı Esasi‟nin ilanından başka çare olmadığı kanaatine varılmasıyla. 407. 160. BÖLÜM BĠRĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1920–1923) 1. s. Bülent Tanör. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. Türk Siyasi Tarihi (1700-1958). Abdülhamit ve Osmanlı devlet adamlarının. Bazılarına göre II. 1974. 2004. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN TOPLANMASI VE GENEL YAPISI Osmanlı Devleti‟nin ilk parlamentosu 28 Ekim 1876‟da yayınlanan geçici bir seçim kanunu ile belirlenen ilkelere göre oluşturulmuştur. C. İstanbul. Abdülhamit‟in bir darbe olasılığından korktuğunu iddia etmektedir. İstanbul. 1983. İletişim Yayınları. Kutluğ Yayınları. Baskı. Abdulhamit‟i Meşrutiyetin ilanına zorlayan en önemli faktör hiç kuşku yok ki Serez‟den gelen Kanun-ı Esasî‟nin uygulanmaması halinde. Tahsin Ünal.1. Abdülhamit parlamentoyu kapattıktan sonra devlet yönetimini tekeline alarak. Sina Akşin‟e göre ise mebusların hükümeti denetlemeleri ve Meclis‟te birçok farklı görüşleri serbestçe dile getirmelerine. s.33 Zamanla Meclisi-i Mebusan 30 Tarık Zafer Tunaya. Yapılan iki dereceli seçimler sunucunda Osmanlı Devleti. diğeri padişah tarafından atanan Meclis-i Ayan olmak üzere iki organdan meydana gelen ve adına “Meclis-i Umumi” denilen bir parlamentoya kavuşmuştur. I.30 Osmanlı Devleti‟nin ilk parlamentosu. Bülent Tanör. Kanun-ı Esasi‟nin ilgili maddesi gereğince Meclis‟i süresiz olarak tatil etmiştir. Fakat giderek artan muhalefet hareketleri ve özellikle Makedonya‟da görev yapan III. Sina Akşin. C. 358-359. C. Ankara. Abdülhamit‟te haklı olarak bu gelişmeleri bahane ederek.I. s. Yusuf Hikmet Bayur. İstanbul. I. Kısım. 59. İstanbul. 1939. C. “1876 Kanun-ı Esasi ve Türkiye‟de Anayasa Geleneği”. bazı nedenlerden dolayı31 14 Şubat 1878 tarihinde parlamento kapatılmıştır. II. Türk Ġnkılâp Tarihi. Bkz. 31 Meclis‟in kapatılmasında. Bkz. fakat ne yazık ki.

81-82. 47. yeni döneme ve barış antlaşmasına hazırlanırken. seçilen 164 milletvekilinden 72‟sinin katılımıyla 12 Ocak 1920 tarihinde açılmıştır. Ankara 2001.39 Meclis-i Mebusanın işgal tehdidi altındaki İstanbul‟da yaptığı olumlu işlerden birisi olarak 34 Bu cemiyetin temelleri ilk kez “İttihad-ı Osmanî” adıyla 2 Haziran 1889‟da Mekteb-i Tıbbiyede İbrahim Temo. Bkz. s. halk tabanına dayanmayan ve daha emekleme safhasında sayabileceğimiz parlamenter sistemimiz. 36 SunaKili-Şeref Gözübüyük. Üçüncü MeĢrutiyet. İshak Sukuti ve Mehmed Reşit adındaki öğrenciler tarafından atılmıştır. I. Jön Türkler ve Ġttihat ve Terakki. 8 . s. İstanbul 1987. İzmir‟in işgali ile seçimler adeta unutulmuştur. 13-15. İstanbul. ancak kurulan bu örgüte “Felah-ı Vatan” adı verilmiştir. 1972. 38 Mahmut Goloğlu. İstanbul. Dünya Savaşı sonrasında ise İttihatçı önderler kaçtıktan ve İTC tasfiye olduktan sonra dizginler Saray‟ın eline geçmiştir. 95. Bu grup bir ittifak hazırlamıştır. 29. 37 İhsan Güneş. Daha geniş bilgi için Bkz. İbrahim Temo.37 Genel seçimlerin yapılmasından sonra Meclis-i Mebusan. Baskı. M. 61. Ulusalcıların baskıları sonucunda istifa etmek zorunda kalan hükümetin yerine Ali Rıza Paşa başkanlığında yeni bir hükümet kurulmuştur. 17. 1997. Sina Akşin. C. en geç dört ay içerisinde toplanması gerekmekteydi. varlığına gönülden inanmayan veya sistemi kendi çıkarlarına hizmette kullanmak isteyen insanların kurbanı olmuştur. Baskı. Çağdaş Yayınları. TİBKY. İstanbul 2001. TİBY. 1970. Türkiye Diyanet Vakfı Ġslam Ansiklopedisi. Bu defa Saray. BTTD. Sened-i Ġttifak’tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri. Ankara. 1998. komutanlıklara ve belediye başkanlıklarına bir genelge göndererek seçimde yapılması gerekenleri sıralamış ve Meclis-i Mebusanın İstanbul dışında bir yerde toplanmasının uygun olacağını belirtmiştir. KurtuluĢ KuruluĢ. 117.35 Böylece. Yürürlükteki anayasaya göre ülke sorunlarının çözüm yeri olan Meclis‟in.38 Mustafa Kemal Paşa‟nın isteğiyle Meclis‟i kontrol altına almak için “Müdafaa-i Hukuk” adıyla bir grup kurulmaya çalışılmış. s. s. Abdullah Cevdet. Şükrü Hanioğlu. 476. 23.36 Damat Ferit Paşa Hükümetinin bile seçimlere sıcak bakmasına rağmen. s. 3. Yeni hükümette kısa bir süre sonra gündemine seçim konusunu almış ve 7 Ekim 1919‟da seçim kararnamesini yayınlamıştır. “İttihat ve Terakki Cemiyeti”. İttihat ve Terakki Cemiyetinin34 ağırlığı iyice kendini hissettirmiştir. İmge Kitabevi. Ġbrahim Temo’nun Ġttihad ve Terakki Anıları. 2006. Mustafa Kemal Paşa 13 Eylül 1919‟da Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerine. 39 Milletvekilleri heyetince ittifakla imza edilmiş olan antlaşma esasları ile ittifakname de yazılı esaslı maddeleri kabul eden milletvekillerinin birleşmesi ile Felâhı Vatan İttifakı ismiyle bir grup kurulmuştur. İstanbul. s.da. 3. Birinci TBMM’nin DüĢünce Yapısı (1920-1923). s. Goloğlu Yayınları. İstanbul. “Son Osmanlı Meclisi Mebusanında Felâh-ı Vatan İttifakı”. S. Tülay Duran. Arba Yayınları. Meclis‟ten kurtulma yolunu seçmiş ve Meclis-i Mebusan‟ı 21 Aralık 1918‟de feshetmiştir. s. 35 Bülent Tanör.

9 . 46 Güneş. 515-517. “Bağımsız Türkiye Kurucusu TBMM 50. a. vilayetlere ve müstakil livalara bildirmiştir. Anadolu Ġhtilali. iktidarın bu tutumu.46 Trabzon 40 41 Selahattin Tansel.42 İstanbul‟un resmen işgal edilmesinden yaklaşık bir ay sonra 11 Nisan 1920‟de Padişah Vahdettin‟in yayınladığı bir iradeyle Meclis-i Mebusan kapatılmıştır. demokratik ve eşitlikçi bir düzenleme olarak yorumlanmıştır. İstanbul. 45 Tanör. İstanbul. Misak-ı Millî kararlarına bir tepki olarak 16 Mart 1920‟de İstanbul‟u resmen işgal ederek. “Ankara‟da selâhiyet-i fevkalâledeyi malik bir meclis”in açılacağını kolordu komutanlarına. III. C. BTTD.40 Yapılan bu uygulama İtilaf Devletlerinin gerçek yüzünü ortaya çıkarmış. 1991. Sabahattin Selek. Albay Selahattin Bey ve Sivas Valisi Reşit Paşa‟dan gelen itirazlar üzerine41. MEB Basımevi. s. s.. MEB Basımevi. a. Yüce Yayınları. 339. s. C. 31..44 Bazıları tarafından nüfuslarına bakılmaksızın livaların beşer temsilci göndermeleri. 48-49. Buna göre yeni meclis 19 Mart tarihli genelge ile seçilen 330 yeni milletvekiliyle birlikte İstanbul Meclisi‟nden gelecek milletvekillerinin katılımlarıyla oluşacaktı. 8. Ancak. Mondros’tan Mudanya’ya Kadar. Ġstiklâl Harbimiz.43 Ülke 66 seçim bölgesine ayrılmış ve her seçim çevresinden 5 milletvekilinin seçilmesi kararlaştırılmıştı. önce 17 Mart 1920‟de Heyet-i Temsiliye adına çektiği telgrafla. devlet kurma sürecini daha da hızlandırmıştır. s.122. 42 Heyet-i Temsiliye namına Mustafa Kemal imzalı. tüm dünya devletlerinin gözleri önünde parlamenter sistemimize çok ağır bir darbe indirilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk. Nutuk. S. 38. 43 Tansel.. 44 Güneş.g.e. C. III. Bu gelişmeler üzerine Mustafa Kemal Paşa. I. İstanbul. 1973.45 Bazı seçim çevrelerinde Osmanlı Hükümeti‟nin olumsuz tutumu ve İtilaf Devletleri‟nin baskıları yüzünden seçimlerin yapılması olumsuz yönde etkilenmiştir. İstanbul. Fakat bu “kurucu meclis” ifadesine Kâzım Karabekir Paşa. 86. 1987. Baskı. Meclis-i Mebusanı basmışlar ve bazı mebusları tutuklamışlardı. Kastaş Yayınları. az nüfuslu ve az gelişmiş bölgelerin temsil gücünü arttıran popüler.g. Yıl Dönümü”. 61-62. s. I.g. s.karşımıza Erzurum ve Sivas Kongreleri ruhuna uygun olarak 28 Ocak 1920‟de Misak-ı Millî kararlarını kabul etmesi çıkmaktadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi 50. İtilaf Devletleri. Ankara. 421-422.g. s.e.e. C. 1987. s. Tarık Zafer Tunaya. Nurettin Can Gülekli-Rıza Onaran. s. s. a. a. 231. MEBY. 1990.. 19 Mart 1920 tarihinde ikinci bir tamim yayınlayarak. on iki maddeden oluşan bu talimatnamenin içeriği hakkında bkz. Yıl Dönümü (1920-1970). Nisan 1970. kendisine bir şey kazandırmadığı gibi millî teşkilatın.e. bir “Meclis-i Müessisan”ın kurulacağını livalara bildirmiştir. Kâzım Karabekir. Türk Devrim Tarihi Enstitüsü Yayınları. 63.

s. Siyasi Hatıralarım.52 Bu binanın çatısında. 48 Karabekir. 49 Goloğlu. C. s. millî menfaatler anlatılınca onlar da milletvekillerini seçmişlerdir. Selek. Ankara. Kazım Öztürk. 1994. Albay Refet Bey‟in önerisiyle daha önceden müsteşarlık yaptığına aldırış etmeksizin. İstanbul. İstanbul. s. Ahmet Demirel. Halit Bey. Dönem TBMM‟ye Trabzon Milletvekili seçilmiş. Yılmaz Altuğ.. Bkz. Kâzım Karabekir Paşa. 39. Heyet-i Temsiliye‟den aldığı telgraf üzerine millet ve memleketin selameti için seçimler derhal yapılmazsa. s. Düşündüğünü açıkça söylemesi. Mustafa Kemal Paşa‟nın önerdiği Samsun Mutasarrıflığı görevini kabul etmesi. Elazığ. Daha sonra Halit Bey. seçimlerin yapılmasını oyalamıştır. Urfa ve Maraş‟ta da seçimlerin yapılmasında sıkıntılar yaşanmıştır. Kâmil Erdaha. Dâhiliye Vekâleti Müsteşarlığı ve Adana Valiliği görevlerini yapmıştır.49 Seçimler konusunda Dersim. 570-571. s. 39. Ankara. 340. İstanbul. rahat bir şekilde çalışabilecekleri.g. sert tedbirler alacağını vali ve fırkaya yazarak seçimlerin başlatılmasını sağlamıştır. I. 14. İstanbul. Remzi Kitabevi. tarafından yapılmıştır.. s. C. Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber. 68.g. bir meclis binasına ihtiyaç duyulmuş. Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü (1920-1970). s. s.e. 548-549. 1997. 10 .e. İttihat ve Terakki Kulübü Binası‟nın tasarımı ise Mimar İsmail Hasif Bey. Falih Rıfkı Atay. 108. s. 1-73. a. II. Kral Matbaası. TBMM Vakfı Yayınları. Fahri Çoker. Çankaya. 1977. İstanbul. I. O‟na zamanında “Deli” sıfatının takılmasına sebep olmuştur. Ankara. TTKY. 148. 1957. Elazığ. Tarih Açısından Türk Devriminin Temelleri ve GeliĢimi.48 Diyarbakır. Baskı. II. Tek Adam (1919-1922). Mustafa Kemal ve Birinci Büyük Millet Meclisi Tarihçesi. Ege Matbaası.Valisi Hamit Bey47. 39. Dönem 1919-1923. 342. meslek haysiyetine toz kondurmaması ve bunlara engel olmaya çalışıldığı anda hemen istifayı basması. 129. s. 1978.g. s. Diyarbakır ve Trabzon bazı tereddütler yaşamışsa da. Ankara. Ahmet Mumcu.50 Seçimlerde yaşanan bir takım zorluklara rağmen BMM oldukça yüksek bir katılımla açılmıştır. C. I. 1968. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Ali Fuat Cebesoy. 1961. Üçüncü MeĢrutiyet. a. O‟nun bu ilginç kişiliğinin ispatı niteliğindedir. 1979.g. Vatan Neşriyat. Remzi Kitabevi.51 Ankara‟da TBMM‟nin açılabilmesi ve milletvekillerin toplanıp. 158. Malatya. 189-190. s. 242. Mazhar Müfit Kansu. a. Milli Mücadele Hatıralarım. 310-311.e. Meclis binası olarak. C. Enver Paşa‟nın isteği üzerine 1915‟te Numune Mektebi ya da İttihat ve Terakki Fırkası için “Fırka Kulübü” olarak planlanan fakat yapımı yarım kalmış olan bina düşünülmüştür.. 2. 51 Meclis‟e katılan milletvekillerinin sayıları hakkında bkz. 1969. s. Ülkemiz Yayınları. yurt çıkarlarını kişisel çıkarları üstünde tutması. Birinci Meclis’te Muhalefet Ġkinci Grup.e. Türk Parlemanto Tarihi Milli Mücadele ve TBMM I. Bkz. s. 255. İstanbul. Millî Mücadelede Vilayetler ve Valiler. Damar Arıkoğlu. İletişim Yayınları. 1975. Sacit Karaibrahimoğlu. 54. Ankara. C. fakat 4 Ekim 1920‟de Erzurum Valiliği‟ni tercih ederek milletvekilliğinden istifa etmiştir. s. Tan Matbaası. 50 Enver Behnan Şapolyo. s.. Türk Devrim Tarihi Dersleri (19191938). İstanbul. 1973. İstanbul. iyi etkisi olmayacağı gerekçesiyle.e.. I. 1995. Türk tarihindeki idareciler arasında en ilginç kişilerinden birisidir. a. Ulucanlar‟da yapılmakta olan bir ilkokul binasının çatılarında kullanılacak olan kiremitler ve Ankaralıların evlerinin 47 Hamit Bey. 1984. Konya.g. Şevket Süreyya Aydemir. a. 52 Güneş. s. s. Selek. s. Goloğlu.

59 BMM‟nin açılışıyla ferdî saltanat yerine. 570.2. en yaşlı üyesi Sinop Mebusu Şerif Bey‟in başkanlık kürsüsüne gelerek yaptığı açılış konuşmasıyla çalışmalarına başlamıştır. 56 Hıfzı Veldet Velidedeoğlu.. Bu görevde iken TBMM‟nin II. n. Pulhan Matbaası İstanbul. Varlık Yayınları. tarih sahnesinde yerini almıştır. Birinci Büyük Millet Meclisinin AçılıĢı ve Ġsyanlar. 61. C. Harp Okulu‟nu birincilikle bitirdikten sonra Balkan ve I.53 Meclis‟in kürsüsünü Ankaralı vatansever marangozlar hiçbir ücret talep etmeden yapmışlar. 53 54 Şapolyo. a. 1955. 11 . üç buçuk ay TBMM Başkâtipliği (Genel Sekreterliği) görevini üstlendikten sonra Genel Kurmay İkinci Şube Müdürlüğü görevine getirilmiştir.. Başkâtip Recep Bey55 müstesna olmak üzere bir tek odada oturuyorlardı. 1955. s. TBMM Arşivi. II. Dünya Savaşı‟nda görev yapmış.g. Kansu. Sel Yayınları. s. 32. a. Sel Yayınları. Meclis‟teki yerlerini almışlardı. Kapıdan girilince soldaki ilk oda Reis Paşa‟nın odasıydı.58 Meclis. Bir Lise Öğrencisinin Milli Mücadele Anıları. 55 1889‟da İstanbul‟da doğan Recep Bey. Kılıç Ali Hatıralarını Anlatıyor. C.54 Meclis‟te müdür ve memurların toplam sayısı 23 Nisan 1920 tarihi itibariyle 30-32 kişi kadardı. Ankara halkı. kurbanlar kesildikten sonra. 72-73.g. İstanbul. Bütün memurlar. Cumhuriyet Ġdarecileri. 24 Nisan 1920‟de yapılan ikinci oturumda 120 milletvekilinden 110‟unun oyu ile Mustafa Kemal Paşa‟yı Meclis Başkanlığına.e. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER. s. 58 Yunus Nadi Abalıoğlu. a. 57 Kılıç Ali. İstanbul.g. millî iradeye dayanan demokratik bir devlet. KOMĠSYONLAR VE MECLĠS’ĠN BAġLICA FAALĠYETLERĠ Büyük Millet Meclisi üyeleri. 59 Velidedeoğlu. 1946.damlarından söktükleri kiremitler kullanılmıştır. s. II. Dönemi için yapılan seçimde Kütahya Milletvekili seçilmiştir. Muhterem Vefa Veznedaroğlu. Bkz. s. III.e. 1971. I. 6-7.57 TBMM‟nin Cuma günü açılması hiç kuşku yok ki tesadüf değildir. 27.. II. Onun yanındaki oda ise encümen odası olarak kullanılmıştır. hükümet memurları.56 23 Nisan 1920‟de mebuslar. 1. Dönem TBMM‟de üç yıl. Hacı Bayram Veli Camii‟nde toplanıp cuma namazını kıldıktan sonra o günün adet ve icabına uyarak ellerinde sancaklarla Meclis‟in önüne gelmişler ve kapı önünde dualar okunduktan. Dönem. mebusların oturmaları için ise Ankara Muallim Mektebinin sıraları Meclis‟e dizilmiştir. Öztürk. Tercüme-i Hal Kâğıdı. ŞDN: 582. s. Memur kadrosu birkaç ay içerisinde artınca iki odaya ayrılmıştır. Dönem. TPT. Karşılarındaki küçük odalarda ise yaverler ve özel kalem bulunuyordu.e. 20. Recep Peker. Bu tarih özellikle planlanmış ve uygulamaya konulmuştur. İstanbul. 572-573. s. daha sonra ise Anadolu‟ya gelerek Millî Mücadele‟ye katılmıştır. s.y.

Muvakkat kaydıyla bir hükümet reisi tanımak veya bir padişah kaymakamı ihdas etmek kabili tecviz değildir. Atatürk.Celalettin Arif Bey‟i ise İkinci Başkanlığa seçmişlerdi. 62 Bu önerge şu hükümlerden oluşmuştur: 1. C. C. Meclis‟in üstünde bir kuvvetin artık mevcut olmadığını ifade etmiştir. Ankara. 1. Mustafa Kemal Paşa yaptığı konuşmasından sonra hükümet işlerinin temel çizgileri üzerinde yoğunlaşan bir önerge vermiştir.g. 1981. s. “Milletin Geleceğini Düşünmek İçin Bir Milli Meclisin Kurulması Lazım”. Ankara. Devrim Hareketleri Ġçinde Atatürk ve Atatürkçülük. Nisan 1942. I. 63 TBMM Z. BTTD. 2. BMM‟nin ilk oturumunda Mustafa Kemal Paşa. “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti‟nin Kuruluşuna Ait Bazı Vesikalar”.Hükümet teşkili zaruridir. Ankara.. Turhan Kitabevi. TBMM Matbaası. s. bu heyetin de reisidir. s. 1995. üyeliklerini ise 60 Naşit Hakkı Uluğ. 6. s. Bkz. 16. yürütmenin hangi esaslar üzerine inşa edileceği konusunda uzun bir konuşma yapmıştır.61 BMM‟nin uzun vadede hükümet kurmaksızın devletin işlerini icra etmesinin pek mümkün olmamasından dolayı. s. 12 . TBMM‟nin fevkinde bir kuvvet mevcut değildir. Dönem.62 Hükümetin kurulmasının zorunlu olduğu bir dönemde milletvekilleri de yeni bir yapılanma doğrusunda adımlar atmaya başlamışlardı. C. s. s. Dönem.TBMM teşriî ve icra-i salâhiyetleri câmidir. Meclis‟te önce 25 Nisan 1920‟de Tokat Milletvekili Nazım Bey ve 24 arkadaşının verdiği önerge tartışılmış. Türker Sanal. Sim Matbaacılık. I. s. 64 Bkz. 403. Halil Neşet. C. “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ( 23 Nisan 1920-30 Ekim 1923).. Güneş. 51-52. 32. 1. a. Bu konuşmasında. 61 TBMM Zabıt Ceridesi. Meclis‟in yetkilerinin sadece sınırlı bir yasama yetkisi ile (vazife-i teşriiye) kayıtlanmayacağını. C. Büyük Meclis ve Ġnkılâp. TBMM Matbaası. Ankara. 1933. 132-133.Meclis‟te mütekâsif irade-i milliyeyi.C. S. Nisan 1970.63 Dolayısıyla sonuçta “Muvakkat İcra Encümeni” adı altında. bir hükümetin teşkili zarureti ortaya çıkmıştır. 438. Yeni Türkiye Yayınları. Yavuz Aslan.64 Seçim sonucuna göre “Muvakkat İcra Encümeni”nin Reisliğini Mustafa Kemal Paşa. 2002.e. 3. Türkiye Cumhuriyeti ve 50 Hükümeti. Tarık Zafer Tunaya. 1959. Meclis‟ten tefrik ve tevkil edilecek bir heyet umuru hükümeti rüyet eder. Meclis Başkanı‟nın doğal başkanlığında bir heyet seçilmiştir. bu arada Celaleddin Arif Bey‟in on beş kişilik bir layıha encümeninin kurulması ve icra vekillerinin seçimi için yapılacak yasanın meclisçe onaylanmasına kadar beş veya altı kişilik geçici bir “İcrâ Encümeni” teşkiliyle ilgili verdiği önerge okunmuş ve yapılan tartışmalardan sonra Mustafa Kemal Paşa‟nın da desteklemesiyle kabul edilmiştir. s. Faik Reşit Unat. II. 4. 230-233. Meclis reisi. 214-216. 40. TVD. Ankara.60 Yapılan seçimlerle toplam 13 kişiden oluşan “Başkanlık Divanı üyeleri” de belirlenmiştir. Nutuk. s. S. 15. 135. bilfiil mukadderatı vatana vazıulyed tanımak umde-i esasiyedir. I. 52-58. Türkler.

s. Cami Bey.5. fakat Ankara İstiklal Mahkemesi tarafından yapılan yargılama sonucunda beraatına karar verilmiştir. esir değişimi konusunda İngilizlerle yaptığı anlaşma sonucunda büyük eleştiriler alarak. OMM‟nin feshinden sonra Amasya Milletvekili olarak TBMM‟ye katılmış ve İlk İcra Vekilleri Heyeti‟nde Hariciye Vekilliğine seçilmiştir. Hakkı Behiç Bey ve İsmet Bey yapacaklardı. Dönem. C. Üçüncü Tertip. 17 Kasım 1924‟te ise TCF‟ye girmiştir. mutlak çoğunluk 69 olarak dikkate alınmış ve seçimler buna göre yapılmıştır. s. Baskı. Milliyet Matbaası. Orhan Bayrak. 120. 232-233.. C. C. Dönem. 68 Düstur. Bekir Sami Bey. 1929. No: 123456789101165 1867‟de Kuzey Kafkasya‟da Osetya‟da doğan Bekir Sami Bey. İçtimaiye Dr.. 1. s. Dönem de Tokat‟tan milletvekili seçilmiş. 67 TBMM Z. Milliyet Yayınları. üyelerin. 137 milletvekilinin katıldığı seçimde. TBMM Hükümeti adına Londra Konferansı‟na katılan Bekir Sami Bey. 6. Erzurum ve Sivas Kongrelerine katılarak Heyet-i Temsiliye üyeliğine seçilen Bekir Sami Bey. a. Adnan Bey 127 İktisat Yusuf Kemal Bey 99 Müdafaa-i Milliye Fevzi Paşa 118 Erkân-ı Harbiye-i Umumiye İsmet Bey 129 Maliye Hakkı Behiç Bey 74 Maarif Dr. 158-161.. 13 . s. Dönem. İstanbul.g. Hamdullah Suphi Bey. II. Fransa‟da Paris Siyasal Bilgiler Okulu‟nu bitirerek Hariciye Nezaretinde devlet hizmetine girmiştir. Yapılan seçimler sonucunda Mustafa Kemal Paşa‟nın Başkanlığındaki ilk “İcra Vekiller Heyeti” şu şekilde oluşturulmuştur: Tablo–1 Ġlk Ġcra Vekiller Heyeti (Bakanlar Kurulu)69 Vekâletin Adı Vekilliğe Seçilen KiĢi Aldığı Oy Umuru Şer‟iye Mustafa Fehmi Efendi 80 Dâhiliye Cami Bey 90 Adliye Celâlettin Arif Bey 83 Nafıa İsmail Fazıl Paşa 79 Hariciye Bekir Sami Bey 121 Sıhhıye ve Muav. daha sonra “izafi” çoğunluk sistemi benimsenerek.. Bekir Sami Bey65. 198. 1. Rıza Nuri Bey 65 S.e.66 Başlangıçta BMM‟de hükümet üyelerinin seçimi konusunda sorun yaşanmıştır. aday gösterilmeden seçilmesi ilkesi benimsenmiştir. M. s. (19201984) Türkiye’yi Kimler Yönetti?. ŞDN: 10. Güneş. II. TBMM Arşivi.1920‟de çıkarılan 3 sayılı “Büyük Millet Meclisi İcra Vekiller Heyeti‟nin Suret-i İntihabına Dair Kanun”68 uyarınca seçilmiştir. 1. I.67 11 kişiden oluşan İcra Vekiller Heyeti. Dönem. I. 69 TBMM Z. 55-61.Celaleddin Arif Bey. İstanbul 1984. Bazı milletvekilleri hükümet üyelerinin Riyaset Divanınca aday gösterilmelerini önermişler. fakat hükümet üyesinin seçiminde önce mutlak. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa‟ya suikast girişimi ile ilgili görülerek tutuklanmış.C. 66 TBMM Z.C. 1. C. I. görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır. Bkz. 2.C. I. s.

g. Maliye alanında memleketin iktisadiyatını güçlendirerek. inkılâpçılara göre ise Anadolu halkının vekilidir. İcra Vekilleri Heyeti” program getirmiştir. C. s.İcra Vekiller Heyetindeki vekil adı verilen hükümet üyelerinin. Dönem. Müdafaa-i Milliye Vekâletinin tıpkı Osmanlıdaki Harbiye Nezareti gibi ordunun donamıyla görevli olduğunu.. Kanun-ı Esasi‟ye aykırı olduğunu ileri sürmüşlerdi. 237. 167. 2-8.C. II. dost devletlerle ekonomik ilişkiler kurmak temel hedeflerdendi. 14 . s. maarif alanında çocuklara millî terbiye esaslarında eğitimin verileceği belirtilmiştir.72 Bu hükümetlerden sadece “I.70 Oysa kurulan ilk İcra Vekilleri Heyeti ile birlikte “vekil” teriminin kullanılması. Ayrıca bazı mebuslar Müdafaa-i Milliye Vekilliği varken. Tokat Milletvekili Nazım Bey. C. ve III. Eleştiriler üzerine Mustafa Kemal Paşa. Osmanlıyı çağrıştıracak terimlerden uzaklaşılarak. Meclis Hükümeti modeli dediğimiz bu yapılanmayla birlikte bazı milletvekilleri “nazır” terimi yerine “vekil” terimini kullanmaya başlamışlardı. I. Kâzım Öztürk.. dâhiliye alanında ise milletin birlik ve beraberliğinin sağlanmasının yanı sıra emniyetinin muhafazası konusuna da büyük önem verileceği açıklanmıştır. 1. Hükümetler ve Programları (1920-1960). a.g. s. 11-51. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekilinin. İcra Vekilleri Heyetinde yer almasını gereksiz bularak. TBMM Z. 1. Adlî alanında ise hâkimlerin maaşlarının 70 71 Güneş. Tanör. Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları. Hüseyin Rauf Bey ve Ali Fethi Bey tarafından olmak üzere toplam beş hükümet kurulmuştur. TBMM Z.71 TBMM‟nin Birinci Döneminde Muvakkat İcra Encümeni‟ni hariç tutacak olursak. Dönem.C.. millî hâkimiyet prensibinin ön plana çıkarılmak istenildiği izlenimini vermektedir. s. TBMM Basımevi.e. Ankara. İcra Vekilleri Heyeti). s. Ak Yayınları. C. 72 I. Osmanlı sistemindeki atama usulünden farklı bir şekilde seçimle tespit edildiği görülmektedir. Nuran Dağlı-Belma Aktürk. Atatürk. 163-164. 1988. sağlıkta gerekli tedbirlerin alınacağı. Genelkurmay Başkanlığının ise savaşa hazırlıktan sorumlu sayıldığını belirtilmiştir. Nafıa alanında mevcut yolların onarılacağı. nazırların geçici olarak vazifesini yapacak olan vekillerin oluşturulduğunu iddia etmiştir. s.e. a. TBMM Döneminde kurulan kabineler hakkında bkz. Fevzi Paşa (II. İstanbul. 439-441. 234-235. I. C.. Nutuk. Saltanatçı anlayışa göre bu “vekil” teriminden anlaşılması gereken padişah veya İstanbul‟daki nazırların vekili. Hükümet hariciye siyasetinde “Misak-ı Millî” dairesinde bağımsızlığın esas alınacağı. s. 1968. 1. İstanbul‟daki nazırlarla karışmasın diye. Mustafa Kemal Paşa.

C.iyileştirmesi ve halkın ayağına adaletin seyyar sulh hâkimleri ile götürülmesinden söz edilmiştir. Baskı. s. bunlardan birisi sahibi tarafından geri çekilmiş. soru önergesi76 ve konuşmalar olmak üzere başlıca üç kısma ayrılır. Hükümetleri. bir ya da daha fazla sayıda milletvekilinin imzasını taşıyabilir. 1. Kalan 67 önerge ise kabul edilerek görüşülmüştür. En fazla hakkında önerge verilen vekâletler arasında ise 147 önerge ile Dâhiliye Vekâleti gelmektedir. bu iki yolun dışında İcra Vekilleri Heyeti ya da bu heyete dâhil vekillerin. hükümet üyelerinin tümünün imzasıyla TBMM Başkanlığına sunulur. 10‟u reddedilmiştir. C. 15 . Öztürk. s. Nobel Yayınları. 2007. Dönem. yürütme ve denetim olmak üzere başlıca üç kısımda değerlendirebiliriz. Türk Parlamento Hukukuna GiriĢ. 13-17. sadece kanun tasarısı ve kanun teklifi olarak oluşmamış. Dönem. s. Çoker. 79. 100 Soruda Parlamento. Dönem içerisinde milletvekilleri tarafından toplam 78 gensoru önergesi verilmiş.73 TBMM‟nin faaliyetlerini. TBMM‟nin I. Bkz. T. istizah (gensoru). TPT. Mustafa Köksal. Bu gensoru.09. “Yozgat Darülmualliminin esbabı seddine dair Maarif Vekili İsmail Sefa Bey‟den sual takriri”dir. Ankara. Tablo–2 Birinci Dönem TBMM’de OluĢan 338 Kanun’un Kaynakları74 Sıra No: Kanunun Kaynakları: Kanunun Sayısı: 1234Kanun Tasarısı75 Kanun Teklifi Tezkereler Sair Evrak Toplam: 225 98 5 10 338 TBMM‟nin denetim faaliyetleri ise. 73 74 TBMM Z. I. En fazla soru önergesi verenler arasında 50 önerge ile Bolu Milletvekili Tunalı Hilmi Bey gelmektedir. I. 76 TBMM‟ye ilk soru önergesi 13 Mayıs 1921 tarihinde Niğde mebusları Vehbi Bey ile Abidin Bey tarafından verilmiş ve Nafıa Vekâleti‟nden şifahi olarak “şimendiferlerde kömürün mevcut olup olmadığı” sorulmuştur.1923 tarihinde Bozok Mebusu Süleyman Sırrı Bey ve Hamdi Beyler tarafından verilmiştir. Ankara. s. Bkz. Rauf Bozkurt-Şeref İba.C.. I. 1. Döneminde kanunlar.C. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin “Ġlk”leri. yasama. 67. s. 75 Aslında kanun tasarısı ile kanun teklifi arasında içerik olarak önemli bir fark yoktur. TBMM‟nin I. Döneminde toplam 625 soru önergesi verilmiştir. 2004. 111. 242-245. İlk gensoru önergesi ise 05. Kanun teklifi ise. TBMM Başkanlığına gönderdikleri tezkere veya sair evrakın genel kurul veya komisyonlarda görüşülmesi sırasında konunun bir kanun halinde düzenlenmesinin karar altına alınmasıyla da kanunlar oluşturulmuştur. Nobel Yayınları. 780. Ancak kanun tasarısı.

1922‟de ilk etapta İcra Vekiller Heyeti Riyasetinde çalışan 12 memur için giriş kartları tanzim edilmiştir. I. Yer Kodu: 11.5. Dönem. 26 Nisan 1920 tarihli oturumunda.77 Vekâletlerin yalnız başına ülkenin tüm işlerinin çözüm mercii olarak yeterli olamayacağı düşüncesiyle komisyonların kurulması gerçekleştirilmiştir. Dönem. Ankara Vali Vekili Yahya Galip Kargı82 eleman ihtiyacını gidermek için izlenen yolu şöyle anlatmaktadır: “Muallim. C. 1968-1969. özde on idare encümeni teşkiline dair verdikleri takrirlerini birleştirerek görüşmüştür. kürsüde en çok konuştukları dönemlerden biri olmuştur.. I. maliye ile ilgili çeşitli görevlerde bulunduktan sonra 17 Kasım 1917‟de Ankara Defterdarlığı‟na atanmıştır. Yahya Galip Bey. kendisini 77 78 Çoker. 81 BCA (Fon Kodu: 30. TPT. coğrafya muallimi Zeki. Dönem TBMM‟nin görev süresi kısa olmasına rağmen.10. 79 Çoker.1922. Sayı: 3142). 83 Şapolyo. C. TPT. 291-294. s. I. I. bir yönetim kadrosu oluşturulmuştu. TBMM‟de Evrak ve Tahrirat Kalemi Mübeyyizi olan Hıfzı Veldet Velidedeoğlu da.0. Bursa Mebusu Muhiddin Baha Bey ve Yozgad Mebusu Mehmed Hulusi Efendi ile arkadaşlarının. TBMM Z. I. Ant içme dışında kürsüye hiç çıkmayan milletvekili sayısı ise 119 kişi olarak tespit edilmiştir. Meclis.66.0. ilk mektep hocalarının açıkgözleri taharri memuru ayrıldı… Ankara Sultanisi‟nin öğretmenlerinden kimyacı Avni Refik Berkman.81 Meclis‟in idarî yapılanması çerçevesinde Meclis Başkâtipliğine Recep Bey (Peker) atnmış. Konuşma sayısı 2027‟‟si gizli oturumda olmak üzere 13. Ankara. Bkz. Mücellidoğlu Ali Çankaya. s.02. s. III. İdare Amirliğine ise Sivas Mebusu Rasim Bey getirilmiştir. TBMM Riyaseti Başkitabeti Evrak ve Tahrirat Müdüriyeti antentlidir. 73-77. 108-109. s. a.g. s. II. TBMM‟nin açılmasından sonra ise asil olarak Ankara Valiliği‟ne getirilmiştir. s. Dönem. tabiiye hocası Musa Kâzım. 80 Çoker. Türk parlamento tarihinde milletvekillerin söz alarak. C. 22 Ağustos 1922‟de Kırşehir Milletvekili seçilen Yahya Galip Bey.78 Daha sonra ise işlerin yoğunlaşması ile birlikte bu komisyonların sayısı 25‟i bulmuştur. C.I.79 Meclis‟teki işlerin aksamaması için 14 Mayıs 1920 tarihli kararla.000‟e ulaşmaktadır. I. Tercüme-i Hal Kâğıdı. C.. Ankara Valisi Muhittin Paşa‟nın Mustafa Kemal Paşa‟nın emriyle tutuklanmasıyla önce Ankara Vali Vekili yapılmış.Tarih: 02. 16 . ŞDN: 280. 138.e. En fazla konuşan milletvekili 408 kez söz hakkı alan Erzurum Milletvekili Hüseyin Avni Bey‟dir. I.C. 82 1874‟te İstanbul‟da doğan Yahya Galip (Kargı) Bey. 780-782. Dönem. riyaziye öğretmeni Mahir ve Avni Beyler zabıt kâtibi tayin olundular…”83 I. 1. Mars Matbaası. Dönem. TPT. Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler. 36-39. Meclis‟teki yerini 14 Mayıs 1942 tarihinde ölümüne kadar korumuştur. TBMM Arşivi.80 İdari yapılanmayla birlikte asayiş ve düzene büyük bir önem verilmiş.

yüzde 4. yüzde 7. Enver Behnan Şapolyo. Mücadele Anıları. s. Dönemi eylemli olarak tamamlayan milletvekili sayısını ise 337 kişi olarak tespit etmiştir. Rüştiyeyi bitirenlerin oranı yüzde 20. 1. s. 88 Kansu. Hatta birçok mebus birkaç eğitim kurumunu birden bitirmiştir. Güneş.1.8‟lik bir grubu oluşturmaktadır.88 Ülkenin o günlerdeki içinde bulunduğu koşullar dikkate alındığında TBMM. II. Dönem TBMM‟ye katılan milletvekili sayısı 378 dir. C.8‟lik bir bölüm ise Harb Akademisini bitirmiştir.84 Yukarıdaki ifadelerden anlaşıldığı üzere eldeki mevcut imkânlardan yararlanılması yoluna gidilerek.amcasının oğlu Halil Şerafettin‟in Meclis‟e götürdüğünü ve 600 kuruş maaşla çalışmaya başladığını belirtmektedir.e. TBMM için milletvekili sayısı 437‟ye ulaşmıştır. 17 . milletvekillerinin Ankara‟da yaşamış oldukları zorluklar hakkında bizlere çok açık fikirler vermektedir. Rafet Zaimler Yayınevi.g.7‟si idadi. Kemal Atatürk ve Millî Mücadele Tarihi. s. yüzde 6.. C. 46-49.8 iken. genel olarak eğitim düzeyi yüksek kişilerden meydana gelmiştir. yüzde 1. İstanbul. 1062. TBMM üyelerinin yüzde 8. özellikle seçilen öğretmenlere idari işlerde görevler verilmiş ve böylece bütçeye çok fazla bir yük getirilmemiştir. 570. 391. 1994. Herhangi bir eğitim kurumunu bitirmeyen ya da eğitim düzeyleri 84 85 Velidedeoğlu. a.3.9‟u harbiye bitirmiş. geniş bir halk tabanına dayalı I. BĠRĠNCĠ DÖNEM TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ 1.87 Milletvekillerin yemeği için mebuslardan Cevdet Izrap ve diğer bir arkadaşı tarafından tabldot tesis edilerek. 39. Ankara. s. I. ilk etapta Muallim Mektebi binası milletvekillerine yatakhane olarak tahsis edilmişti. Uluslararası Atatürk Sempozyumu (Açılış Konuşmaları ve Bildiriler 21-23 Eylül 1987). TPT. 79. Çoker. I. yüzde 2. “İlk Türkiye Büyük Millet Meclisine Girenlerin Özellikleri”.3‟ü sultani. 1958.85 İhsan Güneş‟e göre birçok nedenlerden dolayı. I. s.3.. 87 Refik Turan. s.g. 70 kuruş mukabilinde 3 kap yemek verilmeye başlanması. a. 86 Güneş.e.3‟ü ise özel eğitim görmüştür. Tüm mebusların yüzde 25. medreselerde öğrenim görenler yüzde 18. AAMD. Dönem. I.4‟ü bir yüksek öğrenim kurumunu.6‟sı meslek okulu. Milletvekillerinin Genel Durumları ve Eğitim Düzeyleri 66 seçim çevresinden seçilen ve İstanbul Mebusan Meclisinden (Malta‟dan gelenler dâhil) katılımlarla birlikte I.86 Milletvekillerin çoğunun Ankara‟da yatacak bir yerleri bile olmadığından.

109.1 8.I. Farsça bilenler de yüzde 13. Mehmet Turhan.T. Ankara. Genişletilmiş 2. Dönem TBMM Milletvekillerinin Eğitim Durumları (1920-1923)90 Milletvekillerin Eğitim Durumları 1920 1923 Özel 7. 18 . Cambridge.89 I. öğretmenler. 181. a. ordu mensupları. müdürlük düzeyinde görev yapan yüksek memurlar.5‟ini oluşturmaktadır. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları. The M. 1991.g. mülkî yöneticiler.2‟lik bölümünün. 92 Bkz. The Turkish Political Elite. s. 146. 1965. C. Arapça ve Farsça bilenler Meclis‟in yüzde 23.0 İlk 6. s.e. telgraf memurlarına kadar her dereceden diğer memurlar 89 90 Demirel.8 3.. İhsan Ezherli. Yapılan araştırmalar Meclis‟in yaklaşık yarısının (yüzde 43.g. Fransızca. a. Ayrıca tüm milletvekillerin yüzde 58. 146. Press.2 Medrese 18. Dönem TBMM‟deki milletvekillerin eğitim durumları ise genel olarak şu şekildeydi: Tablo–3 I.2 65. TPT. Siyasal Elitler. III.3 Orta 21.3 Tablodan anlaşılacağı üzere 1923 yılına gelindiğinde yüksek öğrenim gören milletvekillerin sayısı artarken. medrese öğrenimi görenlerin sayısı oldukça azalmıştır.91 1.hakkında herhangi bir bilgi olmayan mebusların oranı ise yüzde 14. emniyet görevlililerine.2‟sini. birkaç dili birden bildiği anlaşılmaktadır. s. diplomatlar. hâkim ve savcıların yanı sıra vergi memurlarından. s.e.8 7. Türkiye Büyük Millet Meclisi (1920-1998) ve Osmanlı Meclisi Mebusanı (18771920). Baskı. TBMM Kültür.6 Yüksek 42. eğitim açısından Meclis‟in hiçte küçümsenemeyecek seviyede olduğunu gösteren bir başka kanıttır. 1998.6 olarak tespit edilmiştir. Arapça bilenler yüzde 19. 165.3 Lise 3.2.70) devlet memuru olduğunu ortaya koymaktadır. Çoker.6 3. Yabancı dil bilen milletvekillerden yüzde 41.92 Geniş bir kategori olan devlet memurları sınıfına.8‟lik oranlarla İngilizce ve Almanca izlemektedir.. Frey. mahkeme zabıt kâtiplerinden. s. öğretim üyeleri.1 12. Ankara.3. Frederick W.8‟inin bir yabancı dil bilmesi. 91 Demirel. Gündoğan Yayınları.8‟ini. Birinci Dönem TBMM Milletvekillerinin Meslekleri Parlamenterlerin meslekî niteliklerine baktığımızda karşımıza çoğunluk olarak memurlar çıkmaktadır. Bu üç dili yüzde 4.

e.2 gibi pek küçümsenemeyecek bir oranda temsil edilmişlerdir. 9.g. tüccar ve çiftçiden oluşan eşraf arasındaki ittifak tüm tek parti dönemince bürokrat elitin egemenliği altında sürmüş ve Türk siyasal yaşamında çok önemli sonuçlar ortaya çıkarmıştır. din adamlarının durumuna düşmemişlerdir. 97 Ergun Özbudun. 10 Ağustos 1920-8 Şubat 1921 tarihleri arasında Hariciye Vekaletine Vekillik yapmıştır. Türk Parlamento Tarihi. 1995. 147-148.1 olarak tespit edilmiştir. “Transition from Authoritarianism to democracy in Turkey”.m. 33.. Çankaya (Mücellitoğlu). Dönem TBMM‟ye baktığımızda bürokrasi kökenli milletvekillerinden genel olarak dokuz milletvekilinin çeşitli zaman dilimlerinde ve çeşitli bakanlıklarda bakan olarak görev yaptıklarını görmekteyiz. tüccar ve çiftçiden oluşan “eşraf” da önemli ölçüde temsil edilerek. a. C. Çoker. Fahri Çoker. tüccar ve aşiret reislerinin oluşturduğu oran ise yüzde 18. 96 Turhan.g. Serbest meslekler sınıfı içerisinde çiftçi ve ziraatçıların sayısal fazlalığı dikkatlerden kaçmamaktadır.III. TPT. Kurtuluş Savaşı‟nı da gerçekleştirilen asker ve sivil bürokrat aydın elitle. Meclis‟e egemen olan unsur bürokratlar olmasına rağmen. 437. Ankara. 19 .g. 93 94 Tunaya. müderris ve şeyhlerden oluşan din adamları da Meclis‟te yüzde 11. 1927‟de başladığı Washington Büyükelçiliği‟nden 1934 tarihinde ayrılmıştır.e. s.94 Mesleği konusunda hiçbir bilgi olmayan milletvekillerinin tüm milletvekillerine oranı da yüzde 7.. a. Ahmet Muhtar Bey. Bkz.95 Atatürk Döneminde Kemalist düşünceye daha yakın olan bürokratlar daima Meclis‟te çoğunluğu oluşturmuştur. I. ulusal düzeyden çok daha fazla hissedilmiştir. s. Mimeo. 95 Demirel. s. Meclis‟te milletvekili olarak yalnızca bir işçi yer almıştır. 511. a.g. Buna karşılık müftü. Bu nedenle eşraf Meclis‟te bürokratlardan az temsil edilmesine karşın. 10 Ağustos 1920-8 Şubat 1921 tarihleri arasında Hariciye Vekiline Vekillik yapmıştır.. gazeteci. a. s. doktor ve mühendis üyelerin oranı yüzde 14.93 Profesyoneller başlığı altında toplanabilecek avukat. eşraf olarak nitelendirilebilecek çiftçi.96 Eşrafın yöresel düzeydeki etkisi. 108-109. 98 3 Haziran 1920 tarihinde TBMM‟ye İstanbul Milletvekili olarak katılan Ahmet Muhtar Bey. Yusuf Kemal Tengirşek. ŞDN: 213. s. 1979.. Tercüme-i Hal Kâğıdı. Sayısal olarak fazlalığı olan bu sınıfı serbest meslek erbabı ve ilmiyeci üyeler izlemiştir.girmektedir. Bu şahıs Meclis‟te “Numan Usta” olarak bilinen İstanbul Mebusu Numan Efendi‟dir. TBMM Vakfı Yayınları No: 6. II. bankacı. Bakanlık yapan diğer milletvekilleri. CHP‟nin yerel aygıtında daha fazla temsil edilerek. I. s. 497-498. TBMM Arşivi. Dönemde İstanbul Milletvekili seçilen Ahmet Muhtar Bey. III. C. Bkz. İstanbul Milletvekili olan Ahmet Muhtar Bey98. s. daha etkin bir duruma gelmişlerdir. C. Dönem.9‟dur.e.97 I. III.

III. C.104 Ödenek ve yolluklarda yapılan ikinci düzenleme Siverek Milletvekili Mustafa Lûtfi Bey ile arkadaşlarının Nisab-ı Müzakere Kanunu‟nun altıncı ve sekizinci maddelerinin tadiline dair verdikleri kanun teklifi sonucunda gerçekleşmiş ve 17 Şubat 1921‟de 98 sayılı Kanun çıkarılmıştır. I. Dönemi için yapılan seçimlerde Saruhan Milletvekili seçilmiştir. 535-550. kurulan 23 komisyonda ilgi alanları dâhilinde görev yapmışlardır.M.e. Osmanlı Mebusan Meclisi‟nden TBMM‟ye katılan milletvekillerine katılış tarihlerinden itibaren aylık yüzer lira tazminat verilmesi kararı alınmıştır.. ŞDN: 370.e...e. 136-137. Dönem TBMM‟de milletvekillerine önceleri aylık tahsisat olarak 80 lira verilirken duyulan ihtiyaç üzerine bazı düzenlemelere gidilmiştir.y. TPT. AAMD.3. Haziran 1993. TPT. TBMM Arşivi. 103 TBMM Z. maddeleri milletvekillerin ödenek ve yolluklarıyla ilgili düzenlemeler getirmiştir. II. s. a. Milletvekillerinin Tahsisat. 20 . 21 Şubat 1337. s. 3. 7 ve 8. s. C. C. Aylık ödenek 1 Mart 1920‟den geçerli olmak üzere 200 lira. Dönem. s. Çoker. Dönem. 101 Çoker. s. 1082-1083. Mustafa Necati Bey. 100 Cebelibereket Milletvekili Faik Bey. yolluk da her yıl üç aylık ödeneğin yarısı. Veznedaroğlu. 5 Eylül 1920 tarihinde çıkarılan Nisab-ı Müzakere Kanunu‟nun 6.g. No: 3. C. I. TBMM‟nin I. Hüseyin Sırrı (Bellioğlu). 252-253. XII. II. ve III‟üncü dönemlerde İzmir‟den milletvekili seçilen Necati Bey. S. ŞDN: 89. Ceride-i Resmiye. 252-253. Çoker.g. Hakkı Behiç. mülkî idare amirlerinin bilgi ve görgülerinin artırılması için Batı ülkelerine gönderilmesini gerçekleştirmiştir. Mehmet Vehbi (Bolak). Dönem BMM‟de yer alan bürokrasi kökenli milletvekilleri.. “Faik Öztrak”. IIII. 234. Faik Bey. I. a. C.103 Bu kanunla BMM azasına 4 ay için 1250 lira ödenek ve 4 ayın bitiminden toplantı yılı sonuna kadar Meclis‟e devam edenlere ayda 100‟er lira tazminat verilmesi. s. İçişleri Bakanlığı ve TBMM Başkan Vekilliği görevleri yapmıştır.3. 19. 463. 104 TBMM Kav. Bkz. Devre: I. Maarif Vekilliği zamanındaki uygulamalarıyla çok büyük bir şöhret edinmiştir. Mehmet Aldan. 35. Bkz. s. 102 Kansu. Mustafa Faik Bey. Yıl 65. S.Mustafa Necati99.. Çankaya (Mücellitoğlu). Tercüme-i Hal Kâğıdı. Ayrıca kanuna göre. Zekâi Apaydın.101 1. 108-109. TPT. yani 300 lira olarak 99 Mustafa Necati Bey. Mustafa Faik Öztrak100 ve Ata Bey idi. C. S. Mustafa Eski. Harcırah ve Emeklilikleriyle Ġlgili Yapılan Düzenlemeler I. I. C. TBMM Arşivi. I.n. Temmuz 1996. 399. İçişleri Bakanlığı sırasında kaymakamlık kursunun açılmasını. Bekir Sami (Kunduh). s. C. II.g. yılda bir kez olmak üzere 40 lira üzerinden gidiş ve dönüş yolluğu ödenmesi kararlaştırılmıştır. a. Dönem. TĠD. I. Dönem. “Mustafa Necati”. s.102 Bayazıt Milletvekili Mehmet Bey ile arkadaşlarının verdikleri kanun teklifi sonucunda.C. I.

111 Nisab-ı Müzakere Kanunu‟nun Ceride-i Resmiye ile neşir ve ilanı: 21 Şubat 1337 (1922). 1961. BMM azasına 1 Mart 1923 tarihinden geçerli olmak üzere yılda 2400 lira ödenek verilmesi kararlaştırılmıştır. TBMM Kav. Dönem.M. 1929. 4.C. C. 220... 256. İstanbul. C. 110 TBMM Z. I. I. I. s.m. I. yeni bir düzenleme yapılmış ve milletvekillerin gidiş geliş yolluğu yılda bir kez olmak üzere 100 lira yapılmıştır. Dönem. TBMM Matbaası. s. s. TBMM Kav. Aralık 1920 tarihinde çıkarılan bir kararnameyle ise mebusluğu seçenlere.M.C. memuriyet maaşlarına göre harcırah kanununa dayanarak müstahak oldukları harcırahın Meclis tarafından ödenmesi karara bağlanmıştır.g. ancak sefirlik. I. I. C. Dönem. Turan. 108 TBMM Z. 104.. 3. 1.C. 535-546. I.111 Dolayısıyla Meclis‟in kurumsallaşması doğrultusunda atılan bir adım olarak yorumlanabilecek “Nisab-ı Müzakere Kanunu” ile memur iken milletvekili seçilen bir şahsın ya milletvekilliğini ya da yürütmekte olduğu memuriyeti seçmesi zorunluluğu bu kurumsallaşmanın sadece bir parçasıdır. C. 3. s. s.C.105 Yoluklar ile ilgili olarak 16 Ekim 1922‟de çıkarılan 272 sayılı Kanunla. Dönem. Bkz. 21 . 19. C.. memur iken mebus olanların durumun sorulması.C. s.saptanmıştır. C. 430. 112 TBMM Z. Devre: I. 9 Mayıs 1920 tarihinde ise Ankara Vali Vekili Yahya Galip Bey tarafından Meclis‟e çekilen telgrafla. Devre: I.. 2. ordu ve kolordu kumandanlığı memuriyetlerinin meclis azalığı ile birlikte yürütülebileceği kararına varılmıştır. TBMM Matbaası. 61. Üçüncü Tertip. 270. 1945. Ankara. s. I. 249. Ankara.. 8. 106 TBMM Z. Dönem. C. 236-237.C. s. önemli bir rol oynamıştır. 109 TBMM Z. 107 Düstur. bu konuda bazı karmaşaların yaşandığını göstermektedir. 157. a. Karahisarısahip Mebusu Mehmet Şükrü Bey‟in verdiği “memur iken mebus olanların memuriyetlerine ait maaşatın katına dair”109 takriri ile Saruhan Mebusu Celalettin Bey‟in verdiği “memurlukla mebusluğun. tekaüt ve mazuliyet haklarının tespiti yapılmıştır. Dönem. C. Ergani Milletvekili Sırrı Bey ile arkadaşları tarafından verilen kanun teklifi sonucunda 8 Mart 1923‟te çıkarılan 311 sayılı Kanunla.108 Bu karmaşaların aşılmasında.110 “Nisab-ı Müzakere Kanunu”nun 4‟üncü maddesiyle milletvekilliği ile memuriyetin bir zat uhdesinde toplanamayacağı.. Milliyet Matbaası.C. Basılış. 1067-1608.112 105 TBMM Z.107 3 Mayıs 1920‟de Eskişehir Mutasarrıflığı‟ndan. 8. s. s.. bazı müstesnalar dışında bir kişide birleşmemesi hakkındaki” kanun teklifi. C. TBMM Z.106 12 Nisan 1923‟te alınan 382 nolu kararla ise memurlardan milletvekili olanların milletvekillikleri müddetince son memuriyetleri maaşı esas alınarak.. s. I. 2. Dönem.. C. 6.

C. fakat bir müddet sonra tekrar kapatmıştır. gazete olarak ise Şumnu‟da yayınlamıştır. 24-42. Kısmet Kesim Ovat. Nutuk.4. s. Hakkı Behiç. Bu cemiyetin genel merkez üyeleri arasında Dr. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. C. s. İdadi tahsili yapmış olan Arif Oruç.4. Dönem. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türkiye Cumhuriyeti Anabilim Dalı. Mete Tunçay. Vakit ve Cumhuriyet gazetelerinde yazılar yazmıştır. 1933‟te memleketi terk etmek zorunda kalmış ve “Yarın”ı broşür olarak Paris ve Sofya‟da. kundura boyacısı dükkânı açarak yaşamını sürdürmüştür.114 Tahminlere göre Çapanoğlları İsyanı‟nı bastırmaya giderken veya dönerken Çerkez Ethem‟in bu örgüte girmesi..1. YeĢil Ordu Cemiyeti.C. İstanbul.1. aslında Mustafa Kemal‟in bilgisi dışında kurulmamıştır.1. BDS Yayınları. s. fakat başvurusu kabul edilmemiştir. I. 8 Eylül 1947‟de “Milliyet” adlı bir siyasî gazete çıkarmak istemiş. Ankara ve Eskişehir‟de birer Heyet-i Merkeziye‟si mevcuttu. Türkiye’de Matbuat Rejimleri. 84-85. 2004.115 Çerkez Ethem de Eskişehir‟de komünist düşünceyle. 1967. Bu dernek Sovyetlerle yapılması zorunlu işbirliğine elverişli bir ortam hazırlamak amacıyla oluşturulmuştur. Mustafa Kemal Paşa‟yı kızdırmıştır. Türkiye Komünist Fırkası ve Türkiye Halk ĠĢtirakiyûn Fırkası Aslında “Yeşil Ordu” 1920 ilkbaharında Anadolu‟da kurulan gizli bir derneğin adıdır. 1920‟de “Yeni Dünya” gazetesini kurmuş. Milliyet. Büyük Taarruz‟dan evvel “Yeni İzmir” gazetesini daha sonra ise “Yeni Turan” gazetesini çıkarmıştır. Ankara. Sol Akımlar (1908-1925). Arif Oruç. s. Baskı. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER 1. 467-469. Bu sırada “Ayhan” takma adıyla Son Saat. İletişim Yayınları. ĠletiĢim ve Tarih. 116 Arif Oruç 1309‟da Elâzığ‟da doğmuştur. Anavatana 17 Ağustos 1937 yılında dönüp ağır cezada yargılanmış ve beraat etmiştir. 117 Tunçay. 22 . Server İskit. 1929 İlkkânununda “Yarın”ı neşretmiş ve bu gazete 1930‟da kurulan SCF‟nin yayın organı haline gelmiştir. Yeşil Ordu‟nun Merkezi Umumisinden başka. gazeteciliğe 1913‟te Tanin gazetesinde muhabirlikle başlamıştır. Bkz. 85. 19. 7-10. Arif Oruç‟un116 yardımlarıyla “Seyyare Yeni Dünya” adıyla “İslam Bolşevik gazetesi” çıkarmayı başarmıştır. Bu gazete 1931 yılında çıkarılan basın kanunu ile kapanmış ve Arif Oruç. Ankara.4.117 Mustafa 113 114 Mete Tunçay. Yarın Gazetesi BaĢmuharriri Arif Oruç’un Fikir Hayatı. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 1. 10 Ekim 1950.113 Hükümet‟e resmî bir belge vermediği için gizli olarak kurulduğu söylenen Yeşil Ordu Cemiyeti. 1991. Atatürk. 115 TBMM G. Matbuat Umum Müdürlüğü Neşriyatı. s. II. 2001. Arif Oruç’un Yarın’ı (1933). Basın Kanunu‟nun değişmesinden sonra “Yarın”ı tekrar çıkarmış.Z. Alemdar Korkmaz. s. Türkiye’de Sol Akımlar (1908-1925). İsim hakkını da 7 Şubat 1950‟de Ali Naci Karacan‟a devretmiştir. Adnan Adıvar. İstanbul. 2. Ankara. Yunus Nadi ve İbrahim Süreyya (Yiğit) Beyler gibi birçok tanınmış ismlere rastlamak mümkündür. 1939.1. İmge Yayınları. I.

125 Aşırı sol düşünceyle hareket eden Tokat Milletvekili Nâzım Bey. 98. 76. C.Z. Tokat Mebusu Nâzım. a. 97. s. 126 TBMM Z.118 Yeşil Ordu hareketinin denetim altına alınmasından sonra. 122 Güneş. Yunus Nadi.C. 125 TBMM G. I. a. 285..C. 127 Tunçay. s. bazı milletvekilleri sol anlayışa karşı sert bir biçimde cephe almışlar ve sol görüşlü vekilleri hainlikle suçlayarak. ülkede kimi yerlerde baş gösteren sosyalist başkaldırıları engellemek119. Ayrıca geniş halk kitlelerinin desteğini kazanmak için İslamiyet‟in sola yakınlığı üstünde fikirler yürütmüştür.e. 23. Çerkez Ethem ile işbirliği yaparak “taklib-i hükümet”e kalkıştığı suçlamasıyla.. yavaş yavaş bu yapıyla çelişen kurumları ve unsurları 118 119 Güneş. maddesiyle yargılanmış ve 15 yıl hapse mahkûm edilmiştir. s.. s. Afyonkarahisar Mebusu Mehmet Şükrü gibi kişiler bulunmaktaydı. s. işçilerle yetinmeyip köylüleri de sol devrimciliğe çekmek istemiştir. 10. s.126 THİF.120 Bu partinin ileri gelenleri arasında. Hatıralarını Anlatıyor. Kılıç Ali ve Hakkı Behiç gibi tanınmış şahsiyetler bulunmaktaydı. C. 121 Tunçay. 140..g.e.e. milletvekilliklerinin düşürülmesini istemişlerdi.124 Çerkez Ethem olayı sonrasında.Kemal‟in müdahalesi ile Cemiyet parçalanmış ve genel merkezi oluşturan bir iki üye dışında üyelerin çoğu Türkiye Komünist Fırkası‟na girmiştir. 2. cephedeki mücadele ile birlikte millî hâkimiyetin alt yapısını hazırladıktan sonra. Dönem.g. Hıyanet-i Vataniye Kanunu‟nun 2. Mahmut Esat Bozkurt. sol güçleri denetim altına almak ve Sovyet yardımlarını hızlandırmak gayesiyle Hükümet.Z.121 Yeşil Ordu hareketinden sonra TKF‟ye geçmeyip gizlice faaliyette bulunan bazı kişiler 7 Aralık 1920‟de Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası‟nı kurmuşlardır.C. 140. Bursa Mebusu Şeyh Servet.2. 92. Saltanatın Kaldırılması Mustafa Kemal Paşa. Dönem. s.g.. C.4. a. komünist teoriden bazı sapmalar yaparak.1.. Sol Akımlar (1908-1925).127 1. Sol Akımlar (1908-1925). s.122 Kurucular arasında. I. Tevfik Rüştü Aras. Kılıç Ali. 120 Güneş. s. Sol Akımlar (1908-1925). 123 TBMM G. I. 124 Tunçay. 23 . 142. Dönem.123 THİF. 18 Ekim 1920‟de “Türkiye Komünist Fırkası” adıyla bir parti kurmuştur. Mustafa Kemal Paşa tarafından kurdurulan TKF‟nin görünürde hiçbir pratik faaliyetine rastlanmamıştır. solu bastırma dalgası içinde ortadan kaldırılmıştır. 2. 361. s.

IV. Artık. 49. 292-293. bundan başka bir Heyet-i Hükümet yoktur ve olamaz. 172-176. C. Rıza Nur Bey ve arkadaşlarının verdiği Hilafetle ilgili takriri görüşmüştür.133 128 Rahmi Doğanay. Ankara. Dönem. C. 148 oyla yeni halife seçilmiştir. İstanbul‟un yönetimi TBMM‟ye bağlanmıştır. Mart 2001. Konu ile ilgili olarak Ankara Mebusu Hoca Mustafa Efendi şunları söylemiştir: “Affedersiniz. TBMM hem Devleti. C.129 Buna karşılık. 1997. XVII. 691. 132 Mustafa Kemal‟in bu konuşmasının işi bitirici olduğu anlaşılmaktadır. 24. 1 Kasım 1922‟de TBMM‟de şu çarpıcı sözleri söylemiştir: “Millet. 129 TBMM Z. s. Saltanatın kaldırılması ve Halifeliğin korunmasına yönelik bir takrir vermişlerdi. C. s. TBMM‟de 1 Kasım 1922 tarihinde tasarıyı onaylayarak oybirliği ile Saltanatı kaldırmıştır.bertaraf etmeye yönelmiştir. 17 Kasım 1922 tarihinde İstanbul‟dan kaçarak.. I. “Saltanat‟tan Cumhuriyet‟e İmparatorluk‟tan Millî Devlet‟e”. s. TBMM Matbaası. C. oybirliği ile kabul görürken. laiklik ilkesine doğru gidişte çok önemli bir dönemeç dönülmüştür. Nutuk. biz meseleyi başka nokta-i nazardan mütalaa ediyorduk. Bkz. hem de Hükümeti temsil ediyordu. S. İstanbul. 12. I. Doğan Avcıoğlu.C. 133 Tanör. Ziya Hurşit Bey‟in: “Ben muhalifim” sözleri duyulsa da. izahatınızdan tenevvür ettik (aydınlandık). s. s.C. karar oyçokluğuyla sağlanacaktı. Saltanatın kaldırılması ile ilgili metin. bir çözüme ulaşmış ve hazırladığı bir kanun tasarısını Meclis‟e sunmuştur. “devlet-hükümet ayrımı” ise kesinlikle ortadan kalkmıştır. Ayrıca atılan bu adım sayesinde din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasında önemli bir mesafe alınarak. Dönem.130 Tekliflerin okunmasından sonra Mustafa Kemal Paşa..”131 Mustafa Kemal Paşa‟nın bu sert konuşmadan ürken komisyon. AAMD. II. C. TBMM Z. bu gözdağı verilmeseydi de. 305-311. 30 Ekim 1922‟de Dr. 24. 304-305. Millî KurtuluĢ Tarihi (1838’den 1995’e). 308 sayılı karar çerçevesinde TBMM tarafından yapılan seçimde Abdülmecit Efendi. 131 TBMM Z. İşte o Meclis… TBMM‟dir… Bundan başka bir makam-ı saltanat. Bkz. 13-14. 24. Padişahlık kaldırılınca. 130 Bu takririn içeriği için bkz. 1960.” Büyük bir olasılıkla. I. Dönem.. Atatürk.132 Saltanatın kaldırılmasıyla ülkede fiilen mevcut bulunan ikili devlet yapısı resmen sona erdirilmiş. mukadderatını doğrudan doğruya eline aldı ve millî saltanat ve hâkimiyetini… müntehap vekillerden terekküp eden bir Meclis-i Âli‟den temsil etti. s. “söz yok!” denilerek susturulmuştur. İngiltere‟ye sığınmıştır. Tekin Kitabevi. s.128 Meclis. Sonuçta son Osmanlı Padişahı Vahdettin. KurtuluĢ KuruluĢ.C. 24 . Erzurum Mebusu Hüseyin Avni (Ulaş) Bey ve arkadaşları. Tevfik Paşa ve Hükümeti istifa etmiş.

milliyetçilik ve diğer ilkelerle şekillendirilmek suretiyle Millî Mücadele‟den Cumhuriyet‟e kullanılmıştır.g. C.. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları: 138.. padişahlar karşısında hiçbir otonomisi yoktur. Bursa. 5. s. Padişahtan sonra gelen sadrazam ise. Ancak sadrazamların da. s.2. Ankara Konvansiyonu‟nun her alana hâkimiyet kurma çabası beraberinde bürokrasinin de kontrol altına alınma düşüncesini getirmiştir. 136 Güneş. padişahın mutlak vekilidir. 218-222. 231.1.4.e. s.C. 1.1. memurların seçimle gelmeleri ve yine seçmenler tarafından azledilmeleri sistemini savunmuştur. Türk Kamu Bürokrasisinde Gelenekçilik ve ModernleĢme. Bkz. devlet dairelerinde kadro kısıtlaması ihtiyacını doğurmuştur.e. Metin Heper..1920‟de çıkardığı 44 sayılı “İşgal Dolayısıyla Terki Mevkie Mecbur Kalan Memurin ve Ailelerine Harcırah İtası Hakkında Kanun” memurlar için düşünülen teminat anlayışının en önemli bir ispatıdır. 60. I. TBMM kararı ile vekâletlerin merkez ve mülhakat kadrolarını tespit etmek üzere her vekâlet için bir encümen 134 Osmanlı Devleti‟nde. Dönem.135 TBMM‟de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nu hazırlayan özel encümen. s. a. Bürokratik Devlet Geleneği ve Ġdari Alandaki Faaliyetler Osmanlı Devleti‟nde padişah ile sivil bürokratlar arasındaki ilişkiler patrimonyalisttir. Ankara‟ya katılmak isteyenler hariç) Ankara Hükümeti‟ne katılan ve hükümetin tayin ettiği bir yere aileleriyle giden memurların hukuku dahi muhafaza altına alınmıştır. İstanbul.134 Oldukça köklü olan bu bürokratik yönetim geleneği. a.g. 207. Meclis‟in 27.g. Padişah ile sivil bürokratlar arasındaki ilişkiler patrimonyalistir.137 Kanunla. 137 TBMM Z. siyasi otorite karşısında idari yargı ile hukuk güvencesi altında olan bir konumu tanımlamaktadır. Adana ve İzmir gibi düşman istilasına uğrayan yerlerin memurlarından (Damat Ferit Paşa Hükümeti‟nde çalışıp.138 1. Bürokrasinin diğer kanatları gibi sivil bürokrasinin üyeleri de kul kökenlidir.4. Memur Kadrosunda Yapılan Düzenlemeler ve Mazuliyet MaaĢı Bütçe gelirlerinin sınırlılığı ve savunma harcamalarının önceliği. 138 Akın.2. a. Öyle ki memur teminatı işgal altındaki yerleri bile kapsamaktadır.10. keyfi uygulamalarından dolayı toplumda memurlara duyulan tepkiler üzerine “memur otokrasisine” karşı bir silah olarak.. Kadroların şişkinliği gerekçesiyle vekâletlerin kadrolarının tespiti hakkında.e. 135 Akın. Baskı. 25 .136 Bütün olağanüstü koşullara rağmen bu dönemde memuriyet. 1977. s. 232.

Türkiye’de Devlet Geleneği. 2006. 1955. İstanbul‟da yeni bir yönetim kurmak 139 140 Düstur. Baskı. İstanbul. 143 Şevket Süreyya Aydemir.143 Bu yüzden Kurtuluş Savaşı sonrası sivil bürokrasi hâlâ çifte yapıya sahiptir. 5. mülkî memurinden bazılarının idarede zayıflık göstermeleri ve BMM aleyhine propaganda yapmaları gösterilebilir. No: 87.141 Aslında kadrolarda yapılan tasfiyelerde sadece kadro ile ilgili sıkıntılar kendini göstermemekte. İstanbul. Refet Paşa 15-20 kişilik bir heyetle. s.140 Yapılan düzenlemeyle işlerinden çıkarılan yaklaşık 1400 memurun mağduriyetini önlemek üzere kendilerine verilecek olan maaşa da “mazuliyet maaşı” adı verilmiştir. 1969. TBMM Z. İstenilen nitelikte olmayan memurların uzaklaştırılma çabaları Ankara Hükümeti‟nin sivil bürokrasi üzerindeki kesin olarak otoritesini tesis etmesinden sonra da devam etmiştir. 151. 139-144. Tek Adam.. 1987. Hariciye Hizmetinde 30 Sene. İstanbul. milliyetçi genç bürokratların yanında.C. C. Doğu Batı Yayınları. Bâb-ı Âli‟den gelen bürokratlar da mevcuttur. Ankara. s. 105106. 26 . sivil bürokrasiden Osmanlı Devleti‟ne bağlı olan memurların uzaklaştırılmak istenmesi de önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Avans Kanunu‟nun yedinci maddesi olarak yer almış olan bu madde: “her vekâlet bütçesinde „Mazuliyet Maaşı‟ unvanlı bir faslı mahsus açılmıştır. 2.kurulmasına karar verilmiştir. Baskı. 1929.139 Her vekâlet için beş olmak üzere toplam 55 kişiden oluşan kadro encümenlerinin çalışmaları neticesinde radikal bir kadro operasyonu gerçekleştirilmiştir. Saka Matbaası. 189. İstanbul‟daki kamu görevlileri Ankara başkent olduğunda bile burada görev kabul etme konusunda tereddüt etmişlerdir. 177. Üçüncü Tertip. Cumhuriyetin bürokratik yapısı ikili bir karaktere sahip olup. 292. I-III. Mudanya Ateşkes Antlaşması gereğince Trakya‟yı müttefiklerden teslim aldıktan sonra. Bu duruma gerekçe olarak ta. s. 1 Ekim 1922 tarihinde yeni bir sivil bürokrat kadro oluşturulmak için “çeşitli tasfiye” kurulları kurularak. s. 141 Kadrosuzluk nedeni ile işlerine son verilen memurların bir nebzede olsa korunmasına yönelik olarak çıkarılan 198 sayılı 1338 Senesi Avans Kanunu‟na “Mazuliyet Maaşı Faslı Mahsusu” konulmuştur. C. 142 Doğan Avcıoğlu. Galib Kemal Söylemezoğlu. 156. Öyle ki. XI. I. 3. Ankara.142 Bütün sarf edilen çabalara rağmen. s. Bkz. Maliye Muhsasatı Zatiye Dairesince memurini mazuleye usulen tahsis edilecek olan maaşat vekâletlerce bu faslın tahsisatından tediye ve mahsubedilecektir” şeklindeydi. Dönem. Metin Heper. Milliyet Matbaası. milliyetçi çabalara karşı çıkmış olan memurlar izinli sayılmış ve kendilerine uygun bir maaş bağlanmıştır. Bilgi Yayınevi. C. sivil bürokrasiyi meydana getiren memur kadrolarının millî misyonu tamamen kavradıklarından söz etmenin imkânı yoktur. Türkiye’nin Düzeni: Bugün Yarın. s. Remzi Kitapevi.

147 TBMM Z. Bazı mebuslar bu memurlara maaş verilmesini çok sert bir dille eleştirmişlerdir. TBMM G. 2 komiser azledilmiş ve 3 memur ile 1 jandarma yüzbaşısına işten el çektirilmiştir. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. bu kütlenin nasıl ve nerede istihdam edileceği belirsiz bir vaziyetteydi. 26. TBMM Matbaası.0. Yaşanan zorluklara rağmen İstanbul memurlarına 1923 yılı Mayıs ayı başlarına kadar maaş verilmiştir. I.C.C. Dönem. Dönem. 26. III. Ankara 1960. 94 memur hakkında tahkikat icra ve ikmal edilmiş ve tahkikat sonucunda. 1069-1081.11. İstanbul‟dan devraldığı memur kitlesi altında adeta ezilmiştir. s. İstanbul memurlarından kökeni Manastırlı olanların Sırp Hükümetine. I. 2 tahrirat müdürü. 149 TBMM Z. Çünkü Anadolu Hükümetinin hükümranlık alanındaki toplam memur kütlesi kadar memur bu şehirde bulunmakta olup. Tarih: 07.. 5 kaymakam. III. C. Miralay Ali Fuat Başkanlığında bakanlıklarında temiz kalmış iktisat.C. 975. s..0/204. C. İstanbul 144 145 TBMM G. 259.34. artık onlara beş para verilemeyeceğini savunmuştur. C.Z. Dönem.. 148 TBMM Z.147 Zaferden hemen sonra TBMM. C. 3 mutasarrıf.145 Refet Paşa‟nın Başkumandanlığa 7. 4. I.000 lira civarında tahakkuk etmesine karşılık.149 Sonuç ta.Z. İşkodralı olanların Arnavut Hükümetine müracaat etmelerini.400. Bkz. İstanbul mümessili olarak tavırlar bile takınmış.1922 tarihinde yazdığı. 148 İstanbul memurlarının bir aylık masrafı 1. s.10. TBMM Matbaası.000 liradan başka parasının bulunmaması durumu oldukça güçleştirmiştir.C. I. 146 BCA (30. Lazistan Mebusu Ziya Hurşit Bey. 29.için hemen hazırlıklara başlamıştır. I. 27 ..392. Ek: 5.144 Hatta Refet Paşa. Dönem.C. C. s. gümrük vergisi ve idare işlerinden anlayan uzman kişilerden oluşturulan bir heyetin İstanbul‟un idare işleri ile görevlendirilmeleri konusundaki izin talebi yazısı bu durumun açıkça ispatıdır. Ankara 1960. Dönem.146 Gazi Mustafa Kemal Paşa‟nın 1 Mart 1923 tarihli Meclis‟i açış nutkundan anlaşıldığı üzere hükümet. Denizli Mebusu Soysallıoğlu İsmail Suphi Bey ise memurların ayrıma tabii tutulmalarına karşı çıkmıştır.11.1922). kendine bağlı bürokrasi “Heyet-i Vekilecik” kurmuş ve daha da önemlisi kendisini Başkumandanlık mümessili olarak görmüştür. s.. şehrin Ankara Hükümetine katıldığında Hükümetin elinde 100. 1023. memurlarının denetimi üzerinde ciddiyetle durmuştur.

Meclis‟te 6 Nisan 1922‟de mülkiye memurlarının maaşlarına zam yapılması konusunda yapılan içtimada. Mülkî yöneticilerin maaşlarının yetersizliği konusunda söz alan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey. Baskı.. C.150 Osmanlı Devleti.e. III. C. C. Dâhiliye Vekili Fethi Bey154. 1934‟te Londra Büyükelçisi olmuştur. Memurlara ödenen tahsisat-ı fevkaladelerin. Mebusların İstanbul memurları ile ilgili Meclis‟in 10. kamu görevlilerinin refahını artırmak için büyük bir çaba sarfetmiş. bütçe dengesini gözeterek valilerin maaşlarına zam yapmak istediklerini açıklamıştır. VIII. 152 Hüseyin Özdemir. 240. Osmanlı Devletinde Bürokrasi.1.151 Osmanlı Devleti‟nde maaş sisteminin gelişmesini sağlayan iki önemli kararnameden biri olan 4 Ağustos 1873 tarihli Harcırah Kararnamesi‟nin memurların maaşa istihkaklarına dair bölümünün birçok hükümleri. bunu 150 Akın. I. a. 238-239. 1954. Ankara. İşaret Yayınları. S. 11 Ekim 1921‟de Dâhiliye Vekili olmuştur. s. SCF macerasından sonra iki yıl seçimlere girmemiş. imkânlar ölçüsünde memurların maaşlarına zam yapmıştır. Anadolu‟da enflasyonun düştüğü gerekçesi ile kaldırılması bile gündeme gelmiştir. 151 Bilal Eryılmaz. II.C. Yay. VII. Dönem.. III‟üncü Dönemde Gümüşhane‟den boş bulunan mebusluğa seçilerek.153 Bütün malî sıkıntılara rağmen TBMM Hükümeti. Dönem.. 161-162. Bu eleştirilerde bütçenin gider kaleminin yüzde 75‟inin maaşlara sarf edilmesi önemli bir rol oynamıştır. C. s. 2. Dönem. 154 1880‟de Pirleppe‟de doğan Ali Fethi Bey. I. 171-187. Okumuş Adam Yayınları. Dönemde de Bolu Milletvekili seçilmiştir. Çoker. 153 TBMM Z. Bkz. TBMM‟ye SCF “Umumi Reisi” olarak girmiştir. 26. s. Millî Mücadele Dönemi‟nde çeşitli sebeplerle memur maaşlarında ve bütün maaşlılara verilmekte olan “tahsisatı fevkalade-i şehriye” ödemelerinde yüzde yirmi kesinti yapılmıştır. Fethi Tevetoğlu. Dönem. TBMM‟nin II. Manastır mebusu olarak Osmanlı Meclis-i Mebusanı‟na giren Fethi Bey. Dönemi‟nde İstanbul Milletvekili seçilerek. İstanbul. 1838 tarihinden itibaren memurlara ödediği ücrette “aynilik” uygulamasından “nakdilik” uygulamasına geçmişti. TPT. Baskı.1339 tarihinde yapılan oturumunda dile getirdikleri görüşleri hakkında daha geniş bilgi için bkz. Bilimsel Araştırmalar Dizisi: No: 16. s. I. Mekteb-i Harbiye‟yi bitirmiştir. TBMM Arşivi. s. TBMM Matbaası. s. 82. Günlük Hatıralar”. Ali Fethi Bey. 1992. TBMM Z. TBMM‟ye İstanbul mebusu olarak katılan Fethi Bey. 9.152 Bu hükümler çerçevesinde ele alınan kamu personeli maaş giderleri Millî Mücadele Dönemi‟nde sürekli eleştiri konusu yapılmıştır. 251-288. 502-504. Fethi Okyar. I. 13 Ağustos 1923‟te “Başvekilliğe” getirilmiştir.memurlarından istihdam edilenlere. Tanzimat ve Yönetimde ModernleĢme.g. Dönemde Bolu Milletvekilliğine seçilerek Adalet Bakanlığına getirilmiştir. VI. TKD. Ağustos 1969. Cumhuriyet‟in kuruluşu zamanında dahi yürürlükteydi. “…valiliğin manaya şümul ve münasebetine göre bu para o kadar azdır ki. kadro yetersizliğinden dolayı mazuliyet maaşı olarak yarım maaş ve yarım tahsisat verilmesi kararlaştırılmıştır. s.C. 79. İstanbul. 28 . ŞDN: 215. 2001. bir süre Sofya elçiliği de yaptıktan sonra İstanbul‟a dönmüş ve İstanbul Mebusu seçilmiştir.

umuru idarenizi ıslah ediniz. TBMM Matbaası. Türkiye’de Ġdare TeĢkilâtı. eksiklikleri düzeltilip yeni bir kararname yayınlanmıştır. 1880 yılında Mülkiye Tekaüd Kararnamesi yayınlanarak. 158 Vecihi Tönük. 1943. Bazı bütçe dönemlerinde memur hareketleri karşısında harcırahların yetersiz kaldığı gözlemlenmiş. Ankara. Önemli bir israf gerekçesi olarak. bazı nezaretlerde 3-4 yıl sonra hususi emekli sandıkları kurulmuştur. Kanaat Basımevi. Basılış. vali ve mutasarrıfların kendi aralarında yer değiştirmeleri gösterilmiştir. 19. 143. s. 1. nadir de olsa bazen harcırahlarda indirimler yapılmıştır. 1959. Osmanlı Devleti‟nin çıkardığı “Memurini Mülkiye Tekaüd Kanunu”na göre yapılmıştır.. kazanın-kaymakam. yalnız. TBMM Z. 1864 tarihli ilk nizamnameye göre mülkî taksimat sırasıyla vilayet. s. 157 Modern anlamda emeklilik konusunda ilk çalışmalar 1870‟de başlamış. 1.2. Hadem ve haşemiyle görülmeyen valiler bir kuş nazarıyla tetkik edilerek vali olmaktan ziyade alelade bir memur telakki edilir… Bugün bir kaymakamın aldığı maaşı bir kahveci çırağı alıyor… Teşkilatı idarenizi kısaltınız. 15-25... sancağın-mutasarrıf.157 1. 52. memurların büyük bir bölümünü kapsayan genel bir emeklilik sandığı kurulmuştur. Devre: 1. s. 1945. 24 Ağustos 1909‟da Memurin-i Mülkiye Terakki Tekaüt Kararnamesi‟nin ikinci kısmı olan emeklilikle ilgili bölüm yerine “Memurin-i Mülkiyenin Tekaüdüne Dair Kanun” çıkmış ve yürürlüğe girmiştir. Bu kararname üç yıl sonra feshedilerek. İkinci Tertip. Dönem. vilayetin-vali. karye (köy) olarak dört kademe üzerine kurulmuştur. C. s. TBMM Kav. s.M.. Ankara. TBMM Matbaası. 1864 Vilayet Nizamnamesi’nden TeĢkilât-ı Esasiye Kanunu’na Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler Bugünkü vilayetlerin teşkilât ve idaresinin temeli “Tanzimat-ı Hayriye”yi müteakip tanzim ve ilan olunan 1864 tarihli “Vilayet Nizamnamesi” ile atılmıştır. kazalar kaymakamların ve köylerde muhtarların idaresine verilmiştir. livalar mutasarrıfların. 36-37. 40. 29 . Vilayetler valilerin. 1. Dönem. Bkz.C.tarif için kelime bulmakta muztar kalıyorum. Ankara. Üçüncü Tertip. 10. TBMM Matbaası. 666-673. 25 Ağustos 1909 tarihli “Memurin-i Mülkiyenin Tekaüdüne Dair Kanun”. valiler bizde debdebe ve dâratiyle tanınırlar. C.156 Memurların emeklilikleriyle ilgili düzenlemeler. C. lüzumsuz teşkilatınızı kaldırınız. 1981. 3. liva (sancak). C. I. Düstur. s. nahiyenin-nahiye müdürü ve köyün-muhtar tarafından idare edilmesi kararlaştırılmıştır. I. Ankara..”155 diyerek. C. 3.158 1871 yılına gelindiğinde mülkî taksimat yeniden düzenlenmiş buna göre. Maaşların düşük kalmasında kaynak israfları önemli bir yer tutmaktaydı. 137. Düstur.4.C. Nizamnamenin 155 156 TBMM Z. mülkiye memurlarının aldığı maaşlarının günün şartlarını karşılayamayarak çok komik ölçülerde kaldığını savunmuştur. kaza. Efendiler.2.

Bu kararnameyle Bolu livası ile Hüdavendigar (Bursa) Vilayeti‟nin bazı kaza ve nahiyeleri İzmit vilayetine bağlanmıştır. s.160 13 Mart 1913 tarihli İdare-i Umumiye Vilayat Kanunu Osmanlı Dönemi‟nin. 157.uygulanması sonuncunda. 335. Batum livaları) dâhil değildir. TBMM Z. liva (mülhak livalar ve müstakil livalar olarak ikiye ayrılır). s. 156-221. nahiye ve karyenin olduğu görülmektedir.C. 19. Rumeli‟de 14 vilayet 44 sancak.. s. 161 Nejat Bilgi. 165 Düstur. Ankara. Atatürk Dönemi Valileri (29 Ekim 1923-10 Kasım 1938). C.C. 2. TĠD. TBMM Z. İdare-i Hususiye-i Vilayat faslı ortadan kaldırılmadığı için yürürlüğü devam etmiştir.g. 5 Mayıs 1929 tarihli Vilayet İdaresi Kanunu‟nun çıkarılmasına kadar yürürlükte kalan 1913 yılında çıkarılan kanunun. İkinci Tertip. 1. C. Yıl: 56. 6. 1988. 1943. I. “Türkiye‟de Taşra Yönetimi ve Yöneticiliğinin Evrimi”. 5. Ankara. 2002. Anadolu‟da 16 vilayet 74 sancak ve Afrika‟da 1 vilayet 5 sancaklı bir mülkî taksimat ortaya çıkmıştır. s.165 Mustafa Kemal Paşa‟nın verdiği kanun tasarısının166 14 Aralık 1920‟de kabul edilmesiyle çıkarılan 40 numaralı 159 İlber Ortaylı. Ceridei Resmiye. TBMM Kav. 160 Ali Galip Baltaoğlu. Düstur. “Cumhuriyet‟in İlk Döneminde Mülkî Yapının Gelişimi (1920-1950)..164 4 Aralık 1920‟de Giresun müstakil livası. Evliye-i Selâse (Kars. Bu istatistiklerin içerisinde kuşkusuz ki.159 İdare teşkilatını düzenleyen üçüncü teşebbüs 1876‟da hazırlanan kanun kuvvetinde bir İdâre-i Umûmiye-i Vilâyât Talimatı‟nın çıkarılması olarak görülmektedir. Yeni Türkiye Yayınları. a. 156. Ardahan. Erdeha. Millî Mücadele‟nin henüz başlangıcında yönetim birimi olarak 15 vilayet. 12. Ankara. 43.. 24.163 16 Ekim 1920‟de İzmit livasının vilayet haline getirilmesi hakkında bir kararname çıkarılmıştır. Talimatname de. Aralık 1984. C. S. Devre: 1. Kanunun müzakeresi için bkz. Üçüncü Tertip. Ocak Yayınları. Dönem. 365. 4 Aralık 1920 tarihinde Ordu müstakil livası teşkil edilmiş. 30.9. 2. I. s. 41-44. 30 . Genç sancağının müstakilen idare edilmesi hakkında bir kanun çıkarılmıştır. C.M. 162 Mülhak ve müstakil livaların isimleri hakkında bkz. mülkî taksimat düzenine ilişkin son önemli hukukî düzenlemesi olarak karşımıza çıkmaktadır.e. 21 Mart 1337. 1. 17. 164 Bkz. 53-61. 166 Kanun teklifinin müzakeresi için bkz. s. s.161 1919-1920 yılları arasına bakıldığında mülkî taksimatın içerisinde vilayet. s. Toplumsal Yapıyla ĠliĢkileri Açısından Türkiye’de Mülki Ġdare Amirliği. 324. No: 7. 1976. s. 334. 4 Nisan 1337-S. Baskı. 163 Fazlı Demirel.162 Ayrıca 1920 yılı itibariyle 302 kaza ve 679‟da nahiyenin olduğu dikkatleri çekmektedir. 9 Aralık 1920 tarihinde ise 70 nolu Kanunla. 315. 35 mülhak liva ve 17 müstakil livanın varlığı göze çarpmaktadır. Dönem. Türkler. Ankara.. “Merkezi İdarenin Taşra Kuruluş ve Yönetimi Üzerinde Bir İnceleme ve Düşünceler”. C. s. valilerin vazifeleri “vazife-i ıslâhiye” ve “vazife-i daimiye” olarak ikiye ayrılmış ve vazifeler tek tek izah edilmiştir. kaza. Ceride-i Resmiye. TBMM Matbaası. C.

269. 169 Düstur. TBMM Matbaası.”169 Meclis‟in 8. 196. s. 8. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nda aramak gerekir. Ruslar Kırım‟a. “Antep” kasabasının adı “Gaziantep” olarak değiştirilmiştir.Kanunla. ilgili 167 168 Düstur. Ankara. kazalarda nahiyelerden terekküp eder” denilmek suretiyle mülkî taksimat tanımlanmıştır. 1. Anadolu kelimesi bile hâlâ bizim lisanımız değildir. 1943.C. Halfeti Kalesi‟nin isminden dolayı buranın isminin “Halfeti” olmasını istemiştir. I.. TBMM Z.9.. s.1/2.”171 Gaziantep Mebusu Yasin Bey ise Gaziantep‟teki hiçbir Rum‟un yaşamadığı “Rumkale” kazasına. Tarih: 27. I. Ankara . Aksaray namıyla müstakil bir liva teşkil olunmuştur. TBMM Matbaası. içtimasında Ayıntap kasabası namının Gaziayıntab‟a tahviline dair kanun lâyihası görüşülmüş ve çıkarılan 93 numaralı Kanunla.25. C.168 Cumhuriyet Dönemi idarî taksimatının hukukî temelini. C. daha sonra küçük yerleşim birimleri ile ilgili çok detaylı bir çalışma yaparak. Tasarının içeriği için bkz. s.167 Hükümet. 1958.1921 tarihinde yaptığı 147. 10. Vali BMM Hükümeti tarafından tayin olunup vazifesi devletin umumi ve müşterek vezaifini rüyet etmektir. Vali yalnız devletin umumi vezaifi ile mahalli vezaif arasında tearuz vukuunda müdahale eder. Dönem. s. vilayetler kazalara münkasem olup. Emin Bey‟in “Rumkale‟yi” kast ederek. hâkimiyetimiz bin seneye vardığı halde şu memleketin üzerinde kendimizi tanıttıracak hiçbir isim bırakmamışız.12. Besim Bey. 172 Bursa Milletvekili Operatör Dr.M. C. 7 Mart 1337-Sayı: 5. Ceride-i Resmiye.172 Kütahya Mebusu Besim Bey‟in verdiği kanun teklifinin Meclis tarafından kabul edilerek. Dönem. Bkz.1.. Üçüncü Tertip. buraya öyleyse bir isim teklif ediniz demesi üzerine Yasin Bey.18. C. 170 TBMM Z.1920). s. 89. 21. Dönem. sırf isminden dolayı seferberlikten önce bir Rum kaymakamın bile tayin edildiğini belirtmiştir. toplam 184 maddeden oluşan “İdare-i Kura ve Nevahi Kanunu” tasarısını hazırlamıştır.. Üçüncü Tertip.1.C. TBMM Kav. s.C. BCA (30. Biz de üzerinde yaşadığımız şu toprağın ki ta üç bin sene evvel bizden olan Hititlerin vârisiyiz bu toprağın ismini Türkçeye çevirmek mecburiyeti katiyetindeyiz. 132. 171 TBMM Z. 31 . Ankara. I. konu ile ilgili olarak görüşlerini şu sözleriyle dile getirmiştir: “Efendim. Bahçesaray‟a girer girmez ismini değiştiriyorlar. Yirmi üç maddeden oluşan bu Anayasa‟nın 10‟uncu maddesinde “Türkiye coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet nokta-i nazarından vilayetlere.170 İlk Meclis‟te isim değişikliği ile ilgili ele alınan önemli kanun tekliflerinden birisi de Kütahya Mebusu Besim Atalay Bey‟in verdiği “gayr-ı milli şehirler isimlerinin değiştirilmesine dair” olan tekliftir. 1958. C. C. 311. 14‟üncü maddesinde ise vali ile ilgili yapılan tanımlama şöyledir: “Vilayette BMM‟nin vekili ve mümessili olmak üzere vali bulunur. I. TBMM Matbaası. 11.2.

s. 1981. a. 3. yeni kurulacak olan liva ve kazalarda bulunması gereken şartları tespit etmiştir. Baskı. 1. Meclis‟in 12 Temmuz 1920 tarihli içtimasında Elâziz Mebusu Hüseyin Bey. fakat 1923‟ten itibaren Rize adının kullanımı yaygınlaşmış ve 1923 seçim sonuçları listesinde Rize adı yer almıştır. No: 4. 32 . 177 Bilgi.4. 80. Üçüncü Tertip. gerekli hassasiyeti göstermelerini sağlamıştır. s.g.m. C. 3. 143. 338-339. 173 174 Bilgi. I. bu livayı oluşturacak kazaların yaklaşık 15-20 bin km2 lik bir sahaya ve 300.176 7 Temmuz 1921 tarih ve 133 numaralı Kanunla. 77. Milletvekillerin Yönetimle Ġlgili Faaliyetleri ve Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamalarına Bir BakıĢ Mebusların Meclis‟te mülkî idare alanında yaptıkları konuşmaların ağırlık noktasını tayin sistemi ve tayinlerde liyakat esasının dikkate alınması tezi oluşturmaktadır. Devre: 1.. Bir kaza kurulabilmesi için ise kazanın 40-50 bin nüfus ile 80-100 köye sahip olması ve çevresindeki kazaların bundan daha küçük olmaması gerektiği belirtilmiştir. s.g. 4.175 20 Haziran 1921‟de çıkarılan 128 nolu Yasayla Hekim Han kazası kurularak. Artvin.m. 1. 372. Konu hakkında müzakereler için bkz. Düstur. Üçüncü Tertip. 335. Malatya‟ya bağlanmıştır. I.177 1. C. s. 2.2. TBMM Matbaası. TBMM Z. TBMM Z. Çorum Mebusu Haşim Bey‟in 27 Ocak 1923‟te Lazistan Livası‟nın isminin Rize olarak anılmasına ilişkin verdiği kanun teklifi reddedilmiş. s. Baskı. 175 Düstur. Buna göre yeni bir liva oluşturabilmek için.. Ceride-i Resmiye. 2.3. Dâhiliye Vekâleti. TBMM Basımevi.C. s. Dönem. Ardahan ve Kars‟ta bir liva teşkilatı kurulmuştur. Ankara. C. C. il genel meclislerinin gayr-ı milli şehir isimleri konusunda daha dikkatli davranarak. Kanun No: 128. Dersim sancağına bazı aşiret reislerinin tayin edilmesini eleştirerek.C.173 Mülkî alanda yeni birimlerin kurulmasının yanı sıra birçok yerleşim birimlerinin muhtelif gerekçelerle isimleri de değişikliklere uğramıştır.. 12 Şubat 1921.. C. İdarî bölünüşle ilgili bazı uygulama ve teşebbüsler Millî Mücadele Dönemi‟nde de gündeme gelmiştir. Dönem. 9 Şubat 1921‟de bir karar alarak.M. s. Bu çerçevede yapılan ilk değişiklik Bayazıt livasının Erzurum vilayetinden ayrılarak müstakil sancak haline getirilmesi174 ve Siirt sancağının müstakilen idaresinin hükme bağlanması olmuştur.hususların illerin genel meclislerince dikkate alınması amacıyla Dâhiliye Vekâleti‟ne gönderilmesi. 176 TBMM Kav. Ankara 1941.. a. 139-140.000 nüfusa sahip olması ve sınır olan livaların da bundan daha küçük kalmaması gerekli görülmektedir.

Ayrıca vekâletlerdeki hukuk müşavirlikleri lağvedilerek. memur kadroları yeniden tanzim edilerek. Konuyla ilgili verilen kanun teklifiyle. s. Dönem.tehiri hakkında bir takrir178 ve 18 Ağustos 1920 tarihinde ise “nahiye müdürlerinin ahali tarafından intihabına dair” bir kanun teklifi vermiştir. 33 . Dönem. TBMM Z. “vilayet” ve “vali” unvanları yerine “Sancak” ve “Sancak Beyi” tabirlerinin kullanılmasını teklif etmiştir.C. dönemin Dâhiliye Vekillerini sual takrirleri ile köşeye sıkıştırmışlardır. tertip ve düzenini sağlama noktasında yapılan önemli bir çalışmaya. C. 29 Aralık 1921‟de verdiği sual takririnde Bayazıt Mebusu Şevket Bey. Tarih: 23. halk tarafından seçilen nahiye müdür ve azalarının. vilayetler beş sınıfa ayrılmıştır. Mustafa Faik Öztrak‟ın İçişleri Bakanlığı yaptığı dönemde rastlanılmaktadır.1920). mesailerine uymayan memurların cezalandırılmalarını istemiştir. Dönem. 6.181 Memurların verimliliklerinin artırılması noktasında bir çabanın mahsulü olan öğle tatilinin kaldırılması uygulaması görünürde olmasına rağmen. vazifeleri Heyet-i Vekile Riyasetine bağlı bir müdür ile iki muavinden ve lüzumu kadar dava vekilinden teşkil edilecek olan “hukuk müşavirliğine” devredilmiştir. s. 182 TBMM Z. 253.1920 tarihli içtimasında. s. 7. 64-66. I.5. s. C. I.10.C. 181 BCA (30. Canik Mebusu Nafiz Bey. Bayazıt Muhasebecisi Bekir 178 179 TBMM Z. 256. kaymakamların bilgi ve deneyimlerini artırmak için kaymakamlık kursu açtırmış.179 Meclis‟in 14..182 Memurların eğitim. Faik Bey. 5. I.. öğle tatili kaldırıldığı halde.183 Mülkî idare alanındaki uygulamalarla ilgili olarak bazen mebuslar.0. C. C. mülkî idare amirlerini daha iyi yetişmeleri için Batı ülkelerine göndermiş ve memurların durumlarının iyileştirilmesini sağlamıştır. 2..C.10. icraata geldiğinde bu uygulamaya memurların pek aldırış etmedikleri gözlemlenmiştir. Dönem.III.C. vilayetlerin teşkilatındaki yapılacak tadilatlar ve memur kadrosunda yapılacak olan ıslahatlar görüşülmüştür. müstakil livalar vilayet haline getirilmiş. I. vazifelerine devam etmeyen ve zamanında vazifeleri başında olmayan memurlar ile ilgili olarak bir takrir vererek..180 Kütahya Mebusu Besim Bey de. 264. Dönem. 183 Çoker. hükümet tarafından tayin edilmesi önerisini getirmiştir. TPT.439. C. s. 3.0/66. Hüseyin Bey bu on maddelik kanun teklifinde.10. 180 TBMM Z. I.

Dâhiliye Vekili Ali Fethi Bey ise bu şahsın Bayazıt Mutasarrıflığı‟ndaki iyi yönetimi sayesinde kaymakam olarak atandığını açıklamıştır..185 Dâhiliye Vekili Dr. bu yardımın cebren alınıp alınmadığının araştırılmasını talep etmiştir.. konunun derhal araştırılacağını ve eğer varsa suçluların en ağır bir biçimde cezalandırılacağını şöyle ifade etmiştir: “…Dâhiliye. TBMM Z. Bu para oranın beş altı aylık maaşını idare ederdi. Şimdi Haymana‟da orduya 64 beygir hediye edilmiştir. Ankara 1958. C. bu muhasebeci Kağızman‟a kaymakam gönderilmiş. Dönem. Fakat yazık değil mi ki. o da alınan İanat-ı İane Kanunu ahkâmına tevfik etmektir ve bu suretle mutasarrıflara da emir veriyoruz. s. Bu koyunların gümrük resmi beş bin küsur liradır. Kendisi ne mektepli ne bir idare memurluğu yapmış. idareten gönderilmiş. I. Bazı sual takrirleriyle mülkî idare amirlerinin yetki ve uygulamalarının sorgulandığı görülmüştür.Sıdkı Efendi‟nin terfi ettirilmesini “…Ben gözümle gördüm. Bunun üzerine Kırşehir Mebusu Yahya Galip Bey. 243-246. bu muhasebeci İran‟dan dört bin koyun getirdi ve Erzurum‟da sattı. Haymana Kaymakam Vekili Emin Bey. Bu telgraf 3. Yani cezalandırmak için uğraşıyor. TBMM Matbaası. bazı mebuslar atların zorla toplanıldığı yolunda iddialarda bulunmuşlardı. I.02. Fakat… Ahali. Adnan Bey. 34 . bu telgrafı alır almaz derhal vilayete sormuş. Fatma‟nın evladı cephelerde ölüyor ve yine Ayşe. Meclis‟e bir telgraf çekerek İnönü Zaferi dolayısı ile Haymana eşrafının kahraman ordumuza altmış dört at hediye etmek istediğini bildirmişti. Bu vakayı müteakip bu muhasebeci ertesi gün kaymakam oldu. Dâhiliye Vekâletinin o zaman bir hakkı vardır ki. 15. Dönem. oradan da bir ay sonra Iğdır‟a niçin gönderildi… Niçin oradan oraya harcırah veriyorsunuz? Ayşe‟nin. 66-67. teberru etmek istiyoruz deyince. ne hak ile alınmış ve ne için alınmış diye sual etmiştir. Hâlbuki bu liva aylarca maaş alamamıştır. Peki.1921 tarihinde Meclis‟te okununca. biz orduya vermek.C. Bu gibi ianeler teberru suretiyle dahi olsa. s. Fatma dişinden tırnağından artırdığı dört buçuk okka yoğurt veyahut yağının parasını getirip bize vergi diye veriyor. C. Dâhiliye Vekâleti meseleyi takip ve tahkik ediyor. diye bir 184 185 TBMM Z.C. pekâlâ. bunun sonu ne olacak”184 sözleriyle eleştirmiş ve atamalar konusundaki yanlış uygulamaları gündeme taşımıştır. 8.

370-371. I. C. 189 Bkz. 1. s. Şûra-yı Devlet davaların reddine karar vermiştir. “Meclise Gitmeyen Bir Milletvekili Iskat Ediliyor”. s. 1921‟de Sivas.. 260. Tunçay. Orhun v. TBMM‟nin hizmetine girerek. Vakit. 8. konak vesaire talep etmek suçlamasıyla istizah takriri vermiştir. bazı görevlilere hakaret etmek. Meclis ise çıkardığı kanunlarla bir nebze de olsa onların rahat hareket edebilmelerini sağlamaya çalışmıştır. a. Yuluğ. 15 Ağustos 1930.C. Meclis‟e devam etmediğinden milletvekilliğinden 19. Adnan Bey.d. Valilik görevlerini başarıyla ifa eden mülkî amirlerden birisi olmasına rağmen Ali Haydar Bey188 hakkında bile Sivas Valiliği esnasındaki bazı uygulamalarından dolayı şikâyetlerde bulunulmuştur.1. s. milletvekilliğinin düşürülmesi konusunda ise bkz. Fakat kendisine isnat edilen suçların mürur-i zamana uğramasından dolayı. Dâhiliye Vekili Dr. III. Ali Haydar Yuluğ. s. 186 187 TBMM Z. I. Ali Haydar Bey. Çeşitli yerlerde kaymakamlık yaptıktan sonra 1912 yılında yapılan seçimde Menteşe Mebusu seçilmiştir. halktan toplanan bütün ianelerin (yardım) derhal sahiplerine teslim edildiğini açıklamıştır. Ayrıca Ali Haydar Beyin SCF‟ye katılış gerekçesi için bkz. 1902‟de Mülkiye Mektebi‟ni bitirerek Aydın vilayeti maiyet memurluğu ile devlet hizmetine girmiştir.187 Adnan Bey‟in bu cevaplarından hükümetin. TPY. bu kaymakam görecektir. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Sivas Valiliği esnasında Meclis-i Umumî azalarına usulsüz görevler vermek. 1926‟da II. idarecilerin en ufak bir usulsüzlüklerine bile tahammüllerinin olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. 35 . konuyu araştırmakla kalmadıklarını.189 Bu suçlamalardan da anlaşıldığı üzere idare amirleri görev yaptıkları yerlerde daima diken üzerinde olmuşlar. 1923‟te İstanbul Valisi ve 1924‟te ise Ankara Belediye Başkanı olarak atanmıştır. Dönemde de İstanbul Milletvekili seçilen Haydar Beyin SCF‟ye kendi isteği ile katılması Mustafa Kemal‟in büyük tepkisine yol açmıştır.1930‟da istifa etmiş sayılan Ali Haydar Bey. 372-377. Cumhuriyet.”186 22 Şubat 1921 tarihinde benzer bir şekilde Genç Mebusu Şeyh Fikri Efendi. SDN: 1144. C. Dönem..g.telgraf geliyor. Bkz. Elâziz Vali Vekili hakkında eşraftan ve tüccardan jandarma ve polis kuvvetiyle. 8. 455. hükümet ya da bakanlıklar tarafından ödüllendirilmişlerdir.C. Dönem. 18 Kânunusani 1931. Darüleytam Müdürü Şah Hüseyin Efendi‟yi istifaya zorlayarak yerine Celal Bey‟i tayin etmek ve tedrisat-ı ibtidâyiye vergisini mektebi olmayan köylere teşmil etmek gibi iddialarla suçlanmıştır. eğer bu cebir ile olmuşsa Meclis-i Âliniz huzurunda sizi muhakkak temin ederim ki en ağır cezayı. TBMM Z. Dönem TBMM‟ye İstanbul Milletvekili olarak girmiştir..e. s. 1919‟da Bolu Mutasarrıfı olan Haydar Bey. Sultanahmet‟in arka sokaklarında bir süre bakkallık yaparak geçimini temin etmiştir. Mülkî idare amirleri çoğu zaman haklarındaki suçlamalarla değil başarılarıyla gündeme gelmişler.. 188 1879‟da İzmir‟de doğan Ali Haydar Bey. maarif ve hükümet namına zorla para. SDN: 1144.

1.g. Tanzimat’tan Sonra Mahalli Ġdareler. İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 1987.4. 193 Hüseyin Koca. 2.195 Selanik. SDN: 1323. s. Kısım. Umumî Müfettiş olarak. 36 . İstanbul. III. a. 1979. Mudanya Kaymakamlığı Vekâleti esnasında.8. Kanun-ı Esasi‟ye uymadığı öne sürülen Umumî Müfettişlik uygulamasından 190 Zeynelabidin Bey. Ankara. Eren Yayıncılık. Bayur. 9098. Yeni Türkiye Yayınları. Baskı. s. Bitlis. s. TODAİE Yayınları. Ankara Asliye Mahkemesi‟nde dava açmıştır. Bitlis. Eski livalar alınan kararla birer eyalet haline getirilmiştir. Bkz. Türkiye Ġdâre Tarihi. s. Türk Ġnkılâbı Tarihi.2. Kosova ve Manastır‟dan oluşan Vilayet-i Selase‟ye. Umumî MüfettiĢlik Kanun Layihası Umumî Müfettişlikler. Bkz. 357. s. Ali Karaca. 158. C. Ankara.193 II. s.2. C. Baskı. Mamuratülaziz. 1963. 2002. Merkezi otoriteden beklenen bu bölgede yapılacak ıslahatları gerçekleştirmesiydi. Sivas. İstanbul. Hasan Tahsin Uzer. 1983. 192 Cemil Koçak. 2. Bu dava sonucunda “Zeynelabidin” olan ismi “Âbidin” olarak değiştirilmiştir. Ankara. C. 37-50. 13.196 Daha sonra Hüseyin Hilmi Paşa‟nın Dâhiliye Nazırı olmasıyla. Anadolu Islâhatı ve Ahmet ġâkir PaĢa (1838-1899). 1864 tarihli Vilâyet Nizamnâmesi merkezi otoritenin bu bölgelerdeki insiyatifini artırmaya yönelik bir çalışmadır. 194 Yusuf Hikmet Bayur. a.6. 25. Ankara Asliye Mahkemesinin 10. İstanbul. TTKY.1920 tarihinde Yunanlılar tarafından 101 sene hapse mahkûm edilmiş ve esir mübadelesi sonucunda 14. Makedonya EĢkiyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi. s. 1927-1947). Yüzyılın başında idarî düzenlemeler Makedonya sorunuyla tekrar gündeme gelmiş. Umûmî MüfettiĢlikler (1927-1952). Bursa Vilayeti İdare Heyeti‟nin 106 Nolu Mazbatası‟ndan anlaşılmaktadır. Bursa ve Afyon‟da valilikler yapmış olan Zeynelabidin190 Özmen Bey. s. Osmanlı siyasî/idarî zihniyetinin ve uygulamasının Cumhuriyet‟e devreden mirası olarak kabul edilebilir. İletişim Yayınları. s. TTKY. 17.4.m. bölgede yabancıların kontrolünde bir müfettişlik kurulmuştur.194 Osmanlı Devleti‟nde XX. 1. 156-158. Ankara.Hatta bazen bu amirler hayatlarını bile hiçe sayarak bazı uygulamalarda bulunmuşlardır. 288-294. Özmen. Antalya. Diyarbakır) ıslahat yapmak üzere umumî müfettiş olarak görevlendirmiştir. Hüseyin Hilmi Paşa atanmıştır.g. Van. İlber Ortaylı. 191 Zeynelabidin Bey‟in bu esareti.192 Umumî Müfettişliklerin Osmanlı mülkî idaresinde önemli bir yeri vardır ve merkezi yönetime bağlı eyalet idare yapısı ile örtüşmektedir. 1974. SDN: 1323. 37-172. Ankara. 195 Koca. 8. s.1923 tarihinde serbest bırakılmıştır. Muş. Bkz.. “Türkiye Cumhuriyeti‟nde Tek Parti Dönemi Umûmî Müfettişlikler (Genel Valilikler. Türkler. 196 Enver Ziya Karal.191 1. Yaveri Müşir Ahmet Şakir Paşa‟yı Vilayet-i Sitte‟ye (Erzurum. 167-168. TODAİE Yayınları. Abdülhamit. 1993. İlber Ortaylı.1935 Tarihli Kararı. 358. Osmanlı Tarihi (Birinci MeĢrutiyet ve Ġstibdat Devirleri 1876-1907). 2003.e. adının Arapça harfi tarifle bir terkip olduğunu ve Türk diline yakışmadığını iddia ederek.. düşman kuvvetleri hakkında Bursa vilayetine verdiği mühim raporlar dolayısıyla. Abidin Özmen.

a. İstanbul 1969. İcra Vekilleri Heyeti tarafından hazırlanan 5 Ekim 1921 tarihli Müfettişi Umumilik Kanun Tasarısıyla ise şu altı mıntıka oluşturulmuştur: 197 198 Uzer.202 Umumî Müfettişliklerden.201 Kazım Karabekir Paşa. Ġstiklâl Harbimiz.. Mülkiye Mektebini bitirdikten sonra çeşitli yerlerde kaymakamlık. s.vazgeçilmiştir.g. Tönük. Fakat ne var ki. III. TTKY. mutasarrıflık ve valilik yapmıştır. yerine de müfettişliğe bir atama yapılmamıştır. 1. Birinci Kitap. s.198 İstanbul Hükümeti 1918‟de Erzurum. 203 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu hakkında daha geniş bilgi için bkz. daha sonra bu tasarı rafa kaldırılmıştır. a. IV. Üçüncü Tertip. Doğu‟da kurulacak olan bir Umumî Müfettişlik teşkilatının başına atanmak istemiş. 202 Koca. Mebusan Meclisi‟nde İzmir Milletvekili olan Tahsin Bey. Yayına Haz: Cemal Kutay. 37 . KurtuluĢ SavaĢı Günlüğü. daha geniş bilgi için bkz. Serbest Fırka Hatıraları.. s. s.g. İstanbul 1980.e. 40-41.e. Dönemde Konya Milletvekili seçilmiştir. Bitlis vilayetleri ile Erzincan sancağında Vilayet-i Müstahlise Müfettiş-i Umumiliğini kurarak. Orhun vd. 199 1878‟de Selanik‟te doğan Hasan Tahsin Bey. Dönemde Erzurum. II. Dönem de Erzurum Milletvekili seçilmiş. Kili-Gözübüyük. Karabekir. Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları. V.e.. 201 Kararname ile ilgili bkz. 18. s. Ahmet Ağaoğlu.m.e. Fethi Okyar. C. Düstur. 14-32. Tercüme-i Hal Kâğıdı. 359. TBMM‟den Sakarya Savaşı‟na: 23 Nisan 1920-22 Ağustos 1921). Ankara. başına 23 Ağustos 1918‟de Hasan Tahsin Uzer‟i199 atamıştır. 1059-1060. Dönem. 1995. Konya..g. Ceride-i Resmiye.. Hasan Tahsin Bey (Uzer). 93.g. bir kurum olarak Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nda söz edilmiştir. (Umûmi Müfettişlikler‟den Olağanüstü Hâl Bölge Valiliği‟ne). 1913‟te çıkarılan “Umumî Müfettişlik Geçici Kanunu” ve “Umumî Müfettişlikler Talimatnamesi” esas alınmıştır. 269. Dönemde Ardahan. Meclis‟e sunulan bu teklifte umumî müfettişliklere çok önemli yetkilerin verilmesi planlanmıştır. Zeki Sarıhan. s. 2.. s. TBMM Arşivi. s. Tahsin Bey. 3. 709-710. Malta‟dan kaçarak Ankara‟ya gelmiş ve Meclis‟teki yerini almıştır. C. Karabekir. 196. a. a.197 Fakat Birinci Dünya Savaşı öncesinde Ermeni sorunundan dolayı uygulama tekrar hayata geçirilerek. 1-7 Şubat 1337. (Açıklamalı Kronoloji. s. daha sonra ise Üçüncü Umum Müfettişliği görevine getirilmiştir. 18.203 Meclis 4 Ağustos 1921 tarihli oturumunda cepheden dönen bir heyetin hazırlamış olduğu Umumî Müfettişliklerin kurulmasıyla ilgili 12 maddelik bir kanun teklifini görüşmeye başlamıştır. III. Baha Matbaası. Baskı İlavelerle. 105-108. 513-525. s. 200 Hüseyin Koca. Mikro Yayınları. Bkz. a. Ġstiklâl Harbimiz. ŞDN: 229. s. bu konuda bir kanun tasarısı hazırlanmasına rağmen. Van. 446.200 28 Nisan 1920 tarihinde kurulan “Anadolu Olağanüstü Müfettişliği” ise İstanbul Hükümetinin aldığı 3 Kasım 1920 tarihli kararla lağvedilmiştir. 1988. Uzer bu görevi çok kısa bir süre yaptıktan sonra 23 Eylül 1919‟da Suriye Valiliğine atanmış. 12 Ağustos 1930‟da SCF‟ye girmiş fakat SCF‟nin kendisini feshetmesi üzerine CHP‟ye dönerek.g. Üç Devirde Bir Adam.

168-181. Giresun. Gelibolu. 200-211. C. İzmit.C. 13. I. Burdur ve Teke vilayeti. Muş. Ġkinci Mıntıka: İzmir. 22. Erzincan. Amasya. Üçüncü Mıntıka: Sivas. Hidemât-ı Vataniye Tertibinden Bağlanan MaaĢlar Yönetim alanında olağanüstü zor şartlar altında hizmet veren ve bu hizmetleri esnasında şehit düşen insanların ailelerine yaptıkları üstün hizmetlerinden dolayı vatanî hizmet aylığı bağlanması konusunda. Mardin. kanun ve nizamın hüsnü tatbikini sağlamak gibi görevler yüklenmiş.5. Kangırı ve Kastamonu vilayeti.C. hanımı 204 TBMM Z. Meclis 6 Ekim 1920‟de. Kars. Cebelibereket. Kozan. Ergani dâhil). Bitlis. Konya. Meclis‟in gündemine 20. Tekirdağ dâhil) Kal‟ayı Sultaniye. Malatya ve Urfa vilayeti. Hüdavendiğar. Artvin.Birinci Mıntıka: İstanbul. Tasarı üzerine Meclis‟te yaşanan tartışmalar. C. Isparta. Denizli. Siirt. Meclis‟e verilen kanun tekliflerine ve kanun teklifleri üzerinde yapılan tartışmalara sıkça rastlamak mümkündür. TBMM Matbaası. İçel. şehit düşen Kızılca nahiyesi Müdürü Adil Efendi‟nin annesi. valilerin inzibat ve asayiş hususunda doğrudan doğruya mıntıkasında bulundukları Müfettişi Umumilere bağlı oldukları ifade edilmiştir. Eskişehir. fakat kanun tasarısı yasalaşmamıştır. Meclis‟in demokratik eğilimini açıkça ortaya koymakla birlikte. Aksaray. Karahisarışarki ve Gümüşhane vilayeti. Kayseri. Ankara. Umumî Müfettişlere asayiş ve emniyeti sağlama. Yozgat ve Kırşehir vilayeti. Lazistan. Ankara 1958. Mamuretülaziz (Dersim dâhil). Sinop. Karesi. 263-266.2. BeĢinci Mıntıka: Trabzon. Aydın. Çatalca. TBMM Matbaası. TBMM Z. Karahisarısahip. Dönem.4. s. Erzurum. s. 57-61. Kanun tasarısıyla. Bayezid. Ertuğrul.. oldukça fazla tartışma yaşanmış. Dördüncü Mıntıka: Adana. 1. 38 . Ardahan.204 Umumî Müfettişlik konusu. Musul (Süleymaniye. Bolu. Çorum. Van (Hakkâri dâhil). 14. merkezin.. Manisa. I. Ankara 1958. Canik. Maraş ve Antep vilayeti. Tokat. Kerkük dâhil). taşra teşkilatı üzerinde sağlam bir denetim kurma çabasını da açıkça yansıtmaktadır. Ordu. 24 Ekim 1922 tarihlerinde tekrar gelmiş. Genç. Zonguldak. Dönem. Altıncı Mıntıka: Diyarbakır (Siverek. Niğde. Menteşe. Kütahya. 219-228. Edirne (Kırıkkilise.

C. 4. 4. s.5... TBMM Matbaası. Devre: 1.208 Maraş Mebusu Tahsin Bey‟in Kuva-yı Milliye de görev alan ve şehit düşen Evkaf Memuru İbrahim Evliya Efendi‟nin ailesine maaş bağlanmasıyla ilgili verdiği kanun teklifi ise Heyet-i Vekileye havale edilmiştir. TBMM Matbaası. C. İletişim Yay. 3. “Ordu-Siyaset İlişkisi”. TBMM Kav. semere-i hayatlarını.. C. 207 TBMM Z.. 208 TBMM Z.C. Ankara 1944. 109.. 568. 5. I.205 Eşkıya tarafından şehit edilen Akdağ Madeni Kaymakamı Tahir Bey‟in hanımı. C. 404-408.. nurudidelerini sefaletten kurtarmak. Dönem.. I. Ankara. I.C. 212 I. s. 1983. çok büyük kayıplar verdiğini ve Mondros Mütarekesi ile tamamen dağıtıldığını görmekteyiz. Halûk Ülman.209 Kayseri Mebusu Ahmet Hilmi Bey tarafından.. I. İstanbul. 10. İstanbul‟da Birinci Ordu Müfettişliği. 319.C. 14 Ekim 1922‟de 271 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir.213 Dolayısıyla Türk Ordusu. Dünya SavaĢı Sonrası Düzenli Ordunun Yeniden KuruluĢu Osmanlı Ordusu‟nun durumuna I. C. s. 2. Dünya SavaĢı’na Giden Yol ve SavaĢ. Dönem.M. Pıerre Renouvın. Dönem.ve çocuklarına hidemât-ı vataniye tertibinden ikişer yüz kuruş maaş tahsisine karar vermiştir. onların ihtiyacına mahal bırakmamak Meclis-i Âlinizin en büyük vazifesidir. Ankara 1960. 2648. 213 Mevlut Bozdemir. Baskı. Kanun No: 25. TBMM Kav. Ordu. artık tamamıyla anavatana çekilmiş. BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 1.5. Dünya Savaşı212 sonrasında baktığımızda. Baskı. I. kızı ve oğluna ise bin kuruş maaş tahsis edilmiştir.211 1. Devre. şehit düşen yönetici ailelerine sahip çıkılması gerektiğini şu sözleriyle ifade etmiştir: “Böyle vatan kurbanlarının ailesini.1.M.M.C. Dönem. Konya‟da İkinci Ordu Müfettişliği ve Erzurum‟da Üçüncü Ordu 205 206 TBMM Z. iskeleti andıran bir konuma gelmiştir. 27.”207 İzmit Mebusu Hamdi Namık Bey‟in Bozkır Hadisesi‟nde şehit edilen Kaymakam Demir Asaf Bey‟in ailesinin terfihine dair verdiği takriri 19 Mart 1921‟de kabul edilmiştir. İmge Kitabevi. I. Boğazlıyan Kaymakamı ulusal şehit Kemal Bey‟in ailesine vatanî hizmet aylığı bağlanması konusunda verilen kanun teklifi210. 104. s. C. 39 . CDTA. Devre: 1. s. 2002. ordu komutanlıkları lağvedilmiş. 209 TBMM Z.C.206 Karahisarışarki Mebusu Ali Süruri Bey.. s. Asaf Bey‟in hanımı ve iki çocuğuna hidemât-ı vataniye tertibinden bin kuruş maaş bağlanmıştır. I. Kolorduya bağlı 20 tümenle sınırlandırılmış. İstanbul. s. C. 2004. 211 TBMM Kav. Bu en elzem bir kadirşinaslıktır. Dönem. I. Örgün Yayınevi. 1. Dünya Savaşı hakkında daha geniş bilgi için bkz. C. Birinci Dünya SavaĢı ve Türkiye (1914-1918). A. 9. 210 TBMM Z. I. C. 115. s. 292-294. 7. s. 23. 1.

Ankara 1998. eski cepheyi geçtikten sonra şekavet ocağı demektir. Anadolu Ġhtilali. 217 Salahi R. C. s. Türk Devrimi ve Sonrası.. I. “Kuva-yı Milliye‟nin Müdafaa-i Milliye Teşkilatı‟na Rabtı Suretiyle Tevhidi Hakkında” bir kararname çıkararak. 10. İstanbul. 20-22. hatta hükümete ayak bağı olmaya başladığı görülmüştür. TBMM Gizli Celse Zabıtları. İstanbul. Vekâletlerin kurulmasından sonra Müdafaa-i Milliye Vekili Fevzi Paşa‟nın çetecilik zihniyetinin kaldırılarak. Z. (Temmuz 1981). Tertip. 108. daha az sayıda olmakla beraber sivil memuriyetten gelen Kuva-yı Milliye komutanlarına da rastlanılmıştır. No: 7.217 Düzenli ordudan önce yararlanılan Kuva-yı Milliye müfrezelerini. TBMM Ordusunun kurulduğunu ilan etmesi. 17. XLV. ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için daha önce uygulanmış olan Tekâlif-i Harbiye Emirlerine benzer. “Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngilizlerin Eline Geçen Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Tutanakları”. disiplini daha ilk günden ele almaya çalışmıştır. 10 Ağustos 1337 (1921). düzenli orduya geçişin ilk sinyalleri olarak değerlendirilebilir. C. 330. Serpil Sürmeli. s. 72. s. Kuva-yı Milliyenin. 255.214 Esasen. Bunu saklamakta bir mana yok.. 1993. a.e. 229-232. 216 Düstur. s. Dönem. 1929. daha sonradan Anadolu harekâtının hedeflerinden saptığı. Açıksöz. C. teçhizat ve ikmal olanakları açısından değerlendirildiğinde imkânsız gibi gözükmektedir. 1985. fiiliyattır bu meydandadır” demek suretiyle.218 Bazı Kuva-yı Milliyecilerin şahsi nüfuz ve itibarları için zararlı uygulamalardan çekinmemeleri TBMM Hükümetine. Belleten.g. Müdafaa-i Milliye Teşkilatının kuruluşu ve amaçları bir bildiri ile ilan edilmiştir. Büyük Zaferin 50. Yılına Armağan. C. s. Düstur. kuruluşundan itibaren düzenli ordu kurma hedefini güttürmüş. uygulamaya konulmuştur. Ankara. Kuvva-yı Milliye içinde amaçlarından sapanları eleştirmiştir. hükümetin teşkili sırasında çok büyük katkısı olmuşsa da. 40 . 219 Akın. Sonyel. Hâkimiyet-i Milliye. s. Kuvva-yı Milliye deyince ve Karesi hududunu geçince eşkıya ocağı demektir… Ekseriyetle Kuvva-yı Milliye demek. 220 Emirlerin içeriği hakkında bkz. S. 218 Kuva-yı Milliye‟ye en ağır eleştirilerden birini Konya Mebusu Vehbi Bey yapmıştır. TBMM GC. I.215 Bu zorluklara rağmen Hükümet. Diğer kısmı da asker firarileri.216 23 Temmuz 1920 tarihine ise önemli bir adım atılarak. psikolojik. Türk Ordusu için gerekli olan her türlü malzemenin 214 215 Selek. İmge Kitabevi. 1972... “ Büyük Zaferin Yapısında Tekâlif-i Milliye”.219 Ordunun yeniden yapılandırılması sırasında. Ankara. Vehbi Bey: “Bu firariler iki türlüdür: Bir kısmı Kuvva-yi Milliye firarileri. s. Dönem. fakat çok daha kapsamlı Tekâlif-i Milliye Emirleri220 7-8 Ağustos 1921‟de yayınlanarak. s. Bkz. s. C. Millî Mücadele’ de Tekâlif-i Milliye Emirleri.Müfettişliği olmak üzere üç ordu müfettişliği meydana getirilmiştir... Kuvva-yı Milliye firarileri zaten silâhına güvenmiş eşkıya takımındandır. daha ziyade subaylar ve eşraf örgütlemiş. 10 Ağustos 1337 (1921). I. bu dönemde düzenli çağdaş bir ordunun kurulması. I. AAMY. 3. Cemal Kutay. Taner Timur. MEB Yayınları. 179. C. Üçüncü Tertip. 244-245. fakat yeterli alt yapının oluşturulması zaman almıştır. s. 87. II. 3. 1. Türkiye İş Bankası Yayınları.

Bu sürtüşmelerden birisi Malta dönüşü sonrası. 26. Ali İhsan Paşa. 6.Çorum-Yozgat-Yahşihan. Dönem. “Milli Mücadele‟de Ekonomik Durum”. Millî Mücadele‟nin genç askerî kadosu. 7. Mustafa Kemal Paşa ise maaşların kısılabileceğini.2. Akşehir menzil müfettişlikleriyle. Dönem. 5.C.222 4 Haziran 1922‟de Hükümetin “Mükellefiyyet-i Nakliye-i Askeriye Kanunu” mucibince aldığı kararla. Doruk Dergisi. silah ve malzemece fakir. Bkz. iaşe ve bakım imkânları kısır. 225 Bu açığı gidermek için ordu içerisindeki rütbelerde yapılan atamalar. ahalinin nakliyat vasıtalarından iki ay süreyle yararlanılmasına karar verilmiş. s.1/1621 43-11). Emirdağ Hat Komutanlığı ve Batı Anadolu (Konya) Menzil Müfettişliği olarak dörtlü bir örgüt kurulmuştur. 1985.5. C. s.1.. s. Dönem. III. Ordu Sayısı. 227 Akın. 129. 224 Düstur. III. 356. 100. C. sayıca az..Akçaşehir-İzmit-Ankara. 354. 223 Cephane ve zahire nakliyatında kullanılacak menzil hatları şöyleydi: 1. s. I. I. 971. 11. C. s. I. 118. 8. Sivas Mebusu Kara Vasıf Bey. yorgun fakat şerefli bir geçmişe sahip tecrübeli küçük bir ordu olarak nitelendirilebilir.e. cephane ve zahire nakliyatı için kullanılacak güzergâhlar tespit edilmiştir.C. Osmanlı Ordusu ile karşılaştırdığımızda son derece düşük bir sayıda yüksek rütbeli subaya sahip olan TBMM Ordusunun. Dönem. TBMM Z. S. Askerî HiyerarĢinin Kurulması Millî Mücadeleyi yapan Türk Ordusu. 10 ferik ve 5 birinci ferik‟e sahip olduğu görülmektedir. I. zaferi görmeden insanlara rütbe verilmesini eleştirmiş226. “İstiklal Savaşı ve Batı Cephesi”. 2Samsun-Yahşihan. BKKK (030. idealist bir yapıya sahipti. 9. 225 TBMM Z. 9. 41 . sevk edilen eratın güzergâhı üzerinde kıta varsa orada iaşe edilmesi. Ankara. muhalif kanada mensup mebuslar tarafından eleştiri konusu yapılmıştır.Koçhisar-Polatlı.227 Zamanla ordunun yüksek komuta kademesinde bir takım sürtüşmelerde yaşanmaya başlamıştır. s. 9Zonguldak-Devrek-Gerede.İnebolu-Ankara. C.18. I. TKD. a. Yıl: X.Z.Ereğli-Gerede-Yabanabad-Ankara. Devre. 10. C. 226 TBMM Gizli Celse Zabıtları. 2. Ankara. 1976. yoksa azık bedellerinin yevmiye olarak verilmesi sağlamıştır.C. 4. Büyük Taarruz öncesi ordu komutanlığından el 221 İsmail Kayabalı -Cemender Arslanoğlu. s. s.Kayseri-KırşehirYahşihan. 140.221 Bir de Kastamonu. TBMM G. subay kadrosu noksan. 222 Tahsin Ünal. TİBY. Üçüncü Tertip.g.. 1921 yılında 36 liva.. 3.taşınması için Anadolu da Dinar. İsmet Paşa‟nın Cephe Komutanlığı altında çalışmak istemeyen Ali İhsan Paşa tarafından çıkarılmıştır.224 1.223 Ayrıca asker sevkıyatı konusunda çıkarılan kanunla. fakat askerî hiyerarşinin kurcalanmamasını istemiştir. BCA. Sivas ve Yahşihan menzil bölge müfettişliklerinin kendisine bağlandığı “Ankara Sevkıyat ve Nakliyat Umum Müdürlüğü” teşkil edilmiştir.Polatlı-Sarayönü.

233 İstanbul‟dan geçişler konusunda bazı mebusların çok itinalı yaklaşım sergiledikleri görülmektedir. 1992. C. S. s. 5. C. Haz: Sabahattin Selek. 1951. C. s. 88. polis birimlerinin yanında görevleri bulunan A. Z. I.C. bunların kabul edilmemesini Meclis‟ten talep etmiştir. AÜTĠTED. Ankara. s. 2006.235 Ayrıca yedek subay yetiştirmek 228 Ali İhsan Sabis. AAMY. C. 1990. 235 TBMM G. Anadolu Ġhtilali. 112. karınlarını şişirmek için geldiklerini. İsmet İnönü. 1985. 234 TBMM Gizli Celse Zabıtları. Dönem. Ankara. Büyük Dönemeç: Sakarya Meydan Muhaberesi.İstanbul‟dan kaçıp gelmeye başlayan subaylar değerlendirilmiş. Mustafa Kemal Paşa ve Fevzi Paşa‟nın.234 Subay kaynaklarında birisini de ihtiyat zabitleri (yedek subaylar) oluşturmaktaydı. subay kadrosu açığını kapatmak için zor şartlarda çeşitli çarelere üretmiştir. KurtuluĢ SavaĢı Ġstihbaratında Askerî Polis TeĢkilatı. 233 İbrahim Artuç. s. Dönem. Türk Savaş Belgeseli. İsmet İnönü. 229 Mustafa Kemal Atatürk. III.229 Yüksek komuta kademesini Osmanlı Ordusundan alan Anadolu. I.Ankara‟da açılan talimgâhta subay yetiştirilmiştir.çektirilerek. İstanbul‟dan kaçıp gelen subaylar hemen orduya kabul edilmemişler. 504. Ankara. s. “Milli Mücadele Döneminde Anadolu‟da Giriş ve Çıkışları Kontrol Altında Tutan Kuruluşlar”. 3. 1985. 5. Genelkurmay Basımevi. Başkomutanlıkça Ankara İstiklal Mahkemesine sevk edilmişti. I. 21-47. s. 230 Selek. s. 265. İstanbul‟dan gelen bu insanların pek çoğunun salt maişet için. II. Mustafa Kemal Paşa‟nın zaferde en az paya sahip olarak yorumladığı. İstanbul. 307.228 Bir başka krizi ortaya çıkaran kişi ise. II. terhis edilmiş subaylar tekrar silâhaltına alınmış. sayıları 3500 kişiye ulaşan bu kişiler öncelikle İnebolu ve Ankara‟da oluşturulan Askerî Polis Teşkilatı‟nda231 güvenlik soruşturmasına tabi tutulmuşlardır.P. I. Ankara. 232 TBMM G. s.232 Sakarya Savaşı öncesinde İstanbul yeraltı örgütleri tarafından 1303 subay Anadolu‟ya geçirilmiştir. Mesut Aydın. Subay açığının kapatılması için başlıca üç yönteme başvurulmuştur:230 1. Millî Mücadele‟de 70-80 bin kişilik orduyu idare edecek. 2. Güneş Matbaası.C. Merkez Ordusu ve Birinci Ordu Kumandanı Sakallı Nurettin Paşa‟dır. Bkz. Bilgi Yayınevi. Teşkilatı. 1 Nisan 1921 tarihinde ise kaldırılarak. I. Bugünkü Dille Yayına Haz: Zeynep Korkmaz. yerine “Tetkik Heyeti Amirlikleri” kurulmuştur. s. C. 231 İç güvenliğin sağlanmasında. Z. C. Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey. 2004.Anadolu da ki. Dönem. 42 . 179-182. s.. Nutuk (1919-1927).. 791. TİBY. Hatıralar. Ankara. Hamit Pehlivanlı. 960. 330. İhsan Paşa‟nın tavırlarından rahatsız olduğunu belirtmiştir. Hatta orduda istihdam edilen yedek subayların sayıca zaman içinde muvazzaf subaylara yaklaştığı bilinmektedir. Harp Hatıralarım. 1920 yılı Temmuzunda kurulmuş.

g. ümera ve zabitan ile mensubin-i askeriye ye tam maaş ödenmesinin kararlaştırılması. I. 26. mülkî bürokrasi ile askerî bürokrasi maaşlarını eşit hale getirebilmek için büyük çaba sarf etmiştir.amacıyla. askerî personelin maaşları konusunda bazı düzenlemelerin yapılacağının adeta habercisi olmuştur. C.C. Dönem. s. Millî Mücadeleye katılmayan ordu mensupları açığa alınmış. TBMM Z.1920‟de çıkarılarak uygulamaya konmuştur. Dönem. s.241 Bu uygulamalardan anlaşıldığı kadarıyla öncelikle cephedeki askerler rahatlatılmaya çalışılmıştır. 240 TBMM Z.C. s.. 24. 239 TBMM Z. Mustafa Kemal PaĢa ve Milli Mücadele’nin Ġç Alemi.3.e. 359. 131. sadece kadrosu Anadolu ordusunda bulunanların. a. s. Dönem. a. Hatta bir polis memurundan (otuz beş lira) bir yüzbaşıya (yirmi sekiz lira) daha az maaş verilmiştir.237 1. İkinci Tertip. s. Ordu Mensuplarıyla ilgili Yapılan Bazı Düzenlemeler Millî Mücadele‟nin başında subayların ekonomik durumlarının hiçte iç açıcı olmadığı görülmektedir. C. I. Şapolyo. s. C. Akın. Bütçeye önemli bir yük getirmesine rağmen maaş çarpıklığını düzenleyen “Seferberlik ve Cephe Zammı Hakkında” Kanun.238 TBMM. askerî bürokrasi içerisinde kadro ve maaşları yeniden belirlemek için Müdafaa-i Milliye Bütçesini Tetkik Heyetini kurmuştur. 268..236 Kurtuluş Savaşı‟ndan sonra kendilerine yapılan çağrıya rağmen İstanbul‟da kalarak. C.e.g. 238 Düstur. Bu heyet. 241 Akın. 11 Mart 1922‟de çıkarılan 202 sayılı “Makam Maaş ve Makam Müteferrikası Hakkında Kanun” ile askerî personelin. 175-176. 43 .C. 283.240 Büyük Taarruz Savaşı‟ndan sonra ise cephede savaşan askerlerin ekonomik durumları tekrar gözden geçirilmiş ve 201 sayılı “Seferberlik ve Cephe Zammı Maaş Kanunu‟na Muaddil” Kanun çıkarılmıştır. 86-114. 1967. 362. 12. İstanbul. 29 Eylül 1920 tarihinde çıkarılan 123 numaralı Kararname ile açıkta bulunan erkân. 10. İstanbul Kumandanlığı ve Merkez Kumandanlığında görev yapmalarına izin verilmiştir. I. 146-147. 118-124.239 Bu alanda 113 sayılı “Ordu Maşatıyla Cephe Zamlarının Sureti Tesfiyesini Mübeyyin” Kanun çıkarılmak suretiyle.10. 1 Teşrinisani 1336 tarihinde Mustafa Kemal Paşa‟nın da katılımıyla bir “İhtiyat Zabit Talimgâhı” açılmıştır... ikinci bir adım daha atılmıştır.5. asıl maaşı ile işgal ettiği makamın maaşının arasındaki 236 237 Enver B. 254. s. 5..

Ankara. I. zaman zaman bazı zabitler tarafından kötü amaçlarla kullanılmıştır. Çankaya. 18.C. III. a.3. s. 204-205. 478479.245 28 Nisan 1922‟de çıkarılan 222 numaralı Kararnameyle.e. İkinci Tertip. TBMM‟ye Hakkâri Milletvekili olarak girmiştir. TPT. gönüllü efrada verilecek iaşe bedelinin beş yüz kuruşu geçemeyeceği ve jandarma kadrolarında gönüllülerin adedinin yüzde 40‟ı aşamayacağı tespit edilmiştir. a.1922 tarihinde çıkarılan 205 sayılı Kanunla247 ise küçük subayların durumları biraz daha düzeltilmiştir. Bu güvensizliği Mustafa Kemal Paşa. C. s.g. C. 246 Düstur. Ankara. Tercüme-i Hal Kâğıdı. 247 TBMM Z. bir aydan fazla vekil koltuğunda oturana oturduğu koltuğun maaşının tamamının verilmesi diğer bir gelişmedir. s. III. s.C. C. I. Kansu. 44 . C. II. TBMM Z. Dönem. 12. s. bu insanların kendilerine verilen şeker ve buğdayı düşük ücretten sattıklarını iddia etmişlerdir. maaş ikramiyesi ve rütbe yükseltmesi uygulaması askerî personelin motivasyonunu 242 Düstur. Mehmet Aldan. s. 761-762.. Ġz Bırakan Mülki Ġdare Amirleri. C. 243 1873‟te İstanbul‟da doğan Ahmet Mazhar Müfit Bey. ama ilk etapta Paşayı. Çoker. TBMM Arşivi. 3. İkinci Tertip. Bkz. Bu konuda Mazhar Müfit Bey243 ve Yakup Şevki Paşa. 12. 422. Bazı yerlerde kaymakamlık ve mutasarrıflık görevlerinin akabinde 1919‟da Bitlis Valisi olmuştur. TBMM Matbaası. 9.e. VI. ŞDN: 194. I. ümera. 18. Daha önce çıkarılan “Tayın Kanunu” ne yazık ki. Dönem.C. Ermeni tehciri suçundan dolayı tutuklanacağını anlayan Mazhar Bey. s. 27 Haziran 1920 tarihinde Jandarma efradına verilmekte olan iaşe bedeli hakkında bir kararname çıkarılarak. Dönem.. zabitan ve memurini askeriyeye bir defaya mahsus olmak üzere bedelsiz birer kaput. Mazhar Bey.. ifade etmiştir. s.. Dönem. II-V‟inci dönemler arasında Denizli‟den. T. Mebusan Meclisi‟nin kapatılmasından sonra ise Ankara‟ya gelerek.244 Bu istisnaî duruma rağmen her geçen gün subayların mali durumları düzelmeye başlamıştır.C. I. C. askerî personelin sadece maaşlarıyla ilgilenmemiş aynı zamanda beslenmesi ve giydirilmesiyle ilgili faaliyetlerde de bulunmuştur. 26. Bitlis delegesi olarak Erzurum Kongresi‟ne katılan Mazhar Bey. III. 159-167. Kurmay Başkanı Kazım (Dirlik) Bey‟e söylediği: “Bu vali galiba bizden değil yahut da bize güvenmiyor. ve VII‟nci dönemde ise Çoruh‟tan milletvekili seçilmiştir. Soyak. 461-462.farkın yarısı kadar ek ödeme alması. Ordu‟da yaralılık gösterenlerin takdirname ile taltif edilmelerinin yanı sıra. Dokuzuncu Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa‟nın kendilerine katılmaları doğrultusunda telgrafını almış.Z. birer takım elbise ve birer çift ayakkabı veyahut gayr-ı mamul malzemesi verileceği hükmü getirilmiştir.g. C. C. 1995.. Damat Ferit Paşanın adamı sanarak güvenmemiştir. Mazhar Müfit Bey (Kansu). Üçüncü Tertip. C. İçişleri Bakanlığı Yayınları.g. s. II. s. 245 Düstur. 1959.e. C. 99. 244 TBMM G.246 14. İzmir‟in Yunanlılar tarafından işgali sırasında müteessir olan erkân.. a. Kendisine çektiğimiz telgraf gayet açık idi” sözleriyle.242 Meclis. s. 107. 337. Mülkiye Mektebi‟ni bitirdikten sonra bir süre öğretmenlik yapmış ve 1895‟te “Edirne İl Maiyet Memuru” olarak idare mesleğine geçmiştir.

s. s.oldukça artırmıştır.. 45 .Z.Z. I. bir ayrıcalık olarak yorumlanabilir..C. 256 Mustafa Kemal Paşa verdiği önergede fikirlerini şöyle özetlemiştir: “Türkiye Büyük Millet Meclisinin haiz olduğu salahiyeti meşruayı fiilen istimal etmek şartıyla bu vazifeye deruhte ediyorum.C. I. C. ayrıca birinci dereceden bir takdirname sahibi ise iki maaş nispetinde mükâfat vermeyi taahhüt etmiştir. askerî personelin emekliliğinde uygulayacağı temel kuralları yeniden belirlemiştir. s. 18. Dönem. C. s. şehit olan zabitin ailesine maaşının yarısı kadarını ödemeyi.255 Mustafa Kemal Paşa da önüne çıkan bu fırsatı çok iyi değerlendirmiş ve verdiği önergeyle. 208-213. III. a.C. s. I. 4. s. TBMM Z. 157-162.Z.. 250 TBMM G.C. TBMM G. C. Dönem. I. Dönem.Z.1921‟de Meclis‟in gizli oturumunda. 131-134. Müddeti ömrümde Hâkimiyet-i Milliyenin ve meşruiyetin en sadık bir hizmetkârı olduğumu nazarı millette bir defa daha teyit için bu salahiyetin üç ay gibi kısa bir müddetle takyid edilmesini ayrıca talep ederim. C. Dönem. kendisine önemli bir yük getirecek olmasına rağmen. 9. Karesi Mebusu Vehbi ve İzmir Mebusu Mahmut Esat Beyler bu kritik durumun aşılması için Başkomutanlık makamının oluşturulmasını talep etmişlerdi. 366.. 253 “Askerî Tekaüt ve İstifa Kanunu‟nun 12.8. Dönem.” Bkz. Mustafa Kemal Paşa‟yı işaret etmiştir. Maddesine Muaddil 123 sayılı Kanun” için bkz. 159.. Akın.254 Mersin Mebusu Selahaddin (Köseoğlu) Bey.4.253 1. Sinop Mebusu Rıza Nur.250 Ayrıca çıkarılan “Emirber ve Seyis Neferleri Hakkında Kanun”251 ile seferberlikte kıtada bulunan askerî personelin şahsi binek hayvanlarının hükümet tarafından iaşesinin sağlanması. askerî personelin maaşından kesilen yüzde yirmilik dilimden de vazgeçmiştir.C.g. Dönem. I. 756-766. BaĢkomutanlık Kanunu ve YaĢanan TartıĢmalar Yetkilerin kullanılış biçimi ile ilgili en temel tartışma konularından birisini de Başkomutanlık Kanunu‟nun çizdiği hukukî çerçeve oluşturmuştur.e. s.C. s. 252 TBMM Z.248 Sosyal güvenlik alanında çok önemli adımların daha tam olarak atılamadığı bu dönemde devlet. Dönem.5. 251 TBMM Z. 167-173. II. C.. 12.. II. Dönem. I.249 Devlet.C.. I. KütahyaEskişehir Savaşları sonrası durum oldukça kritik bir hal almış.256 248 249 TBMM Z. 395-399. I. C. Meclis‟in üç ay süreyle tam yetkisini istemiştir. 255 TBMM G.C. C. 164. 18. II. C. s. 168-171. 254 TBMM G. harbi idare edecek birinin temininden söz ederek..252 Emeklilik konusunda Osmanlıdan intikal eden “Askerî Tekaüt ve İstifa Kanunu” aynen korunmuş ve 17 Temmuz 1920 tarihinde Ankara Hükümeti.

I. I. Dönem. 261 TBMM G.C.g. I... s. II. C. 266 TBMM G.Z.. II. 165-166.Muhalif kanattan Selahaddin Bey: “Başkumandanlık padişah hukukundandır. C. II.258 Bu itirazlar üzerine Mustafa Kemal Paşa.Z.M. fakat bunu üç ay süreliğine istediğini.. 413. 263 TBMM G. “Başkumandanlığa Meclis-i Ali salahiyet vermiştir.Z. onu tartışabiliriz. Başkomutanlık Yasasına direnenlerin tasfiye süreciyle karşı karşıya kalan Enver Paşa taraftarları ya da taktik gereği bunlarla işbirliği yapan ılımlı milliyetçiler olduğu iddia edilmektedir. II. uzatma teklifine destek vermiştir. 12 ret ve 154 kabul oyu ile yasalaşmıştır. aksi bir durumda Meclis‟in bu yetkiyi alabileceğini açıklamıştır. Dönem. I. I. Vekil olsun” diyerek itiraz emiştir. Dönem. 262 TBMM G. hükümetin inisiyatif alması gerektiğini savunmuştur. C. Kırşehir Mebusu Müfit (Kurutluoğlu) Efendi‟nin “Başkomutanlık Kanunu‟nun üç ay daha uzatılması” konusunda verdiği önerge ile Meclis‟in gündemine 31 Ekim 1921 tarihinde tekrar taşınmıştır. Başkomutanlık süresi. Yoksa hakkını vermiş değildir…”261 sözleriyle.265 Yaşanan tartışmaların ardından kanun teklifi.1921 tarihinde kanunlaşmıştır. 264 TBMM G.8. 265 Sonyel. C.266 Kanunun oy çokluğu ile Meclis‟te kabul görmesi.Z. 266. II.C. s. 169 kabul oyu ile 5. I. II.C. s. s... s.260 Muhaliflerin en büyük korkularının Meclis‟in Başkomutanın denetimi altına girmesi olduğu anlaşılmaktadır. Başladığı işi başarsın”264 sözleriyle. 166.263 Bolu Mebusu Tunalı Hilmi Bey ise: “Başkumandan Paşa görevine devam etsin ve sorumluluğunu idrak etmiş bulunsun. Hüseyin Avni Bey. a. Dönem. Devre. Dönem. 46 . 165. uzatmayı gerektirecek şartların ortadan kalktığını.. 260 TBMM Kav. C.Z. I. 207-208. 421-422.Z.m. Yetkisine ait bir şey söylüyorsanız. endişelerin yersiz olduğunu vurgulamıştır. 259 TBMM G. Dönem. Dönem.. I. I. 169. Dönem..C. Kanun No:144. 3 çekimser. 13 ret oyuna karşılık. II.Z..259 Yapılan tartışmalardan sonra önerge. 1. 169 kişinin katıldığı oturumda. C. Meclis‟in gizli oturumda yapılan oylama sonucunda. C. s.C. 428-431. s. muhaliflerin giderek seslerini yükseltmeye başlayacaklarını ve giderek muhalefetin dozunu artıracaklarını 257 258 TBMM G. C. s.C. s. 417. C.262 Bu uzatma teklifine muhalif olan Hüseyin Avni Bey.C..Z.257 Yine muhaliflerden Sinop Mebusu Hakkı Hilmi (Ulukan) Bey ise TBMM‟nin yetkilerinin verilemeyeceğini belirtmiştir. II. böyle bir yetkinin gerçekten büyük bir sorumluluk gerektirdiğini.. s. TBMM G.C.

s. s.. Eğe de KurtuluĢ SavaĢı BaĢlarken. TBMM G.275 TBMM Hükümeti. 677.Z. C... s. C. 274 Tevfik Çavdar. 292.5. suiistimallerin Meclis tarafından soruşturulmasına da bir engelin olmadığını belirtmiştir. Para sıkıntısı Rıfat Hoca‟nın 267 268 TBMM G. emirleri yayınlayabileceğini. C. III. Devlet Borçlanması ve Osmanlıdan Cumhuriyete DıĢ Borçlar (Düyûn-u Umumiye). Dönem. 5000‟in üzerinde devamlı personeli olan “Devlet içinde Devlet” denebilecek bir kuruluşa dönüşmüştür. 272 TBMM Z. I. I. s. 1970. öbür yandan da Anadolu‟nun malî potansiyelini ulusal amaçlar doğrultusunda kullanmak üzere gerekli önlemleri almıştır. bu borçlara teminat olarak ise bazı vergileri göstermiştir.. 1854‟ten 1874 yılına kadar yirmi yıl gibi kısa bir sürede on beş dış borçlanma yapmış ve zamanla borçlarını ödeyemeyecek hale gelmiştir.885 İngiliz lirasını ulaşmıştır.169. 271 TBMM Z. Baskı. 16. TBMM Z. İstanbul. Dönem. 675. İstanbul 1996.46. Birleşik Yayıncılık. Dönem.g. 269 TBMM G. 273 Faruk Yılmaz. 375. I.269 Bu şikâyetler üzerine Mustafa Kemal Paşa Kanunla. 19. II. s. I.274 Batılı devletlerin Osmanlı Devleti‟nden alacakları için kurdukları Düyun-u Umumiye. 276 Güneş.C. a. bir yandan kendi otoritesini Anadolu‟da egemen kılacak çalışmalar yaparken. C.g. 430-435. Dönem. Milliyet Yayınları. 20. II. Millî Mücadele BaĢlarken Sayılarla Vaziyet ve Manzara-i Umumiye.e. Çorum Mebusu Ferit Bey ve 43 arkadaşı tarafından verilen önergenin267 kabulü ile 4 Şubat 1922‟de tekrar uzatılmıştır.e.268 Muhalifler özellikle Başkomutanlık Kanunu‟ndan sonra Meclis‟in yeteri kadar denetim yetkisini yerine getiremediğinden şikâyet etmeye başlamışlardı. s. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER Osmanlı Devleti.C.Z. 21.7.C. s. s. Osmanlı Hükümetinin borç yekûnu 252. Muhaliflerin amacının Mustafa Kemal Paşa‟nın yükselen gücünü kırmak ve yetkilerini sınırlandırmak olduğu açıkça anlaşılmaktadır. C.6.270 6. s. 47 . 323.801.. Başkomutanlığın emir yapamayacağını. a. 94.. 177 kabul oyu ile Meclis‟ten bir kez daha geçmiş271. Baha Matbaası.. Dönem. 519-522.ortaya koymaktadır.273 Devlet.C. Başkomutanlık süresi. yasama yetkisinin tamamıyla devredilmediğini. İstanbul 1971. C.272 1.C. 275 Nurdoğan Taçalan.Z.1922‟de çıkarılan 245 sayılı Kanunla ise süresiz hale getirilmiştir. 202-203. I. Ankara‟ya geldiği vakit 1200 lirası kalmıştı..276 Mustafa Kemal Paşa. kısa zamanda 720 acenteliği.C. s.1922‟de Başkomutanlık Yasası. s. 270 Akın. I.

. 285 Çoker. Çankaya.. 9 Eylül 1920‟de başladığı “beş aylık geçici bütçe çalışmalarını” 283. devlet tarafından sarf edilen paraların kontrolünü ve denetimini sağlayacak bir kuruluşa ihtiyaç duyulmasıyla. s. C. Tisa Matbaacılık. Kayabalı-Arslanoğlu.. tasarrufa önem verilmemekte. bazı yerlerdekiler ise aylarca maaş alamamışlardır. 196.354 lira. ancak 26 Şubat 1922‟de kabul edildiği için bir süre hizmetler avans ve ek ödenek kanunları ile yürütülmüştür. C.278 23 Nisan 1920-28 Şubat 1921 tarihleri arasında Meclis‟ten çıkartılan toplam 103 kanunun 62 tanesinin malî kanun olmasından.279 Bu kritik durumu aşabilmek için vergilerin artırılması ya da yeni vergilerin konulmasıyla gelir artırıcı çalışmalar yapılmıştır.g. 538-539. 59. küçücük sermaye ile kurulan devleti beslemek. Atatürk Dönemi Maliye Politikası. daima çetin bir mesele olmuştur. Divan-ı Muhasebat Kanun Tasarısı Osmanlı Devleti‟nde. 296.285 1.g. TPT. C. Kitap. s. Dönem. “1336 Senesi Muvazene-i Umumiye Kanununu” çıkarmıştır. 48 . Divan-ı Muhasebat 277 278 Atay. s. “Tekâlif-i Milliye (Halka Borcu Kalmayan Devlet)”. I.m.C. C. s. ekonomik durumun ne kadar kritik olduğu anlaşılmaktadır. Erzincan Mebusu Emin Bey‟in “Erzincan ve havalisindeki memurların altı ay maaş alamadıklarına dair” verdiği takriri. Para bulmak. 279 M. I. 285-286. S.284 Bütçe kanunu. 284 TBMM Z. s. Ankara 1982. 243.282 Meclis. Akif Tural. a. s. 283 TBMM Z.018. Mondros‟tan Cumhuriyete Malî ve Ekonomik Sorunlar. 282 TBMM Z.C. Dönem. s. I. C.1.tüccarlardan 6000 lira toplayarak kendisine vermesiyle kısmen aşılmıştır.. gelir kaleminde ise 51. 616-617. XI. 281 Güneş.e. bu durumu açıkca ortaya koymaktadır. 280 Cihan Duru-Kemal Turan-Abdurrahman Öngenoğlu.280 Birinci TBMM Dönemine bakıldığında hükümetin harcamaları fazla olup. 8. yıllık masrafıysa kırk sekiz milyon Türk lirası tutmaktaydı. a.C. AAMD. Dolayısı ile memur maaşları düzgün ödenememiş. 28 Şubat 1921‟de tamamlayarak. 506-510.281 Meclis‟in 3 Mayıs 1920 tarihli içtimasında. I. harcama kaleminde 63. Temmuz 1995. bazı yerlerde memur ve subaylar maaşlarını düzgün alırken. 32. s.620 lira yer almaktaydı.6. Memur kadroları belli olmadığı gibi.388. 4. Dönem. s. I. 1.277 Meclis‟te bütçe görüşmeleri başladığı sıralarda sadece ordunun aylık gideri dört milyon Türk lirası. düzensizliklerde göze çarpmaktadır. Kanuna göre. gereksiz yerlerde çok miktarda memur çalıştırılmaktadır. 352-353.

”290 Bu ifadelerden anlaşıldığı kadarıyla sorun. C. 1242. 2. Üçüncü Tertip. Taşra teşkilatında ise bir üye ile iki mülâzım bulunmaktaydı. Ayaş Mal Müdürü‟nün usulsüz atanmasıyla ilgili olarak şunları söylemiştir: “Geçen gün bendeniz Meclis‟ten çıktıktan sonra bir efendi bendenizi yakaladı. Maliye Bürokrasisinde Yapılan Atamalar Üzerine TartıĢmalar Memur atamaları konusunda Meclis‟e taşınan şikâyetler arasında. maliye bürokrasisindeki memur atamaları önemli bir yer teşkil etmekteydi. Dedi ki. Tarih: 23. I. O vakit Meclis teklifi kabul etmeyip reddetti. 22 Aralık 1921‟de 175 nolu “Münhasıran Gümrük Muamelatını Teftiş İçin Maliye Vekâletinde Dört Müfettişlik 286 287 Düstur. C.38.1921). Divan-ı Muhasebatın merkez teşkilatı. Evet bu salahiyetin Maliye Vekâletine verilmesi için bir teklifte bulundum. s. Maaşım orada 900 kuruş iken burada 1700 kuruş maaş verdiler. 247. 290 TBMM Z. TBMM üyeleri arasından seçilen bir başkan ile on üyeden oluşturulmuştur.287 Divan-ı Muhasebat üzerinde 1923 ve 1932 yıllarında düzenlemeler yapılmış. s. şahıslardan kaynaklanan suiistimalleri ortadan kaldırmak. 5. Tetkik ve Eşya Tensik Kalemi ile Evrak ve Sicil Kalemi‟nden meydana gelmiştir.C. Bendeniz istidayı Maliye Vekili Bey‟e verdim. Kanun tasarısıyla Divan-ı Muhasebat üyeleri.289 1. Dönem.1. denetimi artırmak için elinden geleni yapmıştır. IV. Bu Kanun.18. Aslında Meclis. s. BCA BKKK (30. Ben bundan memnun değilim.(Sayıştay) 1864 yılında kurulmuş. 289 Çoker.286 1921 yılına gelindiğinde toplam 4 fasıl ve 74 maddeden meydana gelen “Divan-ı Muhasebatın Kuruluş ve Görevlerine Dair” bir kanun tasarısı hazırlanmıştı. Ailem orada perişan kaldı‟… Bendenize bir istida verdi. 15. Çünkü kendim becayiş veya tahvil istemedim. kuruluş ve görevleri ise 1879 tarihli Nizamname ile tespit edilmiştir. 21 Şubat 1967‟de çıkarılan 832 sayılı “Sayıştay Kanunu” ile yürürlükten kaldırılmıştır. Çünkü bunlar vilayetlere aittir. sebebini bilemiyorum. Şimdi ben bunun lehinde veya aleyhinde bir şey söyleyemem.11. I. C.3. 288 Düstur. Maliye Vekili Bey dedi ki. 4 Kasım 1920‟de Yozgat Mebusu Süleyman Sırrı Bey. 212-213. Dönem. Birinci Tertip.6. Beni buraya istediler. nihayet 16 Haziran 1934 tarihinde 2514 sayılı “Divan-ı Muhasebat Kanunu”288 çıkarılmıştır. Tahrirat Kalemi. C. mal müdürlerinin atanma salahiyetinin Maliye Vekâletinde olmamasından kaynaklanmaktadır. „ben Ayaş Mal Müdürü idim.2.1/4. 49 . s.. TPT. 153. Heyet-i Hesabiye.

C.e. 56. s. bazen de hükümetin uygulamaları tartışma konusu yapılmış. Gaziantep Mebusu Ali Cenani Bey. 292 TBMM Z.197. I. jandarma kumandanı ile ziraatçılar arasından heyetçe seçilen iki üyenin de katılımıyla birer “mükellefiyet-i ziraiye heyeti”nin oluşturulması istenmiştir. TBMM Z. Erzurum Mebusu Salih Efendi‟nin ortaya attığı ve Meclis‟in 29 Haziran 1922 tarihli oturumunda gündeme gelen. bu duruma güzel bir örnek teşkil etmektedir. 27. I. 128. C. 294 Güneş. Heyet-i Teftişiye Müfettişlerine. Dönem. Maraş‟a tayin olması ve yerine yüzlerce harcırah verilerek Kastamonu Ziraat Mektebi Muallimlerinden Fazlı Efendi‟nin atanması293 konuları. s. C. s.. Dönem. yekûn olarak 2010 lira verilmiştir. 171. I. Ankara 1960. 15. Mükellefiyet-i Ziraiye Heyetinin Kurulması ve Ziraat Bankasının Tarımsal Faaliyetleri Tarım alanında önemli gelişmelerden birisi de “mükellefiyet-i ziraiye” Yasasına işlerlik kazandırmak için bir nizamname çıkarılmasıdır.. 293 TBMM Z. TBMM Döneminde Ziraat Bankasına tarımsal alanda önemli sorumluluklar yüklenmeye çalışılmıştır. 309. 50 . 1. yine Gaziantep Mebusu Yasin Bey‟in 29 Ocak 1923 tarihli oturumda. Dönem.294 I. Milliyet Matbaası. 154-155. s. Ayrıca bu heyetin haftada iki kez toplanıp. ziraat makinelerinin halka uzun vadeli kredilerle dağıtılmasını. Bankanın doğrudan doğruya çiftçiler ve ziraatla ilgilenecek bir müessese haline getirilerek.. 2. TBMM Matbaası. Ziraat Bankasının köylüyle 291 Düstur. Bu Kanunla. ziraat fen memuru. C.C. Kayseri muhasebeciliğinden terfi ederek.291 Bütün denetim çabalarına rağmen ihmallerin ve suiistimallerin önüne her zaman geçmek mümkün olmamıştır. Üçüncü Tertip.C. C. 150-158. gündeme getirdiği Gaziantep Ziraat Memuru Salih Efendi‟nin. maliye müfettişliğine tayin edilmesi292. TBMM Matbaası. Kanunun müzakeresi için bkz. 1929.g. Ankara 1959. Nizamnameye göre.İhdası Hakkında” çıkarılan Kanun. Kayseri Muhasebecisi iken “eytam ve eramil ve sahipsiz neferat ailelerine verilmekte olan cüzü maaştan ve bandrol resminden” yirmi iki bin lira çalmakla suçlanan Cemal Bey‟in. ihmalleri ve suiistimalleri akla getiren olaylardan bazılarıdır. tarımsal sorunları kendi aralarında görüşmeleri de karara bağlanmıştır. her mahallede en büyük mülkî memurun başkanlığında askerlik şubesi reisi. 21. 187. 197.6. özellikle Maliye Vekâleti. a. İstanbul. uygulamaları en fazla tartışılan vekâletlerden birisi olmuştur.3.. s. Meclis‟te sadece görevlilerin uygulamaları değil.

bazı yüksek rütbeli subaylar ve yüksek memurlar bulunmaktaydı.4. s. a. Tek Parti. s. Dönem. V. Mustafa Şeref. TBMM Arşivi. 37 tüccar. 299 Boratav. 298 Korkut Boratav. ŞDN: 646. komisyonculuk yapan gayrimüslim ticaret erbabını devre dışı bırakmaktır. Türkiye dâhilinde açılmış ve açılacak mıntıka ziraat mekteplerinin.C. Ali Çetinkaya. Batı sermayesi ile Türkiye arasında arabuluculuk. Bunlar arasında hemen ilk akla gelenler.e. 51 . Savaş Yayınları. 19 Eylül 1922 tarihinde kurulan “Türkiye Millî İthalat ve İhracat Şirketi”nin kurucuları arasında. Mustafa Hilmi Uran. III. a. TİBY.6. Bkz. II. 212-214. Hükümet. VI. II. VII ve VIII. Dönemlerde de Adana‟dan (Seyhan) milletvekili seçilmeyi başarmıştır. TBMM Z. CHP Genel Sekreterliği ve Genel Başkanvekilliği görevleri de yapan Hilmi Bey. s. ziraat alanında ilerlemenin sendikadan ve köy mekteplerinden geçeceğini çok iyi idrak ettiği için. Türkiye Millî Ġthalat ve Ġhracat ġirketi ile Millî Türk Ticaret Birliğinin KuruluĢu 1920-1930 yılları arasında yabancı sermaye ile ortaklık yapan Türk anonim şirketlerinde Celal Bayar. 1923 yılında Adana Valiliği görevine atanmıştır.296 1. Çankaya.295 Fakat ne yazık ki.. TBMM‟nin III‟üncü Dönemi için yapılan seçimlerde Adana‟dan milletvekili seçilmiştir. 297 1884‟te Bodrum‟da doğan Mustafa Hilmi Bey. Birliğin kurucularından Ahmet Hamdi Başar‟ın söylediğine göre amaç. Dönem.299 Millî bankaların kuruluşu bu kapsamdaki çalışmaları kolaylaştırmış ve 1911-1923 yılları arasında millî sermaye ile 19 banka faaliyete başlamıştır. Celal Bayar Kabinesi‟nde Adalet Bakanlığı. III. Saraçoğlu Kabinesi‟nde İçişleri Bakanlığı görevlerinde bulunmuştur.298 İstanbul‟daki ticaret erbabı kişilerce kurulan “Millî Türk Ticaret Birliği” de çok önemli bir amaç doğrultusunda faaliyetlerine başlamıştır. 323-324. Bankanın bürokratik işlemlerinden dolayı çiftçi. 1925‟te “Milli İthalat ve İhracat Genel Müdürlüğü ve 1926‟da ise “CHP Adana Bölge Müfettişliği” görevlerinde bulunmuştur. s. IV. MeĢrutiyet. Kılıç Ali ve İsmet Paşa gibi birçok tanıdık siyasi şahsiyetlerin varlığı dikkatleri çekmektedir. Şükrü Kaya. Türkiye’de Devletçilik.e. I. C. 1908‟de Mülkiye Mektebini bitirmiştir. Hilmi Uran297.g. üç kez de TBMM Başkanvekilliği görevini yapmıştır. Dönem. 22. OMM‟nin dağıtılmasından sonra TBMM‟nin davetine uyarak Ankara‟ya gelen Mustafa Hilmi Bey. 12-13. Kılıç Ali. İstanbul.beraber onun muavini gibi çalışması gerektiğini savunmuştur. Yunus Nadi. Çok Parti Hatıralarım (1908-1950). SDN: 1246. Ayrıca Beşinci İsmet İnönü Hükümeti‟nde Nafıa Bakanlığı. günlerce han köşelerinde konaklamak zorunda kalmıştır.g.C. I. 54 milletvekili. 2008.. s. 20. Hükümetin Ziraat Bankasına çok büyük önem vermesine rağmen. Yunus Nadi.. 1174-1176. Hilmi Bey. Tercüme-i Hal Kağıdı. Ankara. Mustafa Hilmi Uran. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. C. Soysallıoğlu İsmail Suphi Beylerdir. 21. Ziraat Bankası tarafından idaresine imkân tanımıştır. Tunalı Hilmi. Hilmi Uran. 1982. C.. Konya 295 296 TBMM Z.

Ankara. Türkiye Ġktisat Kongresi (1923-Ġzmir) Haberler-Belgeler-Yorumlar.g. Bkz. kurumsallaşmış bir politika oluşturma biçimi” olarak tanımlanabilir. Kongreye her kazadan 8 delegenin katılması öngörülmüştür. Cumhuriyet Döneminde Bankacılık Alanında GeliĢmeler. Ankara. Kongre. Kongreye çağrılan 2000 temsilciden 1135‟i katılmıştır. 14-15.. 139. İstanbul (Dersaadet) Küçük İstikraz Sandığı ise 1923‟te kurulmuştur. İzmir Mebusu Enver. Ankara. Ayrıca Kongreye BMM‟den 100 kadar mebusun delege olduğu da bilinmektedir. diğer taraftan İktisat Vekâleti de.302 Bir yandan vilayetlerde delege seçimleri yapılırken. Sermaye Piyasası Kurulu Yayını. s.6. Goloğlu Yayınları. Türk tarihi incelenirde yükseliş ve çöküş sebeplerinin. Konya Mebusları Vehbi ve Hacı Bekir. Bu heyette. Türkiye Cumhuriyeti (1923).Türk Ticaret Bankası ve İktisat Türk A.300 1. tamamen iktisat devrinden başka bir şey değildir. iktisat olduğu açıkça görülür”304 sözleriyle iktisadın önemini vurgulamıştır. No: 59. s. 52 . tekel sisteminin kaldırılması. 1971. “…Türkiye‟yi lâyık olduğu yüksek seviyeye getirebilmek için iktisadiyatımıza çok önem vermeliyiz. Posta ve Telgraf Genel Müdürü Sabri. 1997. Bor Zürra ve Ticaret Bankası 1922‟de. kabul ettiği “Misak-ı İktisadî” çerçevesinde. 301 Korporatizm kavramı farklı şekillerde kullanılmıştır.303 İzmir İktisat Kongresi. “sivil toplumun örgütlü bir biçim almış çıkarlarıyla. Ankara. Türkiye’de Tek Partili Dönemde ÇalıĢma ĠliĢkileri (1920-1946). Türkiye Bankalar Birliği Yayınları No: 71. şubat ortalarında İzmir‟de toplanması planlanan “iktisat kongresi” için hazırlıkların yapılmasını talep etmiştir. 127-128. korporatizm tartışmalarında kullanılan en önemli malzemelerden birisi olmuştur. 304 A. 303 Mahmut Goloğlu. İmge Kitabevi. Atatürk. Bilecik Mebusu Hamdi. s. Zamanımız. 11-12. bakanlığı aracılığıyla illere gönderdiği yazıyla. İzmir‟de toplayacağı iktisat kongresinin program ve çalışma hazırlıklarını yapmak üzere bir “Heyet-i Faale” kurmuştur. Ahmet Makal. s. bir siyasal örgütlenme ilkesi olarak meslekî temsil ilkesinden hareketle. Tüccardan Ali İhsan Beyler bulunmaktaydılar. 210. 1975.301 İktisat Vekili Mahmut Esat Bey. 93-94. 302 Boratav. 1920‟de. Türkiye Ġktisat Kongresi (17 ġubat 1923-Ġzmir) Bazı araştırmacılar özellikle tek partili yıllarda uygulanan siyaset ve ona bağlı olarak ortaya çıkan çalışma ilişkilerini “korporatizm” kavramı çerçevesinde değerlendirilmeye çalışmışlardır.e. 17 Şubat 1923‟te Atatürk tarafından açılmış.Ş. Manisa Mebusu Necati ve Reşat. Gündüz Ökçün. yabancı sermayenin 300 Öztin Akgüç. Gerçekten. s. devletin karar alma yapılarını birbirine bağlayan bir çıkar ya da davranış temsil sistemi. Kongrenin açılışındaki. İzmir İktisat Kongresi. özel bir model veya ideal-tip kurumsal düzenleme” ya da “Büyük çıkar örgütlerinin birbirleriyle ve devletle işbirliği yaptıkları. En genel anlamıyla.5. a. 1999.

53 .7. 152. C. fakat Meclis tek mahkemeye doğru gidilmesi anlamına gelecek bu süreci kuşku ile karşılamıştır. adlî sistemimiz beş teftiş mıntıkasına ayrılmaktaydı. 309 BCA. Dönem.C. Meclis 7 Haziran 1920 tarihinde kabul ettiği 4 sayılı “Muvakkat Temyiz Heyeti Teşkiline Dair” Kanunla.307 Bidayet mahkemelerinin baktığı davalara sulh hâkimleri tarafından bakılması ve böylece önemli ölçüde personelin tasarrufunun sağlanabileceği savunulmuş. I.C.7.1921). 5. Bu yapının içerisinde nizamiye mahkemeleri diye bilinen mahkemelerin yanı sıra şer‟i mahkemeler de mevcuttu.11. İletişim Yayınları.1/2.18. 4. I.. Dönem.1. CDTA. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 1. 1064. 306 TBMM Z. C.1. “İzmir İktisat Kongresi”.1921 tarihinde mehâkim-i adliye teşkilatı alanında bir kanun tasarısı hazırlamıştır.01. 307 Akın.e. 18. C. 334. istinaf hâkimliği kaldırılmakta.7. Gündüz Ökçün. s.. ceza ve istida dairelerinden oluşan bir “Temyiz Mahkemesi”nin kuruluşunu sağlamıştır. Hukuk Alanındaki Bazı GeliĢmeler 1. merkezi Sivas‟ta olan şer‟iyye. 190. İstanbul. 2. TBMM Döneminde Teşkilat-ı Mehakim Kanunu‟nun çıkarılmasının yanı sıra liva ve istinaf mahkemeleri de kurulmuştur.308 Hükümet. s.309 Hazırlanan bu tasarı bazı milletvekilleri tarafından eleştirilmiştir. a. (030. 13. 308 TBMM Z. adlî sistemimizin esasının “hâkimi münferit” teşkilatı oluşturmakta.306 I.1920 tarihinde çıkarılan kanun vasıtasıyla ise sulh hâkimlerinin ve mahkemelerinin yetkileri genişletilmiştir. kurulması düşünülen “hâkimi münferit” teşkilatının hiçbir fayda 305 Kabul edilen Misak-ı İktisadî‟nin ayrıntıları için bkz. A. Dönem. s. s. kabotaj hakkının Türk gemilerine tanınması gibi kararları benimsemiştir. hukuk. Bu milletvekillerden biri olan Yahya Galip Bey.20.1. s. 9. 1983. 97... Temyiz Mahkemesi Heyetinin TeĢkili ve Hâkimi Münferit TeĢkilâtı Millî Mücadele Dönemi‟nin adlî teşkilat yapısı diğer alanlarda olduğu gibi Osmanlı Devleti‟nden alınan bir kurumsal yapı idi. bir tahkikat makamı kurularak. Tasarıya göre.1.C.g.memlekete zararlı olmayacak biçimde girmesi. Tarih: 18.28. I. C.305 1. TBMM Z.1.

313 1. kamu otoritesinin saygınlığının 310 311 TBMM Z.310 Eleştirilere rağmen 14 Temmuz 1921‟de çıkarılan Kanunla. 151-153. Ankara Yeni Cezaevi Matbaası. I.M. mehâkimi iptidaiyeye bağlanması kararlaştırılmıştır. 1.C. “Tanzimat ve Maliye” ve “Nafıa ve Maarif” olmak üzere üç daire şeklinde yeniden düzenlenmiştir.. 9. s.M. s. C. C. 236..getirmeyeceğini ve eski sistemin devam edeceğini savunmuştur. Dönem. 12. “Türkiye‟de İdari Yargının Doğuşu ve Tarihi Gelişimi”. 406.312 5. AÜSBFD. istinaf mahkemelerinin. Osmanlı Tarihi (Islahat Fermanı Devri 1861-1876). 175. Böylece kamu görevlileri asılsız isnat ve iftiralardan korunmuş. Kanun No: 134.315 4 Şubat 1913‟te çıkarılan “Memurin Muhakematı Hakkındaki Kanun-ı Muvakkat” ile hukuk birliğine gidiş süreci başlatılmıştır. s.2.9. 54 . 315 Süheyla Şenlen. 312 TBMM Z. Dönem. “Muhakemat” ve “Dâhiliye” daireleri olmak üzere üç daireye indirilmiştir. 1983.311 Adliye Vekili Celâleddin Arif Bey‟in açıklamalarından anlaşıldığı kadarıyla hâkimi münferit usulünün.. s. No: 3-4. I. Ankara. 7. idarî makamlarca tahkikat yapılması hükmünün getirilmesi. s.1. C. 316 Hakkı Kamil Beşe. Yılmaz Günal‟a Armağan. TBMM Kav. I. C. Dönem. 15 Şubat 1872‟de neşredilen bir iradeyle “Tanzimat”. ġûra-yı Devlet Üzerinde Yapılan Düzenlemeler ve Divan-ı Temyiz-i Askerînin Kurulması Türk idari yargısının atası sayılan Şûra-yı Devlet 1868‟de beş daire ile faaliyete başlamış. Bu Kanunla. 342. kamu hizmetlerinin aksamadan yürütülebilmesi açısından çok önemlidir. 8.1921 tarihinde ise Kayseri Mebusu Atıf Bey‟in “usulü muhakematı şeriye kararnamesinin sekizinci maddesine müzeyyel kanun teklifi” münasebetiyle şer‟i mahkemelerin yetkilerinin kısıtlanması doğrultusunda önemli bir adım atılmış ve çıkarılan kanunla iki mahkeme arasındaki görev dağılımının sınırları kesin olarak çizilmiştir. s. Ankara.7. C. Enver Ziya Karal. Devre: I. s. s. bazı kayıt ve şartlar yerine getirilmek suretiyle memur muhakemesi umumî mahkemelere bırakılmıştır. 149. VII. 49. C..314 1909 tarihli bir iradeyle ise “Mülkiye”. 314 Şûra-yı Devletin kuruluşu ve faaliyetleri hakkında detaylı bilgi için bkz. TBMM Kav. 313 TBMM Z. 144-150. Dr.316 Memurların görevleri sebebiyle işledikleri suçlar nedeniyle doğrudan doğruya ceza kovuşturmasına tabi tutulmayarak. tüm kazalarda tatbiki için gayret sarf edildiği anlaşılmaktadır. 1943. Memurlar Hakkında Muhakeme Usulleri.. C. Prof.C. TTKY. Devre: I. idare mahkemeleri kaldırılmış.C. 1.

Şûra-yı Devlet bir düzenleme yaparak. s. 146. Ankara.g. 11 Temmuz 1337.. bu mahkemenin üyelerinin seçimi konusunda bir uzlaşma sağlayamamışlar. I..325 Mebuslar. 158. 19. s.1923 tarihinde kaldırılmasıyla. s. Devre: I. 321 TBMM Z.319 Şûra-yı Devlet memurlarının vazifeleriyle ilgili 4 Temmuz 1921 tarihinde kabul edilen 131 nolu Kanunla. s. C. 55 . Şûra-yı Devlet Mülkiye Dairesine ait vazifenin Meclis içinden seçilen ve dokuz kişiden oluşan “Memurin Muhakematı Encümeni” ile on beş zattan meydana gelen “Memurin Muhakemat Heyeti” tarafından ifa edilmesi karara bağlanmıştır. Dönem. a. Akın. 90-91. s. Bazı zabitan ve ümeranın karıştıkları yolsuzluklar. TBMM Z. Ceride-i Resmiye.e.e. 323 TBMM Z. 27. a. içerik ve işlev değişikliği yaşamıştır. 11. s.C. 406. 2. Dönem. 11.322 Şûra-yı Devlet. “Türkiye‟de Memur Güvenliği”.. a. C.317 1909‟a kadar Vükela (Bakanlar Kurulu) içinde ama bağımsız olarak yer alan Şura-yı Devlet 1913 yılından sonra ise Adliye Nezareti‟ne bağlanmıştır. 10. 74-75.320 Kurulun.4. eski azanın tekrardan seçilebilmesi de alınan kararlar arasındaydı.C.C. TBMM Kav. No: 20. Meclis‟i bu doğrultuda bir adım atmaya sevk etmiştir.g. 157.zedelenmesi önlenmiştir.324 Ülkede askerî memurların ve Divan-ı Harplerden gelen kararların temyizini gerçekleştirebilecek bir kuruluş mevcut değildi. I... il özel idarelerinde birikmiş evraklara “TBMM Memurin Muhakematı Heyeti”nin bakmasını kararlaştırmıştır. 129-135.e. 1.C.321 Ayrıca.. 191-192.. I. s. s. 1972. 1927 yılında yeniden kuruluncaya kadar lağvedilmiştir.1922 tarihinde “Divan-ı Temyiz-i Askerî Teşkiline Dair” 237 sayılı Kanunu çıkararak. I. 205-208..g.C. 1968. Kanun No: 131. 131 sayılı Kanun‟un 4‟üncü maddesinin 31. C. Üçüncü Tertip. s. C. s. C. C.323 54 yıl görev yapan Şûra-yı Devlet. 326 Akın. Dönem.326 Divan-ı Temyiz-i 317 318 Özdemir.M.. Sevinç Matbaası.318 Kurtuluş Savaşı liderlerinin ilk ele aldıkları konulardan biri de idare ve memur sorunu olmuştur. ordunun ihtiyaçları için yapılan alımlar sırasındaki karşılaşılan ihmaller. Ankara. 324 Yüzyıl Boyunca DanıĢtay (1868-1968). TTK Basımevi. s. memurlar ve idarenin işleyişi üzerinde özellikle durulduğu görülmektedir. Dönem. Şenlen. 109-110. hâkimler. İlk Hükümetin programında. 319 Cahit Tutum.. 77. a. 129-137. C. Meclis. yapılan görüşmelerden sonra atama konusunda irade ve yetki hükümete bırakılmıştır. bu konuların çözümünü gerçekleştirmeye çalışmıştır.g. 105-121.1. Dönem. TODAĠE. 15. 6 ayda bir TBMM tarafından yenilenmesi.e. s. I. 325 TBMM Z. 320 Düstur. 322 TBMM Z.

Üçüncü Tertip. adli zabıtanın ön soruşturma evrakını mahallin en büyük mülkî amirine hemen bildirmesini. C. 1959. Kanun. 40-44.C.. s. hem yargılamayı yapacak mahkemenin hem de mahallin amirlerine büyük sorumluluklar yüklemiştir. TBMM Z.327 1. Başlangıçta üç olan üye sayısı daha sonra dörde çıkarılmıştır. I. 330 Düstur. C. Düstur. 63. s. mahkemenin görev mahallindeki yargıçlardan yararlanması teklifini getirse de. s.. Kanuna göre yetkili mahkemeler Bidayet Ceza Mahkemeleridir. 6. TBMM Z. 56 . Ankara Hükümetinin otoritesini kabul ettirme çabası olarak yorumlanabilir.C. 132.C. I.C. Bu amaçla.329 Bu Kanun. C. diğer iki üyesinin ise adlî kanattan seçilmesi konusunda uzlaşılmıştır. Dönem. TBMM Matbaası. 333 Bu sayının tespiti 18 Eylül 1920 tarihinde “İstiklâl Mahkemeleri‟nin Teşkili Hakkındaki” 45 sayılı Heyet-i Umumiye kararıyla gerçekleşmiştir. 4-5. Ayrıca davaların süratle sonuçlandırılarak tasdik makamı olan BMM‟ye gönderilmesi. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Ġstiklal Mahkemeleri Anadolu‟nun dört bir yanında çıkan isyanlar.. 332 Aybars. Dönem. 20. s. Hıyanet-i Vataniye Kanunu ile yargılama sürecinde hızı artırmak için. 1.334 Tunalı Hilmi Bey.7. C.333 İstiklâl Mahkemeleri‟nde görev yapanlar. 1. 1. s. Dönem.1. s. I. 65.C. 1. TBMM‟nin içinden seçilen parlamenterlerdi. onun da savcıya 24 saat geçmeden evrakı teslim etmesini ve yargılamanın 20 günden fazla sürmemesini öngörmektedir. 79.Askerî‟nin başkan ve iki üyesinin askerî kanattan. C. Dönem. Ankara. 334 TBMM Z. I. daha sonra bu sayı sekize indirilmiştir. asker kaçaklarının ve düşmanla işbirliği yapanların artması.331 İşlenen suçlara karşı önce 14 yerde İstiklal Mahkemeleri‟nin kurulması düşünülmüş332. Bu tehlikeler doğal olarak yeniden birtakım düzenlemelerin yapılmasını gerektirmiştir.. s. 68-160. 331 TBMM Z. Meclis‟in fevkalade bir yetkisinin olduğu anlaşılmaktadır. 1.330 Meclis‟in. TBMM‟ni otoritesinin sarsılmasına neden olmuştur.3. Dönem. s. I. Bkz. C.. bu teklif kabul 327 328 TBMM Z. C. 329 Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz. 97. Ġstiklâl Mahkemeleri. bidayet mahkemelerinin verdiği kararı dilerse tasdik edeceğini dilerse affedebileceğini açıklamasından. Karahisarısahip Mebusu Mehmet Şükrü Bey‟in verdiği kanun teklifi328 ile 29 Nisan 1920‟de 2 nolu “Hıyanet-i Vataniye Kanunu” kabul edilmiştir. Üçüncü Tertip. zabıt varakalarının her mahallin amirleri tarafından imzalanmak suretiyle idare meclislerince saklanması diğer kurallar arasındaydı.

s. nahiye ve 335 336 TBMM Z. Dönem. Dönem.. I. TBMM Z. C. 30-32. 108-110.. TeĢkilat-ı Esasiye Kanunu I.C. Dönem. 1. Üzerinde bazı değişiklikler yapılan bu tasarı Türkiye‟nin ilk anayasası olma özelliğini taşıyan “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”nu oluşturmuştur. 37-38.C.C. 22.339 İstiklal Mahkemelerinin işleyiş ve düzenini sağlamak için 31 Temmuz 1922‟de çıkarılan 249 sayılı “İstiklal Mehakimi Kanunu” ile idam hükümlerine Meclis‟in tasdiki zorunlu hale getirilmiştir. Ayrıntılı bir şekilde düzenlenmeyen bu anayasa. İstanbul. I.338 Ayrıca aşiretleri kontrol altına almak amacıyla Elcezire Cephesi‟nde de bir İstiklal Mahkemesi kurulmuştur. C.g.görmemiştir. TBMM Z. s.1. 337 Ahmet Turan Alkan. 3. 6. XXII/3-4.. Dönem. Üçüncü Tertip. s. 153-154. 340 Düstur. 11. C. Bu anayasanın oluşmasına Mustafa Kemal Paşa‟nın 24 Nisan 1920‟de Meclis‟e verdiği siyasi. Dönem. rejim mahkemelerinin otoritesini başka mahkemelerle paylaşmak istememesinden kaynaklanmıştır. 1956. I. TBMM Z. III. 269. Dönem İstiklal Mahkemelerinin görevlerine Ankara İstiklal Mahkemesi hariç. vilayet. Ankara İstiklal Mahkemesi dışındaki mahkemelerde görev yapan mebuslar Meclis‟e davet edilmiştir. 35-50. 342 Atatürk‟ün verdiği teklifin tam metni için bkz. Samsun ve Yozgat‟ta İstiklal Mahkemeleri kurulmuş. C. s. 78-108. C. 27. Dönem.C. 57 . s. 1993.. Ġstiklâl Mahkemeleri. 29. İnönü Savaşı sonrasında ortaya çıkan olumlu havadan yararlanmak isteyen TBMM.C.340 İstiklal Mahkemelerinin faaliyetleri 15 Nisan 1923‟te alınan bir kararla. 182. I. TBMM Z. 1921 Anayasası.4.. sosyal ve idari yönden düzenlemeleri öngören program temel teşkil etmiştir. C. s. 341 TBMM Z. Dönem. 17 Şubat 1921 tarihinde son verilmiş336. 80. kaza. II. 23 madde ve bir de Madde-i Münferide‟den oluşmuştur. C.C. s.341 1. I.. Bu konu ile ilgili olarak Meclis görüşmeleri için bkz. s. 338 TBMM Z. 8. C. 33-67. I.m. s.335 Teklifin reddetmesi büyük bir ihtimalle.342 İcra Vekiller Heyeti‟nin hazırlamış olduğu “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu Layihası” ise 18 Eylül 1920 tarihinde Meclis‟te görüşülmeye başlamıştır. C.C. a. Ağaç Yayıncılık.C. Ankara‟daki ile birlikte mahkemelerin sayı beşe çıkmıştır. Tarık Zafer Tunaya. 357-358. I. Aslan. Ġstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. s. 20 Ocak 1921‟de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nu kabul etmiştir.337 Fakat bir müddet sonra Orta Anadolu‟da ayaklanma ve adi suçların artmasıyla Kastamonu. idari alanda. Konya.. 339 TBMM G. Dönem. I.Z. 1201-1209. s..7.. 232-234. TBMM Dönemi‟ne kadar durdurulmuştur. I. C. “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti‟nin Kuruluşu ve Siyasi Karekteri”. s.

2. Türk Demokrasi Tarihi. Turhan Kitabevi. 347 Bülent Tanör.C. s.2. kişi hak ve özgürlükleri ile yargılama gibi temel anayasa konularını düzenlememiştir. 121-122. 345 Şeref Gözübüyük. 1. Karpat. S. 276-279. C. C. Yapı Kredi Yayınları.e. Üçüncü Tertip. 346 Temuçin Faik Ertan. Muhacir ve Mülteciler Sorununa Çözüm ArayıĢları Dâhiliye Vekâletine bağlı olarak faaliyet gösteren “Muhacirin Müdüriyeti Umumiyesi”nin “Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti”ne bağlanması teklifi. 158. Anayasa Hukuku. Anayasanın bir diğer özelliği de. yargıdan söz etmemesi ve saltanat ve hilafet sorununu bir çözüme kavuşturamamasıdır. 2000. I.343 Anayasa Millet Meclisi‟nin yetkilerini sıralamış ve seçimlerin iki yılda bir yapılması hükmünü getirmiştir.7. 39. Bu dönemde 1876 Anayasasının 1921 Anayasası ile çelişmeyen hükümleri de Ankara için geçerli sayılmıştır. AAMD. Mayıs 2007. daha sonraki anayasaları da etkilemiştir. 8.umumî müfettişliklerle ilgili bir takım düzenlemeler de getirmiştir. S. III. a. s. Ankara. 3 Ağustos 1920 tarihinde alınan bir kararla reddolunmuştur. C. 87-97. s.345 Gerçek bir anayasa sistematiğinden yoksun olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. 348 1921 Anayasasında yapılan düzenlemeler için bkz.g. KiliGözübüyük. 23 Nisan 1920‟de açılan TBMM‟nin (yeni Türkiye Devleti‟nin) kuruluşunu tescil eden en önemli devrim yasalarından birisi olarak değerlendirilebilir. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. s. 58 . çağın icaplarına göre zaman zaman düzenlemelere tabi tutulmuş ve özellikle 1923 yılında Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nun bazı maddeleri tadil edilmiştir.. İstanbul. egemenlik anlayışı. Mart 1987. Ergun Özbudun. 196-199. 253.7.349 Daha sonra belediyelerin bu sorunların üstesinden gelememesi ve bu konuda çeşitli yolsuzluk 343 Düstur. 3. 1998. Buna rağmen 1921 Anayasası. Düstur. 20 Ocak 1921‟den 1 Kasım 1922‟ye (Saltanatın Kaldırılmasına) kadar geçen süre çift anayasalı bir dönemdir. Dönem. 38. 1921 Anayasası hakkında daha geniş bilgi için bkz. 10. Üçüncü Tertip. 1967. Sadi Irmak. 344 Kemal H. C. devlet konusundaki devrimci değişimi. “Türkiye Cumhuriyeti Anayasalarında Laiklik”. İstanbul Matbaası.347 Bu anayasa. s. Sosyal Alandaki Bazı GeliĢmeler 1.346 Bir geçiş döneminin temel ihtiyaçları için hazırlanan kısa bir anaysa olmasına karşın Teşkilat-ı Esasiye Kanunu.348 1.344 1921 Anayasası halkın yönetime katılmasına önem vermiştir.1. 5. Ankara. İstanbul. s. C. 410. 349 TBMM Z. 1921 Anayasası. iktidarın düzenlenişi açısından getirdiği “kuvvetler birliği” ve “meclis hükümeti” sistemi ile Cumhuriyet Anayasacılığı açısından uzun süre kalıcı hatta silinmez izler bırakmış. 105-108. s. “Atatürk ve Meclis”. 1992.. s. Atatürk Yolu Dergisi. s.

2. a. bu eğitim kuruluşlarındaki yetim sayısı zamanla 10. 354 Güneş. C. s. s. 1.e. Konya‟dan İzmir‟e göç etmek isteyen insanlara polis dahi engel olamamıştır. 27 Nisan 1337 (1921). C. a. Meclis’in Sosyal ve Sağlık Alanındaki Faaliyetleri I. 28. I.g. Dönem TBMM.355 Heyet-i Umumiye. 3. 28 Nisan 1337. Üçüncü Tertip. Düstur. eytam ve eramil maaşlarının devamını tasdik etmesi. 75-76. Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti‟ne bağlanmıştır.000‟e ulaşmıştır. s. s. 157. sosyal alandaki önemli adımlardan birisini de eytam ve eramil (yetimler ve dullar) konusunda atmıştır. 74.g. Anasız babasız çocukların eğitimine büyük önem verilerek “darüleytamlar” kurulmuş. 339. muhacir ve mültecilerin sorunlarının halledilmesi için her liva veya vilayet merkezlerinde birer komisyon kurulmasını sağlamıştır. 356 Düstur. Üçüncü Tertip.iddialarının ortaya atılması üzerine Muhacirin Müdüriyeti Umumiyesi. 341-343. s.353 Hükümet.. Ankara. TBMM Z.350 Hükümet. Savaşın yıkıcı etkilerinden sonra Batı bölgelerimize çok fazla göç başlamış. 59 .351 Yüz kişiden fazla bir muhacir kafilesinin sevk ve idaresi esnasında gerekiyorsa sağlık araç ve gereci ile sağlık memuru görevlendirme yetkisi bu komisyonlara bırakılmıştır..2.C. bu kapsamda yapılan çalışmalardan sedece 350 351 Güneş. C. Üçüncü Tertip. 352 Düstur. s.e. a. 1961. 357 Düstur. 252-279. Dönem. 2.352 Hakimiyet-i Milliye gazetesinde 27-28 Nisan 1921 tarihlerinde çıkan haberlere baktığımızda doğu vilayetlerimizin bazı mebuslarının. 353 Hâkimiyet-i Milliye.e. s. s.. 355 Güneş.. s. 163. s. 356 11 Aralık 1920 tarihinde çeşitli afetlerden dolayı zarara uğrayan üretici köylüye tohumluk ve çift hayvanı verilmesi için bölgelerin en büyük mülkî amirinin başkanlığında çeşitli komisyonlar kurulması357. C. hatta onlara ev yapımında kullanılmak üzere ucuz kereste bile temin etmiştir. sosyal konularda Meclis‟in hassasiyetini göstermektedir. 343. C.7. Havali-i Şarkiye muhacirleri için hazırlanan kanun tasarısı üzerine tartışmalar için bkz. 2.2.354 1. köylerine gönderdiği muhacirlerin her türlü ihtiyacını sağlamış.g. İstanbul‟dan gelen memurlara çok sıcak bakmazken. TBMM Matbaası. Vilayet-i Şarkiye muhacirlerini memleketlerine göndermek için bir teşebbüste bulunduklarına rastlanmaktadır. Üçüncü Tertip. 2. Müdafaa-i Milliye Vekâleti‟nin onayıyla askerî baytarların sivil alanda da kullanılması.

C. BĠRĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM FAALĠYETLERĠ 1. Ankara.361 II. TTKY. 7.358 Buna rağmen memleket sıhhiye memurlarının eline kalmış. s. Ocak Yayınları. 169-171. Dönem. Ankara.364 Maarif Vekilinin deyimi ile “mektep lağvı 358 359 TBMM Z. 1991. 192.. 244. Devlet Matbaası. 1999. s.e.360 Tanzimat Devrinde Mekatib-i Rüşdiye Nezaretinin kurulması. C. liseler teşkilatı ve İstanbul Darülfünununun fakülte esasına göre yeniden teşkili.8. Hükümetin programında mevcut okulların iyi bir biçimde idare edileceği belirtilmiş olmasına rağmen. 15. muhtelif vakıflarla idare edilen medreseler ve müderrisler vardı.359 Osmanlı Devleti‟nde sivil ve modern eğitimin temelleri II.g. s. Dönem. 15. 3-5. s. 1.C. medrese ve ulemanın nüfuzundan uzak bir eğitimin gerçekleştirilmesi yolunda atılan önemli bir adım olmuştur. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Birinci TBMM Döneminde Maarif Vekâleti Merkez Örgütü Osmanlı Devleti‟nin ilk devirlerinde devlet maarifçiliği olmayıp. İstanbul. Meşrutiyet. birçok nedenlerden dolayı sık sık okullar kapatılmak zorunda kalınmıştır. TBMM Z. 1838 yılında “Meclis-i Umur-ı Nafıa”nın kurulması. eğitim alanında önemli bir adım atılamamıştır.8. 29. 60 . Abdülhamit Devrine gelindiğinde ise eğitim alanında hatırı sayılır çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. 361 Yahya Akyüz. Osmanlı maarifinde eskiye oranla önemli bir inkişaf uyandırmıştır. 3 müfettişlik bir de program komisyonundan oluşan bir yapıya getirilmiştir.C.1. 363 Mustafa Ergün. Dağlı-Aktürk. s. Türk Eğitim Tarihi (BaĢlangıçtan 1999’a). İstanbul. 1997. C. 1931.362 TBMM açıldıktan sonra kurulan ilk vekâletler arasında Maarif Vekâleti de yerini almıştı. Muallim mekteplerinin ıslahı. 3-4. Öztürk. imkânlar dâhilinde doktorlar ordudan terhis edilebilmiştir. s. Maarif Vekâletinin merkez örgütü 1920 yılında İlk Tedrisat Müdürlüğü ile Orta Tedrisat Müdürlüğü ve Telif Tercüme Heyetinden oluşan basit bir yapıya sahiptir. a. 4 genel müdürlük. 364 İcra Vekiller Heyeti‟nin programı için bkz. 362 Tarih-IV. 2. Hükümetleri. s. Alfa Yayınları.. Atatürk Devri Türk Eğitimi..363 Teşkilatlanma alanında atılan adımlarla Ankara‟daki Maarif Vekâleti. Bab-ı Âli bürokrasisine memur yetiştirecek olan Mekteb-i Maarif-i Adliye ve Mekteb-i Ulum-ı Edebiyenin açılması ve Maarif Nezaretinin kurulmasına rağmen. I. 360 Bayram Kodaman. Baskı. I. Mahmut Döneminde atılmaya başlanmıştır. 241-242. Baskı. 1. 241. beynelmilel fikir cereyanlarına serbest kapı açılması bu devirde başlamıştır. T. s. Tarih-IV (Türkiye Cumhuriyeti). s.bazılarıdır.

167-168. niçin Maarif Müdürü gönderdin? Bendeniz diyorum ki. idadi muallimine maarif müdürü vazifesini fahriyen tevdi etse daha iyi olmaz mı idi? Hem bir mektep sahibi olurduk. ilk hareket olmak üzere bir Darülmuallimin veya bir Sultaniyi kapı dışarı atmış ve içeriye girmiştir. s.g. “… Vekâlet.e. a. Herhangi bir yerde bir vali. Genç ve Muş Livalarında mektep olmadığı halde maarif müdürü tayin edildiğine dair istizah takriri” eğitim alanında çarpık uygulamaların olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.365 Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey. 367 Ergün. mebusu muhterem buyuruyorlar ki: Mektebi yoktur. herhangi bir yerde bir mutasarrıf.8.2.g. I. Niçin mühendis gönderdiniz? Sualine 365 366 Güneş.. idadi muallimleri gönderse.C. s. 10 Şubat 1921 tarihinde yaptığı konuşmasında mekteplerin. C. Muş Mebusu Hacı Ahmet Hamdi Bey ile arkadaşlarının 4 Mart 1921‟de verdikleri “Bitlis.”366 Maarif Vekâletinin merkez örgütü 1923 yılına gelindiğinde ise Fransa ve İspanya merkezi eğitim örgütünden faydalanmak suretiyle yeniden yapılandırılmış. Dönem.e. 8. maarif müdürü tayiniyle uğraşmasını sert bir biçimde eleştirmişlerdi. 61 . 281. Hükümetin şerefi ve şahsi şerefi nokta-i nazarından. İstizah takriri görüşmeleri sırasında söz alan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey. merkezi örgüt içerisinde ilmi ve idari bölümlere yer verilmiştir. Maarif Müdürü Ataması ve Öğretmenlerin Sorunları Bazı mebuslar Maarif Vekâleti‟nin kendi seçim bölgelerine okul açarak öğretmen gönderme işiyle uğraşması gerekirken. maarif müdürü. maarif ketebesi tayin ve izam edeceğine idadi müdürü. eğitim ve öğretimin baştanbaşa sahipsiz kaldığını şu sözleriyle ortaya koymuştur: “…Memleketin bütün aksamında mektepler kovulmuş ve yerine başka müessesat girmiştir.367 1. s. Maarif müdürü uygulamasının gerekçesini ise şu sözleriyle ortaya koymuştur: “…Arkadaşlar.. hem de maarif idaresi teşekkül etmiş denilebilirdi…” demek suretiyle Maarif Vekâletine bir çözüm önerisi getirmiştir.hastalığı” ortalığı kaplamıştır. oturduğu binayı gayri kâfi görmüş ise. TBMM Z.. a. Bu eleştiriler üzerine Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey. yeni teşekkül eden livalara maarif müdürü gönderilme teşebbüsünün Dâhiliye Vekâleti‟nin fikirleri doğrultusunda uygulandığını belirtmiştir. 29. mektebi olmadığı için Maarif Müdürü gönderdim.

Hariciye Nezareti TeĢkilatı Kararnamesi Hariciye teşkilatına gereken önemi veren TBMM. IV. BĠRĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 1. TBMM’nin Uluslararası EĢitlik Prensibine Dayalı DıĢ Siyaseti TBMM. s. ulusal çıkarlardan ödün vermeyen.369 Mart 1922‟de yayınlanan bir genelgeyle ise öğretmenlere dinî görevler yüklenmiş.371 Mustafa Kemal Paşa.9. s. 62 . I. s. Kanuna uymayanların cezalandırılması kararlaştırılmıştır. 370 Güneş. daha sonra ise 10 368 369 TBMM Z. kongrelerle geliştirilmiş. s. C. Dönem.2. TBMM Z.e. 371 Mehmet Gönlübol.. önce 6 Mayıs 1920‟de “Hariciye Nezareti Teşkilatı Hakkında” 373 bir kararname çıkarmış. 21..C.372 1. 4 Ekim 1920‟de Antalya Mebusu Hamdullah Suphi Bey‟in. çok çeşitli görevlerin kendilerinden beklenmesi bir çelişki olarak karşımıza çıkmaktadır.g.karşı. “Atatürk‟ün Dış Politikası”. askerlik tecillerinde bir suiistimal konusu olarak kullanılmaya çalışılmış. bağımsız bir devlet olarak haklarımızın her ne pahasına mal olursa olsun korunacağından söz etmiştir.9. mühendisi sonramı gönderelim? Yoksa mühendisi evvel gönderelim. yol yapılsın.370 Mustafa Kemal‟in ilk amacı ülkenin düşman işgalinden kurtarılması ve millî hudutlar içinde kendi kaderine hâkim bir Türk devletinin kurulmasıydı. HÜAİİTE Yayınları. tam bağımsızlığı yaralamayan. 458. 346. İkinci Tertip. 30 Mayıs 1920‟de İtilaf Devletleri. 12.9. Dönem. Ulusal dış politikanın temelleri Mustafa Kemal Paşa‟nın Anadolu‟ya ayak basmasından sonra atılmaya başlanmış. 75. yaşlarının ileri aşamalarında bile görev zorunluluğu getirilmiştir. Ankara. 372 Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri. I. Öğretmenlik mesleği. teklifi ile çıkarılan “Muallimlik ve Tababet Kanunu” ile muallimlerin elli yaşına kadar görevlendirilmeleri. C. 8-9 Mart 1990. bazı eşraf çocukları askerlikten kaçmak için usulsüz olarak öğretmen atanmıştır. Amerikan Hükümeti ve tarafsız hükümetlerin hariciye nazırlarına verdiği bir nota da. 314-315. s. TBMM Döneminde en belirgin şeklini almıştır. 355. yolları o mu yapsın?”368 Muallimlerin ekonomik olarak sıkıntılarla boğuşmalarına rağmen.. 373 Düstur. Ankara.C. C. s. a.1. I. TİTE Yayını. ulusal hak ve çıkarlara dayalı. 9. 4. C. ulusların eşitlik ilkesine saygılı bir dış politika benimsemiş ve uygulamıştır. 1964. 1. Tarihi GeliĢmeler Ġçinde Türkiye’nin Sorunları Sempozyumu.

genel müdürler.377 374 375 Düstur. 404. 471. C. C. Aydın Kitapevi Yayınları. I.675 liranın ilavesine izin verilmiştir. Ankara. bazı araştırmacıların iddialarının aksine. Meclis‟in onayı alınmadan bu tayinin yapılamayacağını iddia etmişlerdi. C. Devre: I. Hariciye Nezaretinde müsteşarlık tahtı riyasetinde. 1. 5. s. s. Ferit Develioğlu. 465-470. Heyet-i Vekilenin. Hariciye Vekâleti bütçesine 14. TBMM‟nin dış siyasete çok büyük bir önem verdiğinin en güzel delillerinden biriside birçok mebusun gerektiğinde bazı ülkelere büyükelçi olarak görevlendirilmesidir. nezaret müsteşarı. Ankara Mebusu Ali Fuat Paşa‟nın 20 Kasım 1920 tarihinde Moskova‟ya Büyükelçi olarak atanması bu tür adımlardan sadece birisidir. Dönem.376 Meclis. 376 TBMM Z. 54. Kanun No: 50. C.C. Dönem. TBMM Kav. I. 565. Bu Nizamnameyle. C. 377 TBMM Z. Düstur. 12. 63 . C.. hukuk müsteşarı. Encümenin vazifesi ise. Karesi Mebusu Hasan Basri Çınay ve Hüseyin Avni Ulaş Bey.3. 5. 15. Takvim-i Vekayi.C. bkz. Üçüncü Tertip. 406. 5.. Fakat yapılan çalışmaların büyük kısmını maaşlar konusunda atılan adımlar oluşturmaktadır. 13 Ağustos 1339. 145. diplomat tayini konusunda gerekli hassasiyeti göstermiştir. s. Hariciye Personeli MaaĢı ve Diplomat Tayini Sorunu Hariciye görevlileriyle ilgili yapılan çalışmalar kuşkusuz çok çeşitlidir. müdürler ve hariciye memurlarının tayin. gibi konularıyla ilgilenmek olarak belirlenmiştir. TBMM Z.Ağustos 1922‟de 262 numaralı “Hariciye Nezareti Encümen İdaresinin Sureti Teşkil ve Vazaifi Hakkında” bir Nizamname yayınlanmıştır. değiştirme.367 liranın ilavesi kararlaştırılmıştır. sefaret müsteşarı..374 1. s. Meclis‟in bilgisi dışında 1 Aralık 1921‟de İstanbul Mebusu Ahmet Muhtar Bey‟i Tiflis temsilciliğine tayin etmesi küçük çaplı bir krize bile neden olmuştur. 1995.. s. I. 28 Mart 1337. s. s.C. umuru siyasiye ve umuru idareye müdürü umumileri ile sicil ahval ve kalem mahsus müdürlerinden oluşan bir encümen teşkil olunmuştur.M.9. memalik-i ecnebiye de bulundurulacak zabitan ve ataşemiliterler ile maiyetlerinde istihdam edilecek efradın masrafları için Müdafaa-i Milliye Vekâleti‟nin geçici bütçesine 10. No: 4236. OsmanlıcaTürkçe Ansiklopedik Lûgat. 1.375 Yine aynı tarihte Meclis‟te “Sovyet Hükümeti nezdinde gönderilecek heyeti sefaret ile diğer şehbenderlik ve mümessillikler maşat ve muhassasatları hakkında” verilen yasa teklifinin kanunlaşmasıyla. 20 Kasım 1920‟de çıkarılan 54 nolu Kanunla. Dönem. İkinci Tertip. 984. Ceride-i Resmiye. Baskı. No: 8. terfi. ġehbender=Konsolos.

I. Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım (1923-1945). 64 . “ordu” adına Meclis‟in değişebileceğini ima etmiştir. 1960. içtimasında gündeme gelmiş.382 Meclis‟teki mücadeleler hükümetin otoritesinin zayıflamasına neden olmuş ve bu durum karşısında iktidar grubunun yeni bir meclise olan ihtiyacı belirmeye başlamıştır. Ankara. 379 Ömer Sezgin. TBMM Matbaası.378 Bu makalesinde Yunus Nadi Bey. 27. 25. Dönem. Dönem. s. 95-96.II. 382 Esat Öz.1922 tarihindeki 146. fakat herhangi bir işlem yapılmasına lüzum görülmemiştir. Ankara. BÖLÜM ĠKĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1923-1927) 2.381 Gün geçtikçe Meclis‟te Birinci Grup ile İkinci Grup arasındaki ilişkiler gerginleşmiştir. Bununla da yetinmeyen muhalifler. C. Yunus Nadi (Abalıoğlu). 79. s. Birey ve Toplum Yayınları. 1999.1. 381 TBMM Z. 44. Gündoğan Yayınları. Paşa‟nın arasındaki “Türkiye‟nin o günkü sınırları içindeki yerli halkından olmak veya kendi seçim içinde yerleşmiş önlemeye bulunmak” şartı Mustafa Kemal gruplar milletvekilliğini çalışmışlardır. 378 Işıl Çakan.. Türk KurtuluĢ SavaĢı ve Siyasal Rejim Sorunu. bölgesi seçim kanununa milletvekili seçilebilmek ile için koydurdukları. s..11.379 Bu makaleyle ilgili olarak Mersin Mebusu Salâhaddin Bey ve arkadaşlarının verdiği takrir380. I. “Yeni Bir Cidal Devri”. TBMM‟nin yenilenmesi gerektiği fikri ilk defa Anadolu‟da Yenigün gazetesinde Yunus Nadi‟nin 26 Kasım 1922 tarihinde yazmış olduğu “Yeni Bir Cidal Devri” başlıklı makalesinde dile getirilmiştir. Bu makalenin içeriği ile ilgili olarak bkz. milletin kararıyla. s. İstanbul. s.C. Anadolu’da Yenigün. ĠKĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILIġI VE FAALĠYETLERĠ Birinci Dönem TBMM‟nin ülkeyi düşman işgalinden kurtarması ve yeni Türk Devleti‟nin kuruluşunu başarıyla sağlamasından sonra. 26 Kasım 1922. bazı mebuslar arasında artık seçimlerin yapılarak Meclis‟in yenilenmesi fikri ağırlık kazanmaya başlamıştır.C. 380 TBMM Z. C. 1992. s. Türk Parlamento Tarihinde Ġkinci Meclis. Meclis‟teki bu çekişmeleri sınıfsal boyutlara indirgeyerek açıklamaya çalışan yazarlardan birisi olan Stefanos Yerasimos. 103. 9. 1984. Meclis‟in 27. İkinci Grup üyeleri faaliyetlere başlamışlar ve ilk önce Meclis başkanlığı ile hükümet başkanlığının aynı kişide toplanmasını önlemek ve böylece Mustafa Kemal‟in yetkileri daraltılmak istemişlerdir. 1. Meclis‟te iktidarda olan Birinci Grubun. Ankara. Çağdaş Yayınları.

Bu kanunun birinci maddesine göre 20..g. 1914 ve 1919 seçimleri de bu geçici kanun hükümlerine göre yapılmıştır. Yerasimos. s. s.e. Grubun taşra eşrafına dayandığı fikrine katılmamaktadır. I. 28. a. Seçimler konusunda İsmet İnönü.C. C. Ahmet Demirel. a.000 erkek nüfusa bir mebus seçilecektir. C. 83. TBMM Z. s. I. Bkz. gruplar arasındaki herhangi bir anlaşmazlık sonucu ortaya çıkmış bir gelişme değildir. s. 384 Kılıç Ali. Bu açıklamalarla ilgili olarak bkz. s. 118.bürokrat ve askerlerden oluştuğunu. Demirel.001–90.g. s. Dönem. Tek Adam.e.386 Meclis‟in 369 numaralı387 seçimlerin yenilenmesi kararını almasından sonra. Erol Tuncer.000‟in üzerinde olan yerleşim yerlerinde de aynı sistemde artış dikkate alınacaktır. 285..001–50. No: 17. 3 Nisan 1923‟te “İntihabı Mebusan Kanunu Muvakkatinin388 Bazı Mevaddını Muaddil Kanun” kabul edilmiştir. C. 326. Belge Yayınları. 13. s. Nüfusa göre çıkarılacak mebus sayıları ise şöyleydi: Tablo–4 Ġntihabı Mebusan Kanunu Muvakkatinin Bazı Mevaddını Muaddil Kanun’a Göre Nüfus ve Çıkarılacak Mebus Sayısı389 Nüfus Mebus Sayısı 0–30. 3.000 2 50. I. İstanbul. Osmanlı’dan Günümüze Seçimler (1877-1999). s. TESAV Yayınları. AzgeliĢmiĢlik Sürecinde Türkiye. Dönem. TBMM Z. II. 1989. Söz konusu Kanun 1942 yılına kadar bazı değişiklikler ve ekler yapılmak suretiyle uygulanmıştır.000 3 70. C.C. İnönü.C. Dönem.. Dönem.. Türk Parlamento Tarihi.e. 2002. Çakan. seçimlerin yenilenmesi konusunda tüm mebusların hemfikir olacaklarından kuşku duymadığını söylemiştir. 386 Kanun teklifi için bkz. zamanla İkinci Grup‟a büyük eşraf ailelerinin çocukları olan askerlerin de katıldığını ve bu karışıklığın sonucu BMM‟nin işlemez hale geldiğini iddia etmiştir. Bkz. I. TBMM‟nin yenilenmesi konusunda “Teşkilâtı Esasiye Kanununun Madde-i Müzeyyelesinin İlgasına ve Tecdidi İntihaba Dair”385 bir kanun teklifi vermişlerdi.. s. 389 Nüfusu 90. 1912. 1908.000 4 383 Stefanos Yerasimos. Ankara. TBMM Z.384 Meclis‟in 1 Nisan 1923 tarihli oturumunda Aydın Mebusu Esad Efendi ile 120 arkadaşı. İkinci Grubun ise daha çok Anadolu‟daki büyük arazi sahipleri ve zengin tüccarlardan meydana geldiğini açıklamıştır. Atatürk‟ün artık bu Meclis‟le çalışamayacağını belirten ve kendi fikirlerini soran bir telgraf aldığını açıklamıştır. 283. Aydemir.001–70. 388 İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı (Mebus Seçim Geçici Kanunu) 2 Ağustos 1908 tarihinde yürürlüğe konulmuştur. Diğer yandan Gazi.383 Kılıç Ali‟ye göre ise Meclis‟in aldığı seçim kararı. TBMM Vakfı Yayınları No: 1. Ankara.e. 65 . 291. 28. Kitap: 3. Dönem.g. s.. II. 104. s. 21. 28.g. 28. 385 TBMM Z. C. 26. 377-378. s.. a. Meclis‟te yaptığı konuşmasında. a. 387 Kâzım Öztürk. 1993..C. Daha sonra da yeni bir seçim kanunu çıkarılmadığından.000 1 30. I.

PaĢaların Kavgası-Ġnkılâp Hareketlerimiz. a. dernek başkanı sıfatıyla Halk Fırkası‟na dönüşecek olan grubun adaylarının “Dokuz Umde” yi benimsemiş olmalarına büyük bir önem vermiştir. s. I. 395 “Gayrımüslümler İntihabata İştirâk Edecekler mi?”. Özellikle ordu mensuplarına yönelik bu genişletici eğilim. Dönem..394 Bu seçimlere gayrimüslim vatandaşlarımızın da katılacakları yolunda zamanın basınında birçok haber çıkmıştır.. adayların belirlenmesi konusunda oldukça titiz davranmış. Bkz. Mustafa Kemal ve arkadaşlarının Rauf Bey‟in istasyondaki evinde bir seçim bürosu kurduklarından söz eden Kâzım Karabekir.396 390 1908 yılında yapılan İntihab-ı Meb‟usan Kanun-ı Muvakkatı‟na göre seçmen yaşı 25 olarak belirlenmiştir.392 Adayların saptanması açısından bakıldığında.g. on sekiz yaşını tamamlayan erkeklerin (zükûr) seçme hakkına sahip olmaları390 ve nahiye dâhilinde erkek nüfusdan her iki yüz kişi için bir müntahibisani seçileceği hükümleri sayılabilir. TPY.e. Tarhan Erdem. s. Tevhid-i Efkâr. Haz: Faruk Özerengin. Mustafa Kemal‟i eleştirerek seçime tek yetkili kişi olarak girmek istediğini bundan dolayı da kendisinin seçim komitesine girmediğini söylemektedir. 53-54.e. Milliyet Yayınları. 28. 127. 393 Kılıç Ali. 28.395 Müdafaa-i Hukuk Grubu. Yakın Tarihimz Yayınları. s. 396 Tunçay. 1923 seçimleri tam bir özgürlük havasını sunmuştur.C. 392 Çakan. C. gerekse ordunun denetimini elinde tutan “Birinci Grubun” arzuladığı seçim sonucunun doğmasında etkili olacak ve II. 66 . 138-139. Gruptan kimsenin Meclis‟e girmemesi için büyük çaba harcamış ve adayların Müdafaa-i Hukuk prensiplerini benimsemiş kişilerden oluşması doğrultusunda sorumluların çalışılmalarını istemiştir. s.. Güneş.e. s.m. 120. Mustafa Kemal Paşa. s. 1982. I. a. Oysa Damar Arıkoğlu. 1994. 326-327. s... Anayasalar ve Seçim Kanunları (1876-1982). 391 TBMM Z. 1965. Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları bir seçim bürosu kurarak. a. Kâzım Karabekir. Arıkoğlu. Hatıraları ve Söylemedikleri ile Rauf Orbay. 253-264. a. s. 394 Feridun Kandemir.g. 323. Dönem. İstanbul. gerek siyasi iktidarın. s. İstanbul. 26. 139. 5 Nisan 1339 (1923).C. s. 1.g. Emre Yayınları.g. Bkz. Diğer yandan siyasal partilerin adaylarını nasıl belirleyecekleri konusunda herhangi bir yönergenin mevcut olmadığı bilinmektedir. TBMM‟nin yüzde 20‟ye yakınını asker kökenli mebuslar oluşturacaktır. sivil memurlardan memuriyetlerinin bulunduğu seçim çevresi dışından aday olacaklar için de herhangi bir kayıtlama getirilmemiştir. özellikle Gazi. Kâzım Karabekir‟in komite içinde yer alıp hatta bazı görevleri üstlendiğinden söz etmektedir. fakat bu çalışmalar sırasında ayrı fikirlerin de ortaya çıktığı görülmüştür. II.Seçim kanununda dikkat çekici özellikler arasında. C. seçim üzerinde detaylı bir şekilde çalışmışlar393.391 Ayrıca ordu mensupları istifa koşulundan ayrık tutulmuş. 331. TBMM Z. s.. İstanbul.

2004. 97. Bir tek Gümüşhane Milletvekili Zeki (Kadirbeyoğlu) Bey muhalif olarak kalmıştır. 403 Mustafa Kemal Paşa. 56-57. İkinci Başkanlığa ise yine Ankara Mebusu Ali Fuat (Cebesoy) Paşa seçilmiştir. Kılıç Ali. 67 . 1. Dönemin ilk bir buçuk yılında bütünüyle uysal bir Meclis oluşturulamamıştır. 11 Ağustos 1923‟te Meclis Reis-i Sin (Yaşbaşkanı) sıfatıyla İstanbul Mebusu Abdurrahman Şeref Bey tarafından açılmıştır. s. Nobel Yayınları No: 738. Yasama yılını açış konuşmasında verilen mücadele evrelerini üçe ayırarak açıklamış. Seçim sonuçları hakkında detaylı bilgi için bkz. Ankara. Dönem TBMM‟ye seçilebilmişlerdir.Birinci Grubun bu çalışmalarına karşılık.Kırşehir Mebusu Rıza Bey. 400 Emine Yavaşgel. TBMM Z. 399 Mehmet Kabasakal.402 İkinci Dönem TBMM. s. II. rejimi değiştirecek Meclis‟i meydana getirmiş olmasıdır. 402 Tunçay. 156.403 Gazi Mustafa Kemal Paşa. Vatan.400 Seçimler birkaç tane II.e. Bkz. TPY. 36. Türkiye’de Siyasal Parti Örğütlenmesi (1908-1960). s. seçim sonucunda reye iştirakeden 197 azanın 196‟sının oyunu almayı başarmıştır. C. Bütün çabalara rağmen II. TPY. Tunçay. Çankaya‟ya çok ağır sözler söyleyen Faik Ahmet (Barutçu) Bey önemli muhaliflerdendi. Türkiye Cumhuriyeti 1923. Bağımsızlar arasında yer alan Eskişehir Mebusu Emin (Sazak) Bey gibi mebuslar da daha sonra HF‟ye katılmıştır. 3.g. II. s. Atatürk‟ün konuşması mebusları derinden etkilemiş ve konuşması sık sık alkışlarla 397 398 Mahmut Goloğlu. 1339 (1923). Dönem. İkinci Grup üyeleri de Anadolu‟ya yayılmışlardı. İstanbul 1991. ARMHC adaylarının büyük başarısıyla neticelenmiştir. Bir oy da İsmet Paşa‟ya verilmiştir. s. s. s. 1. Tunçay. TPY. 121-122. Temsili Adalet ve Siyasal Ġstikrar Açısından Seçim Sistemleri ve Türkiye’deki Durum..C. Dönemin I. 2Biga Mebusu Mehmet (Dinç) Bey. Tekin Yayınevi. s. s. 55.Amasya Mebusu Ali Rıza Efendi. Grup401 ve yine bağımsız birkaç milletvekili hariç tutulacak olursa. 401 Meclis‟e girmeyi başaran “İkinci Grup” üyeleri şunlardı: 1.398 Mustafa Kemal Paşa‟nın seçimler ile ilgili aldığı tedbirler sonucunda İkinci Gruptan olduğu sanılanlardan sadece üç kişi II. 191-192. 55. 13 Ağustos 1923‟te yapılan seçimler sonucunda Meclis Başkanlığına Ankara Mebusu Mustafa Kemal Paşa. a. Ali Şükrü Bey‟in cenazesinin Trabzon‟a getirilişi esnasında.399 Seçimleri önemli kılan en önemli faktör kuşkusuz ki. Bkz.397 Diğer bir muhalefet belirtisi ise Kara Kemal çevresinde toplanan eski İttihatçılardan gelmiştir.. 29 Haziran.

Vefat edenler arasında sayılan bu üyelerden 6‟sı üçüncü toplantı döneminde idam edilmiş. II. Toplantı Dönemi 26. birisi de ikinci toplantı döneminde yaralanarak ölmüştür.. İstanbul. II. Hüseyin Rauf Orbay. s. Deli Halid PaĢa. 744. Çakan.e. vefat. 557-564. Türkiye Büyük Millet Meclisi Dönemi (1923-1927). II. s.C. Gürsoy Solmaz. Dönem içinde 20 üye istifa etmiş. Dursun Gök 332.409 404 Gazi Mustafa Kemal Paşa‟nın TBMM‟nin II. Ali Fuat Cebesoy 270. İstanbul. TBMM Matbaası. 1. Siyasal Elitler. s. s.06. üyeliğin düşürülmesi.2. TBMM Z. Yasama yılını açış konuşması için bkz. 409 Halid Paşa. C. 271-273.1924–22. TBMM Basımevi. 1987. 130. 4. 16-17.4. s. Bkz. s.e.6. 1955.C. Bunun da nedeni Mustafa Kemal Paşa‟nın hem Ankara‟dan hemde İzmir‟den mubus seçilmesidir. C. Dönem. Atatürk’ün Türkiye Büyük Millet Meclisi AçıĢ KonuĢmaları. s. Toplantı Dönemi 18. 1985. TBMM Matbaası. Sel Yayınları. Dursun Gök. 405 Mahmut Goloğlu 287. 1995. I. Halid Paşa da karnından yaralanmıştır. II. Toplantı Dönemi 11.1925‟te Elaziz Mebusu Hüseyin Bey ile Meclis‟te tartışmış. Bkz. Bkz. Mehmet Turhan 333. İzmir suikasti olayı ile ilişkilendirilerek.8. 68 . T. Dönem (11. Goloğlu. 319-326. Selçuk Üniversitesi Yayınları. 109. Çakan. iki yerde birden seçilme ve idam gibi nedenler yatmaktadır. 197. 9. 2 üye milletvekilliğini yitirmiş408. Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları. Halid Paşa. 13. Ankara. s. TPT. 64. Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zabıtları. 24 Teşrinievvel 1926‟da milletvekilliği düşürülmüştür. Konya.kesilmiştir. Doğan Kardeş Yayınları. istifa. C. Kâzım Karabekir 291. Türkiye Cumhuriyeti (1923). Boğuşma sırasında Ali Bey hafifçe yüzünden.g. Dönem içinde değişik zaman ve nedenlerle boşalan 47 üyelik için seçim yenilenmiş.08. a. C. Dönem TBMM‟nin (1923-1927) çalışma süresi ise şu şekildeydi: Tablo–5 II.1926–26. s. 14.1926–10. C.C.. Kâzım Öztürk 333. s. TBMM Z.1923-26. 27. Ġstiklâl Mahkemesi Hatıraları. 408 Maraş Mebusu Mehmet Tahsin (Hüdayioğlu) Bey.6. 125.C.1923–28.11.1927) TBMM’nin ÇalıĢma Tablosu406 Toplantı Dönemleri Yasama Yılı BirleĢim Oturum (AçılıĢ-KapanıĢ) Açık Gizli I.4.2. 25 üye ise ölmüştür. 127-137. s. 1960. Döneminin I. TBMM Z.g. II. dolayısıyla Meclis‟in 7 Nisan 1926 tarihli birleşimde milletvekilliği düşürülmüştür. a. Dönem. PaĢaların Kavgası. Ali Fuat Cebesoy. Kılıç Ali.1924 114 213 11 II. s. Mehmet Turhan.1927 83 85 2 Genel Toplam: 474 871 İkinci Dönem TBMM için 72 seçim çevresinden 286407 üye seçilmiştir. 12. II.404 II. s. Dönem. 14. Ankara. Ankara.. 407 Kimi belgelerde 287 sayısına rastlanmaktadır. 15 Eylül 1924‟de Maraş‟ta Çuhadarzade Hacı Mehmet Efendi‟yi öldürdüğü iddia edilerek hakkında soruşturma açılmış ve 7 Aralık 1925‟te dokunulmazlığı kaldırılmıştır. Işıl Çakan 286 sayısını tespit etmiştir.405 II. Bkz.1925‟te vefat etmiştir. Ankara İstiklâl Mahkemesi tarafından 5 Nisan 1926‟da 10 yıl kürek cezası mahkûmiyeti almış. TİBKY. Siyasi Hatıralar. 28.1925 159 392 13 III. Toplantı Dönemi 1.. s. C.10. Dönem TBMM‟ye katılan milletvekili sayıları hakkında farklı yorumlar yapılmaktadır. s.10. Ankara. 406 Kâzım Öztürk. Milletvekili sayısının farklılıklarının nedenleri arasında. 1975. Bkz.. 1996. doktorlarca tedavi edilmesine rağmen 14.1926 118 150 5 IV. böylece bu dönemde yasama görevi yapan üye sayısı 333‟e yükselmiştir. Karabekir. araya giren Afyon Mebusu Ali Bey‟e silahla ateş etmiş ve boğuşmaya başlamıştır. Dönem. TBMM Kültür Sanat Yayın Kurulu Yayınları No: 30.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu. İletişim Yayınları.2. 420. Dönem. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil İsmet Paşa) III. beklenenin tersine İsmet Paşa tarafından değil de. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil İsmet Paşa) 30. Ayrıca yeni polis okullarının açılmasından. II.1923 (2 ay 13 gün) 1I. TBMM Matbaası. 1. Dağlı. Mustafa Kemal‟in güvenini kazanmış olmasını göstermektedir. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil Ali Fethi Bey) 234II.1925-1. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil İsmet Paşa) IV.C. II. İstanbul.10. s. uzlaştırıcı yanı ile Meclis‟te hüküm süren yüksek tansiyonu düşürecek olan Ali Fethi Bey‟in. dâhili siyasette huzurun sağlanması birinci vazife olarak görülmüştür. Dönem. memurların sicilleri ve atamaları hakkında düzenlemelerin yapılacağı da vurgulanmıştır. 9-34.11.1924 (Yaklaşık 9 ay) 22. Ankara. Dönem TBMM‟ye bakıldığında. 1984.3. Yakup Kadri Bey bu duruma gerekçe olarak. a. s. hapishanelerin ıslahından söz edilmiş. Politikada 45 Yıl. 412 TBMM Z. s..411 Ali Fethi Bey‟in kurmuş olduğu hükümetin programına bakıldığında.1927 (2 yıl 9 ay) 5- II. en önemli ıslahatın dâhili bütçeyi dengelemek olduğu anlaşılmaktadır. 1.11. birisi Cumhuriyet‟in ilanından önce olmak üzere beş hükümetin kurulduğu görülmektedir.413 410 411 Çakan. Dönem TBMM Döneminde Kurulan Hükümetler410 Sıra No: Kurulan Hükümetler Görev Süresi 14. Kurulan hükümetleri ve görev sürelerini ise şu şekilde tablolaştırmamız mümkündür: Tablo–6 II.1924-3. ĠKĠNCĠ TBMM’DE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR II. 51-53.2.3.1924 (4 ay 6 gün) 6.1923-6.. 69 . s.g.3..8. Lozan Konferansı öncesinde İsmet Paşa taraftarları ile Rauf Orbay‟ı tutanlar arasında meydana çıkan gerginliği ve tarafsız tutumu.11. 216. s.1924-22. Hükümetleri.1923-27. a..C. 1961. Öztürk.1925 (3 ay 11 gün) 4. 419-428. Ali Fethi Bey tarafından kurulmuştur. C. C. TBMM Döneminde kurulan ilk hükümet. Ġcra Vekilleri Heyeti (Başvekil Ali Fethi Bey) V.3.10. 31-51. T.e.g.412 Diğer taraftan tüm vekâletlerde ihtisasa ihtiyaç gösteren işlerde ecnebi mütahassıslardan istifade düşünülmüş. s.e. 413 TBMM Z.C.

3. encümen sayısı 24‟ü bulmuştur. Ziya Gökalp Bey. C. II. İsmet Paşa Hükümeti program getirmemiş. Yasama Meclislerinde Komisyonlar. C.C. s. s. C. TBMM Z. Hariciyede ecnebi devletlerle hüsnü münasebetin muhafazası. 30. ahden muallâk bulunan mesailin hüsnü intacı. C.1923 tarihinde Meclis‟te yapmış olduğu konuşmasında hükümetlerinin. C. 81.420 Bu encümenlere Kütüphane Encümeni421. ziraat ve sıhhati memleket tedabirinin ehemmiyeti mahsusa ile inkişaf ettirilmesi ve cumhuriyetin feyyaz ve ıslâhkâr mesaisinin maliyede. 3. C. s. II. TBMM. 15. s.1925) ise daha önceki kurduğu hükümet programı paralelinde bir program getirmeyi uygun görmüştür. daha önceden Meclis‟in ve HF‟nın belirlediği esaslar çerçevesinde. 7-12. s. 396-400. 103. II.C. TBMM Z. 1975.1923 tarihinde istifa etmiştir. II.1925 tarihinde yaptığı içtimasında İsmet Paşa‟nın.3... maarifte ve adliyede devamıdır”417 sözleri. s. çeşitli encümenler kurmak suretiyle işleri hafifletmeye çalışmış ve özel ihtisas komisyonları vasıtasıyla yasama işlevini yerine getirmiştir. 70 . ticarette. “Başvekil Ali Fethi Bey‟in programı ve bu bapta cereyan eden müzakere” bkz. Bkz. Dönem. Fethi Bey Hükümeti (22. 127. 416 Fethi Bey (Okyar) Hükümeti‟nin getirdiği programın esasları hakkında daha geniş bilgi için. C.419İlk etapta 19 encümen kurulmuş.C. Ağaoğlu Ahmet Bey gibi önemli isimler de yer almıştır. 1. 1976.C. 415 TBMM Z. 135.1924-3.415 II. Dönem..422 414 Riyaseti Celileye yazılan istifa gerekçesi için bkz. Ankara. s. 1965... 27. 417 TBMM Z. 135-136. Ankara. a. bunlara daha sonra İktisat Vekâletinin ikiye ayrılarak Ziraat ve Ticaret Vekâletinin kurulmasıyla birlikte.416 Meclis‟in 4. 10 TBMM Matbaası. Rıza Nur Bey. 7.. 421 Kütüphane Encümeni‟nin üyeliğini yapanlar arasında Abdurrahman Şeref Bey. 75-76.e. TBMM Z.. “Hükümetin siyaseti umumiyesi malûmdur. 418 Tuncer Karamustafaoğlu. 422 TBMM Z. Dönem.10. 19. II. Dönem. Dönem. II. AÜHFY.10.g. yasama faaliyetlerini yerine getirirken işlerin hızlı ve daha sağlıklı sürdürülebilmesi amacıyla iç tüzükten de alınan destekle. 10. TBMM Matbaası. Yahya Kemal Bey.414 Yeni Başvekil İsmet Paşa. 152. 419 Çakan.Ali Fethi Bey‟in yorgunluğunu bahane ederek istifasını vermesiyle. Dönem. s. TBMM Matbaası.418 Meclis öncelikle her toplantı dönemi başında üyelerini kura yolu ile beş şubeye ayırmış. ziraat ve ticaret encümenleri eklenmiştir. 71-73. s. 3. C. Yusuf Kemal Bey.C. 117. Ankara. Dr. 420 TBMM Z.C.11. C. C. II. 1. 312-313. şubeler ise seçimle 15 kişiden meydana gelen ihtisas encümenlerini oluşturmuştur. İsmet Paşa Hükümeti‟nin programı hakkında açıkça izler taşımaktadır. Dönem. s. elinden geleni yapmak için azim ve metanetle çalışacağını ifade etmiştir. nafia. İcra Vekilleri Heyeti de 27. Memurin Muhakemat Encümeni ve Divanı Muhasebat Encümenlerinin ilave edilmesiyle.. Ankara.C.

s. Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey (138). II. C.6. 425 Süleyman Sırrı Bey. 426 Çakan. a.g. s.g. Dönem. 1. profesyoneller 423 424 Çakan. 87 mebusun hiç konuşmadığı.426 2.3. bu sayıyı I.8. vekil olan 3 mebusun ise kendi şahısları adına söz almadıkları saptanmıştır. 147. bu dönemde verilen kanun layihasını 1131 olarak belirtirken.425 Bürokrasiden gelen ve en fazla söz hakkı alan diğer mebuslar ise şunlardı: Karesi Mebusu Mehmed Vehbi Bey (193 kez). II. Bu dönem de 250 kez olmak üzere en fazla söz hakkı alan kişi.1927)424 Yasama Faaliyeti Sayısı Kanun Teklifleri 631 Kanun Lâyihaları 1131 Tezkereler 1110 Çıkarılan Kanunlar 876 Meclis Kararları 373 Tefsirler 111 Soru Takrirleri 348 İstizah Takrirleri (Gensoru) 4 Temenni Takrirleri 502 Dört yıllık yasama sürecinde 333 mebustan 243‟ünün mebus olarak Genel Kurulda en az bir kere söz aldığı.II.e. TPT. 71 . Tercüme-i Hal Kâğıdı. Meclis kararları ile kanunların ve tefsirlerin belirlenmesinde ise hiçbir sorun yaşanmamıştır. 161.. Trabzon Mebusu Ahmet Muhtar Bey (142). TPT. 3. Şahsi Dosya No: 437. Öztürk. Dönem TBMM‟de yer alan toplam 333 mebusun meslekleri ile ilgili bir değerlendirme yaptığımızda. s. Dönem TBMM Döneminde hükümetlerce verilen kanun layihalarının sayısı üzerinde ortak bir kanaat söz konusu değildir.. Ezherli.g. 372. Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey (103) ve Çatalça Mebusu Şakir Bey (80 kez ). 426 Öztürk. Bozok Mebusu Süleyman Sırrı (İçöz) Bey‟dir. a.423 Meclis‟in yasama faaliyetleri kısaca şu şekilde tablolaştırılabilir: Tablo–7 II. istizah ve temenni takrirleri. Kâzım Öztürk. C. İhsan Ezherli. Dönem TBMM’nin Yasama Faaliyetleri (11. a. bürokrasiden gelenler. 153. 14. s. Ayrıca Genç ve Maraş mebuslarının hiçbirisinin Genel Kurulda söz almadıkları da tespit edilmiştir. soru. Dönem.e. TBMM‟den aktarılan 133 kanun layihası ile birlikte toplam 1018 olarak vermektedir. s.. bu meslekleri. II.e. TBMM Döneminde verilen kanun teklifleri. ĠKĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN MESLEKLERĠ II.1923–26. TBMM Arşivi.

428 Yücekök.50 0. s..10 1.21 6.g. Dönem TBMM‟deki meslekî altyapı için bkz.e. yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere ağırlıklı olarak “Kamu” adı altında da sınıflandırabileceğimiz bürokrasi zümresinin oluşturduğu mebuslardan meydana gelmiştir. 816.81 10. Frey. s. a. Tablo–8 II. 109.. yerel yöneticiler ve din adamları şeklinde beş katagori altında sınıflandırmamız mümkündür. Dönem TBMM’de Genel Olarak Meslekî Altyapı427 Meslek Askerlik Yüksek Memur Mülkî Yönetici Diplomat Eğitimci Kâtip ve Çeşitli Hizmet Memuru Bürokrasi Genel Toplamı: Doktor Hukukçu Mühendis Gazeteci Bankacılık Profesyoneller Toplamı: Çiftçi Tüccar Tarım ve Ticaret Kesimi: Yerel Yöneticiler: Din Görevlileri Bağımsız Din Görevlileri Din Adamları Toplamı: GENEL TOPLAM Mebus Sayısı 67 38 46 3 31 12 197 13 34 2 15 2 66 34 22 56 7 6 1 7 333 Oranı (%) 20. C.60 19.81 2. TPT.g. a.g.60 4.80 0.81 0.90 10. Bu tespitte mebusların son yaptıkları işleri temel alınmış ve birden fazla meşguliyet alanı bulunan mebusların da ana işleri dikkate alınmıştır.60 %59. 181.. tarım ve ticaret kesimi. s. III. a.30 3. s. Turhan. Yücekök. a.1 %100 II. 111.90 9. II.g. s. Meclis‟teki asker sayısının 67 (yüzde 20. 160.15 3.428 Özellikle askerler gerek bürokrasi içerisinde gerekse genel değerlendirme içinde oldukça önemli bir yer kaplamaktadır.e. Öztürk. 72 .21 0. Meclis‟teki “sivil-asker” kökenli bürokratların oranı yaklaşık olarak yüzde 60‟lar civarında seyretmektedir. 159. Çakan.12 11. s. Dönem TBMM.60 16. mebus seçilmeden önceki son meslekleri değerlendirmeye alınmıştır. Dönem.. II.g.30 2. a. Frey‟in mesleği bilinmeyenler sınıfına koyduğu 12 mebusu da dikkate aldığımızda.e.12) kişi olduğunu 427 II. Ayrıca daha önceden OMM‟de üyelik yapanların da..e.41 13.e.(serbest meslek erbabı).

a. II. 111. Frey. 181.g...e. bankacı. 181. 432 Yücekök.430 I.433 Sonuç olarak. Dönem.e. I. Atatürk‟ün eğitime verdiği önemin bir göstergesi olarak yorumlanabilir. Öztürk. 429 430 Frey.1.. 435 Çakan. 181.e. a.e.e.3. 109.. 110. 160. TPT. Frey. Öztürk. 433 Turhan. s. a. genel oran içerisindeki yeri ise yüzde 9‟lar civarında seyretmekteydi.g. Turhan. mühendis gibi profesyoneller başlığı altında değerlendirmeye tabi tutabileceğimiz diğer bir kesim ise Meclis‟in aşağı yukarı yüzde 20‟sini oluşturmaktaydı. 816. a.çakarmaktayız.. 434 Bkz.e. Meclis‟te yüzde 5 civarlarında olan eğitim kesiminin II. s. Milletvekillerinin Tahsisat ve Harcırahlarıyla Ġlgili Düzenlemeler TBMM‟ye dair bütçe ve tahsisat düzenlemeleri çoğunlukla Meclis İdare Heyeti‟nin verdiği teklifler yolu ile Meclis gündemine gelmiştir.e. yüzde 2. gazeteci.. a. s. Meclis‟in donanımı.10‟lara düştüğü görülmektedir.. Bürokrasi ağırlığı tüm tek-parti döneminde süreklilik göstermiştir. Dönem TBMM‟nin meslekî analizi asker-sivil bürokratların Meclis‟teki en ağırlıklı grup olduğunu açıkça göstermektedir. hatta zaman zaman da artması. 150. Kanaatimize göre farklılık Frey‟in yüzde 12‟lik bilinmeyenler kısımdan kaynaklanmaktadır. s. C. Ancak Kemalist iktidarın içinden çıktığı bu toplumsal katmanın yasama meclislerindeki temsil gücünün yüksekliği olgusu yanında. TPT.431 Meclis‟te yer alan hukukçu.g. s. Demirel. Dönem TBMM‟de yer alan yüzde 12.g.e. s.432 I..g. 111. TBMM‟deki bürokrasi kökenlileri yüzde 54 olarak vermektedir.434 Frey. II.g. III. a.g. Frey‟e göre ise yüzde 17‟lik din adamları kesiminin sayısal anlamda çok ciddi bir biçimde azalarak. Dönem ile İkinci Dönem TBMM‟de yer alan mebusları orantısal olarak değerlendirdiğimizde en önemli güç kaybına uğrayan kesimin din adamları olduğunu görmekteyiz. yöresel iktidarların Meclis‟teki varlıklarının da korunduğu gerçeğini ortaya çıkarmaktadır.g. III. s. a. Demirel‟e göre. 73 . Turhan. s. Dönem de yüzde 9‟lara çıkması ve ileriki dönemlerde bu oranın korunması. s.435 2.e. doktor. Bürokratlarla tüccar-çiftçilerin ittifakı 1923‟te ve ileriki dönemlerdeki tek-parti meclislerinde bürokratik elitin denetim ve egemenliğinde sürmüştür. s.. 431 Din adamlarının sayıları ve sayıdaki düşüş için bkz.g. a. a.429 Sivil idare sınıfına koyabileceğimiz mülkî yöneticiler ve yüksek memurların oranı ise Meclis‟in genel yapısı içerisinde yüzde 25‟lere ulaşmaktadır. C. Ayrıca eğitimden gelen mebusların. II. Oysa bürokrasiden gelenler yüzde 60 çivarındadır.

iç hukuku. Çorum Mebusu Ferit Bey‟e438 tedavi ücreti olmak üzere müteferrika439 faslından beş yüz lira verilmesinin 3 Mart 1925‟te görüşülmesi sırasında. ilginç bir şekilde müzakere yapılmadan çıkarılmış ve Kanunla. hassas bir kalple arkadaşımıza refet yapacak isek. doğru bir yol değildir.1924 tarihinde verilen bir kanun teklifi ile TBMM azalarının senelik tahsisatlarının 3600 liraya yükseltilmesi talep edilmiştir.2. 190. 440 TBMM Z. TBMM‟ye Çorum‟dan 534 oy alarak ikinci kez mebus seçilmiştir. 1. 107. şatafata şiddetle karşı çıkan mebuslara rastlanmıştır. II. Biyografisi ile ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. 15. cebi âliden yapalım. Nedir bu? Böyle mütemadiyen millet kesesini didiklemeyelim. isli lambaların yerine gümüş avizelerin aldığını. s.436 21. Karesi Mebusu Vehbi Bey‟in: “Efendim Birinci devrede. Meclis Genel Kurulunda sınırlı karşı çıkışlara rağmen oy kullanan 149 mebusun 143‟ünün oyu ile ödeneklerin artırılması kabul edilmiştir. C. Tercüme-i Hal Kâğıdı. Meclis‟e 682. Dönem. II. 439 Masarif-i Müteferrika: Ufak tefek masraflar için ayrılan para. mebusların kendi çıkarları doğrultusunda hoyratça davrandıkları anlamına gelmemelidir. ikinci devrede ve bütün hayatı teşria da birçok arkadaşların hastalandığı. II. Milletvekillerin harcamalar konusundaki hassasiyetlerini gösteren gelişmelerden birisi de Meclis binasının düzenlenmesi ile ilgili yapılan çalışmalar esnasında görülmüştür. Dönem.C. Mebusların tahsisatlarının artırılması konusunda Meclis‟te yaşanan tartışmalar için bkz. Bkz. TBMM‟ye tahsisat verilmesine dair 339 sayılı Kanun. Gümüşhane Mebusu Zeki Bey tarafından ise mebusların hep nalıncı keseri gibi kendilerine yontmalarına benzetilmiştir. 74 . milletvekillerin fedakârlığın milletin kesesinden yapılmasına sıcak bakmadıklarını açıkça göstermektedir.e. C.ihtiyaçları. 6. 438 Hüseyin Ferit (Törümküney) Bey. doğru değildir”440 sözleri.C. TBMM Z. Develioğlu.. 98-99. vefat ettiği görüldü. Bunlara ne yolda muamele edildiği malumdur. Biz.. a. s. Meclis‟teki vekillerin öğle 436 437 TBMM Z. Amkara. II. Bu talep. Encümenlerin toplanacak yer bulamadıkları bir dönemde. TBMM Arşivi. 1958. tahsisatları kapsamında verilen 33 kanun teklifinden 22‟sinin doğrudan Meclis ve milletvekilerinin tahsisatları ile ilgili olduğu saptanmıştır. Dönem.. Mebus seçilmeden önce ise Kastamonu Valiliği yapmaktaydı. yanlış yola gitmeyelim. s.. 203-204. Besim Bey tarafından gümrükten mal kaçırmaya. TBMM Matbaası. ŞDN: 100.437 Ödeneklerin artışı konusu. 765.C. s. Dönem.g. II.400 lira ek tahsisat aktarılmıştır. Bu yol. Çok rica ederim birde bu çığırı açmayalım. Aksaray Mebusu Besim Bey. C.

133 kişinin katıldığı oylama sonucunda 95 kabul oyu ile Meclis‟ten onay almıştır. zaferin kazanılmasından sonra yapılması gerekenler konusunda 441 442 TBMM Z. Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey ise Darülfünun müderrisliğinin bütçede maaş mukabili bir hizmet olduğunu. memlekette müderrisin az olduğunu.1. Devre: II. 32. fakat bu açıklamalara rağmen teklif kabul edilmemiştir. Buna göre son memuriyet maaşları ve Memurin Kanunu‟nun 73‟üncü maddesinin tatbiki tarihinden itibaren on bin kuruş üzerinden ödeme yapılması kararlaştırılmıştır. II. Ev yok. Resmî Gazete. ve II. Yaptığımız masarif de malum. Dönem. Dönem.C. II. Karesi Mebusu Vehbi Bey. TBMM Kav.. C. TBMM Matbaası. 445 Düstur. s. bir şey yok”443 sözleriyle savunmuş. C. 8.1. 1942. C. bu tahsisatın köylüye iki çift öküz alması için aktarılmasını istemiştir.. s. 443 TBMM Z. TBMM Matbaası. Ankara Hukuk Mektebinde müderris olanlara maaş verilmesi. Ankara. 1946. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 2.4.1. TBMM‟de bulunanların emeklilikleriyle ilgili hükümler belirlenmiştir. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın KuruluĢu ve Faaliyetleri Millî Mücadelenin öncü kadrolarını oluşturan asker ve sivil yönetici bürokratlar arasında. II. 27 Haziran 1927-Sayı: 618. ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER 2. 285. köylünün tuzundan vergi alınacağına. Ankara. 444 TBMM Z. 75 .yemeklerine bile arabayla gitmelerini eleştirerek. TBMM Matbaası. Her sene aileyi götürmek mecburiyetinde kalıyoruz. Dönem. 32. TBMM Z.. s. s.4. C. Dönem. C.. 261-291. Devlet Matbaası. mebusların Hukuk Mektebinde verdikleri ders için onlara verdikleri dersin saatine göre ücret verilmek kaydıyla sorunun çözülebileceğini belirtmiştir. 5. II. s. Ankara. II. 22. 1977.445 2. 506. mesleği memuriyet olupta mebus olanlarla.C. Ankara. Ankara. 170-176. TBMM Matbaası.442 Konya Mebusu Mustafa Feyzi Bey. 1781.441 13 Şubat 1926‟da Meclis‟in gündemine Ankara Hukuk Mektebinde müderris olan mebuslara maaş verilip verilmeyeceği konusu taşınmıştı.M. C. Üçüncü Tertip. I. 1968. askerden hatta memurdan istifadeye ihtiyaç olduğunu savunmuştur. 492..C.4.444 22 Haziran 1927 tarihinde 1923 tarihli kanun esas alınarak. mebuslar gibi ailelerinin de yolcu trenlerinden ve sürat katarlarından meccanen (parasız olarak) yararlanmaları gerektiğini.C. 19 s. ilmî müesseselerimizde mebustan. “…Mebusların tahsisatları malumdur.

Tunçay. Bu haber için bkz. 449 Emre Kongar. İstanbul. Türkiye’de Seçmen DavranıĢı. yeni devletin ideolojisinin biçimlendirileceği bir siyasal parti fikrinin halk üzerindeki tesirini yerinde görmek için bir yurt gezisine çıkmıştır. Refik (Saydam). 448 ARMHC Başkanı sıfatı ile Mustafa Kemal Paşa imzalı 8 Nisan 1923 tarihinde yayınlanan bir beyannamenin giriş kısmında “Halk Fırkası” adında bir siyasi partinin kurulacağından söz edilmiştir. 450 Birol Akgün. ulusal eğemenlik. TPY.451 HF‟nin kuruluş gerekçesinde. Celal (Bayar). I. I-II. halkçılığa dayanan ve “Halk Fırkası” adını taşıyacak bir siyasal parti kurma kararında olduğunu açıklamıştır. 132. s. Nitekim CHP‟nin III. I. 62. 61-62. CHP Programı. Kocak. 2006. Doruk Matbaacılık. Azalar: Sabit (Sağıroğlu). 16. C. 47. 1998.449 9 Eylül 1923 tarihinde kurulan Halk Fırkası‟nın adına “Cumhuriyet” kelimesi 10 Kasım 1924‟te eklenmiş ve 9 Mayıs 1935‟te ise partinin adı Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirilmiştir. Hakimiyet-i Milliye. İstanbul. 1931. bu hususu teyit etmek mümkündür.446 Mustafa Kemal Paşa.g. Mustafa Kemal Paşa. Cem Yayınları. s. Türkiye’nin Toplumsal Yapısı. Umumî Reis Vekili: İsmet Paşa. bu yurt gezisi ile kamuoyunu uygulamayı tasarladığı devrimler konusunda hazırlamak istemiş. s. Remzi Kitabevi. s. Cemil (Ubaydın). s. Ankara gazetelerine verdiği bir demecinde. Sosyal Bilimler Dergisi.448 Mustafa Kemal Paşa. İstanbul. Kazım Hüsnü ve Zülfü Bey. Partinin 1923 tarihli Nizamnamesinde.450 CHP‟nin ilk yönetim kurulu üyeleri şu kişilerden oluşmuştur: Umumî Reis: Gazi Mustafa Kemal Paşa. 76 . a. CHP Tarihi 1919-1979. 2000. S. Saffet (Arıkan).. s. Büyük Kurultayı‟nda tebellür eden programında 6 oktan birinin “Halkçılık” olmasında halkçılığın entellektüel ve politik tarihi açısından bir tutarlılık ve devamlılık söz konusudur.Ü. 452 Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının kurdukları partiye CHP adını vermelerinde ve ayrıca partinin 1931‟deki III. s.447 8 Nisan 1923‟te bir seçim programı yayınlanmış ve seçmenin bunu onaylaması halinde Müdafaa-i Hukuk Grubu‟nun “Halk Fırkası”na dönüşmesi öngörülmüştür. “Siyasi Tarih” Türkiye Tarihi-4.esaslı görüş ayrılıkları ortaya çıkmaya başlamış ve dolayısıyla bu görüş farklılıkları Birinci TBMM‟nin çalışmalarında açıkça görülmüştür. barış sağlanınca. Kurultayı‟nda kabul edilen parti programının Cumhuriyet Halk Fırkası‟nın “Ana Vasıfları” bölümünün halkçılık ilkesinin açıklandığı C bendinde. Baskı. anlaşıldığı kadarıyla kafasında diğer devrimlerle birlikte Cumhuriyeti kurma düşüncesi de yeretmiştir. “Türkiye‟de Halkçılığın Evrimi”.m. s. Anklara. HF‟ye girmenin ön koşulu olarak “halkçı olmak” gerektiği vurgulanmıştır. 451 Hikmet Bila. 130. Münir Hüsrev (Göle). 3. 2002. 107. Partiler Sistemi ve Siyasal Güven. s. Baskı. İstanbul. Türkiye Cumhuriyeti’nin KuruluĢu ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. 1994. 1979. 27 yıl süren tek partili dönemde ülkede siyaset yapmanın tek yolu CHP‟nin içinde yer almak olarak görülmüştür.452 446 447 Cemil Koçak. 7 Aralık 1922. Nobel Yayınları. Türkiye‟yi çağdaşlaştırmak ve hukuk devletini eğemen kılmak anlayışı ön plana çıkarılmıştır. Nevin Yurdsever Ateş. Ankara. 38. Umumî Kâtip: Recep (Peker). Sarmal Yayınevi. 92. H. Bkz. Bkz. Mehmet Özden.

Dâhiliye Vekili aynı zamanda CHP Genel Sekreteri olacak ve illerde de valiler CHP il başkanları olacaktır. Tarih: 29. Tarih: 17.7‟si (1. Bu alandaki son girişim CHP‟nin 6 Ok‟unun 13 Şubat 1937‟de Anayasaya da girmesi ve parti ilkelerinin aynı zamanda devletin temel ilkeleri haline gelmesiyle gerçekleştirilmiştir. Buna göre. 458 Akbulut..352.1. genel bir örgütlenmeye gitmiştir. CHF.158.. İst.237. demokratik bir cumhuriyet olacağını söylemiştir.1. ilçe.5. CHF Katib-i Umumiliği (sayı: 3438) antentlidir.0/2. 455 Bazı kaynaklar nüfusu 16.CHF.0/2. vilayet idare heyetleriyle çok sıkı bir irtibat kurmuş. 457 Koçak. 3 Teşrinievvel (Ekim) 1339.504) partiye üye olmuştur. bucak ve ocak örgütlerinin yanı sıra ülkedeki 74 ili.456 1930‟lu yılların ilk yarısında Cumhuriyet Halk Partisi Recep Peker‟in düşündüğü gibi siyasal alanda tekel kurmayı başarmıştır. 5.g.m. artık bir noktadan sonra partinin bağımsız varlığına dahi gerek görülmemiş ve “CHP” ile “devlet-hükümet” cihazı fiilen birleştirilmiştir. Celal Nuri.457 2. 77. Cumhuriyet’in Ġlanı Mustafa Kemal Paşa.454 1936 yılına gelindiğinde CHP‟nin 50 il. s. Bkz. Ġstatistik Göstergeler. mevcut sistemin hükümet üyelerinin seçiminde güçlükler çıkarması ve uyumlu bir bakanlar kurulunun oluşmasına da olanak bırakmamasıdır.23. 1800 bucak ve 25.. her mıntıkanın başına bir müfettiş atayarak. Ġleri. CHF İdare Heyeti Başkanlığına yazdığı bir yazı ile vilayetlerde. 14 mıntıkaya ayırmıştır. Tek Parti Dönemi ve Cumhuriyet Halk Fırkası.g.9.018)455 yüzde 7.1931).154-157. 342 ilçe.2.458 Ülkeyi cumhuriyetin ilanına götüren sebeplerden birisi.1931).0. köylerde yapılan muhtar ve ihtiyar heyetleri seçimlerinin sonuçlarının bile parti merkezine gönderimesini talep etmek suretiyle işleri sıkı tutmaya çalışmıştır. Parti.0. 1925 yılında mevcut bulunan il. Yazılar CHF‟nın Vilayet Reisliği antentlidir. Avusturya‟da yayınlanan “Neu Freie Presse” muhabirine 26 Eylül 1923‟te verdiği demecinde. 1988.4. Parti ile “devlet-hükümet” yakınlığı öyle bir noktaya ulaştı ki. kazalarda. “Cumhuriyet Hakkında Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin Mütaalâatı”.7. s. s. 456 Hakkı Uyar.m. 334-335. a.1. s. 1931 yılına gelindiğinde SCF deneyiminden de aldığı dersle olsa gerek. 77 .941 ocak örgütüyle birlikte ülke nüfusunun (16. Boyut Kitabları. nahiyelerde en az haftada bir defa ocak teşkilatının toplanmasını talep etmesinden de bu durum açıkça anlaşılmaktadır.453 Parti idare heyetinin bazı yerlerde toplanmadığı haberleri üzerine CHF Katib-i Umumisi Recep Peker Bey‟in.000 olarak vermektedir. a. Türkiye‟nin hiçbir surette Garp cumhuriyetlerinden farkı olmayan.3.8. Mustafa Kemal‟in bulduğu formül 453 454 BCA (490. BCA (490.

C. maddesine “Türkiye Devletinin şekl-i hükümeti Cumhuriyettir”465 cümlesinin ilavesiyle. Bu toplantıda bulunan mebuslardan Yunus Nadi‟nin: “Cumhuriyeti en kuvvetli zamanda ilan edelim” sözüne karşı “en kuvvetli zamanımız bu gündür” diye cevap vermiştir. Nutuk.e. s. Fuat ve Fethi Bey‟den oluşan bir grup Mustafa Kemal tarafından yemeğe çağrılarak. 16. s. 166. Kili-Gözübüyük. a.g. II. s. II. 20. başbakanı seçmeli ve bakanlar kurulu. Meclis Başkanlığı‟na ise 1 Kasım 1923‟te Fethi Bey seçilmiştir. s. KurtuluĢ KuruluĢ. Türkiye devletinin cumhuriyetle idare edimesi tasarlanmıştır. Türkler.460 25 Eylül 1923 tarihinde “Mütehassıslar Encümeni”nin hazırlayarak Fırka Divanına sunduğu bir anayasa değişikliği teklifi taslağında. Ankara. Dönem. 461 Faruk Alpkaya. C. kendilerine cumhuriyetin ilan edileceği duyurulmuştur. C. s. 466 TBMM Z. Mart 1991. II. TEK‟da 464 yapılacak bir değişiklikle. Kâzım. 364 sayılı Yasa‟nın 12. bazı mebusları toplamış ve cumhuriyet üzerinde konuşmuştur. Nutuk.466 Cumhurbaşkanlığının parti başkanlığı ile birlikte yürütülmesinin uygun olmaması 459 460 Tanör. C. 178. s. Mustafa Kemal. 103-104.bu sakıncaları giderecek türdendi. VII. Tertip.461 Cumhuriyet‟e giden süreçte 13 Ekim 1923‟te Ankara‟nın başkent ilan edilmesi462 önemli adımlardan birisidir. 78 . 398. V. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa. Ayrıca Saltanatın kaldırılmasından sonra oluşan devlet başkanlığı boşluğunun doldurulması. meclisin önüne çıkarılmalıydı. 797. Bir başka önemli gelişme ise 27 Ekim 1923‟te Fethi Bey Hükümeti‟nin istifası sonrasında bir türlü yeni hükümetin kurulamaması olmuştur. 463 Atatürk. 462 Bilal N. cumhuriyetin ilanını hedeflemişlerdi. AAMD.. 2002. “Ankara‟nın Başkent Oluşu”. 158 mubusun katıldığı oylamada oybirliği ile Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Cumhuriyet‟in ilk hükümetini kurmakla görevlendirilmiş. Yeni Türkiye Yayınları. 11 Eylül 1923‟te Meclis‟teki odasında. bu boşluğun halife tarafından doldurulmasını da engellemiş olacaktır. 342. C. Halit Paşa. 465 Düstur. 3. C. Şimşir. 119-120. s. Çankaya..C. cumhurbaşkanı. 29 Ekim 1923‟te Cumhuriyet‟in ilanı gerçekleştirilmiştir. başbakan tarafından oluşturulup. s. İsmet. Kemalettin Sami. 1921 Anayasası‟nın 1. S. 207. “Farklı Bakış Açılarından Cumhuriyet‟in Kuruluşu”. s. 464 Atatürk.459 Falih Rıfkı Atay‟ın belirttiğine göre.463 28 Ekim 1923 gecesinde. 3. 802-803. 374. Bu formülün gereği olarak cumhuriyet ilan edilmeli. 168. maddesi gereğince İsmet Paşa. Daha sonra yapılan gizli oylamada Mustafa Kemal Paşa. Atay.

4. 470 Mustafa Baydar.3. “Vahdettin‟in Halifelikten hal‟i ile yerine bir halife seçilmesi” gerektiğini TBMM‟ye açıklamış ve bu yolda bir fetva vermiştir. Halifeliğin Kaldırılması Peygamberin vefatından sonra yerine kimin geçeceği hakkında hiç bir şey söylememesi. s. Zaten Peygamberin yerine Müslüman topluluğu yöneten kişilere halife denmesi çok sonra gerçekleşmiş. 2. s. Atatürk Yolu‟ndan Ayrı Basım. 1 Mart 1924 tarihinde II. egemenliğin kaynağının laikleşmesi yolunda önemli bir adım atılmıştır. Basımevi. İBKY. 327. sultanlıktan sonra hilafetin ilgası 467 Neşet Çağatay.m.1. İslam dininin siyasi sahadan uzaklaştırılması ve onun yüceltilmesini savunmuştur. 143-144. Dönem TBMM‟yi açarken yaptığı konuşmasında. “Atatürk Devrimlerinin Temel Öğesi Laiklik. 472 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. II. ilk sıralarda bunlara “emir el-mümin‟in” denilmiştir. 576-577.kanati üzerine parti başkanlığı İsmet Paşa‟ya bırakılmış ve böylece İsmet Paşa‟nın “ikinci adam” konumuna gelmesi gerçekleşmiştir. 468 Necip Bilge.467 Muaviye‟nin babadan oğula geçen “halife-sultan” sistemini kurmasıyla bu unvan önem kazanmıştır. 471 Feyzioğlu.472 Yusuf Akçura ve Vasıf Çınar da. 145. 1 Kasım 1922‟de bazı din adamlarının “hilafetle saltanatın ayrılamayacağı” yolundaki görüşlerine rağmen Meclis. Atatürk ve Devrimlerimiz.g. 2. 163. s. halifeliğin dinî bir zorunluluk olmadığı anlamına gelmekteydi. Kur‟an‟da ya da hadiste bu hususta bir hüküm olmaması. Ankara 1999. 79 . s.468 Padişahlar Yavuz Sultan Selim‟e kadar halife unvanını taşımamışlar ve dinsel konularda halifelere bağlı kalmamışlardır. 1973.470 Vahdettin‟in İstanbul‟dan kaçmasından sonra 18 Kasım 1922‟de Şer‟iye Vekili Vehbi Efendi. İstanbul 1981. 469 Turhan Feyzioğlu. İstanbul. C:42. Baskı. Temmuz 1977. ancak devlet zayıfladıkça Osmanlı hükümdarları “halifelik” sıfatına daha çok sarılmaya başlamışlardı. Atatürk DüĢüncesinde Din ve Laiklik. TTK. Ankara 1961. Türk Ġnkılâbının Temel TaĢı Laiklik. Ayrıca Cumhuriyet‟in ilanı ile halifeye devlet başkanlığına ilişkin kapılar kapatılmak suretiyle geleneksel yapının önüne set çekilmiş ve değişimlere yol verecek bir hükümet sistemi ortaya çıkmıştır. AAMY. 79.471 Mustafa Kemal. 164. Dolayısıyla Yavuz Sultan Selim ve Kanuni dönemlerinde halifelik fazla ön plana çıkarılmamış. Belleten. s. oy birliği ile “Saltanatın kaldırılmasını” kabul etmiştir. a. “Türkiye‟de Din Sömürüsü ve Laiklik”.. s. C. S. TİTE Yayınları.469 1921 Anayasası ile “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi kabul edilerek.

Dönem. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Mustafa Kemal‟in Millî Mücadele‟nin ilk evrelerinde büyük desteklerini gördüğü ve yakın işbirliği içinde olduğu arkadaşlarıyla arasında çıkan anlaşmazlıklar günden güne artmıştır.476 Böylece kabul edilen 429 ve 431 sayılı kanunlarla.1. Halifeliğin kaldırılması ile ilgili olarak Meclis‟te yaşananlar ve mebusların fikirleri ile ilgili olarak detaylı bilgi için bkz. Nutuk-Söylev. “Türkiye Devleti‟nin resmî dili Türkçedir. Feyzioğlu. makkarı Ankara şehridir” şeklinde iken.479 Halk Fırkası içerisinde Mustafa Kemal‟in etrafını çevreleyen genç ateşli ve ihtiras sahibi olan başta İsmet İnönü.. s. Aynı maddeye 5 Şubat 1937 tarihinde yeni bir şekil verilmek suretiyle “laiklik” bir ilke olarak anayasaya girmiştir.m. a.. 21. 1975.. 3 Mart 1924 tarihinde Siirt Mebusu Halil Hulki Efendi ile elli arkadaşının verdiği “Şer‟iyye ve Evkaf ve Erkânı Harbiye Vekâletlerinin ilgasına dair”474 kanun teklifini kabul ederek. II. TBMM Z. 174-175. 479 Mustafa Kemal Atatürk. 476 TBMM Z. s. s. s. 29-193.g. C. 7.4. II. Kılıç Ali. Türkiye’nin Yakın Tarihi.4.m.. 159. Dönem. AAMY.e.g. 18-29. s. s. TBMM Z.. 7. Ali Çetinkaya ve Yunus Nadi‟den oluşan bir grup. 166. Dönem. C.C. bunların karşısında ise 473 474 Naşit Hakkı Uluğ. 2005. İstanbul. 477 Akşin. 411. Recep (Peker).473 Meclis. makkarı Ankara şehridir” olarak yeniden düzenlenmiştir. Aynı anda çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu da bu gelişmeleri tamamlayıcı bir özellik arzetmektedir. 7.478 2.475 Urfa Mebusu Şeyh Saffet Efendi ile 53 arkadaşının verdiği Halifeliğin kaldırılmasına ve Osmanlı Hanedanı‟nın Türkiye dışına çıkarılmasına dair kanun teklifi de kabul görmüştür. Baskı. 22. madde “Türkiye Devletinin dinî. TİBKY. Ankara. resmî dili Türkçedir. a. Halifeliğin Sonu.g. bu vekâletin yerine “Diyanet İşleri Genel Müdürlüğü” kurulmuştur. 478 Ertan.C..477 1924 Anayasası ile ilgili olarak ilk köklü değişiklik 10 Nisan 1928 tarihinde gerçekleştirilmiştir. 475 Tevhid-i Tedrisat Kanunu için bkz. iki vekâleti de birer genel reislik şekline getirmiştir.C. Din-i İslâm‟dır. hem de “Şer‟iyye ve Evkaf Vekâleti” kaldırılmış. Takrir-i Sükûn Kanunu‟nun yürürlükte olduğu ve tek parti yönetiminin hüküm sürdüğü bir dönemde yapılan değişiklikle 2. 27-28. 80 . 2. Ankara. doğal olarak laikleşme ve sivilleşmede önemli bir adım teşkil etmiştir. 1986. a. Türkiye’yi LâikleĢtiren Yasalar.gerektiği yolunda bir konuşma yapmıştır. II. Reşat Genç. hem “Halifelik”. s. s. 24-27. s. Genç. s. TTK Yayınları. C. C. Genel müdürlüklerin siyaset belirleyemeyip sadece uygulayabilmeleri. I.

İlk istifa eden on kişi arasında Dr. 10. Türkler. Atatürk. 1986. askerlik görevlerinden istifa eden Kazım ve Ali Fuat Paşaların ise devir-teslim işlemlerini tamamlamadıkları gerekçesiyle. 169. Kolordu Komutanı Fahrettin Paşa. Bkz. 81 . II.g. 611. Adnan (Adıvar). s.e. Bkz. 133-134. 484 İşin en ilginç yanlarından birisi hiç kuşku yok ki. s. V. Kâzım Karabekir Paşa ve ondan birkaç gün sonra da Ali Fuat (Cebesoy) Paşa askerlik görevinden istifa ederek Meclis‟e katıldılar.480 20 Ekim 1924 tarihinde Menteşe Mebusu Esat Efendi‟nin Mübadele İmar ve İskân Vekili Refet Bey hakkında verdiği soru önergesinin bir hafta sonra gensoruya çevrilmesiyle481.. Özyılmaz Matbaası. s. C. s. 534. TBMM‟deki oturumlara katılmalarını engellemiştir. Dönüşünde amacına hizmet etmeyen Mübadele İmar ve İskân Vekâletinin ilğası için hükümete tavsiyede bile bulunmuştur. 482 Mustafa Kemal‟in askerlik vazifesinde kalarak milletvekilliğinden ayrılmasını istediği komutanlar şunlardı: Erkan-ı Harbiye Reisi Fevzi Paşa. Yeni Türkiye Yayınları. 485 TCF‟nın kurulmasında paşaların kişisel olarak iktidara ortak olma arzusunun yattığı. TBMM‟de Hükümete yönelik eleştiriler sertleşince. TBMM‟den 19‟a karşı 148 oyla güvenoyu almıştı. III. III. II. Vakit gazetesinin 23 Kânunuevvel 1340 tarihli haberine göre milletvekilliğinden istifa etmiştir. Bkz. Kolordu Komutanı Ali Hikmet Paşa. C.1340 tarihinde mebusların yaptığı konuşmalardan bir takım sonuçlar çıkarılabilir. 101. Kolordu Komutanı İzzet Paşa. Ordu Müfettişi Cevat (Çobanlı) Paşa.dışlandıklarına inanan Kâzım Karabekir. Kolordu Komutanı Şükrü Naili Paşa. Fakat bir müddet sonra Ankara‟ya gelen Cafer Tayayar Paşa.e.C. C. Siyasi Partiler. 179-180. s. İstanbul.g. Zeynep Korkmaz. Kolordu komutanı Cafer Tayyar Paşa.e. 16. TBMM Z. Bu komutanlardan Cevat Çobanlı Paşa ve Cafer Tayyar Paşa dışındakiler olumlu cevap vermişlerdir. Yeşil. s. 578-583. Karpat. 45. Yeşil. Yeşil. s. Y.g.. I. IV. Doğan Avcıoğlu. Meclis‟te 8.482 Böylece Mustafa Kemal. Haz. a. 483 Uyar.. Halk Fırkası‟ndan istifalar başlamıştır.483 8 Kasım 1924 tarihinde İsmet Paşa Hükümeti.484 Hükümetin güvenoyu almasının ertesi günü. Rauf (Orbay). Nutuk. “Paşalar Komplosu”ndan şüphelenen Mustafa Kemal.g. a.e. onları milletvekilliğinden istifaya davet etmiştir. s. 3. a. Bkz. Ayrıca TCF‟nın kuruluşu ile ilgili olarak farklı yorumlar için bkz. “Cumhuriyet Dönemi Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde İlk Girişim: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası”..11. 116. ordu üstündeki denetimini pekiştirmiş.. 170. Cumhuriyet Halk Partisi. s. 1342. Ankara. Bu istifaları birbiri arkasına istifaların takip etmesiyle birlikte bu bağımsız milletvekilleri 17 Kasım 1924 tarihinde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‟nı kurdular. gerek siyasi ve gerekse ekonomik alanda liberal düşünceyi savunan bir 480 Saime Yüceer. 481 Aslında Mustafa Kemal Paşa‟nın Karadeniz ve Doğu Anadolu‟ya yapmış olduğu sonbahar gezisi esnasında bu vekillik hakkında halk arasında ortaya çıkan hoşnutsuzlukları bizzat kendisi müşahede etmiştir. s. TPY. Ordu Müfettişi ile milletvekili komutanlara bir şifreli telgraf çekerek. Tunaya. 2002. Milli KurtuluĢ Tarihi.485 TCF proğramı. Ali Fuat ve Refet Paşaların öncülüğünü yapmış olduğu diğer bir grup yer almıştır. Refet (Bele) ve Feridun Fikri (Düşünsel) de bulunuyordu. Dönem. s. VII. a. Tunçay. Mübadele İmar ve İskân Vekili aleyhine soru önergesi veren Menteşe Milletvekili Esat Efendi‟nin de Hükümete güvenoyu vermesidir.

hususî ve resmî bütçelerden maaş alan memurların partilere giremeyecekleri belirtilmekteydi. 1925 yılı bütçesi görüşülürken ortaya attığı memur sayısındaki fazlalık ve memur ücretlerinin yetersizliği üzerine olmuştur. 489 Tunçay. TPY. toplumda meydana gelen kaos ortamına karşı CHF Meclis Grubu‟nda sıkıyönetim ilanı teklifinde bulunmuş.m. 573. bu partiye karşı cephe almıştır. basının desteğine rağmen ikisi de seçimi kazanamamıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nde Ayaklanmalar (1924-1938). 1968. ayrıca parti proğramında yer alan cumhurbaşkanı ile ilgili diktatörlük benzetmelerine de bir anlam veremediğini belirterek. 2002. 106. Aybars. 488 İsmet Paşa‟nın istifa haberleri için bkz. partinin “umumi hürriyetlere taraftar” olduğu vurgulanmakta.487 İsmet Paşa Hükümeti. Ankara.486 Mustafa Kemal. Sel Yayınları. Türkler. 16.491 13 Şubat 1925‟te başlayan Şeyh Sait İsyanı492 karşısında Ali Fethi Bey‟in yumuşak tutumu. TCF‟nın en önemli muhalefet hareketi. Yeni Türkiye Yayınları. 491 Yüceer. Tevhîd-i Efkâr. s. Ankara. Ankara. İzmir‟den Rahmi Bey ile Halil (Menteş) Bey‟i aday göstermiş. Baskı. 492 Bu isyan hakkında daha geniş bilgi için bkz.488 Sıkıyönetim önerisinin üyeler tarafından kabul edimemesi üzerine Mustafa Kemal: “Benim burnuma barut ve kan kokusu geliyor. Ankara. 82 . yönetimde “âdem-i merkeziyet” ve “ülke kalkınmasında dış sermayenin rolünden” bahsedilmekte. CHF‟den tepki görmüş ve hükümet düşürülmüştür. 27 Kasım 1924.489 İsmet Paşa‟nın istifasından sonra yeni kurulan Fethi Bey Hükümeti. s. 15-16. TİTE Yayınları. genel seçimlere katılacak kadar uzun ömürlü olmamış. Metin Toker. 490 İsmet Paşa‟nın istifa ettirildiğine dair çıkan haber için bkz. Behçet Cemal. a.g. TCF Programı. 57. s. Servet-i Fünûn.. s. Tevhid-i Efkar. Son Telgraf.490 TCF.g. 22 Teşrinisâni 1340. ġeyh Sait ve Ġsyanı.e. C. C. 1972. parti sadece boşalan 13 milletvekilliği için yapılan ara seçimlere katılmıştır. yeni partinin proğramında önemli bir görüş bulunmadığını. 22 Teşrinisâni 1340 (22 Kasım 1924). “Atatürk Dönemi Muhalafet Partileri”. I-II. 1981.. a. Nu. Reşat Hallı.proğram olma özelliğini taşımaktadır. 4 Mart 1925‟te Şeyh Sait İsyanı 486 Turgay Uzun. Bilgi Yayınları. 1476. İstanbul‟dan aday gösteremeyen parti. 538. I-III. Yerine daha sert tutumu olan İsmet Paşa Hükümeti kurulmuştur. 77. s. İstanbul. ġeyh Sait Ġsyanı. 3. 487 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. C. 1955. İnşallah ben yanılmışımdır” demek suretiyle. fakat bu teklifin kabul görmemesi üzerine 21 Kasım 1924 tarihinde İsmet Paşa Hükümeti istifa etmiştir. 22 Teşrinisani 1340. kararı sert bir biçimde eleştirmiştir. Parti programında. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları. CHF‟den istifaların önüne geçmiş ve TCF‟nın da desteğini almayı başarmıştır.

İstanbul. 496 Mehmet Turhan. Rüştü Paşa (Erzurum).M. Kazım Karabekir. İsmail Canbolat Bey (İstanbul). Baskı. 3. “İzmir Suikasti” yargılamaları sırasında tasfiye edilmiştir. s. İsyan bölgesinde görev yapan İstiklal Mahkemesi.. 98.496 TCF‟‟nın önder kadrosu. 131-149. C. Refet Bey ise 1935 milletvekili seçiminde Mustafa Kemal‟in izniyle TBMM‟ye müstakil milletvekili olarak girdiler. Siyaset ve Anayasa. s.. Takrir-i Sükûn Kanunu‟na dayanarak. 83 . 142. Devre: II. daha sonra tüm Doğu Anadolu‟daki TCF şubelerini kapatmıştır. 117. politikada muhafazakâr olup. kimilerine göre bu parti siyasi varlığını sürdürseydi. 2000.neden gösterilerek Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmış493. Ali Fuat Paşa 1933 ara seçiminde. partilerinin laikliği benimsediğini. Bu iddiaya karşı Ali Fuat Paşa. 2001. s. Gündoğan Yayınları.494 Hükümet. Halis Turgut Bey (Sivas). 111-112. Kazım Karabekir ve Rauf Bey ise Mustafa Kemal‟in ölümünden sonra. s. demokrasi ve hoşgörülü bir laik sistem Türkiye‟de yerleşecekti. Hükümetin gerekenleri yapmasını istemiştir. İnönü‟nün muhaliflerle barışma politikası çerçevesinde Meclis‟e girebilmişlerdir. a. Türkiye’de Demokrasi ve Politik Partiler. muhafazakâr gördükleri Nurettin Paşa ve Raif Hoca‟yı bile üyeliğe kabul etmediklerini söylemiştir. Alfa Yayınları. Dönem.. Ali Fuat. 48. Bu parti ekonomik alanda liberal politikalardan yana olmakla beraber.498 Sadece yedi ay varlığını sürdüren TCF. TCF‟nin milletvekilleri Halk Partisi‟nde olduğu gibi entelektüel ve bürokrat kimselerden oluşmuştur. Cebesoy. 498 Uyar. Abidin Bey (Saruhan). iki tane de İstiklal Mahkemesi kurulmuştur. Böylece alınan bu tedbirle muhalefet ve muhalif İstanbul basını kesin olarak susturulmuştur. Şükrü Bey (İzmit). s. Ankara İstiklâl Mahkemesi TCF‟nın gericiliği kışkırttığını ileri sürerek. çok partili siyasi hayata geçişin ilk denemesi niteliğini taşımış. 2. 497 İdam edilenler şu şahıslardı: Arif Bey (Eskişehir). Yurt dışında bulunan ve gıyaben yargılanan Rauf Bey ise 10 yıl ağır hapis cezasına mahkûm edilmiştir. 493 494 TBMM Z. dinin toplumsal düzendeki yerine önem vermekteydi. TCF Urfa Sekreteri Fethi Bey‟i yargılayarak isyanı kışkırttığı gerekçesiyle 5 yıl hapse mahkûm etmiş. Sarıbay.495 Toplumsal köken incelemesi Terakkiperver Parti muhalefetinin Halk Partisi‟nin toplumsal tabanından geldiğini göstermektedir. Cafer Tayyar Paşalar ise haklarında beraat kararı verilmekle birlikte siyasal yaşamdan dışlanmışlardır. Refet.e. II. 15.g. Tutuklanan TCF milletvekillerinden 6‟sı idam edilmiş497. Ankara. TBMM Kav. s. TCF‟yı 5 Haziran 1925 tarihinde kapatmıştır. Siyasi Hatıralar. 495 Ali Y. C.C.

a.. Olayın ciddiyetinin farkında olan Ali Fethi Bey Hükümeti.C. 505 Tunçay.499 Ayaklanmayı bastıran Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Eğilmez‟e göre isyancılar İngilizler tarafından silahlandırılmışlar.. Şeriat ve Abdülhamit‟in oğullarından birinin saltanatını temin gibi irticakar bir propaganda puşidesi altında Kürtçülük”504 olduğunu söylemiştir. Van. 14. TBMM Z. Alpay Kabacıklı. C. 135. Mardin.e.. s. Hatta İçişleri Bakanı bulunan Recep Bey. Hallı. Siyasal nitelikli önlemler ise o bölgede sıkıyönetim ilanı ve Hıyanet-i Vataniye Kanunu‟nun ilk maddesinin dinin siyasete alet edilmesini engelleyici bir hükümle değiştirilmesi olmuştur. ġeyh Sait Ġsyanı.506 Bu gelişmeler üzerine Fethi Bey 499 500 Ülkede çıkan 18 ayaklanmadan 17 tanesi Doğu‟da gerçekleşmiştir. Turan. 461.. Tarihimizde Kürtler ve Ayaklanmaları.505 İsmet Paşa ve taraftarları daha radikal ve sert tedbirler alınmasını istiyorlardı. 504 TBMM Z. 14. II. 501 TBMM Z. C. a. s.e..501 Oysa 13 Şubat 1925‟de Genç ilinin Piran köyünde başlayan bu isyan hareketi. isyancıların amacının. s. Hilafet. ekonomik sıkıntılar ve yolsuzluk iddiaları. 306-309. ġeyh Sait ve Ġsyanı. 288.g.g.g.C. 84 . Ş. Bkz. hemen gerekli önlemleri almış. Dönem. Cemal. Aralarına devlet memuru bile giremez olan isyancılar. 1991. a. işi Başbakandan daha fazla ciddiye alarak. İstanbul. 503 Çakan. 131.4. Her Yönü Ġle Kürt Dosyası. “Padişahlık. Siirt‟ten Irak sınırına kadar yayılmışlardı. 347.C. görevinden istifa etmiştir.500 Dâhiliye Vekili Cemil Bey. C. Cem Yayınevi. 506 İnönü.503 Meclis‟te yaptığı açıklamada Ali Fethi Bey. 12-28 Eylül 1924 tarihleri arasında Hakkâri yöresinde bir “Nasturi Ayaklanması” ile karşılaşılmıştır.5. iki jandarmayı da vurarak öldürmüşlerdi. TDT. öncelikle ordu seferber edilerek Doğu‟ya kaydırılmıştır. TPY. Dönem. Toker. s. İstanbul. III. 1994. Kitap.2. Turan Yayınları. s. II. Abdülhaluk Çay. 2. 105. Şeyh Sait ve adamlarının Ergani vilayetinde Hıns ve Delice arasında isyan ettiklerini fakat eylemin hemen bastırılabilcek bir mahiyette olduğunu vurgulamıştır. II.1. devleti en kritik zamanda uğraştıracak bir ayaklanmaya dönüşmüştür. 14. ġeyh Sait Ġsyanı Halifelik ile Şer‟iyye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması. göçmenlerin yerleştirilmesi.502 Olayın ciddiyetinden dolayı 23 Şubat 1925 tarihinde Şark vilayetlerinin ve kazalarının bir kısmında idare-i örfiye ilan edilmiştir. Dönem. 502 Şeyh Sait İsyanı ile ilgili olarak bkz. s. Baskı. içte huzursuzluklara neden olurken. 288. s.e.

s.Hükümeti istifa etmiş507 ve Cumhurbaşkanı da hükümeti kurma görevini daha sert tedbirlerden yana olan İsmet Paşa‟ya vermiştir. Tek Adam. Bkz. 512 Seyit Abdülkadir sorgulamasında son olaylarla hiç bir ilgisinin olmadığını belirtmiştir. 4 Mart 1925 tarihinde 578 sayılı “Takriri Sükûn Kanunu”nu kabul ederek. Kitap.000 liralık şahsi tazminatı ve sözleşme metnini kabul etmediği bilinmektedir. 511 Ali Cemal Bardakçı 12. Kolordu Komutanı Mürsel Bakû ve Vali Cemal Bardakçı‟nın511 aldığı tedbirler sayesinde şehre girememişlerdir. İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. s. TBMM Z. Başkanlığa Karahisarısahip Mebusu Ali Bey. Bkz. 15. C.07. Müddeiumumîliğe İzmir Mebusu Mustafa Necati Bey.C. Aydın Mebusu Reşit Galip Bey ve Rize Mebusu Ali Bey seçilmişlerdi. 120-122. TBMM Z. Müddeiumumîliğe Karesi Mebusu Ahmet Süreyya Bey. s. 314. 144. C. Toker.C.e. 130-131. fakat Ordu Komutanı Kâzım Orbay. hükümeti her türlü irticaa ve isyan hareketine karşı gerekli tedbirleri almaya yetkili kılmış509. II. 85 . s. 132. 510 131 kişinin katılımıyla yapılan Ankara İstiklâl Mahkemesi üyeliği seçimlerinde. Akdeniz‟de bir mahreç ve 250. üyeliklerine ise Kozan Mebusu Ali Saip Bey. Harekât-ı Askeriye Mıntıkası İstiklâl Mahkemesi Başkanlığı‟na Giresun Mebusu Hacim Muhittin Bey. C. Bozok Mebusu Avni Bey ve Kırşehir Mebusu Lütfi Müfit Bey seçilmişlerdi. 226.09. TPY. Ali Cemal Bardakçı. Düstur.1926 tarihleri arasında toplam 418 gün Diyarbakır valiliği görevini yerine getirmiştir. Aydemir. Bkz. 4 Mart 1925 tarihinde yapılan oylamada 154 kabul oyu ile güvenoyu almıştır. Dönem. 6. Üçüncü Tertip. Dönem.. üyeliklere ise Gaziantep Mebusu Kılıç Ali Bey. II. Buna karşın oğlu Mehmet ise “Kürtlük lehine hükümete karşı nümayiş” yaptıklarını Anadolu‟daki Kürt kulüpleri ile haberleşmek için şifre kullandıklarını kabul etmiştir. 20. III. Templon (veya Templeton) süsü vererek. 513 Tunçay. 110-111.508 Meclis. Turan. ġeyh Sait ve Ġsyanı. İstanbul‟da bir İngiliz mümessili ile temas ediyor zannederek bir emniyet mensubu ile karşılaştırılmıştır. 223-224.4. s. a. İran‟a sığınmak isteyen Şeyh Sait ve 400 kadar adamı Varto‟da bulunan Tümgeneral Osman Nuri Koptagel‟e teslim olmak zorunda kalmıştır. 129. Kürt Krallığı..513 Hükümete örfi idarenin sürelerini uzatma yetkisinin yanı sıra bölgenin mülkî teşkilat alanında da düzenleme yapma imkânını tanıyan tezkere. İsmet Paşa Hükümeti. 15.000 altın olmuştur. II.1925 tarihinde Meclis tarafından 507 508 TBMM Z. TDT. Dönem. C. Tunçay. 140. TPY. Ş. s. 15. II. SDN: 118. Şeyh Abdülkadir‟le görüştüğü fakat ilk görüşme esnasında isyan bölgesine gitmek için kabul ettiği 80.. s. s. Dönem. daha sonra ise Ankara İstiklâl Mahkemesi ve Harekât-ı Askeriye Mıntıkası İstiklâl Mahkemesi‟nin kurulmasına karar vermiştir. 52-59. İstanbul‟da gözaltına alınanlar arasında ise Kürdüstan Teali Cemiyeti Başkanı.. İngilizlerle ittifak. Ayrıca Şeyh Abdülkadir.C. İngilizlerden talepleri.510 Ankara‟da önlemler alınırken Şeyh Sait ve adamları Diyarbakır önlerine kadar gelmişler.C. TBMM Z. s. s. Soyak. s. 509 144 kişinin katıldığı oylamada “Takrir-i Sükûn Kanunu” 122 kabul oyu ile yasalaşmıştır.g. Daha sonra Belediye Zabıtasından Nizamettin Bey adında bir kişinin kendisini İngiltere Hariciye Nezareti Umur-u Şarkiye Müdürü Mr. Bkz.. eski Ayan üyesi ve Danıştay Başkanı Seyit Abdülkadir ve oğlu Mehmet‟te bulunmaktaydı. Bkz. 15.1925 ile 03.512 Doğudaki örfi idare 23 Kasım 1927‟ye kadar sürdürülmüştür. C.

47 kişi idama mahkûm edilmiş. a. Bkz. II. 124. Dönem.514 Hükümet.kabul edilmiştir.6.C. Mustafa Kemal Paşa‟ya 17 Haziran 1926‟da İzmir‟de suikast yapacak olanları Sakız‟a kaçırmak üzere anlaşmış olan motorcu Şevki (Giritli Şevki) adındaki şahıs. Piran‟daki çatışmaların kendisinin bilgisi dışında gerçekleştiğini. TBMM Z.1927 tarihinde 1097 sayılı “Şarktan Garba Nakli Eşhas Kanunu”nu çıkarılarak. 3 Mayıs 1925 tarihinde çıkardığı bir kararname ile örfi idare mıntıkasında sansür uygulamasına giderek göstermiştir.g.. 8. II. III. 125-127. İstanbul.4. 326. II. TDT.. C. Fakat Hüseyin Cahid. suikastın düzenleyicilerinden Sarı Edip Efe ile Manisa Milletvekili Abidin Bey‟in ortadan kayboluşundan kuşkuya düşerek. C. 519 “Şarktan Garba Nakledilen Eşhasa Ait Kanun” hakkında bkz. 518 Ş.e.517 Doğu İstiklâl Mahkemesinin yaptığı yargılamalar sonucunda. III. 638. 1955. idam kararları 29 Haziran 1925‟te yerine getirilmiştir. s. Mustafa Kemal PaĢa’ya Suikast GiriĢimi ve Muhaliflerin Tasfiye Edilmesi Mustafa Kemal Paşa. s. hayat boyu Çorum‟a sürgüne gönderilmiştir. 102. 247-248. Kitap. 516 Turan. İsmet İnönü Ankara Garı‟nda Hüseyin Cahid‟i asma talimatı vermiştir. Tutuklananlar arasında Vatan gazetesi sahibi Mehmet Emin Yalman ile yazarlardan Ahmet Şükrü Esmer. Dönem. 517 Soyak. s. Üçüncü Tertip. Fakat son dakikada verdiği bir kararla hareketini bir gün sonraya tehir etmiştir. Batı Anadolu seyahati çerçevesindeki programa göre 16 Haziran 1926 Çarşamba günü İzmir‟de bulunacaktı. 18. TDT. C. Bayazıt vilayeti dâhilindeki 1500 kişinin ve 80 asi ailenin Garb‟a nakledilmeleriyle alınan tedbirler yoğunlaştırılmıştır. Havali-i Şarkiyede İdare-i Örfiye mntıkasında tatbik edilecek Sansür Talimatnamesi‟nin içeriği için bkz. Kitap. fakat “Kürtçülükle” ilgisinin bulunmadığını. bundan sonra iyi olur İnşallah”518 şeklinde olmuştur.519 2. s. Feridun Kandemir. Şeyh Sait‟in son sözleri “fena yaptık. s. 6. s.. Düstur. C. 7 Haziran 1925‟te hükümetin manevi gücünü kırarak ayaklanmayı kışkırttıkları ileri sürülen gazetecilerin tutuklanmasına karar vermiştir. Üçüncü Tertip. 86 .6. Suphi Nuri İleri ve Tanin başyazarı Hüseyin Cahit Yalçın da bulunmaktaydı.516 Şeyh Sait ilk soruşturmasında Savcı Süreyya Örgeevren‟e kendisinin şeriat yanlısı olduğunu. 155-159. Feridun Kandemir‟in belirttiğine göre yargı kurulunun başkanlığını yapan Topçu İhsan Bey‟e. Turan.C. 847. Siyasî Dargınlıklar.515 Doğu İstiklâl Mahkemesi. s. 33. her türlü tedbiri almak ve otoriteyi sağlamlaştırmak niyetinde olduğunu.1. C. 18. s. 514 515 TBMM Z. Düstur. özellikle Sebilür-Reşat ve Tevhid-i Efkâr gazetelerinde şeriat yanlısı çıkan yazıların kendisini çok etkilediğini söylemiştir.

Çopur Hilmi ve diğer suikastçı arkadaşları silah ve bombalarıyla yakalanmışlardı. Henüz daha başka nerelerde. Binaenaleyh işbaşında bulunmak ve mütayakkız olmak lazımdır.g. İstanbul‟da tevkif edilenler arasında Ali Fuat. Çok hızlı 520 521 Soyak. Ankara‟dakiler arasında ise Kâzım Karabekir Paşa bile bulunmaktaydı. Reisicumhurun araya girmesiyle kendini kurtarabilmiştir.524 Mustafa Kemal açısından en önemli dava paşalara karşı açılmış olanıdır. a.e. İstiklâl Mahkemesinin beni tevkif ettirmeye kalkıştığı söylenmiştir. TPY. Mahkemeye çıkarılanlar başlıca üç gruptu: 1. Reşit Galip Beyler ile savcı Necip Ali (Küçüka) Bey‟den oluşan Ankara İstiklâl Mahkemesi Heyeti. Ben. kendisininde bunun üzerine İstiklâl Mahkemesini İzmir‟e gönderdiğini belirtmektedir. İsmet Paşa. Giritli Şevki.521 Hazırlanan bir hususi trenle Başkan Ali (Çetinkaya) üyeler Kılıç Ali. Kılıç Ali. s.g.Daha eski İttihatçılar.” Telgrafıyla hükümet olarak ögrendiklerini.korkuya kapılmıştır. s. yazılmıştır.g.522 Bunun aslı yoktur.Onlarla ilişkili ilişkisiz eski TCF‟lılar. 474. Dr.e.520 Suikast girişiminden haberdar olan İsmet Paşa. Paşaların yargılanmasına 3 Temmuz 1926 tarihinde başlanmıştır. a. fakat Atatürk‟ün bu telgrafa karşı: “Ankara‟dan ayrılmaman lazımdır. 3. 472. suikast haberini Atatürk‟ten aldığı: “İzmir‟de bir suikast teşebbüsü meydana çıkmıştır. İsmet İnönü. Mustafa Kemal Paşa‟ya hitaben bir mektup yazmış ve Vali Kâzım (Dirlik) Paşa‟ya vermiştir. Tahkikat yapılmaktadır. s. 87 .. s.. 524 Tunçay. Ankara İstiklâl Mahkemesi 26 Haziran‟da İzmir‟de. Ankara‟da bir takım teşebbüsler olabilir. polis tarafından alınan sıkı tertibat ile Ziya Hurşit. 522 Kılıç Ali Bey‟in bu konuda iddiaları için bkz. Tamamıyla uydurmadır. Davadan çok endişe etmiş. 2. Ġstiklâl Mahkemesi Hatıraları. 43-45. 523 İnönü. “suçüstü” bahanesiyle TCF milletvekillerini tutuklamaya başlamıştır. s. bunun üzerine. Mahkeme dokunulmazlığa bile aldırış etmeden. 17 Haziran 1926‟da yola çıkmıştır. a.. kesin bir vaziyet almış durumdaydım. Refet ve Cafer Tayyar Paşalar.”523 İsmet Paşa‟nın bu açıklamalarına rağmen birçok yazarın ortak kanaatine göre Başvekil. Bunun üzerine Vali Kâzım Dirlik‟in idaresi altında.Suikast düzenleyicileri. 162. o esnada kararlıyım. ne gibi hazırlıklar olduğunu bilmiyoruz. “geleyim görüşelim” diye bir telgraf çektiğini. Bunun için İzmir‟e gelmen doğru değildir” cevabını verdiğini. 353.e. Bkz. İstiklâl Mahkemesi‟nin derhal İzmir‟e giderek tahkikata başlamasını istemiştir. çoğunluğu milletvekili olan 49 tutuklu sanığı yargılamaya başlamıştır. Kâzım Karabekir Paşa‟yı serbest bıraktırmasından dolayı kendisini Ankara İstiklal Mahkemesi‟nin tutuklatmaya kalktığı iddiaları ile ilgili olarak hatıratında şunları söylemiştir: “Kâzım Karabekir Paşa‟nın serbest bırakılması üzerine. Hadise önemlidir. İnönü.

. Müdürlüğün kadrosu: bir genel müdür. 3358-359. 1970.e. eski Ardahan Mebusu Hilmi ve İttihat ve Terakki Mesul Kâtiplerinden Nail Beylerin idamına. s. muhaliflerin tavsiyesini planladığını hatta kendi kadrosuna da gözdağı vererek güç gösterisinde bulunduğunu savunmuştur.1923‟te toplam 8 maddeden oluşan “Mübadele ve İmar Müdüriyet-i Umumiyesi Teşkilat Kanunu” tasarısını Meclis‟e sunmuştur.bir yargılamadan sonra 13 Temmuz 1926‟da mahkeme 15 kişiye. Dr. Hükümet. ahalinin mübadelesiyle. İnsel Yayınları. iskân.g.18. 3. s.1923). 88 . imar ve evrak müdüriyetleri ile muhasebeci ve kâtiplerden oluşturulmuştur. harap olan kasabalar ve karyelerin imarıyla ugraşmak üzere hükümete bağlı olarak kurulmuştur. Lozan‟da imzalanan “Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi‟ne İlişkin Sözleşme ve Protokol” gereğince Türkiye‟ye gelmesi muhtemel yarım milyona yakın göçmenin iskânı konusudur. Adnan (Adıvar) Atatürk‟ün vefatına kadar memlekete gelmemiş526.4.1. 145. Meclis.09. Hüseyin Rauf Bey ise 26 Ekim 1933 tarihinde çıkartılan genel af yasasından sonra 1935 yılında yurda dönmüştür. muhacirlerin iskân işleriyle. anayasayı değiştirme girişiminde bulundukları gerekçesiyle idam cezası vermiştir.1/7.525 Birçok kişinin beraat ettiği yargılamaların Ankara ayağında eski Maliye Nazırı Cavit Bey. Fahrettin Altay. Soyak.2. bir muavin. Kitap. Bu tasarıya göre genel müdürlük.32. a.1. Turan. İmar ve İskân Vekâletinin kuruluşunu tamamlamış ve Mustafa Necati Bey‟i de vekil 525 526 Ş. s. 12.527 2. İzmir davalarında aslında Mustafa Kemal‟in amacının Paşaları astırmak olmadığını. Nazım Bey.20. Ġdari Alandaki GeliĢmeler 2.09. Tarih: 12. Dr. 528 BCA (30. 421. İstanbul. Hüsyin Rauf (Orbay) ve İzmir Valisi Rahmi Beylerin onar sene hapislerine. Beraat etmiş olmasına rağmen Dr. 10 Yıl SavaĢı (1912-1922) ve Sonrası.4.2. 352 sayılı Yasayla Mübadele. 527 Fahrettin Altay. Adnan Bey‟in ise beraatine karar verilmiştir. TDT. Mübadele ve Ġskân Müdüriyeti Umumiyesi’nin Kurulması TBMM‟nin önüne gelen ve çözüm bekleyen en önemli sorunlardan birisi de.528 Hükümetin önerdiği “Mübadele ve İskân Müdüriyet-i Umumiyesi” bazı mebuslar tarafından sıcak karşılanmamış ve sonunda Tunalı Hilmi Bey‟in önerdigi ayrı bir vekâlet statüsü kabul edilmiştir.

e. İmar ve İskân Vekâleti‟ne yönelttiği soru önergesinin. 532 TBMM Z.C..2.4. Dönem. Menteşe Mebusu Esat Efendi‟nin Mübadele. kaymakam martin omzunda asayişe memur bulunsun. Fakat vekâletin kaldırılmasına en fazla itirazlar mülkî yöneticilere uzman olmadıkları alanlarda fazladan yük geleceği ve imar ve iskân işlerinin bir müdüriyetin sorumluluğu altına verilemeyecek kadar önemli görülmesinden kaynaklanmaktadır. II. 534 Erdem.531 11 Aralık 1924‟te vekâlet kaldırılmış. İmar Vekâleti kıyamete kadar kalacaktır…”533 Mübadele. TBMM Z. C. 826. C. 187. TBMM Matbaası. II. şunları söylemiştir: “…Kaymakam şununla meşgul olsun. 89 . 53. maddesi ile gerçekleşmiştir. s. s. 3.529 8. 9.. 1975. Ankara. toplam 50 maddeden oluşan “Şûra-yı Devlet 529 530 TBMM Z.. 1975. 659-664.534 23 Kasım 1925‟te çok önemli bir adım daha atılarak. 11. Ankara.C. 533 TBMM Z. Ankara. s. 20 Nisan 1924 tarih ve 491 sayılı “TEK”nun 51. Kanunda en dikkat çekici hususlardan birisi mülkî ve askerî bürokrasinin yapması gereken icraatlar konusunda uyarılmalarıdır.2..C. C. 11. 1925 Tarihli ġûra-yı Devlet Kanunu Cumhuriyet Döneminde Şûra-yı Devlet‟in yeniden kurulması. s. 531 TBMM Z. C. 60. TBMM Matbaası. Dönem. istizah takririne kadar gitmesi bu vekâletin sonunu getirmiştir. II. Dönem. Kaymakam orman işlerine baksın. çünkü insanlar melek olabilir. s. Dönem. s.olarak seçmiştir. Adliyeye İhtiyaç kalmaz.C.532 Vekâletin kaldırılması konusunda çok sert eleştiride bulunan Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey. 61. İmar ve İskân Vekâleti‟nin kaldırılmasında meclisteki milletvekillerinin tartışmalarından anladığımız kadarıyla “mübadele” konusunun artık gündemden düşmesi önemli bir gerekçe teşkil etmiştir. Dönem. 51-52. her işi kaymakam mı yapacak? Acaba arkadaşlar İmar Vekâleti denildiği zaman hatıra fenni ve ilmi bir vekâlet gelmiyor mu? Bir kaymakam mülkiye mektebinde imar ve iskân işlerine dair bir ders görmüş müdür? …İmar işleriyle iskân meseleleri birbirine katiyen yakın değildirler… İmar Vekâleti hiçbir zaman kapatılamaz… Belki Adliye Vekâleti kapanabilir. görev ve yetkileri ise Dâhiliye Vekâletine bağlı olan “İskân Müdüriyet-i Umumiyesi”ne devredilmiştir.11.1923 tarihinde ise toplam 20 maddeden oluşan “Mübadele İmar ve İskân Kanunu”530 kabul edilmiştir. 2. II.g. C. II.. 2. a..C. TBMM Matbaası.

4.0. 179-184. bu kanunu hazırlayanların Fransız Devlet Şûrasını örnek aldıkları hazırlık çalışmalarından anlaşılmaktadır. düzeni sağlamak için atılımış bir adım olarak karşımıza çıkmaktadır. TBMM Matbaası. 7-13. Maliye ve Nafıa Dairesi Riyasetine 189 rey ile Ali Rıza Bey.. Dönem. Baş Kitabet için ise 186 rey alan Matbuat Müdürü Umumisi Saffet Bey seçilmiştir. ilk önce adlî ve mülkî idare alanlarına ağırlık verilmesi zaruriyetini ortaya çıkarmıştır. TBMM Kav.. Düşmandan kurtarılan yerlerde idarî mekanizma kurulurken. II. Ankara. C. s. Valilerin Yetkilerinin Kısıtlanmasına Yapılan Ġtirazlar ve 788 Sayılı Memurin Kanunu Lider kadronun savaşın kazanılmasından sonraki süreçte. C. 536 Şûra-yı Devlet üyeliklerine seçilen 16 kişi hakkında bkz. 538 İ. II.0/66. 1988. s. Türkiye Yönetiminde KarmaĢa. 539 BCA (30. Mülkiye ve Maarif Dairesi Riyaseti için 174 rey ile Ankara Valisi Atıf Bey.C. TBMM Matbaası. Ankara. 1931‟in ilk altı ayında dava sayısı 2700‟ü bulmuş. s. 4. Şûra-yı Devlet Kanunu ile 1925‟te “Danıştay” yeniden kurulurken.Kanunu”535 çıkarılmış. Ankara. dört yılın toplamında ise dava sayısı 12. çalışmaya başladığı ilk altı aylık süre içerisinde.2.000‟i aşmıştır. İkinci Basılış. 1941. Devlet ġûrası. İçtimaa: 3. 33.198. yeni düzende kendilerinden beklenilen rolü gereği gibi yerine getirebilmelerinin her şeyden önce onların düzenli bir maaş ve çalışma güvenliğine 535 Şûra-yı Devlet Kanunu‟nun Türkiye Büyük Millet Meclisi‟ndeki tartışmaları için bkz. 823 idari dava başvurusuna muhatap olduğu görülmektedir.538 2. halkın da güvenini kazanacak kendisine bağlı bir idarî mekanizma kurma arzusu. 23 Haziran 1927 tarihli oturumda ise Şûra-yı Devlet azalıklarına seçimler yapılmıştır. AÜSBF Yayınları. s. 193. 1953. 19. Bkz. Daha geniş bilgi için bkz. Çağdaş Yayınları.. Yayın No: 36/18.537 Şûra-yı Devletin. 80-91.9. TBMM Matbaası. TBMM Z. Deavi Dairesi Riyaseti için 185 rey ile Adliye Müsteşarı Reşit Bey. adlî ve mülkî memurların tayinlerinin çabuklaştırılmasının istenmesi. 1977. 50. Dönem. Tarih: 24.539 Memurların.17.10. Devre: II. Ek: 2-2/1. Ayrıca düşmandan kurtarılan yerlere tayin edilen “emval-i metruke komisyonları” ile malî. 1929‟da 2610.536 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile kurulan bu yüksek mahkemenin bir danışma kurulu olmasının yanı sıra yürütme ve idarenin yargısal denetimini gerçekleştirmesi hedeflenmiştir. 537 Lütfi Duran. Bu sayı sonraki yıllarda giderek artmış ve 1928‟de 2581. 1930‟da 4205.1922). s.3. C. Ankara. bir an önce Bakanlar Kurulu tarafından tespit edilen kanun tasarılarının tamamlanmasına önem verilmiştir.M. TBMM Z. Hakkı Göreli. Dolayısıyla Meclis bu kapsamda memur rejimine yeniden şekil vermek için büyük bir çaba sarf etmiştir.439. 90 .C. İstanbul. 643-644.

Dönem.. C. 91 . 544 TBMM Z.1924). fakat kabul görmemiştir. 24. Bu doğrultuda atılan ilk adım 20. Dönem.C. II. s. II. Yalnız bir polis müdürü kalır. 346. 104-105. Mazhar Müfit Bey ise valilik müessesesinin yetkilerinin budandığını şu sözleriyle ifade etmiştir: “…Anlaşılıyor ki valiler.10. valilerin ellerinden tayin ve azil konusundaki salahiyetleri alındığı takdirde. C. TBMM Döneminde yürütme kurullarının taşradaki yetkileri merkeze taşıma amaçlı girişimlerine rastlanmıştır. 546 TBMM Z. polis teşkilatında düzenlemelere ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. s..543 Küçük sıhhiye memurlarının da doğrudan vekâletçe tayinleri konusu Meclis‟e gelmiş.e.0/6. valilerin statülerinin masaya yatırılmasına zemin hazırlamıştır.542 Yürürlükte olan İUVK‟nın 10. Tarih: 18.”545 Tartışmalardan sonra çıkarılan “Vîlâyat Memurini Maliyesinden Bazılarının Sureti Tayinleri Hakkında Kanun”546 ile bir orta yol bulunmuş.. maddesi çerçevesinde vilayetteki defterdar ve muhasebeciler tarafından seçilerek. C..36. 542 TBMM Z. BCA Kavanin Müdüriyeti (30. s.540 Karahisarışarki Mebusu Ali Süruri Efendi‟nin polis memurlarının adlî görevlerinden dolayı haklarında yapılacak tahkikatın hangi vekâlet (Adliye-Dâhiliye Vekâleti) tarafından yapılması konulu soru önergesi541 de. vali tarafından tasdik edilen kaza mal müdürleri atamalarının. 25. 4. TBMM Matbaası.12. daha iyidir. valilik müessesesinin ortadan kalkacağını bile iddia etmiştir.26. valilere lüzum kalmaz.2. a.0. Ankara. s.C. Ankara. Dönem. Türkiye’de Memur Güvenliği. 543 Çakan.. II. 1968.C. TODAİE Yayınları. s. tayinlerin valinin görüşü alındıktan sonra vekil tarafından yapılması kararlaştırılmıştır. 54-59. 1923 tarihinde Meclis gündemine gelen kaza mal müdürlerinin Maliye Vekâleti‟nce tayini içerikli kanun layihasıdır. 221. 540 541 Cahit Tutum. bundan böyle İUVK‟da yapılacak değişklik ile vekâletin yetki alanına aktarılması planlanmıştır. 27-33.kavuşturulmalarıyla mümkün olacağı unutulmamıştır. Ergani Milletvekili İhsan Hamit Bey. 78-79.g. 1972. 24. bir polis müdürü vazifesiyle muvazzaf olarak kalıyorlar… Dâhiliye Vekili Beyefendi valilerin tezyidi maaşları için talep de bulundukları vakit bende soracağım: Bütün vazifeleri birer birer valilerden aldıktan sonra tezyidi maaşa ne lüzum vardır diyeceğim.544 Maliye memurlarının vekâletlerce tayinleri konusu. Dönem. II. 545 TBMM Z. C. s. 15. II.C. Fakat yavaş yavaş valilikleri lâğvedersek sıra Dâhiliye Vekâletine gelecektir.

C.1926. vatandaşların işlerinin kolaylaştırılması açısından önemle üzerinde durulan bir konu olmuştur. Ankara şehrini örnek vererek. Jandarma Kumandanlığı Hacı Bayram Mahallesinde. takdirname ve hükümleri.. sayı: 336. Üçüncü Tertip. s. 2. 23. s. C. “Malumu âlinizdir ki Ankara Vilâyeti ve şuabatı idaresi muhtelif mahallatta oturmakta ve halk için fevkalâde mucibi müşkülat olmaktadır. Dönem.1926‟da çıkarılan 788 sayılı “Memurin Kanunu”dur. Bu Kanunla.. TBMM Matbaası. 4. C. 550 Düstur. beraberinde bunlarla ilgili bazı düzenlemelerin yapılmasını zorunlu kılmıştır.. görevden azilleri. 182-187.548 13 Şubat 1927‟de çıkarılan bir kararnameyle ise Memurin Kanunu mucibince memurine verilecek sicil ve hüviyet varakalarının şekilleri ve tarzları tanzim edilmiştir. s. Kanunun çıkarılmasına rağmen bazı mülkî amirlerin yetki konusu her zaman için tartışma konusu olmaktan çıkmamıştır. 178. istihdam edilen yabancı uzmanlara getirilen bu ayrıcalıklı uygulamanın ana gerekçesi ne yazık ki. çalışma saatleri.Memurlarla ilgili olarak çıkarılan kanunlardan en önemlisi hiç kuşku yok ki. Düstur. Devre: II. 31. 179. TBMM Z. 32. memurların tayinleri. Ankara Milletvekili İhsan Bey. 188. tarım ve ziraatla hangi şartlarda meşgul olabilecekleri. C. 549 Memurların sicil cüzdanları ile ilgili bilgiler için bkz. 343. 28 Mayıs 1927‟de 1065 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde ifa ve vazife eden bazı ecnebi rüesa ve memurlara mahsusatının tevfikata tabi tutulması hakkında” bir kanun çıkarılmıştır. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz. Ankara. Memurlar Ġle Ġlgili Düzenlemeler ve Ankara’da Bir Memurin Kooperatifinin TeĢkili Hükümet dairelerinin ve yöneticilerinin belli bir merkezde toplanması. nüfusa havale edildiği zaman bu daireleri bulmak için halk müşkülat 547 548 TBMM Kav. muavenet. 579.4. TBMM Z. Dönem.550 1065 sayılı Kanunla. 8. becayişleri. ülkede ihtiyaca cevap verebilecek yetişmiş insanların olmamasıdır. C.4. Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde görev yapan ecnebi amir ve memurlar vergiden muaf tutulmuşlardır. 92 . Resmî Gazete.3. 1427.2.C. II. Polis Müdüriyeti Mukaddem mahallesinde. s. II. 194. tekaüt. Vali Bey eski polis dairesinde oturuyor. 8. 31. s. Makamı vilâyete verilen bir istida tapuya.C. istifa. s. cezalar gibi konuları düzenlemiştir. Üçüncü Tertip.547 Kanun.549 İhtiyaç halinde bazı alanlarda yabancı memurların görevlendirilmesi. C. bir başka müdüriyet Tahtakale‟de hülasa bütün şehabatı idare ayrı ayrı mahallelerde ifayı vazife etmektedirler.M. 123. 31.3.

çekmektedirler”551

demek

suretiyle, devlet dairelerinin belirli

merkezlerde

toplanmasının ortaya çıkaracağı faydaları üzerinde durmuştur. Mazhar Müfit Bey de bu fikre katılarak, dört seneden beri birçok vekâlet binasının ve adliye sarayının yapıldığını, fakat bu işin biraz da zamana bağlı olduğunu söylemiştir. 19 Eylül 1923‟te kaymakam maaşının miktarının tayininde vekâletin serbest bırakılması gündeme gelmiş ve bu teklif encümence uygun bulunmuştur.552 Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey, valilerin maaşında olduğu gibi kaymakamların maaşları konusunda da vekâletin serbest bırakılmasını talep etmiş553 ve bir kaymakamın terfisinin gelmesine rağmen kazanın sınıfından dolayı sıkıntılar yaşayarak terfi ettirilememesini eleştirmiştir.554 Bazı mebusların kaymakamların maaşlarında düşüşün yaşanacağı endişelerine rağmen, maaşlarda düşüş yaşanmamıştır.555 Meclis bazen kendi bünyesinde çalıştırdığı memurlar ile ilgili düzenlemeler de yapmıştır. Tekirdağ Mebusu Cemil Bey ve 100 arkadaşı, Ankara‟nın pahalı bir şehir olduğunu, kiraların yüksekliğini ve şiddetli kış koşullarının olumsuzluklarını öne sürerek, Meclis memurlarına birer maaş ikramiye verilmesini talep etmişlerdi. Ancak, Ergani Mebusu Kâzım Vehbi Bey, memleketin mıntıkalara bölünerek, ayrıma tabi tutulmasına itiraz etmiş ve bütçe yeterli ise tüm memurlara ikramiyenin verilmesini, aksi halde teklifin reddini istemiştir.556 Bu teklife rağmen 25 ret oyuna karşılık 123 kabul oyuyla çıkarılan kanunla, TBMM memurlarına ayrıcalıklı bir muamele yapılmıştır.557 Oysa ekonomik sıkıntıları sadece TBMM memurları değil, tüm memurlar yaşamaktaydı. Memurların yaşadıkları sıkıntıyı Mazhar Müfit Bey, şu sözleriyle dile getirmiştir: “Halkın refah ve huzur ve saadetini temin hususunda Dâhiliye Vekâleti ve memurlarının gösterdiği hidemata teşekkür etmekle beraber bu vazife ile muvazzaf olan memurininin acaba karınını doyuruyor muyuz, doyurmuyor muyuz? …Meselâ Galata, Beyoğlu gibi bir yerde merkez memuru olan bir zat

551 552

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 31, TBMM Matbaası, Ankara, s. 58-76. Düstur, Üçüncü Tertip, C. 5, Necmi İstikbal Matbaası, İstanbul, 1931, s. 366. 553 TBMM Z.C., I. Dönem, C. 19, s. 24. 554 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 188-189. 555 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 190-191. 556 Çakan, a.g.e., s. 338. 557 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 6, Başvekâlet Matbaası, Ankara, 1934, s. 54; TBMM Z.C., II. Dönem, C. 11, s. 311.

93

haftada bir defa evine gittiğine ve almakta olduğu para da azami 60 lira olduğuna nazaran bu para ancak o adamın kendi yemek masrafına kifayet edebilir.”558 Ankara‟da görev yapan memurların geçim standartlarını yükseltmek için 19 Mart 1925 tarihinde; “Ankara‟da bir memurin kooperatifi teşkili hakkında” bir kanun layihası Meclis‟e verilmiştir. Ali Cenani Bey, memurlara ucuz yiyecek ve ucuz ev tedarik etmek, memura yüzde 50 ucuz kömür ve odunun sağlayabilmek ve malların yüzde 20 civarında daha ucuz bir fiyatla alınmasını temin edebilmek için tek yapılması gereken şeyin üç yüz bin lira sermaye ile bir kooperatif vücuda getirmek olduğunu savunmuştur. Kooperatifi oluşturabilmek için memurların maaşlarının yarısını avans olarak vermeleri, ayrıca her ay maaşlarından %5 nispetinde bir kesinti yapılması kararlaştırılmıştır.559 Ayrıca Ankara‟da oturan memurların durumlarını düzeltmek için Şehremaneti‟nin de yardımlarıyla üç veya dört bin lira arasında bir fiyatla, memurların yirmi sene maaşlarından kesilerek ev yapılması planlanmıştır.560 Fakat bu planlama; 4000 kişiye karşılık ancak 100 ev yapılabileceği, aksi takdirde ev yapımının 100 yıl bile sürebileceği iddiasıyla, eleştiri konusu yapılmıştır.561 Bozok Mebusu Süleyman Sırrı Bey, harcırahlarını alıpta mahalli

memuriyetlerine gitmeyen memurlar hakkında tedbir alınmasıyla ilgili olarak 12 Kasım 1925‟te bir kanun teklifi vermişti. Fakat Kavanini Maliye Encümeni bir mazbata yayınlayarak, mahalli memuriyetlerine gitmeyen memurinden aldıkları harcırahların geri alınabileceği gerekçesiyle kanun teklifini reddetmiştir.562 Meclis, 26 Mayıs 1926‟da 854 sayılı “Mücadele-i Milliyeye İştirak Etmeyen Memurin Hakkında” bir kanun çıkararak, İstanbul bürokrasisinden gelen ve itaat altına alınması muhtemelen çok zor olacak olan memurlar kitlesini tasfiye etmiştir.563 2.4.2.5. Ankara’nın BaĢkent Olması Saltanatın kaldırılmasından sonra yeni Türk devletinin başkent arayışları başlamış; Osmanlı Devleti‟nin izlerini yansıtan ve stratejik olarak artık güvenli bir yer olmayan İstanbul başkent olarak düşünülmemiştir. Malatya Mebusu İsmet Paşa
558 559

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 31, s. 60-61. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 16, TBMM Matbaası, Ankara, 1976, s. 33, 55-58. 560 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 21, TBMM Matbaası, Ankara, 1977, s. 31-33. 561 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 21, s. 31-33. 562 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 19, s. 100-101. 563 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, Devlet Matbaası, Ankara, 1944, s. 2218-2219.

94

ve 14 arkadaşı564 9 Ekim 1923‟te hükümet merkezinin taşınması doğrultuda bir kanun teklifi vermişlerdi. Teklifin gerekçesini; Lozan Antlaşması‟nın boğazlar için belirlediği statünün hükümet merkezinin daha güvenilir bir coğrafi alana taşınmasını zorunlu kıldığı gercekçesi oluşturmuştur.565 Ancak bu vurguya rağmen oluşması muhtemel tepkilere karşı, İstanbul‟un milletin bünyesinde Halifeliğin merkezi olarak sonsuza dek muhafaza edileceği belirtilmiştir. Aslında yapılmak istenen şey fiili olarak zaten merkez olan bir yerin hukukî olarak ta merkeze dönüştürülmesidir. Gümüşhane Mebusu Zeki Bey, hükümet merkezinin taşınması teklifine karşı çıkarak şunları söylemiştir: “Bir zamanlar hakanların yatağı, maarifin kıblegâhı, satveti İslâmiyenin tecelligâhı ve bilhassa Türk‟ün kıblegâhı olan bu zavallı şehrin kabahati neydi? Şuursuz bir idarenin eli altında kahbe düşmanın haremi ismetimize sokularak bedbahtlık içinde inleyen o zavallı İstanbul‟da ordumuz istihlâs adımlariyle yürürken, onun ağuşuna atılırken, şükranına gözyaşları ve kurbanlar katarken bunun böyle mahrumiyetine sebep neydi? Efendiler! Makam Hükümetin yalçın kayalarda, izbe ovalarda kurulmak asırları çoktan geçmiştir.”566 Bu sözler üzerine birçok mebustan eleştiriler gelince Zeki Bey, Anadolu‟nun imarını kendisinin de istediğini, sadece İstanbul‟un harabeye terk edilmesine karşı olduğunu açıklamıştır.567 Meclis‟in genel tavırlarından ve mebusların konuşmalarından anlaşıldığı kadarıyla İstanbul‟a olumlu bakış hemen hemen hiç görülmemektedir. Sonuçta Meclis, teklifi oy çokluğu ile kabul etmiş ve 27 sayılı Kanunla, 13 Ekim 1923 tarihinde Ankara‟nın başkent olması onaylanmıştır.568 2.4.2.6. TeĢkilat-ı Mülkiye Kanunu ve Mülkî Alandaki Düzenlemeler Bütün vilayetlerin nüfus, gelir-gider, memur, maaş ve kadroları üzerine Hükümet ciddi ölçüde eğilmiştir. Bu konuların ve diğer bilgilerin Başbakanlık adına Maliye Bakanlığı‟nın bir temsilcisinin başkanlığında oluşturulan bir komisyonda görüşüleceği 22.12.1923 tarihli yazı ile ilgili yerlere tebliğ edilerek, idarî alanda
564

İsmet Paşa ile beraber bu kanun teklifini verenler şu kişilerdi: Ferid Recai (Çorum), Zülfi Bey (Diyarbakır), Dr. Fikret Bey (Ertuğrul), Seyfi Bey (Kütahya), Hilmi Bey (Malatya), Mahir Bey (Kastamonu), Rüşdü Bey (Erzurum), Sabit Bey (Erzincan), Rasim Bey (Sivas), Necati Bey (Bursa), Karahisarısahib (Mehmed Kâmil), Kazım Hüsnü Bey (Konya), Ali Rıza Bey (İstanbul), Refet Bey (Bursa). Bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 665. 565 Çakan, a.g.e., s. 191. 566 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 666. 567 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 666-667. 568 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 2, s. 670.

95

önemli bir düzenlemeye gidilmiştir.569 Hatırlanacağı gibi Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nun 10‟uncu ve 14‟üncü maddeleri, mülkî taksimat ile ilgili kararları kapsamaktaydı. 1924 Anayasası‟nın 89, 90 ve 91. maddeleri ise vilayet ile ilgili hükümleri kapsamakta olup, şu şekildeydi: 570 Madde 89- Türkiye coğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet nokta-i nazarından vilayetlere, vilayetler kazalara, kazalar nahiyelere münkasemdir ve nahiyeler de kasaba ve köylerden terekküp eder. Anayasa‟nın bu hükmüyle liva/sancak teşkilatı kaldırılmış ve livalar vilayete dönüştürülmüştür. Madde 90- Vilayetlerle, şehir, kasaba ve köyler hükmî şahsiyeti haizdir. Madde 91- Vilayetler, umuru tevsî-i mezuniyet (yetki genişliği) ve tefrik-i vezaif (görev ayrımı) esası üzerine idare olunur. Geçmiş dönemin mülkî yapısının izlerini bu dönemde de görmek mümkündür. Anayasanın açık hükmüne karşın, vilayetlerden bir kısmı mülhak vilayetler şeklinde idare edilmeye devam edilmiştir. Dolayısıyla Meclis‟teki tartışmaların odak noktasını mülhak vilayetlerin statüleri konusu oluşturmuştur. Meclis, genellikle mülkî yapılanma konusunda tek başına karar vermemiş, bazı idare amirlerinin görüş ve teklifleri de bu düzenlemelerde yol gösterici olmuştur. Muş Valisinin 8.10.1925‟te Başbakan İsmet Paşa‟ya gönderdiği idari teşkilat hakkındaki görüşlerinden oluşan tasarı, bu tür bir çalışmadır. Muş Valisi bu tasarısıyla:571 1- Nahiyelerin bir günde dolaşılabilecek şekilde oluşturulmasını ve nüfusu yedi yüz olan köylerin mutlaka nahiye şekline dünüştürülmesini. 2- Nahiyelerin merkez vilayete ve diğerlerine telefonla bağlanmasını, nahiyelere en az haftada iki gün posta hizmetinin verilmesini. 3- Köylünün anlayacağı lisanla yazılmış evrak, havadis ve risaleleri köy postalarıyla köylüye bir müddet için ücretsiz olarak gönderilmesini. 4- Kazalarda uygulanan idari teşkilatın nahiyelerde de uygulanmasını. 5- Valilerin yalnız idareden sorumlu olmasını; nafıa, ziraat, ticaret ve eğitim
569 570

BCA (30.10.0.0/66.440.2. Tarih: 22.12.1923). Bkz. Ek: 3. Kili-Gözübüyük, a.g.e., s. 148; Tuncer Baykara, “Cumhuriyet Döneminde Türkiye Mülki Taksimatının Gelişmesi”, Hacettepe BeĢeri Bilimler Dergisi, 10/3 (Haziran 1980), s. 118. 571 BCA BMGMK, (30.10.0.0/66.440.9. Tarih: 8.10.1925).

96

konularının kısmen özel idarelere bırakılmasını. 6- İki ya da üç vilayette idare konusunda bir daire teşkil edilerek, bir genel müfettişin idaresine verilmesini. 7- Kaymakamların nahiye üzerinde denetim yetkisine sahip olmalarını ve merkez vilayette bir kaymakam bulundurulmasını. 8- Kazaların en fazla otuz nahiyeden, vilayetlerin ise altı kazadan oluşturulmasını teklif etmiştir. Vilayetlerin idaresiyle ilgili olarak, II. TBMM Döneminde gündeme birçok talep gelmiştir. Bursa vilayetinin Kirmastı kazasının ismi “Mustafa Kemal Paşa”, İzmir‟in Nif kazasının adı da “Kemalpaşa” olarak değiştirilmiştir.572 Meclis, 8 Aralık 1924‟te Trabzon Mebusu Muhtar Bey‟in “Beyoğlu ve Üsküdar Vilayetlerinin lağvedilerek, kaza şeklinde idaresi” ile ilgili verdiği kanun teklifini görüşmeye başlamıştı. Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey, buraların kaza yapılması teklifine idarede yaşanabilecek sıkıntılardan dolayı karşı çıkmıştır. Kayseri Mebusu Ahmet Hilmi Bey ise teklife destek vererek, bu tür taksimatlarda ölçünün kesinlikle nüfus veya iktisadî durum olamayacağını; bazı az nüfusa sahip olan yerlerin mecburiyetten dolayı vilayet yapılabileceğini savunmuştur.573 13 Aralık 1924‟te çıkarılan 532 sayılı Kanunla ise Mardin vilayeti‟ne bağlı olarak “Resülayn kazası” teşkil edilmiş ve Kırkkilise vilayeti‟ne bağlı “Mustafapaşa kazası” lağvolunmuştur. 574 Kırkkilise Mebusu Dr. Fuat Bey, “Kırkkilise” isminden duyduğu rahatsızlık üzerine bu ismin “Kırklareli”ne tahvili hakkında bir kanun teklifi vermiş; Dersim Mebusu Feridun Fikri Bey de, Fuat Bey‟e destek vererek şunları söylemiştir: “…Dersim‟de bazı nahiye merkezleri vardır. Meselâ (Başvartanik) gibi... Vartan‟ın Ermeni ismi olduğu malumu âlinizdir… Binaenaleyh böyle gayri millî isimlerin devam ve bekası caiz değildir.” Dâhiliye Vekili Recep Bey, isim değişikliklerinin bir anda yapılmasının mümkün olmadığını şu sözleriyle ifade etmiştir: “…Muhterem arkadaşlar! Bütün memlekette köylere varıncaya kadar isimlerinin tebdili lâzım gelen mahallerin miktarı ne kadar çok olduğunu bilir ve
572 573

Bilgi, a.g.m., s. 339. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 11, s. 32-36. 574 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 10, s. 460-470; TBMM Kav.M., Devre: II, C. 3, İkinci Basılış, TBMM Matbaası, Ankara, 1942, s. 28; Resmî Gazete, 7.1.1341, Sayı: 81, Kanun No: 532.

97

tahmin edersiniz. Bu bir anda yapılınca, memleket içerisinde posta hidematı, nüfus hidematı veraset meseleleri kuyudat ve saire, hulâsa; bütün muamelât içinden çıkılmaz bir keşmekeş manzarası arz etmek mecburiyetinde kalacaktır. Onun için... Neticeye doğru tedricen yürümek daha muvafık ve daha faydalı olacaktır.”575 Yapılan görüşmelerden sonra 20 Aralık 1924‟te çıkarılan 537 sayılı Kanunla, “Kırıkkilise” ismi “Kırklareli”ne dönüştürülmüştür.576 1924 senesi Muvazene-i Umumiye Kanun Layihası‟nın 36. maddesi‟nde yer alan bir hükümle, 1925 yılına kadar mülkî teşkilatın nüfus, iktisadi ve coğrafi vaziyetinde yapılacak tadil ve ıslaha hükümetin mezun olduğu hükmü getirilmiş; Mebuslar ise bu yetkiyi eleştirerek, anayasa ile belirlenen mülkî yapılanmanın dışında, ara bir yolun benimsenemeyeceğini iddia etmişlerdir.577 Malatya Valisi Abdullah Nevzat Tandoğan578, 1.12.1925 tarihinde Dâhiliye Vekâleti‟ne ve Başvekil İsmet Paşa‟ya yazdığı yazıda, Malatya‟nın merkez vilayet olarak kalmasını; Sivas‟ın Darende, Gürün ve Divriği ile Maraş‟ın Elbistan kazalarının Malatya‟nın sınırları içerisine alınmasını teklif etmiştir. Tandoğan, bu uygulamayla mekteplerin ve ilmi müesseselerin hızla gelişeceğini vurgulamıştır.579 Vilayetlerin konumlarında ciddi değişiklikler 30.05.1926 tarihinde çıkarılan 877 sayılı “Teşkilât-ı Mülkiye Kanunu” ile yapılmıştır. Kanuna göre; on bir vilayet kaza haline getirilmiş, böylelikle vilayet sayısı 74‟ten 63‟e inmiştir.580 Muş ta kaza yapılan vilayetler arasındadır.581 Yine 877 sayılı Kanunla, yirmi yedi kaza nahiye

575 576

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 11, s. 190. Düstur, Üçüncü Tertip, C. 6, s. 49; Resmî Gazete, 14.1.1341, Sayı: 82, Kanun No: 537. 577 Meclis‟te konu ile ilgi tartışmalar için bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 7, s. 157-199. 578 1894 yılında İstanbul‟da doğan Abdullah Nevzat Bey, 1914‟te İstanbul Darülfünunu Hukuk Fakültesini bitirdikten sonra çeşitli yerlerde öğretmenlik ve orduda adlî müşavirlik yapmıştır. 1 Eylül 1925‟te Malatya valiliğine atanan Nevzat Bey, bu görevden istifa ederek, 1927‟de III. Dönem TBMM„ye Konya Milletvekili olarak girmiştir. 12.6.1929 tarihinde milletvekilliğinden istifa ederek, Ankara Valiliği ve Şehremaneti Vekilliğine getirilmiştir. Soyadını Atatürk‟ün verdiği Tandoğan, Ankara‟yı 17 yıla yakın yönetmiş ve Ankara‟nın modern bir şehir olmasında, devrimlerin benimsenmesinde oldukça fazla hizmeti geçmiş bir yöneticiydi. Yönetim alanında üç ekolden birisi olan “Nevzat Tandoğan Ekolü”‟nü yönetim hayatına idareciliği ile kazandıran ve halk tarafından da çok fazla sevilen Tandoğan, henüz daha aydınlatılamayan bir nedenden dolayı 9.7.1946 tarihinde vali konağında intihar etmiştir. Bkz. Abdullah Nevzat Tandoğan, III. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 725; Mehmet Aldan, Ġz Bırakan Mülki Ġdare Amirleri, C. I, s. 463-484; Mehmet Aldan, Nevzat Tantoğan, ĠSD, C. II, S. 3, (Mayıs 1988), s. 47-58; Orhun v.d., a.g.e., s. 575-593. 579 BCA BMGMK, (30.10.0.0/66.440.11). Bkz. Ek: 6-6/1. 580 Kaza haline getirilen on bir vilayet şunlardır: Üsküdar, Beyoğlu, Çatalca, Gelibolu, Genç, Ergani, Ardahan, Siverek, Kozan, Muş ve Dersim. Bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 25, s. 612. 581 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, s. 1394-1395.

98

haline getirilmiş, altmış nahiye kaldırılmış582 ve 18 tane de yeni ilçe kurulmuştur.583 Meclis, görüşmelerinde vilayet ilgalarının temel sebebi umumî gelirlerin yetersizliği olarak gösterilmiş ve sorun bu perspektifte ele alınarak tartışılmıştır. 24 Ekim 1926‟da çıkarılan 412 sayılı Kararnameyle resmî işlemlerde ve haberleşmelerde karışıklıklara neden olduğu gerekçesiyle, iki isimli illerimizin yalnız bir isimle anılması sağlanmıştır. Kararnameye göre; Hamidabat-Isparta, SaruhanManisa, Karahisarışarki-Şebinkarahisar, Karesi-Balıkesir, Kocaeli-İzmit, MenteşeMuğla olarak anılmaya başlanmıştır.584 24 Kasım 1926‟da çıkarılan 4395 sayılı Kararnameyle Bayazıt vilayeti‟nin ismi Ağrı‟ya; 25 Haziran 1927‟de çıkarılan 365 sayılı Kararnameyle de Bozok‟un ismi Yozgat‟a çevrilmiştir.585 18 Nisan 1929‟da çıkarılan 1426 sayılı Kanunla ise vilayetlerin idaresi yeniden tanzim edilmiştir. 2.4.2.7. Birinci Umumî MüfettiĢliğin TeĢkili ve Faaliyetleri Umumî Müfettişlik yöntemi Şeyh Sait Ayaklanması‟ndan sonra tekrar gündeme gelmiştir. Hükümetin, Bursa Mebusu Emin Bey‟e hazırlattığı rapora göre; 1- Van, Bitlis, Erzurum, 2- Elazığ, Mardin ve Diyarbakır vilayetlerinden oluşan iki genel müfettişliğin kurulması kararlaştırılmış; fakat tatbikatı ancak 1927 yılında mümkün olmuştur.586 Mete Tunçay‟a göre; Umumî Müfettişliklerin kurulma nedeni sıkıyönetimin yerini dolduracak olan bir yetke arayışıdır. Şark vilayetleri (Elazığ, Urfa, Bitlis, Hakkâri, Diyarbakır, Siirt, Mardin ve Van) için bir Umumî Müfettişlik kurularak başına İbrahim Tâli (Öngören) Bey atanmıştır.587 Tek-parti döneminde
582 583

TBMM Z.C., II. Dönem, C. 25, TBMM Matbaası, Ankara, s. 612-614. Kurulan ilçeler ve bağlı bulundukları vilayetler şöyleydi: Baskil (Elaziz), Gölpazarı, Osmaneli (Lefge), Bozöyük (Ertuğrul), Sorgun (Bozok), Çumra, Hadim, Cihanbeyli (Konya), Bucak (Burdur), Küre (Kastamonu), Torbalı (İzmir), Nizip (Gaziantep), Susurluk (Karesi), Gercüş (Mardin), Hilvan, Yaylak (Urfa), Polatlı (Ankara), Serik (Antalya). Bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 25, s. 614. 584 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, s. 1681. 585 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 33, s. 681; Düstur, Üçüncü Tertip, C. 8, s. 1019. 586 Hâkimiyet-i Milliye, 24 Haziran 1932, s. 3. 587 1875‟te İstanbul‟da doğan İbrahim Bey, 1893‟te Askeri Tıbbiyeden Doktor-Yüzbaşı olarak mezun olmuştur. Mustafa Kemal Paşa ile Samsun‟a çıkanlar arasında bulunan İbrahim Tali Bey, Moskova‟ya gönderilen heyette “Siyasi Müşavir” olarak görev yapmıştır. 1921‟de dış işleri kadrosuna atanmış, Batum Konsolosluğu memurluğundan sonra; 1924-1926 yılları arasında Varşova‟ya fevkalade murahhas ve orta elçi olarak atanmıştır. TBMM‟nin II. Dönemi için yapılan seçimlerde Diyarbakır‟dan milletvekili seçilen İbrahim Bey, 1927‟de Birinci Umumî Müfettişlik, 1932‟de ise Trakya Umumi Müfettişlik görevine tayin edilmiştir. Bkz. İbrahim Tali (Öngören), Tercüme-i Hal Kağıdı, III. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 489; Orhun v.d, a.g.e., s. 485-486; Ayrıca milletvekilliğinden istifası ile ilgili olarak bkz. Öngören, a.g.d., 489; Tayin haberi ile ilgili daha geniş bilgi için bkz. Cumhuriyet, 26 Teşrinisâni, 1927; Abidin Özmen, “Genel Müfettişlikler Hakkında Bir Düşünce”, Ġdare Dergisi, S. 184, Ocak-Şubat 1984, s. 247.

99

Umumî Müfettişlikler, 25 Haziran 1927‟de TBMM tarafından kabul edilen “Umumî Müfettişlik Teşkiline Dair Kanun”588 ile kurulmuştur. III. TBMM Döneminde 25 Aralık 1927‟de 5977 sayılı Kararnameyle kuruluşu gerçekleştirilen bu ilk müfettişliğe, “Birinci Umumî Müfettişlik” adı verilmiştir.589 Umumî Müfettiş, Dâhiliye Vekâletinin isteği ve İcra Heyetinin kararıyla tayin olunuyordu. Müfettişlik kadrosunda; baş müşavir, müşavirler, şube müdürleri, ordu zabitanı, memurlar ve çeşitli müstahdemler görev yapacaklardı. Umumî Müfettiş, mıntıkası dâhilinde hükümetin vekili ve umum vekillerin mümessili idi. Bu sıfatla başta valiler olmak üzere bütün memurlar kendisine karşı mesul ve sorumluydular. Umumî Müfettişlerin başlıca görevleri ise şunlardı:590 1- Asayiş ve inzibatın teminine nezaret etmek. 2- Kanun ve nizamın tatbikini ve icrasını takip ederek denetlemek. 3- Mıntıkası dâhilinde ahalinin şahsi ve tasarrufi haklarını korumak. 4- Halkın iskân işleri ve köylülerin araziye ait sorunlarıyla ilgilenmek. 5- Mıntıkası dâhilindeki valilerin, memurların memurin kanunu çerçevesinde denetimini yapmak ve mahsuru görülenleri görevden almak. 6- Mıntıkası dâhilindeki bütün müfettişleri, maarif eminlerini, valileri, müdürleri ve memurları gerekli gördüğü vazife ve faaliyetlere sevk etmek. 7- Belediyeler üzerindeki kontrol hakkını gerek gördüğü tarza icra etmek. Diyarbakır merkezli “Birinci Umumî Müfettişlik” görevini İbrahim Tali Bey, 5 Aralık 1932‟ye kadar sürdürmüştür. Diğer Birinci Umumî Müfettişlik görevini yapan şahıslar sırasıyla; sivil kökenli bir bürokrat olan Ahmet Hilmi Ergeneli591,

588

Düstur, Üçüncü Tertip, C. 8, s. 1887-1888; Kanunun müzakereleri için bkz. TBMM Z.C., II. Dönem, C. 29, s. 61; C. 33, s. 135, 425-426, 472, 489-492. 589 Mete Tunçay, TPY, s. 174-175. 590 TBMM Z.C., II. Dönem, C. 33, s. 682-686; Kocak, a.g.e., s. 304-307. 591 1887‟de Yunanistan sınırları içinde kalan Ortaköy‟de doğan Ahmet Bey, 1910‟da Mülkiye Mektebini, 1911‟de ise İhtiyat Zabit Mektebini bitirmiştir. Birçok yerde kaymakamlık, müfettişlik ve mutasarrıflık yaptıktan sonra 1923‟te Bursa, 1924‟te Amasya valisi oldu. 1927‟de bir müddet Şûra-yı Devlet Azalığı, daha sonra İçişleri Bakanlığı Müsteşarlığı ve 28.02.1933 ile 23.02.1935 tarihleri arasında ise Birinci Umumî Müfettişlik görevlerinde bulunmuştur. Hilmi Bey, V., VI. ve VII. Dönemlerde Çanakkale‟den milletvekili seçilmiştir. Bkz. Ahmet Hilmi Ergeneli, İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi, SDN: 1482; Baltaoğlu, a.g.e., s. 194; 120. Yılında DanıĢtay, s. 130; Güneş, TPT, V. Dönem, C. II, s. 153-154; Çankaya, a.g.e., C. IV, s. 1279-1281.

100

Mülki İdarede İz Bırakanlar. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. VII ve XI. V ve IX. IV.g. 223. Çankaya. 1943 yılında Trakya Umum Müfettişliğine getirilmiş fakat 1947‟de bu görevinden istifa etmiştir. 402. Bazı yerlerde kaymakamlık yaptıktan sonra Mülkiye Müfettişliği. TBMM Arşivi. 1913 yılında Mülkiye‟yi bitirmiştir. II. s. Eskişehir.d. Mart 1994. çalışmalarını. 96. III. VI.g. 597 Koçak. 1421-1423. C. bütün parti muamelatını ve Halkevlerinin idarî. Müfettişlik bölgesinde.. malî işlerini. a. a. a. 1997. Muş‟ta dört.e.g. Bitlis. 596 Birinci Umumî Müfettişlik çalışma büroları teşkilatı içinde. Bitlis‟te beş. 595 Serap Taş. 1943‟te ise Üçüncü Umûmî Müfettişlik Baş Müşaviri Sakıp Beygo atanmıştır. Kuruluşundan itibaren Genel Müfettişlik. 1936‟da Dâhiliye Vekâleti Mahalli İşler Umum Müdürü Nâci Kıcıman. bölge vilayetlerini parti mümessili sıfatıyla. Samsun ve Ankara Valiliğinin yanı sıra 1943‟te Birinci Umumi Müfettişlik görevini de ifa etmiştir. Şark İstiklâl Mahkemesi üyeliği de yapan Avni Bey. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.. a. 86-88. Siirt‟te on. Avni Doğan. Orhun.. Mardin‟de sekiz jandarma ve sınır karakolu. s. Avni Bey. 593 1892‟de Yozgat‟ta doğan Mehmet Avni Bey. 1911‟de Mülkiye‟den mezun olmuştur. SDN: 1323. Dönem. s. Mehmet Aldan. s. Kastamonu. Güneydoğu Birinci Genel Müfettişlik Bölgesi. 24 Haziran 1938‟de çıkarılan 3484 sayılı Yasayla kabul görmüştür.. Dönem Bozok Mebusu olarak TBMM‟ye girmiştir.e. TĠD. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. SDN: 4072. 1939. 1937‟de Çorum Valisi Ziya Tekeli. 1934‟te Aydın Milletvekili seçilmiş. “CHP Halkevleri İşleri Masasının (Bürosu)” kurulması ve bu büroda bir memur görevlendirilmesiyle birlikte CHP ile Umumî Müfettişlikler arasında organik bir bağ oluşturulmuştur. Muş.Abidin Özmen Bey592 ve Avni Doğan Bey‟dir. IV. Bkz. 57. Urfa‟da dokuz ve Van‟da da on bir Jandarma karakolu yapılmıştır. Çeşitli yerlerde kaymakamlık yaptıktan sonara. Dönemlerde Yozgat‟tan Milletvekili seçilmiştir. ŞDN: 466. 1939‟da Muş eski Valisi Refet Kutbay. 594 Koçak.. v.e. 434. bölge neşriyatı ile hayır kurumları muamelatını tetkik ve takip etmiştir.e. Dönemlerde ise Çankırı‟dan milletvekili seçilmiştir. Toplamda ise bölgede 58 adet örnek sayılabilecek karakol inşa edilmiştir. Umûmî MüfettiĢlikler. 8. 1961‟de Kurucu Meclis Üyeliği‟nde bulunan Avni Bey.597 592 1890‟da Niğde‟de doğan Abidin Bey. s.595 Hükümet‟in bu müfettişliğe 19 yeni kadro ve parti işleri için de bir memur atanması talebi. İnönü Hükümeti‟nde Devlet Bakanlığı görevi de yapmıştır. 596 Birinci Genel MüfettiĢlik. Balıkesir Valisi Süleyman Mümtaz Savut. İstanbul. Bkz. Tercüme-i Hal Kâğıdı.594 13 Şubat 1929 tarih ve 7640 sayılı Kararnameyle Birinci Umumî Müfettişlik mıntıkası içerisine Bayazıt (Ağrı) Vilayeti de ilave edilmiştir. Zeynelabidin Özmen. Antalya ve Bursa Valiliği yapmıştır. Diyarbakır‟da sekiz karakol. Yıl: 66. s. 101 . 1934‟te Kastamonu Valisi Ahmet Fuat Baturay.593 Birinci Umumî Müfettişlik Baş Müşavirliği görevlerine ise. 1923‟te II. S.g. 449-453. Avni Bey (Doğan). İçişeri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. s. 1935‟te Birinci Umumi Müfettişliğe atanması üzerine milletvekilliğinden çekilmiştir. seçimleri.

Ayrıca. ihtilas (para çalma. Maddesiyle memura verilecek olan inzibâti cezalar. Üçüncü Tertip. Valilerle ilgili suçlamalardan bir kısmını. 670-671. 599 Seçimde yolsuzluk yaptığı ileri sürülen vali Ahmet Durmuş Evrendilek Bey olup. C. tenbih. aşırma). s. s.2. maaş kesimi gibi cezaların üzerinde durulmuştur. Gümüşhane vilayetinde Halk Fırkası‟nın çok güçlü olmasına rağmen müstakil olarak Zeki Bey‟in mebus olarak seçilmesini. Maddesi‟nde memurlara verilecek olan takdirname ile ilgili hükümler yer almış. 1924-1926 yılları arasında Gümüşhane valiliği görevini yerine getirmiştir.8. 3. 18 Aralık 1924‟te Gümüşhane Mebusu Zeki Bey. Dâhiliye Vekili Recep Bey. C. Urfa valisi hakkında yetkilerini keyfi kullanarak belediye reisine işten elçektirdiği ve yerine ehliyete sahip olmayan birisini atadığı gerekçesiyle suçlamalarda bulunmuştur. 102 . 2. ihtar. 811-812.Görevi ihmal ve suiistimaller.. C. belediye reisi olan bu zat hakkında suiistimalden dolayı 598 Baltaoğlu. 208-210. darp ve hakaret etmek. seçimler üzerinde valinin hiçbir baskısının olmadığının ispatı anlamına geleceğini savunmuştur. valinin istediği kişiye reyleri yazdırabileceğini ifade etmiştir. 8. Ayrıca daha sonra çıkarılan “Dâhiliye Memurları Kanunu” ile de bazı düzenlemelere gidilmiştir. altı yedi gün kaldıklarını ve tahrirat kâtibine zorla rey yazdırmak suretiyle seçime müdahale ettiklerini iddia etmiştir. a. Atatürk döneminde görev yapan valilerin genel olarak şu nedenlerden dolayı kovuşturmaya tabii tutuldukları görülmektedir:598 1. TBMM Kav. Ahmet Durmuş Evrendilek. Dâhiliye Vekili Cemil Bey.2. s.. zimmet.4.g. 600 TBMM Z.e. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 7. 11.Vatandaşları kanunsuz hapsetmek. Düstur.600 29 Ocak 1925 tarihli oturumda ise Mersin Mebusu Besim Bey.C. Memurin Kanunu‟nun 23. Bkz. yine kanunun 26. Bkz. Atatürk döneminde bu çerçevede bürokratlar hakkında yapılan birçok tahkikatın ve mahkemenin onların aklanmalarıyla sonuçlanması oldukça dikkat çekicidir. vali ile jandarma komutanının intihaplar esnasında bu yerleri gezmelerinde hiçbir mahsurun olmadığını. seçimlere müdahale ettikleri iddiaları oluşturmaktadır. Kelkit kazasında yapılan seçimler için vali599 ve jandarma komutanının oraya giderek. SDN: 76.M. s. 240. Dönem.. II. Devre: 3. Mülkî Amirlerinin Uygulamalarının Bir Değerlendirilmesi Bazı idarecilerin yetki sınırlarını zorladıkları hatta usulsüz bazı uygulamalar yaptıkları iddiaları sıkça karşılaşılan bir durumdur.Rüşvet.

C. Uyarıya kırılan Hilmi Bey‟in saygısızlık addedilen bir telgraf çekmesi. C. İzmir Mebusu Savcı Mustafa Necati Bey. Dönem.601 1923-1925 yılları arasında Adana Valiliği yapan Hilmi Uran. Fuat ve Vehbi Beylerin Ankara‟ya gönderilmesini istemiştir. valinin yaptığı icraatın “Memurin Muhakemat Kanunu‟nun 12. 1975.604 1924-1926 yılları arasında İzmir Valiliği yapan İhsan Latif Paşa ise valiliği esnasında memuriyet vazifesini ihmal ve suiistimal eyledikleri gerekçesiyle Polis Müdürü Rıfat ve İskân Müdürü Şevki ile birlikte haklarında tahkikat yapılmıştır. Fakat Ankara İstiklal Mahkemesi. Dönem.g. 26. TBMM Matbaası. Cemil Bey.C. işinden ayrılmasından dolayı Kadri Bey‟in alacağına mukabil ailesini ve eşyasını zapt ettiğine dair şikâyette bulunduğunu. a.602 Siverek Mebusu Kadri Ahmet Bey. s. 268-269.. valinin tutuklanma kararı Dâhiliye Vekili Cemil Uybadın‟ın araya girmesiyle engellenmiştir. Aybars. C. yargılanmak üzere Ankara İstiklâl Mahkemesi‟ne çağrılmasına neden olmuş. Adana Belediye Başkanı Ali Münif Yeğenağa‟yı canından bezdirecek bir hale gelse de “belediyenin muhtaçları sevk tahsisatından” karşılamak zorunda kalmıştır. bu takrire 9 Haziran 1926‟da mülkiye müfettişinin raporuna göre cevap vermiştir. 602 Uran. s. 19 Mart 1925‟te Vali Hilmi Bey‟i uyarmıştır.. Ahmet Fuat Baturay. Ankara Valisi Atıf Bey‟in zorla evinde arama yaptırarak. Valilik bu şahısları harcırah yokluğundan gönderemeyince Necati Bey. a. kanuna riayet etmediği konusunda bir sual takriri vermişti. 358-361. 103 . valiyi 250 TL para cezasına çarptırmış. 601 TBMM Z. Adana Valisi Hilmi Bey ise daha sonra bu tür ödenekleri. şikâyet üzerine Vali Atıf Bey‟in de Kadri Bey‟e bir mektupla iki jandarma gönderdiğini. 355. 604 TBMM Z. s. II. s. dolayısyla valinin yanlış bir uygulamasının olmadığını savunmuştur. TBMM Matbaası. 181. 353. valiye telgraf çekerek derhal şahitler Abdülkadir. eve zorla girilmediğini.g. maddesi”ne uygun olduğunu açıklamıştır. Mersin Mebusu Besim Bey‟in hakkında sorular yönelttiği Urfa valisi 1924-1928 yılları arasında görev yapmış olan Ahmet Fuat Baturay‟dır. 26. II.603 Dâhiliye Vekili Cemil Bey. Bkz. SDN: 1548.bir tahkikatın yapılması sonucunda görevden alındığını. Ankara. Kadri Bey‟in yanında şoför olarak çalışan bir zatın. s..C. Dönem. II. C. bu cezayı da Cemil Uybadın örtülü ödenekten karşılatmıştır.e. gazeteci Şükrü Oğuz ve arkadaşı Ali Rûhi‟nin. C. o günün şartlarında suç teşkil edecek olan sözlerinin Emniyet Müdürlüğüne şikâyeti ve konunun Ankara İstiklâl Mahkemesi‟ne taşınmasıyla da ilginç bir olay yaşanmıştır.. II. 603 TBMM Z..e. 12. 268. Ankara.

s.g. 104 .608 2. 1923-1938 tarihleri arasını “askerî militarizm” dönemi olarak yorumlamış ve ordunun kendi sivil kadrosu ile devleti yönettiğini savunmuştur. takdirname ve ödül alan pek çok yöneticiye rastlanmıştır. 4. İhsan Paşa‟nın milletvekilli olmasından dolayı TBMM‟ye müracaat edilmesine ve dosyanın Dâhiliye Vekâleti‟ne gönderilmesine karar vermiştir. 23 Teşrinisani 1926-Sayı: 518. “Türkiye‟de Anti-Demokratik Düşünce Geleneği Üzerine” Türkiye Günlüğü.1927‟de TBMM Memurin Muhakemât Encümeni‟nin tahkikattan sonra Cemal Bey‟in men‟i muhakemesine karar verilmiştir. Ġhsan PaĢa Hakkında 13 ġubat 1933 Tarih ve 18/34 Nolu ġurayı Devlet Kararı. s.609 Bu dönem içerisinde Kemalist devrimci siyasetin ana gücü olarak Türk Silahlı Kuvvetleri karşımıza çıkmaktadır. “Yuluğ”. 27. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Hatta Kemalist siyasal elitin. Üçüncü Tertip (3 Teşrinisani 1926-24 Teşrinievvel 1927). Takdirname alan valiler arasında özellikle Cumhuriyet‟in İstanbul‟daki ilk valisi olan ve İstanbul‟da önemli hizmetleriyle anılan Ali Haydar Bey gösterilebilir. 610 Özdağ.1926 tarihinde yapılan incelemeden sonra Nizameddin Bey‟in hiçbir art niyet taşımadığına kanaat getirilerek. affına karar verilmiştir. mezbaha ve ekmek fabrikası açması sayılabilir. 606 Düstur. 1928. 8.606 Denizli Valiliği esnasında Cemal Bey. SDN: 1629. s. a. ordudan başka dayanacak eylemci/organize güç odağı da yoktur. 607 Ali Cemal Bardakçı. Kemalist siyasal elit ile muhalif siyasal elitlerin kendi taraflarına 605 İhsan Latif Sökmen.11.. II. Ali Haydar Bey‟in hizmetleri arasında modern manada bir itfaiye teşkilatı kurması. TBMM Devrinde ordu. Ankara. C. 16. TBMM Z. Dönem. siyaset içinde. 609 İsmail Cem. Cem Yayınevi. S. 43.Şûra-yı Devlet. s. ihtiyaç sahiplerine dağıtılmak üzere gönderilen ziraî gıdayı zenginlere satmak ve Ziraat Müdürü Aziz Bey‟in gayr-i kanunî muamelelerine göz yummakla suçlanmıştır. Türk Uçakları Merkez Heyeti Matbaası. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz.02. 3. SDN: 118. İstanbul. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ İsmail Cem. Türkiye’de Geri KalmıĢlığın Tarihi. Fakat 08. Basım. 37.297. Fakat 11.e.C. kanunlara muhalif olarak bir kişiyi tahliye etmesinden dolayı para cezasına çarptırılmış ve üç ay memuriyetten menedilmiştir. Nisan 1989. 51-52.605 Sinop Valisi Nizameddin Bey.5. C. 1. 608 Aldan.610 II. Vedat Bilgin.. 1974.607 Mülkî amirler arasında başarılarıyla gündeme gelerek. s. s. Ali Haydar Bey‟in en önemli siyasî başarısı ise Halife Abdülmecit Efendi‟nin gürültüsüzce yurt dışına çıkarılması sırasında görülmüştür. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. İzmir Mıntıka Başmüdürlüğünden. Resmî Gazete.

Üçdal Neşriyat. 614 Türk Ġstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademedeki Komutanların Biyografileri..613 3. Kolordu Komutanlığı İzmir 10Cafer Tayyar Paşa 7. Bu atamada muhtemelen Mustafa Kemal Paşa. 114.çekmek için üzerinde siyasi oyunlar oynanan. TBMM Kav. II. 3. Kolordu Komutanlığı Kırklareli 8Kemalettin Sami Paşa 4.4. ortaya çıkması muhtemel bir hükümet bunalımı. s. 511. 175. Kolordu Komutanlığı Aydın 6Ali Hikmet Paşa 2. 613 TBMM Z. s. Kemalist devrimin destekleyici gücü olan bir örgüttür. 615 Yılmaz Altuğ. atanması düşünülen Kâzım Karabekir‟e tercih etmiştir. Ordu Müfettişliği Elaziz 4Refet Paşa Trakya Komutanlığı İstanbul 5İzzettin Paşa 1. mesleği askerlik olan kişilere ayrıcalıklı bir düzenleme yapılması. Türk Ġnkılap Tarihi. Dönem. s. Mustafa Kemal.e. Tablo–9 Mebuslukla Ordu Komutanlığını Birarada ÜstlenmiĢ Olan ġahıslar614 S. 100. C. 1983. Ordu Müfettişliği görevine getirilmiştir.C. 21. Kolordu Komutanlığı Edirne 11Bu görevler arasında en dikkat çekici olanı 4.No: Komutanlar Bulunduğu Görevi Seçildiği Ġl Fevzi Paşa Erkânı Harbiyei Umu. Devre: I. Kâzım Karabekir Paşa ise 1.. s. 5. yeniden seçilirlerse ise reddetmelerini söylemiştir. 19.M. s. Kolordu ile ordu müfettişlikleri arasında en büyük gücü oluşturan 3. Kolordu Komutanlığı Bursa 7Şükrü Naili Paşa 3. a. Plana göre sadece görevde Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekili Fevzi Paşa kalacaktır. 1. Ordu Müfettişliği görevine Elaziz Mebusu Cevat Paşa‟nın atanmasıdır. 17 Ağustos 1923‟de Ali Fethi Bey‟in Başvekil olmasından sonra muhalefet hareketi de belirginleşmeye başlamıştır..g. 96. kendisine karşı bir muhalefet hareketine girişemeyecek olan Cevat Paşa‟yı. Kanun No: 18.611 “Nisab-ı Müzakere Kanunu”nun612 4‟üncü maddesiyle. Mustafa Kemal tarafından Cumhuriyetin ilanı için tasarlanmış bir suni 611 612 Özdağ. 43. TBMM‟ye “mebus-ordu komutanı” birçok kişi girmeyi başarmıştır. 21 Şubat 1337 No: 3. Ordu Müfettişliği Ankara 3Cevat Paşa 3. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları.1923 tarihli seçim kanununun getirdiği fırsatla. 25 Ekim‟de vekilleri Çankaya‟ya çağırarak istifa etmelerini. Ankara. 179. 221. C. İstanbul. 57. Kolordu Komutanlığı Sinop 9Fahrettin Paşa 5. 247. 144. 1989. I. örgütün gücünü açıkça ortaya koymaktadır. 105 . Baskı.Reisi İstanbul 1Kâzım Karabekir Paşa 1. Resmî Gazete.615 İsmet Paşa‟ya göre. 166. Ordu Müfettişliği İstanbul 2Ali Fuat Paşa 2.

2. Devre: II. Mustafa Kemal Paşa.617 2. Komutanların TBMM’den UzaklaĢtırılma Çabaları Askerlik ile mebusluğun bir kişide toplanmasının sakıncalarını gören Mustafa Kemal. C. AÜSBF Armağan.5.616 Meclis‟in içinde ordunun gücü.g. Devre: II. II.C. 241. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti‟nin emrine girdiğini iddia etmişlerdir. Dönem. Dönem. 441. s. 619 Özdağ. Kanun-î Esasî’nin 100 Yılı. s. Ankara. 249 sayılı “Şeriye ve Evkaf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletlerinin İlgasına Dair Kanun”u kabul etmiştir. 1978.618 Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetinin kurulması ile Ali Fuat Cebesoy ve Arif Bey (Ayıcı). s.. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi‟nin Başvekil tarafından belirlenerek. 322-323. 50-51. Reisicumhurun tasdikiyle tayin olunması hükmü getirilmiştir.. Bu kanunun ilanından en geç on gün içerisinde 616 617 İnönü. C. Bkz. 7. II.M. C. gerektiğinde de bu gücü baskı aracı olarak kullanmasının hukukî koşullarının bu kanunla sağlandığı teziyle ortaya koymaktadır. Siirt Mebusu Halil Hulki Efendi ile elli arkadaşının verdiği kanun teklifi sonucunda. 3. 620 TBMM Z. Milli Müdafaa Vekâletinin yetkilerinin daraltıldığını. TBMM Kav. 106 . TBMM Kav. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekili Fevzi Paşa ve Meclis Başkanı Mustafa Kemal vasıtasıyla korunmaya çalışılmış. 2. s. s.1.e.C. “Ordu ve Siyaset”.620 19 Aralık 1923 tarihinde çıkarılan 385 sayılı “Türkiye Büyük Millet Meclisine İntihabedilen ve Edilecek Olan Bilumum Mensubini Askeriyenin Tâbi Olacakları Şerait Hakkında Kanun”621 ile hedeflenen düzenlemeler yapılmıştır. 24. 4.619 2.5. 618 TBMM Z. 398. durumun düzeltilmesi yönünde bir tavır sergilemiş ve asker olan mebusların vaziyetleriyle ilgili Meclis‟e bir tezkere sunulmuştur.C. a.M. Kanunla. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti kaldırılmış yerine “Erkânı Harbiye-i Umumiye Riyaseti” tesis olunmuş. C.bunalımdı. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti’nin Kurulması Meclis. s. II. 20 Ekim 1923 tarihinde “Subayların Aylık ve Olağanüstü Ödenekleri Hakkında Kanun Tasarısı” münasebetiyle Meclis‟te yaptığı konuşmasından orduya karşı kadirşinaslığımızı göstermeliyiz demiştir. 72. s. 107. hatta bu Vekâletin... Ordunun TBMM‟nin denetiminden çıkması ve Mustafa Kemal‟in kendi denetimine geçmesi. 2. C. Dönem.. Bu şahısların kaygılarında aslında doğruluk payının olduğunu Ümit Özdağ. s.. Hatıralar. 621 TBMM Z. Cumhuriyetin ilanından yedi gün önce dikkat çekici bir şekilde subayların maaşları bilinçli olarak artırılmıştır. Gencay Şaylan.

4. s. II. C. C. 317. 627 TBMM Z. ordunun siyasetten ayrılmasının bir başlangıcını teşkil etmiştir.623 Gümüşhane Mebusu Zeki Bey ise Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekilinin kabine içinde yer almasını.C. 4. Her geçen gün Meclis‟teki asker 622 623 TBMM Z. Müdafaa-i Milliye Vekili Kâzım Paşa. s.C. Dönem. C. Hatıralar...3. Dönem.5. a.1923 tarihinde verdiği takrirle bir ara yol bulunarak. 625 İnönü. Mebus seçilenlerin müktesep hakları konusunda ise istifaları ya da mebusluklarının bitmesi durumunda. insanların kendilerine oy verirken hem yasama görevlerini hemde ordu görevlerini değerlendirdiklerini. 320.C. Cevat Paşa ve İzzettin Paşa gibi “asker-mebus” olan şahsiyetler izinli sayılmıştır. 324.g. s. TBMM Z. Ali Hikmet Paşa. dolayısıyla ordu görevinde bulundukları süre içerisinde kendilerine mezuniyet verilmesini isteyerek muhalefet etmiştir.C. Ali Fuat Paşa. 318-319. Fahrettin Paşa.. mebuslukla-askerliğin bir zatın uhtesinde toplanması engellenmenmiş. Kemalettin Sami Paşa. 4. II. Cafer Tayyar Paşa.e. 385 sayılı Kanun‟un getirdiği duruma.622 385 sayılı Kanunla. 454.. 624 Çakan. Mustafa Kemal PaĢa Taraftarları ve Asker Kökenli Muhalifler Arasındaki Mücadeleler Mustafa Kemal‟in seçimlerde çok titiz davranmasına rağmen. Dönem.624 İsmet İnönü bu paşalardan Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşa‟nın Meclis‟i tercih etmelerine rağmen komutanlıklarını da ellerinde bulundurduklarını. C. II.bütün askerî sınıf mensuplarının görevlerinden istifa etmeleri veya emekliye ayrılmaları gerekmekteydi.e.g. asker mebusların hem siyasette. Şükrü Naili Paşa. TBMM Z..627 2. s. a. durumu “paşalar saltanatı” olarak tanımlamıştır. II. 48. Bunu yapmayanlar TBMM azalığına seçilemeyecekler.12. seçilseler dahi seçimleri geçersiz sayılacaktı. Kâzım Karabekir Paşa. TBMM bir türlü tam bir Kemalist yapıya sahip olamamıştır. Dönem. “subaymebusların” hiçbir şekilde TBMM çalışmalarına katılamayacağı hükmünün getirilmesi. s. 626 Özdağ. 4..626 İzmit Mebusu İbrahim Bey‟in 19. 186.625 Aslında 385 sayılı Kanunla. s. s. II. asıl münakaşanın da zaten bu durumdan kaynaklandığı savunmuştur. mebusluktan önceki sicillerine göre muamele yapılacaktı. 107 . hem de orduda görev yapmalarını şiddetle eleştirerek. sadece Meclis‟teki müzakerelere katılmalarına izin verilmemiştir.

632 Anayasanın bu maddesi için bkz. 631 TBMM Z. Fevzi Paşa.630 Başkomutanlık konusunda en şiddetli itirazda bulunan kişi olan Eskişehir Mebusu Arif Bey. s. a. bundan sonra yapılacak ıslahat ve icraat için Atatürk‟ün eski arkadaşları ile ileri gelen arkadaşlarla görüşülüp yapılacak işleri beraber kararlaştırmayı usul ittihaz etmesini teklif etti… Ben de evet dersem. 336. “Türkiye‟de Devlet.e. Heper‟e göre. 34. maddesinin muhaliflerin elini iyice zayıflattığını söylemekte mümkündür. Mustafa Kemal bu doğrultuda. Meclis‟te homojen-kemalist bir yapının kurulamamasından dolayı.629 Mustafa Kemal‟in etkisiyle çıkarılan 385 sayılı Kanun ve 249 sayılı Kanun‟un 8. Dönem. 631 Arif Bey. Mustafa Kemal Paşa‟nın Başkomutan olması oluşturmaktadır. 8. varlıklarını kendisine bağlayan Millî Mücadele‟nin ikinci 628 629 İnönü. Kili-Gözübüyük. 337. C. 630 TBMM Z.C. 1987. s. C.g. DıĢ Politika Enstitüsü Yayınları. TSK‟ya yönelik olarak göstermiştir. Dönem. a. 156. başkomutan tayin ve seçiminin memleket ve millet için hayati bir mesele teşkil ettiğini dolayısıyla Gazi Paşa‟dan sonra Cumhurbaşkanı olacak olan ve askerlikten anlamayan bir sivile verilecek olan başkomutanlık görevinin bir felaket getirebileceğini iddia etmiştir. Demokrasi Geleneği ve Silahlı Kuvvetler.”628 İsmet Paşa bu teklifi. Şartlar Mustafa Kemal‟i..C. mücadele esnasında bile Mustafa Kemal. Erdem. Muhaliflerin sesini yüksetmelerine neden olan olaylardan birisi de Başkomutanlığın Reisicumhur da toplanması konusunda yaşanmıştır. TBMM‟nin bir süre “kayıt ve şarta tabi” tutulacağı bir sistemi yürürlüğe koymaya zorlamıştır.632 Aslında Arif Bey‟in endişesinin kaynağını. Bu konuda muhaliflerin yaptıkları çalışmayı İsmet Paşa şöyle ifade etmiştir: “Fevzi Paşa bana. 136.e. Hatıralar. Gün geçtikçe muhalif olan asker kökenli mebuslarla.g. s. s. devlet başkanının kordon altına alınması anlamına geleceğinden reddetmiştir. s.. Mustafa Kemal zaman zaman Meclis‟teki hiziplerle pazarlık yapmak zorunda kalmıştır. Mustafa Kemal arasında orduyu ele geçirme mücadelesi iyice suyuzüne çıkmış.. 108 . Ankara. Türkiye’nin Savunması. 437-438. s. Mustafa Kemal de şahsına yönelik birtakım hareketleri. II. iktidarı paşalarla paylaşmayı bir an bile düşünmemiştir. Atatürk‟e gidip bu kararı söyleyecek ve bundan sonraki çalışmaların böyle yürütülmesini teklif edecek. II. 8. Başkomutanın Heyet-i Vekile ile Şûra-yı Askeriye tarafından seçilmesini önermiştir.kökenli elitin iktidara ortak olma çabasına rastlanılmıştır. Metin Heper..

Çev: Nushet Salihoğlu. Dönem. TBMM Kav. 636 Komutanların Biyografileri. Devre. C. s. 26 Teşrinievvel 1924 tarihli Birinci Ordu Müfettişliği‟nden istifası ile ilgili olarak Genelkurmay Başkanlığına verdiği dilekçesi için bkz. Rauf (Orbay). 634 Kâzım Karabekir Paşa‟nın. TSK‟nin sivil mercilerle olan ilişkilerini düzenlemekte hem de ordunun içyapısının nasıl şekilleneceğini belirlemekteydi.637 Cumhuriyet Döneminin ilk muhalefet partisi olan bu siyasi partinin başına. Mustafa Kemal ile Kâzım Karabekir. 21-22.634 Mustafa Kemal bu istifaları Nutuk‟ta “Paşalar Komplosu” olarak yorumlamıştır. 577-579. Atatürk. Refet ve Ali Fuat Paşa gibi şahıslarla arasını açtıklarını öne sürmüştür. Mustafa Kemal Paşa bu harekete karşılık.M. 635 Atatürk. her ne pahasına olursa olsun yoluna devam etmiştir. Bağlam Yay. Kanunun en önemli yanı Reisicumhur‟a TSK ile ilgili yapılacak her 633 Erik Jan Zürcher. s. 852.C. Şükrü Naili ve Fahrettin Paşalar hemen. Türkiye Cumhuriyeti’nde TeĢkilâtlı Ġlk Muhalefet Hareketi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Milli Mücadelede Ġttihatçılık. 1987. Kurtluş Savaşı erkânı Kılıç Ali. Zürcher.. Kanun için bkz. s.. 179-180. Cedit NeĢriyat. İzzettin. 240.635 Bu direktifi Ali Hikmet. 315. s. hemen mebusluktan istifa etmelerini istemiştir. PaĢaların Kavgası. yasama görevini tercih etmiştir. C. Muhalif askerlerin seslerini yükselttikleri diğer bir konu ise Meclis‟e Hükümet tarafından 26 Ocak 1925 tarihinde getirilen “Âli Askerî Şûra” kanun tasarısının görüşülmesi sırasında yaşanmıştır. Kâzım Karabekir Paşa‟nın istifa gerekçesini. II. Nutuk. 2002. 109 . Dr. Adnan (Adıvar) ve İsmail (Canbolat) 17 Kasım 1924‟te “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası” adı altında yeni bir siyasi parti kurdular.derecedeki komutanlarıyla. Ankara. ordunun gelişimi için sunduğu layiha ve raporların dikkate alınmadığı ve Mustafa Kemal‟in küçük rütbeli subaylarla iş gördüğü tezi oluşturmuştur. Meclis‟teki muhaliflerden on kişi 9 Kasım 1924 tarihinde HF‟den istifa ettiler. Cevat Paşa Ankara‟ya dönüşünden sonra yerine getirmiştir. 637 Ahmet Yeşil. II.636 Cafer Tayyar Paşa ise askerlik mesleğinden istifa edip.. Refet (Bele). Karabekir. TBMM Z. Sonuçta Ali Fuat Paşa‟nın (Cebesoy) başkanlığında Kâzım Karabekir. 638 Âli Askerî Şûra Kanun tasarısı üzerinde Meclis‟te yaşanan tartışmaların için bkz. s. II.633 Ordu içinde yeterli hareket alanı bulamadıklarına inanan muhalif komutanlar birbiri ardına ordudan istifa etmeye başlamışlardı. Nutuk (1919-1927). 363-387. Ali Çetinkaya ve bu erkâna dâhil olmayan Recep Peker ve Yunus Nadi gibi kişilerin. s. 333-347.638 Bu Kanun. s. 12. 242-243. İstanbul. güvendiği komutanlara şifreli bir telgraf çekerek. 28 Kasım 1924‟de Halk Fırkası‟ndan istifa eden Kâzım Karabekir Paşa geçmiştir. s.

Meclis‟e getirilen Âli Askerî Şûra Kanunu‟nun askerî bir kimlikten çok siyasi bir kimlik taşıdığını ileri sürmüştür. 1934..C. 15.e. Bu isyan hareketi sadece muhalefetin tasfiyesini ortaya çıkarmamış aynı zamanda CHF içerisinde ılımlı ve radikal kanat arasındaki çatışmayı da meydana çıkarmıştır. 131-149. II. s. 127..g.644 Dönem içerisinde İstiklal Mahkemeleri‟nin başlattığı soruşturmalar. Efendiler. s. Dönem.C. 16. s. 365-366. C.. Dönem. Başkumandanlık meselesi ise başka bir meseledir. Mustafa Kemal ve Kemalist elitin. s. 4 Mart 1925‟te çıkarılan “Takrir-i Sükûn Kanunu”643 ile Cumhuriyet tarihinde yeni bir döneme girilmiştir.640 Bu endişeler üzerine Başvekil Ali Fethi Bey. Başvekâlet Matbaası. s. II. 338-345.C. s. C. 144.e. II. Karabekir Paşa. endişelerin yersiz olduğunu savunmuştur.. 642 TBMM Z. 15.e. 62. s. C. a.642 Ali Fethi Bey‟in istifası ve İsmet Paşa‟nın Başvekil seçilmesinin hemen ardından.. Kazım Karabekir Paşa‟nın “Âli Askerî Şûra Kanun Tasarısı” üzerindeki görüşleri hakkında daha detaylı bilgi için bkz.639 Bu kanun tasarısını şiddetle eleştiren Karabekir Paşa. 12. 12. 641 TBMM Z. Asker kökenli muhaliflerin Meclis‟ten de tasfiyelerini gerçekleştirecek fırsat aslında 13 Şubat 1925‟te çıkan Şeyh Sait İsyanı ile elde edilmiştir. II. Mustafa Kemal Paşa‟nın ordu üzerindeki fiili hâkimiyetini kurumsallaştırma girişimini. Üçüncü Tertip.tasarrufa şekil verme imkânı tanımasıdır. Ankara.g. Kâzım Karabekir ve Erzurum Mebusu Rüştü Paşaların bu yetkiyi Müdafaa-i Milliye Vekiline vermek için Meclis‟e sundukları önergeleri ise reddedilmiştir. 644 Özdağ.. a. C. 66. TBMM Z. Özdağ.. “…Şura-yı Askeri Riyaseti başka. Özdağ bu dönemi. 643 Düstur. Dönem. a. “CHF‟nın yönetimi elinde tutan ufak bir grupla” kendileri dışında hiçbir güç merkezinin varlığına tahammül etmediği bir dönem olarak yorumlamaktadır. s. Başkumandanlık Kanunu değildir…”641 demek suretiyle. Dönem.C. mevzuubahis olan kanun. C. Şura-yı Askerî Kanunu‟dur. TBMM Z. iktidardaki CHP ile muhalefetteki TCF‟nın ilişkilerinin daha da bozulmasına neden olmuştur. kanun tasarısında yer alan “Âli Şûrayı Askerî‟nin Reisi tabisi Reisicumhurdur” ifadesi ile gerçekleştirdiğini söyleyebiliriz. 62. Şeyh Sait İsyanı‟nın çok geçmeden bastırılmasını mütakip asilerle onları desteklemiş olanlar ve bazı 639 640 Özdağ.g. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi‟nin bu şûraya üye olmasını ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetinin de Müdafaa-i Milliye Vekili‟nin adeta müsteşarı gibi çalışması gerektiğini savunmuştur. 70. 110 .

647 Devrimin en yoğun yapıldığı dolayısıyla da en sert muhalefet hareketlerinin görüldüğü bu dönemde. 46.” Bkz. Çorum‟a sürgüne gönderilen Yalçın. 649 Özdağ.e. 647 Şaylan. Bu dönemde askerler kendilerini “cumhuriyetin sahibi. “Tanin” sorumlu müdürü Muammer ile yazar Nuri‟ye ise ikişer yıl hapis cezası vermiştir.g. 3. a.g. s. ateş püskürerek yazıyordu.g.e. Mustafa Kemal ve Cumhuriyet eliti için sistemi oturtan ideal bir unsur olmuşlardır. Ordu Müfettişi Fahrettin Altay Paşa‟nın Muğla vilayetini 645 TCF‟nin bir yayın organı olarak değerlendirilen “Tanin gazetesi” yazarları ve sorumluları bunlardan bazılarıdır. 89. İstanbul Hükümeti‟ne sempati besleyen vali ve kaymakamların işlerine son verilmesi sırasında da yararlanılmıştır. TBMM‟nin en dikkat çekici özelliği. Ankara. 1976. Yönetim Geleneği. Hüseyin Cahit Yalçın. Askeri bürokrasiden. Hüseyin Cahit Yalçın hatıratında serbest kalmasından sonra ziyaret ettiği Başbakan İsmet İnönü‟nün kendisine şunları söylediğini yazmaktadır: “Güçlü bir kalem. Başta Kâzım Karabekir olmak üzere birçok subay ise devrimci gidiş karşısında direnmek istemişlerdir.. İstediğiniz gibi çalışabilirsiniz. hiyearşi ve disiplin geleneğinden hareketle devrimlere kesin karşı çıkanların ordudan ayıklanması yoluna başvurulmuştur. 102. Hüseyin Cahit Yalçın‟a Basın Yasası‟nın 17. tekrar yargılanmış ve sürgün cezası kaldırılmıştır. Ankara.646 2. sınır bölgelerinde gerektiğinde tümen ve kolordu kumandanları valilik görevlerini de üstlenmişlerdir.. a. s. Ankara İstiklal Mahkemesi. 650 Heper. 74. devrimleri yapan bir Meclis olmasıdır.m. Ama artık geçmiş silinmiştir. Türk Devrim Tarihi (Yeni Türkiye’nin OluĢumu 1923-1938).649 1923-1927 devresinde sivil bürokrasi. 648 Bozdemir. 1927 yılında 2. 111 . s. 127. s. a. Siyasi Anılar. 1923-1927 yılları arasındaki faaliyetlere bakıldığında. TCF‟ye karşı cephe almış.g. Haz: Rauf Mutluay. s.5. 284 vd. Kitap. 646 Karpat.e... s. devrimin TSK tarafından oturtulduğunu söyleyebiliriz.650 Özellikle bu dönem içerisinde askerî bürokrasi çok etkin bir hale gelmiştir. açıkca ispat edilememiş olmakla beraber bu parti isyanla ilişkili bulunarak 5 Haziran 1925 tarihinde kapatılmıştır.4. Bilgi Yayınevi. O sırada bizi nereye götürdüğünü bilemediğimiz bu kalemi serbest bırakamazdık. Maddesi geregince ömür boyu sürgün.gazeteciler çok sert muameleler görmüşlerdir. 2651-2652. Hiçbir düşmanlıkla karşı karşıya değilsiniz. 2005. a. devrimin lokomotif unsurunu asker ve sivil bürokrasi kesimi oluşturmuştur. askerî bürokrasinin otoritesi altına alınmış. ülkenin sorumlusu” gibi görmüşler648. Böylece temel meselelerle şahıslar arası çatışmaların rol oynadığı Cumhuriyet tarihinin ilk devresi kapanmıştır. s.645 Bu olaydan sonra Hükümet. Zamanla ordunun birlik. Bkz. Şerafettin Turan. Askerî Bürokrasinin ĠĢlevinde Ortaya Çıkan Bazı DeğiĢiklikler Genel olarak incelendiğinde II.

Dönem. C.000 lira öz sermayesi mevcuttu. 654 Bu kanunun çıkarılış gerekçesi ve kanun üzerinde milletvekillerin yapmış oldukları konuşmalar için bkz. Dönem.655 İstanbul Mebusu Ali Rıza Bey ile arkadaşları tarafından verilen. II. 657 TBMM Z. s. s.. açıkta kalan zabitanın diğer bir görev mahalline tayinine kadar tahsisat bağlanması konusundaki kanun teklifi ise Meclis‟in askerler lehine bir başka düzenleme yapmasının önünü açmıştır. 2. s. Dönem. 518-529. Dönem TBMM‟de tarım alanında birçok önemli tartışma yapılmıştır. 25. Çıkarılan bazı kanunlar vasıtasıyla sivil bürokrasi içerisinde yer alan aykırı sesler temizlenmek istenmiştir. Bankanın 1923 yılı itibariyle tarımsal kredileri de 8. 655 Takdirname verilen 19 zabit ve görevleri için bkz. bankanın hükümet tarafından işletilmesi yerine gerçek sahibi olan çiftçilere bırakılmasını teklif etmiştir. Halil Rıfat Bey. Çağdaş Yayınları. yaptığı karşılıksız kalmayacak dediği ve sonra da iki subay tarafından yolu kesilen valinin dövüldüğü. s. 33. II. 11.C. Dönem. askerlerin ödüllendirilmeleri ve bazı verilen haklar vasıtasıyla kolaylaşmıştır.935.. II. 26 Mayıs 1926‟da çıkarılan 854 sayılı “Mücadele-i Milliye İştirak Etmeyen Memurlar Hakkındaki Kanun”653 ve 25 Haziran 1927 tarihinde çıkarılan 1164 sayılı “Umumî Müfettişlik Teşkiline Dair Kanun” bu amacı kolaylaştıran kanunlardan sadece bazılarıdır. s.037. Dönem.6.C. Anılar I (1911-1938).658 lira. bundan dolayıda iki subayın alay komutanı tarafından takdir edildiği iddia edilmiştir. Tarım Alanındaki TeĢkilatlanma Faaliyetleri II. s. Meclis‟te en ciddi tartışmalardan birisi Ziraat Bankasının statüsü ve işlevi üzerine yaşanmıştır.656 2.C. 1. 500-511. 656 TBMM Z.000 liraya ulaşmıştır. ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ TEġKĠLATI ALANINDAKĠ GELĠġMELER 2. TBMM Z.1... 540.175.. II. 112 ..C. 572. 682-686. 658 Akgüç. C. TBMM Z. II. Karesi Mebusu Vehbi Bey. 652 Cemal Madanoğlu. 653 TBMM Z. İçişleri Bakanlığı Personel Sicil Arşivi. 651 Burada söz konusu edilen vali 1926-1928 yılları arasında Muğla valiliği görevini yapan Halil Rıfat Bey‟dir. 19 zabite takdirname verilmesi kararlaştırılmıştır. 310-311. 345-347. C. Bkz.658 1924 yılı şubat ayında bankanın bir yıllık gelirinin 1.C.657 Üzerinde tartışmalar yapılan Ziraat Bankası‟nın 1923 yılında 316 şubesi ve 15.652 Bu olay açıkça askerî bürokrasinin gücünü ortaya koymaktadır. C.g. İstanbul 1982.teftişi sırasında kendisini karşılamayan Muğla Valisi651 hakkında. s. 3.6. 456.654 Askerî bürokrasinin uysallaştırılması. Bu doğrultuda 29 Ağustos 1923‟te Ali Fethi Bey‟in verdiği bir tezkere sonucunda yapılan tahkikatla. a. C.e. 61-66. SDN: 1602.

Dönem. Trabzon Milletvekili Ahmet Muhtar Bey verginin bir anda kaldırılmasından dolayı yaşanacak sıkıntılar üzerinde fikir beyan ederek. s. Üçüncü Tertip. TBMM Z.giderinin ise 926. Kanunla Ziraat Vekâleti. 1074-1091.. 8.. II.0. madde üzerinde yaşanmıştır. bu enstitüler için Almanya‟dan profesörler getirilmesi kabul edilmiştir. a. Dönem.e.663 Kanunun görüşülmesi sırasında en fazla tartışma aşarın yerine toprak ürünleri üzerinden alınacak verginin alım biçimini düzenleyen 2.431. verginin tedricen ve mutedil olarak kaldırılmasını önermiştir. C. BCA (30. II. 283. Bkz. C.. Düstur.C. İktisat Vekâletinin ikiye ayrılarak Ziraat ve Ticaret Vekâletinin kurulmasıyla atılmıştır. s.9.1925 tarihinde çıkardığı 552 sayılı Kanunla “Aşar Vergisini” kaldırması olmuştur. 558-589. Orman ve Baytar Müdüriyet-i Umumiyelerinden oluşturulmuştur. C. TBMM‟nin tarım alanında attığı en önemli adımlardan birisi Kastamonu Mebusu Halit Bey‟in ziraat vekâleti ya da müstakil ziraat müdüriyeti umumisi kurulmasına dair verdiği kanun teklifi sonucunda.0/210.. C.742 lira olduğu tespit edilmiştir. Dönem. 1925 yılı içerisinde Ziraat Bankası‟nın Genel Müdürü‟nün İsmet Paşa‟ya yazmış olduğu mektupta. 661 TBMM Z.000 liraya çıktığını görmekteyiz. Bu tedbirler arasında çiftçiye tohum temin edilmesi ve ziraat mühendisleri aracılığı ile bu işin yürütülmesi. bazı görevliler ve kuruluşlar aracılığı ile tarım alanında köylüyü ve çifçiyi rahatlatan önemli tedbirler almıştır. II. C.664 Aşarın kaldırılmasından sonra devlet.2. s. 664 TBMM Z. Tertip.12. 14.662 Milletvekilleri aşarın kaldırılmasını onaylarken. 128.C. Sonuçta üreticinin geçimini sağlayacağı üretimin dışında satışa sunduğu üründen yüzde on oranında vergi alınması sistemi getirilmiştir.000. s. s. Avrupa‟ya ihtisas için birçok öğrenci ve muallimin gönderilmesi.g. Dönem. “Zirai İtibar Birlikleri” ve “Ziraat Tedrisatının Islahı” kanunlarının çıkarılması sayılabilir. köylülere kurslar ve konferanslar verilmesi. 665 18 Ağustos 1927 tarih ve 5502 sayılı Kararnameyle.C.10. 663 Ahmet Muhtar Bey‟in Aşar vergisinin kaldırılması konusunda Meclis‟teki yaptığı konuşma hakkında daha fazla bilgi için bkz. 3. 662 Düstur. s.C. hatta orduda çiftçi olan askerlere yönelik kursların 659 660 TBMM Z. 113 .. Tarih: 12. Ayrıca ziraatla ilgili okulların ve çeşitli enstitülerin665 açılması. daha önceden İktisat Vekâletine bağlı bulunan Ziraat. Bkz.1925). C. 26.659 1925 yılı itibariyle ise bankanın semayesinin 30. 14. 3.660 II. bankanın genel yapısı ve muhtelif şubeleri hakkında bilgiler verilmiştir. 99-101. Ek: 4. 6. II. s. Çakan.661 Meclisin tarım politikası alanında attığı bir diğer önemli adım ise 17. 8-9. 7.

1079-1080. s.1926‟da reddedilmiştir. 32. TBMM Matbaası. yeni bir teşkilât kanunu çıkarıyoruz.. s. Dönem.671 Meclis. Bayındırlık Alanındaki GeliĢmeler Dönem içerisinde kanun tekliflerine bakıldığında bayındırlığa yönelik tekliflerin. 668 TBMM Z.666 Diğer yandan ziraat birliklerinin kurulması modern anlamda ülkede kooperatifleşmenin önünü açmıştır. 672 Düstur. Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi kurulmuştur. C. ayrıca ziraatla ilgili tüm işlerle bu görevlilerin ilgilenmeleri hükmü getirilmiştir. 506 sayılı Kanunla. Ziraat Meclisi Âlisi‟nin kurulmasına şu sözleriyle karşı çıkmıştır: “…Hafta geçmiyor. Dönem. 1975.C. Bu âli meclis azasının hemen hepsinin birer vazffe-i asliyeleri vardır. II. 25.1927 tarih ve 1036 sayılı “Ziraat Müdür Veya Memurlarının Vazifeleri Hakkında Kanun”668 ile ziraat başmüdür. II. C.açılması diğer önemli gelişmeler arasında sayılabilir. Bunun için bir büro teşkil edecek ve millete bir yük daha tahmil edilecektir…”667 12. Dönem. 671 TBMM Z. Bunlar vakit bulup da içtima edemeyeceklerdir. 8. 5. Nafıa Vekâletine bağlı üç müdüriyetten ikisi kaldırılarak. 97. Üçüncü Tertip. II.4. müdür ve memurlarının neşriyat yoluyla halkı aydınlatmaları sağlanmış.6..C. s. müdüriyete atama ve azil konusunda Nafıa Vekili sorumlu olup. Antalya Mebusu Rasih Bey. toplam 561 teklifin 49‟unu oluşturduğu görülmektedir. 126.e...C. Dönem.669 22. değil midir? Bu lâyihaya nazaran otuz kişiye yakın zevattan mürekkep bir âli meclis teşkil edilecektir. 2. 8. Bu teşkilat kanununa göre. C. C. C. TBMM Z. a. Dönem.1924 tarihinde çıkarılan “Anadolu Demiryolları Müdüriyeti Umumiyesi Teşkilât Ve Vazaifine Dair Kanun”670 bayındırlık alanında önemli bir gelişme olarak karşımıza çıkmaktadır. s. 670 TBMM Z. 1066.5.C. Anadolu Demiryolları Müdüriyeti Umumiyesi‟ni kurarak teşkilatlanma alanında önemli bir adım daha atmıştır. 281-291.672 Teşkilatlanma kapsamında.2. Limanlar Kanunu ile ise limanların 666 667 Tarih IV.. Ziraat Meclisi Âlisi‟nin kurulmasına yönelik olarak verilmiş olan kanun tasarısı ise 13. 290-291. Ankara. 1126-1127. s. s. s. s. 274-286. C.C.. II. 32. II.5.g. atamada Reisicumhurun tasdikine gerek duyulmuştur. 114 . Bu memleketin istihsalâtı ve bu memleketin bütçesi bu kadar teşkilâta kâfi midir. 669 Çakan. TBMM Z.

s. 3. s. 210. ĠĢ Bankasının KuruluĢu Osmanlı Devleti‟nde kurulan diğer bankalarda olduğu gibi ilk Türk bankası olan Ziraat Bankasında da yabancıların parmakları vardı. 1975. CDTA. 675 Yılmaz. taranması. “1920‟lerde Türkiye‟de Milli Bankacılığın Genel Görünümü”. A. Sermaye Piyasası Kurulu Yayını. Dr. “Atatürk Döneminde Türkiye Ekonomisi ve İktisat Politikaları”.idaresi.. Gündüz Ökçün.6. 430-431. İletişim Yayınları. 1997. Bankanın kurucuları nüfuzlu politikacılar ve tüccarlardan. Uygulanacak olan iktisadî siyaset. hükümetin mecburi işleri arasında sayılmıştır.g. Baskı. Sonunda bir “İş Bankası Grubu”ndan söz edilmeye başlanmış. Bankanın Genel Müdürlüğü‟ne İmar Vekilliği‟nden istifa eden Celal Bayar. Avrupa‟ya stajyer göndererek eleman yetişmesine katkıda bulunmuş ve bankacılık alanında bir boşluğu doldurmuştur. ilk yönetim kurulu ise tamamen milletvekillerinden oluşturulmuştur. HÜ Yayını. Nejat F. bankanın ancak devlet otoritesinden yararlanmak suretiyle gelişebildiği ve “affairisme (kazançlı işler peşinde koşma)” eğilimini körüklediği ileri sürülmüştür. a. 491 vd.g. s. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları. a. 17 Şubat 1923-4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanan İzmir İktisat Kongresi‟nde alınan “Misak-ı İktisadi”678 prensipleri çerçevesinde yürütülmeye çalışılmıştır. temizlenmesi. 19. genişletilmesi ve iyi halde tutulması faaliyetleri. s.e. a. 678 İzmir İktisat Kongresi‟nde alınan “Misak-ı İktisadi” kararları hakkında bkz.674 26.676 İş Bankası. ÇağdaĢ DüĢüncenin IĢığında Atatürk. Selahattin Özmen. Sanayi ve Maadin Bankasının KuruluĢu ve TeĢvik-i Sanayi Kanunu İkinci TBMM‟nin iktisadî faaliyetleri.. s. Yönetim Kurulu Başkanlığı‟na da Siirt Mebusu Mahmut Bey getirilmiştir.677 2. 2004. Oya Siler.4. 2. İstanbul. Türkiye Ġktisat Kongresi 1923-Ġzmir. Ankara. Ankara.3. “Üretimde Devlet: Kamu iktisadi Teşebbüsleri.e.. Türkiye Ġktisat Tarihi Semineri. 676 Boratav.6. 354-355.675 Bankanın kuruluşunda Mustafa Kemal Paşa‟ya Türk iş adamlarına örnek olmak için ticari bir faaliyet öneren kayınpederi Uşakizade Muammer Bey‟in önemli bir katkısı olmuştur. 300-301. 115 . 250 bin lira sermayeli “İş Bankası” kurulmuştur. C.673 2. Öteyandan siyasal çevrelerde ve bürokraside bankaya karşı akımlarda belirmiştir. İktisat 673 674 Çakan.1924 tarihine gelindiğinde Millî Mücadele için Hind Müslümanlarının gönderdikleri yardımların temel oluşturduğu.g. s. 677 Ömer Celal Sarac.e.8.

683 1929 yılına kadarki süreçte teşfik belgesi alan firma sayısı 435 iken. C. İkincisi. Yeni Türkiye. Eylül-Aralık 1998. TBMM Z. bu sayı 1930 yılında. ülkedeki iktisadî teşekkülleri desteklemek. 138. Devre: II. 16.1925 tarihinde çıkarılan ve içerik olarak 1913 Teşvik-i Sanayi Kanunu üzerinde düzenleme getiren 623 sayılı Kanun idi. s. hususi idare personeli ve mektep talebelerinin yerli kumaştan imal elbiseler kullanmalarını zorunlu hale getiren” basit bir kanun layihası bile yeterli kumaş olmaması dolayısıyla tadil edilmek zorunda kalınmıştır. sanayi veya ticaret veya iktisat müdürleri. 617.. Kanunla. özel yerli sanayiye çok geniş himaye. 116 . s. 249. Osmanlıda kurulan ve sayıları 22‟yi bulan fabrikaları almaktan ileriye devletçi bir siyaset izleyememiştir. 28. Ankara. “Cumhuriyet‟den Bugüne Türkiye‟nin İktisat Politikaları ve Neticeleri”.C. II. Kanun üzerine görüşmeler için bkz. 1986. 684 Yahya Sezai Tezel. C. 18. TTK Yayını. 5. Yurt Yayıncılık.679 Cumhuriyetin ilk yıllarında. s. Teşvik-i Sanayi Kanunu ile şahısların kuracakları müesseseler için en büyük mülkiye memuru. Cumhuriyet Özel Sayısı V.681 Sanayi ve Maadin Bankası. II. 682 TBMM Z. 3. C. Dönem. Cumhuriyet Döneminin Ġktisadi Tarihi (1923-1950).. Ek.C. S: 96. millî sanayimizin ortaya çıkmasını sağlamak amacına yönelik olarak 19 Nisan 1925‟te Sanayi ve Maadin Bankası‟nın kurulmasıdır. II. 20. donanma. s. M. 633. Emin Çarıkçı. 294-295.4.1925 tarihinde verdiği “TBMM. ordu. 2. Dönem.Vekili Mahmut Esat (Bozkurt) Bey‟in dediği gibi Liberal ve Komünist sistemlerden farklı.684 679 680 Ayşe Afet İnan. Bu hamlelerden birincisi. sanayileşme hamlesinde yaşanan canlanmayla birlikte 1857‟ye ulaşmıştır. Baskı.C.. 20. İzmir İktisat Kongresi‟nden sonra ekonomi alanında millî koruma ve yerli malı kullanımını teşvik sistemiyle önemli bir hamle başlatmıştır. 3244-3245. s. 23-24. Ankara. s.682 Ekonomi alanındaki üçüncü önemli gelişme olarak ta. Yıl: 4. Ankara. darülfünun. Resmî Gazete. 681 TBMM Kav. bu teşkilâtın bulunmadığı mahallerde de vekâletin tensip edeceği fen memurlarından izin almaları şartı getirilmiştir..5. 683 TBMM Z. 32. Türkiye‟ye özgü bir siyaset olacaktır. s. C. 23 Nisan 1925. S. teşvik ve muafiyet unsurları sağlanmıştır. jandarma. İzmir İktisat Kongresi‟nde alınan özel sektör ağırlıklı ve piyasa ekonomisine yönelik bir iktisadî kalkınma modeline karar kılınmıştır. Dönem.12. Ġzmir Ġktisat Kongresi. 1942. belediye. 1982. Hükümetin millî dokuma sanayinin gelişmesi ve himaye edilmesi amacına yönelik olarak 9. TBMM Matbaası.1927 tarihinde çıkarılan “Teşvik-i Sanayi Kanunu” gösterilebilir.680 Doğal olarak Meclis.

89. 117 . 18. 293. herhalde “milli iktisat” anlayışı çerçevesinde değerlendirilerek açıklanabilir. İstanbul.689 İktisadî alanda bazı yayınları olmasına rağmen bu kurul. 11‟ini iktisatçı.5. Ziya Gökalp. a. s...g. içgüdüsel bir tepki içerisine girerek. komisyonların çalışma yöntemlerini 685 Tarih IV. tüccar ve sanayicilerin örgütlenmesine yasal zemini hazırlamak ve diğer muhitler ile irtibatı tesis etmek üzere 22 Nisan 1925‟te çıkardığı 655 sayılı Kanunla. Ek.1. II. (22. Bu nedenle Adliye Vekâleti. 688 Taha Parla. C. 136-137. Başvekilliğin tespit ettiği gündem ve programla altı ayda bir 15 gün içinde toplanırdı.g. birini de silahlı kuvvetlerin temsilcisinin oluşturduğu toplam 24 üyeden oluşan bu kurulun onursal başkanı Başbakan idi. 33. çağdaşlaştırılması amacı güdülmüştür. İletişim Yayınları. 135. TBMM Z. Yay. Dönem. Boratav. 1923 yılında bazı komisyonlar oluşturarak. Ticaret ve Sanayi Odalarının kuruluşunu gerçekleştirmiştir.6. “Âli İktisat Meclisi” kurulmuştur. Genel olarak iktisadî gelişmelerle ilgilenmek ve raporlarıyla Hükümet‟e yön vermek için 25.685 Bianchi‟nin 1925-1946 yılları arasını “sınırlı devlet korporatizmi” olarak değerlendirmesine rağmen686. 1927 Ali İktisat Meclisi gibi uygulamaları “solidarist korporatizm” kavramı ile açıklamaya çalışmıştır. 781-782. 686 Makal.. yasaklamalar ve kısıtlamalar getirmiş ve ülke ekonomisini dış dünyaya kapatmıştır. 12 maddeden meydana gelen “Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu” ve Meclis‟te mebusların konu ile ortaya attıkları görüşleri için bkz.1935). Dönem.1927 tarihinde çıkarılan 1170 sayılı Kanunla. TBMM.6.. Hazırlayanlar: Füsun Üstel-Sabir Yücesoy.5. 689 Çağlar Keyder. 687 TBMM Z. İletişim Yayınları.e. 1925 yılında bulunduğu muhitin ticaret ve sanayi faaliyetlerini tanzim etmek.. Türkiye’de Devlet ve Sınıflar. s. C.C. s. s.688 1929 buhranından sonra yaşanan ekonomik güçlüklere karşı bürokrasi.e. s. ĠKĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 2.C. 2001. 690 TBMM Z.687 Taha Parla. 429-431. s. s. Ticaret ve Sanayi Odalarının kurulması “sınırlı devlet korporatizmi” ile değil. Hukuk Alanındaki GeliĢmeler TBMM Hükümetinin kuruluşu ile yeni bir devlet yapısı oluşturulurken ilk aşamada “yabancı hukukun benimsenmesi” yerine var olan hukuk düzeninin iyileştirilmesi. C.2. II. Dönem. 1989. 3. Ticaret ve Sanayi Odaları Kanunu ve Âli Ġktisat Meclisi II. 32. pasiflikten bir türlü sıyrılamamış ve 1935 bütçe kanunuyla ortadan kaldırılmıştır. a.C. 121. 12‟sini iktisatla ilgili kurumların temsilcileri.7.7. s. İstanbul. V. Kurul.690 2. Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm.

219. 1981. 118 . 105 maddeden meydana gelen “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu” kabul edilmiştir.1. Meclis‟e yeni bir anayasa tasarısını sunmuştur. maddesi kesin bir biçimde “kuvvetler birliği” ilkesinin benimsendiğini göstermektedir.. 693 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri. dünyadaki çağdaş kanunları incelemek üzere altı tane komisyonun kurduklarını. bu komisyonların haftada en az iki gün çalıştıklarını söylemesi. 1924 Anayasası‟nın 5. anayasa alanını daha geniş ve yaygın bir şekilde düzenlemekte. Eylül 1958. 5. 410-411.694 Bu zorunluluktan olsa gerek. 106-107. 329. XIII. adlî kanun ve adlî teşkilat alanında medenî milletlere ayak uydurulmasının önemini ve gerekliliğini vurgulaması. s. s.691 Adliye Vekili Seyit Bey‟in 26. C. TİTE Yayını. Ancak bu maddelerdeki hükümler mantıki bir sıraya sokulmuş ve birçok yeni hükümler eklenmiştir. millî hâkimiyet ve meclisin üstünlüğü sistemini geliştirmekte.Gözübüyük..696 Anayasa. AÜSBFD. Kitap. s. yeni bir anayasanın hazırlanmasını zorunlu hale getirmiştir. II. Dönem. 1924‟te Kanun-ı Esasi Encümeni harekete geçerek. 374. II. Bu nedenle 691 692 Turan. Mümtaz Soysal. Türkiye Cumhuriyeti Anayasalarında Laiklik. C. Ankara‟nın başkent olarak kabul edilmesi. Saltanatın kaldırılması. Kili. C. No: 3. 695 Edward C. 3. TDT. Çev. s. kamu özgürlüklerine geniş bir şekilde yer vermektedir.7. “1924 Anayasası Üzerinde Meclis Görüşmeleri”. s.692 Mustafa Kemal Paşa‟nın 1 Mart 1924‟te Meclis‟te yaptığı konuşmasında. TBMM Z. Smıth. Cumhuriyetin ilan edilmesi ve ardından Halifeliğin kaldırılması gibi köklü düzenlemeler.693 2. 694 Ertan. Zaman içerisinde çeşitli değişikliklere uğrayan 1921 Anayasası‟nın ilk dokuz maddesi bu anayasa tasarısının da esasını teşkil etmiştir.belirleyecek bir yönetmelik çıkarmıştır. 696 1924 Anayasası için bkz.1924 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında.C. a. Buna göre komisyonlar yeni düzenlemeler için ilk önce fıkıh hükümlerine dayanacaklar. toplumda işlerlik kazanacak adlî yenilikler için TBMM‟nin sabırsızlandığını göstermektedir.g. 127-151.e. Ankara.1. bu sabırsızlığın bir ispatıdır.1.695 Meclis‟te anayasa tasarısı üzerine yapılan görüşmelerden sonra 20 Nisan 1924 tarihinde. 1924 TeĢkilat-ı Esasiye Kanunu Zaferin kazanılmasından sonra. onun yeterli olmadığı konularda da başka ulusların kabul etmiş oldukları çözümlerden yararlanacaklardı. s.

Madison davasında verdiği karar ile kendisini anayasallık denetimi yapmaya yetkili görmüştür. s. öğretim üyelerinden. TDT. 119 . kadınlara verilen bu hak anayasaya girmiş ve seçmen yaşı da 18‟den 22‟ye çıkarılmıştır. 2002. 1960 yılına kadar yürürlükte kalmış ve zaman zaman çeşitli değişikliklere ugramıştır.701 17 Şubat 1926‟da mebusların oybirliği ile kabul ettikleri ve 937 maddeden oluşan 743 sayılı Medeni Kanun. Ankara 2006. 1924 Anayasası‟nda içerik açısından üç önemli değişiklik yapılmıştır. 3.697 Fakat yasaların anayasaya uygunluğunu denetleyecek TBMM dışında bir organ. Böylece laiklik ilkesine geçişte önemli bir adım atılmıştır. Yeni Türkiye Yayınları. Baskı. hukukun değişken ve dinamik olması gerekliliğini vurguladıktan sonra. Dünya Savaşı sonrasında omuştur. 17. toplumun değişen gereksinimlerini karşılamasına olanak olmadığı tezi üzerine oturtmuştur. 367-368. dinsel kuralların. “1924 Anayasası‟nın Düşünce Temelleri Üzerine”. 79-80. s. yargıç ve avukatlardan oluşan 26 kişilik bir komisyon kurulmuş. 3.1924 anayasasın özgürlükler açısından “liberal” olduğu düşünülebilir. Tasarının gerekçesini Bakan Mahmut Esat Bey. milletvekilleri ile cumhurbaşkanının görevlerine başlarken ant içme esnasında kullandıkları “vallahi” sözcüğü kaldırılmış ve bunun yerine “namusum üzerine söz veririm” ibaresi getirilmek suretiyle anayasa dinsel içerikten kurtarılmıştır. C. Kitap. 700 Ş. 859. Ankara. Türk Anayasa Hukuku. Kitap. 701 Turan. TDT.2. Ancak 1803 yılında Amerikan Yüksek Mahkemesinin o zamanki başyargıcı John Marshall tarfından “icat edilen” bu kurumun dünyada yaygınlaşması II.699 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. 7. 10 Nisan 1928‟de “devletin dini İslam‟dır” ibaresi çıkarılarak. Ankara. Turan. yani bir anayasa mahkemesi yoktur. Türkler. 699 Ergun Özbudun. s.700 2. 2002. 698 Sina Akşin. s. Tekin Yayınları. Komisyon İsviçre Medeni Yasası‟nı Türkçeye çevirerek yeni bir tasarı hazırlamıştır. s. Anayasada üçüncü önemli değişiklik ise 5 Şubat 1937‟de CHP‟nin proğramındaki altı ilkenin anayasaya girmesidir.7. İmaj Yayıncılık. Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu Medeni Kanun Tasarısı‟nın hazırlanması için hukukçu milletvekillerinden.698 Dünyada kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi ilk defa Amerika Birleşik Devletleri‟nde ortaya çıkmıştır.1. Ana Çizgileriyle Türkiye’nin Yakın Tarihi. 5 Aralık 1934‟te anayasada yeni bir düzenleme yapılarak. İsviçre Medeni Kanunu‟ndan uyarlanarak kabul 697 Zühtü Arslan. Kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesiyle. ABD yüksek mahkemesi 1803 tarihli Marbury v. 180. 221-222. fıkıhın.

II. s.e.706 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey Meclis‟te yaptığı konuşmasında.e. TBMM Z. Dönem. 22. s.. a. Üçüncü Tertip.C. bu da yoksa kendi içtihadıyla karar vermesi istenilmiştir.709 Medeni Kanun‟un daha iyi işlemesini sağlamak için 582 maddeden oluşan 1086 sayılı “Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu” ise 18. 24. s. TBMM Z.e.C.. ek. 7. Kanun‟un bütün meselelerde geçerli olduğu.702 İsviçre Medeni Kanunu‟nun alınmasında. II. Üçüncü Tertip.edilmiştir. 237-403. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Azasından Nazmi.703 Kanun‟un başlangıcında. Mahkeme-i Temyiz İkinci İstida Dairesi Azasından Kâzım.1. Mahkeme-i Temyiz İkinci Hukuk Dairesi Azasından Ali Rıza. Ankara.3.708 Ayrıca 29. s. Türk Milleti‟nin hukukuna ve inkılâbına karşı tekin olmayanların olduğunu vurgulamıştır. 4-5.7. 63. içtimasında yaptığı konuşma için bkz. s. hakkında kanunî hüküm bulunmayan meselelerde hâkimin örf ve âdete göre. s.g. 710 Kanun hakkında daha geniş bilgi için bkz. a. Baş Müddeiumumî Yusuf Nihat. Üçüncü Tertip. Düstur. II.. 23. 707 TBMM Z.710 2. 705 Çakan.. fakat Türk Ceza Kanunu‟ndan korkması gerekenlerin Türk Milleti‟nin menfaatlerine.1-87. 120 .g. 7.707 Hukuk alanında gerçekleştirilen düzenlemeler sadece Türk Medeni Kanunu ve Türk Ceza Kanunu ile sınırlı kalmamıştır. Ceza Kanunu‟nun Türk Milleti‟nin iradesiyle ortaya çıktığını ve çok sert olduğunu. 1928.1927 tarihinde kabul edilmiştir. Dönem.g. Dönem. 704 Düstur.C. C. C. a. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Azasından Fahrettin. s. 760-838. C.C. 237. konusunda uzman bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. C. 239. C. s. bu ülkede birden çok etnik grubun bulunması ve çağdaş normlar taşıması unsurları önemli bir rol oynamıştır. Temyiz Mahkemesince seçilmiş bir ihtisas komisyonuna İtalyan Ceza Kanunu‟nu esas alan bir ceza kanunu hazırlatmıştır.. 8. Ġstinaf Mahkemelerinin Lağvı ve Hâkimler Kanunu Ülkenin her tarafında yaygınlaşmış işlevsiz mahkemelerin kaldırılması acil görülen konular arasında değerlendirilerek.6. C. 1479.704 Hükümet. s. 709 Çakan. C. Meclis‟te ele alınan diğer bir kanun olan 916 sayılı “Borçlar Yasası” yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 706 Ceza Kanunu‟nu hazırlayan bu ihtisas encümeninde yer alan kişiler şunlardı: Mahkeme-i Temyiz Birinci Reisi Mehmet İhsan. bazı yerlerdeki “Hâkim-i Münferit” 702 703 TBMM Z.. Ek: s.5.. Mahkeme-i Temyiz İkinci Hukuk Dairesi Azasından Yusuf Cemal. Dönem. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Azasından Mecdi. 23.705 592 maddeden oluşan Türk Ceza Kanunu. II. Çakan. 234-235. Bkz. 173-175. Mahkeme-i Temyiz Ceza Dairesi Reisi Semih.1926‟da görüşülmeye başlanan 865 sayılı “Ticaret Kanunu” ve 866 sayılı “Tatbikat Kanunu” meclis tarafından onaylanmıştır. Türk Uçakları Merkez Heyeti Matbaası. Mahkeme-i Temyiz Birinci İstida Dairesi Reisi Emin. 708 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey‟in Borçlar Kanunu‟nun gerekçesi ile ilgili Meclis‟te 22 Nisan 1926 tarih ve 89. Düstur.

e. 8.11.g. C.1/7.712 Bazı mahallerde hâkim-i müçtemi teşkilâtının iadesine ve bazı mahakimin lağvına dair kanun.38.. 121 . hâkimler iki sınıfa ayrılmıştır.714 II.4. Encümenin başkanının ve Temyiz 711 712 BCA BKKK (30. bidayet mahkemelerinin de katılımıyla oluşturulacak bir mahkeme heyetine yüklemiştir. s. s. 716 TBMM Zb. 442. İkincisi.. II.18.teşkilatının yerine “Hâkim-i Müçtemi” teşkilatının kurulması hakkında bir kanun tasarısı hazırlanmıştır. Kanunla. s. II. Temyiz Mahkemesi hâkimleridir. 466.715 3. Çakan.C. Ceza veya Hukuk İşleri Müdüründen ve Teftiş Heyeti Reisinden oluşturulmuştur. 714 Bu maddeler üzerine Meclis‟teki görüşmeler için bkz. C.. muhakeme icrasına memur hâkimlerdir. hâkimlerin vazifeleri. Adliye Encümeninin yaptığı çalışmalar sonucunda bu mahkemenin Eskişehir‟e nakli gerçekleştirilmiştir. TBMM Z.1924 tarihinde kabul edilen 460 sayılı “Muhammat Kanunu” ile avukatların meslek teşkilatı ve baronun oluşumu üzerinde durulmuştur. maddesiyle bir İntihab Encümeni kurulmuştur. C. 8. Daha sonra yapılan bir düzenlemeyle ise hâkimlerin kıyafetleri konusunda bir standart sağlanmaya çalışılmıştır. 28. Dönem. dereceleri ve hâkimliğe kabul şartları üzerinde durulmuştur.1923). Üçüncü Tertip.1924‟te Meclis tarafından kabul edilmiştir. a. Zat İşleri Müdüründen. C.10. 715 TBMM Zb..711 Yapılan düzenleme ile istinaf mahkemelerinin işlevi. 1000-1001. İstanbul ve İzmir gibi yerler gündeme gelmesine rağmen. 293. II. C. Ek: 1. TBMM Döneminde yaşanan hadiselerden birisi de Temyiz Mahkemesinin daha önce görev yaptığı Sivas‟tan alınarak. 7. 242. 380. s. Bkz.716 3 Mart 1926 tarihinde çıkarılan 766 sayılı “Hâkimler Kanunu” ile hâkimlerin statü ve görevlerini detaylı bir biçimde yeniden yapılandırmıştır. Kanunu‟nun ikinci maddesinde. Dönem. Batı bölgesine nakli konusudur.1. C. Başmüdüri umumi bu sınıftandır ve Vekâlet Müsteşarı da bu sınıf dâhilinde sayılır.2. 3. s.. Birincisi. Dönem. Tarih: 23. İcra reisleri ile muavinleri. 6.717 Kanunun 8. Temyiz Mahkemesi reislerinden birini riyasetinde olmak üzere Vekâlet Müsteşarı ile üç Temyiz Azasından. s. C. İntihab Encümeni. 717 Düstur. Dönem.713 Daha sonra çıkarılan “Mahakimi Şeriyenin İlgasına ve Mahakimin Teşkilatına Aid Ahkâmı Muadil Kanun” ile ise şer‟iye ve istinaf mahkemeleri kaldırılmıştır. II. müdüri umumiler ile muavinleri ve müstantikler bu sınıftandır.C. 713 TBMM Z.

Memduh Bey (Karahisarısahip). büyük Türk şairi Abdülhak 718 719 TBMM Z. 78-82. Millî Mücadele‟ye fedakarhane hizmetleri geçen kişileri bazen İstiklâl Madalyası ile ödüllendirmiştir. Refet Paşa (İzmir). Cafer Tayyar Paşa (Edirne). Dönem. Reşad Bey (Saruhan).C.C.C.7. s. Fevzi Paşa (Kozan). s. 494. Mahmut Esat Bey. Yararlılıkları görülen kişilere İstiklâl Madalyası verilmesi konusunda Gazi Mustafa Kemal Paşa‟nın verdiği tezkere. C. Ġstiklâl Madalyaları ve Hidemât-ı Vataniye MaaĢları Meclis... Hamdi Bey (Ertuğrul). TBMM Z. Vehbi Bey (Karesi). II. 21 Kasım 1923 tarihinde Meclis‟te okunduğunda büyük bir ilgiyle karşılanmıştır. 2. 213-214.718 Bütçeden mahkemelere ayrılan ödeneklerin artmasıyla. 275. Hacı Şükrü Bey (Diyarbekır). TBMM Z. Mustafa Necati Bey (Saruhan). 122 . Rıza Bey (Muş). s. Dönem. Ali Fuat Paşa (Ankara). Mahmud Celal Bey (Saruhan). Ali Bey (Karahisarısahip).. Fahrettin Paşa (Mersin).2. Fakat bu bizim için mucibi endişe değil. 721 TBMM Z. Ömer Lütfi Bey (Karahisarısahip). Cavit Bey (Kars). II.Heyetine mensup azalarının her altı ayda bir Temyiz Mahkemesi Umumî Heyetince seçilmesi kararlaştırılmıştır.C. Dönem. II.1. 22. Hüsrev Bey (Trabzon). Cumhuriyet için mucibi şeref işlerdendir… Nazarımızda hak olarak elli kuruşluk bir davanın elli milyarlık bir davadan farkı yoktur..721 19 Mart 1924 tarihli kanunla. köylünün ayağına adaletin götürülmek istenildiği bir dönem yaşanmıştır. s. II. Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler 2. C.7. Kazım Karabekir Paşa (Edirne).720 Meclis bazen de çıkardığı kanunlarla Türk Milleti tarafından benimsenen örnek şahsiyetlere bir kadirşinaslık örneği göstermiştir. Dönem. hukuk alanında gelinen noktayı şu sözleriyle açıklamıştır: “…Düne kadar şundan veya bundan dava etmekten içtinap öden en zayıf vatandaş bugün Cumhuriyet mahkemesi huzurunda dün kendisinden korktuğu adam hakkında serbestçe ikame-i dava etmektedir… Efendiler işte bu sebebe binaendir ki dava adedi artmaktadır. s. Bkz. Temyiz Mahkemesi genişletilmiş ve üyelerinin maaşlarına önemli ölçüde zam yapılmıştır. 720 İstiklâl Madalyası ile ödüllendirilmesi istenen şahıslar arasında şu kişiler bulunmaktaydı: Gazi Mustafa Kemal Paşa (Ankara). C. Kazım Paşa (Karesi). 3. C. 31. Avni Bey (Saruhan).”719 Bu sözlerinden de anlaşıldığı üzere halkın adlî mekanizmaya son derece güvendiği. İsmet Paşa (Edirne). sulh mahkemelerinin sayısının artırılması suretiyle. Şair-i Azam Abdülhak Hamid Bey‟e “hidemât-ı vataniye” tertibinden maaş bağlanması hakında verilen takrir böyle bir çalışmanın ürünüdür. Selahaddin Bey (Mersin). 3. Hoca Esat Efendi (Aydın).2. Hüseyin Bey (Elaziz).

728 tekke Mustafa ve zaviyelerin bu kapatılacağına Kanunu‟nun görmek sonra Kemal‟in ve düşüncelerinden de güç alan Konya Milletvekili Refik Bey ve arkadaşları Şapka çıkarılmasından Zaviyelerin Türbelerin kapatılmasıyla ilgili bir kanun teklifi hazırlayarak. Devre: II. Kanun No: 671. 727 TBMM Z. Kitap. Dönem.. 220.g. C. s. Meclis‟te görüşülmeye başlanmıştır. Dönem. 22.. ġapka Ġktisası (Giyilmesi) Hakkında Kanun Mustafa Kemal Paşa.M.2. 15 Kasım 1925 tarihinde Meclis Başkanlığına verildiler. s. s. 1 Kasım 1925‟te TBMM‟nin yeni yasama döneminde Mustafa Kemal.. 25 Kasım 1925‟te ise Konya Mebusu Refik Bey ve arkadaşlarının verdiği “Şapka İktisası Hakkında”ki kanun teklifi. 215.725 Teklife muhalefet eden Nurettin Bey.7. 19.M.3. 187. TBMM Kav. 222. maddesi ile çeliştiğini iddia etmiştir. 1959.723 2 Eylül 1925‟te Bakanlar Kurulu.726 Muhalif hareketlere rağmen 25 Kasım 1925 tarihinde çıkarılan 671 sayılı “Şapka İktisası Hakkında” Kanunla. TDT.. Tekkelerin. C.. C. 725 TBMM Z. s.722 2.C. II. 19.727 2. Sayı: 230.12. Devre: II. s. 4. s. 123 . 23 Ağustos 1925‟te yurt gezisine çıktığında Kastamonu‟ya gelmiş ve şapkayı halka tanıtmıştır.2. geleceğe yönelik açıklamalarda bulunurken çağdaş uygarlık prensiplerine esasta ve şekilde tam olarak uymak istediklerini açıklamıştır.7. 19. memurların şapka giymeleri hakkında bir kararname yayınlamış724. C.1341.Hamit Bey‟e kaydı hayat şartıyla “hidemât-ı vataniye” tertibinden on bin kuruş maaş tahsis edilmiştir.. mebusların memur olmadıklarını dolayısı ile teklif içerisine mebuslarında sokulmasını eleştirmiş. 274. Ş. II.C. 728 Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II. Kanun teklifi üzerine görüşmeler 28 Kasım 1925‟te başlamış ve yapılan konuşmalardan sonra “Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve 722 723 443 sayılı Kanun için bkz.. s. 724 Turan vd. 220-232.2. TBMM Kav. Tekke. 15.e. ayrıca bu kanun teklifinin TEK‟nun 103. Dönem. a.C. tüm milletvekillere ve memurlara şapka giyme zorunluluğu getirilmiştir. Ankara. C. II. TTKY. 3. 726 TBMM Z. Şapka İktisası Hakkında Kanun için bkz: Resmî Gazete. mümkündür. 2. s. 267. Zaviye ve Türbelerin Kapatılması Mustafa Kemal Paşa‟nın 30 Ağustos 1925 tarihinde Kastamonu‟da CHF binasında partililere dair hitaben izleri yaptığı konuşmasında. Turan.

12. 281. TTKY.. Meşrutiyet Döneminde kurulan ilk uzun süreçli derneklerden birisidir. 3. dedelik. 30 Kasım 1925 tarihinde kabul edilmiştir. 20. II. C. 732 TBMM Z. 731 TBMM Z. C. TBMM Z.732 2. emirlik. s. Cemiyet. 19. C. 19 Temmuz 1909 tarihinde İstanbul merkezli olarak kurulmuştur.C. Dönem. Selahattin Özçelik. II. falcılık. Dönem.5. Cemiyet Osmanlı donanmasını toplanacak yardımlar vasıtasıyla güçlendirmek amacıyla. 124 . 20.4. 277.2. 7. müritlik. naiplik.7.733 5 Aralık 1925 tarihinde Kırşehir Mebusu Yahya Galip Bey‟in verdiği kanun teklifi ve bazı mebusların da istekleriyle çıkarılan “Donanma Cemiyetinin İlgası Hakkındaki Kararnamenin Lağviyle Haiz Olduğu Hukukun Türk Tayyare Cemiyetine 729 730 Düstur. 2. 270.7.C.730 Kanunla. s. toplumun gelişmesini engelleyecek ve laik devlet anlayışına yönelebilecek tehlikelerden birisi ortadan kaldırılmıştır. Bilindiği üzere 1914 yılında Avrupa‟da yapılan beynelmilel bir kongrede. seyitlik. Yine aynı tarihte Rumî takvim kaldırılarak. babalık. çelebilik. 2 Nisan 1919 tarihinde lağvına kadar yaklaşık on yıl süreyle faaliyet göstermiş ve faaliyetleri toplum tarafından takdirle karşılanmıştır. Donanma-yı Osmanî Muavenet-i Milliye Cemiyeti.729 677 sayılı Kanunla.2. Meclis‟te 26. büyücülük gibi unvan ve sıfatların kullanılması da yasaklamıştır. beynelmilel takvimin resmî devlet takvimi olması kararlaştırılmıştır. bütün milletler saatlerini Giriniç Rasathanesi‟ne göre ayarlamayı kabul etmişlerdi. s. 733 Donanma Cemiyeti hakkında daha geniş bilgi için bkz. Tertip.. 2000. Uluslararası Saat ve Takvimin Kabulü Çıkarılan bazı kanunlar vasıtasıyla hem Avrupa‟ya uyum sağlanmak istenmiş hemde iç işleyişte kargaşaların giderilmesi hedeflenmiştir.1925 tarihinde çıkardığı “Günün yirmi dört saate taksimine dair kanun”731 ile bu karara ayak uydurmuştur.Türbedarlıklar ile Birtakım Unvanların Men ve İlgasına Dair” 677 sayılı Kanun.C. II. Ankara. C. tarikatlarda görev alanlara verilen şeyhlik.. s. dervişlik. Donanma Cemiyeti’nin Mal Varlığının Tayyare Cemiyeti’ne Devredilmesi Donanma Cemiyeti II. Bu kanunlardan birisi saatlerin yirmi dörde taksimi ve Rumî takvimin ilgası ile beynelmilel takvimin resmî devlet takvimi olarak kullanılmasıyla ilgili olanıdır. Dönem. 113.

C.6. s. 30. C.. 188.C. Zafer Bayramı Kanunu 30 Ağustos gününün Zafer Bayramı ittihazı hakkında verilen teklif. 246-247. TBMM Z. Farklı eğitim kurumlarının birleştirilmesi 734 735 TBMM Z. 4. Kanunla. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN EĞĠTĠM VE KÜLTÜR FAALĠYETLERĠ 2. belediye teşkilâtı bulunmayan yerlerde bu gibi binaların numaralanması ve numaraların kapılara asılmasının vali ve kaymakamların tayin edecekleri memurlar tarafından yapılmasına. 21. C.Devri Hakkında Kanun”734 ile “Donanma Cemiyeti”nin mal varlığının “Tayyare Cemiyetine” devri işlemi gerçekleştirilmiştir. Dönem. 21 Mart 1927 tarihinde gündeme alınmış. II.1. 537. Dönem.M.2.. 7. 184-193. II..738 2.. Erzurum Mebusu Bahri Bey.C. Sokak ve Hane Ġsimlerinin Düzenlenmesi Sokaklarda ve hanelerde yapılacak olan isimlendirme ve numaralandırma işlerinin posta işlerinde ve diğer alanlarda büyük kolaylıklar getireceği gerekçesiyle verilen kanun teklifi. 31. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Eğitimin Genel Durumu Öncelikle Osmanlı Devleti‟nden miras alınan çok başlı eğitim sistemi üzerinde düzenlemeler yapılması. sokaklara isim yerine numara da konulabilmesine karar verilmiştir. 125 .C.7. Dönem.. sokaklara isim yerine numara konulmasından yana tavır sergilemiştir. Dönem. 1 Nisan 1926‟da kabul edilmiştir. s. 30. C. s. II. TBMM Z. 24. C. belediye teşkilatı bulunan yerlerdeki tüm binaların belediyelerce numaralandırılmasına. İstiklâl Savaşı‟nın kesin zaferle sonuçlandığı 30 Ağustos Başkomutanlık Muharebesi‟nin tarihi. s.8. s.. Ayrıca zafer günü askerî merasimlerin yapılması.7.C. s.. II.7. s. Cumhuriyet ordusu ve donanmasının “Zafer Bayramı” olarak ilan edilmiştir. Dönem.737 Çıkarılan kanunla. tüm devlet daireleri ile okulların tatil edilmesi kararlaştırılmıştır. 738 TBMM Z. Devre: II. TBMM Z. 736 TBMM Kav.C. 20. Dönem.8. 35-40. II.2.735 2. II.C. 5-6. vilayet idare-i hususilerinin ve Evkaf Bakanlığının elinde bulundurduğu yetkilerin budanarak Maarif Vekâletine yetkilerin devredilmesi bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır. C. Numaralama masrafları belediyelerce ya da ihtiyar meclisleri marifetiyle sahiplerinden tahsil edilecekti. C. Daha sonra ise Türk Tayyere Cemiyetini ekonomik olarak rahatlatmak amacını taşıyan “Türk Tayyare Cemiyetinin Posta Ucuratından Muafiyetine Dair Kanun” 5 Ocak 1926‟da kabul edilmiştir. 737 TBMM Z.736 2.

25-26. 78.. 7/8. s. “…Medreseler ne olacak. 743 İlhan Başgöz-Howard E. s.742 Evkaf Vekâletinin lağvedilmesi medreselerin kapatılması yolunda atılmış önemli bir adım olmasına rağmen. Bu mukavemeti yapanların ne hak ve selahiyetle yaptıklarını sormak lazımdır”740 sözleri..745 Bazı mebuslar bu kanunda medreselerin kapatılmasyla ilgili bir hüküm olmadığını ileri sürmüşlerdir. 741 TBMM Z. 1968. Ankara. medreselerin adeta gelecekte ne olacağı hakkında izler taşımaktaydı. 80. 61. IV.g.C. İstanbul. 2. II. Dönem. C. s. 745 İlhan Başgöz. 25. C. Bu konuda ilk defa cesur bir şekilde fikirlerini açıklayan Ziya Gökalp. S. s. s. s. KBY. C. Türkiye Maarif Tarihi. 81. II. 144. C. 18. 7. Öztürk. a. s. Dönem. 1065.konusu uzun süre çok fazla cesaretle yaklaşılan bir konu olmamıştır. Oysa Kanun‟un 4‟üncü maddesinde “İlahiyat Fakültesi” ve dinî görevlerle mükellef memurların yetişmesi için de “İmam ve Hatip Okullarının” kurulacağından söz edilmektedir. 744 TBMM Z. Başgöz-Wilson. Wilson.741 Bu çerçevede İsmail Safa Bey.. 1938. Ankara. Kanunla. YY.e. Türkiye’nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk.000 de medrese öğrencisi bulunmaktaydı. 1995. Türkiye dâhilindeki tüm eğitim kurumları (medreseler de dâhil) Maarif Vekâletine bağlanmıştır. 423. C.739 Atatürk‟ün 3 Şubat 1923‟te İzmir‟de halkla yaptığı bir sohbet sırasında söylediği. a.. 7. T. sadece ilk mekteplerin maarife devrinin gerçekleşmesi bir eksiklik olarak karşımıza çıkmaktadır.C.746 739 740 Osman Ergin.744 1924 yılı itibariyle memlekette 479 medrese.. Dost Yayınları. s. Merkezileşme yönünde atılan en önemli adımlardan bir tanesi de darülmuallimlerin kapatılmasıdır. Belleten. evkaf ne olacak dediğiniz zaman derhal bir mukavemete maruz kalırsınız. Maarif Vekili İsmail Safa Bey. mıntıkların düzenlenmesi için hazırlıkların yapılmasını ilgili makamlara duyurmuştur. 126 . Evkaf ve Maarif Vekâleti‟nin birbirlerinden haberleri dahi olmadan eğitim işleriyle ugraşmalarını eleştirmiştir. 2. s.C. Ankara. bu kurumların bir eğitim standardı olmadığından yakınarak kapatılmasından yana açıkça tavır sergilemiştir. Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk. II. 742 C. 746 TBMM Z.C. 1939. İhsan Sungu.g. 8 Mart 1923 tarihli bir genelgeyle.743 Eğitim alanında merkezileşmeyi ve birliği sağlayacak olan en önemli adım 3 Mart 1924 tarihinde çıkarılan “Tevhidi Tedrisat Kanunu” ile atılmıştır. Dönem. “Tevhid-i Tedrisat”.e.

894 10. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.231 435. öğretmen ve öğrenci sayıları için Bkz. II.2. s.581 Yüksek Öğretim Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 9 307 2. maarif teşkilatı ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. T.8.C.563 Genel Ortaokullar Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 72 796 5. TBMM Döneminde Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim siyasetinin özünü. Öğretmen ve Öğrenci Sayıları748 Ġlköğretim Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 4.547 1926-1927 38 573 6. 61. ülkedeki okul. öğretmen ve öğrenci durumu ise şu şekildeydi: Tablo–10 1923-1927 Yılları Arası Okul.905 1926-1927 135 1. Kanunla. 265-281. 23.747 1923-1927 yılları arasında eğitime genel olarak bakıldığında.Millî Mücadele‟nin lider kadrosunun temel gayelerinden birisi de.184 öğrenci bulunmaktaydı.159 Mesleki ve Teknik Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 64 583 6. 127 . birkaç vilayetten oluşacak olan bölgelerde maarif emini bulunacağı hükmü getirilmiş ve maarif eminlerinin yetkileri tespit edilmiştir. Ankara. Ayrıca 747 748 TBMM Z.644 Genel Liseler Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı 1923-1924 23 513 1.C. C.995 14. s. Dönem. ilköğretim alanında yapılan atılımlar oluşturmuştur.238 341. millî irfanın yükseltilmesiydi. 57-65. Ġstatistik Göstergeler (19232002).392 15. Maarif TeĢkilatı Kanunu ve Maarif Eminliklerinin Kurulması Meclis‟in gündemine 20 Mart 1926 tarihinde gelen “Maarif Teşkilatına Dair” Kanunla. 1926 yılı itibariyle eğitimdeki durum hiçte iç açıcı değildir.941 1926-1927 5.914 1926-1927 17 357 3. daha çok ilköğretime önem verildiği sonucu ortaya çıkmaktadır.921‟i kız 266.241 1926-1927 52 857 3. Yetmiş iki vilayeti ve 13 milyon nüfusu olan ülkede.263‟ü erkek olmak üzere toplam 328. 2. 1923-1927 yılları arası okul. Talim ve Terbiye Dairesi kurulmuş. Eğitime verilen öneme rağmen istatistiklere bakıldığında.551 Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere 1923-1924 öğretim yılından 1927 yılına kadar geçen dört yıllık sürece genel hatlarıyla bakıldığında.. Çünkü II. 2003.

II. ilk tedrisat müfettişleri konusuna büyük bir önem verdiklerini. 1923-1924 eğitim-öğretim yılında kurulan “darülmuallimin mıntıkaları” ile bazı okulların kapatılması. II. 37. Dönem. 754 C. 751 TBMM Z. 17 Kasım 1924‟te Meclis‟in gündemine tekrar taşınan köylerde mecburi muallimlik konusundaki kanun teklifi üzerine hararetli tartışmalar yaşanmıştır.C. bazı mebuslar tarafından özellikle köylere öğretmen yetiştirme politikasına indireceği darbe nedeniyle. 88-89.754 İzmir Mebusu Hamdi Namık Bey‟in 21 Nisan 1924 tarihinde yüksek mektep mezunlarının iki sene müddetle köylerde öğretmenlik yapmaları mecburiyetinin getirilmesi hakkındaki kanun teklifi. eğitim alanında yapılan teşkilatlanma çalışmalarıyla ilgili olarak.749 Maarif Eminliğinin kurulmasına sebep olarak. Eğitim Çıkmazı. 270. C. 83-84.281 Başgöz. 752 TBMM Z. Öztürk. 31. Dönem.C. S. Meclis‟te 1927 yılında yaptığı konuşmasında şunları söylemiştir: “…Geçen sene Meclisi Âli‟nin kabul ettiği Maarif Teşkilâtı Kanunuyla ihdas edilen teşkilâtı tamamen tatbik ettik. 23. öğretmen. s.752 2. Dönem. Maarif Encümeni tarafından reddedilmiştir. 753 Resmî Gazete. 128 .750 Maarif Vekili Mustafa Necati Bey. C.kanunda eğitim kurumlarındaki düzenlemelerden bahsedilerek. 84. a. orta tedrisat müfettişlerinin sayısını artıracaklarını. Bir taraftan merkezde Talim ve Terbiye Heyeti teşkil ettik.8. 25 Teşrinievvel 1339 (25 Ekim 1925). Diğer cihetten maarif eminlikleri vücuda getirdik. mevcut müfettişlerin ise kurslar vasıtasıyla seviyelerinin yükseltileceğini açıklamıştır.. 31. çok sert bir biçimde eleştirilmiştir. valilerin eğitimle ilgili işlerde zaman zaman Milli Eğitim Bakanlığını muhatap bile kabul etmeyen davranış içerisine girmeleri gösterilmiştir.753 Mustafa Necati Bey‟in çalışmalarıyla ülkede 1927-1928 tarihlerinde ilkokul öğretmeni yetiştiren “ilk muallim mektepleri” ve “köy muallim mektepleri” olarak iki grup oluşturulmuştur. C.. s. müdür ve muavinlerinin maaşları da tek tek ele alınmıştır. Ġlköğretim ve Köy Öğretmeni YetiĢtirme Politikaları İlkokullara öğretmen yetiştirme konusunda önemli adımların atılması Millî Mücadele‟nin başarıya ulaşmasından sonra gerçekleşmeye başlamış ve özellikle köy mektepleri konusunda ABD‟li eğitimci John Dewey gibi uzmanların fikirlerinden istifade edilmiştir. s.e. s..3. II.g..”751 Ayrıca Mustafa Necati Bey. s.C. Gümüşhane 749 750 TBMM Z. 65.

Dönem. Dönem TBMM‟ye Saruhan Milletvekili olarak katılmıştır. s. s. 105. Ayrıca ölümü hakkında bkz.. İstanbul Hukuk Fakültesini bitirmiştir.C.. 4 Haziran 1934. 4.Mebusu Zeki Bey. TBMM Z. C. C. s. Dönem. Vasıf Çınar.C. II. yüksek tahsil kalmaz. 758 TBMM Z. 705. Hüseyin Vasıf Bey (Çınar). C. s.759 20. çok genç yaşta 2 Haziran 1935‟te Moskova‟da vefat etmiştir.. Dönem. 759 TBMM Z.M.”758 Öğretmen açığının kapatılması için muallimlik mesleğinin alanının genişletilmesi. 234. O vakit memleket birinci sınıf elemanlardan. 171. Dönem.C. Bilal Şimşir. 23. 522. 295. II. S. 1996. 1932 yılında Roma Büyükelçiliği‟ne atanması dolayısıyla. 25. 265. Devre: II. s. köy mektepleri ile ilgili kanun layihasının reddedilmesi halinde bunun köy mekteplerine büyük bir darbe vuracağından söz ederek. 49. Şahsi Dosya No: 613.755 Maarif Vekili Vasıf Bey756 ise birçok lise ve orta mekteplerde muallim ihtiyacı varken. s. 22 Mart 1926‟da çıkarılan “Maarif Teşkilatına Dair Kanun”757 ile öğretmen yetiştirilmesinde önemli bir adım atılmıştır. Mart 2001.M. 1. 757 TBMM Kav. II. Bizim Diplomatlar. tekrar 28 Şubat 1929-7 Nisan 1929 tarihleri arasında Milli Eğitim Bakanlığı yapmıştır..C. Meclis tarafından kabul edilerek kanunlaştırılmıştır. II.. Y. TBMM Kav. Neticeye varmak için muhakkak surette muallim mektepleri yapmak lâzım gelmiştir. Ankara. C. s. C. 129 . Bir süre İzmir Maarif Müdürlüğü yapan Vasıf Bey.5. C. s. Devre: II. 8 Mart 1924-21 Kasım 1924 tarihleri arasında Milli Eğitim Bakanlığı görevinden sonra. 7. 1896 yılında Kandiye (Girit)‟de doğan Hüseyin Vasıf Bey.C.. Atatürk Devrinde öğretmen yetiştirme probleminin esaslı olarak ilk defa Mustafa Necati Bey tarafından ele alındığı bilinmektedir. mektebi bile bulunmayan köylere muallim göndermesi teklifine karşı çıkmıştır. AAMD. 23. C. Yay. TBMM Z. II. Bkz. s. 345-346. 16 Haziran 1925‟te Prag‟a daha sonra ise Peşte ve Moskova‟ya Büyükelçi olarak atanmıştır. ne yazık ki. muallim mekteplerinin yapılmasına verdiği önemi şöyle ifade etmiştir: “…Behemehal bir muallim ordusuna ihtiyaç vardır… Eğer Türkiye‟de muallim ordusu teşekkül etmezse orta tahsil. Mekteb-i Aliye‟den ve Taliye‟den mezun olanlar askerlik müddetleri de dâhil olmak üzere köylerde görev yapmalarının önemini vurgulamıştır. TBMM Arşivi. Dönem.. Necati Bey. 921. 176. s. birinci sınıf adamlardan mahrum kalır. C. Üçüncü Tertip. açığının giderilmesi noktasında geçici de olsa bir çözüm yolu olarak görülmüştür. AkĢam.1926 tarihinde çıkarılan “İlk Mektep Muallim ve Muavinleri Hakkında Kanun”760 ile meslekte hizmeti beş yılı 755 756 TBMM Z. Bu kapsamda Giresun Mebusu Tarık Hakkı Bey‟in iki senelik darülmuallimin mezunlarının muallim olarak kabul edilmesi teklifi. C. Dönem. II. II. s. 16 Temmuz 1934‟te Moskova Büyükelçiliği‟ne atanmış. III‟üncü ve IV‟üncü Dönem de İzmir‟den Milletvekili seçilen Hüseyin Bey. 760 Düstur. 24. Tülay Alim Baran. 4. Milli Eğitim Bakanlığını bırakmıştır.XVII. 23. “Cumhuriyet Dönemi Devlet Adamlarından: Vasıf Çınar”. Tercüme-i Hal Kağıdı..

ilköğretmen okullarının bütün maaş ve masraflarının. vakıf gelirleri ve vatandaşların eğitim için verdikleri vergilerdir. s.761 2.. devlet bütçesi. 765 Çakan.C. 130 .8. Öztürk. 424.. 763 Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu‟nun maddeleri için bkz. Üçüncü Tertip. Bu durumun en önemli sebebi olarak.g. Vakıf arazi ve gelirleri de Maarif Vekâletine aktarılamayınca eğitimde önemli bir kaynak kaybı yaşanmıştır. s. Hükümet. toplumun %90‟ının okuma-yazma bilmemesi ve ilkokul probleminin daha tam anlamıyla çözülememesi gösterilebilir. orta darülmuallimin ve darülmuallimat mektepleri mezunlarından seçilmeleri kararlaştırılmıştır. s.M. Dönem. s. Konu ile ilgili Meclis‟teki görüşmeler için bkz.766 Türkiye Cumhuriyeti‟nin.4. a. s.e. a.. 679-685.762 Orta öğretim konusunda atılan en ciddi adım 13 Mart 1924‟te çıkarılan 439 sayılı Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu‟dur.. maarif için bir gelir olmaktan çıkmıştır. s.763 Kanunla muallimlik mesleği tanımlanmış.g.C. 496-498.8..g. Eğitimin Malî Yönü Üzerine Bir BakıĢ Cumhuriyet Döneminde öncelikle eğitimin giderlerinin karşılanmasında üç ana kaynağın kullanıldığı görülmektedir. 449. II. 251. TBMM Z. 258.764 2.e. 2. C. 4. 112. 536. s. s. C. Devre: II.5. ilköğretmen okullarını il özel idarelerinin elinden alarak. Öztürk. s. C. 3. 7. C. Ayrıca orta tedrisat muallimleri ile darülmuallimin ve darülmuallimat muallimlerinin. Bunlar. Kanun.e. Maarif Vekâleti bütçesinden karşılanmasını öngörmüştür. İkinci grupta yer alan vakıf gelirleri Evkaf Vekâletinin 1924 yılında kaldırılmasıyla. Dönem. C. 8 Nisan 1923 tarihinde çıkarmış olduğu kanunla. Atatürk Devrinde genel orta öğretim ve orta meslekî teknik eğitimi konusunda kamuoyunda fazla tartışma olmamıştır. 764 Çakan. 766 C.g. a. meslek dersleri sınavında başarılı olmaları kaydıyla muallimliğe kabul edilmiştir. orta ve ilk tedrisat muallimleri olmak üzere üç sınıfa ayrılmıştır. Düstur.e. s. yüksek.. Orta Tedrisat Muallimleri Kanunu Gerek şehir gerekse köy ilkokullarına öğretmen yetiştirme konularının aksine. 169. 33. darülfünun. 681-688. 464-465. 708-716. 751. eğitimin malî güçlüklerini yok etmeye 761 762 Kanu hakkında Meclis‟teki görüşmeler için bkz. a. 48.. Maarif Vekâletine bağlamıştır. TBMM Kav. 676. 258. TBMM Z. 738.765 Eğitimde genel olarak yaşanmaya başlayan bu malî sıkıntının öğretmen okullarını da etkilediğini görmekteyiz. II.bulmayan muallim muavinleri de. C. 5. 77. yüksek ihtisas mektepleri. muallimler derecelerine göre.

II.936..999 2. İptidai Tahsil Vergisi‟nin dağıtımının geçikmesini ve idare-i hususiyenin maliyedeki alacaklarını vakitinde alamamasını göstermiştir.911 3.121. 349-351.. a. s.159 7. 131 . 769 TBMM Z. Safa Bey.003 2.054. Çakan. C. 96-97.335 Yıl 1923 1924 1925 1926 1927 Bütçedeki bu genel görünümden de anlaşıldığı gibi eğitimde malî yönden sıkıntılar yaşanmaktaydı.622 7.000 liradan ödendiğini iddia etmiştir.038 6. 262.834 198. Hükümetin bu konuları dikkate almadığı takdirde yalnız kendisinin değil.121.517.‟ Deniyor. Maarif Vekili İsmail Safa Bey maaşların ödenememesine gerekçe olarak. bu durumu doğrulayarak.C. s. Hulasa muallimlerin maşatı verilmiyor” sözleriyle. muallimlerin yaşadıkları sıkıntıların geçiştirilemeyeceğini.e.g. Öğretmenlere bazı bölgelerde maaşları dahi ödenememiştir.505 2.070. 349.628.769 767 768 Başgöz.000 131.449. Kayseri Mebusu Ahmed Hilmi Bey ise öğretmenlerin maaşlarının hamiyetli tüccarların bir araya gelerek topladığı 2.768 Bu görüşe katılan Mazhar Müfid Bey. C. müracaat etmeyiniz. II.727 874.033. Kayseri Valisi Ali Vefa Bey‟den aldığı 11 Kasım 1923 tarihli telgrafı okuyarak ispatlamaya çalışmıştır.541. Eğitim Çıkmazı. artık Antalya ve Kayseri böye bir durumun yaşanmadığını. s.186. 1923 yılı içerisinde muallimlerinin maaşlarını alamadıkları yerler arasında Antalya ve Kayseri de bulunmaktaydı.150 201. 1923. TBMM Z.951.178. Dönem. 3. aşar hissesini alamamalarını.1927 yılları arasında devletin bütçesinden ve gerekse illerin bütçesinden eğitim için ayrılan pay ise şöyleydi: Tablo–11 1923-1927 Yılları Arasında Eğitim Ġçin Ayrılan Ödenek767 Devlet Bütçesi (TL) Maarif Bütçesi (TL) Hususi Ġdarelerden Aktarılanlar (TL) 105.855 7. s. “…Kayseri muallimleri bankaya müracaat ettikleri vakit bankasının kapısına bir kâğıt yapıştırıyorlar: „Burada muallimlerin parası yoktur. diğer arkadaşlarının da mazeret kabul etmeyerek gensoru verecekleri tehdidinde bulunmuştur.150 172.C. ancak uygulamadaki güçlükleri ve aksaklıkları düzeltmeye yönelmiştir.056 922..yönelik harcamış olduğu çaba ilk on yıl içinde. 3. Dönem.

s. Mustafa Kemal.1924. s. s. Urfa Mebusu Refet Bey ve Karahisarısahip Mebusu İzzet Ulvi Bey‟in birlikte verdikleri “Türkiye Cumhuriyeti dâhilindeki Türk tebaasının Türk dilinden başka diller ile konuşmaması”772 konulu teklifleri sayılabilir. resim ve heykel sanatı konusundaki fikirleriyle de Türk toplumunu aydınlatmıştır. AkĢam. Türk Dilinin sadeleştirilmesiyle alakalı olanı ve “Türkçe Kanunu” adı altın verdiği teklifi. s. Dönem. 1923 yılında yaptığı İzmir yolcuğu esnasında 770 771 TBMM Z.. Dönem. a. C.9. 14. 1. 27 Nisan 1924 tarihinde Cumhurbaşkanlığına bağlı bulunan orkestra. Dil ve Sanat Alanındaki GeliĢmeler Eğitim ve kültür alanında yapılan önemli faaliyetlerden birisi de.g. 24 Teşrinievvel 1925. C. II. Baskı. 264..g. C. Çakan. Bu Kanunun çıkarılmasından hemen sonra hazırlanan bir kararnameyle ise bu dairenin teşkilat ve vazifeleri tespit edilmiştir. 1109. Aslında bir müddet sonra yapılan bu çalışmaların sonuçsuz kalmadığını görmekteyiz.e. 3. TBMM Z. Maarif Vekâletinde bir “Millî Talim ve Terbiye Dairesi” kurulmuştur. Çakan.773 Müzik alanında ise önemli adımların atılmasına Cumhuriyet‟in ilanından hemen sonra başlanmıştır.C. 263-264. “Atatürk Döneminde Sanat Yaşamı”. s. 132 . s. 775 Ismayıl Hakkı. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları. Üçüncü Tertip.6..C. Türk Dili‟nin sadeleştirilmesi çabasıdır. 776 Ruşen Eşref.. 774 Ünsal Yücel.2. 7/1. 434. bazı mebuslar tarafından desteklenmesine rağmen reddedilmiştir.775 1 Kasım 1924‟te faaliyetine başlayabilen bu okul. Nejat F.776 Atatürk. 338-342.C. 7. C. Türk Dili konusunda özellikle Zonguldak Mebusu Tunalı Hilmi Bey. 773 Düstur. Dönem. “Riyaseticumhur Filarmonik Orkestrası” adını alarak Ankara‟ya yerleşmiştir. Cumhuriyet. II. 3 Nisan 1926 tarihinde çıkarılan 789 sayılı Kanunla. “Maarifte Faaliyet”. 20.e. Dr. II.8. İstanbul. s. 714. sıkça teklif vermiştir. ÇağdaĢ DüĢüncenin IĢığında Atatürk. 772 TBMM Z. Ayrıca Türk Dili ile ilgili sorunları çözmek için Maarif Vekâletinde bir “Dil Heyeti”nin kuruluşu gerçekleştirilmiştir. “Dârülelhan ve Musiki Tedrisatımız”.774 Mustafa Kemal‟in emri ve bu orkestranın gayretleri sonucunda okullarda müzik öğretimini vermek ve müzik kültürünü modernleştirmek amacıyla 1 Eylül 1924 tarihinde “Ankara Musiki Muallim Mektebi” kurulmuştur. 2004. gerçek anlamda 1925-1926 öğretim yılında müzik öğretmeni yetiştirebilen bir kurum haline gelebilmiştir. a. 83..770 Türk Dili ile ilgili sonuç alınamayan diğer çalışmalar arasında ise Besim Atalay Bey‟in “Meclis‟te bir Türk Dili Encümeni”771 kurulması.

Semih Yalçın-Muhammed Şahin. s. s.e. Siyasal Kitabevi. çağdaş bir toplum yapısı hedeflenmiştir. Leipzing. 121. Lozan sonrası dış politikada gösterdiği barışçı politikaya rağmen bir takım engellemelerle karşılaşmıştır. Dolayısıyla da devletin kültür sanat politikası. 3 Ekim 1926 tarihinde ise İstanbul Sarayburnu‟nda Avusturya‟lı sanatçı Heinrich Krippel‟in bir çalışması olan “Gazi Mustafa Kemal Anıtı” açılmıştır.. millî vasıfların yanı sıra çağdaş prensipleri de içerecek özellikler taşımaktaydı. 274.780 Türk hükümetinin devletin merkezini Ankara‟ya taşımasına bile özellikle İngiltere itiraz etmiştir. O‟nun Maarif Vekilliği zamanında 1 Temmuz 1926 tarihinde ilk resim ve iş eğitimi kursunun açılması durumun bir ispatıdır. ĠKĠNCĠ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 2. “75. sanatsal yönleri gelişmiş. Fransa ve İtalya başkentin İstanbul‟da kalması durumunda büyükelçi.778 Cumhuriyetin ilk birkaç yılına bakıldığında heykel konusunda anılmaya değer bir çalışma görülmemiştir. Ocak-Şubat-Mart 1998. 1997. 779 Ergün.. İngiltere. sanat eğitimi ve okullaşma politikalarına önemli katkılar sağlamışlardı. s. 780 Refik Turan-Mustafa Safran-E. Baskı. ancak her defasında Türkiye‟nin direnmesiyle karşılaşmışlardır.777 Kuşkusuz ki.uğradığı Bursa‟da.g. Milli Eğitim Dergisi. Atatürk‟ün güzel sanatlarla ilgili fikirlerini en iyi anlayan ve benimseyen şahıslardan birisi Mustafa Necati Bey olmuştur. Lozan BarıĢ AntlaĢmasının Onaylanması ve DıĢ Politikada Uygulanan Uluslararası EĢitlik AnlayıĢı Türkiye. s. a.779 Cumhuriyet döneminde akılcı. Parker. Özellikle Dewey.e. Batılı devletler Osmanlı Devleti Döneminden kalma “devletin iç işlerine karışma” alışkanlıklarını Türkiye üzerinde de tatbik etmeye çalışmışlar. Atatürk‟ün direktifleriyle Türkiye‟ye davet edilen ünlü eğitimciler. Yılda Sanat Eğitimi ve Öğretimi”. 2.9. a. Ankara.g. hazırladığı eğitim raporunda Türk çocuklarının sanat yeteneklerinin çok güçlü olduğunu vurgulamıştır. 170. 778 C.9. 5. Ankara‟ya nakledilmesi durumunda ise ortaelçi 777 Vedat Özsoy. Steihler gibi önemli isimler yer almıştır. kendisine konu ile ilgili sorulan bir soru üzerine fikirlerini açıkça ortaya koymuştur. 133 .1. Öztürk. Bu eğitimciler arasında John Dewey. Atatürk Ġlkeleri ve Ġnkılâp Tarihi. 59.

Uluslararası 54 bağıta imza koyan Meclis‟in öncelikli olarak 19‟u dostluk antlaşmasına imza atması. 1. Ali Cenani (Gaziantep). Kılıç Ali. Meclis. 318-322. s.. 1938. Yahya Kemal. 25 Haziran 1927‟de çıkarılan 1154 sayılı “Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu” bu 781 782 Yusuf Hikmet Bayur. 286-289. Dönem TBMM‟nin yaptığı ilk çalışma 16.1923 tarihinde Lozan Antlaşmasının onayı ile ilgili hükümetçe hazırlanan kanun layihasının 23 Ağustos 1923 tarihinde onaylanması olmuştur. Niyazi. TBMM Z. Dönem. 784 II. Besim (Mersin). Meclis Lozan Antlaşmasını onaylayan dört kanunu kabul etmiştir. Antlaşmaya red oyu veren 14 milletvekili ise şunlardır: Esat Efendi. İsmet Paşa‟nın yaptığı konuşmadan sonra Meclis‟te bulunan 227 milletvekilinin 213‟ünün kabul oyu ile onaylanmıştır.2.g. a. Şükrü Kaya (Menteşe). Vasıf (Saruhan). II. 783 Meclis‟te yapılan oylama için bkz.9.782 Lozan Barış Antlaşması. 2. Necip (Mardin). İstanbul. s. s. Mustafa Necati (İzmir). Hariciye Vekâleti Memurin Kanunu ve Elçilerin Seçimi Ortaya çıkan gelişmeler sonucunda.C. Şeyh Saffet Efendi (Urfa). C. Zamir (Adana).C. iyi niyetini fazlası ile ortaya koymaktadır. özellikle eşit devlet anlayışını daima kendine prensip edinmiştir..8. baskı altına alma politikası uyguladıkları anlaşılmaktadır. C. 134 .783 Antlaşmanın oylanması sırasında yapılan konuşmalara bakıldığında milletvekillerinin bir kısmının Antlaşmayı bazı yönlerden yetersiz buldukları anlaşılmaktadır. TBMM‟nin uluslararası alanda yapmış olduğu bu bağıtlar için bkz.781 Batılı devletlerin bu tavırlarından yeni kurulan Türk hükümetini. TBMM Döneminde daha sonraki süreçlerde öncelikle Lozan Antlaşması sonrasında kalan sorunların halledilmeye çalışıldığı görülmektedir. Çakan.. Türkiye Devletinin DıĢ Siyasası.göndereceklerini açıklamışlardı. pek çok güçlükle karşılaşmasına rağmen dış politikada daima uzlaşıcı ve yapıcı davranmıştır. II. 283-287. 69. 149.e. dışişlerinin işleyiş ve teşkilatına dair bazı düzenlemelerin yapılarak hayata geçirilmesi bir zorunluluk haline gelmiştir. Dönem. s. Ancak. 1. II. Lozan Barış Antlaşması ile Sevr Antlaşması‟nın yırtılıp atıldığı ve Türkiye‟nin uluslararası hukukta tanınmasının bu Antlaşmayla tescil edildiği unutulmamalıdır. Faik (Edirne). Faik (Tekirdağ).784 TBMM dış politikayı ilgilendiren konularda çıkardığı kanunlarda. II. TBMM Z.

C. 7. Hariciye Vekâleti memurları: 1Meslek memurları. C.Müdürü umumî ve müşaviri siyasî: Elçilik birinci sınıf müsteşarı. 2. ikinci sınıf elçi.Elçilik ikinci sınıf müsteşarı ve birinci sınıf şehbender.Müdür: Birinci sınıf şehbender. müstakil şehbender vekili. 8.C. hariciye memurlarının medeni hallerini de düzenlemiştir.Birinci sınıf elçi. ikinci sınıf şehbender. ikinci sınıf şehbender. şehbender vekili ve kançılar. 3. başşehbender. s. Toplam 23 asıl ve 3 geçici maddeden oluşan kanunun diğer maddelerinde.Mütehassıslar olmak üzere başlıca üç sınıfa ayrılmıştır.İkinci Kâtip: Elçilik ikinci kâtibi.. elçilik ikinci sınıf müsteşarı. 135 . atamada getirilen sorumluluk ve memurların görevleri sıralanmıştır. 5.785 Kanunla.İdare memurları 3. 762. 2. 1154 sayılı Kanun. siyasî ve şehbenderi sınıfların birinden diğerine zaruret olmadıkça geçilemeyeceği hükmü getirilmiştir. Dönem. II. II.C. TBMM Z. 33. şehbender vekili ve kançılar. memurların maaşları.Elçilik birinci sınıf müsteşarı ve başşehbender.. C. bu mecburiyete aykırı hareket edenlerin müstafi sayılmalarına ve bir daha da hariciye hizmetinde istihdam edilmemelerine karar verilmiştir. elçilik üçüncü kâtibi. s. 33. Haricî teşkilatta sayılan unvanlar ise şu şekilde sıralanmıştır: 1. Dönem. 765.787 785 786 TBMM Z..Mümeyyiz-Başkâtip: Elçilik başkâtibi. 6. 763. Kanunda özellikle meslek memurlarının kimler olduğu konusunda ayrıntılı bir açıklamaya rastlanmaktadır.düzenlemelerden sadece birisidir. 4.Elçilik ikinci kâtibi ve müstakil şehbender vekili. birinci sınıf elçi. elçilik ikinci kâtibi. s.Büyükelçi. müstakil şehbender vekili.C. Meslek memurları yapılan düzenlemeyle kendi içerisinde siyasî ve şehbenderi olarak ikiye bölünmüştür. 2. 4.Elçilik üçüncü kâtibi.Müsteşar: Büyükelçi. Hariciye memurları evlenmeden evvel vekâletin onayını almaya mecbur tutulmuşlar. 33. elçilik başkâtibi. 1154 sayılı Kanunla. 787 TBMM Z. II. 5. tayin ve azilleri. Meslek memurları sınıfına dâhil merkez memurlarının mertebe itibariyle haricî teşkilattaki muadilleri ise şöyleydi: 786 1. 3İkinci sınıf elçi. Dönem.Elçilik başkâtibi ve ikinci sınıf şehbender.

İhtiyaç halinde elçilik görevine bazı milletvekillerinin de atanması.Bilal Şimşir. ŞDN: 215. 118. özellikle Atatürk Döneminde elçi seçimi konusuyla ilgili olarak. 26 Mart 1925‟te Paris Büyükelçiliği görevini kabul etmesi. TTKY. 2324. s. bu fikrin ispatı anlamına gelmektedir. 136 . Bkz. Şimşir. çok yanlış bilgilerin olduğunun altını çizmiştir. Atatürk Döneminde İstanbul‟dan gelen trenden çıkan. özellikle elçiliğe atadığı kişiler üzerinde çok hassas bir politika izlemiş ve elçilik vazifesi verilen kişiler asla rastgele kişilerden oluşturulmamıştır. Eylül-Aralık 1998. bu duruma en güzel örneklerden birini teşkil etmektedir. İstanbul Mebusu Ali Fethi Bey‟in hiç düşünmeden mebusluktan istifa ederek. “Atatürk‟ün Elçileri Üzerine”. kravatlı ve Fransızca bilenlerin toplanarak hariciyede vazife verildiğini yazan eserleri 788 eleştirerek. Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Hariciye Tarihimiz (TeĢkilât ve Personel). s. son derece eğitimli 38 elçi hakkında bilgi vermektedir. S.789 Oysa Şimşir‟in de belirttiği gibi TBMM. Cumhuriyet Özel Sayısı II. 1992. dışişleri konusunda yazılmış bazı eserlerde. TBMM Arşivi. 1490. Kemal Girgin. 790 Paris Büyükelçiliğini kabul etmiş olan Ali Fethi Bey‟in Büyük Millet Meclisi Riyaseti Celilesine 25 Mart 1925 tarihindeki yazdığı yazısı için bkz. Ali Fethi Bey. Yeni Türkiye.790 788 Bilal Şimşir‟in göndermede bulunduğu kitaplardan birisi Büyükelçi Kemal Girgin‟in kitabıdır. 789 Bilal N. Ankara.

Telgraf ve Beyannameleri IV. 794 Hâkimiyet-i Milliye.. 33.792 Seçimler öncesinde parti tüzüğünde yapılan değişiklikle adayların belirlenme yetkisi parti başkanına bırakılmıştır. Avcı.795 Mustafa Kemal Paşa. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Yapısı ve Faaliyetleri (1927-1931). 18 yaşını tamamlamış her erkek vatandaşın oy verebildiği. 792 20 Temmuz 1908 tarihli İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı. Atatürk. 138.793 Yine bu genelge ile CHF‟den aday olacakların uymaları gereken şartlar da açıkça tespit edilmiştir. Dönem. Dönem TBMM‟ye milletvekili seçimi için 20 Temmuz 1908 tarihli “İntihâb-ı Meb‟ûsân Kânun-ı Muvakkatı” ile bu kanunda yapılan 1912.1927 tarihine kadar tatil edilmiştir. halkın seçimlerle ilgili ve geleceğe dönük politikalarını tasvip ettiklerini duyurmuştur. İkinci seçmenlerin katıldığı seçimler ise 2-6 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir.1.. 796 Mustafa Kemal Paşa‟nın beyannamesi için bkz. Erdem. 1927 tarihinde siyasi parti olarak sadece CHF‟nın katıldığı. a.III. 2000. s. 30 Ağustos 1927. askerlikle ilişiğini kesmeyenlerin aday olamadığı bir seçim yapılmış ve hepsi de CHF adayı olan 316 milletvekili seçimi kazanmıştır. II.g. 577-580. a. s. TBMM‟nin çalışmaları 1. s. s. Mahmut Goloğlu.794 Bu nokta da göstermektedir ki.791 III. 137 .11. AAMY. TBMM‟ye girecek kişiler üzerinde daha titiz davranmış ve uyumlu kişilerin seçilmesine zemin hazırlamak istemiştir. 795 Hâkimiyet-i Milliye. 582-583. 1991. 228-229. BÖLÜM ÜÇÜNCÜ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1927-1931) 3.796 Milletvekillerinin tespitini bilakis Mustafa Kemal Paşa‟nın yaptığı ve inkılâpların ruhunu benimseyen kişilerden oluştuğuna inanılan III.C.40‟ta Trabzon Milletvekili Hasan (Saka) Bey‟in 791 Cemal Avcı. ATTB. s. Ankara. 1 Kasım 1927 Salı günü saat 9. C. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN AÇILMASI VE KURULAN HÜKÜMETLER 26 Haziran 1927‟de Afyon Milletvekili Ali (Çetinkaya) Bey‟in verdiği önergenin kabul edilmesiyle. 845. TBMM Z. Aslında alınan bu kararda seçimlerin yenilenmesi hükmü de bulunduğundan II. Dönem TBMM. III.g. seçimlerin tamamlanması dolayısıyla 7 Eylül 1927‟de yayınladığı beyannamede. 1923 ve 1927 tarihli değişikliklerle hazırlanan seçim kanunu kullanılmıştır. II. s. s. 25. C. 16-17.e. Seçilen milletvekillerinin tümü de CHF Genel Başkanı Mustafa Kemal Paşa tarafından 29 Ağustos 1927‟de yayınlanan bir genelge ile belirlenmiştir. 3 ve 7 Eylül 1927. Bkz. TBMM Dönemi resmen sona ermiştir. IV. 793 Atatürk’ün Tamim.e.. Devrimler ve Tepkiler.. Ankara. 20 Eylül 1324 (1908) tarihinde Takvim-i Vekayi gazetesinde yayınlanmıştır.

12-13. Yine aynı günde yapılan seçimlerde Başkanlık Divanı Balıkesir Milletvekili Kazım Özalp‟in başkanlığında oluşturulmuştur. Ġsmet PaĢa Hükümeti (1 Kasım 1927-27 Eylül 1930) Üyeleri Başvekil: İsmet (İnönü) Paşa Adliye Vekili: Mahmut Esat (Bozkurt) Bey Müdafaa-i Milliye Vekili Mustafa Abdülhalik (Renda) Bey Dâhiliye Vekili: Şükrü (Kaya) Bey Hariciye Vekili: Tevfik Rüştü (Aras) Bey Maliye Vekili: Saraçoğlu Şükrü Bey Maarif Vekili: Mustafa Necati Bey-İsmet Paşa-Hüseyin Vasıf (Çınar)-Cemal Hüsnü (Taray) Nafıa Vekili: Behiç (Erkin)-Recep (Peker) Ziraat Vek. 1 Kasım 1927. 147-148. resmen III.797 Daha sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine geçilmiş ve Gazi Mustafa Kemal Paşa. Dağlı-Aktürk. Dönem. 1. 171-172. Haricî siyasette istikrarın sağlanacağı. Hükümetin programının en önemli vasfı ülkede güven ortamının sağlanarak. İktisadi alanda ise tasarruf politikasının takip edileceği. İsmet Paşa Hükümeti..e.C. 3 Haziran 1929 ve 12 Aralık 1929 tarihlerinde olmak üzere dört kez güvenoyu almış ve her güven oylamasından sonra farklılıklar içeren bir program getirmiştir. 798 Atatürk‟ün TBMM‟yi açış nutku için bkz. Necip Ali (Küçüka) Bey. a.. 39.g. s. C. 1. 8 Kasım 1928. Bu seçim dolayısı ile Meclis‟te bir teşekkür konuşması798 yapan Mustafa Kemal Paşa. TBMM Döneminde iş başında bulunan İsmet Paşa Hükümeti seçimler dolayısıyla istifa etmiş. C. 288 kişinin katıldığı oylamada oy verenlerin tamamının oyunu alarak Cumhurbaşkanı seçilmiştir.. a. 800 Sanal. İdare Amirliklerine: Tevfik Kamil (Koperler) Bey.g. Reis Vekilleri: Hasan (Saka) Bey ve Refet (Canıtez) Bey 277 reyle. III.C. Tablo–12 Dördüncü Ġsmet (Ġnönü) PaĢa Hükümeti800 IV. TBMM Z. 797 Başkanlık Divanı üyeleri şöyle oluşturulmuştur: Reis: Kazım (Özalp) Paşa 264 reyle. 35. s. 3. Şükrü (Yaşın) Bey. Katipliklere: Ruşen Eşref (Ünaydın) Bey. Ali (Zırh) Bey 273 reyle. Kamil (Dursun) Bey 280 reyle.799 III. Dönem. 138 . fakat İsmet Paşa 1 Kasım 1927‟de tekrar Başvekilliğe seçilmiştir. s. Atatürk’ün TBMM’yi AçıĢ KonuĢmaları. s. ve Ticaret V.e.başkanlığında açılmıştır. özellikle Şark vilayetlerimizden başlamak üzere huzur ve asayişin temin edilmesine çalışılacağının açıklanmasıdır. TBMM‟nin birinci toplantı yılını açmıştır. 799 TBMM Z.. bayındırlık işlerinde şehirlerin imar işlerine önem verileceği ve şimendifer siyasetinde önemli adımların atılacağı belirtilmiştir. İçtimaiye Vekili: Refik (Saydam) Bey İktisat Vekili: Mustafa Rahmi Bey-Şakir (Kesebir) 1 Kasım 1927 ile 27 Eylül 1930 tarihleri arasında görev yapan IV. III. İshak (Işıtman) Bey ise 272 reyle. s.Vekili: Mustafa Rahmi (Köken) Bey Sıhhiye ve M. dostluk siyasetinin ön plana çıkarılacağı.

C. 15. 5. 36. Zekai (Apaydın) Şükrü (Kaya) Bey Tevfik Rüştü (Aras) Bey Şükrü (Saraçoğlu)-Mustafa Abdülhalik Bey Esat (Sagay) Bey Zekai Bey. TBMM Z. 21. 803 TBMM Z. TBMM Z.C.g.. s. Hükümetleri. s. Ankara. C. 14. Kâzım Öztürk.801 8 Kasım 1928 tarihli programda. Dönem.C.C. T. TBMM Matbaası. Öztürk. dâhili siyasette milletin birlik ve beraberliğinin sağlanması.1930). 37-38.10. 1930. 91-95. a. TBMM Matbaası. 139. 9 Kasım 1929 tarihli programda. Dönem. 22-24. s.. 30. s. III. Dönem. 804 BCA (30. 1930. Ankara.C.C. Türk harflerinin öğretilmesi. TBMM Z. dış ilişkilerde düzen sağlandığı. Ankara. İsmet Paşa Hükümeti ise şu vekillerden oluşmuştur: Tablo–13 BeĢinci Ġsmet (Ġnönü) PaĢa Hükümeti803 V. s. 1. s.0/45.Cumhuriyet Bankası‟nın kurulacağından söz edilmiştir. Tarih: 2. C. Eğitimde meslekî eğitime önem verileceği. C. s.. yeni ticaret anlaşmalarının yapılacağı dikkat çekmektedir. Ankara. 21.802 27 Eylül 1930-4 Mayıs 1931 tarihleri arasında görev yapan V.. TBMM Z. C.10. s. TBMM Matbaası. Dönem. vergilerin hafifletildiği ve topraksız köylüye toprak dağıtıldığından söz edilmiştir. III. TBMM Matbaası.C.C. 12 Aralık 1929 tarihli programın en çarpıcı yanı ise Türk Lirası‟nın değerinin korunması için çalışmaların yapılacağıdır.. Ayrıca demir yollarına önem verilmesi programda söz edilen diğer konular arasındadır. Ġsmet PaĢa Hükümeti (27 Eylül 1930-4 Mayıs 1931) Üyeleri Başvekil: Adliye Vekili: Millî Müdafaa Vekili: Dâhiliye Vekili: Hariciye Vekili: Maliye Vekili: Maarif Vekili: Nafıa Vekili: Sıhhiye ve M.0. s. TBMM Matbaası. TBMM Matbaası...e. 30. C. İçtimaiye Vekili: İktisat Vekili: İsmet (İnönü) Paşa Yusuf Kemal Bey Mustafa Abdülhalik Bey. TBMM Z. 802 Bkz. 139 .29. 91-95.804 801 TBMM Z. s. Hilmi (Uran) Refik (Saydam) Bey Mustafa Şeref (Özkan) Bey Hükümetin programında ele almış olduğu başlıca konulara bakıldığında. Hükümetleri. s. III. sağlıkta bulaşıcı hastalıklarla mücadele edileceği. III. 3 Haziran 1929 tarihli programda. III. Dönem. Dağlı-Aktürk. 34-35.290. T. T. C. Ankara.C. millet mekteplerinin kurulması ve ilkokullara önem verilmesi konuları yoğunluk kazanmıştır. C. adlî alanda ıslahatlara önem verileceği ifade edilmiştir.C. Ankara. 12.. Ankara. İktisadi alanda Türk parasının değerinin korunarak tasarruf yapılacağı ve bütçede denge esasının gözetileceği açıklanmıştır. TBMM Matbaası. haricî siyasette yeni dostlukların kurulması kararları görülmektedir. Dönem. Hükümetleri. Öztürk. III. Dönem. 13. 314. III.

12 kişi özel eğitim. İçişleri (Dâhiliye) Komisyonu 413. Tablo–14 III. III. Dönem.. 157‟si ise diğer okullardan mezun olmuştur. III. Dönem içerisinde pek çok kanun teklifleri. 40-41. III. a.g. Kom. Yüksekokul da kendi içinde tasnif edilecek olursa. C. III. 64‟ü askerî okul. Dönem TBMM‟de yer alan milletvekillerinden 73 kişi ortaöğretim.g. içtimasında. s. 18 tane komisyonun kurulması kararlaştırılmıştır. 3 kişi ilköğretim mezunu olup sadece bir kişinin öğrenimsiz olduğu bilinmektedir.2. Dönem TBMM görev yaptığı 01. Parlamenterlerin Eğitim Düzeyleri ve Meslekleri III. C.No: Komisyonun Adı: S. 146.11. ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’YE SEÇĠLEN PARLAMENTERLER 3. yazılı ve sözlü sorular verilmiştir.Müdafaa-i Milliye Kom.Sıhhiye Komisyonu Dışişleri (Hariciye) Komisyonu 15. 151. ÜÇÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN FAALĠYETLERĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR III. TBMM Z.11.Bayındırlık Komisyonu Divanı Muhasebat Komisyonu 514. Dönem TBMM Tarafından Kurulan Daimi Komisyonlar806 S. 75-76.1..e.. 22‟si dinî eğitim veren yüksekokullardan.1927 ile 26.807 III. a. Dönem TBMM‟de görev yapan 333 milletvekilinden 243‟ünün yüksekokul mezunu olduğunu görmekteyiz. 1.1931 tarihleri arasında yoğun bir çalışma temposunun üstesinden başarıyla çıkmasını bilmiştir. Yüksek öğretim gören milletvekillerinden 29‟u ise yurt dışında eğitim görmüştür. I.3. s.e. 726 tezkere gelmiş ve bunlardan 627‟si kanunlaşmıştır. 140 . 1036 kanun tasarısı. Öztürk.Ticaret Komisyonu Maarif Komisyonu 918.Teşkilat-ı Esasiye Kom. Bütçe Komisyonu 312.C.805 Ayrıca meclisin 5.1927 tarihinde yapmış olduğu 4. 20-22. s.Meclis Hesaplarını T.Tarım (Ziraat) Komisyonu 3. Dönem TBMM‟yi mesleklerine göre bir tasnife tabi tuttuğumuzda hemen hemen her kesimden gelen milletvekillerinin olduğunu görmekteyiz. Dönem TBMM‟nin gündemine 257 kanun teklifi. 6İktisat Komisyonu 716. Mesleklere göre 805 806 Ezherli.Bahriye Komisyonu Meclis Kütüphane Komisyonu 817.03. 807 Avcı. s. Dönem. TPT. önergeler.3.3.No: Komisyonun Adı: Adliye Komisyonu Maliye Komisyonu 110Dilekçe (Arzuhal) Komisyonu 211.

75. 675.245 endüstriyel iş yeri olup. 49. s.milletvekillerinin bürokrasi. Dönem. meslekliler olarak ifade edilen işgücü ise 5.20 Mühendis 4 1. Dönem TBMM‟de yer alan milletvekillerinin büyük çoğunluğu da bu verilere uygun bir şekilde devlette görev yapmış olan memur kesiminden oluşmaktaydı. 29. İstanbul. Başka bir deyişle.81 Profesör (Müderris). C. 19351936. C.30 Hariciyeci 6 1.91 Hukukçu 36 10. Öğretmen 53 15. s. Tablo–15 III.91 Mülkiyeci ve Genel İdareci 66 19. 8.30 1927 Genel Nüfus Sayımı‟na göre ülkenin toplam nüfusu 13. s. Aynı yılda Türkiye‟de 65.270809 olup. dinamik ve egemen bir burjuva sınıfı görünmemekte ya da bir çekirdek halinde bulunmakta. serbest meslek sahipleri.81 Doktor 24 7.20 Veteriner 1 0. buna karşılık bürokrasi oldukça ağırlıklı görülmektedir.646. Millî Kurtuluş Savaşı süresince öncülük yaparak. III. BaĢvekâlet Ġstatistik Umum Müdürlüğü Ġstatistik Yıllığı.20 Tarım-Ticaret 44 13. s. bu iş yerinin ancak yüzde 4‟ünde motor gücü kullanılmaktaydı. 3. toplumsal yapıda güçlü.20 Müftü 4 1. iktidara el koymaları. TPT. Bürokrasinin gücü iki sürece bağlı olarak gelişmiştir. Bu memurlar arasında ise asker kökenlilerin çoğunlukta olduğunu görmekteyiz. 1930. Birincisi. Ahmet İhsan Matbaası.90 Gazeteci-Yazar 11 3. laik ve Batılı anlamda iyi eğitim görmüş bu kişilerin başka iş alanı bulamamalarından dolayı bürokrasiye kaymalarıdır. 141 .21 Maliyeci 13 3. İstanbul. ikincisi ise.351. Büyük çoğunluğunu asker ve sivil bürokratların oluşturduğu bu 808 809 Öztürk. Türkiye’de Kapitalizm. 811 Şaylan. 810 BaĢvekâlet Ġstatistik Umum Müdürlüğü Ġstatistik Yıllığı C.30 Eczacı 1 0. Devlet Basımevi. girişimcilik alanında faaliyet gösterenler olmak üzere üç kısımda değerlendirilmesi mümkündür.80 Bankacı 4 1. Dönem TBMM’de Genel Olarak Mesleki Altyapı808 Meslek Milletvekili Sayısı Oranı (%) Asker 63 18.811 III.215810 idi. III.

397. Öztürk. C. Kanuna göre mebusların yıllık ücretlerinin 6000 lira olmasına. 6.e. 204.C. TPT. Başvekalet Matbaası.Meclis‟in bürokrat ağırlıklı (yüzde 57. 15.3. 1930. III. s. Ayrıca içtima senesi esnasında intihap edilenlerin tahsisatı meclise iltihak ettikleri aydan itibaren ve milletvekilliğinden ayrılanların muhassasatının ayrıldıkları ay nihayetine kadar hesap edilmesi. milletvekillerin tahsisat ve harcırahları ile ilgili olarak Afyonkarahisar Milletvekili Ali. Ankara. Erzincan Milletvekili Saffet ve Tekirdağ Milletvekili Cemil Beylerin verdikleri kanun teklifi sonucunda 5.g. 109.C. Dönem TBMM‟de görev yapan milletvekilleri. 812 Frey. III. s. Bürokrat ağırlıklı III. s. 15 Mayıs 1930 tarihinde 1613 sayılı “Büyük Millet Meclis Azasının Tahsisat ve Harcırahları Hakkında”ki Kanunu kabul ederek.814 Meclis. C. 813 TBMM Z. 1930.. vefat eden milletvekillerin mirasçılarına ise senelik tahsisatın yarısı kadar tazminat verilmesi kararlaştırılmıştır. Üçüncü Tertip. 26. Ayrıca Milletvekillerinin sicilleri üzerine TBMM Arşivi‟nde yaptığımız incelemelerin sonuçları. 181. 815 TBMM Z. Kanunda bu gelirlerin vergiye tabi olduğu. Dönem. III. her aybaşında doğal olarak beşer yüz lira ödenmesine.815 1613 sayılı Kanunla. C.. Milletvekillerin Tahsisat ve Harcırahlarıyla Ġlgili Düzenlemeler 21. milletvekillerin bu ücretlerinin meclise katıldıkları tarihten itibaren başlatılıp. Dönem.2. fedakârlığa kendilerinden başlamak suretiyle millete örnek bir davranış sergilemişlerdir.32)812 olmasının en önemli nedeni.1931 tarihinde çıkardığı 1613 sayılı Kanunla. ilginç bir değişiklik yaparak tahsisatta indirime gitmiştir. Ankara. III.2. s.813 Meclis. a. TBMM Matbaası. Bu yeni düzenlemeyle BMM azasının senelik tahsisatının 4200 lira olacağı. bu tahsisatın her aybaşında 350 lira olarak tahakkuk ettirileceği belirtilmiştir. ekonomik ve toplumsal alanlarda attığı adımlarıyla bilinmektedir. 3. Siyasal Elitler. her biri kendi alanlarında ihtisas sahibi olan bu insanların toplumla iç içe yaşamalarından dolayı toplumun ihtiyacını da yakinen bilmeleridir. 11. II. Dönem TBMM siyasî. C. 142 . 814 Düstur. milletvekilliğinden ayrıldıkları ay sonuna kadar devam ettirilmesine karar verilmiştir. milletvekilleriyle ilgili düzenlemeleri tekrar ele almıştır. milletvekillerine ve ailelerine her seçim dönemleri için 125 lira azimet ve avdet harcırahı (gidiş-geliş harcırahı) verildiği de görülmektedir. Turan. Dönem. s.1924 tarihinde verilen bir kanun teklifi ile TBMM azalarının senelik tahsisatlarının 3600 liraya yükseltilmesi talebi bazı milletvekillerinin yoğun itirazlarına rağmen kabul edilmiştir.3..

.819 Bu partinin adı 10 Kasım 1924 tarihine “CHF”820 olarak değiştirilmiştir. 202.4. Reisicumhur Mustafa Kemal Paşa. Mustafa Kemal Paşa.1. herhalde bir dönüm noktasına gelindiği fikrinden hareketle dönemin bir bilançosunu çıkarmak istemiştir. s. 143 .818 Meclis‟te ilk önceleri faaliyet gösteren Müdafaa-i Hukuk Grubu yerine daha derli toplu bir partinin kurulması fikriyle 9 Eylül 1923‟te Mustafa Kemal Paşa‟nın genel başkanlığında “HF” kuruldu. 820 Falih Rıfkı Atay.4. Çankaya.3. 282. 2002. kendisinin başkanlığını yaptığı CHP‟nin ikinci Kurultay‟ında 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında 36.5 saat süren ve altı günde tamamlanan söylev/nutuk diye anılan konuşmasını yapmıştır. TDT. Samsun‟a çıkışından o güne kadarki geçen olayların oldukça ayrıntılı bir tarihini yazmıştır. 818 Turgay Uzun. 395. Yeni Türkiye Yayınları. Nutuk (1919-1927).4. HF‟nin adına acelece olarak.16.817 Mustafa Kemal Paşa. Cumhuriyet kelimesinin eklenmesini muhalefete mal etmememe endişesinden kaynaklandığını ifade etmektedir. TBMM Hükümeti (23 Nisan 1920-29 Ekim 1923) ve Türkiye Cumhuriyeti (29 Ekim 1923-Ekim 1927) olmak üzere üç evreye ayrılabilir.e. CHF’nin Ġkinci Kurultayı ve Atatürk’ün Büyük Nutku Mustafa Kemal Paşa 1927 yılında. s. Söylevde ele alınan dönem Kuva-yı Milliye (1919-1920). Atay. Millî 816 817 Kemal Atatürk. dokuz yıllık bir dönemin tarihçesidir. 3. C. “Atatürk Dönemi Muhalefet Hareketleri”. 819 Gencer-Özer. 570. Yayına Haz: Zeynep Korkmaz. bir kısım devrimlerin yapılışını belgelere dayanarak açıklamakla kalmamış aynı zamanda devrimlerden rahatsız olanların eleştiri ve suçlamalarına da bir ölçüde cevap vermiştir. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın KuruluĢu ve Faaliyetleri Cumhuriyetin kurulması sırasında tek partili bir devlet kurma fikri olduğu elbette iddia edilemez fakat ortaya çıkması muhtemel karşı devrimci bir hareket ve Şeyh Sait İsyanı gibi nedenlerle bir tek parti ideolojisi oluşturulmuş ve bu ideolojiye dayanan otoriter bir yönetim kurulmuştur.g. Turan. Türkler. bu söylevi ile Kurtuluş Savaşı‟nı.1. s.2. Söylev Mustafa Kemal Paşa‟nın kendi deyimiyle. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 3. Bkz. s. Cumhuriyet‟in kuruluşunu.1. s.4. XIX. Ankara. yabancı diplomatlar ve özel davetliler dinlemişlerdi.1.816 Mustafa Kemal‟in söylevini milletvekilleri ve CHP‟li delegeler dışında ileri gelen ordu mensupları. a. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ GELĠġMELER 3.

Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirilerek 5 Haziran 1925 tarihinde kapatılmıştır. Yılmaz.g. s. rejimle ilgili sıkıntıları yansıtan başka bir olay olmuştur. Gördüklerim. a. Konya. Duygularım.Rejimden kaynaklanan nedenler.“Cumhuriyetin bir tek fırka ile idare edilmemesi faraziyesi olmuştur…”827 Süreyya İlmen‟in. s. Atatürk‟ü başlıca şu nedenlerden dolayı çok parti denemesine götürmüştür.829 6.826 4. İletişim Yayınları.828 5. “Atatürk. a.Atatürk‟ün CHF‟nın Meclis‟te yalnız kalmasını denetim açısından sıkıntılı bulması ve çok-partili sistemi arzulaması. 830 İlmen. 36.t. 827 M. a. C. 134.Halkın çok partili sistem isteği. Ankara. 829 Erik Jan Zürcher. s. 825 Teziç. 534.. 245. Serbest Cumhuriyet Fırkası. Meclis Başkanı Kazım Paşa‟nın Avusturya seyahati sırasında ülkenizde kaç siyasi parti var? Sorusuyla karşılaştığını.824 2Atatürk‟ün Hükümetin izlediği ekonomik politikaları eleştirip yönlendirebilecek. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Çev: Yasemin Saner Gönen. “Cumhuriyet Dönemi Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde İlk Girişim: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası”. Duyduklarım. İstanbul 1964. ModernleĢen Türkiye’nin Tarihi.e. Yeni Türkiye Yayınları. toplumsal hoşnutsuzluğu belli bir yöne yönlendirmek ve rehavet içerisindeki CHF‟yi harekete geçirmek. 384. 25. 822 Karpat. s. III. Fakat TCF.830 Asım Us‟ta hatıratında Ali Çetinkaya‟nın..e. s. İstanbul 1995. 823 Meşkure Yılmaz. İstanbul 1951. s. s. 828 Süreyya İlmen.. Türkler.Atatürk‟ün idarî alanda memleketin nabzını yoklama isteği. 1990. tek parti cevabını vermesiyle Türkiye‟de Cumhuriyet idaresi yok eleştirilerine maruz kaldığını nakletmesi de. 45-46. Muallim Gücüyener Yayınevi. 259-260. 144 . Bu anlayış.Cumhurbaşkanlığı seçiminde Atatürk‟ün İsmet İnönü‟yü bertaraf etmek istemesi. 824 Aydemir.822 Atatürk. 826 Asım Us.g.Mücadelede Mustafa Kemal‟in yanında yer alan bazı yakın arkadaşları zamanla Gazi‟ye ters düşmüşler ve 17 Kasım 1924‟te TCF‟yi821 kurmuşlardı. s. Siyasi Partiler. ikinci bir partinin kurulmasını bir çözüm yolu olarak görmesi.16. 37. Ahmet Ağaoğlu‟na göre fırkanın kuruluş amacı. s.825 3. II. s. Tek Adam. C.g.823 1. 2002. İsmet İnönü 821 Saime Yüceer. 1930‟lu yıllarda hâkim olan dikta rejimlerine ve bazı ülkelere hükmeden monarşik yönetimlere asla sıcak bakmamıştır. Zavallı Serbest Fırka.

1917‟de Lahey‟e “Ateşemiliter” olarak gönderilmiştir. s. Umumi Kâtip Mehmet Nuri (Conker)-Kütahya. 12 Ağustos 1930. 104. CDTA. Yay. Yay. 837 Tevfik Çavdar. Rasim (Öztekin)-Bilecik. Ankara. Nuri Bey836. İbrahim Süreyya (Tolun)-Kocaeli. s. Dönem‟de de Gaziantep Milletvekili olan Mehmet Nuri Bey. Y. Şahsi Dosya No: 581. Hatıra Notları. Tercüme-i Hal Kâğıdı. “Cumhuriyet‟in menfaatleri için girişilmesi icap eden iktisadi işlerde fertlerin kuvveti kifayetsiz 831 832 Asım Us. 1987. Y. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu. Bkz. VIII. 145 . 1994. Ankara. 2053. TİBY. Yetkin.835 Partinin programı daha sonra Ağaoğlu Ahmet Bey. Nasıl Fesh Edildi. 834 SCF‟ye giren milletvekilleri şu kişilerdi: Umumi Reis Fethi (Okyar)-Gümüşhane. 1920‟de Ankara ve Adana Vali Vekilliği görevlerini de yapan Nuri Bey. Dönem. “Fethi Beyin Gazimize mektubu”. TBMM Arşivi.832 Bu mektuba Atatürk: “…Lâik Cumhuriyet esası dâhilinde fırkanız her nevi siyasî faaliyet ceryanlarının bir maniye uğramayacağına emniyet edebilirsiniz”833 şeklinde. Tahsin (Uzer)-Erzurum. Bkz. Uran. Senih (Hızıroğlu)-Bursa. 1997. Hasan Ali Yücel. İstanbul. 1. Refik İsmail (Kakmacı)-Sinop. İstanbul 1983. Talat (Sönmez)-Ankara. Toplumsal Dönüşüm Yayınları. Bkz. 836 30 Eylül 1881‟de Selanik‟te doğan Mehmet Nuri (Çonker) Bey.831 9 Ağustos 1930‟da Fethi Bey.837 Gazi. Nakiyeddin (Yücekök)-Elazığ. Ali Haydar (Yuluğ)-İstanbul. 2. 56-57. İstanbul 1966. 833 “Gazi Hz.1959. “Serbest Fırka”. Ali Fethi Okyar.834 12 Ağustos 1930‟da kurulan SCF‟nin programı on bir maddeden oluşuyordu.Hükümetine karşı bir baskı aracı olarak bir kuvvet yapmağı düşünüyordu. Hâkimiyet-i Milliye. Cumhuriyet. TİBY. Yeni bir fırka kurulacağı haberleri 9 Ağustos tarihli gazetelere yansımıştı. 1. Fakat daha sonra çıkarılan “Fırka Yasası” adı altında bir tüzükle program genişletilmiştir. Reşat Galip ve Tahsin Beyler tarafından tekrar gözden geçirilip yazılıp tamamlanmıştır. Hatıralarım. Gazi Mustafa Kemal. Hâkimiyet-i Milliye. Ayrıca Atatürk‟e yazılan mektubun metni için bkz. Dr. V. SCF‟ye geçen milletvekilleri 15‟ten ibaret kalmış. kendisine sunulan bu programa. Nuri Conker’in Biyografisi. Fethi Bey‟e cevabı”. s. Zabit ve Kumandan. Serbest Fırka‟nın çıkmasının başı bu fikirdir” dediğini öne sürüyor. SCF. 10 Ağustos 1930. (1930-1950). 1920 yılında Matbuat ve İstihbarat Umum Müdürlüğü görevine getirilmiştir. hatta bunlardan biri yalvar yakar CHF‟ye geri dönmüştür. Gazi Mustafa Kemal Paşa‟ya bir mektup yazarak kurmayı düşündüğü parti için güvence istemiştir.. 1923‟te Kütahya Milletvekili olmuştur. s. 9 Ağustos 1930. Ahmet Ağaoğlu-Kars. Süreyya Paşa (İlmen)İstanbul. Atatürk ve Çevresindekiler. 1905‟te “mümtaz yüzbaşı” olarak Harp Akademisi‟nden mezun olmuştur. Mehmet Nuri Bey.. SCF‟ye girecek milletvekilleri sayısı üzerinde yapılan pazarlıklar sonucunda 70 milletvekili sayısında anlaşılmış olmasına rağmen. s. Reşit Galip-Aydın. 1931‟de Gaziantep Milletvekili olmuş ve 1935‟te TBMM Reis Vekilliği görevini üstlenmiştir. İstanbul. s. 193-194. C. Atatürk’ün BaĢarısız Demokrasi Devrimi Serbest Cumhuriyet Fırkası. Ali Galip (Yenen)-Niğde. 227-228. Mehmet Emin (Yurdakul)-Şebinkarahisar. Çeşitli cephelerde savaştıktan sonra. II. “Fethi Bey yeni fırka yapıyor”. cevap vermiştir. 9 Ağustos 1930‟da Yalova‟ya çağırdığı Nuri Bey‟e yeni kurulacak partiye girmesini ve “Fırka Umumi Kâtibi” olmasını bildirmiştir. s. Kemal Arıburnu. 3 Mart 1939‟da vefat etmiştir. 835 Çetin Yetkin. s.

Turan. Menemen (İzmir). 115. memurları var.C. s. Keşan (Tekirdağ). Ayrıca Mersin ve Silivri‟de de oylar üzerinde yapıldığını iddia ettiği oynamaları. 24. 69-70. mahkemeler vardır. 22. SCF‟nin Meclis içindeki çalışmaları bazı soru ve gensorudan öteye geçmemiştir. Kuşadası (İzmir). 22. 843 M. Akhisar gibi yerleri içine alan bir yurt gezisine çıkmıştı. Baskı. 23-27.C. Şirince (İzmir). İzmir gezisi sırasında gördüğü yakın ilgiye aldanarak. TBMM Z. Karapınar (Aydın).. Burgaz (İstanbul). Ş. İstanbul 1969. 844 TBMM Z. 1674. Yılmaz. Kınık (İzmir). Serbest Cumhuriyet Fırkası. 842 Bu gensoru görüşmesinde Ali Fethi Bey‟in sözleri için bkz. Biga (Çanakkale). 15 Kasım 1930‟da yapılan ve Atatürk‟ün de locadan izlediği gensoru görüşmelerinde842 Fethi Bey. Söke (Aydın). Serbest Fırka Hatıraları. Ladik (Samsun). Çine (Aydın). Afyonkarahisar Milletvekili Ali Çetinkaya ise Fethi Bey‟i yabancı kapital 838 839 Okyar. 306.görüldükçe devlet doğrudan doğruya teşebbüs alır” ibaresi ile “Siyasi hukukun Türk kadınlığına da teşmili müdafaa edecektir”838 ifadelerini ekletmiştir. s. bu vaziyet görülmüş. Bunların içinde en önemlisi fırkanın feshine karar verilecek olan belediye seçimlerinde yolsuzluklar iddiasıyla İçişleri Bakanı hakkında. s. 3. Bozdoğan (Aydın). 841 Weıker.840 Seçimlerde en ilginç sonuç Samsun‟da ortaya çıkmıştır. Bkz. C. III. Dönem. Üsküp (Kırklareli). Ağaoğlu‟nun itirazına rağmen belediye seçimlerine teşkilatlar tamamlanmadan katılmaya karar vermiştir. C. s. Yetkin.312 oy kazanmış. Silifke (İçel). Bozdoğan (İzmir).g. 840 SCF‟nın “Belediye Seçimini” kazandığı yerler şuralardı: Armutlu (Bursa).843 Fethi Bey‟e cevap vermek üzere CHF‟den 18 kişi söz istemiş. İzmir Milletvekili Vasıf (Çınar) Bey. Umurlu (Aydın).839 Seçim sonuçlarına ilişkin resmî açıklamalara göre toplam 502 seçim bölgesinden 31‟inde SCF kazanmıştı. TDT.t. çıkarılan yaygarayı eleştirmiştir. Pınarhisar (Kırklareli). Urla (İzmir). s. Şûra-yı Devlet var. 3 Eylül 1930 tarihinde İzmir‟den başlayan ve Manisa. 2. Fethi Bey‟in verdiği gensoru önergesidir. “Hükümet var. s.841 Kısmen de olsa SCF‟nin belediye seçimlerinde başarı kazandığı söylenilebilir. Baha Matbaası. Samsun. Ahmet Ağaoğlu. 194-195. Buca (İzmir). Dâhiliye Vekâleti eliyle yapılan hileler olarak yorumlamıştır. Maltepe (İstanbul). Dönem. Merzifon (Amasya). Balıkesir. 123. 472 oy da geçersiz sayılmıştır. s. Fethi Bey.. Bu ilde CHF‟nın 416 oyuna karşılık SCF 3. “Serbest Fırka”. 56-59. SCF‟ye oy vereceklerin engellenmesi talimatının merkezden verildiğini ve Adana‟da 78 kişiye açıktan oy kullandırıldığını savunmuştur. Kitap (Birinci Bölüm). III. Şereflihisar (İzmir). söylenmiş ve kabili ispat bir hale gelmişse bulup meydana çıkarır ve halleder”844 sözleriyle. a. 146 . Bademiye (İzmir). SCF. s.. Vize (Kırklareli) ve Yenipazar (Aydın).

Ayrıca yabancı bir araştırmacı da. İstanbul. VatandaĢın Birinci Hürriyeti. Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya bu konuyu. SCF seçimlere girdiğinde yerel kamu görevlilerinin. İstanbul.Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. New York. s. 1965. İstanbul.m. s.. Meclis‟in kapanmasından sonra yurt gezisine çıkarak. 1969. seçimlerin yenilenmesini istedi. SCF. C. 684. memurların nabzını yoklamış ve kurumları denetlemiştir. 1987. 233. III. 5.845 Gazi‟nin kuruluşunda büyük çaba sarf ettiği. Bkz. 848 Yetkin. Tartışmalardan sonra Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey.850 Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesi Gazi‟ye memlekette devrimlerin tam yerleşmediğini. s. 147 . Arif Oruç‟un Yarın gazetesi‟ndeki yayınları ve toplumun iki kutba varan ayrışması oldukça önemli bir rol oynamıştır. SCF‟nın feshi kararının gensoru görüşmelerinden önce alındığını belirtmektedirler. Çünkü SCF yönetimi çok kısa bir süre sonra bürokrasiyi ve CHF yönetimini el ele karşısında bulmuştur. 79. 104. İstanbul. Türkçesi: Ayhan Tezel. s. Atatürk (Bir Milletin Yeniden DoğuĢu).849 Mustafa Kemal Paşa. Serbest Fırka Nasıl Doğdu? Nasıl Feshedildi? .848 SCF‟nın kendini feshetmesinden sonra Meclis‟te kargaşalar artınca Mustafa Kemal Paşa. 74.e. Geoffrey L.. 250. s. bu nedenle her olasılığı düşünerek iktidarı “kendisine rağmen” korumağı kendilerine bir görev saydıklarını açıklamıştır. s. 850 Lord Knross. a. Dönem. daima matbuat hürriyetini fırka hürriyetinden üstün tutmuştur. 847 Tabak. “memurları doğrudan doğruya fikri siyasîden mahrum bir otomat farz etmek çok hakikate muhalif bir düşünce olur” sözleriyle açıklamıştır. 1973.çevrelerinin bir adamı gibi davranmakla suçlamıştır. Arif Oruç. s. Lewıs. 849 Aslan Tufan Yazman. Beşinci Baskı. Bu teklifi CHF‟nın kabul etmesinden sonra Üçüncü Dönem TBMM kendisini feshetti. Arif Oruç. buna izin vermekle iktidarın saçmalamakta mı. halkın. Nermin Kırdar. Turkey.. s. Sander Yayınları.847 17 Kasım 1930 tarihinde ise SCF‟nin fesedildiğine dair dilekçe İçişleri Bakanlığına verilmiştir. s. a. 22. seçimlerde çıkan olaylar. 1932. Atatürk’le Beraber (Devrimler-Olaylar-Anılar 1922-1938). Fethi Bey‟in kızı Nermin Kırdar ve Ağaoğlu Ahmet Bey. memleketin henüz demokratik bir hayata geçişe tam hazır olmadığını göstermiş.846 Şükrü Kaya Bey‟in güvenoyu almasından sonra SCF yöneticileri Meclis‟teki odalarına çekilerek partiyi feshetme kararını aldılar. Tecelli Matbaası. 560. Gazi bu durumdan da çok müteessir 845 846 TBMM Z. yoksa oyun oynamakta mı olduğunu bir türlü kestiremediklerini. Bkz. adını koyduğu ve programını düzelttiği SCF‟den desteğini çekmesinde bu partinin CHF ile karşı karşıya gelmesi. Ağaoğlu.C.g. SCF‟nin aslında başka çaresi de kalmamıştır. 81.g. 221 kabul oyu ile güvenoyu almayı başarmıştır.

. Cumhuriyet ve Hâkimiyet-i Milliye gazetelerinde parti aleyhinde sıkça yazılar kaleme alınmıştır.855 Partinin programında. 7 Ekim 1930. 5-6. Mustafa Ziya. kapanan bu gazeteyi tekrar çıkarmak istemiş. a.853 Aslında daha önce İstanbul‟da ve Adana‟da çıkan Toksöz gazetesi‟nin sahibi olan Abdülkadir Kemali Bey. Meral Demirel‟in yazmış olduğu makalesinde ise partinin basılı nizamnamesinin başında. 192. 26 Eylül 1930 saptaması yapılmaktadır.4.g. Hasbi ve İhtiyat Zabiti Ali Bey idi. 852 “Garip Bir Fırka Programı”.g. 4. 1. 1924‟lerde kurmaya çalıştığı fakat kuramadığı “Müdafaa-i Umumiye Fırkası” yerine bu sefer fırsatı değerlendirerek. s.854 Ahali Cumhuriyet Fırkası‟nın hazırladığı nizamnameye göre. 855 Avcı. “Abdülkadir Kemali (Öğütçü) Bey‟in 1930‟da Kurduğu Ahali Cumhuriyet Fırkası”. s. Bkz. Hâkimiyet-i Milliye. SCF deneyimi. s. 18 yaşını bitiren ve namusa karşı bir suçtan mahrumiyeti olmayan ve fena şöhreti olmayan herkes partiye girebiliyordu.. Ahali Cumhuriyet Fırkası 1924‟lerde başarısız olan çok partili hayata geçiş çalışması. herhangi bir siyasi gelişmenin her şeyden önce halkın sosyal ve ekonomik yaşayışını içeren reformlara dayanması gerektiği gerçeğini açıkça ortaya koymuştur. “idare-i hususiye teşkilatı”nın geliştirilmesi ile bir nevi “âdem-i merkeziyet” fikri öngörülmüş. 26 Eylül 1930‟da Adana‟da “Ahali Cumhuriyet Fırkası”nı kurmuştur. Tarih ve Toplum. fakat hükümetten izin alamayınca “Ahali gazetesi”ni partinin yayın organı olarak kullanmıştır.3.1. 854 M. 84. 7. 27 Ekim 1930. “Abdülkadir Kemali Beyin Fırkası da organa muhtaç”.852 Parti kuruluşundan itibaren sadece Arif Oruç‟un çıkardığı Yarın gazetesi tarafından olumlu karşılanmıştır.olmuştur. s. demiryolları dâhil bütün inşaatın 851 Partinin kuruluş tarihi hakkında dönemin gazetelerine dayandırılarak verilen bilgiler sonucunda. Diğer taraftan Vakit. Bu olumlu havadan yararlanmak isteyen Abdülkadir Kemali Bey. a.e.m.851 Başkanlığını Abdülkadir Bey‟in üstlendiği partinin diğer kurucuları ise. Çiftçi Hasan. Meral Demirel. S. Vakit. Mete Tuncay ve Tarık Zafer Tunaya eserlerinde bu tarihi vermişlerdir. s. Aralık 1999. 853 Ahali Cumhuriyet Fırkası‟nı eleştiren yazılardan birisi de 27 Ekim 1930‟da çıkmıştı. partinin kuruluş tarihi olarak 24 Eylül 1930‟un yazdığını ifade etmektedir. Bekir Sıtkı. Bkz. 3. 148 . 1930 yılında SCF‟nin kurulmasıyla bir kez daha denenmiştir. Ali Vehbi. ordunun kendi erzakını kendisinin temin etmesi istenmiş. Demirel.

861 Tunaya. Bkz. TPY. s. a. s. s.858 Tam hazır olmadan 1930 yılında yapılan belediye seçimlerine giren parti başarılı olamamıştır. Türk Cumhuriyet.m.g. Gazi Mustafa Kemal‟in yol göstericiliğini benimsediğini ifade etmiştir. onları zorba ve tefecilerin elinden kurtarmak ve sosyal hayatta bu sınıfa da bir yer kazandırmaktır.. Bkz.g. sermayedarlara karşı Türk işçi ve çiftçisini savunmak.861 Partinin nizamnamesine göre amacı. 21 Aralık 1930‟da Bakanlar Kurulu kararıyla “idare heyeti gösteremediği”859 gerekçesiyle kapatılmıştır. 3. 30 Kasım 1930. elli sene müddetle telif eserlerin yasaklanıp hep tercüme yapılması ve iptidaî mekteplerin leylî olması vurgulanmıştır. Amele ve Çiftçi Fırkası Türk Cumhuriyet.860 3. Demirel. 858 M.4. a. a. Başbakanlığın hakkında kovuşturma açılmasını istemesi üzerine Abdülkadir Kemali Bey. 860 Antakya‟ya kaçtığı söylenen Abdülkadir Kemali Bey‟in fena bir vaziyette arzuhalcilik yaparak geçimini sağladığı Cumhuriyet gazetesi‟nin 18 Mart 1931 tarihli sayısında haber yapılmıştır. 30 Kasım 1930‟da Maraş‟ta partinin şube açtığı Yarın gazetesi‟nde haber yapılmıştır. 863 TCAÇP‟nin 65 maddeden oluşan esas nizamnamesi için bkz. Ayrıca TCAÇP. 274. Buna rağmen partinin komünist eğilimleri dolayısıyla kapatılması. 84. TPY.. s.durdurulması savunulmuş. 10. Yarın.863 Türkiye Cumhuriyeti‟nde Batılı ülkelerdeki gibi çok partili demokrasi özlemiyle desteklenen ve uygulamaya konulmak istenen çok partili siyasal yaşam 856 857 Tunçay. 862 Avcı.e.g. 638. “Serbest Hareketlere Hayat Yok Mu? Ahali Fırkası da Tarihe Gömüldü”. Kastamonu‟da da bir şube açma girişimi ise sonuçsuz kalmıştır. 409-417..862 Parti Nizamnamesinde. 23 Aralık 1930. 859 Bu iddia Yarın Gazetesi‟nin 23 Aralık 1930 tarihli sayısında yer almıştır. Yarın. memleketin bünyesine uymayan Bolşevizm ve Komünizm gibi teşekküllerin katiyen benimsenmeyeceği ve reddedileceği belirtilmiştir. 149 . ACF. s.4. devrimlere bağlılığını belirterek. Amele ve Çiftçi Partisi mimar mühendis olan Kazım Tahsin Bey tarafından 29 Eylül 1930 tarihinde Edirne‟de kurulmuş olup. Tunçay. s. hükümet tarafından komünist eğilimli olduğu gerekçesiyle çalışmalarına izin verilmemiştir.1. birkaç arkadaşıyla birlikte sekiz buçuk yıl gönüllü sürgün hayatı yaşamıştır. ancak Adana ve Maraş857 gibi birkaç güney ilinde şube açabilmiş.e. “Ahali Fırkası Bir Şube Daha Açtı”.856 ACF. partinin ya riyakâr davrandığı ya da Arif Oruç‟un parti girişimi ile karıştırıldığı izlenimini vermektedir.

Ordu Komutanı Fahrettin (Altay) Paşa. bir müddet sonra direk ya da dolaylı yönlerden devletin temel yapısına yönelik tehditler oluşturmuştur.868 Başvekil İsmet İnönü. 24. 3-5. 310. Turan. Manisa ve Balıkesir merkez kazalarında bir ay müddetle “idare-i örfiye (sıkıyönetim)” ilan etmiştir. Kitap.1930. ülkenin anarşiye sürüklendiği yolundaki tespitinin haklılığını göstermiştir. çok arzu edilmesine karşın çok partili siyasal yaşam denemesi başarılı olmamıştır.C. s. Devrimler ve Tepkiler. hadiseyi organize bir olay olarak tanımlayarak. 293. C. Hasan ve Şevki adlarında iki mahalle bekçisini de öldürmüşlerdi. Bunun üzerine Bakanlar Kurulu. Bkz. 3. 869 TBMM Z. suçluların yargılanması için Sıkıyönetim Komutanlığına 2. Türkiye Cumhuriyeti‟nin de lâik ve millî değerlere yönelik faaliyetlere karşı tedbirler alması sonucunda.5. “Fırkacılık namı altında memleketin muhtelif yerlerine atılan fesat tohumları Menemen‟de filiz verdi” başlığıyla verilmiş ve SCF ile ilişkilendirilmiştir. s.1. Turan.12. 3. 23 Aralık 1930 tarihinde “Mehdi” iddiasıyla ortaya çıkan Derviş Mehmet‟in öncülüğünde. 1 Kânunusani 1931. s.867 Olay şiddetle bastırıldıktan sonra.870 Sıkıyönetim mahkemesinin yaptığı incelemelerde olayın. 3. Menemen Kazası. 303. 867 Vakit. III. Divan-ı Harp Başkanlığına 1. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Fahrettin Paşa bizzat olay yerinde incelemelerde bulunmuşlardı. TPY. TDT. Kitap. Tunçay. 868 Ş. Dönem. Cumhuriyet. s. Ordu Komutan Vekili Muğlalı Mustafa Paşa getirilmiştir. 25. “Kubilay” ismini zamanın Türkçü modasına uyarak takma bir isim olarak benimsemiştir. 865 Goloğlu.4. şeriat düzenini ve halifeliği geri getirmek özlemiyle harekete geçen tarikat üyesi küçük bir grup. dağılmalarını isteyen yedek subay öğretmen Mustafa Fehmi‟yi (Kubilay)864 katledip başını kesmişler. Atatürk‟ün konuyla ilgili olarak devlet ricaliyle yaptığı toplantıda. 150 .866 Vakit gazetesi‟nin haberinde de olay. TDT. olayın Cumhuriyet‟e karşı düşünülerek hazırlandığı noktasında bir kanaat oluşmuştur.865 Bu olay Atatürk‟ün daha iki ay önce. 31 Aralık 1930 tarihinden başlamak üzere. mülkî idare amirlerin ihmalleri üzerinde durmuştur..869 Öte yandan. s. altı kişinin katıldığı basit bir olay olmadığı sonucuna 864 Mustafa Fehmi. Menemen Olayı SCF‟nın dağılma kararı almasından 35 gün sonra Menemen‟de kanlı bir olayla karşılaşılmıştır. 313. 870 Bu atamalar ve diğer mahkeme üyeleri için bkz.denemeleri ne yazık ki. 866 Ş.

Ankara.877 871 872 Hâkimiyet-i Milliye. hatırlanacağı gibi Şeyh Sait İsyanı dolayısıyla özellikle Şark vilayetlerimizde çıkan isyan hareketleri durumu zora sokmaya başlamış ve devlet de isyan bölgesindeki bazı şahısların Garp vilayetlerimize iskânına karar vermiştir. C. C. 37 kişi hakkında idam kararı verilmiş. Sıkıyönetim uygulaması Balıkesir ve Manisa‟da 28 Şubat‟ta. Özkaya.1930.4. Dönem. TBMM Matbaası.C.874 Meclis. 876 TBMM Z. Batı bölgemize gönderilen bu insanların bazılarının tekrar Doğu bölgemize gönderilmesinin önünde hiçbir engel kalmamıştır... 4. ġark Vilayetleri’nde Düzeni Sağlayıcı Tedbirler ve TeĢkilât Alanında Çıkarılan Kanunlar TBMM‟nin her fırsatta Cumhuriyet‟e ve Devlet‟e karşı sadakatten bahsetmiş olmasına rağmen.. III. Ġdari Alandaki GeliĢmeler 3. 11. 872 3. 875 TBMM Z. Dönem. C. Menemen Olayı. 874 TBMM Z. s. Ek: 2.876 Bölgede bulunan jandarma güçlerinin. 60-61.m.12.g. 1. 873 Garp vilayetlerimize iskân 19 Haziran 1927 tarih ve 1097 sayılı “Bazı Eşhasın Şark Menatıkından Garp Vilayetlerine Nakillerine Dair Kanun” çerçevesinde gerçekleşmiştir. umumî müfettişliklerin ve valilerin önemli çalışmaları sonucunda 1928 yılında “Şark Mıntıkasında Muayyen Vilâyet ve Kazalardaki Ceraim Takibatıyla Cezalarının Tecili Hakkında” bir kanun çıkarılarak.C. fakat bunlardan altısının yaşları dolayısıyla cezaları 15 ve 24 sene ağır hapse çevrilmiştir. s. Şark vilayetlerinde yaşayanlarla ilgili önemli bir adım daha atılmıştır. Hâkimiyet-i Milliye‟nin 29 Aralık 1930 tarihli “Derviş Mehmet meczup ve esrarkeş değil. Dönem. a. 83-84.871 Olayla ilgili davada.873 1927 yılına gelindiğinde Şark vilayetlerimizde asayişin sağlanmasıyla. 3 Şubat 1931‟de ise Menemen‟de 28 kişi idam edilmiştir.. s. s. 29. C. 151 .. 1.g. fakat çıkarılan kanun ve nizamları tanımamakta direnenler varsa bunların memleketlerine iadesine kanun izin vermemiştir. 160-161. a. 85. s.2.varılmıştır. III.. III. C. yaptığı düzenlemeyle naklolundukları mıntıkalarda herhangi bir kötü hareketi olmayanlar için 1097 sayılı Kanunu geçersiz kılmış875. bazı kaynaklarda Nakşibendîliğe.2. 1.1.C.. Menemen‟de ise 8 Mart‟ta kaldırılmıştır.e.4.C. 41 kişi çeşitli derecelerde hapis cezasına çaptırılırken. s. 25. Çerkez Ethem‟in kanlı çetelerinden biri idi” başlıklı yazısında ise Çerkez Ethem‟e dayandırılmıştır. III. Dönem. 877 TBMM Z. Dönem. III. TBMM Z. 27 kişi‟de beraat etmiştir. Avcı. s.C. 380. 86.

İdare-i Mahalliye Vilayat Umum Müdürü Nazif. valilikleri teftiş etmek üzere dün sabah Kayseri‟ye hareket etti”.881 19. 15 Haziran 1929. Emniyet 878 879 Mahmut (Siirt Mebusu). çağın icaplarına uygun olarak mülkî idare alanında kanunlar yapılmaya başlanmıştır. asayişsizlik konusunda yazılan yazıların Madrid‟de toplanan ekalliyetler (azınlıklar) konusunu görüşenlerin işi olduğunu savunmuştur. Devre: III. Dâhiliye Vekili Şükrü (Kaya) Bey‟in. 14 Haziran 1929‟da Şark ve Şimal vilayetlerimizdeki valilikleri teftiş etmek üzere Kayseri‟den yola çıkması. Atay. bazı yabancı gazetelerde maksatlı olarak Şark vilayetinde asayişsizlik başlıklı yazıların yayınlandığı görülmektedir. 1. s. 1.. 10 Temmuz 1930. s. Kalemi Mahsus Müdürü Ekrem. Meclis 1929‟da vilâyetlerin umumî idaresi hakkında 1426 sayılı Kanunu çıkararak yürürlüğe koymuştur.1930 tarihinde ise Dâhiliye Vekâleti merkez teşkilât ve vazifeleri hakkında bir kanun çıkarılmıştır. Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yazdığı makalesinde. 7. 152 . Hâkimiyet-i Milliye. 880 Hükümet. sadece teftiş yapmamış. 1. Hususî Kalem. Müsteşarlık. yeni rejimin halka adalet kapılarını açtığını. Hâkimiyet-i Milliye.Şark vilayetlerinde atılan bu olumlu adımlara rağmen. 15 Haziran 1929. s. 881 TBMM Kav. “Şarkta”. 880 “Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. Bu kanunla Dâhiliye Vekâleti merkez teşkilatı.879 Hükümet.5. daima Şark vilayetlerini denetim altında tutmak zorunda kalmıştır. gerektiğinde mülkî alanda değişiklikler yapmıştır.878 Falih Rıfkı Atay da benzer şekilde Şark‟ta başlayan isyan hareketinin Türkiye‟nin bir kısım halkı tarafından hazırlanmış bir isyan hareketi olmadığını. “Türkiye‟de Asayiş”. Hâkimiyet-i Milliye. Mülkiye Müfettişi Şefik. Yaver Arif Bey ve bir de adliye müfettişi bulunmaktaydı. Bu seyahatte Şükrü Bey‟in beraberinde Jandarma Umum Kumandanlığı Muavini Miralay Raşit. s. derebeyliğin yok edilmesi ve demiryolu ağının kurulmasından sonra hâkimiyetlerini yitirme korkusundan paniğe kapılarak isyanı planladıklarını vurgulamıştır. “Falih Rıfkı Atay. C. dışarıda toplanmış silahlı çetelerin bir merkeze bağlı olarak yaptıkları bir hareket olduğunu savunmuştur.M. 407-417. Zamanla mülkî idare alanında daha önce çıkarılan kanunlarla idare etme alışkanlığından vazgeçilerek. Siirt Mebusu Mahmut Bey. Hükümetin denetim işine büyük bir ehemmiyet verdiğini göstermektedir. bazı şahısların Şeyh Sait İsyanı‟ndan sonra o bölgedeki halkın esirlikten kurtarılması.

Ankara. idarî alanda da karşılaşılan birçok eksiklikleri gidermek için kanunlar çıkarmaya hız vermiştir. Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924-1938). serbest kalınca Anadolu‟ya geçmiş ve “Matbuat Umum Müdürlüğü” görevine getirilmiştir. SCF‟yi kurmakla Gazi tarafından görevlendirilen kişiler arasında yer almıştır. Matbaacılık ve Neşriyat TAŞ. son derece zararlı bir yuva haline gelmiş olan bu bölgeye “Ağrı Harekâtı”nın yapıldığını ve bu nifak tohumlarını eken insanların alınan tedbirler sonucunda susturulduğunu açıklamıştır. TTKY. 1931. 225. yüksek öğrenimini Paris‟te yapmış ve genç yaşlarda iken yazı hayatına atılmıştır. İstanbul.884 III. Üçüncü Tertip. Hukuk Müşavirliği.1928 tarihinde Dâhiliye Vekâletine bağlı olarak çalışacak olan Ankara Şehri İmar Müdüriyeti kurulmuştur. Devletin kanunlarından uzaklaşarak kendi kendilerine yaşamak isteyen bu insanların medenî terbiyeden uzaklaştıklarını.1930‟da “Şark Hadisesi” hakkında Meclis‟te verdiği beyanatında. 22.C.C. Bu bölgede aynı adlı ikinci ayaklanma ise 1930 yılının sonlarında çıkmıştır. 9. İsmet Paşa. III‟üncü dönemde Kars Mebusu bulunduğu sırada. Ağrı Dağı civarında meydana gelen ayaklanmaların883 iki açıdan vatana çok zarar verdiğini söylemiştir. tıpkı Fethi Bey gibi gerek siyasal ve gerekse ekonomik açıdan tam bir liberal görüşe sahipti. C. C. 4. “Jeune Turc” dergisinin kurucuları arasına girmiş ve Türk Ocağı‟nda yöneticilik yapmıştır. Ağaoğlu Ahmet Bey. Dönem seçimlerinde 158 oy alarak Kars Milletvekili seçilen Ağaoğlu Ahmet Bey. 886 TBMM Z. TBMM‟nin II. bazı vatandaşların da bu kümelere katılmalarıyla millî kimliğe zarar verildiğini iddia etmiştir. C. Türk Ansiklopedisi. Bkz. Birinci Dünya Savaşı sırasında Mebusan Meclisi‟ne girmiştir.886 Ağaoğlu Ahmet887 ve Akçuraoğlu Yusuf Beyler bu müdüriyetin 882 883 TBMM Z. Fahri Sakal. 21. Dönem.882 Şark vilayetleri ile ilgili yapıcı düzenlemelere rağmen bu bölgede isyan hareketleri eksik olmamıştır. s. Malta‟ya sürülen Ağaoğlu Ahmet Bey.. 1999. 1869‟da Karabağ‟ın Şuşa şehrinde doğmuştur. 887 Ahmet (Ağaoğlu) Bey. Şevket Süreyya Aydemir ise. C. Vilâyetler İdaresi. III. I. Mahallî İdareler. Dönem. 885 Düstur. s. 385. s.6. s. Nüfus İşleri. s. “Ağaoğlu Ahmet Maddesi”. O‟nu Batılı manada demokrasinin savunucusu olarak tanımlamıştır. Dönem. 19. 1908‟de İstanbul‟a geldikten kısa bir süre için yaptığı “maarif müfettişliği”nden sonra. Orta öğrenimini Tiflis‟te. s. TBMM Matbaası. 3-5. 884 TBMM Z.. Şeyh Sait Ayaklanması‟ndan sonra Doğu bölgemizde çıkan ayaklanmalardan ilki olan “Ağrı Ayaklanması” Mayıs 1926 yılında çıkmış ama alınan tedbirlerle kısa sürede bastırılmıştır. Ankara.İşleri. s. Bu isyancıların başında İmparatorluk Ordusunda Albaylığa kadar yükselen 2000‟in üzerinde kuvvetle devlete karşı kafa tutan İhsan Nuri adında bir isyancı bulunmaktaydı. 350. Teftiş Heyeti. Genelkurmay Harp Tarihi Resmî Yayınları. Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine bağlı olarak Ankara‟da “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzısıhha Müessesesi” teşkil olunmuştur.5. Türk Yurdu Dergisi‟nde Türkçü aydınlarla birlikte yazmıştır.885 Ankara şehrinin imar işlerine çeki düzen vermek ihtiyacı hâsıl olunca ise 24. 1063. III. 7 Ağustos 1930‟da. 17 Mayıs 1928‟de çıkarılan 1267 nolu Kanunla. Bkz. 153 . Ağaoğlu Ahmed Bey. Başvekil İsmet Paşa. Tek Adam.C.. 133-134. Umum Jandarma Kumandanlığı ve diğer bazı idarelerden oluşturulmuştur. C. III. Aydemir. Dönem TBMM. 349-350.

s. 3-6. Memurların derece ve denklik sistemleri detaylı bir şekilde ele alınarak değerlendirilmiştir.C. C. 9. İstatistik Umum Müdürlüğü‟ne istatistik için memur yetiştirmek üzere nazarî ve amelî istatistik kursları açabilme yetkisi tanınmıştır. 1 Şubat 1930 tarihinde çıkarılan 1554 sayılı Kanunla kurulmuştur. s. C.. 64. III. C. III. Dönem. Dönem. sıhhiye. TBMM Matbaası.C.891 3 Nisan 1930 tarihinde nüfusu iki binden fazla olan yerlerde belediye teşkilatının kurulmasını zorunlu kılan “Belediye Kanunu” çıkarılmıştır. 1928. III. 23. ecnebilerle evli olan veya 888 889 TBMM Z. 7. 11. s. s.. Dönem.2. C. 890 TBMM Z. bu bütçelerin ilgili maarif. 154 .. 3. III. 75-78. C.892 Bu Kanunla. 29-31.C. 17. iktisat ve dâhiliye vekâletleri mümessillerinden mürekkep bir komisyonda tetkik ettirildikten sonra İcra Vekilleri Heyetinin kararı ile tatbik olunmasına karar verilmiştir... s. TBMM Matbaası. Dönem. konusunda uzman kişilerden oluşturulmak istenmiştir. Ülkede nüfus.. TBMM Z.4. Kamu Personel Rejimi Alanındaki Düzenlemeler Maliye Vekili Şükrü Saraçoğlu‟nun. C. Düstur.890 Kanunla. nafıa. Üçüncü Tertip. 15.C. 893 TBMM Z. C. Yapılan bu değişikliklerle meclisi umumilerce kabul edilen vilâyet bütçelerinin valiler tarafından Dâhiliye Vekâletine sunulmasına. Dönem. Kanunun en can alıcı noktası kuşkusuz ki. 1930. Şehremini ve Şehremaneti adları kaldırılmıştır. 40. toplam 21 madde ve bir geçici maddeden oluşmaktaydı. 3.C. 16. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz. III. Yüzyıllardır ikinci planda kalmış Türk kadınının siyasî alanda ilk adımını atması bu kanunla sağlanmıştır.888 Oysa İmar Müdüriyeti. Ankara.893 11. C. Ankara. s. III. Dönem. TBMM Matbaası. s. III. Ankara.C.2. 10. hükümet memurları ile tahrir memurlarına mahsus talimatnameleri tanzim etmek ve neticeleri yayınlamak gibi görevlerin yerine getirilmesi amacıyla bir kuruluşa ihtiyaç duyulmasıyla “İstatistik Umum Müdürlüğü”. 6.. 16.2.2.1929 tarihinde Memurin Kanunu‟nun dördüncü maddesinin (Z) fıkrasında düzenlemeler yapılarak. 891 TBMM Z. TBMM Z. 29-31. Yürürlükte bulunan İdare-i Umumiye Vilayet Kanunu üzerinde 20. s.889 Kanun. 892 TBMM Z. C.amatörlerden oluşuğunu iddia ederek sert bir biçimde eleştirmişlerdi. s. Ankara.C. sanayi ve ticaret umumî tahrirlerini hazırlamak.1930 tarihinde bazı tadiller yapılmıştır. TBMM Matbaası. kadınlara belediye üyesi seçmek ve seçilmek hakkının verilmesidir. ziraat. s. 156. 1928 tarihli bütçe görüşmeleri esnasında yaptığı açıklamalarından anlaşıldığı üzere özellikle memurların terfileri üzerinde çalışmalar yapılmıştır. C. 34. Dönem. 15. 3-6.

8. TBMM Matbaası.1930 tarihinde Memurin Kanunu‟na bir fırka ilave edilmesiyle. 155 . Hâkimiyet-i Milliye. 1.897 Dâhiliye Vekâletinin yeni teşkilat kadrosu hazırlanarak. Bu şarta haiz 894 895 TBMM Z. Ocak 1930‟da İstanbul‟da 92 şirket ve 14 bankada. geriye kalan 558 memurun ise ecnebi olduğu anlaşılmaktadır. Hâkimiyet-i Milliye.C. 1191 memur çalıştırıldığı. III. 41. 1. Riyaseticumhur Kâtibi Umumisi. Müdafaa-i Milliye ve Bahriye Vekâletleri‟nde istihdam edilemeyeceği belirtilmiştir. s. bunlardan 224 memurun Müslüman Türk. her memurluk için tayin edilen şahısların maaş ve dereceleri saptanmıştır. C. Divanı Muhasebat Reisi Evvelli. 29 Mayıs 1930. 896 TBMM Z. 897 “Devlet dairelerinin yeni kadroları”. 1930 yılında yeni bir düzenleme yapılmıştır. Yeni kadroda kâtiplik unvanı kaldırılacak. Ankara.4. 29. “Ecnebî Şirketler ve Türkler!”. Devlet Şûrası Reisi ve Diyanet İşleri Reisi 150 lira.C. s. Başvekâlet Müsteşarı. En küçük memur 22 lira alacak. 18. Ayrıca kanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla evlenmiş bulunan memurların Hariciye. yabancılarla evli memurlar üzerinde bu kadar hassasiyetle dururken bir çelişki olarak. 16 Ocak 1930. 409‟unun gayrimüslim Türk.894 Meclis. Arif Oruç. 18 yaşını doldurmayanların da memur olarak alınmasının önü açılmış. 55. 19 Mayıs 1929. 25 liralık memuriyetlere hariçten alınacak kişilerde ise yüksek tahsil şartı aranacaktır.896 Yapılan çalışmalardan sonra devlet dairelerinin yeni kadroları.895 14. Dönem. İstanbul Müftüsü 60 lira. s. s. Dönem. fakat bunların memur namzedi sayılmasına karar verilmiştir. Ankara Müftüsü 50 lira ve Konya Müftüsü de 40 lira maaş alacaktı.898 9 Haziran 1930‟da çıkarılan 1700 sayılı “Dâhiliye Memurları Kanunu”na göre dâhiliye memurluğuna namzet olarak girebilmek için orta mektep mezunu olmak şart koşulmuştur. Eski kadroda mevcut olan 227 memur sayısının yeni kadroda 196‟ya düşmesi beklenmekteydi. Yeni düzenlemeyle: Büyük Millet Meclis Kâtibi Umumisi. C. mümeyyizlerin unvanı ise şef olacaktı. TBMM Matbaası. Bu düzenleme ile merkez teşkilatında memur sayısının azaltılması buna mukabil maaşlara bir nispet dâhilinde zam yapılması planlanmıştır.sonradan evlenen memurlar müstafi durumuna düşürülmüştür. s. 2.. Ankara.. III. İstatistik Umum Müdürü Muavini 70 lira. Yarın. 898 “Dâhiliye Vekâleti yeni teşkilat kadrosunu hazırladı”.

12. III. 11. 138. Antep Milletvekili Ali Cenani Bey duruma itiraz ederek.900 Denizli Milletvekili Mazhar Müfit Bey‟in 26. irtikâp.734 lira avans alındığı görülmektedir. devletin parasını zimmetine geçiren memurlara karşı sert tedbirler alınmasını istemiştir.C. Ankara. 1..978 lira. III. s.C. 899 Düstur. 4.902 Memurların geçim sıkıntıları karşısında duyarsız kalmayan Ankara Milletvekili İhsan Bey ve altmış bir arkadaşının verdikleri kanun teklifi sonucunda. memurların ve ailelerinin harcırahlarına çekidüzen verilmiştir. s. 156 . s. Dönem. Avans alan memurların maaşlarından yüzde 20‟si kesilerek borçlarının kapatılması sağlanmaya çalışılmış. s. 167-168. rüşvet alan. Resmî Gazete.903 TBMM. orta mektep mezunu bulunmadığı takdirde diğer adayların da sınavla alınması kararlaştırılmıştır. 901 TBMM Z.1927 tarihinde 1092 numaralı Kanunda yapılan bir düzenlemeyle. ihtilas ve zimmete para geçirmeleri konularıyla da yakından ilgilenmiştir. 131. C. 138. hasta olan memurların maaş alamamalarının bu insanları oldukça mağdur edeceğini iddia etmiştir. Dönem.C. Dönem. 142-148. Cumhurbaşkanlığı memurlarının 3.12. 2. 17. C. Üçüncü Tertip. s.1927 tarihinde yaptığı açıklamalardan anladığımız kadarıyla geçim sıkıntısına düşen Meclis memurlarının 34.. 181. 107. Dönem.899 Memurlarla ilgili yapılan düzenlemelerden en dikkat çekici olanları kuşkusuz ki memurların maaş. Memurin Kanunu‟na Müzeyyel Kanun lâyihası böyle çalışmalardan sadece birisidir. 19 Haziran 1930-Sayı: 1524. Antalya Milletvekili Rasih Bey ise yolsuzlukların ancak kontrolle ortadan kaldırılabileceğini. C. 903 TBMM Z. 900 TBMM Z. 1. C. Hükümetin teklif ettiği bu kanun tasarısı mebuslar tarafından takdirle karşılanmıştır. III. Bu konu üzerindeki Meclis görüşmeleri için bkz. 902 TBMM Z.. 176. Malatya Milletvekili Abdülmuttalip Bey‟in hasta memurlara maaş verilmemesi konusunu Meclis‟e taşımasına rağmen. 139-140. III. Denizli Milletvekili Yusuf Bey. memurlar lehine yaptığı düzenlemelerinin yanı sıra memurların rüşvet. 64. 20. TBMM Z. C.C. III.. C. Dönem. 18.901 Meclis‟te memurların özlük hakları konusunda zaman zaman zıt fikirlere de raslanmıştır. harcırah ve emeklilikleri ile ilgili olanlarıdır. 1795-1803. 143.C. Ankara‟da bulunan bilumum memurin ve zabitan ve askerî personelin pahalılık zammından yararlanması karara bağlanmıştır.birden çok kişi varsa aralarında sınav yapılmasına. C. s. s.740 lira ve Divanı Muhasebat memurlarının aldıkları da hesaba katılacak olursa toplam 56. bu uygulama memurların geçim sıkıntıları yaşamalarını beraberinde getirmiştir.. TBMM Matbaası.

Artvin (Borçka). 19. Cürümler kaymakamlara ait ise tahkikatı mensup oldukları vilâyetlerdeki ağır ceza müddeiumumîleri bizzat yapacaklardı. İstanbul (Kartal. 1.. Dönem. s. ölen kadın memurların kocaları ve çocuklarına maaş bağlanması sağlanmıştır. bu adam bu iki sene zarfında… Yüz küsur bin liraya yakın da zimmetine para geçirmiş. Bu adam burada müdüriyeti umumiye de ve gözümüzün önünde altmış bin lirayı zimmetine geçirinceye kadar lâzım olan vakti nasıl buldu?”904 Adiye Vekili Mahmut Esat Bey. Çanakkale (Ayvacık). 157 . Bu cürümler hakkında sorgudan önce müddeiumumîler tarafından yapılan tahkikat.C. s. fakat çalışmaların önemli bir cephesini isim değişikliklerindeki düzensizliklerin ortadan kaldırması oluşturmuştur.905 Kanuna göre cumhuriyet müddeiumumîsi takibata lüzum görürse keyfiyeti valiye yazar. Dönem. 28 Mayıs 1928 tarih ve 1282 sayılı Kanunla. C. bu görüşlerini gazetelere de yansıyan bir olaydan hareketle şöyle açıklamıştır: “…Ankara Paket Gümrüğü Başkâtibi iki sene müdür vekâleti yapmış.. 17-18. vekâlet ve vilâyetlerce tahkikat icrasına mani değildi. vali lüzum görürse tahkikat yaptıktan sonra muvafakat etmezse müddeiumumî bunu dahi o memurun mensup olduğu vekâletten.3. III. Adliye Vekâleti vasıtasıyla talep edebilirdi. 906 TBMM Z. Edirne (İpsala).C. 49-50. zaten bu kanunun çıkarılmak istenmesinin temel amacının devlet ve millet malına göz dikmiş olanların süratle cezalandırılmak istenmesi olduğunu vurgulamıştır.4. Rasih Bey.. 4 Mayıs 1930. Müsteşarlar ve valiler hakkında “Memurin Muhakematı Kanunu” hükümleri geçerli kılınmıştır. Haysiyetini ihlal eden memurlar ise emekli olamayacaklar.2. C. 4-5. Samsun 904 905 TBMM Z. Silivri).906 Ayrıca hazırlanan bir kanun tasarısıyla. yeniden bir memurin muhakemat kanununun çıkarılması gerektiğini iddia etmiştir. III. C. Dönem. s. Balıkesir (Erdek). 19. İzmir (Dikili). Beykoz. 907 Hâkimiyet-i Milliye. 19. 15. emekli olsalar dahi maaşları kesilecektir. 21. s. Mülki Yapıda Yapılan DeğiĢiklikler ve Düzenlemeler Dâhiliye Vekâleti idarî taksimat alanında gerektiğinde yeni il ya da ilçe kuruluşu çalışmaları yapmış.907 3. III. TBMM Z.C.kontrolün de önce Meclis‟ten başlayıp vekâletlerle devam edeceğini iddia etmiş ve Rasih Bey bu kanunun yeterli olmayacağını.

174. Zamanın zaruri kıldığı ihtiyaçlar. Dönem.. Malatya vilayetine bağlı Hısnımansur kazasının isminin halkında söylediği gibi “Adıyaman” ismiyle anılması uygun görülmüştür. Bayazıt‟a bağlı Kulp kazasının ismi Tuzluca.g. s. Kırşehir vilayeti dâhilindeki Mecidiye kazasının isminin Çiçekdağı olduğu 11 Nisan 1929 tarihli bir tamimle duyurulmuştur.m. Bilgi. Reşadiye gibi isimlerin uygun görülenlerle değiştirilmesi zorunlu kılınmıştır. 340-341. kaldırılması. 63 vilayet. III. s. kaza. Dördüncü fasıl 908 909 TBMM Z.C. Adana‟ya bağlı Kars kazasının ismi Kadirli ve Rize‟ye bağlı Atine kazasının ismi Pazar olarak değiştirilmiştir. vilâyet. C. 6 Şubat 1929 tarih ve 778 numaralı tamimle.. 910 TBMM Z. Cumhuriyet İdaresi‟nin ilk altı yılında mülkî idare alanında köklü bir çalışma yapılmamıştır. vilayetlerden mülkî taksimatla ilgili değişiklik taleplerini Vekâlet‟e bildirmeleri istenmiştir. saltanat devrini hatırlatan Osmaniye. 158 . 31 Ocak 1930‟da ise posta ve telgraf haberleşmelerinde yanlışlıklara sebep olan kaza ve nahiye isimlerinin düzeltilmesi. s. Kanun. İkinci fasıl: vilâyet memurları hakkında inzibatî cezalar.C.. toplam 6 fasıl ve 71 maddeden oluşmaktaydı. çeşitli tarihlerde çıkarılan ek kanunlarla giderilmeye çalışılmıştır.908 17 Ekim 1928 tarih ve 4948 numaralı tamimle isim benzerliklerinden kaynaklanan karışıklığı önlemek için Kayseri‟ye bağlı Aziziye kazasının ismi Pınarbaşı. Muğla (Dadye) olmak üzere 10 yeni kaza kurulmuştur. 10. idare. Dönem. Üçüncü fasıl: valinin ve vilâyet memurlarının salâhiyet ve vazifeleriyle ilgiliydi. C. vilâyet memurlarının intihap ve tayin suretleri. 75-76. III.910 Biriken problemlere çözüm bulmak için ise 1426 sayılı “Vilayet İdaresi Kanunu” çıkarılmıştır. 4.(Lâdik). şikâyetler ve vilâyet memurları hakkındaki inzibatî cezaların tatbikiyle ilgiliydi.909 1929 yılı başlarında Türkiye‟nin mülkî yapısına bakıldığında. merkez ve sınırlarının değiştirilmesiyle ilgiliydi. köy teşkili. Birinci fasıl: taksimat. Ankara vilayetinin Yabanabat kazasının ismi Kızılcahamam ve Denizli vilayetinin Garbikaraağaç kazasının ismi de Acıpayam olarak değiştirilmiştir. nahiye. Mecidiye. Nitekim 26 Şubat 1929 tarih ve 1455 numaralı bir tamimle. a. Mülkî taksimat ile ilgili olarak değişikliklerin sık ve düzensiz yapılmasının Dâhiliye Vekâleti‟ni rahatsız ettiği anlaşılmaktadır. 13 Kasım 1928 tarih ve 5901 numaralı tamimle. 338 kaza ve 750 nahiye bulunmaktaydı.

her zaman durumun böyle olduğunu iddia etmek söz konusu değildir. 3. Arif Oruç.C. 159 . III. devlet dairelerinin. 265-287.911 2 Haziran 1929 tarihinde çıkarılan “Muş Vilayeti Teşkiline Dair” 1509 sayılı Kanunla. Beşiktaş ve Sarıyer.912 2 Aralık 1929 tarih ve 1533 sayılı Kanunla. kanunsuz olarak halktan para 911 912 TBMM Z. C. işlerin hızlı ve süratli bir biçimde halledilmesiydi. bazı kişilerin arazilerinin kanunsuz olarak ellerinden alınması. hükümet kapısının halkın resmî işlerini kolaylaştırması gerekirken.C.e. C. 1928-1929 yılları arasında Cebelibereket valiliği yapan Ali Galip Pekel. hatta TBMM‟nin de aynı mükellefiyete tabi olması gerektiğini savunmuştur.g.kaymakam ve kaza memurlarının vazifeleri.915 Mülkî idare amirlerinin uygulamaları bazen haklı gerekçelere dayanılarak. Bazı Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamaları Üzerine Alınan ġûra-yı Devlet Kararları Mülkî alanda çıkarılan kanunların temel hedeflerinden birisi hükümet işlerinde uzmanlaşmanın sağlanması. 1. 14. Kocaeli vilayetinin Karamürsel kazasına bağlı Yalova nahiyesi kaza haline getirilerek İstanbul vilayetine bağlanmıştır.4. resmî dairelerde işi olan vatandaşların git gel yüzünden işlerini bırakmak zorunda kaldıklarını. 915 Arif Oruç. 1797. s. s. Eminönü. “Hükümet İşleri”. Bursa vilayetine bağlı olarak da İznik kazalarının kuruluşu gerçekleştirilmiştir. 913 TBMM Z.4. Arif Bey. Dönem. Düstur. s. 52-53. 10. III. Midillili bir göçmenin zeytinlik meselesi yüzünden yedi sene “Ayvalık Kazası Kaymakamlığı” ile “İskân İdaresi” arasında mekik dokumasına rağmen hiçbir sonuca ulaşamadığını belirtmiştir. Ankara. zorlaştırmasını eleştirerek. 24 Haziran 1930. beşinci fasıl nahiye müdür ve memurlarının vazifeleri. valiliği esnasında kaza memurlarının usulsüz olarak işten çıkarılmaları. a.. Dönem. şahsî dilekçelere muhakkak cevap vermesi gerektiğini. Kadıköy. Üçüncü Tertip. çoğu zaman ise iftira ölçüsüne varan şekilde şikâyet konusu yapılabilmekteydi.. Tönük. 24 Haziran 1930‟da yazdığı “Hükümet İşleri” başlıklı makalesinde.. 19. Bu tür şikâyetlerden en fazla nasibini alan idareciler arasında birinci sırada valiler gelmekteydi. s. s. Başvekâlet Matbaası. Dönem. Yarın. 913 15 Mayıs 1930 tarihli ve 1612 numaralı Kanunla ise İstanbul vilayetine bağlı olarak Fatih.C.. s. 1934. altıncı fasıl ise vilâyet ve kaza idare heyetleriyle ilgiliydi.2. Ne yazık ki. 72-99.914 3. Bitlis vilayeti kaldırılmış yerine Muş vilayeti teşkil edilmiştir. C. III. 10. 914 TBMM Z. C.

Vilayet konağı için usulsüz harcamalar yapmak ve hükümet ve idare işlerini mektupçunun eline bırakmak. Görevi suiistimal ve kötüye kullanmakla suçlanan Hasan Bey‟e isnat edilen suçlar şunlardı: 1. T. Bkz. Şûra-yı Devlet Mülkiye Dairesi. 3. 12. suçlanan kişiler hakkında inzibati ceza tatbikine gerek olmadığını Dâhiliye Vekâletine yazmıştır.Atamalarda adam kayırmak ve keyfi davranmak. ġûra-yı Devlet Mülkiye Dairesi’nin 28. Ali Galip Bey hakkında en ağır ithamları taşıyan ikinci bir şikâyet ise Trabzon ahalisinin 23. Esesi Nahiye Müdürü bulunan Abdullah Azmi Bey. İslâhiye Türk Ocağı azasından İbrahim adındaki bir şahıs tarafından Başvekâlete şikâyet edilmiştir.1931 tarihinde T. Hasan Tahsin (Bayatlı) Bey‟in Erzincan valiliği esnasındaki uygulamaları ile ilgili olarak.07. Fethi Bey adındaki bir şahıs tarafından SCF ve fırka lideri hakkında küçümsemelerde bulunduğu gerekçesiyle dava açılmıştır. 2. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Vali‟nin ve adı geçen kişilerinde savunmalarından sonra. Bu davanın müddeiumumî tarafından Eskişehir‟e alınacağının beyanından sonra Fatin Bey. ayrıca Trabzon gezisi sırasında otomobilin kırılan direksiyonunu idare-i hususiyeden karşılatmak.916 Hakkında yapılan muhakemelerden Ali Galip Bey‟in beraat etmesi.C.1931 Tarih ve 2638/2831 Nolu Kararı.917 1926-1933 yılları arasında Bursa valiliği yapan Fatin Bey hakkında. Fatin Bey.10. Trabzon‟dan başka bir vilayete atanması istenilmiştir. SDN: 791.C.Akrabası olan birisine ve oğluna usulsüz kadro temin etmek.1931‟de Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey‟e yazdığı mektupta bulunmaktadır.10.1930 tarihinde Erzincan mülkiye müfettişine bir şikâyet dilekçesi vermiştir. 160 . bu işin asıl sorumlusu olarak kendisinin Bursa‟da kaldığı müddetçe fırkasının başarılı olamayacağına inanan Bursa İdare Heyeti Reisi ve Bursa Mebusu Senih Bey‟i göstermiştir. valilerin suçsuz yere zan altında kalabileceklerini açıkça göstermektedir. Ali Galip Bey‟in kanunsuz ve gaddarane uygulamalarından şikâyet edildikten sonra eğer bu kişinin müstesna bir liyakati varsa.8. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 20. 4. 916 917 Ali Galip Bey. SDN: 2597. Hasan Tahsin Bayatlı.Valinin hizmet otomobilini hususi işlerinde ve gezintilerinde kullanması ve benzinin şoförün varakası üzerinden sarf edilmesi.toplanması gibi gayrikanunî uygulamalar yaptığı gerekçesiyle.

zevcesi Enveriye Hanıma ve oğlu Rüştü Bey‟e kanunsuz emlak verilmesini sağladığı gerekçesiyle emrinde çalışan birçok müdür ve memurlarla birlikte suçlamalara maruz kalmıştır.921 918 Hüseyin Fatin Güvendiren. tahsil memurunu ise yetkisi dâhilinde İspir‟e naklettiğini açıklamıştır. Eski Trabzon Valisi Hilmi Bey ve ArkadaĢları Hakkında C. 920 Mehmet Fevzi Daldal. SDN: 2228. Yapılan tahkikat sonucunda Şûra-yı Devlet. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. Hüseyin Fatin Bey’in Dâhiliye Vekili ġükrü Kaya Bey’e 19. SDN: 859. şahitlerin Eskişehir‟e gidiş ve dönüşleri için gerekli masrafların karşılanmasında çekilen güçlük karşısında vekâletten 500 liralık bir ödeneğin tahsisini de talep etmiştir. Fevzi Bey.1. “2330 numaralı Af Kanunu” gereğince ortadan kaldırılmıştır. Halk Fırkası mensuplarına yapılan tecavüzkarâne hareketlere müsamaha göstermek gibi suçlardan haklarında Şûra-yı Devlet tarafından tahkikat yapılmış ve delil yetersizliğinden men-i muhakemelerine karar verilmiştir.918 Samsun Valisi Kâzım Paşa. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.920 Mehmet Hilmi Bey. valiliği esnasında Hınıs Kaymakamı‟ndan 8 teneke yağ almak ve malmüdürü ile tahsil memurunu dövmekten dolayı şikâyet edilmiştir. Kâzım İnanç. Polis Müdürü Mithat ve Jandarma Komutanı Ali Bey ile birlikte. mal müdürünü Maliye Vekâletine şikâyet ettiğini. Serbest Fırka‟nın Samsun‟da teşekkülü esnasında Cemiyetler Kanunu‟na aykırı olarak yapılanmasına izin vermek.919 1928-1931 yılları arasında Erzurum valiliği yapan Mehmet Fevzi Daldal.1935 Tarihli Yazısı. dava vekillerinin ve şahitlerin Eskişehir‟e gidebilmeleri için izin istemiştir. Fevzi Bey‟in men-i muhakemesine karar verilmiştir. 1930‟da yapılan belediye seçiminde yolsuzluk. Bkz. Ayrıca vali. Hınıs Kaymakamlığına tayin olan Gülnar Kaymakamı Recep Bey‟e parası kalmadığından dolayı yüz lira borç verdiğini ve buna mukabil Bingöl yaylası yağlarından istediğini ve gönderilen yağların alacağına karşılık olarak gönderildiğini açıklamıştır.1930 Tarihinde Çektiği Telgraf. ġurayı Devlet’in 7 Mart 1932 tarih ve 40/49 Nolu Kararı.Dâhiliye Vekâletine yazdığı yazıda gerektiğinde kendisinin. 919 Bkz. 161 . Mal müdürünü ve tahsil memurunu dövmediğini. BaĢ Müddei Umumiliği Temyiz Mahkemesi 4’üncü Ceza Dairesi Reisliğinin 17. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.10. SDN: 1115. SDN: 692. 27 Temmuz 1931 tarih 289 Nolu ġurayı Devlet Heyeti Umumiye Kararı. Trabzon valiliği esnasında emlak dağıtımında yolsuzluk yaptığı. 921 Mehmet Hilmi Uluç. Ek: 23. görevlerinde eksikliklerinden dolayı onları uyardığını. Vali Hilmi Bey hakkında yapılan takibat.

3-5. İstanbul Hükümetine sempatiyle bakan bu bürokrasi zümresi içerisinde yer alan vali ve kaymakamların yerine. askerî müfrezenin olayın üzerine gitmesinin iş işten geçtikten sonra yapıldığını açıklaması. İsmet Paşa‟nın Ocak 1931 tarihli oturumda. 1927‟den itibaren ordunun rejim içerisindeki yerinin 922 923 TBMM Z.Mülkî idare amirlerinin şikâyet edilmesi ve bu şikâyetler sonucunda Şûra-yı Devlet tarafından çoğu zaman suçsuz bulunup men-i muhakemelerine karar verilmesi. a.924 Bir başka deyişle savaş sırasında sivil bürokrasi. valiler çoğu zaman yaptıkları güzel işlerle gündeme gelmeyi başarmışlardır. bazıları tarafından bu kişilerin korunduğu şeklinde yorumlanmıştır.925 Ordunun başında Fevzi Paşa‟nın bulunduğu dönemlerde hükümetin ve sivil bürokrasinin. kaza ve nahiyelerde yaptırmış olduğu 300 Km telefon hattı inşaatı.1. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. s. III. Mehmet Râmi Gökçe. s. bunu göremeyen mülkî makamların son derece büyük kabahatleri olduğunu. s. Oysa Meclis‟te idarî alanda kabahati görülen yöneticilerin milletvekilleri tarafından çok sert bir biçimde eleştirildiği. 924 Selek. Dönem. hatta bu yöneticilerin cezalandırılması konusunda gerekli özenin gösterildiği anlaşılmaktadır. 61. 925 Heper. 102.923 3.. s. merkez. 1925-1931 yılları arasında 6 sene Giresun Valiliği yapan Mehmet Râmi Gökçe. Kubilay‟ı şehit edenlerin aylarca Manisa‟da toplandıklarını. bu tür eleştirilerden sadece birisidir. Himaye-i Etfâl‟e yardım çalışması. Kurtuluş Savaşı sırasında sivil bürokrasiyi kontrol altında tuttuğu bir dönemde. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 3. SDN: 425. I. 162 . 40 yataklı dâhili ve haricî pavyonlar.e.5. yaptığı çalışmalarla takdir toplamış olan bir valiydi. 24. 228. CHF binasının satın alınması. güvendiği askerî bürokrasiye yer vermeyi tercih etmiştir.. MareĢal Fevzi (Çakmak) PaĢa’nın Ordu Üzerindeki Etkisi Atatürk. Ankara.C. TBMM Matbaası. yol ve köprü çalışmaları ve 1925‟te 63 olan mektep sayısını altı sene zarfında 93‟e çıkarması övgüyle anlatılmıştır. C.922 Elbette ki. 1931. Yönetim Geleneği. askerî bürokrasinin kontrolü altına alınmıştır. C. Türk Silahlı Kuvvetleri üzerinde denetim kurmasına izin verilmediği görülmektedir.g. O‟nun şehirden ayrılmasından sonra Vilâyet Umumî Meclisi tarafından merkeze hakkında çok güzel bir rapor yazılmıştır. Baltaoğlu. Anadolu Ġhtilali. Bu raporda.5.

ordu tamamen olmasa da sivil siyasetten uzaklaştırılmış. orduyu oldukça rahatsız etmeye başlamıştır.2. Daire Reisinin görevi. a. 1222. Bahriye Vekâleti‟nin statüsü Milli Müdafaa Vekâleti‟ne benzetilmiş. Mareşal Fevzi Paşa‟nın emrinde hareket etmelerini sağlamıştır. s. s.927 Sadece ordu içerisinde oluşan rahatsızlık ulusal burjuvaziye karşı değil. 97. CDTA. modernleştirici reformların gerçekleştirilmesinde kullanılmıştır. “Deniz Kuvvetleri”. ordu içerisinde ön plana çıkmak isteyenlere karşıda belirmeye başlamış ve Bahriye Vekâleti bu gerginliğin kurbanı olmuştur. C. Afif Büyüktuğrul. Cumhuriyet Özel Sayısı II. s.e. s. Bu düzenleme esnasında Milli Müdafaa vekillerinin ve TBMM‟nin Millî Müdafaa Encümeni üyelerinin subay kökenli olması. 1966. Mevcut rejim ve siyasal iktidarı kullananlar. güç ve itibarını artırmak için devlet kapısında iş takip etmek isteyen bazı politikacılara engel olmuş. Deniz Kuvvetlerinin bütün idarî ve harekât işlerinden sorumluydu. Bahriye Dairesi. Ancak tek-parti döneminde devlet tarafından desteklenen ve giderek güçlenmeye başlayan ulusal burjuvazinin iktisadi ve sosyal alanda elde ettiği hak ve ayrıcalıkları siyasal alanda da arzulamaya başlaması. 929 Özdağ. İsmet Paşa‟nın bu tutumuna rağmen tarafsızlığı üzerinde dedikodular artmaya başlamıştır.. 96. Yeni Türkiye. 1983. 10. 2622-2623. 29 Aralık 1924‟te “Bahriye Vekâleti Kanunu”nun928 çıkarılmasıyla. Bu dedikoduların başında İsmet Paşa‟nın 926 927 Özdağ.e.926 Aslında Cumhuriyetin ilk yıllarında ordu. İstanbul.929 3. ordunun amaçları ile bütünleşmişlerdi.g.g. Eylül-Aralık 1998. iç düzenlemesini yapmıştır. Birsen Örs.. Bir anlamda sivil ve askerî amaç ve eylemler paralel gitmekteydi. Yavuz Zırhlısı ve Taymis Ayron Vorks Olayları Başvekil İsmet Paşa. görevi ise idarî işlerin yerine getirilmesinden ibaret kılınmıştır. İstiklâl Savaşı esnasında faaliyet gösteren “Umur-u Bahriye Müdürlüğü” 1 Mart 1921‟de “Bahriye Dairesi” ismiyle Milli Müdafaa Vekâletine bağlanmıştır. Büyük Atamız ve Türk Denizciliği. s. Siyasal Sistem Demokrasi ve Cumhuriyet. konumundan pek şikâyetçi görünmemekteydi. 163 . siyasal iktidarlar ve bürokrasi arasında kurulan denge nedeniyle. Ordu da. “Geç Modernleşen Ülkelerde Ordunun Rolü: Türkiye Örneği”. İletişim Y. Müsteşarlık. a. 928 Yılmaz Usluer. 89-96. Deniz Kurmay Başkanlığı görevi ve Milli Müdafaa Vekiline deniz konularında müşavirlik yapmaktı.5. O‟nun bu davranışı TBMM‟de ve siyasi çevrelerde itibarını artırmıştır. TİBY..yeniden belirlenmeye çalışıldığı dönemde TSK.

Cenaniler. benim ve bana yakinen karabet ve rabıtası olanların namına on param var mıdır? Tahkik edebilirsiniz”932 ifadeleriyle masum olduğunu öne sürmüştür. Dönem. Evimin mobilyası beş bin lirayı tecavüz etmez. 58. C.. Ezherli. 4 ay resmî görevden mahrumiyetine ve hapis cezasının ertelenmesine hükmedilmiştir.e. III. Ali Cenani Bey.934 Haklı olarak bu olay bazıları tarafından 930 Ali Cenani Bey. 934 Feridun Kandemir. Buna karşın idarî bir işte yolsuzluk yaptığı öne sürülen Ticaret Vekili Ali Cenani Bey‟i koruduğu iddia edilmekteydi.000 Liranın ödettirilmesine. Gelirinin kaynağını vekâlette bulunduğu üç sene zarfında. Bilecik Mebusu İbrahim Bey‟in verdiği bedelsiz keresteler ve mebzul bulunan taşla takriben iki bin lira sarfıyla de ayrı küçük bir daire yaptırdım. Resimli Tarih Mecmuası. s. Giresun Milletvekili Hakkı Tarık Bey gibi bazı milletvekillerin kararın İhsan Bey‟in ve arkadaşlarının lehine olmasını istemelerine rağmen933 Bahriye Vekili İhsan Bey. 2200 liraya Holtsman Şirketine ayrı bir salon yaptırdım. III.1928 tarihinde TBMM‟de yaptığı konuşmasında yolsuzlukla asla ilişkisinin olmadığını iddia etmiştir.000 TL ödeneğin harcamasında görevini gereği gibi yapmadığı iddiası ile hakkında soruşturma açılmasına karar verilmiştir.. iki sene hapis cezasına çarptırılmıştır. 3. Ekim 1954.C. s. mebusluktan ve vekillik tahsisatından takribi olarak senede yirmi bin liraya yakın aldığı para olarak göstermiştir. III. 2.C. ben bir Cumhuriyet Başvekiliyim... S. TBMM Matbaası. Fakat vermeyeceğim ve onlara göstereceğim ki. Yolsuzluk iddialarına muhatap olan Cebelibereket Milletvekili ve Bahriye Vekili İhsan Bey. 2. 3408-3415. 5.C. 932 TBMM Z.930 İsmet Paşa bu durumu Yakup Kadri Karaosmanoğlu‟na. 90-91. s. s.g. mahkeme Ali Cenani‟nin hüküm giymesi ile sonuçlanmıştır.arasının açık olduğu söylenen Bahriye Vekili İhsan Bey ile onun yakın arkadaşı milletvekili olan Doktor Fikret‟i “Yavuz Zırhlısı”nın tamiri işinde bir yabancı şirketten komisyon almak suçuyla Divan-ı Âli‟ye vermesi gelmekteydi. Cemil Cahit Güzelbey. bir Osmanlı Sadrazamı değil…”931 sözleriyle anlatmıştır. 76. 62. Karar sonucunda Ali Cenani Bey‟in bir ay hapsine.. bütün bankalar elinizde. Ankara. TBMM Z. 26. Yüce Divan‟a sevk edilmiş. İş Bankası meclis-i idare azalığından. s.. s. 10 Mart 1928‟de Ticaret Vekili olduğu sıralarda memleketin tahıl ve un ihtiyacını sağlamak ve ekmek fiyatının yükselmesine engel olmak üzere özel kanun ile Ticaret Vekâleti emrine verilen 500. “…Meclis‟te İhsan Bey‟in dostları onun öcünü almak için benden bir masumun kellesini istiyorlar. a. 931 Karaosmanoğlu. C. s. 1984. Dönem. Efendiler. 133-135. C. 164 . “…Fevkalâde masraf olarak 7000 liraya mühendis ve müteahhit Tahsin Bey‟e evimi tamir ettirdim. 170. İstanbul. C. 933 TBMM Z. Dönem. Politikada 45 Yıl. İhsan Bey.1. Ufuk Matbaası. 89. “Yavuz-Havuz Davası”. 75. 1959.

TBMM Z. Kara. 937 TBMM Z. TBMM Matbaası. 2. 16 Ocak 1928‟de çıkarılan 1198 sayılı Kanunla lağvedilerek. diğeri Cumhuriyet Ordusunun seferberliğine dair talimatnamesi olmak üzere iki talimatname üzerinden yürütülmesi planlanmıştır. s. Dönem. ticarete yönelmeleri şeklinde yorumlamalara maruz kalmıştır. 938 “Askerî Hava Rasat Umumî Müdürlüğü‟nün yeni ve pek mühim bir teşebbüsü”. s. 165 . İsmail Kayabalı-Celalettin Arslanoğlu. Seferberlikte işlerin. Ankara 1976. C.3. Vatana Hizmet Yılında Türk Silahlı Kuvvetleri”. Ankara telsiz postası ve beynelmilel şifreyle bütün dünyaya ilan etmeye başlamıştır.3. III. s. Doruk TKMD. Dönem. Milli Müdafaa Vekâletine bağlı müsteşarlık emrine alınmıştır. s.935 İlgili şahısların devleti zarara uğratıp uğratmadıklarının tespiti için konunun. III.939 935 936 TBMM Z. C. Askerî Alanda Yapılan Bazı Düzenlemeler Bahriye Vekâleti. C..C. günde üç defa yaptıkları rasat raporlarını merkezde toplayarak. İttihatçı subay ve memurların ticaretin tadını alarak. Müdafaa-i Milliye ve Bahriye Vekâletleri müsteşarlıkları ilga ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti‟nde. s. 3. 2. s.İttihatçıların izledikleri politikaların bir sonucu olarak. 49. 79-80. Hâkimiyet-i Milliye. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti‟nin görüşünü alması zorunlu hale getirilmiştir.C. Bu zararın doğmasına sebebiyet veren Muhtar Paşa ve Nail Bey hakkında yapılan soruşturma sonunda tazminata hükmedilmiştir. 3..C.12.000 İngiliz lirasının tazminiyle ilgiliydi. Divanı Âli‟ye sevki kararlaştırılmıştır.5. Devletin zarara uğratılmasıyla ilgili başka bir olay da. 6.938 5. Deniz ve Hava müsteşarlıkları ile Fen ve Sanat Müdüriyeti Umumiyesi teşkil olunmuştur..1928‟de çıkarılan “Seferberlik Kanunu”na göre harp ihtimali belirdiğinde İVH‟nin. III. Dönem. III. 2. birisi Millî Seferberlik Talimatnamesi. Dönem. TBMM‟nin 24. 7-8. 15 Haziran 1929.1928 tarihli oturumunda gündeme gelmiştir.C. 26.936 Aynı tarihte çıkarılan 1199 sayılı Kanunla. “2185. Konu İngiltere‟de bulunan “Taymis Ayron Vorks” fabrikalarına sipariş olarak verilen üç adet uskurlu vapur için eski Bahriye Nazırı Muhtar Paşa ve Maliye Nazırı Nail Beyler tarafından kefalet olarak verilen 20.937 Ayrıca Askerî Hava Rasat Umumî Müdürlüğü‟ne bağlı olarak görev yapan 14 hava rasat istasyonları. 549.. 939 TBMM Z. C.

emeklilik ve istifa hakkına sahip olan subaylar orduya dönmek istemez iseler emekli veya istifa etmiş sayılıyorlardı. s. s. C. Ayrıca bazı yabancı firmalar. 1927-1931 Yılları Arasında Yapılan MillileĢtirme Hareketleri 1923-1929 yılları arasında sanayi şirketlerine yapılan yatırımlar içerisinde yabancı sermayenin payı Türklerin payının tam iki katıydı. s. 166 . TBMM Z.944 10.C. s. Dönem.4. Hâkimiyet-i Milliye. C. 19 Mayıs 1929. s. a. Dönem.6. askerî bürokrasi ile sivil bürokrasi kesin olarak birbirinden ayrılmıştır. ordu ve jandarma kadroları dışında görev yapan subay ve askerî memurların orduya dönmesi şart koşuluyor. III.. 943 TBMM Z.6. 129-130.g.1928 tarihinde “Askerî Terfi Kanununun Bazı Mevaddını Muaddel Kanun”940 çıkarılarak terfi sistemi üzerinde yeni düzenlemeler yapılmıştır.12. 106-107. III..6... 14. C.943 Meclis. C. 178. 4. Dönem. 20. 4. 945 TBMM Z.. 944 “Askerî ve mülkî maaşlar ve vergilerdeki kesirlerin vergilerin asılları ile tevhidi kanunları kabul edildi”. 4. Dönem.945 3. C. TBMM Matbaası.941 27 Mayıs 1928 tarih ve 1981 sayılı Kanunla. 97. s. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 3. C. Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren en geç üç ay içinde. Devre: III. 2-3.C. 11.942 25. talim konusunda Erkânı Harbiye Reisliğine.C. s.1928‟de çıkarılan diğer bir kanunla.1930 tarihinde yapılan düzenlemeyle jandarma. 4..1.1929 tarihinde ise askerî memurların yirmi beş yaşını ikmal etmeden evlenmeyeceklerine dair bir kanun çıkarılmıştır. Kanun hiçbir subay ve askerî memurun ordu dışında görev alamayacağı hükmünü getiriyordu. devletten belli malları ithal etme ve iç pazarda satma tekelini de almışlardı.C. zabitan ve askerî personelin ecnebi kızlarıyla evlenmeleri halinde emeklilik hakkından yoksun bırakılarak görevlerine son verilmesi gerçekleştirilmiştir. III.e. 18 Mayıs 1929‟da Maliye Vekilinin isteği üzerine zabitler ve askerî memurların maaşlarını tespit etmiş ve askerî memurların tanımı yapmıştır. III. TBMM Kav.C. Dönem. 942 Özdağ. Ankara.M. Ancak gerektiği takdirde Hükümet kararı ve Müdafaa-i Milliye Vekâleti kadrolarında gösterilmek koşulu ile sivil görevlere atanacaklar bu maddenin kapsamı dışında bırakılmıştır. 1. Yabancılara ait 940 941 TBMM Z. emniyet ve asayiş işlerinde ise Dâhiliye Vekâletine bağlanmıştır..5. 172.5. s. 6. 56. TBMM Z. silâh ve mühimmat konusunda Millî Müdafaa Vekâletine. 44-45. 1929‟dan sonra yabancılara tanınan bu haklar kısıtlanmaya başladı. III.

Avcı. Cem Yayınevi.C. s. geçmiş asırların en kötü mirası ve hastalığı olarak açık bütçeyi göstermiştir. bütün tütün ve tömbeki işlemleri Reji İdaresi‟nden devlet tekeline verilmiştir. iktisadî alanda bağımsızlığı sağlamanın yolu imkânlar ölçüsünde yabancıların elinde bulunan sanayi kuruluşlarını millileştirmeden geçmekteydi. 6. s. 28.948 Sonunda bu öneriler çerçevesinde daha korumacı olan bir gümrük tarifesi uygulamaya konulmuştur. a. TBMM‟nin 12. özellikle tarıma dayalı sanayi ürünleriyle uğraşan İzmir ve civarı bu krizden fazlasıyla etkilenmiştir. 2000. diye bu kürsüden bağırdım. İstanbul. 948 Korkut Boratav. 167 . 14. Türkiye Tarihi 4. 31-37.g.7. 1.e.1929 tarihli oturumunda özellikle açık bütçe üzerinde durarak. 148. diye kumaş numuneleri getirdim… Halka iş bulalım diye bağırdım.g. ÇağdaĢ Türkiye 1908-1980. Baskı.950 Başvekil İsmet Paşa.5.12. ayrıntılı bir gümrük tarifesi önerisi getirmiştir. kamu hizmeti veren bütün yabancı şirketlerde millîleştirilmeye başlanmıştır. 23..e. Mersin-Tarsus-Adana demiryolu hattı. Aksaray Milletvekili Besim Atalay Bey ise hükümetin iktisadî politikalarına şu sözleriyle destek vermiştir: “Arkadaşlar. C. Meclis azası. şükür Tanrıma. III. a.. TBMM Z. C. Hükümetin isteği üzerine bir çalışma yapan İstanbul Ticaret ve Sanayi Odası. 31 Ocak 1928 tarih ve 1375 sayılı Kanunla. TBMM Dönemi yöneticileri bu şuurla 946 947 Keyder. 132. 204 milyon İsviçre frangına satın alınmıştır. s.e..947 Lozan Antlaşması‟nın gümrük tarifeleri için koymuş olduğu sınırlamaların 1928 yılı içinde son bulması ve yeni bir gümrük tarifesinin uygulanmasına imkân vermesiyle. 950 Tekeli-İlkin. memurlar yerli kumaş giymeye mecbur olması lazımdır. s. 147. s.demiryolları ve kibrit tekeli olmak üzere diğer imtiyazlar satın alındığı gibi. 949 Resmî Gazete. Dönem. 131. 4. Dönem. 167. “İktisat Tarihi (1908-1980).g.C. yıllardan beri benim yürüdüğüm yolu biliyorsunuz.6.. “Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi” adı altında katma bütçeli bir örgüt kurulmuştur.. 316. 951 TBMM Z.1930 tarih ve 1701 sayılı Kanunla.946 Kuşkusuz ki. s.1927 tarih ve 1042 nolu Kanunla. III. C. mebuslar. 103. 31. a. Meteliğin kıymetini bilmeyen Türk değildir. III.1929.949 Türkiye‟de 1929 yılında yaşanan ekonomik krize bağlı olarak değişmeler olsa da en fazla etkilenen kesim tarımla uğraşan köylü olmuş. 64. bu gün o dileğime eriştim…”951 İktisadî alanda yapılan en önemli uygulamalardan birisi dışa bağımlılık faktörünün ortadan kaldırılmasıydı. 20.

Eytam idaresinin tasfiyesinden 6. 17 Temmuz 1927. s. daha çok yabancı sermaye veya yabancı sermaye iştiraki ile kurulan bankalardı. bankanın teşkili meselesiyle uğraşmak üzere Türkiye‟ye davet edilmiştir. 1923 yılı itibariyle Türkiye‟de 18‟i millî ve 13‟ü yabancı olmak üzere 31 banka faaliyette bulunmaktaydı. 6-20. Bu uygulamalara ilaveten yerli malı kullanımı teşvik edilmiş ve gümrük tarifeleriyle Türk girişimciler koruma altına alınmıştır. Banka iki sene zarfında Ankara‟da 338 binanın. Ermenek Ahali Bankası (1927). Kastamonu Bankası (1930). durumun farkında olduğundan daha önceden Ziraat Bankası Müdürü Umumiliği yapmış olan M. 954 “Devlet Bankası için M.956 952 Açılan bu bankalar ve kuruldukları tarihler şu şekildeydi: Akseki Ticaret Bankası (1927).6.hareket ederek. Hâkimiyet-i Milliye. Ürgüp Zürra ve Tüccar Bankası (1928). Akgüç.952 Bazı çevreler Türk parasının değer kaybetmesini izlenen yanlış iktisadî politikalara dayandırarak. s. 27 Haziran 1929. Trabzon Tasarruf ve İkraz Sandığı: Trabzon Bankası (1928).954 1927 Temmuzunda Emlak ve Eytam Bankası. 1923-1933 yılları arası özellikle yerel bankalar gelişmiştir.2. başta demiryolları olmak üzere birçok özel şirketi satın almak suretiyle millileştirmişlerdir.000 lira sermaye aktarılmıştır. Mersin Ticaret Bankası (1929). 3. s. 11 Aralık 1929. Türkiye İmar Bankası (1928). piyasada etken olan bankalar.000. Kocaeli Halk Bankası (1927). İzmir Esnaf ve Ahali Bankası: Egebank (1928). Yarın. Hâkimiyet-i Milliye. ayrıca Türkocağı Binası‟nın yapımı için de 400. Diyarbakır Bankası (1931). s. Bankaya. “Devlet Bankası”. 953 Arif Oruç.e. Kırşehir Bankası (1931) bkz. 1.953 Hükümet. a.. Trabzon İktisat Ltd. Elazığ İktisat Bankası (1929).000 lira borç vermiştir. İzmir şubesinden sonra İstanbul şubesini de açmaya karar vermiş955. Şarkikaraağaç Bankası (1928). Üsküdar Bankası (1929). Ziraat Bankası‟nın devlete ait meselelerle meşgul olmaktan asli işleriyle meşgul olamadığı da diğer iddialar arasındaydı. 3 Mayıs 1930. Bor Esnaf Bankası (1928). Lüleburgaz Birlik Ticaret Bankası (1929). 1923-1927 yılları arasında 10 yerli banka varken. 168 . Morf getiriliyor”. Hâkimiyet-i Milliye. 1927-1931 yılları arasında 18 yeni banka açılmıştır.g. Nevşehir Bankası (1927). Bankacılık Faaliyetleri ve Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının Kurulması 1847 yılından Cumhuriyetin ilan edildiği 1923‟e kadar geçen dönem içerisinde. 11. 956 “Emlâk Bankası”. Morf‟u millî ve müstakil bir vaziyette kurulması düşünülen “Devlet Bankası”nın projelerini tetkik ederek. 955 “Emlak ve Eytam Bankası şubeler açıyor”. Şirketi: Karadeniz Bankası (1928). İzmir ve Konya‟da ticarethaneler ve mağazaların yapımına destek olmuş. derhal bir devlet bankasının kurulması gerektiğini söylemişlerdi. Denizli İktisat Bankası (1927). 1.

e. ortak sayısı köy için 30.3. 959 “Millî İhracat Dairesi teşekkül ediyor”. Ziraî Kredi Kooperatiflerinin KuruluĢu.C.1929. Ziraat Bankası‟nın izniyle. anonim bir şirket şeklinde 25 milyon Türk lirası sermaye ile “İhraç Bankası”nın kurulması için çaba sarf etmiştir. “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası”nın kuruluşunu gerçekleştirmiştir. Daire bir genel müdür ile İstanbul. III. 1. 113-117. İzmir ticaret odası tarafından seçilmiş ikişer kişi.959 Ayrıca Hükümet. İktisat Vekâletinin onayıyla açılabilmiş. 5. 20. Hâkimiyet-i Milliye. Hâkimiyet-i Milliye.4. Keyder. Dönem. 3. köylülere ucuz kredi sağlamanın önünü açacak olan zirai kredi kooperatiflerinin kuruluşunu temin etmiş ve köylüleri rahatlatıcı diğer bir unsur olmuştur.6. a. Trabzon.g. 1. Samsun.Dönem içerisinde bankacılık alanındaki en önemli gelişme hazırlanan “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası” kanun layihasıdır. a.. Millî Ġhracat Dairesinin Kurulması 1929 Haziran ayı içerisinde ihracatımızın tevsi ve inkişafı için tetkikat yaparak vekâlete bildirmekle sorumlu olacak bir “Millî İhracat Dairesi”nin kurulmasına karar verilmiştir. Hâkimiyet-i Milliye.6. şehir için 60 kabul edilmiştir.958 Fakat bankanın çalışmaya başlayabilmesi ancak yapılan ön hazırlıkların tamamlanma süreci olan 16 ay sonrasına denk gelmektedir. Mersin Ticaret Odaları tarafından seçilmiş birer kişi ve İktisat Vekâletine mensup beş kişiyle birlikte toplam 12 azadan oluşturulmuştur. tohumluk ve gübre gibi konularda kullanılmak üzere para vermişlerdir. 3. s.. Kooperatiflere vergi ve pul gibi konularda muafiyetler verilmesi sonucunda 1931 yılı sonuna kadar 311 kooperatif kurulmuştur.6. 27 Mayıs 1930. s. 962 Avcı.C. 28 Mayıs 1930. s. Ziraat Bankası’nın ÇalıĢmaları ve Ziraat Alanındaki Uzmanların Faaliyetleri 1925 yılında “aşarın kaldırılması” ile köylülere verilen büyük destekten sonra 28 Mayıs 1929‟da kabul edilen 1470 sayılı Yasa. 14 Mayıs 1929. 961 Resmî Gazete. TBMM Z. s. 960 “İhraç Bankası layihası”.961 Zirai kredi kooperatifleri. 12. 169 . s. Dönem. s. döviz işlemlerini kontrol edip elinde toplamak üzere 11 Haziran 1930‟da çıkardığı 1715 sayılı Kanunla.957 Hükümet. C. 207.962 Köylülerin Ziraat Bankası aracılığı ile desteklenmesi özellikle kredi 957 958 Kanun layihasının Meclis‟e takdimi hakkında bkz. III. 136.. Bankanın gözeteceği hassasiyetlerin başında ise millî banka ve müesseselere zarar vermemek gelmekteydi.e. iktisadî hayatta büyük bir ilerleme kaydetmek amacıyla. 176. C.960 3.. Kooperatifler ortaklarına işçi ücretleri. s. TBMM Z.g.

Fakat Antalya Mebusu Rasih Bey.dağıtılması şeklinde gerçekleşmiştir.965 Çiftçiyi rahatlatmaya yönelik birçok kanunun çıkarıldığı bu dönemde. 965 TBMM Z..g. a.6 13. Süreyya Bey‟in bu görevinden önce üç sene Ziraat Vekâleti‟nin Müsteşarlığını yaptığını. Dönem. bu adaletsizliğin işin ehil olmayan insanlara verilmesinden 963 964 TBMM Z.9 18. 220-221. Ziraat Vekâleti Vekili Rahmi Bey. 1930 yılında Ziraat Bankası‟na pulluk ve diğer ziraî alet desteklemelerinde kullanılmak üzere 2.9 Kredi Miktarı (Milyon TL) Ziraat alanında Avrupalı uzmanların tecrübelerinden yararlanılmak istendiği. ziraat eğitimi için gerekli malzemeler ve kitaplar konusunda da uzman olduğu için Avrupa‟ya gönderildiğini açıklamıştır. 1927-1931 yılları arasında çiftçilere hatırı sayılır miktarda kredi dağıtmıştır.. Grafik–1 Ziraat Bankası’nın Dağıttığı Kredi Miktarı (1927-1931)964 30 25 20 15 10 5 0 1927 1928 1929 1930 1931 9.1927 tarihinde Avrupa‟ya tetkike giden.C. Dönem. s.12. 31. 20..7 16 22. 95. III. iyi yetişmemiş vergi memurları yüzünden bir takım sıkıntılar yaşanmıştır. C. s. C. 10-11. III. Neşet. s.000 liralık bir sermaye aktarımı yapılmıştır. 1.e. Şûra-yı Devlet azası olan Süreyya Bey‟in ziraat uzman olarak Avrupa‟ya gönderilmesini eleştirmiştir. Kastamonu Mebusu Mehmet Fuat Bey. Almanya‟dan getirilecek profesörleri çok iyi tanıdığını. Özellikle Meclis‟e vergilerin adil alınmadığı iddiaları taşınmıştır.C. 170 . Ziraat Müdürü Umumisi Naki Bey‟in Hâkimiyet-i Milliye gazetesi‟ne verdiği bir beyanattan anlaşılmaktadır.963 Ziraat Bankası bu sermaye aktarımıyla birlikte.000.

kaynaklandığını şu sözleriyle ifade etmiştir: “…Efendiler. 1977. Gazi‟nin himayesi altında ve TBMM Başkanı Kazım Paşa‟nın başkanlığında kurulması. 4.g. bir ziraat kongresi. s.. 171 . yerli malların üretim ve tüketimini özendirerek ithal malların tüketimini azaltmak suretiyle topluma kendi kendine yeterlilik ideolojisini yaymaktı. Cemiyet vilayet ve kazalarda 1931 yılı sonuna kadar 231 şube açmış. şimdi 200 lira bu vergiyi bunlar nasıl ve nereden verecekler? Tahsildar geliyor. Bu suretle vergi tahsil edilemiyor. cemiyete verilen önemi göstermektedir. 969 Tarih IV. 966 967 TBMM Z. s.6. ODTÜ Yayını. Beş lira getiriyor. C. bir kanun yapıyoruz fakat tatbikatını iyi yapamıyoruz. III. s.. bir ziraat teknik sergisi tertip etmiş. Mükellefin tenceresini. a. 6. Millî Ġktisat ve Tasarruf Cemiyeti 1930‟lu yıllarda yaşanmaya başlayan iktisadi zorluklar karşısında alınacak olan tedbirlerin yönü “Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti”nin kurulmasıyla belli olmaya başlamıştır. iki yerli mal sergisi. Onu iyi ellere vermiyoruz… Zevatı âliye Üvedik köyüne geliyorlar… Ellerine urganı alıp dönüm başına 120 lira kıymet biçiyorlar.Millî sanayi kongreleri ve ziraat kongreleri tertip etmek. 5. Dönem. o arazinin dönümü beş liradır… Evvelce sekiz lira vergisi varmış. 300-301. Nihayet köylüyü tehdit ediyor. 2. ayrıca geniş bir neşriyatta bulunmuştur. 4.Yerli mal ve tasarruf haftaları tertip etmek. 3. 26. 968 Keyder.Yerli mal sergileri kurmak. yatağım.Millî sanayi müesseseleri ve eserlerini tanıtmak için kataloglar çıkartmak. Hâlbuki efendiler. yorganını alıyor ve camiye götürüp hapsediyor. Köylü de ötekinden berikinden dileniyor. ilk kuruluşu esnasında bütün milletvekillerin üye olarak yazılması. Bu Cemiyetin başlıca amaçları şunlardı:969 1. iki yerli mal ve tasarruf haftası.Yabancı memleketler sergilerine yerli malların iştiraklerini temin etmek ve yerli malların vasıflarını ıslaha çalışmak. Çünkü satılamıyor.968 Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin. İlhan Tekeli-Selim İlkin.967 Bu cemiyetin en temel amacı tasarrufu teşvik etmek. 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin Ġktisadî Politika ArayıĢları.5.C.”966 3. bir sanayi kongresi. Ankara. 136. s. 92.Millî iktisat ve tasarruf neşriyatı yapmak ve çeşitli faaliyetlerde bulunmak.e.

ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 3. TBMM Dönemi.e.1.7. 14.1928. Nihayet 5 Nisan 1928‟de CHF‟nin Meclis Gurubu toplanarak.C. Resmî Gazete. C.971 Dönemin yazarlarından Mehmet Emin. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri. 96. bu tadilatın önemini şu sözleriyle ortaya koymuştur: “…Türkiye‟nin her nevi dini alaka ve murakabenin tesiri altından kurtulmuş bir devlet olması Şark için. 115-119. a. Mehmet Emin. 150 maddeden oluşan Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nda tadilat yapmak üzere toplanmıştır.973 Bu teklif TBMM tarafından 10 Nisan 1928‟de 1222 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir. devletin kendi kendine yeterlilik politikaları sayesinde 1929 yılında ortaya çıkan ekonomik buhranın etkileri nispeten hafif atlatılmıştır. s. s.1. inkılâp prensiplerine zararlı söz söyleyenler ve buna benzer suçlara karışanların TCK‟nın 421. Hâkimiyet-i Milliye. 975 Tanör. devletin rejimine lâik bir renk verme zamanının geldiğini göstermekteydi. Tarih-IV.975 Adliye Vekâleti yayınladığı bir tamimle. III. 381-382. 323. 12 Nisan 1928. 973 TBMM Z. s.C. III. 3.g. 16. s. s... Nu: 72. maddesi gereğince üç aydan altı aya kadar hapis 970 971 “Teşkilât-ı Esasiye tadilatı”. hatta medeni dünya için çok ehemmiyetli bir vak‟adır. 172 . 3. s. C. iktisadi açıdan tam anlamıyla Mustafa Kemal Paşa‟nın iktisadi bağımsızlık prensibinin öne çıkarılmak istendiği bir dönemdir.4. 974 TBMM Z.1. 90.970 Özellikle hukuk alanındaki gelişmeler. Meclis‟ten başlamak üzere toplumun her kesiminde yapılan tasarruflar.7. 1. Dönem. 3. 4 Kânunuevvel (Aralık) 1927. 26 ve 38‟inci maddelerinin tadiline dair kanun teklifi vermişlerdi. TEK‟nın 2. Gazi‟nin direktifleri doğrultusunda 1927 Ekiminde. “Laiklik Karşısında Vazifelerimiz”.7. Dönem. Hayat. III. TeĢkilât-ı Esasiye Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler ve Takrir-i Sükûn Kanunu’nun Kaldırılması Kanun-ı Esasi Encümeni.III. Dış borçlanmadan uzak durulması. C. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nun tadiline ittifakla karar vermiştir.”972 Malatya Mebusu İsmet Paşa ve 121 arkadaşı. yerine “namusum üzerine söz veririm” ibaresi getirilmiştir.974 Anayasanın 38‟inci maddesinin tadiliyle Cumhurbaşkanı andındaki “vallahi” sözcüğü kaldırılarak.. cumhuriyet müddeiumumîlerine. 213. 972 Avcı. s. zabıtaya karşı koyanlar. Hukuk Alanındaki Bazı GeliĢmeler 3.

980 TBMM Kav. 981 TBMM Z.981 Ayrıca Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı af kanununu.4. Dönem. s. 9. duyulan ihtiyaç üzerine 1929‟a kadar devam etmiş. s.. 11. 1.1929. Üçüncü Tertip. III.977 3. C.M. 979 İcra ve İflas Kanunu‟nun maddeleri için bkz..1929 tarihinde ise Ticaret Kanunu‟nun devamı olarak. s. 994-998.C.979 İstanbul Hukuk Fakültesi Reisi Tahir Bey‟in başkanlığındaki hukukçulardan oluşan bir komisyon Alman ceza kanunlarını esas alarak. 259-326. 20. 46-48. istisnaî durumlarda beş yıl şartı aranmayacaktır. s. Dönem. Kişi vatandaşlıktan İçişleri Bakanlığı ve Bakanlar Kurulu kararıyla. 13 Mayıs 1929‟da çıkarılmıştır. III.. Üçüncü TBMM’nin Hukuk Alanında Çıkardığı Diğer Kanunlar 22 Mayıs 1928‟de kabul edilen 1312 sayılı “Türk Vatandaşlığı Kanunu” dönemin hukuk alanındaki önemli gelişmelerinden birisidir. 173 . Dönem.978 18. s. Alman Ticaret Kanunu‟ndan yararlanılması sonucunda hazırlanan “Deniz Ticareti Kanunu”nu kabul edilmiştir. 11.C. s.C. Olgunlaştırılan bu tasarı. Hâkimiyet-i Milliye. Devre: III. 345 maddeden oluşan İcra ve İflas Kanunu‟nun temel esprisi işlerin mahkemeye düşmeden halledilmesine yönelik maddeler içermesiydi. Resmî Gazete.983 1929 yılında Ankara‟ya gelerek Türk adliyesi üzerinde incelemeler yapan Avrupalı adlî müşavirler. III.C. Kanunla. C. 19-22. 7.1929 tarihinde İsviçre modelli “İcra ve İflas Kanunu” kabul edilmiştir.7.976 Hükümete asayişin korunması konusunda yetki veren Takrir-i Sükûn Kanunu. Ankara. 290-291.1929 tarihinde yürülüğe girecek olan ve toplam 426 maddeden oluşan 1412 sayılı “Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu”nu meydana getirmiştir.3. C. III. 983 TBMM Z.1. Türkiye‟de beş yıl oturan ve reşit olanlar Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşlığına geçebilecekler. C. askerlik hizmetini yapmak şartıyla çıkabilecek. Temyiz Mahkemesinin Kurulması ve Türk Kadınına Hâkimlik Hakkının Verilmesi 1928 yılında çıkarılan bir kanunla “Temyiz Mahkemesi”nin kuruluşu gerçekleştirilmiştir.1. 978 Düstur. 48-49. 9.. TBMM Matbaası.4.7. TBMM Z. 3.5. 10 Eylül 1929. Türk Cumhuriyeti adliyesinin herhangi 976 977 “Laf atanlar. bir tasarı hazırlamıştı. 4. fakat İsmet Paşa 1929 yılında Takrir-i Sükûn Kanunu‟nu yenilemek arzusunda olmadıklarını açıklamıştır.980 9. C. 982 TBMM Z. adliyenin pek mühim tamimi”.2. Dönem.5. s. rejimi korumayı hedeflemiştir. C.. vatandaşlıktan atılanlar ise sınır dışı edileceklerdi.cezasıyla cezalandırılmalarını isteyerek.982 3.

25 Ağustos 1930. s. 20.. yazdığı kitapların Adliye Vekâleti tarafından satın alınmamasına dayandırarak. Mahmut Esat Bey. s. 5 Teşrinievvel 1928. tam tersine adlî sistemin hiçbir etki altında kalmamasını savunduğunu vurgulamıştır. Haydar Rıfat Bey‟in kendisine karşı cephe almasını. C. bir vatandaşın hiç gözünün tutmadığı bir vatandaşın fevkinde midir zannediyor? Kendisini bu vaziyette görmeğe kimden ve nereden salâhiyet alıyor”986 demek suretiyle. 57. s.984 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey 1930‟da Kayseri‟de yapmış olduğu konuşmasında. bazı gazetelere yanlı davrandığı gerekçesiyle Adliye Vekili Mahmut Esat Bey‟i Atatürk‟e yazdığı mektuplarla şikâyet etmişti. o da bir kere esbabı mucibeye istinat ile kendi davasının Bursa‟ya nakledildiği zaman bütün Cumhuriyete ve Temyiz Mahkemesine hücum edecek kadar kuvveti kendi şahsiyetinde bulmaktadır ve bar bar bağırmaktadır. 55-56. aleyhinde onur kırıcı ifadeler kullanan Rıfat Bey‟e dava açmıştır. s. mahkemede bulunan halk ise alkışlarla yaşasın adalet. Hâkimiyet-i Milliye. celsesi yapıldı”. 27 Nisan 1930.987 Gazetecilik ve yazarlık yapan Avukat Haydar Rıfat (Yorulmaz) Bey. hiçbir Avrupa adliyesinden geri kalmadığını raporlarında belirtmişlerdi. Hâkimiyet-i Milliye. “Adliye Vekilimizin Kayseri‟de nutku”. 1.985 Bu olumlu havaya rağmen adliye sistemimiz Yunus Nadi Bey‟in 3 Haziran 1930‟da Cumhuriyet gazetesi‟nde yazdığı bir makale sonrası iyice sorgulanmıştır. Dönem. Haydar Rifat Bey aleyhindeki davasının 2. itirazının davanın taşınmasına değil. III. Ankara Asliye Mahkemesinin verdiği kararla Adliye Vekilinin itibarını kıracak suçlar işlediği gerekçesiyle iki sene hapse mahkûm edilmiş. 174 . “…Adliyemizde lâakal senede elli vatandaşın davası nakledilmektedir… Bunlar nakledilirken hiç bir şey söylemeyen Yunus Nadi Bey. Hâkimiyet-i Milliye. Türk adliyesinin teşkilat noksanlarına rağmen dünyanın en süratli adliyelerden birisi olduğunu savunmuştur. adliye sistemini eleştirmediğini.bir medenî devlet adliyesi ile müsavi olduğunu. 1.. Bu ifadeler üzerine söz alan Yunus Nadi Bey.C. İstanbul‟daki yüksek makamın davacı olduğu bir davada Türk adliyesi‟nin etkileneceği kanaatiyle davaların nakledilmesi konusuna olduğunu. 988 “Adliye Vekili Bey‟in. Yunus Nadi Bey‟in kendi vaziyeti herhangi.C. Yunus Nadi Bey‟in adalet anlayışını çok sert bir biçimde eleştirmiştir. III. 987 TBMM Z. 1. 986 TBMM Z. kahrolsun iftira diye 984 985 “Adlî müşavirlerin raporları”.988 Rıfat Bey. C. 20. s. Dönem. Mardin Mebusu İrfan Ferit Bey‟in gazeteciler davasının İstanbul‟dan Bursa‟ya nakli ile ilgili olarak sorduğu bir soru üzerine Adliye Vekili Mahmut Esat Bey.

Bkz. Tarih: 12. 13 Haziran 1930.0/69. Arif Oruç. iki aydan iki seneye kadar hapis ve on beş liradan elli liraya kadar ağır para cezası verilerek. Birinci Umumî Müfettişi İbrahim Tali Bey. S. Bkz. 2. cürüm işleyen bu insanları caydırmak için cezaların artırılmasını teklif etmiştir. müstantikler.02.10.0. C. II. TBMM Z. kanunların tatbikinde bazı aksaklıklar ortaya çıkabilmekteydi. Ek s. Polis memuru ile aramdaki fark yalnız ona şef olmamdan ve salahiyetten ibarettir. maddesi gereğince devletin en büyük memuru sayılmasını eleştirmiştir. 989 “Ankara Asliye Mahkemesi kararını tefhim etti”. Adliye Vekili ile Haydar Rıfat Bey arasındaki davada karar veren Ankara Asliye Mahkemesi‟nin. 175 . ve Memurin Kanununun 1. 15 Haziran 1930. karar hâkimleri. Birinci Umûmî Müfettişlik Adliye Müşavirliği (Sayı: 374-97) antentlidir..1931‟de İsmet Paşa‟ya. s.991 Hukuk alanında çıkarılan kanunlar vasıtasıyla adliye sistemimizde ciddi çalışmaların ve tadilatların yapılmasına rağmen. Reisicumhurun Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nun 32. Hâkimiyet-i Milliye. yeniden yapılandırılması gerektiğini savunmuştur.C.bağırmıştır.Hapishane teşkilatının ağır cezalara uygun olmadığından.”990 4 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan diğer bir kanunla. Dâhiliye Vekâletine ve Adliye Vekâletine gönderdiği raporda adlî işlemlerde yaşanan bu aksaklıklar ile yapılması gerekenleri şu şekilde sıralamıştır:992 1. ruhsat almaksızın patlayıcı. 992 BCA BKKK (30. 991 TBMM Z. yıkıcı ve öldürücü silah ve mühimmat kaçakçılığını yapanlara ya da saklayanlara. 990 “Davanın son safhasında”. “Reisicumhur Memur mu?”. Hâkimiyet-i Milliye.C. 10 Temmuz 1930. umumî mahkemeler. Arif Oruç. 23.. 1-64. Dönem. Bkz. III.2. s. Dönem. maddesine göre. Suçun tekrarında ise müebbet hapis ve sürgün cezalarını önermiştir. Bu dava esnasında Cumhurbaşkanının devlet memuru olup olmadığı da gündeme taşınmıştır.Adî suçlarda üç aydan fazla ceza verilmemesinin suç işleyenleri caydırmadığını. Yarın. 12.02. 1. idare heyetleri ve sair kaza salâhiyetine haiz makamlar arasında vazife ve salâhiyet sebebiyle ortaya çıkabilecek ihtilâfların halledilmesi görevi “Temyiz Mahkemesi Ceza Heyeti Umumiyesi”ne bırakılmıştır. 993 Türk Ceza Kanunu‟nun 164.455. hatta bazı şahısların kışı evlerinden daha iyi şartlarda olduğuna inandıkları hapishanelerde geçirmek için kasten suç işlediklerine şahit olduğunu. 46. 1. C. Ek: 7-7/1-7/2-7/3.Birçok olayın insanların silaha sahip olmalarından kaynaklandığını. silah bulunduranların TCK‟nin 164 maddesiyle993 cezalandırılmalarını teklif etmiştir. s. eşyaları ise müsadere edilecektir.1931) Rapor. 20.989 Adliye Vekili Mahmut Esat Bey ise müdafaasında şunları söylemiştir: “…Ben bugün memleketin polisinden başka bir şey değilim. 3. No: 80.

2. tatbikinin valiler ve müddeiumumîlerin isteği üzerine Umumî Müfettişlere bırakılmasını teklif etmiştir. İstasyon ve Yenişehir muhiti dâhilindeki her nevi inşaatın 20 Haziran 1929 akşamına kadar planlarını “Ankara Şehri İmar 994 “Türk kadını hâkim oldu”. Nezahet hanım Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi Mülazımlığına. 995 Falih Rıfkı Atay. mimarlarımızı ve mühendislerimizi bu tarzda yetiştirmeden geçtiğini savunmuştur.2. s. Ayrıca gazetede konu ile ilgili olarak çıkan haber için bkz. Dönem TBMM tarafından hukuk alanında lâik ve millî karakterlere uygun olmak kaydıyla. Ek: 20. Bu düzenlemeler sayesinde toplumda adalet anlayışı yaygınlaşmıştır. 29 Nisan 1930. Ayrıca Ankara‟nın bütün memleketin belediyeciliğinin mektebi olacağını ve bu mektep için gerekli olan uzmanların da buradan yetişeceğini vurgulamıştır. Atay.7. Kadınlara hâkimlik hakkının Avrupa ülkelerinden sadece Almanya‟da verildiği bir dönemde Türkiye‟de de verilmeye başlanması hukuk alanında büyük bir reform hareketidir.994 III. Avrupalıların özellikle sert ve kuru toprak ortasında yeniden bir şehir yapma enerjimizi. Hâkimiyet-i Milliye. İstanbul Hukuk Fakültesinden aliyyülâlâ derecesiyle mezun olan Nezahet ve Beyhan ismindeki hanımlar hâkimliğe tayin edilmişlerdi. Hâkimiyet-i Milliye. çağdaş medeniyet normlarını kapsayan düzenlemeler yapılmıştır. “Plândan Sonra”. 3 Haziran 1929. 5. 176 .1. 1. Cebeci. amme davasının açılabilmesini önermiştir. Millet Meclisi Bahçesini ve otantik eski eserleri beğendiklerini yazmıştır.7. s. Sosyal Alandaki Bazı Faaliyetler 3.Firarilere ve eşkıyalara yataklık yapan aile fertleri ile akrabaların diğer mahallere nakilleri konusunda bir kanun yapılmasını. ġehir Planlamacılığı Konusunda Yabancı Uzmanlarla Bazı Bürokratlar Arasında Ortaya Çıkan GörüĢ Farklılıkları Falih Rıfkı Atay. ecnebi mimarların yaptıkları eserleri. Gazi Çiftliğini. 3.Gayrimenkullerin zabtı konularında kişilerin şahsi dava açmalarına gerek kalmadan.995 Ankara şehri imar hududunda yer alan Kavaklıdere. Etlik. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi‟nde yayınlanan bir makalesinde Avrupalı bazı şahıslarla Ankara‟yı baştanbaşa dolaştıklarını. 1. her şeyden önce Avrupaî tarzda bir plan uygulamanın belediyelerimizi.4. Beyhan Hanım ise İstanbul Asliye Hukuk Mahkemesi Mülazımlığına atanmıştır.

1925 yılına gelindiğinde ise yüzde 50‟si sıtmalıydı. Falih Rıfkı Atay. Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik GeliĢimi.1929.7. Buna karşın 1923 yılı itibariyle ülkedeki 1655 olan sağlık personeli sayısı son derece yetersizdi.1929 tarihinde Meclis‟te yaptığı açıklamalardan anlaşıldığı üzere hekimlerin sayısında önemli artışlar yaşanmış.996 Şehir planlaması için yurtdışından getirilen uzmanlardan birisi olan Jensen‟in İstanbul‟un plânı hazırlanmadan yapılan kanalizasyon masraflarını eleştirmesine karşılık.C. Hâkimiyet-i Milliye. Savaş yıllarında sarsılmış. 999 TBMM Z. bu müdürün “sokakta toz olmazsa nerede olur?” 997 cevabını vermesi. 7 Eylül 1929. 1923 ile 1928 yılları arasında ise asistan sayısının 379‟a çıktığı tespit edilmiştir. Hâkimiyet-i Milliye. asistan yetiştirme konusunda önemli adımlar atılmıştır. 1. kendisini şehircilik konusunda uzman zanneden fakat hiçbir zevki ve ilmi yeterliliği olmayan insanların bu işlere yönelmesidir. Ankara‟nın Belediye Müdürlerinden birine sokaklar tozunca yapılan şikâyet üzerine. Ankara. hemşire sayısı ise sadece 4 kişi idi. 7. s. 1920 yılına bakıldığında ülkede nüfusunun 3 milyonu trahomlu. “Atatürk Döneminde Sağlık Politikası”.. III. Tababet Kanunu ve Sağlık Alanındaki Bazı GeliĢmeler Cumhuriyet yönetimi. bu tür iyi yetişmemiş bürokratların zihniyetlerini ortaya koymaktadır. şehir planlamasında taviz verilmeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu sayının içerisinde hekim sayısı 554. 998 Orhan Özkan. 197. diğer alanlarda olduğu gibi Osmanlı Devletinden sağlık alanında içerisinde ciddi sorunlar barındıran bir miras devralmıştır. C.2.Müdürlüğü”ne tasdik ettirmelerinin zorunlu kılınması. Verem gibi hastalıklar da yaygın bir biçimde görülmekteydi. eczacı sayısı 69. Falih Rıfkı Atay‟a göre asıl problemimiz. 47-51. 177 . 1923-1927 arasında toplam 239 doktorun diploma aldığı.1. s. Dönem.999 996 997 “Ankara‟da yapı yaptıranlar için çok mühim bir tebliğ”. s. 15. İstanbul Şehreminliği Fen Heyeti. 1.2. bu fikre şiddetle karşı çıkarak Jensen‟i eleştirmiş ve planın şehri tanıyan bir Türk tarafından yapılabileceğini iddia etmiştir.06. “Jansen‟e Cevap”. AÜSBF Yayını. s.998 Sıhhiye Vekili Refik Bey‟in 17. sağlık konusunda sıkıntıların yaşanılması kaçınılmazdır. 3. eğitim ve gelir düzeyi neredeyse iflas etmiş bir ülkede sağlık personelinin yetersizliği de dikkate alındığında. 1982.

sadece 1000 1001 TBMM Z.1928 tarihinde çıkarılan “Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzıssıhha Müessesesi” Kanunuyla.. Dönem.C.1930. Türk olup yabancı memleketten diploma alanların. 1930 yılında Ankara‟da elli yataklı bir çocuk hastanesi açmayı. 1004 “Himâye-i Etfâl bu sene neler yapacak?”.3. İş Bankasının yardımıyla 100 çocuklu bir pavyon yapmayı planlamıştır. III. 153-154. Âli Divanı Haysiyet ise şunlardan oluşmaktaydı: A) Sıhhiye Vekâleti Müsteşarı‟nın riyasetinde Vekâlet erkânı memurininden veya sair memurini sıhhiye arasından intihap edilecek üç tabip. C. 19 Nisan 1930. 178 . Hâkimiyet-i Milliye.1003 Sağlık alanında çok titiz bir politika izleyen Hükümet. 10. Sayı: 1489.. C.1928 tarihinde çıkarılan “tababet ve şuabatı sanatlarının tarzı icrasına dair” Kanunla. B) Adliye Vekili tarafından intihap edilecek hâkimler sınıfından bir zat. Kadın Hakları Alanındaki GeliĢmeler Atatürk‟ün kafasında Cumhuriyetin ilan edildiği ilk yıllarda kadınlara haklar verilmesi düşüncesinin olduğu bilinmektedir. s. Tunalı Hilmi Bey ve Hüseyin Avni Ulaş. 3.. 66. Ayrıca Kanunla. D) Biri asker ve diğer ikisi sivil olmak üzere odalar tarafından seçilmiş üç tabip. s. halk sağlığında koruyucu tedbirlerin artırılması amacıyla “Umumi Hıfzısıhha Kanunu” çıkarılmıştır. Bu duruma en bariz örneklerden birisi TBMM‟nin 3 Nisan 1923 tarihli oturumunda seçim yasasında yapılacak olan değişiklikler üzerine yapılan tartışmalar esnasında yaşanmıştır.29. mecburi hizmetlerinden sonra Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletinden tasdik almaları gerekmekteydi. s. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzıssıhha müessesesinin idaresinin çalışanlarının seçiminin ve atanmasının.C. 77-78. Keçiören‟de 90 çocuklu müesseseye ilave olarak. 1.2.5. III.7. C) Tıp Fakültesi Meclisi Müderrisini tarafından seçilmiş bir müderris. Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde hasta tedavi edebilmek için Türkiye Darülfünunu Tıp Fakültesinden diploma sahibi olmak ve Türk olmak şartı getirilmiştir. mesleğin haysiyet ve menfaatlerini korumak için tabip odaları kuruluyor1000. Buna rağmen ilk yıllarda böyle bir gelişmenin olmamasının en önemli nedeni yıllarca kafalara yerleşmiş olan muhafazakârlıktır. tabiplere meslekten men cezasının verilmesi ancak Ankara‟da bulunan Âli Divanı Haysiyetin1001 tasdikiyle mümkün kılınıyordu. III. 4. Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletince tanzim edilmesi kararlaştırılmıştır.1004 3. 63-66. Dönem.1002 Daha sonra aynı doğrultuda bir adım daha atılarak. 1003 Resmî Gazete. 1002 TBMM Z. TBMM Z.C. 3. 6. s. Bkz. Dönem. C.3.5.

Özkaya. 1007 Avcı. 22. 1928‟de çıkarılan 1298 sayılı Kanunla. Yıl Dönümü Yayınları.1930.. 1927 yılında ilk bayan avukat Bediye Hanım İstanbul Barosuna kayıt olmuş. Rakam ve Ölçülerde DeğiĢiklik Batılı devletlerle ilişkilerde uyumun sağlanması düşüncesiyle.. 1009 Emel Doğramacı. 5 Aralık 1934‟te de milletvekili seçme ve seçilme hakkını elde etmiştir. Resmî Gazete. 1973.2.C. I. 1008 Tezer Taşkıran. 1928 yılında ise annelerin sağlık ve sosyal ihtiyacını karşılamak amacıyla “Himaye-i Etfâl Kadın Cemiyeti” kurulmuştur. a. 20 Mayıs 1928‟de 1288 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir. 1993. Ankara. Dönem.. a. Kâğıt üzerinde kalmış gibi görünen kadın hakları konusunun her şeye rağmen gösterilen çabalar sonucunda kadın-erkek eşitliğini sağladığı bilinmektedir. 4.1009 Kadın hakları konusunda atılan adımların erkekler vasıtasıyla atıldığı bir süreç yaşanmış ve kadınlar bu haklarını uzun yıllar boyunca bilinçlenemedikleri için kullanamamışlardır. s. Ek s.4. Ankara. Atatürk’ten Günümüze Sosyal DeğiĢmede Türk Kadını” AAMY. İnebolu‟da. 371. kamu hizmeti görmeyen 1005 1006 TBMM Z.. C. s. s. Ayrıca Türk toplumunda bazı kadın haklarının birçok çağdaş ülkeden çok daha önce sağlandığı unutulmamalıdır. III.C.1007 3 Nisan 1930‟da 164 maddelik “Belediye Kanunu” kadınlara belediye seçimlerinde rey verme ve seçme hakkını getirmiştir. s. 28.000 erkek” nüfus için bir milletvekili seçilmesini eleştirerek. Kastamonu‟da ve İzmit‟te birçok toplantı ortamında kadınlara haklar verilmesi yönündeki görüşlerini ortaya koymuştur.1010 Kanun‟un 1 Haziran da yürürlülüğe girmesine rağmen. tepkilerle karşılaşmışlardı. kadın doktorlar zorunlu hizmetten muaf tutulmuşlar ve kadın doktorlar 1930‟dan itibaren görev yapmaya başlamışlardır. Yılında Türk Kadın Hakları.“20.1008 Daha sonra ise Türk kadını önce 26 Ekim 1933‟te köy ihtiyar heyetlerine ve muhtarlığa seçme ve seçilme hakkını.1005 Kadın hakları konusu üzerinde en fazla Atatürk durmuş. Konya‟da. 222. 179 . s.4.m. Dönem. s.g. 328-329. 34-36.e. 148. 1010 TBMM Z.7.1006 Medeni Kanunla birlikte kadın haklarında gelişmeler yaşanmıştır. Erzincan Mebusu Saffet Arıkan ve arkadaşlarının verdiği “uluslararası rakamların kabul edilmesi” teklifi.g. Cumhuriyet’in 50. fakat ne yazık ki. 3. 14. 1580 sayılı Belediye Kanunu‟nun içeriği hakkında bkz. kadınların da nüfustan sayılmalarını istemişler. C. Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Cumhuriyetin 50. 85-90.

Tanzimat öncesi (Medrese Devri).8. 26 Mart 1931 tarihinde 1782 sayılı Kanunu kabul etmiştir. ÜÇÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ FAALĠYETLER Türk eğitim ve öğretiminin gelişmesini genel olarak üç ana kısma ayırarak değerlendirmek mümkündür. XII. 3. 3.Cumhuriyet Devri (Okul Devri). sanat hayatı ve bu alandaki kurumların bir bölümü imparatorluktan miras olarak devralınmış. Kültür.yerlerde yürürlülüğe girme tarihi Haziran 1931 olarak tespit edilmiştir. a.1011 Böylece ülkenin değişik bölgelerinde ölçü birimlerindeki yaşanan karmaşa ortadan kaldırılmış ve ölçü birimlerinde çağdaş normlar benimsenmiştir. C. 1013 Murat Katoğlu. TBMM de bu doğrultuda çalışarak. Bunlar: 1.1. lâik eğitim prensipleri çerçevesinde eğitimde yaşanan ikilikler ortadan kaldırılarak.e. “Cumhuriyet Türkiyesi‟nde Eğitim. Temmuz 1996. Kodaman.. bazıları da genç Türkiye‟nin. 2000. 1014 Mustafa Eski. Cumhuriyet ve Atatürk devrimlerinin ürünü olarak meydana gelmiştir. çağdaş ölçü birimlerinin benimsenmesinden geçmekteydi. AAMD.C. 26.1013 Cumhuriyet Döneminde eğitime çok büyük önem verilmiştir. s. s. C.8.g. Dönem TBMM Döneminde eğitim alanında daha önceki yapılan atılımlar geliştirilmiş. Dönem. S. Ülkede ekonominin canlandırılmasının yollarından biriside kuşkusuz ki.1012 Genel olarak Cumhuriyet Devri eğitim. dönem içerisindeki en önemli gelişmeler olarak karşımıza çıkmaktadır. 2Tanzimat sonrası (Mektep Devri). 3. III. III. 476. daha sonra yapılacak olan harf İnkılâbının bir öncüsü olduğu görülebilir. IX. 106. s. 180 .. Yazının içerisinde rakamların önemli bir unsur olduğu dikkate alındığında 1288 sayılı Kanunun. 418. “Mustafa Necati”. (Çağdaş Türkiye 1908-1980). Öğretmen ve Öğrencileri Ġlgilendiren Bazı Yasal Düzenlemeler Öğrencilere ucuz kitap sağlamak amacıyla 823 sayılı “Mektep Kitaplarının Maarif Vekâleti‟nce Tabı Hakkında”1014 bir kanun çıkarılmış ve mektep kitaplarının 1011 1012 TBMM Z. İstanbul. s. 35. Cem Yayınevi. Türkiye Tarihi 4. kültür. 15 Temmuz 1921‟de “Milli Eğitim Şurası”nın toplanması ve 3 Mart 1924‟te kabul edilen “Tevhîd-i Tedrisat Kanunu” kuşkusuz ki. yeni eğitim politikaları vasıtasıyla modern eğitimin tüm unsurları yerine getirilmeye çalışılmıştır. III. Sanat”.

973 1. Mustafa Necati. maarif inşaatı yoksa hususi inşaatlarda çalışarak gelirlerinin maarif hesabına yazılmasına karar verilmiştir.C. Dönem. 4 Haziran 1930.basımı için 1927 yılı bütçesine 16. Yarın.851‟e ulaştığı anlaşılmaktadır.1017 Maarif Vekili Mustafa Necati Bey‟in 1928 bütçe görüşmeleri esnasında yaptığı değerlendirmelere baktığımızda.C.. TBMM Matbaası. Dönem. ilk mekteplerde talebe sayısının 423. M. Ankara. 1980. Dönem TBMM’nin Ġlk ve Son Yıllarında Öğretmen Sayıları1019 Okullar 1927-1928 1931-1932 15. 1016 Arif Oruç. Cumhuriyetten önce ilk mektep muallimi görevine altı yüz kuruş alarak başlar. 1019 Bkz.. III. kendisine verilecek maaşın ne vakit artacağını 1015 TBMM Z. bedenen bunu yerine getirecek olanların meclisi umumilerce uygun görüldüğü takdirde maarif inşaatlarında çalıştırılması. dönemin basınında Vekâletin böyle beyanatlar yerine bastıracağı eserler hakkında bilgi vermesinin daha doğru olacağı yönünde yazılar kaleme alınmıştır. talebesini zayıf yetiştiren mektep müdür ve muallimlerinin şiddetle cezalandırılacağına dair beyanatı bazı çevreler tarafından şiddetle eleştirilmiş. maaşlarda her geçen gün hatırı sayılır iyileştirmeler yapılabilmiştir.460 lira konulmuştur.Genel Liseler 698 729 4. 1018 TBMM Z. III. 1017 TBMM Z. Ek: 2.Ġlköğretim Okulları 791 963 2. 181 .1928‟de 1130 sayılı Maarif Vergisi Kanunu‟nda bazı değişiklikler yapılmıştır.C. Ankara. 26.1018 1927-1932 yılları arasını öğretmen sayıları açısından değerlendirdiğimizde ise durum şu şekildeydi: Tablo–16 III. 284. s. 31. C. Dönem. Ġstatistik Göstergeler (1923-2002). Rauf İnan.1016 Eğitime kaynak temin etme kuşkusuz ki önemli sorunlardan birisini teşkil etmekteydi. 3. Dönem. s. s.Yükseköğretim Kurumları Öğretmenlerin sayısındaki artış trendine rağmen. C. 82. 57-65. III.060 olduğu. 1.4. s.Mesleki ve Teknik Okullar 451 526 5.. yol mükellefiyeti hakkındaki kanun hükmünce şahıslardan dört yevmiye miktarında vergi alınması. III. C.. TİBKY.263.Genel Ortaokullar 594 637 3.1015 Maarif Vekâletinin. s. 158. “Mekteplerin Hali”. muallim mektebinden mezun olan muallimimizin sayısının 4. resmî ilk mekteplerimizin adedinin 6. C. TBMM Z. 7. Maarif hizmetleri için alınan vergileri yeterli gelmeyen vilayetlerde. s.194 16. 3.C. 201-202.

Dönem.1022 Ecnebi memleketlere eğitim amaçlı gönderilecek öğrenciler için 8 Nisan 1929 tarihinde 1416 sayılı Kanun çıkarılmıştır. 43. artık maaşının ne vakit ve nasıl artacağını biliyordu. 1. 182 .C. 25 Haziran 1930. öğretmenlerin maaş konusunda sıkıntı çekmemeleri planlanmıştır.500 kuruşla başlıyor. Avrupa‟da iki sene kalarak Fransa. s. 32-35. 55. 38. s. Belçika. TBMM Z. Maarif Vekâleti tarafından daha kapsamlı bir çalışmadan sonra.1931 tarihinde kabul edilen “Muallim maaşları için vilâyetlere ikraz mezuniyetine dair kanun” ile muallim maaşlarını vaktinde veremeyen vilayetlere iki senede ödenmek üzere 80.1024 Maarif Vekâletinin en ciddi ıslahat düşüncesinin “Darülfünun” üzerine yoğunlaştığını görmekteyiz. III. 3 Mayıs 1930. 1023 TBMM Z. 27 Haziran 1929. Bu Kanunla. III. Maarif Vekâletinin tayin etmesi kararlaştırılmıştır. Hâkimiyet-i Milliye. C. 10. III. Cemiyetin en şerefli vazifesi olan çocuk yetiştirmeyi üzerine alan öğretmenler tamamen ihmal edilmişlerdi. Hâkimiyet-i Milliye. başmuallimlerini.1021 21. Harf Ġnkılâbı ve Bürokrasinin BakıĢı Unutulmak üzere olan Türkçenin kurtarılması ve çağdaş eğitim sisteminde önemli bir mesafe katetmek için alfabe değişikliği zaman zaman gündeme 1020 1021 “Maarif”. müdürlerini.C. bunlardan 30‟unun da kız öğrenci oldugu bilinmektedir. 1022 TBMM Z.3. 1024 “Avrupa‟daki talebemiz nasıl çalışıyor”. Bu sırada Fransa ve İsviçre‟de yüz otuzar öğrenci bulunmakta olup. ecnebi memleketlerine gönderilecek talebelerin seçiminden eğitimine kadar olan bütün işler düzenlenmiş1023 ve öğrenciler asla denetimsiz bırakılmamıştır.1. s. Dönem.1929 tarihli bir düzenlemeyle. ilk tedrisat müfettişlerini ve eminlik maiyetindeki kalem heyetini.asla bilmezdi. C..C. 24. 1.2. s.1025 3. s. s. İngiltere ve İsviçre‟deki öğrencileri denetlemiştir. muallim muavinlerini.8. 51. 9. 1025 “Darülfünun‟da ıslahat”. ilk mektep muallimlerini. 8. C. 1. 1930 yılında bazı gazeteler tarafından üniversitenin ıslahının rafa kaldırıldığı yazılmış olsa da.. 1930 yılı içinde Avrupa‟da öğrenimlerini sürdüren öğrencileri denetlemek için yurtdışına giden müfettiş Salih Zeki Bey. 1929 yılı itibariyle bir ilk mektep muallimi vazifesine 1.000 lira ek ödenek verilerek. birkaç sene içerisinde ıslahatın yapılacağı açıklanmıştır. Dönem. Hâkimiyet-i Milliye..1020 19.

1033 1924 yılında Vasıf Bey‟in öğretmenler arasında yaptırdığı bir ankete göre. Dönem. 131.g. 65-68. Ankara..C.1923. 19 Mart 1924. 1997. 112. a. 335-336. 6. Bu konuya ilk temas edenler arasında. 1032 Ahmet Emin. 1029 Kansu.3. “Arap Harflerinin Islahı ve Değiştirilmesi Hakkında İlk Teşebbüsler ve Neticeleri (1862-1884)”. s. bunun ıslah ve değişmesinin kuru bir kararla da olamayacağını savunmuştur. Vatan gazetesi‟nde yayınlanan yazısında. C. ama eğitimin yaygınlaşmamasının tek nedeninin harfler olmadığını. C. Başta İsmet Paşa olmak üzere bütün hükümet örgütü ve bürokrasi Lâtin Harfleri‟ne karşıdır. 1033 Mustafa Ergün. Münif Efendi1026. Münif PaĢa. Namık Kemal ve Suavi gibi isimleri saymak mümkündür. Şinasi.g. öğretmenlerin yüzde 96‟sının Lâtin Alfabesi‟ne karşı olduğu anlaşılmaktadır.gelmekteydi. fakat bu önerge özellikle kongre başkanı Kazım Karabekir‟in sert tepkisine maruz kalmıştır. Hüseyin Cahit Yalçın‟ın Lâtin Alfabesi konusunda Mustafa Kemal‟i etkilediğini iddia etmiştir. 1027 Fevziye Abdullah Tansel.1032 Harfler üzerine tartışmalar sürüp giderken.1029 İzmir İktisat Kongresi esnasında Lâtin Alfabesi‟nin kabulü konusunda bir önerge verilmiş.1031 Ahmet Emin Yalman. Belleten. s. Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye‟de.. 1031 TBMM Z. “Latin Harfleri”.e. I.1924 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında halk arasında okuma-yazma oranındaki düşüklüğü Arap harflerinin kullanılmasına bağlamıştır. 1030 Bu demeç için bkz. İsmet Paşa‟nın yeni alfabeye karşı durmasının en önemli nedeni. 25.e. 106-107. II. S. yeni bir alfabeyi orduda yürürlüğe koymuş fakat başarılı olamamıştır.2. Ocak Yayınları. Vasıf Bey. 223. C. 1999.. 1953. yazı değişince bütün askerî ve mülkî dairelerin. Azerbaycanlı Ahundzade Feth-Ali1027. s. Ankara. II. Daha geniş bilgi için bkz. 183 . basının ve 1026 Osmanlı Devleti‟nde Maarif Vekilliği de yapacak olan Münif Paşa. Adem Akın.XVII.1030 İzmir Milletvekili Şükrü (Saraçoğlu) Bey. 1028 Avcı. Vatan. Hakimiyet-i Milliye. Darülfünunun. 1862 yılında verdiği konferansta Arap harfleri ile Türkçe okuyup yazmanın zorluklarından söz etmiştir. s.1028 Mustafa Kemal Paşa‟nın Erzurum Kongresi esnasında ileride yapılacak işler arasında Lâtin Alfabesi‟nin kabulünü de saydığı bilinmektedir. Harbiye Nazırı Enver Paşa da sesli harfleri desteklemiş. devletin resmî yetkilileri hâlâ bu konuda fikirlerin olgunlaşmasını bekliyorlardı. 5. ve Türk Kültür Tarihindeki Yeri. “Latin Harflerini Kabul Edemeyiz”. a. harflerimizin ıslaha muhtaç olduğunu. Atatürk Devri Eğitimi. Meşrutiyet Dönemine gelindiğinde ise “Lâtin Alfabesi” taraftarı aydın sayısı bir hayli artmıştır. s.

3. 1 Kânunuevvel 1928. s.1039 Ayrıca okullarda Türk harflerinin kullanılması şartı getirilmiştir. Dönem. ilk defa Gülhane Parkı‟nda halka açık bir toplantıda yazı inkılâbını halka anlatmıştır. verilecek tapu kayıtları ve senetleri. Mustafa Kemal Paşa‟nın dirayetli tutum ve uygulamaları sonucunda hayata geçirilebilmiştir. 11 Ağustos 1928‟de yapılan ilk derslere Cumhurbaşkanlığı maiyet memurları. 1. 1036 Resmî Gazete. 8.1928. nüfus ve evlenme cüzdanları kayıtları. C. III. C.. III. 5. bu seferberlik faaliyeti açılan “Millet Mektepleri”. Mustafa Kemal. Ergün. s. Cumhuriyetin 50.. milletvekilleri ve bazı ileri gelenler katılmışlardı. Daha geniş bilgi için bkz. 77. III. a. TDK Yayınları. Dönem.. 1039 “Eski Yazı Bugün Tarihe Karıştı”. 7-11. yeni alfabenin en içten destekleyicilerinden birisi olmuştur.1040 Harf İnkılâbı birçok karşıt görüş ve engellemelere rağmen. 1038 TBMM Z. “Halk Evleri” ve “Okuma Odaları” vasıtasıyla kısa sürede başarıya ulaşmıştır. alfabe basımı v. 5. a. 1973. 5. ama harfleri değiştirmenin zor olduğunu belirtmiştir. 1 Kasım 1928‟de 1353 sayılı “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkındaki Kanun” kabul edilmiştir.g. Hâkimiyet-i Milliye. 1 Kânunuevvel 1928.e.C. 23. Ankara. Mustafa Kemal‟in başkanlığında 14 üye ile ilk toplantısını 26 Haziran 1928‟de yapan “Dil Encümeni”. Dönem. Şakir Ülkütaşır.matbaaların dağ gibi başbakanın karşısına dikilip duracakları korkusu olmuştur. harflerin ıslah ve değiştirilmesinin bir bilim meselesi olduğunu.e.s.1034 1924‟lerde Maarif Müsteşarı Köprülüzâde Fuat Bey‟in bakanlık çalışmaları hakkında verdiği bilgide. 118.000 lira konulması geçiş sürecini hızlandırmıştır.1037 Maarif Vekâletinin 1928 yılı bütçesine Yeni Türk harflerine geçilmesi dolayısıyla gramer. 184 .1036 Bu kanuna göre gazete ve dergilerin 1 Aralık 1928‟den geçerli olmak üzere Türk harfleri ile basılması ve yazılması mecburi hale getirilmiştir. s. işler için 400.g. Hâkimiyet-i Milliye. s.C. 1034 1035 Başgöz. kendisinin de ıslah taraftarı olduğunu. 1040 TBMM Z. 41 sayfalık bir alfabe raporu hazırlamıştır.1038 Devlet dairelerindeki işlemler 1929 Haziranından itibaren Türk harfleri ile olacak. 114-117. s. C. Yılında Atatürk ve Harf Devrimi. TBMM Z. s.C. Harf İnkılâbıyla büyük bir okuma yazma seferberliği başlatılmış.11. M. 1037 “Eski yazılar bugün tarihe karıştı”. Zamanla İsmet Paşa. askerî hüviyet ve terhis cüzdanları Türk harfleri ile yazılacaktır...1035 Erzincan Mebusu Saffet Bey ve arkadaşlarının verdikleri bir takrir sonucunda. s.

e. uygun bir oda da. s.. s. 185 . okuma-yazma bilenlere daha ileri bilgilerin verildiği “Halk Okuma Odaları” açılmıştır. s. İlköğretim Genel Müdürlüğünün Halk Terbiyesi Şubesine bağlı olacak.g.3. 1045 “Millet Mektepleri Teşkili Hakkında Valiliklere Yapılan Tamim”. 211. Millet Mektepleri ve Faaliyetleri Cumhuriyetin ilan edilmesiyle beraber ülkemizde okuma-yazma bilmeyen büyük kitlenin Cumhuriyet ilkelerine göre nasıl eğitileceği. “B” adı verilen kurslar ise iki ay süreli olup.1045 Millet Mekteplerinde öğretmenlere sembolik de olsa ek ücret verilmiş. S.g. 127. gece veya seyyar okulların kurulması gelmekteydi. 121.1044 Millet Mektepleri. 1041 1042 Ergün. ya da açık hava da yapılacaktı. eski harflerle okuyup yaza bilenler içindi. 11.3. İlk dönemden itibaren teklif edilen öneriler arasında.1042 TBMM‟nin 400. s.1043 Millet Mekteplerinin Genel Başkanı. Bu okullara ek olarak.1928 tarihinde hükümet tarafından kabul edilmiştir.8.000 lira ek ödenek ayırdığı “Millet Mektepleri” kent ve köy bütün yurdu kapsayacaktı. a. en azından nasıl okutulacağı tartışılmaya başlanmıştır. bunların nerelerde. denetim ücretleri ise vilayetlerin maarif bütçelerinden karşılanmıştır. Maarif Vekili Mustafa Necati Bey. 1044 Ergün. s.1928.e.e. Turan.11. a. Türk Ocakları vasıtasıyla “Halk Evi” açılması. a. 17. Resmî Gazete. 1936 yılına kadar devam eden Millet Mekteplerine ilk yıllarda çok büyük bir ilgi gösterilmiştir. 24. 125-126. Okullar. 1 Ocak 1929‟dan itibaren derslere başlamıştır.1041 Bakanlık tarafından hazırlanan Millet Mektepleri Talimatnamesi. nasıl kurulacaklarını ise Maarif Mıntıkaları belirleyecekti. 314-317. s. TDT.304‟ü bulduğu ve buralarda 64. 1043 Başgöz. Başöğretmen Mustafa Kemal idi.302 kişiye halk eğitimi verildiği görülmektedir. 1929. Millet Mekteplerinin “A” kursu dört ay olup.. Müfettişler Eğitim Bakanına. Okul bulunmayan yerlerde kurslar gezici olup. Millî Mücadele ve Ġnkılaplarla Ġlgili Kanunlar.. Ankara.g. “Halk Mektepleri” veya “Halk Dershaneleri”nin kurulması. o da Genel Başkan‟a bu okulların durumları hakkında rapor verecektir. Vekâlette bir halk eğitim birimi kurmuş ve John Dewey‟in raporu doğrultusunda hazırlanan “Halk Dershaneleri”ni 1927‟de faaliyete geçirmiştir. 1928 yılında “Halk Mektepleri”nin sayısının 3. 3. 89-90. Kemal Arıburnu. Kitap.11. 1957. ne eski ne de yeni yazı bilmeyen yetişkinler içindi. Maarif Vekaleti Mecmuası.

1049 TBMM Z. Millet Mektepleri Faaliyet Ġstatistiği (1928-1935). bu ilgi giderek azalmıştır. s. ayrıca 116. Ergün.982 kişi belge almış. Yılı.1. VI. Ankara. TC Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. 120. ayrıca 26.119 kişi de dışardan belge almıştır. Ankara. a. 3. Dönem. Sovyetler Birliği‟de Kellogg‟a karşı Aralık 1928‟de Paris Paktı‟nın hükümlerini kapsayan “Litvinof Protokolü”nü hazırlatarak. bir yandan dış askerî müdahale olasılığına karşı etrafında bir ortak güvenlik sistemi kurmak. s. 1945.828 “A” Dershanesi açılmış. 27 Ağustos 1928 de ilk önce dokuz devlet arasında imzalanmıştır. a. bu dershanelerde toplam 2. Türkiye’de Toplumsal ve Ekonomik GeliĢmenin 50. Avrupa‟da savaş sonrası oluşan dengeyi sürdürmeye gayret etmiş ve diğer devletlere de bu yönde katkıda bulunmuştur.9‟a ulaşmıştır. 3. başarılı olması için başka bir icraatla tamamlandığını göstermektedir. Sovyetler Birliği‟nin bu Paktı kendilerine karşı bir cephe kurma ve çember içine alma paktı olarak değerlendirmesine neden olmuştur.7 civarında olan okuma yazma oranı 1935 yılında yüzde 19.g. 459. 79.1046 1928-1935 devresinde toplam 47. “B” Dershanelerine ise 380.e. “Millet Mektepleri”nin de katkılarıyla 1927 yılında yüzde 10. Halk Mektepleri hakkında daha geniş bilgi için bkz. a. C. 1 Kasım 1928‟de Meclis‟te yaptığı konuşmasında.e.392 kişi ders görmüş ve 970. 1048 Koçak.Fakat ne yazık ki. 1046 1047 Avcı.1048 Mustafa Kemal Paşa. s. Türkiye Kültür Hareketleri..914 kişi de dışardan belge almıştır. diğer yandan da uluslararası ilişkilerde o sırada süren sorunları barışçı yollardan çözmek olmuştur. 5. Ankara. 131. 1936. s. Rakamlarla Ġktisadi ve Ġçtimai Türkiye.. 193. 1973.1047 Harf İnkılâbının doğal bir sonucu olarak değerlendirebileceğimiz “Millet Mektepleri” uygulaması inkılâpların bir plan dâhilinde yapılarak. 1049 ilişkide bulunduğumuz devletlerle de iyi geçinmemiz gerektiğini vurgulamıştır. uluslararası alanda kişiliğimizi kabul ettirirken.g. ABD ve Fransa arasında yakınlaşma sonucu ortaya çıkan Briand-Kellogg Paktı (Paris Paktı)..C.140 kişi belge almış.. İstatistik Umum Müdürlüğü. 186 . Litvinof Protokolü ve Türkiye’nin Diğer Devletlerle Siyasi ĠliĢkileri İki dünya savaşı arasındaki dönemde Türkiye. ÜÇÜNCÜ TBMM’NĠN DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 3. C. Briand-Kellogg (Paris) Paktı.9.m. Lozan Antlaşması‟ndan sonra Türk dış politikasının amacı. s. III. İstanbul. s.g.955 kişi devam etmiş. 240. Kültür Ġstatistikleri 1935-1936. Selim Sabit Aykut.092. IV-V. Paktı imzalamaya Sovyetler Birliği‟nin çağrılmaması.9. 1937.

Polonya, Letonya, Litvanya, Estonya ve Türkiye Cumhuriyeti‟ne imzalattı. Fakat Sovyetler Birliği Paris Paktı‟na çağrılınca bu paktında herhangi bir ehemmiyeti kalmadı.1050 Böylece Türkiye, 8 Temmuz 1929‟da resmen bu pakta dâhil oldu.1051 Türkiye, Lozan Antlaşması‟ndan sonra dış ilişkilerini, iyi ilişkiler kurma noktasında yoğunlaştırmıştır. Hariciye Vekâleti‟nin siyaseti, asla eski dostlarımızdan taviz vereceğimiz anlamına da gelmiyordu. Fakat izlenen siyaset Avrupa‟nın büyük devletlerinden biri olan İtalya veya başka bir devletle sıkı bir dostluk tesis etmemize de mani değildi.1052 Bu çabalar sonucunda birçok devletle farklı nitelikte pek çok antlaşma imzalanmıştır. Yunanistan ile 30 Ekim 1930‟da “Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakem Antlaşması”1053, Deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına ilişkin bir protokol ve “ikamet, ticaret ve denizcilik” sözleşmesi yapılmıştır.1054 İtalya ile Türkiye arasında suçluların iadesi, ticaret, konsolosluk v.b. birçok konularda dostluk antlaşmaları yapılmıştır.1055 Fransa ile Türkiye arasındaki en önemli problemlerden birisi Osmanlı borçlarının tasfiyesi idi. Bu konuda 13 Haziran 1928‟de Paris Büyükelçimiz Ali Fethi Bey, Fransızlarla bir anlaşma yapmış, fakat bu antlaşma Dünya ekonomik buhranı yüzünden çıkmaza girmiştir.1056 Fransa, elinde bulunan Adana-Mersin Demiryolunu millileştirmemize karşı çıkmasına rağmen, Almanya‟da Nazilerin iktidara gelmesinden sonra bu duruma razı olmuştur. Fransa ile 1309 sayılı “Seyyar Ticaret Memurları Sözleşmesi”, 1623 sayılı “Hakem, Dostluk ve Uzlaşma Antlaşması” ve 1670 sayılı Kanunla kabul edilen “İkamet, Ticaret ve Seyrüsefain Antlaşması”1057 ilişkileri oldukça yumuşatmıştır. İngilizlerle olan ilişkilerimiz 5 Haziran 1926‟da imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul‟un Irak‟a bırakılmasından sonra yumuşamış, İtalya‟nın ve Almanya‟nın, İngiliz sömürgelerinin önünde bir tehdit olarak belirmesiyle İngiltere,
1050

Murat Sarıca, Birinci Dünya SavaĢı’ndan Sonra Avrupa’da BarıĢı Kurma ve Sürdürme Çabaları (1919-1929), İÜSBF Yayını, Gür-Ay Matbaası, İstanbul, 1982, s. 220. 1051 Uçarol, a.g.e., s. 426. 1052 Mahmut (Siirt Mebusu), “Harici politikamız”, Hâkimiyet-i Milliye, 27 Ağustos 1930, s. 1. 1053 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 25, TBMM Matbaası, Ankara, 1931, s. 16,35,39,45. 1054 Şükrü Sina Gürel, “Türk Dış Politikası (1919-1945), CDTA, C. 2, İletişim Yayınları, s. 524. 1055 İtalya ile yapılan bu antlaşmaların detayı hakkında bkz. Düstur, Üçüncü Tertip, C. 10, s. 32; TBMM Z.C., III. Dönem, C. 4, Ek: s. 19-23; TBMM Z.C., III. Dönem, C. 5, s. 90-92; TBMM Z.C., III. Dönem, C. 14, s. 124, 127. 1056 Mehmet Gönlübol-Cem Sar, Atatürk ve Türkiye’nin DıĢ Politikası (1919-1938), AAMY, Ankara, 1997, s. 87. 1057 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 4, s. 263.

187

Türkiye‟ye karşı daha da sıcak bakmak zorunda kalmıştır. 1674 sayılı Kanunla1058 yürürlüğe giren antlaşma, iyi ilişkiler açısından atılan önemli bir adımdır. Kurtuluş Savaşı Döneminde Batılı devletlerle çatışma halinde bulunan Türkiye, kendisi gibi bu devletlerle mücadele etmekte olan Sovyetler Birliği ile yakın ilişkiler kurmuş ve önemli antlaşmalara imza atmıştır. Daha önce 17 Aralık 1925‟te yapılan “Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması” süresinin bitmesi dolayısı ile 17 Aralık 1929‟da bu antlaşma iki yıl daha uzatılmıştır.1059 Sovyetler Birliği ile aynı zamanda sınırlarda işbirliği, Karadeniz ve ona bitişik devletlerin deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına ilişkin protokoller yapılmıştır.1060 Bulgaristan ile daha önceden yapılan dostluk antlaşması, 6.3.1929‟da genişletilerek; “Tarafsızlık, Uzlaşma, Adlî Tesviye ve Hakem Antlaşması” şeklinde yeniden imzalanmıştır.1061 Taraflar bu antlaşmayla 1925 yılında imzaladıkları antlaşmaya aykırı düşmeyeceklerine ve birbirlerinin aleyhinde hiçbir şekilde siyasi ve ekonomik anlaşma içerisinde bulunmayacaklarına söz vermişlerdir. Bu ülkelerden başka Afganistan ile dostluk ve işbirliği antlaşması yapılmış; İran‟la 1926‟da yapılan antlaşmaya ise 15 Nisan 1928‟da bir protokol eklenmiştir.1062 3.9.2. Hariciye Kadrosu ve Harcamaları Üzerine Yapılan GörüĢmeler Hariciye Vekâleti 1925 yılında Dışişleri Bakanlığı görevine Tevfik Rüştü Aras‟ın gelmesinden sonra Atatürk‟ün vefatına kadar olan dönemde altın çağını yaşamaya başlamıştır. Tabiî ki bu başarılı siyasette dönemin dışişleri müsteşarlarından Mehmet Enis Akaygen‟i, Numan Menemencioğlu‟nu1063 ve özenle liyakate göre seçilmiş olan büyükelçileri unutmamak gerekir. 1064 1927 yılı itibariyle daha çok Ankara‟da yerleşen Türkiye‟deki yabancı misyonların sayısı artarak 27‟ye ulaşmıştır. Bu devletlerden 8‟i büyükelçilik, 16‟sı elçilik ve 3‟ü de maslahatgüzarlık şeklinde temsil edilmiştir. 1930 yılı itibariyle bizim diplomatik misyonlarımız ise;

1058 1059

TBMM Z.C., III. Dönem, C. 19, s. 130, 239, 278, 279, 280, 286; Resmî Gazete, 3.7.1930. TBMM Z.C., III. Dönem, C. 16, s. 41, 42, 55; Düstur, Üçüncü Tertip, C. 2, 2. Baskı, s. 67. 1060 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 8, s. 55, 56, 62, 65, 70. 1061 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 4, s. 290; C. 12, s. 85, 86, 89. 1062 Avcı, a.g.e., s. 191-193; Gönlübol-Sar, a.g.e., s. 55-92. 1063 Numan Menemencioğlu, 2.4.1937 tarihli kararname ile “Hariciye Vekâleti Siyasi Müsteşarlığı” görevine getirilmiştir. Bkz. TBMM Z.C., V. Dönem, C. 17, TBMM Matbaası, Ankara, 1937, s. 17; Numan Menemencioğlu, V. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 998. 1064 Şimşir, a.g.m., s. 1487.

188

10‟u büyükelçilik, 6‟sı 1. sınıf elçilik, 4‟ü 2. sınıf elçilik, 9‟u maslahatgüzarlık, 8‟i başkonsolosluk, 13‟ü 1. sınıf konsolosluk, 15‟i 2. sınıf konsolosluk ve 12‟si muavin konsolosluklar şeklinde oluşturulmuştur.1065 1928 yılına gelindiğinde çıkarılan bir kararnameyle dışişleri teşkilatında; bazı maslahatgüzarlık, konsolosluk, müsteşarlık ve kâtiplik makamlarına çok önemli tayinler yapılmıştır.1066 Afganistan Büyükelçiliği görevine atanan Yusuf Hikmet (Bayur)1067, Kral‟a karşı çıkan ayaklanma sırasında, Mustafa Kemal Paşa‟dan aldıkları direktifleri yerine getirmiştir.1068 Atatürk‟ün diplomasi hayatına kazandırdığı önemli şahsiyetlerden birisi de Tahran Büyükelçiliğine atanan Hüsrev Bey‟dir.1069 Hüsrev Bey‟in onuruna 23 Temmuz 1930‟da Yalova‟da verilen akşam yemeğinde Atatürk‟ün, Hükümetin size verdiği yeni görevden memnunmusunuz sorusuna Hüsrev Bey; “Sizin tensibinize iktiran eden her vazife çok mühimdir; bunun için yeni vazifeme büyük bir hevesle… Gidiyorum”1070 cevabını vermiştir. Görevininde başarılı olan Hüsrev Bey, Türkiye-İran dostluğunu pekiştirmiştir.1071

1065 1066

Girgin, a.g.e., s. 122-123, 131-132. BCA BMGMK (30.11.1.0/43.30.11. Tarih: 24.9.1928). 1067 1891‟de İstanbul‟da doğan Yusuf Hikmet Bey, Galatasaray Sultanisi‟ni tamamladıktan sonra Sorbonne Üniversitesine girip genel matematik ve teknik mekanik derslerine devam etmiştir. 1920‟de Matbuat Umum Müdürlüğü Fransızca propaganda memurluğu yaptıktan sonra, 1 Aralık 1923‟te Londra Temsilciliği Müsteşarı yapılmıştır. 1924‟te Hariciye Vekâleti Siyasi İşler Genel Müdürü olan Bayur, 1925‟te Belgrat Orta Elçisi ve 20 Kasım 1927‟de ise Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğine getirilmiştir. 26 Mart 1932‟de ise TTTC Üyeliğine seçilmiş ve 19 Eylül 1933‟te de Manisa Milletvekili seçilmiştir. 27 Ekim 1933‟te Maarif Vekili olan Bayur, İstanbul Üniversitesi‟nde ilk İnkılâp dersini vermiş ve 9 Temmuz 1934‟te vekillikten istifa ederek, AÜDTCF‟de Hint Tarihi Profesörü olmuştur. V. ve VI. Dönemlerde yeniden CHP‟nden Manisa Milletvekili olan Bayur, 1946‟da CHF‟den istifa ederek, Millet Partisi‟nin kurucuları arasında yer aldı. Bu partinin Atatürkçülüğe ve laikliğe karşı bazı davranışları yüzünden Millet Partisi‟nden 1952 yılında istifa etmiştir. X. ve XI. Dönemlerde DP‟nin listesinden bağımsız Manisa Milletvekili seçildi. Bağımsız seçilmesine rağmen 27 Mayıs 1960 İhtilali‟nden sonra yargılandı ve 15 Eylül 1961‟de 4 yıl 2 ay hapse hüküm giydi. 16 Ekim 1962‟de çıkarılan kanunla serbest kaldıktan sonra politikadan uzak durmuştur. Bkz. Çoker, TPT, IV. Dönem, C. II, s. 435-436. 1068 Bilal N. Şimşir, Atatürk ve Yabancı Devlet BaĢkanları, TTK Yayınları, Ankara, 1993, s. 41. 1069 1884‟te Edirne‟de doğan Hüsrev Bey, 1903‟te Harp Okulu‟nu bitirdikten sonra çeşitli yerlerde görev yaptı ve 1914‟te Atina Elçiliği Askeri Ataşeliğine tayin edildi. Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Samsun‟a çıkan heyette yer aldı ve daha sonra Heyet-i Temsiliye Başkâtibi oldu. OMM‟nin son döneminde Trabzon Milletvekili seçilen Hüsrev Bey, TBMM‟nin açılmasıyla birlikte Meclis‟teki yerini almıştır. II. Dönemde Urfa‟dan Milletvekili seçildi. 1924‟te Budapeşte, 1926‟da Sofya, 1930‟da ise Tahran Büyükelçiliği görevlerine atanmıştır. TBMM‟nin V. Dönemi için yapılan seçimlerde Sivas Milletvekili oldu. Daha sonra Tokyo, Berlin, Rio de Janerio Büyükelçiliği yaptıktan sonra 1962 yılında İstanbul‟da öldü. Bkz. Hüsrev Gerede, V. Dönem, TBMM Arşivi, ŞDN: 414; Çoker, TPT, I. Dönem, C. III, s. 935-936. 1070 Hüsrev Gerede, Siyasi Hatıralarım I, Ġran, 1930-1934, Y.Yok., İstanbul, 1952, s. 16-17. 1071 Şimşir, a.g.m., s. 1493-1494.

189

Masraflarda kısıtlama yapılması gerektiğinde, alınan en kestirme tedbirlerden birisi hiç kuşku yok ki, memur kadrosunda yapılacak olan düzenlemeler olmuştur. Hariciye Vekâleti kadro cetvelinin tadiline dair 15.5.1930‟da çıkarılan kanun böyle bir düzenlemedir. Bu Kanunla, aşağıdaki yazılı memuriyetler Hariciye Vekâleti kadrosundan çıkarılmıştır. Tablo–17 1452 Numaralı Kanuna Müzeyyel 1498 Numaralı Kanuna Merbut Cetvelden Çıkarılan Memuriyetler1072
Derece Memuriyetin Nev’i Adet MaaĢ Temsil Tahsisatı

1 3 9 10 12

Büyük Elçi İkinci Sınıf Elçi İkinci Sınıf Şehbender Resen Şehbender Vekili Maiyet Şehbender V. ve Kançılar

1 1 1 4 1

150 100 44 35 25

55 40 5 5 5

Hükümet, 12.11.1930 tarihinde bir kararname hazırlayarak; dışişleri bünyesinde büyükelçilik, elçilik, konsolosluk, müsteşarlık ve kâtiplik gibi kadrolarda çok önemli sayıda atama ve yer değiştirmelere imza koymuştur.1073 Hariciye temsilcilerinin aldıkları ücretler bazen Meclis‟in gündemine taşınmıştır. Gümüşhane Mebusu Ali Fethi Bey, 1930 yılında Cenevre‟ye gönderilen heyetle alakalı olarak; heyette kaç kişinin olduğunu, yol parası ve yevmiyelerinin ne kadar tuttuğunu, konferansa katılan başka hariciye nazırının olup olmadığını sormuştur. Soruların kasıtlı olduğuna inanan Hariciye Vekili Dr. Tevfik Rüştü Bey, konferansa dört kişinin katıldığını, 10 İngiliz lirası ile en fazla yevmiyeyi kendisinin aldığını; asla keselerini doldurmak gibi bir anlayışın düşünülemeyeceğini sert bir dille ifade etmiştir.1074 Ali Fethi Bey‟in Hariciye Vekilini bazı konularda sıkıştırması, asla O‟nun dış politikaları tasvip etmediği anlamına gelmemektedir. Savaşlardan bitkin bir halde çıkan bir ülkenin, “Yurtta sulh, cihanda sulh” sloganıyla izlemiş olduğu akılcı ve maceralardan uzak dış siyaseti, bırakın iç komuoyunda takdir edilmeyi dış dünyada da büyük bir takdir kazanmıştır.

1072 1073

TBMM Z.C., III. Dönem, C. 19, s. 53-54; Düstur, Üçüncü Tertip, C. 11, s. 398. BCA BMGMK (30.11.1.0/59.34.4. Tarih: 12.11.1930). Hariciye Vekâleti Zat İşleri Müdürlüğü (Sayı: 97580-574) antetlidir. 1074 TBMM Z.C., III. Dönem, C. 23, s. 25-27.

190

IV. BÖLÜM DÖRDÜNCÜ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1931-1935) 4.1. DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ Mustafa Kemal Paşa, CHP Genel Başkanı sıfatıyla Meclis Grup Başkanlığına gönderdiği 3.3.1931 tarihli bir yazıyla, memlekette ortaya çıkan bir takım izlenimleri sonucunda, milletvekili seçimlerinin yenilenmesini uygun gördüğünü bildirmişti.1075 TBMM de, Erzincan Milletvekili Saffet, Afyonkarahisar Milletvekili Ali ve Tekirdağ Milletvekili Cemil Beylerin TEK‟nın 25‟inci maddesi çerçevesinde sundukları önergeyi kabul ederek, seçimlerin yenilenmesine karar vermiştir.1076 Ülke genelinde 317 milletvekilinin seçilmesi düşünülmüş ve yapılan nüfus tespiti sonucunda 63 seçim çevresinin 50‟sinin çıkardığı milletvekili sayısı değişmeyerek, 253 milletvekili çıkaracakları; kalan 13 seçim çevresinin 8‟inde ise toplam 21 milletvekilinin seçilmesi planlanmıştır.1077 CHP 63 seçim çevresinden 287 aday göstermiş, 22 seçim çevresinde ise 30 milletvekilliği boş bırakılarak, bağımsız adayların seçilmesine fırsat tanınmıştır. Büyük illerden sadece İzmir‟de Halil (Menteşe) Bey 38 oy alarak milletvekili seçilmiştir. CHP‟nin göstermiş olduğu 287 aday olduğu gibi seçilmiş, bağımsız milletvekilleri için boş bırakılan yerlerden 20 milletvekili seçilmiş, 10 milletvekilliği ise çeşitli nedenlerden dolayı boş kalmıştır.1078 CHP‟li olan ikinci seçmenler, Mustafa Kemal‟in isteğine rağmen müstakil adaylara oy vermemişler; seçilen bağımsız milletvekillerinin bir kısmı ise zamanla CHP‟ye geçmiş, TBMM‟de sadece 7 bağımsız milletvekili kalmıştır.1079 28.5.1931 tarihinde Meclis‟te milletvekilliği seçimlerinde usulsüzlüklerin yapıldığı iddiası tartışılmıştır. Bu iddialar; Kayseri, Sinop, Aksaray, İzmir, Kütahya, Afyonkarahisar ve Bolu milletvekilliği seçimleri ile ilgiliydi. İddiaları Mazbataları
1075 1076

Fahri Çoker, Türk Parlamento Tarihi, IV. Dönem, C. 1, TBMM Yayını, Ankara, 1996, s. 3. TBMM Z.C., III. Dönem, C. 26, s. 18-19. 1077 Çoker, TPT, IV. Dönem, C. 1, s. 4-8, 42-43. 1078 İstanbul‟dan bağımsız adaylığını koyanlar arasında; Kazım Karabekir Paşa, Refet Paşa (Bele), Cemil Paşa, Kenan Ömer (Öner) gibi tanınmış ve önemli simalar vardı. Ayrıca Kütahya‟dan seçilen iki adayın mazbatası kabul edilmediğinden, sonradan yapılan seçimler sonucunda bu iki milletvekilliğine de CHP‟li iki milletvekili seçilince, bağımsızların sayısı 18‟e düşmüştür. Bağımsızlardan seçilenler arasında; Halil Bey (Menteşe), Hüsnü Kitapçı, eski İktisat Vekili Sırrı (Belli) ve dağılan SCF erkânından Niğde Milletvekili Galip Beyler de bulunmaktaydı. Bkz. Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar, 3. Baskı, YKY, İstanbul, 2006, s. 451. 1079 Uyar, Cumhuriyet Halk Partisi, s. 160.

191

Tetkik Encümeni araştırmış ve seçimlere mani hiçbir durumun olmadığına karar vermiştir.1080 Zaman içerisinde boş kalan ve bazı nedenlerden dolayı boşan milletvekilliklerine seçimler yapılmıştır. Dördüncü Dönem TBMM, 4.5.1931 tarihinde en yaşlı üye olan İstanbul Milletvekili Abdülhalik Hamit (Tarhan) Bey‟in başkanlığında toplanmıştır. Yapılan seçimlerle Meclis Başkanlığına yine Balıkesir Milletvekili Kâzım Paşa, Başkanvekilliklerine de Trabzon Milletvekili Hasan (Saka), İzmir Milletvekili Vasıf (Çınar) ve Bursa Milletvekili Refet Beyler seçilmişlerdi.1081 İzmir Milletvekili Halil (Menteşe) Bey usul hakkında söz alarak, anayasa gereğince bir seçim döneminin dört yıl olduğunu seçim dönemi tamamlanmadan seçimlerin yapılmasından dolayı sürenin bitiminden sonra Cumhurbaşkanlığı seçiminin yapılmasını istemiştir.1082 Oysa TBMM seçimlerinin dört yılda bir yapılması anayasal bir zorunluluk olmadığı gibi gerektiğinde daha kısa sürede de seçimler yapılabilirdi. Meclis‟te seçim süresi üzerine yapılan tartışmalardan sonra 4.5.1931 tarihinde yapılan oylamada Gazi Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 289 milletvekilin tamamının oyunu alarak Cumhurbaşkanı seçilmiştir.1083 4.5.1931 ile 23.12.1934 tarihleri arasında görev yapan IV. Dönem TBMM, birisi olağanüstü olmak üzere beş dönem şeklinde toplanmıştır. Bu toplantı yılları içerisinde; 294 birleşimde 424 oturum yapılmıştır. Genel Kurulda görüşülen 1614 konudan 871‟i kanun olarak kabul edilmiştir. Bu konulardan 40‟ı yorum, 217‟si karar olarak sonuçlanmış, 28‟i komisyonlara, 15‟i hükümete geri gönderilmiş, 27‟si genel kurulun bilgisine sunulmakla yetinilmiş, gerisi ise komisyonlarda ve gündemde kalmıştır.1084 Meclis, bu yoğun temposu içerisinde vatandaşlar tarafından çeşitli konularda verilen dilekçeler üzerinde de çalışmıştır. Dilekçelerin önemli bir kısmını emeklilik ve maaş sorunları, mahkeme kararlarına itirazlar, yerel yöneticileri şikâyetler, fiyat artışları ve askerlik gibi konular oluşturmaktaydı. Dönem içerisinde

1080 1081

TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, TBMM Matbaası, Ankara, 1931, s. 65-66. Goloğlu, Tek Partili Cumhuriyet (1931–1938), II. Kitap, Kalite Matbaası, Ankara, 1974, s. 11. Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanı seçimleri için bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 2-3. 1082 TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 3-5. 1083 TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 6. 1084 Çoker, TPT, IV. Dönem, C. 1, s. 74-741; İhsan Ezherli, Türkiye Büyük Millet Meclisi (19201986), TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No: 10, Ankara, 1986, s. 113.

192

komisyonlara 5209 dilekçe gelmiş, bunların 1996‟sı (yüzde 38‟i) karara bağlanmıştır.1085 4.2. VI. ĠNÖNÜ HÜKÜMETĠ VE KURULAN KOMĠSYONLAR Seçimlerin yenilenmesinden sonra Cumhurbaşkanı, tekrar hükümeti kurma yetkisini TEK‟nın 44‟üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince İsmet Paşa‟ya vermiştir.1086 İsmet Paşa‟nın hemen oluşturarak listesini Cumhurbaşkanına sunduğu kabinesinde şu kişiler yer almıştır: Tablo–18 VI. Ġnönü Hükümeti (4 Mayıs 1931–1 Mart 1935)1087
S.No: 123456789101112Vekâletin Adı: Başvekil Adliye Vekili Millî Müdafaa Vek. Dâhiliye Vekili Hariciye Vekili Maliye Vekili Maarif Vekili Nafıa Vekili İktisat Vekili Sıhhat ve İçt. M. V. Ziraat Vekili Gümrük ve İnh. V. Vekilin Adı: İsmet İnönü Yusuf Kemal Tengirşek Zekâi Apaydın Şükrü Kaya Tevfik Rüştü Aras M. Abdülhalik Renda, Fuat Ağralı Esat Bey, Reşit Galip Bey, Hikmet Bey, Abidin Bey Hilmi Uran, Ali Çetinkaya M. Şeref Özkan, M. Celâl Bayar Refik Saydam Muhlis Erkmen Ali Rana Tarhan

İsmet

Paşa,

9.5.1931

tarihinde

hükümetinin

programının

esaslarını

açıklamıştır. Programda göze çarpan hususlardan birisi dâhilî ve haricî siyasette huzur ortamının sağlanmasının temel politika olarak benimsenmesidir. Eğitimde hedeflenen gaye az masrafla çok eğitim alınabilme usullerinin tatbikinde bilhassa mesai sarf etmek şeklindeydi. Bütçede tasarruf konusu temel ekonomik politika olarak karşımıza çıkmaktadır. Paranın kıymetini artırma ve memur kadrosunda tasarruf yapılması da alınan kararlar arasında görülmektedir. Malî ve iktisadî tedbirler ile çiftçilerin ve mahsullerinin himayesinin amaçlanması, ticaretin teşvik edilmesi, limanlarda kolaylıkların sağlanması, maden işlerinde engeller ortaya
1085

Öz, a.g.e., s. 167-168; Ali Fuat Başgil, VatandaĢların BMM’ye Müracaat Hakkı, THKY, Ankara, 1944; Servet Armağan, Dilekçe Hakkı ve 1961 Anayasası, İÜHFY, İstanbul, 1972, s. 1-42. 1086 TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 9. 1087 VI. İnönü Hükümeti ile ilgili olarak bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 9; Öztürk, T.C. Hükümetleri, s. 149. Sanal, a.g.e., s. 149. VI. İnönü Hükümetinin ilk kuruluşu esnasında bakanlıklar arasında bulunmayan fakat yeniden kurulan Ziraat Vekâleti (Kanun No: 1910) ve Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti (Kanun No: 1909), TBMM‟nin 29.12.1931 tarihinde çıkarmış olduğu kanunla kurulmuştur. Bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 5, TBMM Matbaası, Ankara, 1932, s. 137-138, 150.

193

çıkaran usullerin ve vergilerin tekrar gözden geçirilip ıslah edilmesi, hükümetin programında yer alan önemli diğer hususlardandı.1088 IV. Dönem TBMM, 2 Mayıs 1927 tarihli içtüzük çerçevesinde ilk etapta kurulması düşünülen 15 komisyona üye seçimini yapmıştır. Daha sonra 29 Aralık 1931 tarih ve 1909 sayılı Kanunla kurulan Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti ile yine aynı tarihte 1910 sayılı Kanunla kurulan Ziraat Vekâletinin işleri için de birer komisyon kurulmasıyla, kurulan komisyonların sayısı 17‟ye çıkmıştır.1089 4.3. DÖRDÜNCÜ DÖNEM TBMM’DE YER ALAN PARLAMENTERLERĠN TOPLUMSAL KÖKENLERĠ 4.3.1. Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri IV. Dönem TBMM‟de toplam olarak 348 milletvekili yer almıştır. Bu milletvekillerinden 241 kişi (yüzde 69,25) yüksek öğrenim görmüş, bu yüksek öğrenim görenler arasında en fazla yere sahip olan eğitim alanı olarak; 65‟i hukuk, 62‟si harbiye, 47‟si mülkiye, 22‟si tıp ve 14‟ü ziraat şeklinde tasnif etmek mümkündür. Milletvekillerinden 14‟ü ( yüzde 4) medrese öğrenimi, 38‟i (yüzde 10,91) orta öğrenim, 27‟si ( yüzde 7,75) ilköğrenim ve 28‟i (yüzde 8) de özel öğrenim görmüştür.1090 IV. Dönem TBMM‟de yer alan milletvekillerini mesleklerine göre bir tasnife tabiî tutmamız gerekirse, her meslekten insanların varlıkları dikkatimizi çekmektedir. Bu meslekler arasında sivil idare, askerlik ve eğitimi dâhil ederek oluşturacağımız bürokrasiden gelen milletvekilleri oranının Meclis‟te yüzde 46,26 civarında olduğunu görebiliriz. Mehmet Turhan‟ın serbest meslek toplamı olarak verdiği yüzde 29‟luk bir oranı ise; hukuk, tıp, eczacılık, veterinerlik, mühendislik ve gazetecilik

1088 1089

TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 22-23. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 1, s. 27-29; IV. Dönem TBMM, 8.11.1934 tarihinde yapmış olduğu toplantısında komisyon üyeliklerine yeniden seçimler yapmıştır. Bkz. TBMM Z.C., IV. Dönem, C. 25, TBMM Matbaası, Ankara, 1935, s. 10-11. 1090 Eğitim ile ilgili bu istatistikî bilgiler oluşturulurken bazı eserler ve zabıtlar üzerinde yapılan incelemeler sonucunda yukarıdaki rakamlar tespit edilmiştir. Konu ile ilgili olarak bkz. Çoker, TPT, IV. Dönem, C. 2, s. 630; Frey, a.g.e., s. 181; Ahmet Taner Kışlalı, “Parlamentonun Yapısal Evriminde Eğitim, Yaş ve Cinsiyet Boyutları”, Türk Parlamentoculuğunun Ġlk Yüzyılı, Haz: Siyasî İlimler Türk Derneği, Ajans-Türk Gazetecilik ve Matbaacılık Sanayi, Ankara, 1976, s. 166.

194

fakat bu duruma paralel olarak eşrafın gücü artmıştır. 38. Nizamname ve Programı.1091 Meclis‟te çoğunluğu oluşturan bürokrasi kökenli bu milletvekilleri arasında ise özellikle en fazla oranla sivil idarede yer alanlar ve asker kökenliler gelmekteydi. Ayrıca ayrı bir bölümde ordu mensupları inkılâbın koruyucusu olarak nitelendirilmiştir. s. buna karşın girişimcilik ve serbest meslek kategorisinde saydığımız meslekler oldukça yüksek bir oranda Meclis‟e girebilmişlerdir. Dönem. 34-37. ticaret. AÜHF Yayınları No: 363. C. devletin vasiliğinden kurtulmaya çalışıyordu. Ankara. Siyasal Elitler.1094 Kısacası Kemalist elit. 1931. III.. yöresel yönleri ağır basan tüccarlar ve çiftçiler siyasal elitler arasına girmişlerdir. Bu tespitlere rağmen IV. çok bilinçli bir şekilde yöresel siyaset izlemek suretiyle yöresel güçlerin teskin edilmesini ve karmaşaların engellenmesini sağlamış. siyasal elit seçimlerinde kategorize ettikleri en çok entelektüel statü ile resmî statüye önem 1091 1092 Turhan. 195 . s. 67. fırsat bulabildiğinde. CHF‟nın. 1094 Şerif Mardin. 118-119. Eşraf da. Türkiye’de Sosyal DeğiĢme ve Siyasal Katılma. Geriye kalan oranı ise girişimcilik başlığı altında.1092 Kurtuluş Savaşı boyunca CHF‟nın askerî-bürokratik liderliği. bankacılık. tarım. daha önceki yıllarda sınıf kavramlarına rastlanılmadığı halde burada serbest meslek erbapları ve memurlar tek tek ele alınmıştır. 1095 Cumhuriyet Halk Fırkası. Ankara.alanında görev yapanlar teşkil etmekteydi.g. 2002.1093 Bu dönemde Osmanlı görüşüne benzer bir biçimde devlet. 109. 181. 9. SCF‟nin kurulmasından sonra parlamentodan uzak tutulmaya çalışılan unsurlar hızla çoğalarak. Çoker. Frey. 1093 Ergun Özbudun. s. Büyük Kongresi‟nde kabul ettiği programa bakıldığında. s. İletişim Yayınları. Bu gerilimli sayılabilecek düzen içerisinde eşraf. TBMM Matbaası. ulusal kapsamlı konularda karar vermeye kalkışmadığı sürece eşrafla işbirliği yapabilirdi. Örneğin 1931‟de bürokratlar tüm tek parti döneminde olduğundan daha az bir düzeyde temsil edilmişler. İstanbul. 631. din gibi diğer meslek grupları oluşturmaktaydı. 2. TPT. bu siyasetin doğal bir sonucu olarak belirli bir sayıda da olsa yöresel çıkarları savunan liderleri. s. s. Türkiye’de Toplumsal Siyaset. 1975. Turhan. yöresel eşrafında desteğini almıştır. s. a. yöresel iktidarlarına dokunmayan böyle bir programa karşı çıkmamış ve bunun sonucunda merkezi otorite güçlenmiş. Siyasal Elitler. siyasal elitin içerisine aldığı görülmektedir.e. Yasama Dönemi her bakımdan tek parti rejimine ters düşmekteydi.1095 Kemalistler. Baskı. IV.

Ankara. 23. Siyasi Alandaki GeliĢmeler 4. Dönem boyunca uygulanan bu düzenlemeye göre. s. 26. s. Arif Oruç. TBMM Matbaası. Sayı: 1745. kurulmak istenmiştir. Yirmi beş yaşını bitiren ve geçimi babası tarafından temin edilen kızlar dahi bu tazminattan diğer evlâtlar gibi eşit hissedar oluyorlardı. C. 196 .1097 Milletvekillerin emeklilikleri ile ilgili olarak. 1149. Bu düzenleme BMM azalarının tahsisat ve harcırahları hakkındaki 1613 numaralı kanunun birinci maddesini düzeltmek için çıkarılmış olan 1757 sayılı Kanunla gerçekleşmiştir. 5 Mart 1931‟de çıkarılan 1757 sayılı Kanunla.2. Ayrıca bu tazminat borç için haczedilemeyecektir. C.g.4. fakat yöresel olarak güçlü olmak unsurunun da bir kişi de bulunması her zaman için tercih sebebi sayılmıştır.e. Resmî Gazete. milletvekilleri aylık 350 lira olmak üzere toplam yıllık 4200 lira maaş alacaklardı. ailelerine ise Ankara‟ya getirildiklerinde her seçim dönemi için gidiş-dönüş yolluğu ödenecekti. 15. 130. Lâyik Cumhuriyetçi ĠĢçi ve Çiftçi Fırkası SCF‟nin kapatılmasından yaklaşık altı ay sonra gazeteci olan Arif Oruç tarafından Haziran 1931‟de İstanbul‟da Lâyik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası. Dönem. C.1. Üçüncü Tertip.1. 2507 sayılı Kanunla1098 yapılan düzenlemeyle. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE SĠYASĠ VE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER 4. yeni bir düzenleme yapılmıştır.vermişler. s.1.. Ankara.4.C. 1099 TBMM Z. 15.C. ölen milletvekillerin 1683 sayılı Kanun mucibince dul ve yetim maaşına müstahak aile fertlerine eşit olarak paylaştırılmak üzere bir senelik tahsisatları tazminat olarak verilecekti.3. TBMM Z. 1934. s. Mesleği memuriyet olan milletvekillerinin çalışma süreleri emekliliğe esas fiilî hizmetten sayılmıştır. 1934. Milletvekillerin Özlük Hakları Üzerinde Yapılan Düzenlemeler Milletvekillerin ödenek ve yollukları konusunda 1930 tarihli düzenlemelerden vazgeçilerek.. 54.1099 4. Bu düzenleme hakkında bkz. 3 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan 1683 sayılı “Askerî ve Mülkî Tekaüt Kanunu” geçerliliğini korumuştur. IV. Başvekâlet Matbaası. a. IV. Ayrıca seçim çevrelerine giden milletvekillerine her toplantı yılı için. önce Yarın gazetesi‟nde yayınladığı yazılarla halkı.1096 4. Dönem. III. 1096 1097 Frey. 11 Mart 1931. Vefat eden milletvekilinin dul ve yetimi bulunmaz ise bu tazminat kanunî mirasçılarına verilecekti..4. 1098 Düstur.

1101 Bu parti bütün hazırlıklara rağmen.4. 1954 ve son olarak ta 10 Ekim 1984 tarihinde değişiklikler yapılmıştır.1954 tarihinde 6330 sayılı Kanunla yapılan değişiklik hakkında bkz.4. Baskı. 1943. fakat bu programın daha sonra genel kongrede kati şekline dönüşeceği duyurulmuştur. Ġdari Alandaki GeliĢmeler 4. Başyaverlik. C. 1102 Tunçay. 197 . 15. 22 Haziran 1931. 619. disiplin ve yükselme işleri düzenlenmiştir. Muzaffer Sencer. partilerinin Halk Fırkası‟nın siyasetini kendilerine yakın bulmayanların fikirlerini serbestçe açıklayacakları bir fırka olacağını.1103 Başbakanlık içerisinde gittikçe yoğunlaşan işlerin çözümü için de 20. Osmanlı Devleti‟nden kalan düzenlemelerin iyileştirildiği görülmektedir. bu durumun Mustafa Kemal Paşa‟nın şahsına yapılmış bir hareket olarak algılanmaması gerektiğini vurgulamıştır. 15. s. s.. 279.1106 1100 1101 “Fırka İmkânı Neden Olmasın”. Tunçay.1933 tarihinde toplam sekiz maddeden oluşan 2180 sayılı “Riyaseti Cumhur Dairesi Teşkilât Kanunu” meclis tarafından ivedilikle görüşülerek kabul edilmiştir. 1106 9. Dönem. kurulmuş olan daire ve müdürlüklerin görevi. 1105 TBMM Z.5..2. 1103 TBMM Z.1100 Kurulması düşünülen partinin bir de geçici programı yayınlanmış.C. Aankara. Lâyik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası Programı için bkz. 1992. C.1. Dönem. 118-119.2. IV. atama. kuruluş için hükümetten izin alamamıştır. 1933. 16. Arif Oruç. Kanunla Riyaseti Cumhur Dairesi. 2.3. 17 Ağustos 1983‟e kadar yürürlükte kalacak olan bu kanunla. Yarın. TPY. Üçüncü Tertip. IV.bu partinin kuruluşuna hazırlamaya çalışmıştır. Türkiye’nin Yönetim Yapısı. Umumî Kâtiplik. 1104 Düstur. s. evrak ve hazine-i evrak. yazı işleri. Yarın. 25-45. s. C. 14. 202-203. kararlar.1102 4. İstanbul. 31 Mayıs 1931. s. 186.1105 Ülkemizde Başbakanlık örgütü üzerinde.1933 tarihinde 2187 sayılı “Başvekâlet Teşkilât ve Vazifeleri Hakkında” bir kanun çıkarılmıştır.1104 Toplam on iki maddeden oluşan bu kanunla Başvekâlet Teşkilatı: Bir müsteşarın idaresi altında muamelât umum müdürlüğü. TBMM Matbaası. Alan Yayıncılık. s.C. neşriyat.5. CumhurbaĢkanlığı ve BaĢbakanlık TeĢkilat Kanunları ile Hava ve Denizyolları TeĢkilatı Alanında Çıkarılan Kanunlar Devlet teşkilatı alanında yapılan düzenlemeler sayesinde. hususî kalem. daire ve levazım müdürlüklerinden oluşturulmuştur. Kalemi Mahsus Müdürlüğü ve Daire Müdürlüğünden oluşturulmuştur. 1937. Arif Oruç’un Yarın’ı (1933).

Üçüncü Tertip. 14. Düstur.1108 Deniz ulaştırması ve teşkilatı alanında da pek çok düzenlemeler yapılmış ve 31 Mayıs 1933‟te 2251 sayılı Kanunla İktisat Vekâletinde “Deniz ve Hava Müsteşarlığı”nın kurulması gerçekleştirilmiştir. IV. 1933. 13. Ankara.800‟e.C. 29 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2239 sayılı “Denizyolları İşletme Kanunu” ve 31 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2248 sayılı “Denizyolları ve A. O‟nun tavsiyeleri sonucunda levazım işlerine bakmak üzere beşinci şube kurulmuştur.2. 1929‟da ise yine Avusturyalı uzman Edmon Hayden Feld getirilmiş ve bu uzman 1931 yılına kadar vazife yapmıştır.. s.1109 4. 1219. Başvekâlet Matbaası. 1927 yılında polis teşkilâtının ıslahı için Avusturya‟dan polis uzmanı Frederik Ramah getirilmiş. s.4. Cumhuriyetin ilanında birçok vilayetlerde zabıta amiri olarak komiser muavini ve ikinci komiserler varken daha sonra bütün vilayetlerde emniyet müdürlüğü ve emniyet memurlukları kurulmuştur. Ankara. 14. Üçüncü Tertip. 1931 yılı itibariyle polis müdürlerinin bulunacağı 1107 1108 Düstur. Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu Millî Mücadele‟nin başlangıcında dar bir kadro ile işe başlayan Emniyet-i Umumiye de bir şube teşkilatı bile yoktu. “Asayiş”. s. 1109 Deniz ulaştırması ve teşkilatı alanında çıkarılan belli başlı kanunlar şunlardı: 9 Temmuz 1932‟de çıkarılan 2068 sayılı “Türkiye İskele ve Limanları Arasında Posta Seferleri Hizmetinin Devlet İdaresine Alınmasına Dair Kanun”. posta ve eşya ulaşımını sağlayacak. 1932. 1924 yılında polis kadrosunun yekûnu 4. denizyolları teşkilatında önemli düzenlemeler yapılmıştır. Dönem. 14. s. kısa bir süre sonra vefat etmiştir. 9. IV.Memlekette yolcu.1933 tarihinde kabul edilen 2186 sayılı Kanunla kurulmuştur. 1145. C. 15. “Ecanip”. fakat Ramah. Düstur. ayrıca yeni ekonomik hareketlere de zemin hazırlayacağı tahmin edilen “Havayolları Devlet İşletme İdaresi” 20. 534-535. 1933‟te ise 3. TBMM Z. C. s. TBMM Matbaası.250 kişi iken bu sayı 1931‟de 3. Düstur. “Memurin ve Levazım”. C. “Emniyet”. 617. 198 .A.K. Başvekâlet Matbaası.1107 Kanunun görüşülmesi esnasında Millî Müdafaa Vekilli Zekâi Bey. Üçüncü Tertip. C.5. devletin yanı sıra Türklere ait özel şirketlerinde hava nakliyatında bulunmalarının gerektiğini vurgulamıştır.Y. 192-193. C. 2070 sayılı “Türk Gemi Kurtarma Anonim Şirketinin Kurulmasına Dair Kanun”. Dönem. 1932 yılına gelindiğinde Emniyet-i Umumiye. Daha sonra çıkarılan birçok kanunlarla. 1225.C.” Bkz.. C. Tam bir yokluk içerisinde Cumhuriyet polisini devralan Emniyet-i Umumiye ilk iş olarak merkez teşkilâtını kuvvetlendirmekle işe başlamıştır. s. Üçüncü Tertip.742‟ye indirilmiştir.2. TBMM Z. Ankara. “Fen ve Neşriyat” ve “İdarî ve Adlî ve Beledî Zabıta” olmak üzere toplam altı şubeden oluşturulmuştur. İşletmeleri ile Fabrika ve Havuzlar Teşkilatına Dair Kanun.

2 Mayıs 1913 tarihli “Polis Nizamnamesi” üzerinde 1929‟da bir düzenleme yapılmış. Dâhiliye Vekâletince. polislik mesleğine giriş şartları. 423-429.581.14.10. 1112 TBMM Z. IV..982‟ye düşmüştür.1110 1932 yılında ahlakî zabıtadaki kıymeti nazarı dikkate alınarak. teçhizat ve tedavileri gibi konular düzenlenmiştir.0. buna karşın serkomiserlerin bulunacağı vilayetlerin sayısı 16‟ya.0. 1931‟de tekrar artarak 99.vilayetler 25. C.0/88. s. Tarih: 1931).219‟a ulaşmıştır. polis teşkilatı alanında atılan önemli adımların bir sonucudur. 1111 Şartlar çerçevesinde suç oranında yine de çok daha fazla oranda bir artışın görülmemesi. derece ve unvanları. her şeyden önce teşkilatlanması ile vatandaşın emniyetini sağlamada etkin olacak. fakat bu da yeterli olmamıştır. 1113 “Yeni emniyet memuru tayinleri”. 1.1113 Polis teşkilatı ile ilgili olarak çıkarılan kanunlara rağmen polisin detaylı bir şekilde görev ve yetkilerinin tespit edilmemesinin yanı sıra adlî makamlarla polis 1110 1111 BCA (30.580. 30 Haziran 1932‟de 2049 sayılı “Polis Teşkilatı Kanunu” olarak onaylanmıştır. ikinci sınıf emniyet müdürünün ise 30 lira maaş alacağı tespit edilmiştir. sınıfı. hem belediye işlerine hem de zabıta işlerine bakabilecek polis kadrosunun kurulabileceği yazılmıştır. Tarih: 1933). ekonomik sıkıntılardan dolayı kaza merkezi olan yerlerde. Hâkimiyet-i Milliye.0/88.1112 Ayrıca yapılan düzenlemeyle birinci sınıf emniyet müdürünün 35 lira. 9. 1931 yılında Emniyet Genel Müdürlüğü‟nün il teşkilatları ve durumlarıyla ilgili olarak hazırlamış olduğu bir raporda. merkez memurlarının bulunacağı vilayetler 21‟e çıkarılmış. tedrisat ve talimleri. Dönem.531 suçlu tespit edilmiş ve 1927 ve 1928 yıllarında bu sayı nispi bir surette artmış. istifa ve mezuniyetleri.10. maaşı “Belediye Kanunu” mucibince belediyeler tarafından verilmek üzere. 199 . s. komiser muavinlerinin bulunacağı vilayetlerin sayısı ise 1‟e indirilmiştir. polisin tanımı yapılmış. Hukuktan mezun bir merkez memuru. lise ve ortaokul mezunu 3 komiser ve 9 sivil polis memuru olmak üzere toplam 13 kadın polislik mesleğine alınmıştır. 1930‟da ise 70. elbise. sicilleri.067‟ye 1932‟de ise 116. 22 Ağustos 1932. kadınların mesleğe girmesi de önemli bir gelişme olarak karşımıza çıkmaktadır. BCA (30. Genel olarak suç istatistiklerine baktığımızda 1926 senesinde 95. eğitimi ve görev anlayışı yerinde olan bir polis teşkilatı amacıyla sunulan tasarı.C. Kanunla.19.

1119 Birinci Umumî Müfettişlikteki başarılı çalışmalarından dolayı Dr..C. Tekirdağ ve Çanakkale mıntıkalarında. 361. Umuru 1114 1115 TBMM Z. BCA (030.0. Dönem. Eğitimi zayıf olan Konya ve Trabzon polis okullarının kapatılmasıyla.19).18. 4. BCA BKKK. IV. 200 .C. s. s.10. Kırklareli.1120 Trakya Umum Müfettişliği Başmüşavirliği‟ne Emniyet-i Umumiye Müdür Muavini Şükrü. 1934. 231. Cumhuriyet. Trakya’da Ġkinci Umumî MüfettiĢliğin Kurulması Birinci Umumî Müfettişliğin çalışmalarını oldukça olumlu bulan Cumhuriyet Hükümeti. s. 1.1117 Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. Asayiş Müşavirliğine Birinci Umumî Müfettişlik İstihbarat Müdürü Osman. Ek.. 21. Dönem. C. C. IV. s. 1118 TBMM Z. TBMM Z. 1934. C. İstanbul Polis Okulu ihtiyaca cevap veremez hale gelmiş..9. Tarih: 1933).581. bu müfettişliği kurmalarındaki amacı. IV. nafıa ve iskân işlerinin esaslı bir surette tanzimi ve idaresi için “Trakya Umumî Müfettişliği” kurulmuştur. 125 lira asli maaşlı bir Başmüşavir ile asayiş. TBMM Matbaası. 23. (030.0/88. kontrol ve hizmetin halkın ayağına götürülmesi çabası ve Trakya‟nın Avrupa‟ya açılan bir köprübaşı olması olarak açıklamıştır. s.m. 20. Ankara‟da bir polis okulu yapılmasının gerekçesini şöyle ifade etmiştir: “Polis mektebinin buraya gelmesi demek polisin bizden. Trakya Bölgesi‟nde de bir Umumî Müfettişliğin kurulmasını kararlaştırmıştır. 1117 Düstur.14.C. IV.1.”1116 4. 15.1114 Polisin yetiştirilmesi konusu asayiş noktasında büyük bir önem taşımasına rağmen. Dönem. 15.C. Üçüncü Tertip. kalemi mahsus. s.1115 Çanakkale Milletvekili Ziya Gevher Bey. bunun için de Ankara‟da bir polis okulunun yapılmasına karar verilmiştir.arasında anlaşmazlıkların ortaya çıkmasıyla. 1931 yılına kadar Konya. a. Trabzon ve İstanbul‟da olmak üzere ancak üç tane polis okulu mevcuttu. İskân Müşavirliğine Birinci Umumî Müfettişlik İskân Müdürü Hulusi. toplam 27 maddeden oluşan “Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu” kabul edilmiştir. 60-62.4. 115. Ankara. C. Dönem. 19 Şubat 1934 tarih ve 2/150 sayılı Kararname ile Edirne.. 1120 Koca. 18 Mart 1934‟te Trakya Umumî Müfettişliği görevine atanmıştır. 150 lira asli maaşlı bir Umumî Müfettiş. Cumhuriyetten ilham alarak yetişmesi demektir. s. evrak ve iskân müdürleriyle beraber on tane de memur görev yapacaktı. TBMM Matbaası.. 1116 TBMM Z.2/42. Ankara.1118 Bu Umumî Müfettişlik teşkilatında. 152. s. 27 Şubat 1934.2. 406.3. İbrahim Tali Bey. 1119 “Hükümet İkinci Umumî Müfettişliğin Maaş ve Masrafları Hakkında Meclis‟e Bir Layiha Gönderdi”.g. C.

Cumhuriyet.2. Baltaoğlu.1124 Bu müfettişliğe Dr.g. s. Cumhuriyet.1125 4. kız ve erkek okullarını gezerek yapılması gerekenleri tespite çalışmış. Cumhuriyet. s. Heyet-i Teftişiye Reisi Hayrettin. İbrahim Tali Bey‟den sonra. Kırklareli. Koçak. 22 Nisan 1934‟te Nafıa Vekâleti başmühendisi ile Kırklareli başta olmak üzere müfettişlik faaliyet alanı içerisinde kalan yerleri tetkike gitmiştir. herhangi bir ekonomik sıkıntı karşısında tedbir alma ihtiyacı hissettiğinde öncelikle bunu kabine üyelerinden. s.5 milyon liralık bir tasarruf hedeflenmiştir. s. mümkün olduğu kadar memurlara yansıtmamıştır.5 milyon lira tasarrufa karar verdi”. 344-345. 27 Nisan 1934.1126 Memurlarla ilgili yapılan düzenlemeler genellikle “Devlet Memurlarının Maşatının Tevhid ve Teadülü Hakkındaki 1452 Numaralı Kanun” çerçevesinde ekler veya tadilatlar şeklinde gerçekleştirilmiştir.1122 İbrahim Tali Bey. Bkz. 4. Hükümetin bu kararından sonra 16 Haziran 1930‟da İsmet Paşa ve vekillerden bazıları taksi tutarak veya yaya olarak Meclis‟e gelmişler. 1.. Hâkimiyet-i Milliye. 129-130.1121 İbrahim Tali Bey. s. Vekâlet Kimyageri Halit Beylerden oluşan heyet vilayette nafıa.4. Meclis‟ten başlatmış. 201 . Tekirdağ ve Çanakkale valileri ile İç Ticaret Umum Müdürü İsmail Hakkı. “İbrahim Tali Bey Bugün Gidiyor”. alınan tedbirlerle 7.Tahririye Müdürlüğü‟ne de sabık Üsküdar Kaymakamı İzzettin Beyler tayin edilmişlerdi. Sanayi Tetkik Heyeti Reisi İlhami Nafiz. iskân ve diğer işleri görüşmüştür. 1125 Kazım Dirlik‟in ölümünden sonra büyük bir ihtimalle ilginç bir şekilde iki yıl bu müfettişliğe atama yapılmamıştır. 1943-1947 yılları arasında ise Abidin Özmen Bey bu görevi yerine getirmiştir. stadyumu. numune fidanlığını gezerek gerekli tetkikleri yapmıştır.4. 1. 1. 1931 yılında Harcırah Kanunu‟nda yapılan düzenlemeyle. 22 Nisan 1934.e. Memurların Özlük Hakları ve Memur Evleri ÇalıĢması Hükümet. a.. 1121 1122 “Trakya Müfettişliği”. Bu düzenlemelerden dikkati çekenler arasında memurların harcırahları ve mesaileri ile ilgili olanların yanı sıra bazı kurumlardaki memurların ekonomik anlamda hayatlarını kolaylaştıran düzenlemeler dikkatleri çekmektedir. s. 1930‟da başlatılan tasarruf politikası çerçevesinde başvekil ve vekillerin tahsisatı iki yüz liraya indirilmiş ve makam otomobillerinin kaldırılması kararlaştırılmıştır. 5. Cumhuriyet. s. 17 Haziran 1931. 1124 “Trakya‟nın İstikbali”. 1126 “Hükümet 7.g. a. 9 Ağustos 1935‟te İzmir Valisi Kazım Dirlik atanmış ve 3 Temmuz 1941‟e kadar görevini sürdürmüştür. 27 Eylül 1934. 4 Nisan 1934. 1. maarif. 1. 1123 “Trakya‟da Neler Yapılacak”.1123 İbrahim Tali Bey‟in başkanlığında Edirne.e.

999 kişiydi. TBMM Z. C. 1931‟de bir önceki yıla oranla tasarruf edilen memur sayısı 10.157 kişiyle en fazla Fransızca bilinmekteydi. bir yanında Emniyet Müdürlüğü öbür yanında ise Jandarma Genel Komutanlığı olacaktı. s. Bkz.530 liraya tekabül etmekteydi.1129 İstatistik Umum Müdürlüğünün 1931‟de devlet memurları üzerine yaptığı bir çalışmadan anladığımız kadarıyla. 1932 yılında Millî Müdafaa Vekâleti ile Çankaya Caddesi arasında ayrılan yere “vilayetler evi”ni yaptırmaya karar vermişti. 8. Binanın yapımı 990. 1129 TBMM Z. Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. Posta.124 kişidir.. 1932. 1931 yılı itibariyle memurların maaş tutarı toplam 37. Balkan Harbi esnasında çok soğuk muhabere odalarında. 202 . Telgraf ve Telefon Umum Müdürlüğü çalışanların sıkıntılarını. 3. zabitan ve askerî memurlar hariç umumî bütçeden maaş alan memurların sayısı 50.954. s. 1-2. 207-208. Dönem.1130 Hükümet. C. s. IV. 209. 50. Ödenek vilayetler bütçesinden iki sene içerisinde karşılanacaktı. IV.072‟sinin ev sahibi olduğu ve 919 kişinin de hayat sigortasına dâhil olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca memurdan 20. Dönem. ışıksız lâmbalar altında elleri donuncaya kadar bize haber yetiştirenlere bizzat şahit oldum… Düşmanın kurşun yağmurları altında çalışan memurları bizzat gördüm… Buna rağmen malî vaziyet daima ihtiyacatımızla mütenasiben terakki ve tekâmül etmediği için bunların hakikî ve maddî ihtiyaçları tatmin edilememiştir”1128 sözleriyle dile getirmiştir. C. Cumhuriyet. “…Balkan harbi esnasında cepheyi en son terk edenler telgrafçılar olmuşlardır. Memurlar arasında 7.. 3. s.. 24 Mart 1933.C. IV.161 kişi idi. Meclis de. Telgraf ve Telefon Genel Müdürlüğü çalışanlarına. Bu binanın orta yerinde Dâhiliye Vekilliği daireleri. Ek: 13.C. Dönem.666 memurdan ancak 5.1127 Memurların ekonomik sıkıntıları bazen kurumsal temel de. Hususi idarelerde çalışan memurların sayısı ise 23. 1127 1128 TBMM Z. Ankara.666 kişi idi. devletin icar masrafı vermediği binalarda aileleriyle birlikte bedava ikamet edebilmeleri imkânını sağlamıştır. 3.memurlara aldıkları maaş ve gittikleri mesafeye göre harcırah verilmesi kararlaştırılmıştır.C. binanın planı Profesör Helzmeister‟e çizdirilmiştir.000 liraya tanınmış müteahhitlerden Abdürrahman Naci Bey‟e verilmiş. 1130 “Kaç memur var?”.031‟i yüksek tahsil görmüş ve en fazla yüksek tahsil görülen alan da 1. üst düzeydeki Posta. bazen ise şahsî olarak Meclis‟e taşınmıştır.781 kişiyle hukuktu. Birden çok dil bilenlerin sayısı ise 2. TBMM Matbaası.

1931‟de kabul edilen 1857 sayılı Kanunla.5. 1137 Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı.1132 Memurların mesai saatlerinin mahallerine bırakılmasından dolayı suiistimallerin yaşanmasıyla da.1. Ankara.e. C.1137 21. bu konuda çalışmalar yapılmıştır. 110-115. 25 lira maaşla 50 tane birinci 1131 1132 “Devlet Mahallesinde”. Ayrıca memurların valilerin talep edecekleri her türlü bilgiyi teknik ve hesaba ait olsa dahi vermeye mecbur oldukları. 1136 TBMM Z.1931‟de Vilayet İdaresi Kanunu‟nun bazı maddelerini değiştiren 1851 sayılı Kanun kabul edilmiştir. 4. 264. 2221. 10 Haziran 1949‟da çıkarılan 5442 sayılı “İl İdaresi Kanunu”na kadar etkin bir biçimde yürürlükte kalmıştır. C. adlî ve askerî daireler müstesna olmak üzere vilâyette mevcut bilumum devlet daire ve müesseseleri valinin teftiş ve denetimi altında olduğu.7. 1133 TBMM Z. valilerin vilayetlerde ayrı ayrı her vekâletin mümessili olduğu. 1426 Sayılı Vilayet Ġdaresi Kanunu’nda DeğiĢiklikler ve Mülkî Alanda Yapılan Düzenlemeler 1929‟da çıkarılan 1426 sayılı “Vilayet İdaresi Kanunu”1134 bazı açılardan yetersiz görülmeye başlanmış ve 20. 243-244. s. 13. buna karşın vekillerinde valilere emir ve direktif verebilecekleri ifade edilmiştir. Üçüncü Tertip. C. 1135 Düstur. IV. Devre: 3. Resmî Gazete.4..1932 tarihinde çıkarılan “Dâhiliye Memurları Sicil Nizamnamesi” ile memurlardan “tercüme-i hâl kâğıdı” alınmış.C. Devlet dairesine gelen vatandaşlar mağdur olmakta ve gerekenden fazla memur istihdam edilmekteydi.1133 Çünkü mevcut uygulamadan dolayı. a.. bunların önüne de vekâlet binalarını kapatmayacak nitelikte ikişer katlı memur evleri yapılacaktı.1131 Memur teşkilatı üzerinde de yeri geldikçe önemli düzenlemeler yapılmıştır. valinin vilayet idare şube reislerine takdir ve ceza verebileceği. s. C. Dönem. 4. 7. 80.Bu binanın önüne İktisat ve Nafıa Vekillikleri yapılacak. s. IV. 1134 TBMM Kav. Dönem. C. 1988. 3. Başvekâlet Matbaası.1136 1426 ve 1851 sayılı kanunlar. kazalarda teftiş işinin kaymakamların yetkisinde olduğu belirtilmiştir. Başbakanlık Yayınları.2.. 265-266. s. Düstur.7. s. 31.1135 Bu Kanununla.g. s. Dâhiliye Vekâleti kadrosuna yeni kurulacak olan elli nahiyede kullanılmak üzere. 2.. 3 İkinciteşrin 1932. s. C. Üçüncü Tertip. Tönük. sicil cüzdanı tutulmuş ve memurlara birer hüviyet cüzdanı verilmiştir. 407-417. 203 .C. 12. Hâkimiyet-i Milliye. Ankara. il idaresi şube başkanlarının kimlerden oluştuğu.M. 3. s. 22 Şubat 1932-Sayı: 20321.

bazıları ise birleştirilerek tek vilayet haline getirilmiştir.Artvin ve Rize vilâyetleri birleştirilerek Çoruh vilâyeti teşkil edilmiştir. s.Aksaray vilâyeti kaldırılmış. Şerefli Koçhisar kazası da Ankara vilâyeti‟ne bağlanmıştır. Üçüncü Tertip. bazı vilayetler ilga edilmiş. 244-247. 14.. 3. 642. maliyesini.Niğde vilâyetine bağlı Ürgüp kazası Kayseri vilâyetine bağlanmıştır.1140 20. 5. s. TBMM Kav. Devre: 4. 9. 1. Dönem. IV. 4.1143 3. 12. C. 642..sınıf nahiye müdürü. kâtibini ve doktorunu oluşturmak istemiştir. birtakım düzenlemelere gitmiştir. 1142 TBMM Z.1141 Üzerinde düzenleme yapılan vilayetler ve düzenlemenin şekli şöyleydi:1142 1. 196-199. 2 Mart 1932‟de Tekirdağ ve Van vilayetlerinde Saray adlı iki kazanın bulunması üzerine Van‟daki Saray kazasının ismi Kâzım Paşa yapılmıştır.C. 15.M. Dönem TBMM de. Kanunla. Bilgi. Beytüşşebap kazası ise Siirt vilâyetine bağlanmıştır. 14 milyon nüfusun 11 milyonunu oluşturan köyler konusuna büyük önem vermiş. 2. s. 12. 341. s.05. a. Cumhuriyetin ilk yıllarında idarî taksimat alanında ikinci önemli değişiklik gerçekleştirilmiştir.. 1140 TBMM Z. 22 Mart 1933. C. 1143 22 Mart 1933 tarihli gazetelerde Çoruh ve Seyhan ismiyle iki yeni vilayetin kurulmasından söz edilmekteydi.. C. “Yedi vilayet lağvediliyor”. 399. C. 278. Dâhiliye Vekâletinin 7 Ocak 1932 tarihinde mülkî birimlerin isimlerinden kaynaklanan karışıklıkların giderilmesi amacıyla yayınladığı tamim çerçevesinde. IV.1138 Mülkî birimlerin isimlerinden kaynaklanan bir takım karışıklıkların giderilmesi noktasında IV. C. iktisadî vaziyetin elverdiği ölçüde nahiyenin adliyesini. Hakkâri kaza haline konularak Gevar kazası ile birlikte Van vilâyetine. s..m.M. 204 . Bayazıt vilayetinin Iğdır kazası ile karıştığından “Eğridir” şekline çevrilmiştir. Düstur. TBMM Kav. 10 lira maaşla 50 adet nahiye tahrirat kâtibi ve yine 10 lira maaşla 50 adet nahiye nüfus memuru görevlendirilmesine karar verilmiştir. s. Bkz. C. Dönem.Hakkâri vilâyeti kaldırılmış. 1141 Düstur. Mardin‟e bağlı Koçhisar kazasının adı Kızıltepe. Afyonkarahisar vilayetine bağlı Aziziye kazasının ismi de Emirdağ olarak değiştirilmiştir.C. s. Dönem. s. IV..1139 Dâhiliye Vekâleti. Devre: IV. 399 vd.Merkezi Mersin olmak üzere İçel vilâyeti teşkil edilmiştir. Üçüncü Tertip. C. Aksaray kaza haline getirilerek Niğde vilâyetine. 1138 1139 TBMM Z.1933‟te çıkarılan 2197 sayılı Kanunla. s. 14. Cumhuriyet.C. Isparta vilayetinin İğridir kazası.g.

yurdun birçok köşesinden gelen insanların işleriyle de ilgilendiğinden “Hallâli müşkilât=müşkilleri eriten” unvanını almıştır. Sana müteşekkirim”1147 demiştir. C. s. Dörtyol. Besni kazası Gaziantep vilâyetinden alınarak Malatya vilâyetine bağlanmıştır. Bunlardan bazıları. Suşehri. Tandoğan.1146 4. 279. 205 .Cebelibereket vilâyeti kaldırılmıştır. C. 7.Pazarcık kazası Maraş vilâyetinden alınarak Gaziantep vilâyetine. 342.6. a. C. Dönem. Tandoğan. Samsun‟a bağlı Kavak. Bolu‟ya bağlı Akçakoca ve Giresun‟a bağlı Bulancak adıyla beş yeni ilçe kurulmuştur. IV. İslâhiye kazası da Gaziantep vilâyetine bağlanmıştır.Şebinkarahisar vilâyeti kaldırılmış ve kaza haline getirilmiştir. 1290. IV. Üçüncü Tertip. Bilgi. Bu suretle teşekkül eden Adana vilâyetinin merkezi Adana olmak üzere ismi “Seyhan” olarak değiştirilmiştir. Yok. Erzurum‟a bağlı Çat. halka da kanunlara ve hükümete karşı daha saygılı davranır hale gelecek güveni aşılamıştır. ekol haline gelen valilere bile rastlamak mümkündür.. Mesudiye kazası da Ordu vilâyetine bağlanmıştır. “Karasu” adıyla yeni bir ilçe kurulmuştur.. TBMM Z. 8.m. İstanbul Polis Müdüriyetinde çalışırken bir kalpazan şirketini 1144 1145 TBMM Z.. Bir ekol temsilcisi olarak anılan Abdullah Nevzat Tandoğan. Nevzat Tandoğan (Hayatı ve Eserleri). Dönem. 1949. 1147 Mustafa Adlî Bayman. Koyulhisar kazaları Sivas vilâyetine. memuriyeti esnasında birçok mükâfat almıştır. 15. 20 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2202 sayılı Kanunla.1144 23 Mayıs 1933‟te Antalya iline bağlı Alâiye ilçesinin ismi “Alanya” olarak değiştirilmiş.. Giresun vilâyetine. 1146 Düstur.C. s.4. 4 Aralık 1933‟te ise Muğla iline bağlı “Dadya” ilçesinin ismi ise “Datça” olarak değiştirilmiştir. Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi 1931-1935 yılları arasında üst düzey mülkî idare amirlerinden özellikle valilerin uygulamaları dikkate alındığında. İsmet İnönü ile konuşurken Tandoğan hakkında: “Bana değerli bir pırlanta hediye ettin. Malatya valiliği esnasında halkın menfaatleri doğrultusunda çalışmış ve memurları daha fazla çalışmaya teşvik ederek.C.g. sadece Ankaralı vatandaşların işleriyle değil. 15. Şebinkarahisar. Atatürk‟ün Tandoğan‟ı çok sevdiği bilinmektedir. s. Y. Bir gün Atatürk. Merkez kaza olan Osmaniye.6. Bahçe.2. 215. İstanbul. 23. Muş‟a bağlı Bingöl. Ceyhan kazalarıyla birlikte Adana vilâyetine.1145 23 Haziran 1934‟te 2529 sayılı Kanunla ise. s.

valiliği esnasında il merkezi ile ilçeler arasında yollar yaptırmış. Abdullah Nevzat Tandoğan. 51. devlet hastanesi.lik bir telefon şebekesi inşa edilmiş. altı han. 6.. Cumhuriyet. Baltaoğlu. II. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.. a.1151 1933-1936 yılları arasında Tokat valiliği yapan Mustafa Recâi Güreli. 206 .e. a. halka inebilen. Atatürk Anıtı ve Turhal Şeker Fabrikası‟nın inşası gibi işlere imza atmıştır. Ek: 24.1149 1926-1935 yılları arasında İzmir valiliği yapan Kâzım Dirik‟in bu görevi esnasında.e. 1151 Orhun vd. 571. s. “Mehmet Recâi Güreli”. 246. fennî mezbaha. a.1150 Kazım Bey. Bu tepkilere rağmen Atatürk. Ayrıca Ankara Valiliği esnasında Cumhuriyet Bayramı‟nın Onuncu Yıl Kutlamaları‟ndaki aldığı asayiş tedbirlerinden dolayı Heyeti Vekile kararıyla takdirname1148 ve yine yol işlerindeki hizmetlerinden dolayı Nafıa Vekâletince takdirname verilmiştir.1152 Kayseri Valisi Nazmi Toker. 4. İstanbul ve İstasyon caddeleri sayılabilir.g. suyla çalışan elektrik santrali inşası.000 kişiye diploma verilmiş. valinin icraatlarını. 2. halk psikolojisinden anlayan bir valiydi. Adalar Şube-i İdariyesi Müdürlüğü görevinde iken yaptığı olumlu çalışmalardan dolayı takdirname ve bir maaş nispetinde mükâfatı nakdiye şeklinde sıralanabilir..g.M. C. birkaç sene sonra sizlerde bunların kıymetini anlayacaksınız”1153 sözleriyle desteklemiştir.. Nafia Vekili’nin Ankara Valisi Nevzat Tandoğan’a Yazdığı 6955 Nolu TeĢekkür Yazısı. tarihî Kapalı Çarşı‟nın kemerleri gibi bazı tarihi eserleri yıktırmış ve bu yüzdende halkın tepkisiyle karşılaşmıştır.. s.g.. ĠSD. (Mart 1988). a. s. Kelkit Irmağı üzerine Fatlı Köprüsü inşası. 19 Şubat 1932.1154 Hasan Tahsin Bey ise Yunanlılara karşı Manisa Hapishanesindeki mahkûmları silahlandırıp milis kuvvet oluşturmasıyla ve “M. Gizli Teşkilatı”nda 1148 1149 Orhun vd. üç okul binası inşası. Millet Mekteplerinden 70. ayrıca tavukçuluk istasyonu ve aygır yetiştirilmesi konusunda takdirle karşılanacak çalışmalar yapılmıştır. iki medrese.g. Kurşunlu Mektebi..çökertmesinden dolayı 50 lira mükâfat. 545-546. çok çalışkan ve enerjik olup.e. “Model Bir İdare Adamı”.e. 1152 Mehmet Aldan.500 km. 578-581. SDN: 2038. Nazmi Bey. 570. Kayserililer tarafından “şehir planını bastonu ile çizen vali” olarak bilinmektedir. 1154 Orhun vd. a.. “Yapılanları gördüm çok yerinde buldum.g. halkevi. 1153 Orhun vd. Paşa Hamamı.e. s. s. 1150 Ali Süreyya. Mimar Sinan Parkı. s.. S. imar faaliyetleri sırasında. Nazmi Bey‟in başlıca eserleri arasında. s. Cumhuriyet Meydanı.

C. TBMM Z. 1159 “Eski Posta Umum Müdürü Muhakeme Edilecek”.5. s. III. 42.1. 78. 834.1156 Yapılan değerlendirmelerden sonra gümrük teşkilatı çalışanlarının vazifelerinden dolayı bahşiş ya da başka adlarla para almaları durumunda.5. İstanbul telefon tarifesindeki indirimi zamanda uygulamaya koymayan Eski Posta ve Telefon Umum Müdürü Fahri. s. 1157 TBMM Z.. a.. Telgraf İşleri Müdürü İhsan Cemal Beyleri yargılamıştır. 22.e. Ordu Valisi bulunduğu esnada 1933‟te Halk Fırkası Kurultayı‟nda alınan “valinin Halk Partisi il başkanı olması” kararına “idarenin tarafsız kalması prensibini” zedeleyeceği gerekçesiyle karşı çıkacak kadar da prensip sahibi bir valiydi. C. Ek: 14. gümrük memurları ve nafıa teşkilatında yer alan memurlar en ön sırada gelmekteydi..1159 4. Müdür Muavini Suphi. bkz.C. 443. devrimci rejimin temel 1155 1156 Çankaya. IV.. Şûra-yı Devlet. Dönem. 19. memuriyetten çıkarılarak haklarında işlem yapılmasına karar verilmiştir. Atatürk’ün Askerî Bürokrasiye Müdahalesi 1927-1938 yılları arasında Türk Silahlı Kuvvetleri her ne kadar 1923-1927 aşamasında olduğu gibi “ön mevzilerde” olmasa da. 15. iş takip edemeyecekleri tespit edilerek. 19. C.g. Dönem. Hasan Tahsin Bey. bunu da eşyalarını aratmak istemeyen insanlardan bahşiş adı altında rüşvet almak için yaptıklarını iddia etmiştir. Kocaeli Milletvekili Sırrı Bey.C. 207 . 1158 Düstur.çalışmalar yapması ile takdir toplayan bir mülkî yöneticiydi. gümrük memurlarının yolcuları sıkıştırarak eşyalarını aradığını. Üçüncü Tertip.1157 7 Mayıs 1934 tarihinde çıkarılan 2428 sayılı Kanunla. 1155 Memurlar arasında suiistimaller ve yolsuzluklar konusu gündeme geldiğinde en fazla ön plana çıkan memurlar arasında. Muhalif hareket edenlerin üç aydan üç seneye kadar hapis ve yüz liradan beş yüz liraya kadar ağır para cezasıyla cezalandırılacağı da kanunda belirtilmiştir.1158 Yapılan kanunî düzenlemeler bile devlet memurlarının rüşvet almalarına ve görevlerini kötüye kullanmalarına engel olamamıştır.C. TBMM Z. DÖRDÜNCÜ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 4. 18-19. Dönem. 23 Kasım 1934. Cumhuriyet. Nafıa Vekâleti ile bu Vekâlete bağlı idareler kadrosundaki amir ve memurlar her ne surette olursa olsun hizmetten ayrıldıkları beş sene içinde. C. iltimas ve rüşvet engellenmeye çalışılmıştır. s. vekâletle iş yapan müteahhitlerden iş alamayacakları. s. IV. s. C. IV.

. 1933. Devre: III. yeni rejimin istediği bir subay heyetinin oluşturulması için çalışan en önemli kurumlar haline gelmiştir. s. 1789’dan Günümüze. Dördüncü Umumi Müfettişlik de uhdesinde bulunmak üzere.1164 Cumhuriyet Döneminde askerî eğitim kuruluşları. Türkiye’de Ordu ve Siyaset. 161. a. Fevzi Çakmak‟ın esas değeri siyasi güvenirliliği (siyasi hırstan yoksun olması) ve deneyimi.1162 4. esas kusuru ise dinî ve meslekî açıdan muhafazakârlığıdır. Türkçesi: Ahmet Fethi. 15 Haziran 1930 tarih ve 632 sayılı “Askerî Ceza Kanunu”1163 bu durumu açıkça yansıtmaktadır. Ordunun asker ihtiyacını karşılayacak modern okullara her zaman büyük bir önem verilmiştir. s.C. TSK. ordunun Cumhuriyet‟e sadakatini sağlamada önemli bir rol oynamıştır. IV. s. TBMM Kav. Sekizinci Kolordu Komutanı Korgeneral Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanmıştır. 1161 Özdağ. Hil Yayınları. Askerî Alanda ModernleĢme ÇalıĢmaları ve Askerî Bütçe Harcamaları 1930‟lu yıllardan itibaren yeni rejimin arzuları doğrultusunda genç subayların yetiştirilme gayreti içerisine girildiği görülmektedir. 120-121. Tunceli‟ye TSK ile bağlılığı devam etmekte olan bir korgeneralin askerî vali olarak atanması bu durumun ispatı niteliğini taşımaktadır. Goloğlu. İstanbul. 507-544. 1898 Alman Askerî Ceza Kanunu‟ndan büyük ölçüde yararlanılarak hazırlanan. 78. TPC (1931-1938).. 16.1933 tarihinde çıkarılan 2267 sayılı Kanunla. 8.5. Bkz.e. Dönem. Willam Hale‟ye göre. 1164 TBMM Z.1160 Atatürk. 232.güvencesi olmaya devam etmiştir.e. İnönü‟nün kontrolündeki sivil bürokrasiye yaptığı gibi. 1931-1935 yılları 1160 Özdağ. s.g. Tunceli Valiliğine 10 Ocak 1936‟da 2/3847 sayılı Kararnameyle.M. 1163 Askerî Ceza Kanunu hakkında bkz. TBMM Matbaası.2.g.6. 9. s. Subayların mülkî görevlerden ayrılmaları 1927 yılında gerçekleşmesine rağmen. 208 . uzun yıllardan beri Atatürk ile İnönü‟nün yanında yer alması sayesinde askerî işlerin yürütülmesinde geniş bir özerklikten de yararlanmıştır. 1927-1938 yılları arasında da devrim karşıtı/devlet karşıtı güçlere karşı siyasal elitin emrinde kalmıştır. a. 1162 Willam Hale..g.e. s. C. Ankara‟da açılması planlanan jandarma okuludur..1161 İsmi Genelkurmay Başkanlığı ile özdeşleşen ve 22 yıl böyle anılan Fevzi Çakmak. 119-120. bu durum gerek duyulduğu zaman subaylara mülkî görevler verilmeyeceği anlamına gelmemekteydi. C.. Koçak. a. Ankara. Çakmak‟ın kontrolündeki askerî bürokrasiye de yeri geldiğinde müdahalelerde bulunmuştur. 1996. Çakmak. s. Subay YetiĢtirme Politikası. Bu doğrultuda atılan önemli adımlardan birisi de 3.

549-550. aşağıda grafikte verildiği şekilde bir istatistik ile karşılaşılmaktadır: Grafik–2 Harp Okulu ve Harp Akademisinden Mezun Subay Sayısı (1931-1935)1165 700 600 500 400 300 200 100 0 31 1931 1932 Harp Okulu 25 1933 26 26 1934 1935 28 326 279 400 645 655 Harp Akademisi Devletlerarası siyasetin gerginleşmesi sonucunda her geçen gün Harp Okulu ile Harp Akademisi mezunlarının sayılarında bir artış yaşanmıştır. s. CDTA.e. 24. İletişim Yayınları. Ordunun özellikle modernizasyonu için bu dönemde atılan bazı adımlar söz konusu olmuştur.11. s.. Donanma Komutanlığı‟na da “Harp Filosu Kumandanlığı” adı verilmiştir. 2617. TBMM‟nin askerî alandaki faaliyetleri eğitim ve okullaşma alanı ile sınırlı kalmamış. a.g. deniz ve hava kuvvetlerinde gerekli düzenlemeler yapılarak. 1934 yılında Lüleburgaz‟da ilk tank birliğinin kurularak. 209 . kara. 10. “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Silahlı Kuvvetlerimiz”. Cumhuriyet yönetiminin kendi idealleri doğrultusunda bu okullarda subay yetiştirmek istediğini görmekteyiz. askerî bütçeler üzerinde de gerekli hassasiyet gösterilmiştir. Akçuraoğlu Yusuf.1931 tarihinden itibaren “Harp Filosu”. 1983.1166 Savaş gemilerinin alınmasıyla takviye edilmeye başlanan donanmaya. Türk Kara Kuvvetlerinin zırhlı birlik çekirdeği oluşturulmuştur.arasında Harp Okulu ile Harp Akademisi mezunlarının sayıları bakıldığında. İstanbul. C. Diğer yandan Osmanlı Devleti‟nden devralınan subay kadrosunun rejimin istediği tipte bir anlayışa sahip olmadığını da hesaba kattığımızda. “Türk Silahlı Kuvvetleri”.1167 1165 1166 Özdağ. 114. 1167 Kayabalı-Arslanoğlu. s.

1989. bütçeden savunmaya ayrılan bu paydaki düşüşü. 10. “Hava Kuvvetleri”. 1932-1933‟lerde bu pay yüzde 23‟ler düzeyine düşmüştür. Dönem TBMM’nin Genel Bütçe Ġçerisinden Türkiye’nin Savunma Harcamalarına Ayırdığı Pay (1931-1934)1171 250 200 150 100 50 0 1931 1932 1933 1934 69 44 58 182 229 212 174 62 Toplam Bütçe Harcamaları (Milyon TL) Savunma Harcamaları (Milyon TL) 1168 1169 Enver Günsel. 1170 Özdemir. 1171 Özdemir. C. İstanbul. Willam Hale ise George S. Bu sıralarda İzmir Güzelyalı‟da bir “Deniz Tayyare Taburu” ve Yeşilköy‟de de bir “Tayyare İrtibat Bölüğü” kurulmuş.g. Dönem TBMM‟nin yaptığı bütçe ve Türkiye‟nin savunma harcamaları ile ilgili olarak şu rakamları vermek mümkündür: Grafik–3 IV. Hikmet Özdemir. s. bütçeden savunmaya ayrılan payda sürekli bir yükseliş gözlenmiş. a. a. 60. s. 79.. s. 1933 yılında ise Diyarbakır‟da 2. öyle ki. 1929 Dünya Krizi‟ne dayandırmakta. .. Haris. Harris‟in fikirlerine katılarak durumu. s. sivillerin askerî harcama yapma isteksizliklerinden değil de. 2630. 1965. 210 . s.g.e.e.1930‟lu yıllardan itibaren İtalya‟ya ve ABD‟ye uçuş eğitimi için elemanlar gönderilmeye başlanmıştır. I.. Mareşal Fevzi Çakmak‟ın savunduğu statik savunma konseptinden kaynaklandığını iddia etmektedir. C.e. s. bütçe harcamalarının yüzde 60-65‟i savunma amaçlı olmuştur. Afa Yayınları. 231. Hikmet Özdemir. Alay kurulmuştur.1168 1926 yılında yaklaşık savunmaya bütçeden ayrılan pay yüzde 40‟lar dolayında iken. İletişim Yayınları. 1932 yılında taburlar alaya dönüştürülmüş. George S. 1983.1170 IV. Rejim ve Asker. CDTA. Middle East Journal.1169 1933‟ten 1944‟e kadar geçen süreçte dünya siyasi atmosferinin gerginleşmesi ve II. “The Role of the Military in Turkish Politics”. 227. Dünya Savaşı yüzünden. Hale. İstanbul.g. 227. Yeşilköy‟deki “Makinist Okulu” da 1934 yılında Eskişehir‟e taşınmıştır. a.

6. ordu ve donanmamızda hizmet etmiş olan birkaç ecnebi zabitanın olduğunu ve bunlarında çoğunun Almanlardan oluştuğunu belirterek.1173 Askerlik mükellefiyeti kanununda bazı değişiklikler yapan 2053 sayılı Kanun ise 2.1932 tarihinde çıkarılmıştır. sevkine karar verildiği halde askere zamanında gitmeyenlere para cezası getirmiş. C. ordunun modernleştirilmesiyle ilgili olarak. 4.. 442-443. Millî 1172 1173 TBMM Z.. IV.5. nakil ve emeklilik işlerine bakmakla görevlendirilmek üzere. Dönem.C.2. 22-25.3.. IV. bu uzmanların özel statü ile istihdam edildiğini ve bu kişilere yapılan mukavele çerçevesinde maaşın verildiğini. Kanun.6. C. 268-269. tayin.7. 211 .1934‟te çıkarılan 2515 sayılı Kanunla. zabitan ile askerî memurların terfi. fakat iddia edilen kişilerin kayıtlarının bulunamadığı için maaşlarının verilmediğini açıklamıştır.1932 tarihinde Meclis‟e “Türkiye‟de hizmet eden ecnebilerle ailelerine muhassas maaşların iadeten tahsisi hakkında” bir kanun layihası gelmişti. s. 15. Dönem. Kanunla.C. Ankara‟da ve memleketin muhtelif yerlerinde askerî inşaat ve kışla meselesinde bütçenin elverdiği ölçülerde düzenlemelerin yapılacağını söylemiştir. 1174 TBMM Z. IV. ecnebilere Türk memuru hakkının verilemeyeceğini. genel bütçeden askerî harcamalara ayrılan payın yüksek olduğu sonucuna varmak mümkündür.1172 Türkiye‟nin ekonomik yapısı da dikkate alındığında IV. Maliye Vekili Mustafa Abdülhalik Bey ise. 9. TBMM Döneminde. s. Askerî Alanda Çıkarılan Bazı Kanunlar 29. s.1174 18. C. Dönem. askere alım işlerinin normal bir vaziyete gireceğini. Buna rağmen savunma harcamalarını yeterli bulmayan sivil ve askerî yönetim bu açığı Türkiye‟nin güvenliğini sağlayacak dostluk ve güvenlik politikası içerikli antlaşmalar vasıtasıyla gidermek istemiştir. yaptıkları mukavele gereğince bunlara maaş ve emekliliklerinde emekli maaşıyla vefatlarında da geride kalanlarına maaş verilmesi gerektiğini belirtmiştir.C. Tekirdağ Milletvekili Celal Nuri Bey. Hükümetin askerî konularda aldığı tedbirleri sorması üzerine Milli Müdafaa Vekili Zekâi Bey.1933 bütçe görüşmelerinde Diyarbakır Mebusu Kâzım Paşa. asker adaylarından son yoklamasını yaptırmayanların ve askerliğe elverişli olmadığı tespit edilenlerin durumları düzenlemiştir. elbise konusundaki çalışmalarının modern ordulara sahip ülkeler üzerinden esinlenerek sürdürüldüğünü. TBMM Z. para veremeyenlere ise bedenen çalışma cezası öngörmüştür.

212 . ikisi de Millî Müdafaa Vekilliği Dairesinden olmak üzere dört üyeden oluşturulmuştur.e. İstanbul..9 0. Zat İşlerinin Son Tetkik Mercii.1 40.g. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EKONOMĠ ALANINDAKĠ GELĠġMELER 4.C.3 45. 205. C. 449.6 74.2 59.7 7.6. s.1176 Dünya ekonomik buhranının etkileri Türkiye‟de geç hissedilmesine rağmen Türkiye‟nin ihracatı içinde önemli bir yer tutan tarımsal malların fiyatlarında önemli bir düşüş yaşanmış ve buna paralel olarak ithalat ve ihracat seviyesi aşağıdaki grafikte görüleceği üzere oldukça gerilemiştir. C.6.2 -48. 1984. Himayecilikten Devletçiliğe GeçiĢ ve MillileĢtirme Politikaları 1929‟lu yıllarda Türkiye‟ye yabancı sermaye girmediği için Batı kapitalizmine bağlılık daha çok dış ticaret kanalı ile gerçekleşmiştir. 1177 Erdoğan Alkin. ikisi Erkânı Harbiye Dairesinden.8 1. Erkânı Harbiye Reisi‟nin veya onun tarafından seçilecek bir kişinin başkanlığında.Müdafaa Vekâletinde bir “Zat İşlerinin Son Tetkik Mercii Encümeni” kurulmuştur.1 13 68.3 4.. Türk dış ticareti genellikle tarımsal ürün ve hammadde ihracına ve sanayi maddeleri ithaline dayandığı için tarımsal ürünlerdeki büyük fiyat düşüşleri dış ticaret hacmimizi daraltmıştır. a.4 69. s.8 1929 1930 1931 1932 1933 1934 İhracat İthalat Fark 1175 1176 TBMM Z. “Dış Ticaret”. 121. Timur. İletişim Yayınları. Grafik–4 1929–1934 Yılları Arasında Türkiye’nin DıĢ Ticareti (Milyon Dolar)1177 140 120 100 80 60 40 20 0 -20 -40 -60 123.1.8 71. s.9 48 58. IV.1175 4. CDTA. Dönem.5 73 60. 23. 2.

azaların ise ikişer yüz lira maaş almalarının sonucu amelenin ve halkın “Halk Fırkası”ndan uzaklaştığını söylemiştir. amelenin yevmiyesinden kesilen paralar ile falanca. II. ŞDN: 987. 1945. Bkz. 1. ancak seçim ve menfaat bağıntıları olan mahalli fakat dar taşralı taraftarlardan ibaretti. filanca adamın kayırması ile göreve getirilen reisin dört yüz lira. 1927‟de Cumhurbaşkanlığı Özel Kalem Müdürü. Dönem. Yurt gezisi sırasında 6 Mart 1930‟da Antalya‟ya geldiğinde ülkenin içerisinde bulunduğu durumu yanında bulunan Hasan Rıza Soyak‟a1179 şu sözleri ile ifade etmiştir: “Bunalıyorum çocuk. 124-125.1178 Mustafa Kemal Paşa. C.. 1181 Ahmet Hamdi Başar. 1890 yılında Üsküp‟te doğan Hasan Rıza Bey. TBMM Arşivi. Tek Adam. Halkın dışında.1181 1930‟lu yıllarda CHP‟nin halktan kopmasını Şevket Süreyya Aydemir ise şu sözleriyle ortaya koymuştur: “1930 sıralarında CHP halktan kopmuştu. s. 389. 1180 Soyak. halkın Halk Fırkası‟na karşı tavrını ve ekonomik durumunu yakından takip edebilmek için kalabalık bir uzman kadrosuyla birlikte 1930 yılı baharında yurt gezisine çıkmıştır.g. her gittiğimiz yerde mütemadiyen dert. maatteessüf memleketin hakki durumu bu işte. 1934‟te ise Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevine getirilmiştir. 121-122.. TPT.”1180 Devletçiliğe yönelmede önemli bir katkısı olduğu söylenilen bu gezinin renkli simalarında birisi. Hasan Rıza Soyak. 3. Yay. Ödemeler yaklaşık olarak bütçe harcamalarının yüzde 13-18‟ini teşkil ediyordu. İstanbul Liman Şirketi Müdürü iken iktisat uzmanı olarak geziye davet edilen Ahmet Hamdi Başar‟dır.. s. maddi manevi perişanlık içinde… Ferahlatıcı az şeye rastlıyoruz. V. C.e. Halk Fırkası namına bazı istismarcıların ameleyi sömürdüklerini. Dönem. a.g. genel kanaatini 1178 1179 Timur. Atatürk’le Üç Ay. Dönem‟de Burdur Milletvekili Mustafa Şeref Özkan‟ın ölümü üzerine milletvekili seçildi..g. İstanbul. 380.1931 tarihinde yaptığı konuşmasında ise içinde bulunulan yılın iktisadî ve malî açıdan çok zor geçeceğini belirterek.. 26 Ekim 1970‟te İstanbul‟da ölmüştür. 4 Nisan 1939‟da emekli olan Hasan Rıza Bey. s. Tercüme-i Hal Kâğıdı. Soyak. Başar. 1182 Aydemir.”1182 Mustafa Kemal Paşa. 9-10. s. Bu görevdeyken V. 213 . basit bir bürokrat hizbi ile bu hizbe.e. V. Çeşitli yerlerde kâtiplik görevlerinde bulunduktan sonra 1922‟de BMM Başkanlığı Özel Kalem Müdürlüğü ve Yazı İşleri Birinci Kâtipliğine atandı. Güneş. a. s. idadiyi bitirdikten sonra 1907‟de Kosova Vilayeti Tercüme Kalemi‟nde memurluğa başladı. büyük bir ıstırap içinde bulunuyorum! Görüyorsun ya.11.e. a. dar.Lozan Barış Antlaşması‟nda halledilemeyen dış borçlar konusunun 1928‟de Milletler Cemiyeti tarafından halledilerek ödemelerin başlamasına karar verilmesi Türkiye için ekonomik krizden sonra yaşanan ikinci bir şansızlık olmuştur. Y. şikâyet dinliyoruz… Her taraf derin bir yokluk.

1936‟da 3008 sayılı “İş Kanunu” çıkarılabilmiştir. ya da yeni vergiler koyan kanunların çıkarılması dikkatleri çekmektedir.C. 1933-1939 arasını kapsayan dönem genellikle “devletçi” olarak adlandırılır. 4. 1186 Timur. 3. Baskı..000 lira civarında olduğunu.000 lira verilmesinin uygun olmayacağını savunmuştur..C. bu hattın çürümeye terk edilemeyeceğini söylemiştir. C. Vergi artışları gündeme gelince müreffeh bir zümre olan memurlar ilk başta akla gelmiştir. 1188 TBMM Z. IV. s. kanaatkârlığı ve fedakârlığı ile takdire lâyık bir kudret göstermektedir. 125-126. TBMM Matbaası. Timur. IV. bu bölgenin önemli olduğunu. salt “devletçi” kavramı yerine.. Türkiye‟de devletin iktisadî hayata müdahalesiyle birlikte orta ve büyük çiftçiler desteklenirken. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayını. a. Bu kanunlarla toplumda insanların yükü hızla artıyordu. sosyal güvenlik alanında çok sınırlı düzenlemeler getirmiş. İzmir Rıhtım Şirketi. s. 227. faaliyeti. ancak gerekli tüzük çıkartılmadığı için bu haklar gerçekte kâğıt üzerinde kalmıştır. 1187 Denizli Mebusu Mazhar Müfit Bey. s.1184 1931 yılı içerisinde harcamaları kısan. C.. işçi ve yoksul köylüler ise ihmal edilmiştir. Türkiye’de Sosyal Sigortalar-Ġktisadi Açıdan Bir Tahlil Denemesi. Ankara. 1185 Sait Dilik.g. s. s. 1. 40. Ankara. C. Bu dönem için. Bkz.e. hattın mal varlığının 300. 2. TBMM Z. İstanbul Türk Anonim Su Şirketi1188. 206-210.. işe yaramaz hale gelmiş bir hat için 50. 130. Lozan‟da yabancı şirketlerin elde ettikleri yedi senelik garanti süresi 1930‟da dolmuştu. Gelecek sene de beynelmilel buhranın devamına hazırlıklı bulunmak vazifesi karşısındayız…”1183 Türkiye‟de liberal dönemi izleyen ve geçiş dönemi olarak nitelendirilebilecek 1930-1932 yıllarından sonra. Makal. s. Bu imtihanda Türk milleti hayatiyeti.1185 1930‟lardan itibaren millileştirme politikalarına devletin büyük bir önem verdiğini görmekteyiz. İzmir1183 1184 TBMM Z. IV. Mudanya-Bursa Demiryolunun satın alınması konusu gündeme geldiğinde. Ayrıca dünya kapitalizminin buhranı ve Türkiye‟de milliyetçilik cereyanının kuvvetlenmesi bu şirketlerin millileştirilmesi yönünde etki yapmıştır. Bu iddia üzerine Bütçe Encümeni Reisi Hasan Fehmi Bey. İş Kanunu.g. “korumacı-devletçi sanayileşme” nitelemesi de kullanılabilir. Dönem. Dönem. 110-111. 214 . 1931. a. Sonunda “Mudanya-Bursa Demiryolunun Mübayaası” hakkında 1815 sayılı Kanunla.şu sözleriyle ortaya koymuştur: “İçinde bulunduğumuz sene.e. s. İşçilerin haklarını savunacak ciddi bir kanun tasarısının da 1929 ve 1932‟de Meclis‟e getirilmesine rağmen ancak. 15..g. Dönem.C. a. bu hattın satın alınmasına onay verilmiştir.e. malî ve iktisadî umumî buhrana karşı milletlerin çetin bir imtihan geçirmekte olmaları ile hususî dikkati caliptir. Mudanya-Bursa Demiryolu Türk Anonim Şirketi1187. 1972.1186 Bu doğrultuda atılan adımlarla.

Böylece devletçi politikalar yeni Cumhuriyet‟in vazgeçemeyeceği sanayileşme uygulamaları olacaktır. hem de İş Bankası Genel Müdürü olan Celal Bey (Bayar) idi. Sadece liberalizm‟e karşı sert otoriter tavrının oluşmasında İtalyan faşizminin etkisinden belki söz 1189 1190 TBMM Z. TBMM Z. Celal Bey. s. İtalya ve Almanya‟da inceleme gezileri yapmış. s. s. C.1192 Devletçiliği. Recep Peker. bu yazı Sanayi Genel Müdürlüğü‟ne ulaşmış fakat genel müdürlük bu fabrikanın ancak devlet tarafından kurulabileceğini ifade ederek konuyu reddetmiştir. yapılması planlanan kâğıt fabrikasının. memlekette bir kâğıt sanayinin kurulmasına taraftardı. 227.g. Baskı. Politikada 45 Yıl. yeni bir orta ve alt bürokratik mevkiler katmanını oluşturmuştur. s. 1995-a. İktisat Vekilliğine de bir müddet sonra Celal Bayar getirilmiştir. Önder. C. Şerif Mardin. s. TPC (1931-1938). 2005.C. ModernleĢme Sürecinde Türkiye. Dönem.. “Türkiye‟de Devletçilik”. İstanbul. 4. 215 . İletişim Yayınları. s.T. 524-527.1191 1929 Buhranı ile gelen ekonomik bunalım. Mustafa Kemal Paşa gibi anlayıp benimseyen devlet adamı. IV. CDTA. 117-119. Derleyen: Mümtaz‟er Türköne. s. İstanbul. 106. 1930‟lardaki sanayileşme politikaları neticesinde “devletin Türkiye‟yi modernleştirmeye yönelik atılımı. 2.1193 Devletçiliğin. reddettikleri bir dönemde Recep Peker‟in böyle bir fikirle CHP Genel Sekreterliğine getirilmesi ve altı yıl bu görevde kalması pek mümkün görülmemektedir. 25. 415. Dok ve Antrepo Türk Anonim Şirketi1190 satın alınarak millileştirilmiştir. Gazi bir akşam sofrasında Mustafa Şeref Bey‟i azarlamış ve bunun üzerine Mustafa Şeref Bey de görevinden ayrılmıştır. Dönemin İktisat Vekili Mustafa Şeref Bey. C. Türk ModernleĢmesi. bazılarının iddiasına göre “faşist proje”yi benimsemiştir. Timur. Karaosmanoğlu. devletçe kurulacak olan bir kâğıt fabrikasının zarar edeceğini düşünüyordu. kısa sürede oluşturulacak bir sermaye birikimini ve dolayısıyla da millî endüstrinin imkânsızlaşmasına sebep oluyordu. Oysa Atatürk ve İsmet İnönü‟nün faşist bir ideolojiyi benimsemediği. 46-47. fabrikanın İş Bankası tarafından kurulmasını isteyen yazıyı bakanlığa göndermiş. (Makaleler–4). Dönem. Babil Yayınları. 1193 Goloğlu.Afyon ve Manisa-Bandırma Hattı1189 ve İstanbul Rıhtım. şekillenmesinde CHP Genel Sekreteri olan Recep Peker‟in oldukça fazla etkisinin olduğundan söz edilir. o sırada hem mebus. Celal Bey. s.e.. İletişim Yayınları. Fakat Hükümet. 294. İş Bankası tarafından gerçekleştirilmesine izin vermeyince. insan gücü piramidinde ve hizmetler sektöründe. 1191 Korkut Boratav..C. 22. 1192 Murat Tazegül. IV. a. 130.

e. Bu kurumun yerine 3 Temmuz 1932‟de çıkarılan 2058 sayılı Kanunla. C. 1216.1196 4. Bkz. a. CHP‟nin parti programında yer alan 6 okun içerisinde devletçiliğin yer alması gerçekleşmiştir. TBMM Z. Türkiye Ekonomisinin Tarihi (1900-1960).. İmge Kitabevi. İletişim Yayınları. s. iktisadî hayatta devletçiliğin hakim olmasının psikolojik temelleri de atılmış oldu. Derginin yazarlarından Vedat Nedim Tör‟ün 21.edilebilir. Devletçilik bir cemiyet tarzıdır. “Türkiye Sanayi Kredi Bankası” kurulmuştur. 11 Mayıs 1931. C. sayısında çıkan yazısında tartışmalara son noktayı koyarak. ikincisi sosyal sistemdir” yaklaşımı. 1195 1931 Ocak ayında İzmir‟de bir konuşma yapan Atatürk. Mete Tunçay’a Armağan. 1923-1929 döneminde bir burjuvazi yaratma çabası başarısız olunca.. 1198 Bkz. ancak devletçilik sayesinde iktisadî bağımsızlığa ve kalkınmaya ulaşabileceğimizi iddia etmiştir. IV.1194 Liberalizme karşı sergilenen bu tavır sonucunda. Dönem. sayının 32. Baskı.1198 Devlet Sanayi Ofisi.g. ekonomik açıdan devletçidir” diyerek bu ilkenin aslında resmileştiğini de beyan etmiş oluyordu. 233. 13-14 Mayıs 1931‟de toplanan büyük kongrede. Düstur. 2007. sayfasında çerçeve içerisinde yer alan. 13. s. 127. 9.1197 19 Nisan 1925‟te 633 sayılı Kanunla kurulan. Hükümetçilik bir idare tarzıdır. “Devlet Sanayi Ofisi” ve 7 Temmuz 1932‟de çıkarılan 2064 sayılı Kanunla. s. Üçüncü Tertip. Cumhuriyet. devletçilik yine başkadır. s. iktidar koalisyonunda esasen ağır basan bürokrat kadro daha güçlü hale gelmiştir. Ankara. bazı sınıflara dayanmak zorunda kalmışlardır. “Hükümetçilik başka. 1197 Timur. kendisine devredilen işletmeleri yönetmek ve hem de bunlara kredi bulmakla görevli kılınan “Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası”. 692-697. 106. Ancak bürokratlar her ne kadar güçlü olurlarsa olsunlar. 2003. İstanbul. sadece devlet 1194 Murat Yılmaz. 1196 Tevfik Çavdar.C. liberal ekonomi yanlısı çevreler tarafından çok büyük bir eleştiri almıştır.6. CHF ve Bürokrasi: Kâzım Dirlik Örnek Olayı Üzerinden “Parti Devlet” Uygulaması ve “Faşist Proje”. bu görevleri yerine getirememesinden dolayı tasfiye edilmiştir. Devlet Sanayi Ofisi ve Bankacılık Alanındaki Faaliyetler 1929 yılında tekelci kapitalizm buhranı. s. “Recep Peker. Birincisi bürokratik. a. I. “fırkamızın takip ettiği program. 507-508. 235-236.. İsmet Paşa ise Kadro dergisinin 22. 216 . s. devletçilik ilkesinden söz ederek.2. dış ticaret kanalıyla Türk ticaret burjuvazisini ve büyük toprak sahiplerinin durumunu sarsınca.1195 Devletçilik ilkesine 1932‟de çıkarılmaya başlanan Kadro dergisi de özel bir önem vermiştir.g. Bila.e.

C. 217 . s. s. “Sümerbank” kurulmuştur. Vorfeld. s. teknik yardım sağlayacak “Belediyeler Bankası” ise 11 Haziran 1933‟te çıkarılan 2301 sayılı Kanunla kurulmuştur. Dönem. C. IV. C. a. Dönem. 14. devlet iştiraki olan şirketler üzerinde önemli bir denetleme mekanizması kuruyordu. 16. 26. 177-178.3. Bu iki bankanın kuruluş kanunu ile ilgili olarak bkz. Maliye teşkilatının ıslahı için bir rapor hazırlamak üzere ülkeye davet edilen Fransız maliye 1199 1200 Çoker. 3 Ekim 1931‟de faaliyete geçirilmesi bankacılık alanında önemli bir gelişmedir.1203 Celal Bayar. TBMM Z. IV. Dönem. TBMM‟nin 26. 18 İkinciteşrin 1932. 1291. Sanayi Planı ve Ġktisat Vekâleti Bünyesinde Kurulan Bürolar Gümrük işlerinin organize edilmesi ve çıkarılacak kanunların tanzimi işlerinde çalışmak üzere Amerika‟lı uzman Mr. 104. 1933‟ten itibaren Almanya‟dan gelerek üniversite reformunda görev alan birçok iktisatçıyı. Bu kuruluşlar bazen yolsuzluk iddialarıyla gündeme gelmiştir. 1436. 16. Avrupa’dan Ekonomi Uzmanların Getirilmesi. İktisat Vekâleti kadrosu içerisinde müşavir olarak istihdam etmiştir. 115-119.1934 tarihli oturumunda Denizli Milletvekili Mazhar Müfit Bey. I. Üçüncü Tertip.. Düstur.6.e. s. 1202 TBMM Z.. TBMM Z. 1201 Akgüç. bilinçli bir biçimde iktisadi yaşamın değişik alanlarında faaliyet göstermek üzere “kamu iktisadî teşekkülleri” oluşturmuş ve bunları hızlı bir şekilde işletmeye almıştır. IV.1202 Bu tartışmalara maruz kalan İstanbul Esnaf Bankasının faaliyetine 1934 yılında son verilmek zorunda kalınmıştır. Dönem. Üçüncü Tertip. 24. s. TPT.. 4. Robert H. C. 268. 14. bu kuruluşlar ancak 1938 yılında faaliyete geçebilmiştir. C. 1203 “Gümrük Müşaviri”.1201 Devlet.C. 11 Haziran 1930‟da 1715 sayılı Kanunla kurulan “Merkez Bankası”nın.1200 1933 yılında çıkarılan 2284 sayılı Kanunla.. IV. Esnaf Bankasının kötü idare ve suiistimaller sonucunda iflasın eşiğine getirildiğini savunmuştur. 21. Düstur. 1. s. I.C. 19-20. Şehirlerin kalkınmasında belediyelere gerekli olan orta ve uzun vadeli kredilerle.C. Halk Bankası ve Halk Sandıklarının kurulmasına rağmen.4. Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti Müşavirliği görevine getirilmiştir. C.işletmelerini yönetmekle kalmıyor. s. 1523.g.1199 DSO ve SKB‟nin sermaye açısından yetersiz kalması sonucunda 3 Haziran 1933‟te sanayi ve bankacılık işleri ile uğraşmak üzere 2262 sayılı Kanunla. Hâkimiyet-i Milliye. s.

1. Cumhuriyet. İş Bankası Umum Müdürü Muammer. Ayrıca Almanya‟dan 12 uzmanın daha getirilmesine karar verilmiştir. Sanayi Planı” muhtemelen yerli ve yabancı uzmanların çalışmaları sonucunda hazırlanmıştır. Türk Ekonomisinin Tarihi. 263.1206 8 Ocak 1934‟te kabul edilen “I. s. 1209 “Ankara‟da bir Ofisler Müdürlüğü ihdas ediliyor”. 14 Nisan 1933. ikinci planda 100 fabrikanın kurulması amaçlanıyordu. Cumhuriyet.1207 Birinci plana göre dış ticaret dengemiz.1208 İktisat Vekâleti. 17 Kânunusani 1933.1204 Almanya‟dan ziraat alanında dünyanın otorite olarak kabul ettiği Fredik Falke. yeni bir takım ihtiyaçların ortaya çıkmasından dolayı Ankara‟da bir “Ofisler Müdürlüğü” kurmuş. Ayrıca sanayi kesiminin ihtiyacını karşılamak için ihtiyaç duyulan yüksek mühendis ve teknisyenlerin yetiştirilmesi amacıyla Avrupa‟ya 50 tane öğrencinin gönderilmesi karalaştırılmıştır. Cumhuriyet. Zonguldak Mebusu Ragıp. kömür havzasındaki Türkiş Şirketi Müdürü Esat Beylerden oluşmaktaydı. s. Belçika. getirilerek raporlar hazırlatılmış ve ziraat alanında takip edilecek politikanın esasları tespit edilmiştir. 106-107. mıntıka ticaret müdürleri ve haricî ticaret mümessilleri bu müdürlüğe bağlanmıştır. maden. Ocak 1934‟te iktisat politikası içerisinde bulunan kömür. 1207 Çavdar. 1. kâğıt.1205 Hükümet.İş ve İşçiler Bürosu. 218 .uzmanı M. 3. s.1209 9 Kânunusani 1934‟te işlerin daha intizamlı bir şekilde sürdürülmesi için İktisat Vekâleti bünyesinde şu büroların açılmasına karar verilmiştir:1210 1. s. 1204 1205 “Yeni Maliye Islahatı”. 1206 Tetkikat Yapmak İçin Avrupa‟ya Bir Heyet Gitti. 1210 “İktisat Vekâleti Teşkilatı”. İktisat Vekâleti Maadin Umum Müdürü Bekir Vehbi. Cumhuriyet. çalışmalarına başlamıştı.Tarife Bürosu.e. Bu büro. demir ve şişe sanayini yerinde görmek için Avrupa‟ya bir heyet göndermiştir.g. 4. 9 Kânunusani 1934. ham madde ve kaynaklarımız dikkate alınarak. s. Almanya ve gerekirse İngiltere‟de incelemelerde bulunacaktı. Cumhuriyet.. 3 Ağustos 1934. Bu Heyet Fransa. 1208 Tazegül. 2. 1.Standardizasyon Bürosu. Birinci planda 20.Beynelmilel Mukaveleler Bürosu. bütün tarifeleri düzenlemek için kurulmuştur. 260. a. “Ziraatımızın ihyası”. 5 Kânunusani 1934. dokuma. kimya ve porselen sanayi alanında yatırımlar yapılmaya başlanmıştır. Bu heyet. Alfons da.

öğretmenler hatta din görevlileri.1. 7. bir sanayi ve fen heyetinin teşkil edilmesi de kararlaştırılmıştır. “Maliyemizde Mühim Bir Teşekkül: Tetkik Bürosu”. 1. Türk toplumunu Batılı bir toplum yapma amacını gütmüş. kişilerin doğrudan vekâletle temasını kesmek. teşkilatının Müdüriyetine bağlı görev yapan “Esnaf Murakabe Bürosu”nun Ticaret Odası‟na bağlanması alınan diğer kararlar arasındaydı.Tetkik Bürosu. hukukîrasyonel hatta rasyonel-üretken bir bürokrasinin gelişmesi için uygun bir ortam olarak kabul edilir.Kredi İşleri Bürosu. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ GELĠġMELER 4. Ticaret kararlaştırılmıştır. Yunus Nadi. Hukuk Alanındaki GeliĢmeler 4.ABD‟li uzmanlardan oluşan. İktisat Vekâleti tarafından 1934‟te “Ticaret Müdürlüğü” teşkilatının kaldırılarak. hatta işlerini mektupla bile takip etme imkânı sağlamak için kurulmuştur. devlet memuru yapılmıştır.1.1211 Yine 1934 yılı içerisinde maliye alanında kurulan “Tetkik Bürosu” özellikle kanun tasarıları üzerinde gerekli incelemeleri yapmak suretiyle bakanın işlerini oldukça rahatlatmıştır.1213 Yetiştirilmek istenilen bürokratik kadrodan beklenilen ise “altı ok”un içerdiği düşünceleri kapsamlı bir hukuksal düzenleme ile yeni rejimin amaçlarına uygun olarak benimsemek ve siyasal düzene 1211 1212 “İktisat Vekâletinin İlga Edilen Teşkilatı”. Cumhuriyet. 1213 Heper. s. 3 Haziran 1934.7. memurlarının bir kısmının emekliliğe sevk edilmesi. 3. Bu gayretlerin öngördüğü sosyo-ekonomik ve siyasal toplum modeli. Türkiye İktisadiyatının Tetkiki Bürosu.1212 4.7. Bu büro. 96.5. 4 Teşrinisani 1934. Bu yıllarda görev alan siyasal elit.1. Ayrıca alınan karar çerçevesinde üç tane ticaret ofisinin açılması. ġûra-yı Devlet (DanıĢtay) Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler. Cumhuriyet.7. bu dönemde hukuk adamları. 3. Gelenekçilik ve ModernleĢme. 219 . s. s. 1. 6. Birinci ve Ġkinci Dava Dairelerinin Kurulması Cumhuriyet Devrinin ilk yarısı yeni bir toplum oluşturma çabasıyla geçmiştir. bazılarının ise ihtisas alanları çerçevesinde Esnaf hükümet ticaret merkezinde odalarına görevlendirilmeleri bağlanması.

. TCTA. Kalkınma Ġçin Bölgesel ĠĢbirliği Semineri Bildirileri.aktarmaktı. 1872‟den sonra özellikle üst düzey yargılanma mercii ve idarî davaların görüldüğü yer olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu değişiklik. 220 . Atatürk Önderliğinde Kültür Devrimi”. Zerbamat Matbaası. 1931 yılında. Bu bocalamanın sebepleri olarak. AĠD. S. 1215 Musa Çadırcı.g. Danıştay‟ın ilk dört çalışma yılında iyi işler görmüş olmasına karşılık. s. s. 1945. s. 3. yılın sonuna doğru ise “beş-altı” bini bulmuştur.1215 1922 yılına kadar İstanbul‟da varlığını sürdüren Şura-yı Devlet. yeni yüksek eğitim kurumları. 50. 1216 Lütfi Duran. İletişim Y. bazı acele ihtiyaçlara cevap vermek. 15. 9-10. Meclis‟te bu biriken işlerin sorumluluğu üzerine hayli tartışmalar olmuştur.1214 Hukuksal örgütleniş içerisinde önemli bir yere sahip olan Şûra-yı Devlet. yürütme ve idareyi yargı yolu ile denetleme görev ve yetkisine sahip yüksek mahkeme kimliğini ve etkinliğini ancak Cumhuriyet Döneminde kazanmıştır.e. s. Teşekkülün kanunu iki defa değişiklik görmüş.1217 Şûra-yı Devlet‟in neticelendiremediği dava sayısı. Atatürk‟ün planlarına göre. “Atatürk Döneminde Danıştay”. Halil İnalcık ta. kanuna göre tebligatın artırılması ve hâkime verilmiş olan geniş takdir hakkı içerisinde tarafların itirazları ile iş çıkaracak eleman noksanlığı sayılabilir. 1218 Görele. 36-37. 5. birikmiş dava işlerini neticelendirmek ve bütçede tasarrufta mülâhaza olunarak teşekkülün içinden iş daireleri kurmak üzere kanuna bazı maddeler ve fıkralar eklemek suretiyle olmuştur. usul ile sıkı surette bağlılığa olan eğilim. C. Yozgat 1214 Halil İnalcık.1216 1925 yılında 669 sayılı Kanun ile yeniden kurulan Danıştay‟ın. Ankara. Atatürk devrinde cemiyetin temellerine kadar inen bir devlet faaliyeti. Eylül 1982. Cumhuriyet Devrinde DanıĢtay ve Ġdare Davaları. idare davalarında bocaladığı görülmektedir. 1931‟in ilk altı ayında 2700‟ü1218. “Tanzimattan Cumhuriyete Ülke Yönetimi”. 214-215. bakanlıklara ve bazı dairelere karşı olan davalarda tarafsızca ve hukuka uygun karar verilmesinde yaşanan güçlükler. 1972. 1217 Reşat Mimaroğlu. 6. hem yüksek kademe bürokratlar ve hukukçular için eğitim ve öğretimde bulunacak hem de Türkiye‟nin toplumsal gereksinimlerini sağlayacak hukukî çerçeveyi geliştirmeye yardımcı olacaktı. bunlardan birincisi 1931‟de. 9-11 Kasım 1967. a. tamamıyla rasyonel bir hukuka dayandırılmak istenmektedir diyerek. ikinci ve daha esaslı değişiklik ise 1938 yılında gerçekleştirilmiştir. Ankara.. “Atatürk ve Türkiye‟nin Modernleşmesi. C. s. 3. hukukî-rasyonel bir örgütlenişten söz etmektedir. başkan ve üyelerinin atanması ve göreve başlamaları 6 Temmuz 1927 tarihini bulmuştur.

C.Milletvekili Hamdi Bey. 12. halk arasında büyük bir memnuniyet uyandırıyordu. IV. Edip Oyhon. Düstur. Böylece bütün Danıştay elemanları bir iş seferberliğine yöneltilerek. Dönem. TBMM Z.7.e.1222 4. IV. Bkz. birikmiş dava dosyalarının incelenmesine ve davaların yargılanmasına girişilmiştir. Hüsnü Berker. otoritelerin birinci hatta ikinci derecelerine gelmeden kayboluyordu. emeği gecen bu kişiler ile ilgili yazdığı eserde bilgiler vermektedir. Asli ve Mürettep Dava Dairelerinde çalışan S. 201. Asım Yegin. Ferit Bilen.e. O kanaldan da. 1221 Reşat Mimaroğlu. pek az itiraz oluyordu. a. 221 . bazı maddeler ilave eden “1859 Sayılı Kanun” kabul edilmiştir. Muammer As. memurların ekmeklerinden kazanç vergisi kesilen bir ortamda “Deavi Dairesi”ne bir dairenin ilavesine karşı çıkmış ve işlerin mevcut dairelere dağıtılmasını istemiştir.2. Cudî Özel gibi üyeler ile Baş Muavinlarden Memduh Özoran ve Ziya Önen‟in yardımcıları. 916. Hakkı Göreli olduğunu. s.1. Edip Ergin.. o zamanki Devai Dairesi ve sonra da Birinci Dava Dairesi Başkanı Milletvekili Saffet Tuncay olduğunu belirtmektedir. hoşnutsuzluk gösterebiliyordu. Dönem. 23. Devai Dairesi.B. halk egemenliğine dayalı çağdaş devlet anlayışının temel kaidelerinden birisi olarak yorumlayabileceğimiz hukuk alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır.S. a. bilgisiyle beraber itidali ve sürekli çalışması ile tanınan ve onların Danıştay‟ın bugünkü Başkanı İ.g. Bundan başka memur davalarına bakmak üzere Danıştay Başkanı‟nın başkanlığı altında onun seçeceği iki üyeden oluşan bir de “Dava Hususi Heyeti” kurulmuştur. C. ayrıca idare dairelerinden üye almak suretiyle “İkinci Dava Dairesi” kurulmuştur. 3. “Birinci Dava Dairesi” adıyla yeniden kurulmuş. Ayrıca diğer emekleri geçenleri ise şöyle sıralamaktadır. Nusret Doğruer. C. 3. s. Hâkimler Kanunu ve Hukuk Alanında Yapılan Diğer Düzenlemeler Cumhuriyet Döneminde. Bu olağanüstü çalışmada asli ve mürettep dava dairelerinin bütün elemanları büyük gayret sarf etmişlerdir.1221 Danıştay da görülen davaların çoğunlukla davacılar lehine sonuçlanması. Müessesenin millî ve esaslı faydasını henüz kavrayamamış bazı ikinci ve üçüncü derece daire amirlerinden gelen itirazlar. Üçüncü Tertip. Ġcra ve Ġflas Kanunu. diğerinin de dava işlerinin içinde.. s.C.. Bu gelişmelerden birisi olarak değerlendirebileceğiz Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu üzerinde önce 22 Temmuz 1931‟de çıkarılan 1876 1219 1220 TBMM Z. Bu iki daire başkanının biri. Süreyya Özek.1219 Tartışmalara rağmen 21 Temmuz 1931‟de Şûrayı Devlet Kanunu‟nun bazı maddelerini değiştiren.1220 Kanununla. s. 1222 Mimaroğlu.C. Mimaroğlu.. tetebbü (inceleyen) yapan ve bilgili himmetli ve çalışması ile (İdare Kazası davasının) en sadık bir rüknü (ileri geleni) olan. daima okuyan. s.g. 279-282. 12. Ancak dava olunan hükümet dairelerinden bir ikisi.B.

15. Cumhuriyet. IV. “hâkim muavinleri teşkilâtı” hakkında bir teklifin Meclis‟e getirilmesinin kendilerini de memnun edeceğini belirtmiştir. ülke genelinde hâkimlerin yetersizliği görülüyordu. IV. I. s. kati surette adliye teşkilatı alanında ıslahata ihtiyaç olduğunu. Üçüncü Tertip.1228 1223 1224 Düstur. 1228 Alâettin Cemil. s. Vatandaşlar bazen işlerini halledemeden adliye kapısından geri dönüyorlardı. IV. Görüşler doğrultusunda 370 maddeden oluşan 2204 sayılı “İcra ve İflas Kanunu” 9 Haziran 1932 tarihinde kabul edilmiştir. adliye makinesinden halkın beklediğinin tam manasıyla adalet ve hak olduğunu. 145. 222 . I. adaleti ucuz almak pahasına onu almakta müşkülat çekmek veya geç almanın gayeye uygun olmadığını yazmıştır. açıkça toplumda konsensüs anlayışının uygulanmak istediğini ortaya koymaktadır. s. C. 134.. 295-304. 1. Adliye Vekili Yusuf Kemal Bey. birçok alanda çıkarılan kanunlardan sonra ihtiyaçları karşılayamamaya başlayınca yeni bir tasarı hazırlanarak bastırılmış. C. IV. 1225 Çoker. belediyeler ve finans kurumlarına gönderilmiş ve konu ile ilgili olarak altmışı aşkın görüş alınmıştır. 1226 TBMM Z. s. C. Üçüncü Tertip. Düstur. ilk mahkeme bulunmayan veya işi çok olan yerlerde sulh hâkimliklerinin kurulabilmesine zemin hazırlanmıştır. s. bankalara. Dönem. 1227 “Yeni adlî teşkilât”. Ayrıca Cemil Bey adliye sistemimizde alınan pul harçlarının çok ucuz olmasından dolayı davaların artmasından şikâyet etmiş. devlete ait bazı müessese müdürlerinin cinayet mahkemesi reisinden daha fazla para almalarını ise şiddetle eleştirmiştir. Çoker. 30 Haziran 1933. İcra ve İflas Kanunu. Gaziantep Milletvekili Reşit Bey. C. 12. barolara. s.. Dönem. Dönem. 1933 Bütçe görüşmeleri esnasında yaşanan tartışmalardan anlaşıldığı kadarıyla.Sayılı Kanunla1223. s.1226 1933 yılında hazırlanan bir kanun tasarısıyla.C. 30 Haziran 1933‟te Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan makalesinde.1225 İcra ve İflas Kanunu‟nun çıkarılışına kadarki süreçte izlenen yol. TPT. TBMM Z. 295.C. bu sıkıntıları aşmak için hastalanan ve izin alan hâkimlerin yerine 40-50 kadar hâkim muavininin tayin edilmesi teklifinde bulunmuştu. TPT. Cumhuriyet. ticaret odalarına. 13 Mart 1933.1227 İstanbul Milletvekili Alaettin Cemil Bey. C. Dönem. ilgili öğretim üyelerine. hâkimlere. daha sonra ise 4 Temmuz 1934‟te çıkarılan 2558 Sayılı Kanunla1224 düzenlemeler yapılmıştır. 15. 1391. 9. 99. C. “Adliye Teşkilatında Hâkimlerin Maaşı”.

hukuk alanındaki gecikmenin sadece bizde değil tüm dünyada büyük bir sorun teşkil ettiğini ifade ederek. 1. s.C. hâkimliğine ise Ankara Hukuk Mektebi mezunlarından Birecik Hâkimi Murat Baha Bey atanmıştır. Bütçenin imkânsızlıklarından dolayı öncelikle metruk kervansarayların.. C. C. hukuk fakültesi mezunu olan gençlerin üniversite profesörleri ve temyiz mahkemesi üyeleri tarafından oluşturulan bir kurul tarafından hâkim namzedi olarak seçilmek istenmesi. 12. “Hâkim Olacak Hukuk Mezunları İmtihan Edilecekler”. Dönem.Adliye sistemiyle ilgili yapılan eleştiriler üzerine Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu Bey. C. C. Cumhurbaşkanına yapılan eylemli ve yayın aracılığı ile yapılan suçlar gözden geçirilmiştir. 3. s. Cumhuriyet. TBMM Matbaası. Hâkimiyet-i Milliye. Davaların gecikmesi konusunda ise. IV. IV. bunların yanı sıra modern 1229 1230 TBMM Z. Ayrıca bir “matbuat bürosu” kurularak. Türkiye dâhilinde faaliyet gösteren gazete ve matbaalar tetkik edilmiş ve matbuat davalarının takibi sağlanmıştır. TBMM Z. 70-71. kurulmuş olan temyiz raportörlükleri sayesinde işlerin süratle bitirilmesi noktasında önemli bir adımın atıldığını vurgulamıştır. Dönem. Fransa ve hatta İngiltere‟de adliyeye karşı yapılan şikâyetlerin en esaslıları bu mevzu etrafında toplanmaktadır. 1088.1234 Adliye Vekâleti.C. 3. 1234 “Adliye Vekilliğinde Matbuat Bürosu”.1233 Bu büronun başına Roma‟da tahsilini bitiren Müfettiş Atıf Bey tayin edilmiş. 3. hapishaneler üzerinde de bir takım düzenlemeler yapmaya çalışmıştır.1934 tarihinde 128 asıl ve 9 geçici maddeden oluşan 2556 sayılı “Hâkimler Kanunu” ile bu konuda bir adım daha atılarak. yakın bir gelecekte davaların süratle görülmediği şikâyetinin günün meselesi olmaktan çıkacağını savunmuştur. Ankara. 54-55. s. “…Evvelemirde bu hâdise memleketimize has ve münhasır bir hâdise olarak telâkki edilmemelidir. Dönem. hâkimliğe kabul şartları ayrıntılı olarak ele alınmıştır. TBMM Z. 1233 Düstur. Dönem.7. hukuk alanında çığır açtıklarını.C. 1231 Hâkimliğe kabul şartları ile ilgili olarak bkz. 23. IV. C..C. s.. hukuk alanında yapılmak istenilen önemli düzenlemelerdendi. 1232 TBMM Z.1230 4. Bütün Garp devletlerinde Almanya. 1.1231 TCK‟da saldırılar 1232 yapılan düzenlemelerle. s. 361-362. s. 1931. IV. Üçüncü Tertip. kiliselerin ve eski kışlaların hapishaneye çevrilmesi. 223 .. 23. Adalet topaldır: (1a justıc est boiteuse) sözü bunun en canlı misalidir”1229 demek suretiyle. Başarılı gençlerin hâkimlik mesleğine yönlendirilmesi. 387. 22 Mayıs 1934. s. 368. yapılan inkılâplar vasıtasıyla Türk hâkimlerinin çağdaş adlî prensiplerle kendilerini yetiştirerek. 14 Ağustos 1931.

7. 1. 1239 “Dinî Kıyafetlere Dair Kanun Meclisten Çıktı”. 1-2. Sosyal Alandaki Bazı GeliĢmeler 4. 224 . C. Bu düzenlemeler din adamlarının tek bir çatı altında toplanmalarına fırsat vermeyerek. Türkiye Cumhuriyeti dâhilindeki cami ve mescitlerin idaresi “Evkaf Umum Müdürlüğü”ne devredilmiştir.1236 4. s. 188-190. s. İstanbul.1235 Adliye Vekâletinin yaptığı çalışmalar sonucunda 11 Ağustos 1934‟te Edirne‟de içerisinde birçok kısımları bulunan 3000 kişilik modern bir hapishane faaliyete geçirilmiştir. s. Siyasî-Ġdarî Sistemle ĠliĢkileri Açısından Din Bürokrasisi Yapısı Konumu ve GeliĢimi. Diyanet İşleri Riyasetinin yetkilerini önemli ölçüde daraltmış. 1237 1827 sayılı Kanun‟un 6‟ncı maddesiyle. 29 Eylül 1933..1238 Diğer yandan 1931-1932 ders yılında ortaokulların ders müfredatından din dersinin çıkarılması. tasarıya müftülüklerin de katılması yönünde bir madde ilave edilmesini teklif etmiş. s. din bürokrasisinin gücünü kırmıştır. Baskı.hapishanelerin yapılması planlanmıştır.C. 1933‟te ise üniversite reformu ile “İlahiyat Fakültesi” kapatılmış ve bir “İslâm Tetkikleri Enstitüsü” açılmıştır. örgütün daha çok idarî görevlileri olan müftü ve merkezdeki görevliler diyanete kalıyordu.2.1239 Mustafa Kemal Paşa‟nın dil konusundaki çalışmaları. IV. “Edirne‟de yapılan üç bin kişilik asrî hapishane”.1237 4 Ocak 1932‟de çıkarılan kanunla din bürokrasisi ikiye bölünmüş. s. Dönem. 2.1. Din Bürokrasisi Alanında YaĢanan GeliĢmeler ve Bursa Olayı 1931‟de çıkarılan 1827 sayılı Yasa. halkla yakın ilişkiler içerisinde olan cami görevlileri Vakıflar Genel Müdürlüğünün tasarrufuna verilirken. 1992. Cumhuriyet. 11 Ağustos 1934. din bürokrasisine indirilen büyük bir darbe olarak algılanmıştır. Diyanet İşleri Riyasetinin cami görevlileri üzerinde sadece kontrol yetkisi bırakılmıştır. 1238 Davut Dursun. Cumhuriyet. ülkedeki bütün camilerin yönetimi ile cami görevlilerinin (Hademe-i Hayrat) işe alma ve çıkarılmalarını Vakıflar Genel Müdürlüğüne bırakmıştır. TBMM Z.2. Cumhuriyet. özellikle Arap harfleri ile öğrenim yapmak için gizli ya da açık ders okutma yerleri açanları cezalandıran ve bu tür çabaları yasaklayan yönetmeliklerin uygulamaya konulması hakkındaki 1235 1236 “Hapishanelerin ıslahı”. Böylece Diyanet‟in bünyesinde sadece vaizlerle müftüler kalmış. 52-53. İşaret Yayınları. fakat bu teklif kabul edilmemiştir. I. 4 Birincikânun (Aralık) 1934. 1932 yılına kadar İmam-Hatip Okulları‟nın kapatılması. 1.7. 1934‟te dinî kıyafetlere dair kanun tasarısı görüşülürken Kılıçzade Hakkı Bey.

Bu çalışmalar Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından da benimsenmiştir. Her halde cahil mürteciler Cumhuriyet adliyesinin pençesinden kurtulamayacaklardır. Hadise hakkında alâkadarlardan malumat aldım. s. Bursa olayını haber alınca 5. AAMD. Olay valilik tarafından derhal Ankara‟ya bir gericilik olayı diye telgrafla bildirilmiştir. s. Yapılan çalışmalardan sonra 1932 yılı Kadir Gecesi‟nde ilk Türkçe ezan okunmuştur. AkĢam. 1242 Ahmet Vehbi Ecer.1243 Atatürk. Bursa‟ya Dâhiliye ve Adliye Vekilleri ile Emniyet Umum Müdürü Tevfik Hadi Bey ile Dâhiliye ve Adliye kalemi mahsus müdürlerini göndermiştir. 1962.1240 1931 yılı içerisinde “tekbir.12.1933 tarihinde Bursa Ulu Camiinde cemaat arasında bulunan Topal Halil ve Tatar İbrahim adlı kişilerin kışkırtmaları sonucu 80 kadar kişi. dinî. 262.1242 Buna rağmen 5 Şubat 1933‟te İzmir‟de Şadırvan Camiinde Hüsnü adında bir meczup. ezanın Türkçeleştirilmesi ve halkın dinlediği mukabelelerin anlaşılması için cemaate Türkçe ifade edilmesinin gerekliliği üzerinde durulmuştur. “Atatürk‟ün Din ve İslâm Dini Hakkındaki Görüşleri”. Yayına Haz: Ethem Ruhi Fığlalı-Taha Müftüoğlu-İdris Karakuş. kalabalık büyük patırtılarla vali konağına doğru yürümüştür. olaylarla derhal yakından ilgilenerek. Türkiye’de Din Kavgası. Sırlar Matbaası. Evkaf Müdürü Faik Bey‟in ezanı Arapça okutmaya salahiyetinin olmadığını söylemesi üzerine. Ankara. 6 Şubat 1933. daha da yoğunlaşarak din alanına girmiştir.2. 225 . Tetkiklerden sonra Bursa‟dan ayrılmadan önce olay hakkında Anadolu Ajansı‟na şu tebliği yapmıştır:“Bursa‟ya geldim. kamet ve salâ”nın Türkçe karşılıkları bulunması konusunda çalışmalar yapıldı. siyaset ve herhangi bir tahrike vesile etmeğe asla müsamaha etmeyeceğimizin bir daha anlaşılmasıdır. Sadık Albayarak. Hâfız Yaşar Okur. Atatürk‟ün 1932 yılı Ramazan ayında Dolmabahçe Sarayında yaptığı toplantıdan anlaşıldığı kadarıyla. İstanbul. dinî siyasete alet ederek memleketin emniyetini bozmak teşebbüsü”. 1999. s. Hadiseye dikkatimizi bilhassa çevirmemizin sebebi.2. Ata. Türkçe ezan ve kamet hakkında tereddütleri olan müftüler uyarılmıştır. 1243 “Bursa Hadisesi hakkında ilk tahkikatın neticeleri. 129. ezanın Türkçe okunmasına karşı çıkarak. Hükümet. Evkaf (Vakıflar) Müdürlüğüne yürümüşlerdi. Türkçe ezana mukabil Arapça ezan okuyarak ortalığı karıştırmaya çalışmıştır. TPC (1931-1938). İstanbul. 1973.23.1933‟te Bursa‟ya gelmiştir. s. 14-15.1241 1. Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından 4 Şubat 1933 tarihli bir tamimle. Meselenin mahiyeti 1240 1241 Goloğlu.1931 tarihli kararnamenin çıkarılmasından sonra. s. ezan. 87. Hadise haddi zatında fazla ehemmiyete haiz değildir. 1.

1931‟de Manisa Mebusu Refik Şevket Bey‟in bir sorusu üzerine. Bakanlar. 7 Şubat 1933. Bazı yerlerde kaymakamlık ve mutasarrıflık yaptıktan sonra 14 Kasım 1926‟da Bursa Valisi oldu. Türk milletinin millî dili ve millî benliği bütün hayatında hâkim ve esas olacaktır. 4. Refik Bey. Sulh Ceza Hâkimi Hasan‟ın da görevinde ihmali olduğu tespit edilmiştir. AkĢam. 7 Şubat 1933. görevlerini savsakladıkları gerekçesiyle Savcı Sakıp. “Müddeiumumîye işten el çektirildi”. Sulh Ceza Hâkimi Hasan ile Diyanet İşleri Riyasetinin ve Evkaf Umumî Müdürlüğünün “ezanın Türkçe okunması” konusunda kati kararı olmasına rağmen. ayrıca yapılan inkılâplar konusunda her ne pahasına olursa olsun taviz verilemeyeceğini açıkça göstermiştir. 15 kişi tutuklanmış. s. 28. Katî olarak bilinmelidir ki. 1246 1873‟te Kıbrıs-Lefkoşa‟da doğan Hüseyin Bey. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.1933‟te İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Adalet Bakanı Yusuf Kemal Tengirşek Bursa‟ya gelmişlerdi. 226 . s. 1. 1. 23 Şubat 1933. s.1245 Olaylar sonrasında Dâhiliye Vekâletinin telgrafı Bursalıları oldukça sevindirmiş.2. AkĢam. Trabzon Milletvekili Ali Seydi Bey‟in ölümü üzerine CHP adayı olarak 1933‟te Trabzon Milletvekili olarak Meclis‟e girdi. Hüseyin Fatin Bey. bakanlık tarafından takdir edilmişlerdi. Manisa doğumlu ve Amerika da zengin bir iş adamı olan Moris İskinazi‟nin vasiyetiyle ilgili konuların varisleri ve salahiyet verdiği Chemical 1244 1245 “Gazi Hazretleri‟nin son hadise hakkında beyanatı”.1247 Bursa Olayı. Atatürk‟ün Türk dilini toplumda hâkim kılma konusundaki kararlılığını ortaya koymuş.esasen din değil. Dönemlerde Bursa Milletvekili seçilerek Meclis‟teki yerini korudu. a. Durumun böyle olmadığı Bursa Belediye Başkanı Muhiddin Bey‟in Ankara‟da yaptığı açıklamalardan sonra anlaşılmış ve adliye müfettişinin raporu ile hiçbir tutuklunun olmadığı anlaşılmıştır. Baltaoğlu.2. Bkz. V. s. “Mevkufların nerede muhakeme edilecekleri henüz malûm değil”. dildir. Bkz. Emniyet Genel Müdürü Hadi ve Adliye Müfettişlerinden Necmeddin Tahir Beyler ile durumu tetkik ettiler.”1244 6. 8 Şubat 1933.2. VI ve VII.7. AkĢam.11.. Cumhuriyet. Bu tetkikler sonucunda. Mülkiyeyi bitirdikten sonra maiyet memuru olarak devlet hizmetine girdi. Hüseyin Bey. emrindeki çalışan müezzin ve memurlara durumu anlatmadığından dolayı ihmaline rastlanan Müftü Nureddin Bey‟e işten el çektirilmiştir.e. s. 1. 197. 10 Haziran 1933‟te de Şûra-yı Devlet (Danıştay) üyeliğine seçilen Hüseyin Fatin Bey. Olaylardan dolayı sanık konumunda olan toplam 25 kişi ise Çorum‟a nakledilmiştir. Jandarma Genel Komutanı Kazım.g. Bursa Valisi Fatin1246 ve Belediye Başkanı Muhiddin Beyler olaylardaki tavırlarından dolayı. 1. Müddeiumumî‟ye işten el çektirilmesinin sebebi olarak daha önce olayın elebaşlarından olan 11 kişiyi serbest bırakmasına rağmen hapishanede 30 kişinin mevkuf edildiğini bildirmişti. SDN: 692. 1247 “25 kişinin nakli emri dün Bursa‟ya geldi”. Uluslararası Moris ġinasi Hastanesi ve Sağlık Alanında Yapılan Bazı Düzenlemeler Sağlık Bakanı Dr.

Anadolu‟da çalışan doktorların bilimin çağdaş gelişmelerini takip etmediklerinden geriye gittikleri iddiaları zaman zaman Meclis‟e taşınmaktaydı. 5. C. sıhhati. Bu hastanelerin bir kısmı millî diğeri gayri millidir… Bunların içinde en pahalı olan bizim hastanelerdir. 1250 TBMM Z..C. 9. C.C. örümcek ağma düşmüş bir sinek gibi kurtulmak imkânını bulamıyor”1250 sözleriyle. C.C. IV.National Bank ile Dışişleri Vekâleti vasıtasıyla temasa geçilerek işlemlerin yürütüldüğünü açıklamıştır. 5. “…Aziz arkadaşlar. IV. çocuk ölümlerinin ülkemizde yüzde 43‟lere ulaştığını. vizite ücretinin 3-5 lira olduğunu.. 63-64. s. doktorlara getirilen iki sene mecburi hizmet uygulaması kaldırılarak. s.1248 1931‟de çıkarılan 907 sayılı Kanunla. 127-131. giderek nüfusumuzun azaldığını belirterek. C.1932. Dönem. 1252 TBMM Z. Resmî Gazete. Bu iddialar üzerine Urfa Milletvekili Ali Saib Bey. C. 227 .6. “Arkadaşlar. 46-50. Memlekette bir diş doktoru aramak için her halde bir Ermeni‟nin. 15. 4. 8. bir Rum‟un yanına gitmek ihtiyacı vardı… Bu gün kemali iftiharla şunu söylemek lâzım gelir ki yalnız memleketimizde değil. doktorların kazanç vergisi vermemek doğrultusunda kararlar almalarını sert bir dille eleştirmiştir. TBMM Z. 119. IV.. 43-44. s..C. Çıkarılan 2000 sayılı Kanunla1251. bundan 15-20 sene evvel milletimizin hayatı. s.1249 Doktorlara uygulanan mecburi hizmetin kaldırılmasıyla ilgili olarak. IV. 1251 TBMM Z. IV. Dönem. Moris Şinasi‟nin vasisi tarafından inşa ve tesis edilecek hastane için hariçten getirilecek inşaat. Dönem. bir köy veya bir kasabanın en zengin bir adamı hastasını İstanbul‟a getiriyor ve hastanelere müracaat ediyor. 69. s. tesisatı sıhhiye ve fenniye ve tefrişata ait malzeme ve eşya ile alet. Türk tababetinin geldiği noktanın küçümsenmemesi gerektiğini ifade etmiştir. 9. tedavi için gelenlerin mevcut olduğunu kemali iftiharla duymaktayız…”1252 sözleriyle. Bizim hastanelere düşen köylü.C. 1248 1249 TBMM Z.. Dönem. lehlerine önemli bir düzenleme yapılmıştır.1932 tarihinde Meclis‟te söz alan Bursa Milletvekili Rüştü Bey. edevat ve ilâçlar bir defaya mahsus olmak üzere gümrük resminden muaf tutulmuştur. Dönem.5. Ayrıca hastane ile ilgili plan ve krokilerin yapıldığını ve valinin bu işlerle ilgili olarak verilen talimatlar çerçevesinde çalıştığını belirtmiştir. her şeyi yabancı doktorların elinde idi. Avrupa‟dan ecnebi memleketlerden memleketimize ameliyat olmak için.

. Kanunla Nafıa teşkilatı.1253 23 Şubat 1934‟te toplanan “Yüksek Sıhhat Şûrası”. “Yüksek Sıhhat Şurası nelere karar verdi?”. C. 1934‟te millî müdafaamız içinde çok önemli bir karar olarak değerlendirebileceğimiz “Zehirli ve Boğucu Gazlar ve Hava Hücumlarından Korunma İşleri Şube Müdürlüğü”nün. 10 Kânunusani 1934. 264-265. Bu düzenin işleyip işlemediğini kontrol için bir gün Tandoğan. Cumhuriyet. Poligon ve Kızılay‟daki Emniyet Abidesi ve Parkı‟nın yapılması. s. yapılan önemli hizmetlerden sadece bazılarıdır. iki mülhak umum müdürlük.1255 4. Dönem. s. 116. önemli bir anlayış olarak karşımıza çıkmaktadır. Temizlik İşleri Müdürüne der ki. yardımcı üç müşavirlik. 14.Akşam vakitlerinde uzman doktorların nöbetçi kalmamasından dolayı. Cumhuriyet. yüksek fen heyeti.7. Stadyum. TBMM Matbaası. Etfal ve Zeynep Kamil hastanelerinde ölümlerin meydana gelmesi üzerine. 1256 TBMM Z. 9 Teşrinisani 1934. Sebze Hâli Binası. 6. Tandoğan‟ın. 1933. Ankara İtfaiyesi‟nin tam teşekkülü hale getirilmesi.5.2. altı müdürlük.C.1256 Ankara Şehri İmar Müdürlüğünün gerekliliğinin sorgulandığı bir dönemde Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey. Bu dönemde. İmar Müdüriyeti‟nin ülke için elzem olduğunu. bu müdürlüğe sonsuza kadar ihtiyaç duyulacağını ifade etmiştir. Ankara‟yı cadde ve sokaklara göre belirli kısımlara bölerek. vekâletin talimat şartlarına uymayan bazı özel hastanelerin kapatılması ve gıda ürünlerinin gerekli hijyen şartları ile satılması kararını almıştır. s. bakanlık bir karar alarak asistanların yanı sıra hastanelerde gece mütehassıs doktorlara nöbet tutma zorunluluğu getirmiştir. C. Cumhuriyet.C. 23 Şubat 1934. IV. temizlik işçileri görevlendirmesi. 1257 TBMM Z. Ankara.1257 Ankara. 1.1254 Savaşlarda cephe gerisinin artık güvenli olmamasından dolayı. 1. Ankara‟da otobüs ve troleybüs işletmeciliğini başlatılması. teftiş heyeti. Belediye Hastanesi..3. 22.1934 tarihinde çıkarılan “Nafıa Vekâletinin Teşkilât ve Vazifelerine Dair Kanun” ile Nafıa Vekâleti sorumlu tutulmuştur. s. Dönem. Hipodrom. ġehir Planlaması Konusundaki GeliĢmeler ve Ġskân Politikası Memleketin tüm bayındırlık işlerinden 26. müsteşarlık. üç idare reisliği. s. hususî kalem müdürlüğü. 228 . İçtimai Muavenet Umumi Müdürlüğüne bağlı olarak kuruluşu gerçekleştirilmiştir. 1255 “Millî Müdafaamız İçin Mühim Bir Karar”. yüksek mühendis mektebi rektörlüğü ve nafıa fen mektebi müdürlüğünden oluşturulmuştur. 1. 1253 1254 “Sıhhiye Vekâleti‟nin çok yerinde bir kararı”. Abdullah Nevzat Tandoğan‟ın Valiliği döneminde imar ve şehir planlaması alanında altın çağını yaşamıştır. iki umumî müdürlük. yolların asfaltlanması. IV.

. 1. Yarım saat içerisinde bu sigara paketi masamda olmazsa vay haline!” Gerçektende bir gün bu uygulamayı yapmış ve sigara paketini yarım saat içerisinde masasında bulmuştur. İstanbul Belediyesi bu işin milyonlarca liraya mal olduğunu görerek. 14-17. s. 229 . günün en tehlikeli savaş aracı olan tayyarelerden atılacak olan bomba ve zehirli gazlardan korunmak için belediyelerin alması gereken tedbirler anlatılmıştır. 29-30. Ankara. s.. IV. Soru üzerine 25 Ekim 1934‟te Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey.1263 1258 1259 Orhun vd. 15. 25. a. s. 1260 TBMM Z.“Bir gün sokağın herhangi bir yerine arabayla geçerken imzamı taşıyan bir sigara paketi atacağım. IV.1934 tarihinde 2502 sayılı Kanunu çıkararak. 90.C.7. bundan sonra yapılacak şehir planında bu uygulamaların dikkate alınması ve kurulacak olan fabrikalarda bu taarruzlardan korunmak için sığınakların yapılmasını uygun görmüştür. 1262 “Himaye-i Etfal‟in on yılı”. ülkemize gelen muhacirlerle ilgili Dâhiliye Vekiline bir sorusu yöneltmişti. 18 İkinciteşrin 1932. 23. Sosyal Devlet AnlayıĢının YerleĢmesi ve Yapılan Bazı Ġnkılâplar 1922‟den 1931 yılı sonuna kadar muhtelif suretlerde himaye ettiği çocuk sayısı 6008502‟yi bulan.6.. Dönem.2. 623. 1932 yılında çıkarılan Kanunla. IV. 7. Kars. C. Dönem.e.C. bu çocuklardan 149.0971 dönüm arazi ve altı milyon lira tutarında muhtelif renkli bonolar verildiğini açıklamıştır.305 kişiye ulaştığını.1259 Muhacirler konusuyla yakından ilgilenen Meclis. Dönem.315 arsa. Ayrıca Köstence‟de on bin kişinin beklediği doğrultusundaki haberlerin ise mübalağadan başka bir şey olmadığını söylemiştir. s. C.564 ev. Erzurum ve Çoruh vilâyetlerinin bazı parçalarında muhacir ve sığıntıların yerleştirilmesi konusunu düzenlemiştir. s. 5 Kânunusani 1934. Bayazıt. 1263 TBMM Z.137‟sini sağlık kontrolünden geçiren Himaye-i Etfal Cemiyeti1262. C. Hâkimiyet-i Milliye.1258 Belediyelere gönderilen bir tamimle.201 dükkân. 16...g. bunlara 107.C. TBMM Matbaası. 1261 TBMM Z. Cumhuriyet.1261 4. 575-585. 9. 1932. çocuk bayramı dolayısıyla mektupların üzerine yapıştırılacak olan “şefkat pulları”nın gelirleri bu Cemiyet‟e bırakılmıştır.1260 Manisa Milletvekili Refik Şevket İnce Bey. 1923‟ten 1933‟e kadar Türkiye‟ye gelen muhacirlerin miktarının 628.4. Meclis tarafından ayrıcalıklı bir yere konulmuştur.

Tasarı. Resmî Gazete.C. devam mecburiyeti olanların sayısının 1000-1200 kişi civarında olmasından dolayı. 1267 “Ankara‟da Bir İnkılâp Kürsüsü Açılıyor”. ağırlık ölçüsü olarak da kilogram kabul edilmiştir. 28 Ocak 1931. 15. IV. IV. Dönem. 245.11. 1269 Cumhuriyet. 1268 “İnkılâp Kürsüsünde Millî Mücadelenin Tarihi”.. Derslerin verildiği salonun 1500 kişilik olmasına karşın. 109. 1. uzunluk ölçüsü olarak metre. Tasarısında “rütbe. soyadı hakkında bir kanun teklifi vermişti.5.1934‟te çıkarılan 2432 sayılı Kanunla ise Bekçi Hasan Efendi‟nin hanımına ve Şevki Efendi‟nin annesine evlendikleri zaman kesilmek üzere vatanî hizmet mukabili olarak on beşer lira aylık bağlanmıştır. Ayasofya ve Taksim meydanlarında dinlenilmesi sağlanmıştır. 28 Aralık 1931‟de çıkarılan yasayla.27 Aralık 1933 tarihli 2364 sayılı Kanunla. Sayı: 25951. “Kemal Öz” adlı 1264 1265 Düstur. çok yoğun bir ilgi gösteren halka yer kalmıyordu. Başvekil İsmet Paşa tarafından. Dönem. 23 Mart 1934. derslerin hoparlör vasıtasıyla. C.. s. 21 Haziran 1934‟te çıkarılan 2525 sayılı “Soyadı Kanunu” ile yürürlüğe girmiştir.1268 1931-1934 yılları arasında toplumsal hayatı düzenleyen önemli inkılâpların yapıldığını görmekteyiz. 11-12.1265 1934 yılına gelindiğinde inkılâp kürsüsünden dersler verilmeye başlanmıştır.1266 Halkın gösterdiği bu yoğun ilgi yüzünden Ankara‟da da bir “İnkılâp Kürsüsü”nün kurulması kararlaştırılmıştır. sokaklarda bu konferansları radyodan büyük bir ilgiyle dinlemeye başlamıştır.1934 tarihinde Malatya Mebusu Başvekil İsmet Paşa ve 23 arkadaşının verdiği teklif sonucunda çıkarılan 2587 sayılı Kanunla. 1270 TBMM Z. s. C. aşiret. 105.C. 20 Mart 1934‟te büyük bir katılımla Ankara Halkevindeki İnkılâp Tarihi Kürsüsü‟nde verilmiştir. Beyazıt. C. 1266 TBMM Z. millet isimleriyle umumî edeplere uygun olmayan iğrenç. C. yabancı ırk. Dönem. IV. memuriyet. Bununla da yetinilmeyerek.1267 Ankara‟da ilk İnkılâp Tarihi dersi. Cumhuriyet.C. 23. gülünç olan soyadlarının kullanılması yasaklanıyordu. Cumhuriyet. 137. Menemen Hadisesi‟nde şehit dilen Kubilay‟ın annesi Zeynep Hanım‟a yaşadıkça vatanî hizmet mukabili olarak toptan otuz lira aylık bağlanmıştır. s. 21.1264 17.1269 Muğla Milletvekili Nuri Bey. 10 Mart 1934. 230 . Üçüncü Tertip. Ayrıca bu yasanın uygulanması için İktisat Vekâleti‟ne bağlı “Ölçüler Umum Müdürlüğü”nün kurulması da kararlaştırılmıştır.. TBMM Z. s. 3 Kânunusani 1933. Halkın bu yoğun ilgisinden dolayı derslerin radyo vasıtasıyla yayınlanmasına başlanmış ve halk caddede.1270 24. s. s. 22. 1.

TBMM Z. 1. 25. C. erkek her Türk mebus seçilebilir” şeklinde yeniden düzenlenmiştir. 85. 17.. kılık kıyafet alanında düzenlemeler yapılmıştır. 1273 TBMM Z.C. resmî belgelerde yalnız adlarıyla anılmaya başlanmıştır. 34-35. s.12. IV. Elçimiz Suat Bey‟de Fransız kadınlarına elçilikte bir çay ziyafeti vermiştir. 27 Kasım 1934.C. 4 Birincikanun 1934.1275 Kadın hakları konusunda ise İsmet İnönü ve 191 arkadaşının Teşkilât-ı Esasiye Kanunu‟nun 10‟uncu ve 11‟inci maddelerinin değiştirilmesi hakkında verdikleri kanun teklifi bir yol açmıştır. 11‟inci maddesi ise. 231 .C. Bkz. Cumhuriyet. gibi lâkap ve unvanların kaldırılmasıyla ilgili 2590 sayılı Kanun. s. 25. s.1934‟te çıkarılan 2596 sayılı “Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair”1274 Kanunla. Meclis‟te 6.C. 1279 TBMM Z. s. 1278 Bu haber “Türk Kadınının Sevinci” üst başlığının altında “Ankara kadınları dün Atatürk‟e ve büyüklere teşekkür için Halkevi‟nde bir toplantı yaptılar. 1. 1274 TBMM Z.12. IV. Dönem. bey. 4 Birincikanun 1934. Bkz.1280 1271 1272 TBMM Z. s.. Bu konu önce Halk Fırkası‟nın Grup toplantısında görüşülmüştür. s. 83. “Kadınlar mebus intihab edecek ve edilecekler”. s. IV. Dönem. 1. Mustafa Kemal‟den başkasının “Atatürk” ilk veya soyadı alması yasaklanmıştır. “yirmi iki yaşını bitiren kadın. Dönem. Dönem.1273 3. 1. Böylece vatandaşlar. Fransız kadınları Paris elçimizi kutlamışlar. “Eski Devirlerin Artığı Lakâp ve Unvanlar Kaldırıldı”. 25.. paşa. Cumhuriyet. Meclis tarafından kabul edilmiştir. Dönem.1276 TEK‟nın 10‟uncu maddesi. Kanuna göre mabetlerden dışarıda ruhanî kisveyi yalnız her dinden bir kişi taşıyabilecektir.11.. Fırkanın Grup toplantısında kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi kararlaştırılmıştır.. Cumhuriyet. s. Dönem. 7 Birincikanun 1934. s. 25.1272 26. 2. 1280 Cumhuriyet. bundan sonra Millet Meclisine gittiler” başlığı ile verilmiştir. “otuz yaşını bitiren kadın. Dönem. Ankara‟da Halkevinde toplanan1278 başta Afet Hanım olmak üzere 22 kadının imzasını taşıyan bir teşekkür mektubu. 25. Aslında 4 Birincikanun 1934 tarihinde gazetelerde kadınların mebus seçilebileceklerine dair haberler çıkmaya başlamıştır. 25.1934 tarihinde okunmuştur. 77-78. IV. IV. C.1277 Kanun dolayısıyla. Cumhuriyet.Cumhur Reisimize “Atatürk” soyadı verilmiştir. s.. IV. 1276 TBMM Z.1271 Kocaeli Milletvekili İbrahim Süreyya‟nın verdiği kanun teklifi.1934‟te 2622 sayılı Kanun olarak kabul edilerek. 1277 TBMM Z. s. C. C. C. 202-203.C. 1275 “Dini kıyafetlere dair kanun Meclis‟ten çıktı” Cumhuriyet.1279 Türk kadınının bu zaferi dolayısıyla dış dünyada da büyük bir akis meydana getirmiştir.C. C. C. 25..1934 tarihinde efendi.12. erkek her Türk mebus seçmek hakkını haizdir” şekline getirilmiştir. 1. Bkz. s.C. 25 Birincikanun 1934. IV. 90. 5 Birincikanun 1934. s. 47.

Meslekî ve Teknik Tedrisat Umum Müdürlüğü.8. ülkenin çağdaşlaşması yolunda önemli bir mesafe alınmıştır. Orta Tedrisat Umum Müdürlüğü. Üçüncü Tertip. 1982. bazı unvan ve lâkapların kaldırılması. 1459-1465. Yüksek Tedrisat Umum Müdürlüğü. Maarif Vekâleti TeĢkilatı Üzerine Yapılan ÇalıĢmalar İlk İcra Vekiller Heyeti içerisinde yer alan Maarif Vekâleti. 22 Haziran 1933. s. Türk kadınına birçok Avrupa ülkesinden önce verilen milletvekili seçme ve seçilme hakkı ise Türkiye‟nin çağdaşlaşmasına kadınların yapacakları katkıları artırmış ve Türk kadını bu uygulama sayesinde erkeklerle tam olarak eşit hale gelebilmiştir. 11. Devlet ricali inkılâpların ruhunu topluma anlatmak için “İnkılâp Kürsüleri” kurmuşlardı. Ölçü birimlerinin değiştirilmesi.1281 Zamanla maarif teşkilatının genişletilmesiyle Dil Heyeti ve Talim-Terbiye Dairesi kurulmuştur. Maarif teşkilatı üzerine asıl düzenleme ise TBMM‟nin 10 Haziran 1933‟te çıkardığı 2287 sayılı “Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı ve Vazifeleri Hakkında Kanun” ile gerçekleşmiştir. Milli Talim ve Terbiye Dairesi. 1920’den 1981’e Milli Eğitim Bakanlığı.IV. Böylece toplum hayatının vazgeçilmez unsurları olan uluslararası semboller ve değerler Türkiye‟de uygulanmaya başlanmıştır. C. Teftiş Heyeti. s. soyadı uygulamasının getirilmesi gibi inkılâplar vasıtasıyla sosyal ve ticari hayat düzenlenmeye çalışılmıştır. Orta Tedrisat Müdürlüğü.1. Maarif Şûrası. Müzeler 1281 1282 Bahir Sorguç. İstanbul. 14. Yapılan bu ve benzer atılımlar sayesinde toplumun ilerlemesine engel olan bağnaz düşünceler birbiri ardına ortadan kaldırarak. Resmî Gazete. Maarif Vekâleti Merkez Teşkilatı şu şekilde oluşturulmuştur: Müsteşarlık. Düstur. 4.1282 Toplam 32 maddeden meydana gelen 2287 sayılı Kanunla. Zat İşleri Müdürlüğü. Sayı: 2434. 232 . İlk Tedrisat Umum Müdürlüğü. MEB Basımevi. Halkın buralarda verilen derslere olan yoğun ilgilerinden bu uygulamanın başarılı olduğu görülmektedir. başlangıçta ikişer üçer kişilik kadrolardan oluşan Plânlama Heyeti. İlk Tedrisat Müdürlüğü. çıkardığı kanunlar vasıtasıyla toplumsal alanda faaliyette bulunan cemiyetleri destekleyerek onlara kolaylıklar sağlamış ve böylece toplumda sosyal devlet anlayışının yerleşmesine öncülük yapmıştır. Türk Asarı Atikası Müdürlüğü ile Sicil ve İstatistik Müdürlüğü olmak üzere beş birim şeklinde yapılandırılmıştır.8. Dönem TBMM. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER 4.

Hasan Âli Yücel. 15.1283 4. Kazım). vilayet nüfusu ile orantılı gelişemediği yani geri kaldığı gerekçesiyle. Eminliklerin bazı mıntıkalarda maarif işlerini toparlamalarına rağmen. Mektep Müzesi Müdürlüğü.18. 4. 9. İzmir. 1287 1897‟de İstanbul‟da doğan Hasan Ali Yücel. İstanbul. TBMM‟nin V. s. Eminlikler ilk tesisinde. 66-67.Trabzon (Tevfik. Rasim). ŞDN: 916. a. Ankara.Sivas (Nevzat. s.Ankara (İshak Refet. s. T. Levazım Müdürlüğü ve Evrak Müdürlüğü. IV. 38-39. Hususi Kalem Müdürlüğü. Edirne.2. Yüksek Öğretmen Okulu ve Edebiyat Fakültesi Felsefe Şubesi‟ni bitirmiştir.1284 Kanunla. Ali Rıza). Nevzat. 6.. Muzaffer ).Müdürlüğü.Edirne (Nail Reşit.6. 5. 29. Baskı. C. 2. Bazı okullarda edebiyat ve felsefe öğretmenliği yaptıktan sonra 1927‟de Üçüncü Sınıf Maarif Müfettişi olmuş. 12. Kütüphaneler Müdürlüğü. 13.C. Hüseyin Besim. Reşit). Hilmi. orta öğretim müesseselerinin idaresiyle meşgul olmuştur. Behçet. 376-377. TBMM Arşivi. 3. Ankara. Akyüz. Bkz. Seçim Mazbatası. Dönemlerde de İzmir Milletvekili seçilen Hasan Âli Bey. Kültür Bakanlığı Millî Kütüphane Basımevi. merkezde ise “Tedrisat Taliye Müdürlüğü”. Ankara Fen ve Tıp Fakültelerinin açılmasına öncülük etmiştir.C. Türkiye’de Orta Öğretim. s. daha sonra ise Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü ve Orta Öğretim Genel Müdürlüğü görevlerini yapmıştır. Antalya.Antalya (İsmail Habib.g. 1285 TBMM Z. C. VII. Türkiye Cumhuriyeti Hükümet Programlarında Kültür. Dönemi için yapılan seçimlerde İzmir Milletvekili seçildi. 1284 Maarif Eminlikleri mıntıkaları ile oralardaki maarif eminleri şunlardı: 1. II. 1994. Hasan Âli Yücel. Van. 358.İstanbul (Salih Zeki. 14. 10.Konya (Avni. Kültür Bakanlığı Yayınları. Sabri). Dönem. s. Adana. 7Adana (Ragıp Nurettin.Diyarbakır (Celil). 1931-1935 yılları arasında görev yapan orta öğretim genel müdürlerinin isimleri ve görev yaptığı yerler ise şöyleydi: Tablo–19 IV.Erzurum (Haydar. Bakanlığı döneminde Köy Enstitüleri.e. maarif teşkilatı bakımından mıntıkalara ayrıldı ve birkaç vilayetten teşekkül eden her mıntıkada bir “Maarif Emini”nin bulundurulması kararlaştırıldı. Güneş. Ali Rıza). Kazım. Ankara. Dönem..1931‟de çıkarılan 1834 sayılı “Maarif Eminliklerinin İlgası Hakkında Kanun”1285 ile ortadan kaldırılmıştır. 11. VI. 2.. T. 1998. 8. 3. Sivas. Avni). Baskı. Mitat). İnşaat Dairesi. Maarif eminliklerinin ortadan kaldırılmasından sonra orta tedrisat müesseseleri doğrudan doğruya “Orta Tedrisat Dairesine” bağlanmıştır. ve VIII. TBMM Döneminde Görev Yapan Orta Öğretim Genel Müdürleri 1286 Ġsimleri Göreve BaĢlama ve AyrılıĢ Hizmet Süresi Fuat Hayri (Vekil) Hasan Âli Yücel1287 1283 28 Ocak 1931–1 Ekim 1933 4 Ekim 1933–8 Aralık 1933 9 Aralık 1933–28 Şubat 1935 2 Yıl 8 Ay 3 Gün 2 Ay 4 Gün 1 Yıl 2 Ay 19 Gün Selçuk Kantarcıoğlu. Maarif Eminliklerinin Lağvı Vilayetlerde maarif müdürlükleri. orta ve sanat mektepleri tamamen maarif eminliklerinin kontrol ve teftişine verilmiştir. Hilmi). 1938-1946 arasında Maarif Vekilliği yaptı. Gaziantep. Elazığ olmak üzere toplam 13 merkezden oluşmaktaydı. Trabzon. ilk. 56. 1. s.Gaziantep (Besim).Kastamonu (Osman Nuri.Van (Celil). 233 . Erzurum. 22 Mart 1926 tarihinde çıkarılan 789 sayılı Kanunla Türkiye.İzmir (Fuad. Konya.C. TPT. İsmail Habib ). Türkiye’de Orta Öğretim.Elazığ (Osman Nuri). 1286 Yücel. V.8. Bkz.

Cumhuriyet. 79. 1290 Ġstatistik Göstergeler 1923-2002. ayrıca ülke genelinde 534. s. Yılında Rakam ve Grafiklerle Millî Eğitimimiz. 57-63. Kocaeli Valisi Eşref Bey‟de Ziraat Vekâleti tarafından takdirname ile ödüllendirilmişlerdi. eldeki mevcut olanlardan azamî surette yararlanma yoluna gidilmiştir.4. 1292 Toplantıda görüşülecek olan konuların detayları için Bkz.1289 Türkiye‟de 1931-1934 yılları arasında eğitimin genel durumu ise genel hatlarıyla şöyleydi: Tablo–20 1931-1934 Yılları Arasında Öğretmen. s. mülkî amirlerin oldukça önemli gayretlerine rastlanılmaktadır. Maarif Ġstatistikleri 1923-1932. 2..1291 Bu kapsamda doğal olarak öğretmenlerin yetiştirilmesine gereken önem verilmiştir. Türkiye’de Öğretmen YetiĢtirme Problemi (1848-1967).g.e. Cumhuriyetin 10. a. 5 Şubat 1933. s. 1973.3. İstanbul. 13 Mart 1933.1292 1930-1933 yılları arasında ilk öğretmen okulları alanında 1288 1289 “1932 yılından bazı rakamlar”. 1967. Okul ve Öğrenci Sayıları1290 Yıllar Okul ve Öğretmen Sayıları 1931 1932 1933 1934 İlkokul Sayısı 6598 6713 6778 6383 Öğretmen Sayısı 16318 16973 15064 15123 Ortaokul Sayısı Öğretmen Sayısı Lise Sayısı Öğretmen Sayısı Meslekî Okul Sayısı Öğretmen Sayısı 83 1068 57 637 59 815 80 963 61 637 64 729 190 1380 66 1827 68 777 201 2136 72 945 66 660 Eğitimde uygulanan tasarruf politikaları çerçevesinde öğretmen yetiştirmek yerine. İstanbul Valisi Muhittin Bey bu gayretlerinden dolayı Maarif Vekâleti tarafından. DİE Yayınları. Öztürk.8. 9596. 11 Temmuz 1931‟de Maarif Vekili Esat Bey‟in başkanlığında lise ve muallim mektebi müdürlerinden oluşan bir heyet Ankara‟da toplanarak. Ġlk ve Orta Öğretim ile Köy Öğretimi Alanındaki ÇalıĢmalar 1931-1932 yılları arasında Türkiye‟de 16.336 ilk tedrisat muallimi. 11 Temmuz 1931. muallim mektebine ilişkin sorunlar. 1.411 orta tedrisat muallimi. 234 . s. “Lise ve muallim mektepleri müdürleri”. 1933.1288 Okul ve öğrenci sayısındaki artışlarda. Hâkimiyet-i Milliye. 515 yüksek tedrisat muallimi olduğu. Muğla Valisi Ömer Bey Nafıa Vekâleti tarafından.595‟te talebe olduğu bilinmektedir. C. lise ve muallim mekteplerine ait müşterek sorunlar ve çözümleri hakkında görüşmeler yapmıştır. Cumhuriyet. İstanbul. “Takdir edilen valiler”. 1291 Hasan Ali Koçer. Ankara.

6. köye ziraat. konu ile ilgili olarak Maarif Vekâleti Umumi Teftiş Heyeti Reisi Avni Bey‟i. Ankara. bakanların çoğu günlük politikalar üretmişler ve çoğu zaman da işleri birbirine ters düşmüştür. “Reşit Galip Bey maarif siyasetimizi izah ediyor”. ilk sıhhi imdat tedbirlerinden haberdar bulunacak. Bakanlığın bu tutumu ancak 1933 yılında Reşit Galip Bey‟in bakan olmasından sonra değişmiştir. 1296 Yahya Akyüz. kooperatif teşkilatını bilecek. s. eğitim politikalarında köy mektepleri ile köy mektebi yatılı pansiyonlarına verilen önem üzerinde durmuştur. muallimlerin yetiştirilmesi konusu üzerinde önemle durduklarını. Galip Bey‟in bakanlığı döneminde en önemli gelişmelerden birisi köy eğitimi ve buna bağlı olarak köy öğretmeni yetiştirme politikasıdır. 5.1297 Yunus Nadi Bey de köy öğretmenlerin vasıfları hakkında benzer şekilde şunları söylemiştir: “…Köy ilk mektebinde hoca olacak genç. 1297 “Yeni köy terbiyesinin esasları kuruluyor”. Başgöz. s.”1298 1293 1294 “Maarif Vekilinin bir tamimi”.g. “Köyde Mektep ve Onun Hocası”. 13 Teşrinisani 1933.e. Bakanlık müfettişlerinden Harunürreşit Bey.1293 Maarif Vekâleti. 1933‟te Anadolu Ajansı‟na yaptığı açıklamalarda. orta tedrisatta bazı derslerin Amerikan usulüyle okutulduğunu.1296 Reşit Galip Bey. 2. 1978. a. Cumhuriyet.nicelik bakımından bir duraklamadan söz edilmesi mümkün olmakla birlikte nitelik açısından bazı gelişmelerin olduğundan söz edilebilir. 13 Nisan 1933‟te Cumhuriyet gazetesine verdiği beyanatta köy hocası vasıtasıyla köye inkılâp fikirlerini aşılayacaklarını. 15 Nisan 1933. eğitimden mahrum kalmış olan aşiret çocuklarının ayaklarına eğitimin götürülmesi için gezici muallimlerin görevlendirileceğini açıklamıştır. 18 Kânunusani 1933. Türkiye’de Öğretmenlerin Toplumsal DeğiĢimdeki Etkileri (1848-1940). 10 Kânunusani 1934. Cumhuriyet. 1. Avrupa‟daki orta tahsil müesseseleri ve kitaplarını incelemiştir. Bkz. hasta ve zekâsı müsait olmayan çocuklardan ayırmayı planlamış. “Sıra. kâfi ziraat malûmatıyla mücehhez olacak. s. 235 . 1. İngiltere‟deki ilk ve orta tedrisat usulleri hakkında çalışarak bir rapor tanzim etmek üzere görevlendirmiştir. 1295 “Maarif teşkilatımızdaki ıslahat”. 29 Birincikânun 1931. s. mektepte ve köyde bütün bu bilgilerini tatbik eden mühim şahsiyet olacaktır. s.. 10 Kânunusani 1934.1295 Mustafa Necati Bey‟in ölümünden sonra bakanlık yeniden bir bürokrasi makinesi haline gelmeye başlamış. 1298 Yunus Nadi. Hâkimiyet-i Milliye. kabiliyetli ve sıhhatli çocukları. 158. Reşit Galip Bey. orta tedrisatın ıslahına geldi”. kabiliyetli köy çocuklarından da yeterince istifade edileceğini belirtmiştir. iktisat ve sıhhat işlerinde yol göstereceklerini. Cumhuriyet. orta tedrisat alanında terbiye sisteminin değiştirerek.1294 Bakanlık içerisinde altı tane komisyon kurularak. Cumhuriyet. Cumhuriyet. s. 305.

1933 ve 1934 yıllarında yerli ve yabancı eğitimcilerin fikirleri doğrultusunda köy eğitimi konusu ile yakından ilgilenmiştir. Ankara. 1939. gerek memurlardan gerekse dışarıdan bir muallim vekilliğine tayin edileceklere. 38-39.1304 1299 Mustafa Ergün. Üçüncü Tertip. s. Reşat Şemsettin Sirer‟in İlköğretim Genel Müdürlüğü sırasında. Nitekim 1934‟te Başvekil İsmet Paşa. köylere eğitmen olarak gönderilmesini teklif etmesi böyle bir uygulama örneği olarak algılanması gerekmektedir. 1935 yılında Milli Eğitim Bakanı olan Saffet Bey‟e ordunun zeki olan çavuşlarını kısa süreli kurslarla eğiterek. C. Reşit Galip Bey.. köylülerin eğitilmesi doğrultusunda atılmış bir adım olarak algılanması gerekmektedir. 704. 140. 86. 79. s. İstanbul. C. 1934‟te Cumhurbaşkanlığı Muhafız Kıtası‟nda. 440. Aslında bu modelin Prusya‟dan alındığı iddia edilmektedir. Devre: IV. C. Düstur. Berly Parker. 1301 C.1301 Uzun bir süre ortaokullara öğretmen temini işi. emekli subayların köy okullarında öğretmen olarak istihdamından başka bir çözüm üretememiştir. s. 16.g.M. s. ilköğretim davasını TBMM‟ye getirmiş ve TBMM‟de konu ile ilgili muhtelif komisyonlar kurdurmuştur. Canlandırılacak Köy. Atatürk Döneminden Günümüze Cumhuriyetin Eğitim Felsefesi ve Uygulamaları Sempozyumu. a. 236 .1300 CHF. köylerinde okuma-yazma seferberliği başlatmalarını.1302 2621 sayılı Kanunla ise muallim vekillerinin maaşları düzenlemiş. İstanbul. 4.e.. s.1299 1934 yılında yapılan CHP meclis grubu toplantısında da köy okulları için ayrı bir tipte öğretmen yetiştirilmesine gerek olmadığı sonucuna varılmıştır. 7 Haziran 1925 tarihli “Orta Tedrisat Muallimliği İmtihanı Talimatnamesi” çerçevesinde yapılmaya çalışılmıştır. 419. Koçer. 1302 Düstur. 16. s. vekilliğinde bulundukları kimseye verilen aylığın üçte ikisi kadar ücret verilmiştir. Öztürk. Parti programında bir takım fikirlerin yer almasına rağmen.1933 yılında Türkiye‟de ilköğretim sistemini ve ilkokulları incelemek için getirilen ve 1934 yılına kadar incelemeler yapıp bakanlığa bir rapor veren Berly Parker. a. Zaten Atatürk‟ün. s. Üçüncü Tertip. Bkz. Remzi Kitabevi. s. 1617 Mart 2006. İsmail Hakkı Tekçe Paşa‟nın Prusya modeline benzer bir şekilde erlere okuma-yazma öğreterek bu askerlerin terhislerinden sonra. “Türkiye‟de İlk Tahsil Hakkında Rapor”. 1947. 14. 6. 1303 Düstur. Gazi Eğitim Fakültesi. komisyon vasıtasıyla köylerin kalkınmasını sağlamayı düşünmüş ve köy öğretmeninin haiz olması gereken nitelikleri tespit ettirmiştir. genel görüşlerin aksine köy öğretmenleri için ayrı bir okula gerek olmadığını belirtmiştir. “Atatürk Döneminde Öğretmen Yetiştirme”.e. 1304 TBMM Kav. 84.. 1300 İsmail Hakkı Tonguç.1303 Fakat artan öğretmen ihtiyacı ve yardımcı öğretmen işindeki düzensizlikler sonucunda 24 Kasım 1934‟te 2624 sayılı “Orta Tahsil Mekteplerinde Yardımcı Muallim Çalıştırılması Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. tarım ve sağlık bakanlıkları temsilcilerinin katıldığı bir “Köy İşleri Komisyonu” kurdurmuş. C. 102.g. CHP‟deki müzakereler köy öğretmeni yetiştirilmesinde. Üçüncü Tertip. s.

Yıl Töreninde Verdiği Konferans”. bu çalışmalar için önce bir kütüphane kurdurarak.1305 4 Haziran 1930‟da Türk Ocakları Merkez Heyeti Başkanı Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Bey‟in başkanlığında ilk çalışmasını yapan “Türk Tarih Heyeti” yönetim kurulunu seçmiştir. Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu’nun Kurulması Atatürk. TTKY. Başkanvekilliklerine Ankara Hukuk Fakültesi Siyasî Tarih Profesörü ve İstanbul Milletvekili Yusuf Akçura ve Çanakkale Milletvekili Samih Rıfat Beyler. Dönem. İsviçre ve Viyana‟da yüksek öğrenim gördü ve Bern Üniversitesine devam ederek felsefe doktoru diplomasını aldı. 1306 Fahri Çoker. Çoker. Bu görevde iken. 280-281. Bkz. 2. 1307 İsmail Bey. 1930‟da Türk Ocakları Altıncı Kurultayı‟nda. Türk Ocakları Merkez Heyeti‟nin seçtiği üyeler ise şunlardı:1306 1. TPT. 1308 1861‟de Bebek‟te doğan Halil Bey. Türk Tarih Kurumu. Sanayi Nefise Mektebinde Müdürlük. XXXV. C. TBMM‟nin IV üncü Dönemi için yapılan seçimde CHP adayı olarak İstanbul milletvekili seçilmiştir. IV. Genel Sekreterliğe ise Aydın Milletvekili Dr. Dönem. Mustafa Kemal‟in isteği üzerine 16 kişiden oluşan “Türk Tarih Heyeti” kuruldu ve komisyon üyeleri ile Türk tarih ve uygarlığının bilimsel şekilde incelenmesi çalışmaları başlatılmış oldu. İncelemeler sonucunda tercüme edilen kitaplar raporlar şeklinde Atatürk‟e sunulmuştur. eski Sadrazamlardan İbrahim Edhem Paşa‟nın oğludur. 3. s. TPT. Belleten. Milletvekilliği devam ederken. 103-105. s. C.Afet (İnan): Ankara Musiki Muallim Mektebi Tarih Öğretmeni. 4. Ankara.4. TTK Kurucu üyeliği ve kurumun asbaşkanlığı görevlerinde bulundu. özellikle 1929‟dan sonra tarih alanında araştırmaların yapılmasına zemin hazırlamış. Öztürk. KuruluĢ Amacı ve ÇalıĢmaları. 237 .8.4. 1926‟da MEB İlköğretim Genel Müdürlüğü. 1927‟de ise I.İsmail Hakkı (Uzunçarşılı)1307: Balıkesir Milletvekili. çeşitli okullarda öğretmenlik. 1305 Türk Tarih Kurumu‟nun kuruluşundan önceki aşamaları için bkz. III. İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Türk milletinin dünya tarihindeki yerini ve rolünü belirten “Türk Tarihinin Ana Hatları” adlı eser 1930 yılında bastırılmıştır. “TTK‟nın 40. Bkz. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi‟nde tarih dersleri okuttu ve TTK üyeliği görevini üstlendi. 140. C. 519-529. Tercüme-i Hal Kağıdı. Asar-ı Atika (Eski Eserler) Müzeleri Müdürlüğü. Dönem. Tarih-i Osmanî Encümeni üyeliği. 1983. s. II. Seraskerlik Fabrikalar Nezareti Müşavirliği. Sınıf Genel Müfettişliği görevine atanmıştır. 1885‟te yurda dönüşünden sonra sırasıyla. S. III.Halil Edhem (Eldem)1308: İstanbul Müzeleri Genel Müdürü. s. İstanbul Şehreminliği. 3. Afet İnan. Bu çalışmaların ilk ürünü olarak. III‟üncü Dönem Balıkesir milletvekili seçilmiştir.Hâmit Zübeyir (Koşay): Ankara Etnografya Müzesi Müdürü. Reşit Galip Bey seçildiler. ŞDN: 663. Türkiye‟deki tarihçilerin Türk tarihiyle ilgili kitapları incelemelerini sağlamıştır. III. TBMM Arşivi. 1925‟te Milli Eğitim Bakanlığı Genel Müfettişliği. Yönetim Kurulu‟nda Başkanlığa Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Tevfik Bıyıklıoğlu.

1311 Yapılan çalışmaları değerlendirmek ve Türk tarih görüşünü öğretmenlere anlatmak için 2-11 Temmuz 1932 tarihinde “Birinci Türk Tarih Kongresi” toplandı. 5 Haziran 1930. 1313 Atatürk‟ün Vasiyetnamesi‟nde yer alan 6‟ncı madde TTK ve TDK ile ilgiliydi. Mustafa Kemal‟in direktifleri ile Tevfik Bıyıklıoğlu‟nun başkanlığında daha önceden heyetten ayrılmış olan Zâkir Kadiri ve Mesaroş‟un yerlerine Hasan Cemil (Çamlıbel) ve Şemseddin (Günaltay) Beylerin katılımları ile 12 Nisan 1931‟de “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti” kuruldu. 6. meşgul olacakları temel meselenin millî Türk tarihinin yazımı olacağını belirtmiştir. 11. 238 .Mükrimin Halil (Yinanç): Tarih Öğretmeni. Bu madde şu şekildeydi: “Her sene nemadan mütebakı (geri kalan) miktar yarı yarıya. Türk tarihine dair tezimizi Amerika âlemine tanıtmayı üzerine alacağını kongreye bildirmiştir.Reşit Safvet (Atabinen): Kocaeli Milletvekili.Mesaroş: Ankara Etnografya Müzesi Uzmanı. 9. 1311 Çoker. s. Kongrenin çalışmalarını takip eden Amerika Büyük Elçisi. Türk Tarih Heyetinin Başkanı Tevfik Bey. s.5. 1.” Bkz.1309 Türk Ocakları‟nın kendini feshetmesinden sonra. Goloğlu. İzmir Milletvekili. s. 355. 1312 “Kongre Mesaisini Bitirdi”.Sadri Maksudi (Arsal): Ankara Hukuk Fakültesi Profesörü.1313 1309 1310 “Türk Tarih Heyeti teşkil etti”. C.Ragıp Hulûsi (Özdem): Dil Encümeni Üyesi. Türk Tarih ve Türk Dil Kurumlarına tahsis edilecektir. Temmuz 1932. TPC (1931-1938). vasiyetnamesinde parasal varlığından bir miktar payı TTK‟ya ayırmak suretiyle bu kuruma karşı kadirşinaslığını göstermiştir.1312 Her fırsatta kurumun çalışmalarını öven Atatürk. 7.Yusuf Ziya (Özer): İstanbul Hukuk Fakültesi Profesörü. 1. Hâkimiyet-i Milliye. kuruluşundan hemen sonra ilk iş olarak liseler için dört ciltlik tarih kitabı hazırlamış. Tarih Kurumu. s. TPC(1931-1938). I. 6. Dönem.1310 TTTC. kısa bir süre sonra bu eser Atatürk‟ün çalışmaları sıkı takibi sonucunda Milli Eğitim Bakanlığınca bastırılmıştır. s. 12. 67. Bu dernek 3 Ekim 1935 tarihinde Türk Tarih Kurumu adını almıştır. Hâkimiyet-i Milliye. 12. 10.Vasıf Çınar: Eski Maarif Vekili. 386. Mahmut Goloğlu. IV. TPT. 8.Zâkir Kadiri: Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Heyeti Üyesi. s. Çoker.

10.1320 Bu gelişmelere rağmen Türk Ocakları Kurultayı.C. 4 Birinciteşrin 1932.g. s. 50. Dönem. Türk Yurdu. C. s. a.1932‟de “Türk Dili Tetkik Cemiyeti” kurulmuştur. 3. bu inkılâbın kendilerini büsbütün halka yaklaştıracağını belirtmiştir. 1932.. Ankara. TPT. 140. partinin tüm vilayet. 1320 BCA (490. 1318 Aydemir. s. Ruşen Eşref Bey Genel Sekreterliğe.1.1319 1927 yılına gelindiğinde CHF‟nin. C. s. s. Fethi Erden.28. Türk Dili Kurultayı toplanmıştır. 1319 Öz. S. 394.Türk Tarih Kongresi‟nin kapandığı akşam Çankaya Köşkü‟nde yapılan görüşmeler esnasında Mustafa Kemal tarafından orada bulunanlara “Türk Dili Tetkik Cemiyeti” kurulması fikri anlatılmıştır. dil inkılâbının. 1316 “Kurultayda Samih Rifat Beyin Hüseyin Cahit Bey‟e Cevabı” Hâkimiyet-i Milliye. Bu karar doğrultusunda 12. “Türk Ocakları Nasıl Kuruldu. 1 Kasım 1932‟de Meclis‟te yapmış olduğu konuşmasında Türk dili konusunda devlet teşkilatımızın üzerine düşeni yapması ve dikkatli olmasını istemiştir.. 300. Bu ilk kurultayda TDTC Başkanı Samih Rıfat.0. s.5. 1317 Atatürk’ün TBMM AçıĢ KonuĢmaları.7.1316 Mustafa Kemal Paşa. “Türk dilini kendi milli kudretleri içerisinde inkişafını aramak” olarak nitelendirmiştir.1318 4. 1930‟lu yılara gelindiğinde iyice artmıştır. kaza heyet-i idarelerine ve belediyelere olduğu gibi Türk Ocaklarına da muntazam olarak gönderilerek partinin propagandası muntazaman yapılmaktaydı.11. Dönem. 1. I. 239 . Ocak üzerinde denetim kurması.1930). Tarih: 14. CHF Kâtibi Umumiliği (sayı: 4938) antentlidir. 202. inkılâpların en büyüğü olacağını. Bu kurultay 1 Ekim 1932‟ye kadar sürmüştür. IV. s.g. 139.4. 426. TPC (1931-1938). TBMM Z. kurultayın amacını. Geçirdiği Buhranlar ve Ocakla lgili Hatıralar”.e. zamanla CHF yönetiminin güdümüne girmeye başlamış. Çoker.1314 Bu cemiyette Samih Rıfat Bey Başkanlığa. s.8. a.0./1. 10 1314 1315 Avcı.. İngilizler Tarafından Nasıl Kapatıldı. Kurultay da Samih Rıfat Bey. s. Türk Ocakları’ndan Halkevleri’ne GeçiĢ 1912‟de kuruluşunu tamamlayan Türk Ocağı. Goloğlu.1315 Mustafa Kemal‟in direktifleriyle 26 Eylül 1932‟de Dolmabahçe Sarayı‟nda I. Haziran 1964. 108. Tek Adam. TBMM Matbaası. CHF‟nin yayın organı niteliğinde bulunan Hâkimiyet-i Milliye gazetesi. hatta Mayıs 1925 tarihli bir hükümet kararı ile sivil veya asker bütün memurların Türk Ocaklarına yardım etmesi istenilmiştir.1317 1932‟de kurulan TDTC. IV. Celal Sahir ve Yakup Kadri Beyler de üyeliğe seçilmişlerdi.e. 24 Ağustos 1936‟da toplanan Üçüncü Dil Kurultayı‟nda alınan bir karar ile “Türk Dil Kurumu” adını almıştır.

56. Tek Parti Yönetimi. s. s. 1326 Halkevi İdare Heyeti Reisi Ziya Gevher Bey. bu işlere ön ayak olmak için gençlik ve spor şubesine kaydolmuş1327. Büyük Kongresi‟nde “Halkevleri”nin kurulmasına karar verilmiştir. Menteş Kitabevi. şube sayısının ise 267‟yi bulmasından Ocağın ne kadar güçlü olduğu anlaşılmaktadır.m. İstanbul. 313-315. Cumhuriyet Halk Partisi. Ocak yönetiminin son yıllarda faşist düşünceye sempati duymaları öne sürülmektedir. 1323 Yetkin. Gazi Mustafa Kemal‟in çok iyi bir biçimde örgütlenen bu Ocakların bir gün CHF‟nin karşısına siyasal bir örgüt olarak çıkabileceğini düşündüğünü ifade etmektedir. Türkçülük görüşünün Ocaklarda giderek ırkçı ve pantürkist bir renge bürünmesi1322.1326 15 Şubat 1932‟de 328 kişi muhtelif şubelere kaydolmaya başlamış ve Recep Peker Bey de Ankara‟da oturan bir kişi sıfatıyla.e. başlangıçta düşünüldüğü gibi bir gençlik örgütü değil. ancak Halkevleri resmen 19 Şubat 1932 tarihinde 14 il merkezinde faaliyetine başlayabilmiştir. 1. saf Türk olup olmadıklarının araştırılmak istenmiş. s. 454. 16 İkincikanun (Şubat) 1932. Bu kararın Mustafa Kemal‟in kafasında. 1325 Başgöz. s. 54-60. her gün olduğumuz günden daha ileride daha kalabalık olarak bulunacağız. Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi.1325 Fakat bu Ocak.g. 1323 Bütün bu iddialara rağmen Türk Ocaklarının kapatılmasında. 194-195.. s. Öz. s. 1924 yılında TBMM Muhafız kıtasından bazı subayların Türk Ocağına üye olmak istemeleri karşısında. parti dışında çok güçlü bir örgüt yapısının olması partiye potansiyel bir rakip olarak algılanmış olması ihtimali oldukça yüksektir. 1324 Türk Ocakları bünyesinde yer almış olan Hasan Ferit Cansever‟e göre. Türk Ocakları 1927 yılında CHF‟nin denetimine girmiş ve gelişmesi yavaşlamış olmasına rağmen. Halkevlerinin tarihinde böyle hazin bir netice kaydedilmeyecek. s. s. a. a. İdealimizi şuuru olmayan bir heves halinde yarı yolda kaybetmeyeceğiz. 1983. 1967. s. İstanbul. bütün halkı bünyesine almayı planlayan ve CHP ideolojisinin benimsetilmesine aracı olan bir kuruma dönüşmüştür. Sovyet Rusya halk eğitiminden ve faşist İtalya‟nın gençlik örgütlerinden etkilenildiği iddiaları da söz konusudur.g. 320. halkevlerinin idealleri uğrunda bıkmadan çalışacaklarını şu sözleri ile açıklamıştır: “Bugün bin kişi ile başladığımız yarın üç yüz değil iki bin. Altın Kitaplar Yayınevi.e. SCF bunalımından sonra çıkmış olduğu yurt gezisi sırasında oluştuğu tahmin edilmektedir. 1327 “Halkevinde çalışma hazırlığı”. 1.. Türk Ocaklarının gün geçtikçe CHF karşısında siyasal bir kuruluş niteliği kazanması. 1931 yılı itibariyle üye sayısının otuz iki bini.” Bkz.e. “Halkevinde okuma-yazma ve yabancı diller kursu açıldı” Hâkimiyet-i Milliye. Soyak. Bkz. Hâkimiyet-i Milliye. Mustafa Baydar.1321 Türk Ocaklarının kapatılması ile ilgili olarak. 240 . 4 Birincikânun 1932.g. a.. beş bin kişi ile bitireceğiz. bu durum karşısında ise o zaman Muhafız Kıtası komutanı olan İsmail Hakkı (Tekçe) başta olmak üzere bazı subaylar çok sert tepki göstermişlerdir. 136. 52. Türk Ocaklarının kapatılması ve tüm malvarlığının CHF‟ye devredilmesi kararını almıştır. s. Uyar..Nisan 1931‟de hükümetin talebi üzerine toplanarak.1324 CHF‟nin III. a. CHF 1321 1322 Çetin Yetkin. Erden. Bkz.g.

Edebiyat. devlet memurları ve özellikle öğretmenler oluşturmaktaydı.350 oyun sahnelenmiş. Ankara. CHP Genel Sekreterliği Halkevleri ve Halkodalarının Onuncu Yıl Yayınlarından. İmge Kitabevi.Kütüphane ve Yayın 8. aydınlar. s. Bu zorluklar yeni bir formülün gelişmesine neden olmuş ve “Halkodası” uygulamasına başlanmıştır. 1995.750 konferans verilmiş.1330 Halkevi sayısı 1933‟te 55‟e. 15-17. en az 200 kişiyi toplayabilecek bir salon ve bazı fiziki şartlara haiz bir bina bulmak şarttı.Güzel Sanatlar 3. s. CHP 15.g.. 5-7. CHF Halkevleri Talimatnamesi. 20 Şubat 1932. dokuz şubeden en az üçünü kurmaya yeter derecede üye bulmak. Hâkimiyet-i Milliye Matbaası. s. s. buna mukabil Halkodası sayısı 1933‟te 4066. 154. siyasi mahiyette çalışmadan büsbütün uzak ve fakat idare noktasında Fırkaya bitişik bir mahiyet araz eder…”1328 Devrim ideolojisinin halka iletilmesinde ve benimsetilmesinde önemli bir rol oynayacak olan Halkevlerinin dokuz çalışma kolu (şubesi) vardı. İstanbul. 1938‟de 210‟a.Genel Sekreteri Recep Peker. üye sayısı 1940 yılında 130 bine yükselmiştir. 157-158. 31-32. Yıl Kitabı.Halk Dershaneleri ve Kurslar 7. 10-11. s. 19 Şubat 1932‟de Ankara Halkevinin açılış konuşmasında. Halkevlerinin açılış amacını şöyle açıklamıştır: “CHF‟nin Halkevleriyle takip ettiği gaye. 1332 1932-1940 yılları arasında Halkevleri partinin tartışılmaz bir biçimde ideoloji merkezi haline gelmiş ve bu dönem içerisinde 23.İçtimai (Toplumsal) Yardım 6. Şevket Ünal Matbaası. Haz: Tarhan Erdem-İ. 1963. s. 1935‟te 103‟e. Tarih 2. 1330 Halkevleri yönetmeliği hakkında daha detaylı bilgi için bkz. Ankara.e.e. 241 .1329 CHF‟nin hazırladığı Halkevleri yönetmeliğe göre bir yerde Halkevi‟nin açılabilmesi için.Köycüler 9. birbirlerini seven. Ayrıca en az bir odacı ve bir memur aylığı ile diğer zorunlu harcamaları karşılayabilecek bir bütçeyi sağlayabilmek gerekiyordu. Recep Ulusoğlu Basımevi..1331 Üyelik ve faaliyetlere katılma herkese açıkken.Dil. Halkevleri yönetim organlarına ancak CHP mensupları aday olabilmektedir. ideale bağlı bir halk kütlesi halinde teşkilatlandırmaktır… Evler siyasî bir müessese değildir. Bunlar: 1. birbirlerini anlayan. Ankara. a. üye sayısı 40 bin kadarken. Üyelerin çoğunluğunu serbest meslek sahipleri. Hakimiyet-i Milliye. 1932. 1331 1945 Yılında Halkevleri ve Halkodaları.Müze ve Sergi. s. 1934‟te 80‟e. Doğuş Basımevi.Spor 5. 1328 Kabasakal.Temsil 4. 1946‟da ise 455‟e çıkmış. milleti şuurlu. Söylevler 1932-1941. 1942. CHP İstanbul İl Gençlik Kolu Yayını: 4. 1946.g. 41-46. 315. a. 1329 Tevfik Çavdar. 1332 Kabasakal. Halkevleri CHF‟nin siyasi bünyesinden ayrı. Selçuk Erez. 12. Ankara. Türkiye’nin Demokrasi Tarihi (1839-1950). Halkevleri. s.

Yetkin. Halkevleri Atatürk Enstitüsü Yayınları. Kemalizm‟in içeriğini sosyo-ekonomik görüşleri ile doldurmaya çalışmışlar. “Bu vazife bizimdir. Kadro Hareketi.8. 16. 103. Derginin kurucuları arasında Şevket Süreyya (Aydemir). bir kısmını eski Marksistlerin oluşturduğu bir grup tarafından çıkarılmıştır. partinin fikir ve öncü kadrosu olmak için bir dergi çıkaracaklarını açıklamıştır. 1990. dönemin halkçılık ve devletçilik anlayışlarını tutarlı bir tezde birleştirmeye çalışan. “Bizde Hususi Teşebbüsün Zaferi”. s. İsmail Hüsrev (Tökin) ve Burhan Asaf (Belge) olup. 1338 Vedat Nedim Tör.1333 1950‟lerde Halkevleri‟ne karşı eleştirilerin merkezinde bu örgütün devlet kaynaklarını kullanarak CHP‟ye bağlı olarak faaliyet göstermesi ve buralardan halkın uzaklaşması gösterilmiştir. 113.. fakat daima görüşleri 1333 M. 1336 Hakkı Uyar. a. Ankara. Recep Bey ise bu fikre. Atatürkçü Düşünce Üzerine Denemeler. Tek Parti Yönetimi. Bu dergide yazanlara. 95. Atatürk ve Halk Evleri. S. “Resmi İdeoloji ya da Alternatif Resmi İdeoloji Oluşturmaya Yönelik İki Dergi: Ülkü ve Kadro Mecmualarının Karşılaştırmalı İçerik Analizi”. 1334 Bkz. s. 1932 yılında Yakup Kadri tarafından çıkarılmaya başlanmıştır.1338 Kadro dergisi yazarları. S.e. Toplum ve Bilim.1335 Dergiyi yayınlamaya başlamadan önce Yakup Kadri (Karaosmanoğlu). 1335 Makal. Dönem. CHF Genel Sekreteri Recep Bey‟e mebuslara ve halka CHF‟nin ilkelerini anlatmak. Vedat Nedim (Tör). s. C. IX.050 de konser icra edilmiştir.. 122. 9. 1997. İstanbul.1336 Atatürk‟ün onaydan sonra “Kadro dergisi”. Ocak 1932 ile Ocak 1935 tarihleri arasında yayınlanan Kadro dergisi.C. devletçilik anlayışına biraz farklı perspektiften bakarak. 1933. Ġnkılâp ve Kadro. 677-678. Rauf İnan. İlk sayısının İsmet İnönü imzalı bir yazıyla sunulması da. s. derginin siyasal iktidar tarafından desteklendiği anlamına gelmektedir. Kadro Dergisi ve Ülkü Dergisi Dönem içerisinde halkçılıkla devletçilik uygulamaları arasında ortaya çıkan kopukluğu giderme yönünde bir adım olarak “Kadro Hareketi” ortaya çıkmıştır.g. 182-183. sonradan başka yazarlarda dergide yazmaya başlamışlardı. TPC (1931-1938). “Atatürk‟ün Halkçılık Ülküsü”. ben sana veremem” sözleriyle karşı çıkmıştır. 1974.1334 4. Şevket Süreyya Aydemir. s.9. s. s.1337 Kadrocular.6. Kadro. 242 . 74. TBMM Z. devlete devredilmiştir. 7-8. bu dergideki düşüncelere katılıp çevresinde toplananlara “Kadrocu” denilmiştir. Remzi Kitabevi Yayınları. 1337 Goloğlu. Sonunda Halkevlerinin mülkiyeti 1951 yılında çıkarılan kanunla. daha sistemli ve özel teşebbüsleri de kontrol eden bir anlayışı benimsemişlerdi. s. 13.

4. Ankara. 1345 TBMM Z. Tazegül.e. Karaosmanoğlu. s. siyasal ve kültürel bir içerik kazandırmak istemiştir.g.g.1344 Kadro‟cu ve Ülkü‟cü/Peker‟ci yaklaşımlar otoriter bir resmî ideoloji (Kemalizm) oluşturmaya yönelmişler ve bu girişimleri bizzat Atatürk tarafından engellenmiştir. 180. s. 325. 243 . 1.1343 Ülkü dergisi sosyo-kültürel açıdan yaklaştığı Kemalizm‟e halkçı ve/veya köycü. Bkz.e. Zoraki Diplomat. öbürü söyledi. s. CHF‟nin ve Halkevlerinin Şubat 1933‟ten itibaren çıkardığı “Ülkü dergisi”ni1342. 1934.‟ Rahmetli Vasıf. Başgöz. bunları beni uyarmak için anlatıyordu. s. 14. Kadro dergisinin imtiyaz sahibi Yakup Kadri Bey 1934‟te Tiran‟a elçi olarak gönderilirken1345. Politikada 45 Yıl. Şevket Süreyya Aydemir‟in anlattıklarından yola çıkarak. 24. 1341 Timur. Ülkü. Kadrocuların özellikle ekonomik fikirlerinden dolayı. Şubat 1933. 1-2. Sofra kalabalıktı. Biri durdu.7.1341 Recep Peker. Öğretmenleri. 1. 157-158. Cumhuriyet Halk Partisi. Cumhuriyet Halk Partisi. 1342 1937‟ye kadar Ülkü‟nün imtiyaz sahibi N.g. 168. Victor Duruy‟ün tavsiyesi ile açıldığı tahmin edilmektedir. hiç şüphe yok ki. C. a.. KBY. Fakat bende artık kendimi savunma takati kalmamıştı…” Bkz. 1346 Darülfünun‟un Fransa‟da laik eğitimi geliştirmesi ile tanınan ve Osmanlı Maarif Vekilliğinde uzmanlık görevi yapmış olan Mr.‟ Demiş ve ilave etmişti „Güya sen Kadro mecmuasında iktisadî siyasetimizi baltalayan ve hatta Recep (Peker)in iddiasına göre rejimin temellerini sarsan neşriyatta bulunuyormuşsun. yetersiz kalan medreselerin yanında. „Geçen akşam sarayda idim.8. 1343 Recep (Peker). s. “Ülkü Niçin Çıkıyor?”. Bilgi Yayınları. S. 1344 Uyar. Bu. 1340 Temuçin Faik Ertan. böyle devam ederseymiş İktisat Vekili Celal Bey tuttuğu yolda ilerleyemezmiş. TBMM Matbaası. Yakup Kadri Karaosmanoğlu. umumî neşriyatı idare eden Necip Ali Küçüka‟dır. İş Bankası çevrelerinin hücumları sonucunda tasfiye edildiğini savunmuştur. a. Devrin tanınmış bilim adamlarının ve saygın paşalarının serbest konferanslar verdiği bir program olarak algılanmalıdır. Kadrocular ve Kadro Hareketi. Kemal Köymen. C. sınıfları filan yoktur. Recep Peker ise CHP‟nin dergi sorumlusudur. dersleri. 61-62. 112. fakat resmen açılışı 8 Şubat 1870‟te sadrazam 1339 Yakup Kadri kendisi ile ilgili şikâyetler konusunu “Politikada 45 Yıl” adlı eserinde Beyoğlu‟nda rastladığı arkadaşı Vasıf Çınar‟ın ağzında şöyle anlatmaktadır: “Vasıf bana. Sofrada sana karşı epeyce şiddetli bir yaylım ateşinin açılışın şahit oldum.şikâyet konusu olmuştur. “Kadro”nun karşısında “İnkılâbın ideolojisini” oluşturmada alternatif olarak görmüştür. Öte yandan CHP‟de hizipleşmek tehlikesine maruz kalırmış. Uyar. IV. Recep Peker‟de 1936‟da CHP Genel Sekreterliği görevinden uzaklaştırılmıştır.1339 Yakup Kadri‟nin 1931-1934 yılları arasında 31 kez Mustafa Kemal ile görüşmesi de bu durumu açıkça ortaya koymaktadır.C.. Dönem. Bkz. 1340 Taner Timur. Ankara. a. Ankara. Bu çerçevede. Darülfünundan Modern Üniversiteye GeçiĢ Tanzimat Döneminde yoğunlaşan Batılılaşma çabalarına paralel olarak. s.. s. Ama Osmanlı “Darulfünun‟u bizim anladığımız anlamda bir üniversite değildir. 1994. 325. müspet bilimleri öğretecek üniversite olarak 1863‟te “Darülfünun”1346 kurulmuş. s.. s.e. 1967.

Bu düşüncenin gelişmesinde en önemli faktörler arasında. 376. 14. Cemalettin Taşkıran.ve devlet ricalinin katılımıyla gerçekleşmiştir. Büyük Kongresi‟nde yer alan programında üniversitenin ıslahından söz edilmiş1353. 1933. Darülfünun‟da ilmi eksikliğin yanı sıra ahlakî bozukluğun da olduğunu tespit ettiğini ifade etmektedir.. 17. Mustafa Kemal‟in bir kültür politikası haline gelmiş olan dil ve tarih hareketini acımasızca eleştirebilmeleri sayılabilir. “Darülfünun ve İnkılâp Hassasiyeti”. Burhan Asaf Belge. 1353 CHP‟nin Programının içeriğine baktığımızda beşinci kısımda “millî talim ve terbiye” başlığı altında yer alan “Darülfünun ve yüksek mektepler” alt başlığı içerisinde üniversitede reform yapılacağı şu ifadelerle açıklanmıştır: “Darülfünun ıslah ve tensik edilerek.1354 21 Ocak‟ta ise İstanbul‟a dönerek. İstanbul Darülfünununun ıslahı için İsviçre‟den Pedagoji Profesörü Albert Malche‟yi İstanbul‟a çağırmıştır. s.Kadro. lazım olan dereceye yükseltilecektir. Yeni Türkiye Yayınları. “Atatürk İlke ve İnkılâpları”. 1354 “İsviçreli Profesör geldi”. Bkz. S. 205. Cumhuriyet Halk Fırkası Nizamnamesi ve Programı. birbirleri ile bazı nedenlerden dolayı çekişmeleri. s. 16 Ocak 1932‟de İstanbul‟a gelmiş.1932.1352 CHP‟nin III. 16. s. 1352 Başgöz. Şevket Süreyya Aydemir.1347 Ancak Darülfünunun Batılı anlamda teşkilatlanıp gelişmesi ve modern bir eğitim vermesi uzun yıllara rağmen mümkün olmamıştır. “Üniversitenin Manası. C. bu kurumun ilim diye sunduğu şeyin kötü çeviri ve adaptasyondan ibaret olduğunu iddia etmiştir. a. Üniversite hocalarının bu tutumları üzerine hükümeti ve devrimleri destekleyen bazı gazete ve dergiler1351 yazılarıyla üniversite hocalarına tamamen cephe almışlardı. Şevket Süreyya Aydemir ise aynı dergide yazdığı makalesinde. 1350 Özkaya. ıslah için bu kuruluşa fırsat verilmesine rağmen bunlar yapılamayınca. Darülfünün‟u denetlemeye memur edilen kurulun. daha sonra Ankara‟ya geçerek Maarif Vekâleti‟nde konu üzerinde incelemelerde bulunmuştur. Yüksek mekteplerimiz kendilerinden beklenen neticeleri verebilecek mükemmeliyete getirilecektir. 2002. Cumhuriyet. Maarif Vekâleti. 20.g. Profesör Malche. 406. 1933. “Atatürk İnkılâpları”. Türkler. 1349 “Darülfünundan Üniversiteye”.” Bkz. 25. Darülfünun‟un Türk Devrimini anlayamamasından şikâyet ederek. Kadro.1. Osmanlı Tarihi. Ulus. S. Ankara. C. üniversite konusunda çalışmalar başlatılmıştır.1348 Birinci Dünya Savaşı‟ndan sonra Darülfünun için Almanya‟dan profesörler getirilmesine. s.1350 1930‟lu yıllara gelindiğinde artık herkes Darülfünunun daha iyi bir hale getirilmesine inanmaya başlamıştı. Avrupa üniversiteleri seviyesine yükselmesi ise ancak 7 Ağustos 1925 tarihli Nizamname ile başarılmıştır. 244 . 185. Üniversite hocalarının ilmi faaliyetlerinde yetersiz görünmeleri.e. s. 5. s.1349 20 Nisan 1922 tarihili Nizamname ile Darülfünunun adı İstanbul Darülfünunu olmuş. 1 Kânunusani 1934. VI. 1351 Burhan Asaf Belge 1933 tarihli yazısında. Darülfünun üzerinde çok kapsamlı bir inceleme yapmış ve bir rapor 1347 1348 Karal.

Keyder‟e göre. Ankara. 1981. 466.e. 1357 Düstur. 175. Cumhuriyet gazetesinde çıkan bir demecinde Darülfünun ile ilgili görüşlerini açıklamıştır.1355 1933 yılı içerisinde Malche. Malche‟nin başkanlığında Talim ve Terbiye Dairesi üyeleri Avni (Başman) ve Rüştü (Uzel) Beyler. Yeni üniversitede bu hocaların 151‟inden sadece 59‟una görev verilmiş.1359 Üniversite reformunun yapıldığı dönemde yaşanan belli başlı sıkıntılardan birisi üniversitedeki hocaların maaşlarının azlığı. s. Mühendis Mektebi Müdürü Kerim (Erim) ve Ankara Lisesi Müdürü Osman (Horasanlı) Bey‟den oluşan bir “Islahat Komitesi” kurmuştur.e. s. bu yeni düzenleme.5. üniversitede bilimsel faaliyetlerin ve sosyal imkânların geliştirilmesi. tekrar Türkiye‟ye davet edilmiş ve hükümet Malche‟nin hazırladığı projeyi uygulamak üzere. 20. Üçüncü Tertip.C. bu reformları yaparken ilginç bir biçimde bürokrasi kesiminden destek değil. diğeri ise profesör kadrolarında yaşanan sıkıntılardı. Horst Widman. 1992.1356 Malche‟nin raporu doğrultusunda. Türk Eğitim Tarihi. 1933 yılında yapılan üniversite reformu sırasında yabancı bilim adamlarının istihdamı ile ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. Bkz. direniş görmüştür.hazırlamıştır. fakülte. s. dolayısıyla 92 kişinin görevine son verilmiştir. Ayrıca Almanya‟da Hitlerin etnik politikasından kaçan bilim adamlarına üniversitede görev verilmeye başlanmıştır. Dönem.g. İstanbul 1939. 1229.5. C. C. İstanbul. Ġstanbul Üniversitesi Hakkında Rapor. Belgelerle 1933 Üniversite Reformunda Yabancı Bilim Adamları. bir örneklik sağlamak uğruna bağımsız düşüncelerin ortadan kaldırılması isteğinden kaynaklanmıştır. 311. 15. Ayrıca ilk defa bizim üniversitemizde. Atatürk Üniversite Reformu.g. a. IV. s.. İstanbul‟da “İstanbul Üniversitesi” adlı yeni bir üniversite kurmaya memur edilmiştir. 1356 Ergün. T. rektör ve dekan gibi terimler kullanılmaya başlanmıştır.1357 Atatürk. Ersoy Taşdemirci. 1359 Yahya Akyüz. Maarif Vekilliği.. Malche‟nin hazırladığı bu raporda. Yay. 245 .C. 1933‟te yapılan üniversite reformu ile Darülfünun hocaları gözden geçirilerek yetersiz olanların görevlerine son verilmiştir. Çev: Aykut Kazancıgil-Serpil Bozkurt. Doçentler. 138-139. a. İstanbul Darülfünunu 31 Temmuz 1933 tarihinden itibaren ortadan kaldırılmış ve Maarif Vekilliği.. Malche. “Darülfünun için ne iyi ne de fena diyemem” Cumhuriyet.. maaşlarının 200 liraya çıkarılmasını aksi halde istifa 1355 Albert Malche. İÜCTF Yayınları. Atatürk‟ün desteğiyle 31. 14. Y. 1358 Keyder.1933 tarihinde çıkarılan 2252 sayılı Kanunla.1358 Özerklik kaldırılarak Üniversite. hocaların kalitesinin yükseltilmesi ve öğretmenlere meslekî kursların verilmesi tavsiye edilmiştir. Eğitim Bakanlığı emrinde idarî yönden herhangi bir okul konumuna getirilmiştir.1932. TBMM Z. s.

Cumhuriyet. s. 16. Dönemin gazetelerinde doçentlerin iki temsilci seçerek maaş işinin vekâlet nezdinde takibini sağlayacakları. özellikle Tıp ile Fen Fakültesinde açık olan bazı kadroların. 4 Temmuz 1934. Güzel Sanatlar Alanındaki GeliĢmeler Atatürk çağdaş bir devlet için siyasal alanda yapılan devrimleri yeterli görmeyerek. 1930‟lu yıllarda da artarak devam etmiştir. 1364 “Gazi Enstitüsü‟nde Beden Terbiyesi Faaliyetleri”.1361 Yükseköğretimin Ankara ayağında. baytar ve ziraat sanatları adıyla toplam dört fakülteden mürekkep bir akademik kuruluş olarak yapılandırılmıştır. s.1933‟te çıkarılan 2291 sayılı Kanunla1362 “Yüksek Ziraat Enstitüsü” adını almıştır. C.edeceklerini duyurmuşlardı. Sanatı halka yaygınlaştırabilmek ve sanata bilinçli bir yön vermek için 19 Şubat 1932 yılında kuruluşu tamamlanan Halkevlerinde açılmış olan dokuz koldan birisinin de “Güzel Sanatlar Kolu” olduğu görülmektedir. hatta Türk profesörlerin de maaşlarına zam istedikleri yazılmıştır. 1933 yılına gelindiğinde ise resim alanında iki önemli gelişmeden söz edilebilir. 14.8. 25 Kânunusani 1934. Gazi Eğitim Enstitüsü‟nün bünyesinde. yabancı hocalardan istifade suretiyle kapatılacağını açıklamıştır. ziraat. verilen konserler ve konferanslar vasıtasıyla toplum sanat açısından bilinçlendirilmiştir. ecnebi profesörlerin doçentleri destekledikleri. Bunlardan birisi ressamlar Nurullah Berk. IV. tabiî ilimler. 1932. Üçüncü Tertip. 1362 Düstur. “Maarif Vekilinin Şehrimizdeki Tetkikleri”.1364 Bu bölüm Resim-İş öğretmeni yetiştirdiği gibi yetenekli sanatçıların Türkiye‟ye kazandırılmasında da rol oynamıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında sanat alanında yaşanan hareketlilik. 10.C. Bir grup eğitimci Avrupa‟ya sanat alanında uzmanlık eğitimi için gönderilmiştir. toplumsal ve kültürel alanlarda da atılımlar yapmıştır. 1363 TBMM Z. Cemal Tollu ve heykelci Zühtü Müridoğlu‟ndan oluşan altı genç sanatçı 1360 1361 “Doçentlerin Maaşları”.1360 24 Kânunusani 1934 tarihinde üniversitenin değişik birimlerinde incelemelerde bulunan Maarif Vekili Hikmet Bey.. s.6. daha önce açılan okullara ilaveten 1930‟da açılmış olan “Ankara Yüksek Ziraat Mektebi” geliştirilerek. 1489. 20 Birincikanun. Dönem. 1932 yılında “Resim-İş Bölümü” açılmıştır. Hâkimyet-i Milliye.8. C. s. 1. Enstitü. Cumhuriyet. 246 .1363 4. Kısa sürede örgütlenmesini tamamlayan Halkevleri tarafından açılan sergiler. Abidin Dino. 134-139. Zeki Faik İzer. 1. Elif Naci.

Meclis. 23. C.. 1329. Sosyal ve İnsani Sorunlar” konulu 28‟inci konferansa katılmıştır. TPT.1368 Türkiye birçok ülke ile temas kurmuş.1366 23 Haziran 1934 tarihinde bu doğrultuda bir adım atılarak. 424.g. 10-11. Yay. Üçüncü Tertip. C. DÖRDÜNCÜ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER 4. 1934 yılı Meclis açış konuşmasında Türk musikisinin genel son musiki kurallarına göre işlenmesinden ve yükseltilmesinden söz etmiştir.1369 1365 1366 Yücel. Dünyada Sulh” prensibiyle birçok antlaşmaya imza koymuştur.9.. a. Milletler Cemiyetine GiriĢimiz ve Balkan Antantı Türkiye. 280. Uluslararası Dostluk Siyaseti. IV. 1369 Çoker. uluslararası alana daha aktif bir biçimde girebilecek durumdaydı.9.1. “Atatürk Dönemi Türk Dış Politikasına Genel Bir Bakış”. 25 Mayıs 1932‟de 21 milletvekilinden oluşan “Parlamentolar Birliği Türk Grubu”nu oluşturmuş ve bu grup. Haz: Berna Türkdoğan. s. 4. bu gelişime uygun düşüyordu. 2541 sayılı Kanunla “Millî Musiki ve Temsil Akademisi” kurulmuştur. Ankara. 1367 TBMM Z. İstanbul Yıldız Sarayı‟nda 30‟uncusu yapılan “Uluslararası Parlamentolar Birliği” toplantılarına katılmıştır. I. 2000. “Yurtta Sulh. 1368 Mehmet Gönlübol-Ömer Kürkçüoğlu. 1930‟da Atatürk‟ün çok partili siyasî hayat yolunda girişimde bulunması da.1367 Bu gelişmelerle birlikte eğitim ve kültür alanında Cumhuriyet Döneminde niteliksel ve niceliksel büyük bir gelişme kaydedilmiştir. Dönem. Atatürk Dönemi Türk DıĢ Politikası. başta İngiltere olmak üzere.C. diğer ülkelerle yakınlaşmaya yönelmiştir. Düstur.m. s.tarafından “D Grubu”nun kurulmasıdır. AAMY. 378. ilk defa 20-26 Temmuz 1932‟de Cenevre‟de toplanan “Hukuk. IV. 1930‟a gelindiğinde. dış ve iç meselelerini büyük ölçüde çözüme kavuşturmuş olarak. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri I. 449-454. s. s. C. Türkiye bu dönemde Batı ile pürüzlerini büyük ölçüde gidererek. s. Türkiye daha sonra Madrid‟de 29‟uncusu. Atatürk. Bir diğer gelişme ise Ankara‟da “Cumhuriyet‟in düzenlenmesidir. s. Onuncu 1365 Yıldönümü” dolayısıyla “İnkılâp Sergisi” 1934‟ten itibaren Türk müziğinin millî benliğini tam olarak bulması ve modernleşmesi konusunda önemli çalışmalar yapılmıştır. 15. Dönem. 247 .

Dönem. 7. Dönem. 38.. C. IV.1376 Türkiye‟ye yapılan bu 1370 1371 TBMM Z. C. 36-37. s. s. Türkiye ile dostluk ilişkilerini güçlendirmek için 1931‟de Cumhuriyet Bayramı törenine Başbakanları Litvinof‟u göndermişlerdi. 1374 TBMM Z. 300. Başbakan İsmet Paşa. s. Troçki‟nin Türkiye‟den ayrılması olmuştur.C.1373 Ruslar.4. 22. haklarımızın en azından “Ankara İtilafnamesi” hükümleri çerçevesinde korunmasıydı.. s. 22. TBMM.1374 Burdur Milletvekili Mustafa Şeref ve Isparta Mebusu Mükerrem Beylerin.000 Türk‟ün yaşadığı bu bölgede.1934‟te 2495 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir. C. Mustafa Kemal Paşa‟da birçok yabancı devlet adamını çok samimi dostluk hisleriyle en iyi şekilde ağırlamıştır. 20. s.1934 tarihinde Sovyet Hükümetiyle 6 Ağustos 1928‟de imzaladığı antlaşmayı altı ay daha uzatarak.. Dönem.Fransa ile aramızda dostluk ilişkilerinin gelişmesine rağmen.C. Dostluğu artırıcı faaliyetler içerisinde yabancı ülkelere yapılan seyahatler ve Türkiye‟yi ziyarete gelenlerin ağırlanması ayrı bir yer teşkil etmektedir..1370 Bu bölgede yaşanan sorunlara rağmen. s.C. Fransasız Meclisi‟nde 130 mebusun bir “Türk-Fransız Grubu”nu teşkil etmeleri1371. C. 1375 TBMM Z. iyi niyetini göstermiştir. 9. IV. TBMM Z. 1373 TBMM Z. IV. 1372 TBMM Z..C. 7. 4-5. ikili ilişkiler açısında önemli bir adım olmuştur. Goloğlu.C. 1376 Yabancı devlet adamlarının ziyaretleri hakında bkz. 22. TPC (1931-1938). 21. Dönem. 1932 yılı içerisinde dış ilişki alanında yaşanan en dikkat çekici olaylardan birisi. özellikle İskenderun ve Antakya konusundan kaynaklanan bazı sıkıntılar yaşanmaktaydı. 21. Fransızlarla yapılan bazı antlaşmalar ve atılan adımlar dostluk ilişkilerinin artmasına zemin hazırlamıştır.1375 Yunan Parlamenterlerin demiryollarımızda bedava seyahat edebilme olanağına kavuşmaları. C. 307-308.. C. s. IV.6. Türkiye‟nin istediği 400. s. gelişen dostluk sürecine katkı sağlamıştır. Yunan Parlâmentosu azasının Türkiye Devlet demiryollarında bedava seyahat yapabilmeleri hakkındaki kanun tasarısı. 21. 23. Dönem. IV. 7-8. 248 . 4. Macaristan ve Yunanistan seyahatlerine çıkmış ve büyük dostluk gösterileri ile karşılanmıştır. IV.C. 21. C. Türkiye-Suriye hududu üzerindeki demiryolların işletilmesi tarzına dair 2401 sayılı Kanun 1372 ile 2402 sayılı “Suriye‟de Türklere ait emlâk ve Türkiye‟de Suriyelilere ait emlâk hakkında” Kanun. 4-6. Dönem.

. Ankara. Alkım Yayınevi. s.6.g.1383 Türkiye uluslararası diplomasi alanında takip ettiği iyi ilişkiler çerçevesinde. 23.ziyaretlerin en önemlilerinden birisi 10 Haziran 1934‟te İran Şahinşahı Rıza Şah Pehlevi‟nin yapmış olduğu ziyarettir. Arnavutluk ve Bulgaristan‟ın katılımlarıyla. İspanya temsilcisinin teklifi ve Yunan temsilcisinin desteği ile gerçekleşmiştir. C.. Cemiyetin yaptığı toplantıda mevcut 43 devletin ittifakıyla. Yunanistan. Editör: Baskın Oran. C. Milletler Cemiyeti‟nin Musul konusunda İngiltere‟nin etkisinde kalarak Türkiye aleyhine karar vermesi ve Türkiye‟nin SSCB ile yaptığı 1929 protokolü çerçevesinde. (C. Fahir Armaoğlu.A. 220-221.C. Bu davet 6 Temmuz 1932 tarihinde. Meclis‟in 18. s.1378 Fakat Türkiye.1932 tarihli birleşimi için bkz. Milletler Cemiyeti‟ne kendisi müracaat ederek değil.C. 1-2: 1914-1995). 18 Temmuz 1932 tarihinde Milletler Cemiyetine kabul edilmiştir. Türkiye‟nin Bern Elçisi Cemal Hüsnü (Taray) Bey vasıtası ile yapılmıştır. Türkiye. 1381 Hariciye Vekili Dr. TBMM Z.. Yüzyıl Siyasî Tarihi. C. 1378 Gönlübol-Sar. İletişim Yayınları. 536-537.1931 tarihinde İzmir Mebusu Vasıf Bey‟in şimdiye kadar niçin Cemiyeti Akvam‟a girilmediğini sorması üzerine Dışişleri Bakanı Dr. 58.O. İstanbul. Dönem. 3. 1953. Balkan devletleriyle de yakından ilgilenmeye başlamıştır. Milletler Cemiyeti‟ne giriş konusunda bir süre isteksiz davranmıştır. Yugoslavya. s. s. 309-310. Baskı.. TPC (1931-1938). Türkiye‟nin Cemiyet‟e davet edilmesiyle ilgili Meclis‟te yaptığı konuşma için bkz. 1383 Ahmet Şükrü Esmer. s. Teşkilât tarafından davet edilerek girmek istiyordu. 1380 TBMM Z. s. Atatürk‟ün direktifleri üzerine. 9. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Milletler Cemiyeti daha çok İngiltere ve Fransa‟nın denetiminde kalmış ve onların çıkarlarına hizmet etmiştir. Genişletilmiş 11. 249 . Türk DıĢ Politikası.1377 I.7. Romanya. 20.1382 Türkiye. IV. 1382 Goloğlu. I: 1919-1980. Siyasî Tarih (1919-1939). 221. Baskı. 95-96.TBMM Z. C. s. 2004. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları No: 30-12.e. Tevfik Rüştü Aras‟ın. Dönem. Dönem. s. 1931 yılına gelindiğinde prensip olarak Milletler Cemiyeti‟ne girmeye hazır olmasına rağmen bazı tereddütler taşımaktaydı. 133. Cemiyete giriş konusunda SSCB‟ye danışmak zorunda olması dolayısıyla. Güney Matbaacılık ve Gazetecilik T. a. IV. 1379 İlhan Uzgel. IV.1381 Davet..1379 Türkiye. 1930-1933 yılları 1377 Başvekil İsmet Paşa‟nın İran Şahinşahı‟nın Türkiye‟yi ziyaretinden duyduğu memnuniyetini dile getirdiği. Tevfik Rüştü Bey. 9. İstanbul. 337. Türkiye‟nin 1930 yılına doğru milletlerarası çalışmalara aktif olarak katılması er geç Milletler Cemiyeti‟ne gireceğini göstermekteydi. 15.1380 Türkiye. Cemiyete girme fikrini esasen benimsediklerini fakat tam üyelik peşinde koştuklarını açıklamıştır.C.

1931 tarihinde Meclis‟te söylediği: “…Arkadaşlarım. Maimos büyük devletlere Balkan Paktı‟nı anlatmak için seyahatler yapmıştır. C. Ankara. 1386 Düstur. 1. “Atatürk Döneminde Türkiye‟nin Balkan Politikası” Atatürk Dönemi Türk DıĢ Politikası. 12 Şubat 1934. 250 . s. Balkan Paktı‟nda Bulgaristan‟ın yer almamasını. 466-467. 1390 TBMM Z. 1388 Şükran Güneş-Ali Hikmet Alp.1388 4. azamî faaliyet istemek.C.e. 9 Şubat 1934‟te Atina‟da Türkiye.. Yugoslavya ve Romanya Dışişleri Bakanları Belgrat‟ta toplanarak “Balkan Antantı”nın taslağını hazırladılar. memurlarımızdan azamî hizmet. Tevfik Bey konuşmasının devamında. “İtalya‟nın peyki olmalarına” bağlayarak. s. IV. 1387 Atatürk. Dönem.1386 Balkan Paktı içerisinde Bulgaristan‟ın yer almaması1387. elçilik.12. bu devletleri daha sıkı işbirliği anlayışına yöneltmiştir. Cumhuriyet.g.1931‟de çıkarılan 1906 sayılı Kanunla ise ecnebi memleketlerinde çalışan memur ve müstahdemlerin ekonomik durumlarında iyileştirici düzenlemeler yapılmıştır. Üçüncü Tertip. elçilik çalışanlarının ekonomik durumlarını düzeltmek için bazı kanunlar çıkarmıştır. Dönem. 308-359. a. ne kadar hakkımız ise onlara para vermek ve onları doyurmak ta hakkımızdır. İtalya ve Bulgar basını ise pakt düşüncesini eleştirmişlerdi. 15..1385 Şubat ayı başında Türkiye. İngiltere ve Fransız devlet adamları Pakt‟ı desteklemişler. Gönlübol-Sar. s. C. Ankara. Türkiye DıĢ Politikasında 50 Yıl. Pakt‟ın geleceğini tehdit etmiş ve 1940‟ta Belgrat‟ta yapılan toplantıdan sonra üyeler birbirinden kopmuştur.12. Bedava çalışınız gibi bir şey demeye hakkımız yoktur…”1390 sözlerinden. 5. Yunan Dışişleri Bakanı M.9. 28.g. Cumhuriyetin Ġlk On Yılı ve Balkan Paktı (1923-1934). C. maslahatgüzarlık ve konsolosluk çalışanlarının temsil ücretleri belirlenmiştir. 2000. 1389 TBMM Z. 103-104.C. 205-206. Yugoslavya ve Romanya üç maddeden oluşan bir sınırları korumaya yönelik “Balkan Antantı”nı imzaladılar.1384 İtalya ve Almanya‟nın izlemiş oldukları tehditkâr politikalar. 185. dışişleri çalışanlarının ekonomik açıdan oldukça sıkıntı yaşadıkları anlaşılmaktadır. 19. IV. s. s. Dilek Barlas.1389 Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey‟in 12. 118. Yunanistan. hariciye memurlarının maaşlarından tasarruflar yapılmasını.e. beraber tavır almış olabileceklerini ifade etmiştir. s. 1391 TBMM Z. 279. 3.7. AAMY. s..1391 7 1384 1385 Uçarol. 66-67. 5. Bkz.1931 tarihinde daha önce çıkarılmış olan 1452 ve 1489 sayılı kanunlara ek bir kanun Meclis tarafından kabul edilmiştir. s.2... s. Bu kanunla. Dönem. 1974. Yunanistan.arasında dört tane “Balkan Konferansı” yapılması ilişkileri iyice artırmıştır. a. onları yoksulluğa sürüklemek olarak yorumlamıştır. C. IV. Elçilik ve Konsolosluk ÇalıĢanlarıyla Ġlgili Düzenlemeler Meclis.C.

1932 yılında göreve başlamış. IV. TBMM Matbaası. s. 140. Girgin.C. evlenmesi sebebiyle bir müddet sonra görevden ayrılmış.. a. Ankara. İlk kadın hariciye meslek memuru olan Adile Ayda. Elçi-Müsteşar rütbesine kadar yükselmeyi başarmıştır.1393 1392 1393 TBMM Z.Ocak 1933‟te çıkarılan 2087 sayılı Kanunla. s. 251 . 28. fakat 1958 yılında tekrar Bakanlığa dönerek. Sovyet Rusya‟da bulunan elçilik ve konsolosluk memurlarından beş liraya kadar temsil tahsisatı olanların temsil tahsisatlarına. 1933. C.e. 12. Dönem..1392 Hariciyemiz açısından 1932 yılında önemli bir gelişme yaşanmıştır.g. üç misle kadar zam icrasına Hariciye Vekili memur kılınmıştır.

ikincisi ise uluslararası alanda gerginleşen durum karşısında seçim vasıtasıyla ülkede bir rahatlama sağlanması anlayışıdır. Cumhuriyet. 167. seçim kanununda bazı değişiklikler yapılmıştır. “Kadınlar mebus intihâb edecek ve edilecekler”. 25.e.. 1001‟den 1400‟e kadar 3 ve fazlası için aynı yöntemin uygulanması istenmiştir. 1.545. C. her kırk bine kadar nüfusa bir milletvekili seçilmesi. a. BÖLÜM BEġĠNCĠ DÖNEM TÜRKĠYE BÜYÜK MĠLLET MECLĠSĠ (1935-1939) 5. TBMM Z. 2. 25. 45.C.g. s. Seçimin yenilenmesi gerekçesi başlıca iki nedene dayandırılmıştır. Dönem. IV. 252 .846‟sı kadın.. erkek tabirinin konulması sayılabilir. Ankara. IV.1398 1935 seçimlerine 2.e. s. 600‟e kadar 1. s. İkinci seçmen listesinde kadın seçmenlere rastlanmasına rağmen bunların daha çok 1394 1395 “Meclisin yenilenmesi Fırka Grubunda kabul edildi”. C.V. Cemil Uybadın‟ın “Büyük Millet Meclisinin 1 Mart 1935 tarihine kadar tatiline dair takriri” TBMM tarafından ittifakla kabul edilmiş. Bunlardan birincisi seçimin anayasa gereğince yenilenmesi. 4 Birincikânun (Aralık) 1934.1399 Kadınların siyasal yaşama girmelerinin sağlanmasına rağmen iştiraklerinin istenilen oranda gerçekleşmediği görülmektedir. 1935.1396 22 Aralık 1934‟te çıkarılan 2631 sayılı Kanunla. s. 309-310..716. 1396 Erdem.349 seçmen katılmıştır. 1. s.C. 15 Teşrinisani 1934. 166. 1394 TBMM‟nin 5 Aralık 1934 tarihli oturumunda Malatya Milletvekili İsmet İnönü.1395 5 Aralık 1934‟te çıkarılan 2598 sayılı Kanunla. 1397 Erdem. s. Bu değişiklikler arasında. Tuncer. 1398 TBMM Z.828.e. Cumhuriyet. s. 81. Dönem. her nahiye dâhilinde kadın ve erkek nüfustan her 400 kişi için bir ikinci seçmen seçilmesi. a. 93.1.503‟ü erkek olmak üzere toplam 5. seçmen yaşının 18‟den 22‟ye çıkarılması ve “zükûr=erkekler” kaydı kaldırılarak yerine kadın. çalışmalarını sürdürmekteydi. Dahiliye Vekaleti Vilayetler İdaresi Umum Müdürlüğü Yayınları. 14 Kasım 1934‟te Cemil Bey‟in başkanlığında toplanarak. 1935 yazında TBMM seçiminin yenilenmesine karar vermiştir.g. a.. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN AÇILMASI VE FAALĠYETLERĠ CHF Grubu.g.1397 Seçim kararının alınmasına rağmen TBMM. 1399 1935 Saylav Seçimi. ardından TBMM‟nin Dördüncü Dönemi Meclis Başkanı Kâzım Özalp‟in yaptığı bir konuşmayla kapanmıştır. 601‟den 1000‟e kadar 2. s.. Tekirdağ Milletvekili Cemil Uybadın ve Kütahya Milletvekili Recep Peker‟in seçimin yenilenmesine dair verdikleri önerge oybirliği ile kabul edilmiştir.

s. TBMM Vakfı Yayınları. Bu milletvekillerinden 150‟si ilk defa Meclis‟e girmiş. Recep Bey ve İsmet İnönü. Ankara. İhsan Güneş.Öğretmen. 3 Şubat 1935. 11. bağımsız 13 milletvekili seçilebilmiştir. s.g. seçim sistemi üzerinde bilgi edinmelerini tasarlanmış ve konuyla ilgili bir de öğrencilere ödev hazırlatılmıştır. Ankara.Antalya: Tayfur Sökmen (580). 5.Sivas: Mithat Şükrü Bleda (868). Dördüncü Dönemde bağımsız milletvekillerinden İzmir Mebusu Halil Menteşe ve Kocaeli Mebusu Sırrı Bellioğlu‟nun tekrar mebus olmalarını istiyordu. Soyak. 17. a.Öğretmen Türkan Baştuğ (Örs). II.Eskişehir: İstamat Zihni Özdamar (422).Bolu Belediye Meclis Üyesi Bahire Bediz Morova (Aydilek). Ulus.Öğretmen Sabiha Gökçül (Erbay)-Balıkesir 5. Cumhuriyet. İstanbul‟dan bağımsız aday olmuş.Çiftçi Şekibe İnsel-Bursa 6Öğretmen Hatice Özgener-Çankırı 7.Öğretmen Mihri (İffet) Pektaş-Malatya. yüzde 20‟lik kotaya rağmen sayılarının yetersiz kaldığı anlaşılmaktadır. Nikola Taptas (aldığı oy: 1273). ilkokul öğrencilerinin seçim yerlerine götürülerek. s. 13. İlk defa milletvekili olanlardan 18‟inin ise kadın olduğu görülmektedir. s. 9.Muhtarlık yapan Satı Çırpan (oğlu)-Ankara. 8. Bkz. 20 İkincikanun 1935.Kastamonu: Nuri Tamaç (348).Denizli: Em. 1402 Bu kadın milletvekilleri ve seçildikleri yerler şöyleydi: 1. 19 Sonkanun 1935.Ankara: Dr. 2Afyon: Berç (Keresteciyan) Türker (666). 48-50. bu kişilerin Meclis‟teki yaptıkları muhalefeti gayet doğal görüp faydalı olduğu kanaatini taşımaktaydı. 14. 16 İkincikanun. 1. 48‟i ise Osmanlı Mebusan Meclisi‟nde görev almıştır.Okul müdiresi Fakihe Öymen-İstanbul. 16.Muğla: Hüsnü Kitapçı (453). Adana Belediye Meclis Üyesi Esma Nayman-Seyhan. Halil Bey‟e itiraz etmemelerine rağmen Sırrı Bey‟in Meclis‟teki sert muhalefetinden dolayı aday olmasından yana değildiler. 10.g.Okul müdiresi Ayşe Seniha Hızal-Trabzon. 253 . Bkz. 294‟ü çeşitli dönemlerde kısa/uzun süreli görev yapmış. Türk Parlamento Tarihi. 6. 12Kayseri Belediye Meclis Üyesi Ferruh (Ferruha) Güpgüp-Kayseri. Tek Partili Cumhuriyet (19311938). 3.1404 1400 1401 Öz..parti yöneticilerinin ve bürokratların eşlerinden meydana geldiği.1400 1935 seçimleri esnasında çok ilgi çekici bir biçimde İstanbul Kültür Müdürlüğü bir genelge yayınlayarak. V. 3. 4. Bkz.Öğretmen (Ayşe) Meliha Ulaş (Ekeman)-Samsun.Antalya 4. Fakat kontenjan ayrılan Tokat. 18. Muhalif kimliği ile ön plana çıkan General Refet Bele. İzmir Belediye Meclis Üyesi Benal Nevzat (İştar) Arıman-İzmir.1402 Atatürk‟ün tam destek verdiği “müstakil adaylar”1403 için TBMM‟de 16 kişilik yer ayrılmıştı. a. 1404 Seçilen bağımsız milletvekilleri şunlardı: 1. 15. Samoel Abravaya Marmaralı (503).e.Mersin Belediye Meclis Üyesi Emine Mebrure Gönenç-Afyonkarahisar. Mahmut Goloğlu. Dönem.İstanbul: Refet Bele (290).Doktor Fatma (Şakir) Memik.Niğde: Dr.İzmir: Halil Menteşe (1157). 1600‟den çok ikinci seçmenin ancak 290‟ının oyunu alarak seçilmeyi başarmıştır. 10.e.Çankırı: Mustafa (Galip) Önsay (412). Kalite Matbaası. 13. 7. 9.İstanbul Encümen Üyesi Nakiye Elgün-Erzurum. Dönem TBMM için yapılan seçimler sonucunda toplam 444 milletvekili seçilmiştir. Yozgat ve Kütahya illerinde CHP Riyaset Divanınca aday gösterilmesinden dolayı. 11. General Şefik Türsan (707).1401 Üyelerinin çoğunluğunu Atatürk‟ün belirlediği V. 1974. 2001. 162. 8. 2. C. 12..Gazeteci. Oysa Atatürk. Ayrıca Atatürk. 1403 AkĢam.Konya: Ali Fuat Cebesoy (1352). Kitap.Öğretmen (Hatice) Sabiha Görkey-Sivas. II. 154.Öğretmen Huriye Baha Öniz-Diyarbakır.

“Tek Parti Döneminde Seçimler”. İstanbul Şişli Etfal Hastanesi Göz Servisi Şefi olan Ankara Saylavı Dr. AkĢam. 362 oyla üç kişi idare amirlikleri görevine ve 374 oyla altı kişi de kâtiplik görevine seçildiler. “Saylav namzetleri Atatürk‟ün beyannamesiyle yarın ilan edilecek”. Ankara. Toplumsal Tarih. 386 saylavın verdiği oyla ittifakla Reisicumhur seçilmiştir. S. Goloğlu. mesleği avukatlık olan Eskişehir Saylavı İstamat Zihni Özdamar ve Niğde Saylavı Dr.. V.C. orada valilik tarafından büyük bir törenle karşılanması ve Atatürk‟ün Antalya‟ya geldiğinde ağırlanmasında kullanılan köşkte kalması. Samoel Abravaya Bleda idi. Abravaya‟nın “Türk Milletinin mebusu olabilmek kadar büyük şeref ve nimet var mıdır?” sözü bile Türk Milletine bakış açılarını göstermesi açısından oldukça dikkat çekicidir. Kâzım Paşa‟ya ansızın bir baskın yapması gösterilmektedir. Bkz. Bunlar: Bankacılıktan emekli. 1935. Atatürk‟ün de bu duruma çok sinirlenip Antalya‟ya gelerek. Nikola Taptas. 64.g. 155.1935 tarihinde en yaşlı üye olan Erzurum Saylavı Necip Asım Yazıksız‟ın yapmış olduğu konuşma ile açılmıştır.1406 Beşinci Dönem TBMM. Ankara Saylavı Mustafa Kemal Atatürk.C. Azınlık saylavlarının en dikkat çekici ortak yönlerini. s. Nisan 1999. TPT.3.1408 Meclis Başkanvekillikleri görevine ise 368 oy ile Hasan Saka (Trabzon). Dönem. 5 Şubat 1935. Milletvekillerinin ant içme töreninden sonra Çankırı Saylavı Mustafa Abdülhalık Renda. Dolayısıyla TBMM‟de muhalif kimselerin olmasına sıcak bakılmamış. II. 1. 2-3. 28.. 4. Bu duruma gerekçe olarak. Dönem. C. Müstakil saylav adaylarından Dr. 377 oy ile Meclis Başkanı seçilmiştir. bağımsız adaylardan kendi istediklerini ikinci seçmenlere seçtirmiştir. 1. Güneş. C. 254 . AkĢam. 4.Beşinci Dönem TBMM‟ye dört tane de Hristiyan saylav (milletvekili) girmiştir. 1409 TBMM Z. Dönem. “Müstakil saylav namzetlerinin söyledikleri”. s. 1. 1. 1. TBMM Matbaası. Arkasından Cumhurbaşkanlığı seçimine geçilerek.e. s. bu kişilerin bir azınlık saylavı değil de.1405 CHP Genel Merkezi. Eskişehir Çimento Fabrikası Müdürü olan Afyon Saylavı Berç Türker. uygun görülenlere yeşil ışık yakılmıştır. 4. s. 4 Şubat 1935.1409 1405 Bkz.1407 Uzunca bir süre Meclis Başkanlığı görevini yerine getiren Balıkesir Saylavı General Kâzım Özalp‟in ise hiç oy alamaması. V. s. 1408 Uran. ikinci seçmenleri tamamen kontrol ederek. Nuri Çonker (Gaziantep) ve Tevfik Fikret Sılay (Konya) seçilmişlerdi. s. dikkat çekici bir gelişmedir. 1406 Hakkı Uyar. müstakil bir Türk olarak adaylıklarını koyduklarını dile getirmeleri ve Atatürk‟ün çizdiği hedeflere sıkı sıkı bağlı kalacaklarına dair beyanatları oluşturmaktaydı. C. 1407 TBMM Z. Kâzım Özalp‟in karısını ve bazı saylavları alarak damadı Saip Bey‟in valilik yaptığı Antalya‟ya tatile gitmesi. V.. s. a. 271. TPC (1931-1938).

5. yerel yöneticilere ve mahkeme kararlarına itirazlarından oluşan 4143 dilekçeden 1854‟ü (yüzde 44. Meclis‟te yapılan güven oylamasında oylamaya katılan 343 kişinin tamamının oyunu almayı başarmıştır. Dönem. V. Hükümetleri. Muav. Öztürk. Güvenoyu alan “Bakanlar Kurulu” şu kişilerden oluşmuştur:1414 Tablo–21 VII. TBMM‟nin 1. V.29 oranında bir kanun çıkarılmıştır. s. 1413 Armağan.75‟i) ise karara bağlanmıştır. 61.. 1 tanesi reddedilmiş ve 33 tanesi de gündemde kalmıştır. 255 . 146. Ali Rana Tarhan Muhlis Erkman-Şakir Kesebir (1.1935) Maarif Vekili Nafıa Vekili Ali Çetinkaya İktisat Vekili Mahmut Celâl Bayar Sıhhat ve İç. 1202 tasarı.1413 5. C. s. V. 1415 TBMM Z.g. 151. V. C.e. Dönem. 1. Dönem.6.C. TPT. C. 12 tanesi hükümetçe geri alınmış. s. 1.2. 1. TBMM Dönemi‟nde %12. 87 teklif ve 545 tezkere gelmiştir.. 33. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠ’NDE KURULAN HÜKÜMETLER VE KOMĠSYONLAR Seçimlerden sonra yeni hükümeti kurma görevi yine Malatya Saylavı İsmet İnönü‟ye verilmiştir.. 5. 157. 1414 TBMM Z. Dönem boyunca TBMM‟ye çeşitli konularda olmak üzere.1410 V. a. s.1937) Ziraat Vekili S. 57-60. Dönem TBMM. s. Bkz. C. 154.1412 Genellikle emeklilik.6. 1412 Güneş. T. 4‟ü hükümete iade edilmiş.C.No: 12345678910 1112- 1410 1411 Güneş. Refik Saydam Gümrük ve İnh.e.3. V. V. s.V. maaş sorunları. Ġnönü Hükümeti (1 Mart 1935–1 Kasım 1937)1415 Bakanlık: Bakanın Adı: Başvekil İsmet Paşa (İnönü) Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu Millî Müdafaa Vekili Kâzım Özalp Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Aras Maliye Vekili Fuat Ağralı Abidin Özmen-Saffet Arıkan (16. Dönem TBMM. a. 1. V. birisi olağanüstü olmak üzere beş dönem şeklinde toplanmış ve toplam 318 toplantı ve 348 oturum yapmıştır. Dönem. V.1935 tarihli toplantısında Malatya Saylavı İsmet İnönü Başkanlığında kurulan İcra Vekilleri Heyeti. yapmış olduğu çalışmalar sonucunda 920 tane kanun kabul etmiştir.1411 Genel Kurula gelen toplam 2112 mazbatadan 52 tanesi encümene iade edilmiş. s.C. Ezherli. TPT..g.

e. a. Dağlı-Aktürk.1417 Beşinci Dönem TBMM Döneminde kurulan diğer hükümetlere baktığımızda karşımıza.İsmet İnönü Başkanlığı‟nda kurulan İcra Vekiller Heyeti içerisinde tek değişiklik Millî Müdafaa Vekâletinde görülmektedir. a. s.C. 10. ödeme sistemini kolaylaştıracak yeni bir ticaret sisteminin takip edileceği. T. Hükümetleri. 151-152.11. Bayar Hükümetinde ise daha fazla bakanlıklarda değişikliklere gidilmiştir. teşkilatlanma konusuna gereken ehemmiyetinin verileceği ifade edilmiştir. s.g. CHP‟nin programından ayrı bir program takip etmeyeceklerini.1421 Celâl Bayar.1938 tarihleri arasında görev yapan I. 548-555. 1418 TBMM Z. TPC (1931-1935). 1421 Öztürk. Dış işleri konusunda ise. s. s.. rıhtımlar ve limanların devletin elinde bulundurulmasına önem verileceği de açıklanmıştır. 1419 İnönü.g. 256 . yakın komşularımızla iyi geçinileceği. a.C. V. 157-217. Bayar Hükümetinde Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekilliğine Aydın Mebusu Hulusi Alataş ve İktisat Vekilliğine de Tekirdağ Milletvekili Şakir Kesebir getirilmiştir. 20.01.. 51. Daha önce bu bakanlık görevini üstlenen Diyarbakır Saylavı Zekâi Apaydın‟ın Moskova Büyük Elçiliği‟ne tayini dolayısıyla. s. Ayrıca demiryolları. 34-38.. başbakanlıktan ayrılma kararını Atatürk ile beraber 17 Eylül 1937‟de Çankaya Köşkü‟nde yaptıkları görüşmede beraber verdiklerini. s. Dönem.C. Antalya gezisinden dolayı kendisine kırgın olduğu. Dönem içinde İsmet İnönü‟nün başbakanlıktan istifa etmesi ve yerine Celâl Bayar‟ın görevlendirilmesi1418 tartışılan konular arasında yerini almıştır. s.. C. s. C. 84. 20. 27.1416 VII.e..C. şeker ve çimento da önemli indirimlerin yapılacağından söz edilmiştir.1937-11. Bayar Hükümeti çıkmaktadır. fakat 1416 1417 Goloğlu.11. fakat gözden de çıkarmadığı Balıkesir Saylavı Kâzım Özalp getirilmiştir. Bayar Hükümeti ile 11.11. 1.. 157. Dönem. çok yorulmasından dolayı başbakanlıktan affını Atatürk‟ten istediğini. C. 1.g. 1420 TBMM Z.1419 Aslında Atatürk ile fikirleri tamamen uyuşan Celâl Bayar‟ın Hükümet işlerinin başına getirilmesi gayet normal bir gelişme olarak değerlendirilebilir. İnönü Hükümetinin programında ekonomi konusunda. V. Dönem.1420 I. II. İsmet Paşa.1938-25. kömür. Amerika‟ya büyükelçi olarak gönderileceği haberinin ise Tevfik Rüştü Aras‟ın çıkardığını savunmuştur. V. Sanal. sulh ve emniyeti korumaya önem verileceği. TBMM Z. yerine Atatürk‟ün.e.1939 tarihleri arasında görev yapan II. sanayiye önem verilerek.

TPT. Öztürk. medrese yüzde 3.. Dönemde. 57‟si mülkiye.3. Hükümetleri. 167-214. dışişleri.1 olarak tespit edilmiştir.1424 5.5. Dönem. 1. BEġĠNCĠ TBMM’DEKĠ PARLAMENTERLERĠN ÖZELLĠKLERĠ VE TOPLUMSAL KÖKENLERĠ 5. genel olarak bir değerlendirmeye tabiî tutulduğunda meslekleri. a. V. bankacılık. en az toplananı ise 20 kez olmak üzere “Meclis Kütüphane Komisyonu” olmuştur. 19-38. s.C. V. Dönem TBMM‟ye katılan 444 milletvekilinden yurt dışında öğrenim gören 41 kişiyi de değerlendirmeye kattığımızda toplam 336 kişi (yüzde 75. C. Ek: s. s. gümrük ve inhisarlar. T. 219-223. s. TBMM Matbaası. C. TBMM Z. Bayar Hükümeti‟nin programları hakkında bkz..ekonomik konulara ağırlık vererek. Bu komisyonlardan en fazla toplananı 371 kez olmak üzere “Bütçe Komisyonu”. s. s.m. C. 73‟ü hukuk. maliye. Yüksek örgenim görülen okullar arasında en fazla yer işgal eden okullar. Dönem.3.72) olduğu görülmektedir. Dönem. 1425 Turhan. Güneş. Kışlalı. TPT.5. 45‟i harbiye ve 41‟i tıp olarak sıralanmaktadır. V. 13 Mart 1935 tarihinde kabul etmiştir.67) yüksek öğrenim görmüştür. bayındırlık. 1937. TBMM Z.. 20. s. Dönem. C. özel okul yüzde 2.C.C. s.. TBMM Matbaası. Milletvekillerinin Eğitim Durumları ve Meslekleri V. 115. V. sıhhat ve içtimai muavenet. Güneş. Siyasal Elitler. 1. 1. tarım. içişleri. meclis hesaplarını tetkik.1423 V. C. milletvekili sayısının artmasından dolayı encümene seçilecek milletvekili sayısının da beşer kişi artırılması doğrultusunda verdiği önergeyi. Dönem TBMM. anayasa ve tarım komisyonu olmak üzere toplam 17 komisyon faaliyette bulunmuştur. 1. Ek: s. Dönem. meclis kütüphane.1422 TBMM. Serbest meslek grubunda yer alanların oranı yüzde 29 olup. V. Giresun Milletvekili Hakkı Tarık Us‟un. geriye kalan yüzde 22‟lik bir oranı ise girişimcilik başlığı altında. V. 43-47. sivil idare. 55. Sıra Sayısı: 1. milli eğitim. iktisat.1. 2. eğitim olan ve bürokrasi kesimini oluşturan milletvekillerinin toplam sayısının 215 ( yüzde 48. millî müdafaa. 808-809. s. Dönem. 27. adliye. Ayrıca ilkokul bitirenler yüzde 4. ve II.6.C.2. ticaret. 166. TBMM Z.C. 1423 TBMM Z. bütçe. Ankara. ortaokul yüzde 10. Ankara. 1. 51-52. sayıştay. 1424 Bkz. lise yüzde 3. din gibi diğer meslek grupları 1422 I. 1938.. dilekçe. C.1425 Her meslekten temsilcilerden oluştuğunu söyleyebileceğimiz V.g. bakanlık işlerini daha planlı yürüteceklerini açıklamıştır. 257 . askerlik.

V.oluşturmaktaydı. s. a. Ulus. en iyi hukukçuların.e. CHP‟de doğal olarak Cumhuriyetin başlangıç yıllarından itibaren bürokrasiye yer veren bir parti hüviyetini taşımaktadır. Dönemde tekrar artarak neredeyse Meclis‟in yarısını oluşturmuşlardır. Bkz.e. Dönem de sayısal olarak azalan bürokrasi kökenli milletvekilleri.1426 Belgrat‟ta çıkan “Vreme gazetesi”nin politika kısmı şefi M. 1428 Şaylan.. a. 109. a. nitekim CHP Türk toplumunda bürokrasinin partisi olarak nitelendirilmiştir. Bu dönemde bürokrasinin siyasi iktidarla ilişkisi çok üst düzeylere çıkmıştır.. bundan böyle bayrak çekilmesi lazım gelen 1426 Bu meslekî ayırım için bkz.g.g. Siyasal Elitler.g. memurların siyasal cemiyetlere girmesini yasaklayan Cemiyetler Kanunu‟nun 9. 160. Türk parlamentosu üzerine yazdığı makalesinde. s. s.e..”1429 Devletin bütünleşmesinin göstergelerinden birisi de 20 Ağustos 1938‟de CHP‟nin altı oklu bayrağının Ankara Vilayet ve Belediye Binası‟na Türk bayrağı ile beraber çekilmesi olayıdır. Turhan.g. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya. Güneş.e. 811-812. bütün vekâletlere. a. Svetovski. 76. 258 . meşhur üniversiteli profesörlerinin. s. V. Bu bakımdan CHP bu ile madde hatta yararlıdır ve en katiyen önemli değiştirilmemelidir. V. 181. 1429 Bila. Her siyasal sistemin belli bir etkinlikle fonksiyonunu sürdürebilmesi için. en iyi gazeteci ve şairlerin seçildiklerini açıklayarak. o sistemde toplumsal güçlerin ağırlıkları oranında yer alması gerekmektedir. CHP Tarihi.. Ek: 11. 1427 “Türk Parlamentosu. s. 249-250. s. maddesiyle çelişmesinden dolayı bazıları bu maddenin değiştirilmesini istiyorlardı. Atatürk ise bu görüşte olanlara karşı çıkarak şunları söylemiştir: “Ben bu madde de değiştirilecek bir şey görmüyorum. TPT. 116-117.1427 IV. Dönem. Dönem TBMM‟ye övgüler yağdırmıştır. Bu genelge. onların benim partimden başka bir partiye katılmaması demektir. s. Uran. güzide hizmetlerde bulunmuş valilerin. 13 İlkkânun 1936. C. 2.1428 Parti ve Hükümetin birleştirilmesinde atılan en önemli adımlardan birisi İsmet İnönü‟nün 18 Haziran 1936 tarihli genelgesidir. elit idaresi”. Meclis‟in. vatana hizmetleriyle tanınmış generallerin. Frey. Yücekök. valiliklere ve millî bankalar gibi yarı resmî kuruluşlara gönderdiği mektupla. Türk milletinin en iyi dimağlarından oluştuğunu. Çünkü burada memurların siyasi cemiyetlere girmemesinden amaç.

s. s. 15. Ulus. Yücekök.1432 Meclis aldığı bazı kararlarla kuşkusuz ki. a.1433 1430 1431 “CHP‟nin altı oklu bayrağı resmî binalara da çekiliyor”. Ek: 17.1431 Seçimlerde çoğunlukla milletvekili adayları bürokrasi kökenlilerden belirlenerek Meclis‟e taşınmıştır.. Bu kanun ile verilen tahsisat milletvekillerin seçim bölgelerinde yapmış oldukları masrafları karşılamaktan uzak görünüyordu. devlet demiryollarında parasız seyahat edebilmeleri de bu doğrultuda atılan küçük bir adım olarak yorumlanabilir. ülkenin çağdaşlaşmasında ve devrimlerin yerleşmesinde çok önemli görevler üslenmişlerdir. 1432 TBMM Z. hâlâ uygulamada bulunmaktaydı. Dolayısıyla milletvekillerinin masraflarını karşılamak için 1613 sayılı Kanun‟un bazı hükümlerinin değiştirilmesine dair bir kanun..2. 21. 22 Ağustos 1938. 1937. Ankara. siyasal görüşlerinin olumlu olması. seçimlerin kimler tarafından kazanılması gerektiğine karar veren Partinin Genel Başkanı. milletvekillerinin hüviyet cüzdanları ibraz etmeleri şartıyla.1937 tarihli birleşiminde çıkarılmıştır. TBMM Matbaası. Tek parti devri boyunca bu uygulama geçerliliğini koruduğundan.g. 1433 TBMM Z. Bkz. kişilerin seçilebilme şartlarını yerine getirmeleri. 5. C. V.1937‟de 1042 sayılı Kanun‟un 25. s.3. Ankara. Seçilen bu elitler doğal olarak bürokratlarla iyi bir kordinasyon sağlamak suretiyle. TBMM üyelerine aile harcırahları da dâhil olmak üzere her toplantı dönemi için 1000‟er lira ödenmesi kararlaştırılmıştır. Milletvekillerinin Özlük ĠĢleri Üzerinde Yapılan Düzenlemeler Büyük Millet Meclisi azasının tahsisat ve harcırahları hakkındaki 1613 sayılı Kanun.. 108. partinin altı oklu bayrağının da çekilmesi talimatında bulunmuştur.1430 Tek parti devri boyunca. Dönem.2.C. V. yani Mustafa Kemal Paşa‟dır. maddesi tadil edilerek. s.günlerde Türk bayrağının yanında. seçimleri yönetme ve adayları saptama CHP‟nin Genel Başkanlık Divanının işiydi. Dönem.12. 1. Bu kanunla. Meclis‟in 8.e. milletvekillerinin ekonomik olarak rahatlatılmasını ve çalışma verimlerinin artırılmasını hedeflemiştir. 259 . 116.C. 16. 64. TBMM Matbaası. 1938. aday olmaları için yeterli görünse de. C.

1434 20 Mayıs 1933‟te çıkarılan 2187 sayılı “Başvekâlet Teşkilat Kanunu” duyulan ihtiyaç üzerine 12.2. ayrıca 3011 sayılı Kanun‟da yapılan değişikliklerle de Hususî Kalem Müdürlüğü ve Yazı İşleri Müdürlüğünün görevleri tespit edilerek.4.1. s.1937‟de çıkarılan yeni bir kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.1935‟te çıkarılan 2180 sayılı Kanunla.1. Çıkarılan yeni kanunla Başvekâlet Teşkilatı..4. Neşriyat ve Müdevvenat. 14. 69. C. Meteoroloji ĠĢleri Umum Müdürlüğü ve Vakıflar Umum Müdürlüğü TeĢkilat Kanunları Ülkede daha önceden var olan bazı gözlem evlerinin tarımsal faaliyetler. Kararlar.2. bir müsteşarın idaresi altında Müsteşar Muavinliği. 110. Sicil Dairesi. 20 Ocak 1939‟da ise 2180 sayılı Kanun‟da bir değişiklik yapılarak Cumhurbaşkanlığı Dairesi‟ne bir Baştabiplik eklenmiş. Yazı İşleri. Hususi Kalem Müdürlüğü. 53. iklimi ve umumiyetle meteorolojisi ile ilgili işler üzerinde çalışan ve diğer kurumlarla da irtibat halinde bulunacak olan Başbakanlığa 1434 1435 TBMM Z.4. Evrak ve Levazım Müdürlüklerinden oluşturulmuştur. Ayrıca bu görevlere Başbakanın önerisi ve Cumhurbaşkanının onayı ile atama yapılabilmesi kararlaştırılmıştır. BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE ĠDARĠ ALANDAKĠ GELĠġMELER 5. TBMM Z.1. suyu. Dönem.5. 17.4.1435 5. 29. Genel Sekreterliğe bağlı Başyaverlik düzenlenmiş ve 9 Haziran 1936‟da Özel Kalem Müdürlüğü üzerinde düzenlemeler yapılmıştır. CumhurbaĢkanlığı ve BaĢvekâlet TeĢkilat Kanunları Üzerinde Yapılan DeğiĢiklikler Beşinci Dönem içerisinde Cumhurbaşkanlığı Dairesi teşkilatı hakkındaki 2180 sayılı Kanun üzerinde yapılan üç tane değişiklik göze çarpmaktadır.4. C. 10.5.C. savunma ve ticaret alanında daha verimli kılınması amacıyla bir merkezde toplanarak bir genel müdürlük kurulması kararlaştırılmıştır. V.1937‟de çıkarılan 3127 sayılı Kanunla..1. Arşiv Dairesi. 260 . Dönem. Cumhurbaşkanlığı Dairesi memurlarının ne şekilde tayin ve terfi edecekleri belirlenmiştir. V. Devlet TeĢkilatı Alanını Kapsayan Düzenlemeler 5. Türkiye‟nin havası.C. s.

C.C.1438 Meclis. 30 Haziran 1940‟da ise Dâhiliye Vekâleti Müsteşarı Nazif Ergin atanmıştır. İnönü.6). Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu vilayetlerinde bir umumî müfettişlik kurulmasını istemiştir. TBMM Z. bazı müdürlüklerin lağvedileceğini. BCA. SDN: 2678. 1441 Koçak. Önce 1436 Devlet Meteoroloji İşleri Umum Müdürlüğü Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında 1936 yılında hazırlanan kanun tasarısı için bkz. bazılarının ise Ankara‟ya nakledileceğini açıklamıştı. Dönem.1436 Kanun tasarısı Meclis‟te görüşülürken en fazla tartışma 15‟inci maddede yer alan “genel müdürün Türk olması” ifadesi üzerinde yaşanmıştır. 1437 TBMM Z. 1439 TBMM Z. 1935 yılı içerisinde Evkaf Umum Müdürü Fahri Kiper. 24 Ağustos 1935. 130. C. a. otuz senesini doldurmuş olan memurlardan 23‟ünün emekliye sevk edildiğini. 1440 İsmet İnönü‟nün Doğu illerini kapsayan yurt gezisi için bkz. Ağrı ve daha sonra da Rize vilayetlerini kapsayan “Üçüncü Umumî Müfettişlik”in kuruluşu gerçekleştirilmiştir. V. Dönem. V. Çıkarılan bu Kararname ile Erzurum. 133. Bu atamaya kadar ki süreçte Müfettişliğe Haşim İşcan vekâlet etmiştir.C. “…Çok takdir buyrulur ki. 1.. 199.1440 Hükümet. Dönem. bu işte askerî mahiyet kesp etmektedir.1439 5.4. bu fikri benimseyerek 6 Eylül 1935‟te 2/3199 sayılı Kararnameyi çıkarmıştır.1441 Hükümet.. 261 . Kars. (30. s.. Erzincan. genel müdürün Türk olmasının mecburiyetten kaynaklandığını vurgulamıştır. Bunun her halde Türk olmasında isabet vardır”1437 sözleriyle ifade ederek. Ankara. 16.bağlı olmak üzere bir “Devlet Meteoroloji İşleri Umum Müdürlüğü” kurulmuştur.e. görevlerinde yetersiz görülen 12 memurun ise açığa alındığını belirtmiştir. BeĢinci TBMM Döneminde Kurulan Umumî MüfettiĢlikler Başbakan İsmet İnönü 1935‟te çıktığı yurt gezisi sırasında. Gümüşhane. 16. Çoruh.9. C. 530. s.1935‟te Erzurum Milletvekili Hasan Tahsin Uzer. V. Trabzon. Umumî Müfettişliklerin çok olumlu hizmetlerini yerinde tespit ederek bir rapor hazırlamıştı.1.g. s. Trabzon merkezli bu müfettişlik görevine 6. Başbakan hazırladığı raporunda. 1438 “Evkaf teşkilatı yakında gençleştirilecek”. Binaenaleyh orada bulunacak zatın ehemmiyetini Heyeti Aliyeniz takdir buyururlar. gelirlerin artırılacağını. 1938.18. Ayrıca İstanbul teşkilatı için geçici bir kadronun hazırlandığını.2/ 70.e. AkĢam.92.. Dersim bölgesini kalkındırmak ve bölgedeki isyanları engelleyebilmek için bir Umumî Müfettişlik kurulmasını kararlaştırmıştır. Giresun Milletvekili İhsan Sökmen Bey bu görüşü. C.3. s. Süleyman Haşim İşcan. s. a..1. evkaf teşkilatı memur kadrosunda kısıtlamalara gidileceğini. vakıflar üzerinde köklü düzenlemelerini ise 17 Haziran 1938‟de çıkardığı 3461 sayılı Kanunla yapmıştır. TBMM Matbaası. s. 26. 160.g.

C. 44. 34. 26. Üçüncü Tertip. 91-98. 1446 Hükümet tarafından Doğu ve Trakya bölgelerindeki illerde idare. s.11. “Tunceli Kanunu” Tarih ve Toplum. C. Suat Akgül.g. TBMM Z.1449 1442 1443 Cemil Koçak. Seyhan.. Maraş‟ın dâhil olduğu “V. 1. 115. giderek güçlendirecektir. 1447 Koca. Dönem. iktisadî alanlarda Cumhuriyet rejiminin yüksek icaplarına uygun gelişmelerin sağlanması amacıyla 23 Mayıs 1938‟de Meclis‟e bir kanun tasarısı verilmişti. CHP ile Umumî Müfettişlikler arasında kurulan organik bağı.. Boğaziçi Yayınları. XVI. s. 62-63.1947.1444 Daha sonra sırasıyla bu göreve. 112.e. 739. Korgeneral Muzaffer Ergüder. Elazığ merkezli bu müfettişliğe. 74-80. 8270. 21 Kasım 1952 tarihinde resmen umumî müfettişliklere son vermiştir. G. Koca. Sıra Sayısı: 283. 1448 Umumî Müfettişlikler lağvedilmesi ile ilgili olarak bkz. C. TBMM Kav. s. 17. 1936. 9. a. emniyet.1448 Umumî müfettişliklerin hukuken ortadan kalkmasını sağlayacak süreç ise Demokrat Parti Diyarbakır Milletvekili Mustafa Remzi Burçak‟ın 1952 yılında Meclis‟e sunduğu tasarı ile gerçekleşmiştir. Umumî Müfettişlik” kurulmuştur. 1936. s.1447 Fakat bir müddet sonra umumî müfettişliklerden vazgeçilmeye başlanmasıyla 1 Ocak 1948‟den itibaren lağvedilmeye başlanmıştır. Cumhuriyet Matbaası. Hükümet tasarıyla. 297. Umumî Müfettişlikler üzerinde 19351445. SDN: 3097. s.1442 6 Ocak 1936‟da çıkarılan 2/3823 sayılı Kararnameyle ise Tunceli.g.1947 tarih ve 3/5899 nolu Bakanlar Kurulu kararıyla.11. C. 235-236. No: 16. 7-8. 19 yeni kadro talep ediyordu. 262 . s. Kanun No: 5990. V. Bunlar arasında “parti işleri için bir memur” talebi. Üçüncü Tertip. merkez Adana olmak üzere İçel. Ankara. s. 91. S. 10 Ocak 1936‟da Sekizinci Kolordu Komutanı Korgeneral Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanmış ve bu görevi 1 Şubat 1943‟e kadar sürdürmüştür. Bunun yanı sıra V. Adana ve Mersin civarında asayişsizlik görülmesi üzerine 27.1952. Meclis. Elazığ ve Erzincan vilayetlerini kapsayan “Dördüncü Umumî Müfettişlik”1443 kurulmuştur. Başvekâlet Matbaası. Antep ve K. s. Bkz. 1992. a. 1449 Düstur. İstanbul. 1444 Hüseyin Abdullah Alpdoğan. İstanbul. Düstur. Bingöl. 19381446 ve 1947 yıllarında teşkilat açısından çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Hatay. s. Bkz. 1946 yılında ise Korgeneral Ekrem Baydar atanmıştır. Umumî Müfettişlikler üzerinde 1930 yılında yapılan önemli bir düzenleme göze çarpmaktadır.“Munzur Vilayeti Teşkilat ve İdaresi Hakkında” bir kanun çıkarılarak bölgeye “Tunceli” adı verilmiştir. S. 17.m. s. 361. Cumhuriyetin OnbeĢinci Yıl Kitabı. Resmî Gazete. s. 176.M. Cumhuriyet.C. C. 1445 TBMM tarafından 16 Aralık 1935‟te çıkarılan 2865 sayılı “I. Üçüncü Tertip. 26. III‟üncü ve IV‟üncü Umumî Müfettişliklerle Müşavirliklerin Teşkilat Kadroları Hakkında Kanun” ile Doğu ve Güney Doğu illerimiz kapsayan yerlerde özellikle güvenlik ve diğer işlerde önemli vazifeler üstlenecek kadrolar oluşturulmuştur... Ağustos 1987. 1939. Düstur.6. Dönem TBMM Döneminde ve daha sonraki dönemlerde yapılan düzenlemelere de rastlamaktayız. Yakın Tarihimizde Dersim Ġsyanları ve Gerçekler.

Yeri Adliye Vekâleti Salah Yargı Kocaeli Millî Müdafaa Vekâleti Necip Ali Küçüka Denizli Dâhiliye Vekâleti Abdülmuttalip Öker Malatya Maarif Vekâleti Nafi Atuf Kansu Erzurum Ziraat Vekâleti Rıza Erten Mardin İktisat Vekâleti Ali Rıza Türel Konya Nafia Vekâleti Sırrı Day Trabzon Sıhhat ve İç.C. C. s. Hulusi Alataş Aydın Maliye Vek. 16. Ankara. “Siyasî müsteşarlıklara kimler tayin edildi?”. 1. C. 1. 1936.1450 Falih Rıfkı Atay siyasî müsteşarlıkların.(2 Nisan1937) Numan Menemencioğlu Gaziantep Ziraat Vekâleti Tahsin Çoşkan Kastamonu S. 263 .5.4. “Siyasî Müsteşarlar”.1451 Kanunla siyasî müsteşarların adedini Başvekil belirlediği gibi. ülkemizdeki demokrasiyi kuvvetlendirerek birlik ve beraberliğin artmasına vesile olacağını savunmuştur. s. Anayasa‟da yapılan değişiklikten sonra Trabzon Milletvekili Hasan Saka‟nın hazırladığı kanun teklifi sonucunda çıkarılan 3117 sayılı Kanunla. 16. “Siyasî Müsteşarlıklar” kuruldu. 26 Mart 1937. s. (2 Nisan 1937) Faik Baysal Kayseri Dışişleri Vek. bir vekâlete birden fazla siyasî müsteşar da bulunabilecektir. Ulus. V. Siyasi MüsteĢarlıklar ve Yönetim Alanında Çıkarılan Diğer Kanunlardan Bazıları Sürekli yoğunlaşan devlet işlerinin halledilmesinde vekillere yardım etmek. bu teşkilatı faydasız 1450 Düstur. 1453 TBMM Z. s.. Resmî Gazete. 115-116. Ulus. V. Dönem. Dr. 249. 8 Şubat 1937. C. Siyasî müsteşarlar üstlendikleri işlerden dolayı şahsi sorumlulukları olup. Vek. Muv.C.No: 1234567891011- Hükümet ile Meclis arasındaki bağı güçlendirmek için kurulmuş olan siyasî müsteşarlıklar. Sayı: 3537. 1452 İlk siyasî müsteşarlıklar ve siyasi müsteşarlar şöyleydi: Tablo–22 Kurulan Siyasî MüsteĢarlıklar ve Siyasî MüsteĢarların Ġsimleri 1453 Vekâleti Siyasî MüsteĢarın Adı: Seç. İcra Vekilleri Heyetinin toptan istifası ile görevleri son buluyordu. 25.1. Esasen idare hayatımızda bir yenilik getireceğine inanılan siyasî müsteşarlıkların koruyucusu olan İsmet Paşa‟nın aksine Atatürk. Üçüncü Tertip. Celal Bayar‟ın Başbakan olmasıyla ortadan kaldırılmasına karar verilmiştir. 28 Mart 1937. Hükümet ile Kamutay (Meclis) arasındaki ilişkileri kuvvetlendireceğini. 1451 Falih Rıfkı Atay. 108-109. s. 18..4. 1452 TBMM Z. Dönem. Başvekâlet Matbaası. vekil olabilecek kişilerin yetişmesine zemin hazırlamak amacıyla.

Daha sonra 1937‟de 3184 sayılı Yasayla değişiklikler yapılmış. s. mektupçu ve nüfus müdürlerinin maaşlarının artırılması için de düzenlemeler yapılmıştır..1. 199. s. 264 . devlet teşkilatı üzerinde zaaflar meydana getirdiği gerekçeleriyle kaldırılmalarına karar verilmiştir. s. Mahalli İdareler Umum Müdürlüğü yeniden yapılandırılmıştır. 14 Ocak 1938‟de çıkarılan 3046 sayılı Yasa da bir değişiklik yapılarak. 20. Dâhiliye Vekâletinin merkez teşkilatı üzerinde ihtiyaçlar ortaya çıktıkça düzenlemelere gidilmiştir. Sayısı: 197. çağdaş icaplara göre çalışmaların sürdürülerek. Dönem.5. 84. polis teşkilatı içerisinde yeni şubelerin açılmasına ihtiyaç duyulduğu.1454 Siyasî Müsteşarlıkların sonunu İzmir Mebusu Celal Bayar ve 18 arkadaşı tarafından verilen kanun teklifi hazırlamıştır. S. 4. C. 25. Sayısı: 14. Ankara. V. 2. TBMM Matbaası.C. V. değişik memleketlerdeki polis teşkilatlarının incelendiği belirtilmekteydi.1455 Kanun teklifinde Siyasî Müsteşarlıkların lağvı ve devlet dairelerinin vekâletlere ayrılması gündeme gelmiştir. polis teşkilatı içerisinde ekonomik ve malî polis şubelerinin açılmasına karar verilmiştir. s. s. 30 Eylül 1937 akşamı Başbakan Celal Bayar. 21 Kânunuevvel 1935. Dönem.g. 1938.e. 1457 “Polis teşkilâtı için yeni bir proje hazırlanıyor”. Özellikle bu incelemelerden sonra ülkenin ihtiyaçları da göz önüne alınarak.C.Polis kadrosunda bilgili memurları artırmak için tahsili orta ve daha yüksek olanlara bütçe nispetinde maaş verilmesi. Siyasî Müsteşarları Başvekâlet‟e çağırarak istifalarını istemiştir. TBMM Z. Ulus. 14 Sonteşrin 1936. a. 297. Ek: 15. 1. 1456 TBMM Z.1456 5.1457 Kamutay‟ın üzerinde çalıştığı ve polisliği tam bir meslek haline getirecek projesinin ana hatları kısaca şöyleydi:1458 1.ve lüzumsuz bulanlar arasındaydı. C. 256-257. 1458 “Polisimiz için örnek bir teşkilat kuruluyor”. AkĢam.. Polis TeĢkilatı Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından yapılan bir çalışmayla.. Siyasî Müsteşarlıklardan düşünülen fayda elde edilemediği. 1930‟da çıkarılan 1624 sayılı Yasa ile daha önceden tespit edilen Hukuk Müşavirliği. Nüfus İşleri Umum Müdürlüğü ve Seferberlik Müdürlüğü kadroları 12 Haziran 1936‟da çıkarılan 3046 sayılı Yasa ile yeniden düzenlenmiştir.4. S. 30 Mayıs 1938‟de çıkarılan 3409 sayılı Yasayla ise taşrada valilerin işlerini rahatlatmak için bütçenin elverdiği ölçüde vali yardımcılıklarının sayısının artırılmasına gidilmiş. 295. 1454 1455 Uran.

1460 İçişleri Bakanı.Adlî işlerde uzman polislerin yetiştirilmesi.Polisler için apartmanların yapılması ve yardım sandıklarının kurulması. Ulus. Kanunla hedeflenen.Aslî. polisi keyfiyet bakımından cihazlamak ve polisi kemiyet bakımından vazifesini hakkıyla yapabilir hale getirmekti. hesap ve levazım işleriyle uğraşmak üzere de muamelat memurluğu sınıfının kurulması kararlaştırılmıştır. ileri düzeyde polis yetiştirebilmek için bir polis enstitüsünün açılması düşünülmüş. 6. 22 Sonteşrin 1936. 9. hayatını. s. Ayrıca illerdeki polis sayısının artırılması.Emniyet işlerinin ihtisas şubelerinde. karar kısa sürede hayata geçirilerek.2.Vilayetlerde emniyet müdürlüğü. bir polis enstitüsü açılmıştır. 5. 24 Mayıs 1937. kanunu gibi istiklâl alâmetlerinden bir alâmettir. kazalarda 1459 1460 “Polis Enstitüsü bitti”. 265 . zabıta kuvveti bir memleketin bayrağı gibi. 2.Yazı. 4. 1.1459 Ülkede güvenli bir ortam hazırlamak “Polis Teşkilat Kanunu”nun çağdaş normlara göre yeniden düzenlenmesinden geçmekteydi. polisin iyi tahsil görenlerden seçilebilmesi için mesleğin özendirilmesi ve polisin bütün teknik ve vasıtalardan yararlanacak hale getirilmesi büyük bir önem taşımaktaydı. 3. Yeni kanun projesi ile çağdaş medeniyetin gerektirdiği icaplara uyan. 1461 Kamutay polisimize dün sevgi ve güvenini gösterdi”. emniyet teşkilatı ile ilgili yapmış olduğu konuşmasında polis teşkilatına verdikleri önemi şu sözleriyle ifade etmiştir: “Zabıta teşkilatı. 7. 5.Polis kadrosunun memleketin ihtiyacına göre artırılması. 5. idarî ve siyasî polis bölümlerinin oluşturulması.”1461 1937 yılında görüşülmeye başlanan Emniyet Teşkilat Kanunu‟na göre emniyet makamları şöyle oluşturulmuştur: Vilayetlerde emniyet müdürü. 1. kötü ruhlu adamlara karşı kanunun kalkmış bir kalkanı gibidir. s. “Emniyet teşkilatında yenilikler” Ulus. yüksek tahsil görmüş ihtisas sahiplerinin istihdam edilmesi. s. haysiyetini ve malını kötü emelli. kazalarda ise emniyet amirliklerinin oluşturulması. 1 Haziran 1937.İhtiyaç görülen yerlerde motorlu ve motorsuz polislerin oluşturulması. 8. “O milletin ve halkın namusunu. Ulus.

emniyet teşkilatı mensuplarının maaşları da artırılmış. “Yeni emniyet teşkilatı”. vilayet. Hükümetin çok güçlü olduğu bu dönemde basın güdümlü bir düzene girmiştir. Kanunla.265 polis memuruna 1. kaza ve nahiyelerle bulundukları yerlerin emniyet ve asayişine dair işleri idare edeceklerdi. 4.6. bir polisin maaşı 16 liradan 20 liraya. Devletçe toplanan kongrede.049 tane de ilk tahsil görmüş polis vardı. basın birliğini kurmak ve basının devlet eliyle kalkınmasını sağlamak hedeflenmiştir. 19. 3. 41 yüksek tahsil. Kanuna göre bu memurlar. 1937 yılında Tan gazetesi. Kongre toplandığında ülkede 38 günlük. iskele ve istasyonlarda ise emniyet komiserleri. C. baş komiserlerin (birinci komiserlerin) sayıları 134‟ten 165‟e.emniyet amiri veya emniyet komiseri. 1937 yılı itibariyle emniyet kadrosunda. komiser muavinlerinin (üçüncü komiserlerin) sayısı da 766‟dan 869‟a çıkarılmıştır. polislerin iş yoğunluğu azaltılmıştır. polis teşkilatı bulunan nahiye.1. 38 olan emniyet memuru sayısı da 110‟a çıkarılmıştır.4.1462 Kanunla 43 olan emniyet müdürü sayısı 81‟e. Büyük şehirlerde inzibat işleriyle uğraşan ve sayıları 28 olan merkez memurlukları ise kaldırılmıştır. 33 lise.. Polis teşkilatı üzerinde yapılan düzenlemeler ile polislerin sayılarında önemli bir artış sağlanarak. 211 orta tahsil ve 4. başmüfettişlerin maaşı da 70 liran 80 liraya çıkarılmıştır. V.C. 1 Ağustos 1937. s. 5. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği ile ilgili laubali yazıları ve devlet siyasetine zarar verecek tarzda yayınlar yaptığı gerekçesiyle Matbuat Kanunu‟nun 50‟nci maddesine göre Vekiller Heyetinin kararıyla on gün 1462 1463 TBMM Z. s. Türkiye‟deki polis kadrosu 5. Ġlk Basın Kongresi ve Basın Birliği Kanunu Basın ile Basın Genel Direktörlüğü arasında sıkı bir işbirliği sağlamak amacıyla Türkiye‟de ilk Basın Kongresi 1935 yılında toplanmıştır. 78 süreli gazete ve 127 dergi çıkıyordu. basının yerine getirmesi gereken kültürel görevleri geliştirecek imkânları sağlamak. Dönem. Ulus.400 daha ilave edilerek. Kanunla. ikinci komiserlerin sayısı 232‟den 295‟e.1463 Toplumda huzur ve sükûnetin koruyucusu olarak görülen polislerin maaşlarında yapılan artışlar sayesinde polisler ekonomik açıdan rahatlatılmış ve daha müreffeh bir hayat sürmeleri sağlanmıştır. 1. 5. 266 .624‟e çıkarılmıştır.

75.1. Hasan Saka. Tan gazetesi on gün müddetle kapatıldı”. 400. dilediği kadar kapatmıştır.1466 Recep Peker‟in: “…En iyi hürriyet memleketin menfaatine uygun. Cumhuriyet Halk Partisi. Edip Servet ve Cemil Uybadın sayılabilir. 29 Eylül 1937.1468 5.C. Basın Birliği Kanunu‟nun adeta “rejim kanunu” gibi düşünüldüğü izlenimini vermektedir. Gerçek Yayınevi. 411. 1468 Hıfzı Topuz. bizim takip ettiğimiz emel ve siyaset bundan ayrılmayacaktır”1467 sözleri. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya‟nın baskısı ile 9 Ekim 1935‟te Anadolu Ajansı‟nın haberinden anlaşıldığı üzere kendisini feshetmiştir. 1469 Mason olduğu söylenenler arasında CHP‟den çok önemli milletvekilleri de vardı.C. 1465 TBMM Z. V. C.1464 Bu olay siyasal iktidarın yeri geldiğinde istemeyerek de olsa. Çağdaş Gazeteciler Derneği Yayınları. İstanbul. Dünya da otoriter ve totaliter ideolojilerin 1464 “Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği‟nden tebliğ. Daha önceden gazete ve dergi çıkarmak için yalnız hükümete bildirmek yeterli iken. 323. Matbuat hürriyetini en iyi ve veciz olarak anlatan büyük şefimiz Atatürk „Matbuat hürriyetini. gene matbuat hürriyeti korur‟ diyor. 1995. Bu tehdidi zamanında algılayan Mason Derneği. Dönem. Ulus. basın üzerinde denetim kurması zorunluluğunu bir kez daha ortaya koymuştur. siyasal iktidarın basın üzerinde denetimine ve güdümüne imkân sağlayacak bir araç olarak düşünüldüğü sonucuna ulaşmak mümkündür. C..1465 35 maddeden oluşan Basın Birliği Kanunu. Uyar. Cemiyetler Kanunu 1935 yılına gelindiğinde Türk Kadınlar Birliği ve Mason Derneği gibi bazı kuruluşlar kapatılmıştır. s. Devletin ve fertlerin haklarını ve menfaatlerini koruyan hürriyettir.7. düzenlemeleri itibariyle dikkate alındığında. 100 Soruda Türk Basın Tarihi. s.4. mason olan bazı CHP milletvekilleri1469 ile masonluk aleyhtarı CHP milletvekillerinin TBMM‟de karşı karşıya gelmeleri önlenmiş oldu.süreyle neşriyattan menedilmiştir. 1467 TBMM Z. 28 Haziran 1938‟de çıkarılan 3511 sayılı “Basın Birliği Kanunu” ile ruhsat alma zorunluluğu getirilmiştir. V. Bu isimler arasında: Şükrü Kaya. s. 162. CHP‟nin Dördüncü Büyük Kurultayı‟nda yer alan programa göre uluslararası amaçlarla dernek kurulamayacağı hükmü aslında dolaylı yönden Mason localarını hedef alıyordu. milletin seciyesine muvafık.. Böylece. 1973. s. s. Ankara. 26. 267 . Türkiye’de Gazetecilik ve Gazeteciler. 1466 Abdülrezak Altun. Bkz. 26. 19391940 yılları arasında ise basın özgürlüğü tamamen rafa kaldırılmış ve Bakanlar Kurulu gerekli gördüğünde dilediği gazeteyi. Dönem. 1. s.

1476 Kurulması yasaklanan cemiyetler şöyleydi: 1. ilmühaber (alındı kâğıdı) alması öngörülmüştür. Türk Medeni Kanunu‟nun hükümleri dernek kurmada tam serbestlik getirmiş olmasına rağmen. II. C. 9. s. Dünya’da ve Türkiye’de Masonlar ve Masonluk. 290-291. bunun idareye anlatılması çok kolay olmamıştır. 1980. CHF dışında başka örgütlere tahammül edilmemesinden dolayı kapatılmıştır. 3. 7.İç güvenliğe ve genel ahlaka uymayanlar. 2-21. 245-262. 268 . “Dernekler. 6. 1976. bakan. 3. 1472 Tanör. Yeni Cemiyetler Kanunu. İstanbul. Ancak.C. 14 Temmuz 1938. 412-417. 5. masonlar “uyku dönemi”ne girdiler. 26. S. 256. Cemiyetler Kanunu için bkz.Amacını saklayan cemiyetler. CDTA. Böylece daha önceden uygulanan “serbestlik” anlayışının yerine 1938-1946 yılları arasında “tam izin” sistemi yerleştirilmeye çalışılmıştır. s. tüm dernekler kadar siyasal partilerin kuruluşu üzerinde de etkili olmasından kaynaklanmaktadır. vali ve diğer üst düzey bürokrat olan tüm masonlar görevlerinde bulunmaya devam ettiler.Aile. İletişim Yayınları. otoriter rejim koşulları ile idareye tanınan yetkiler bunu geçersiz kılmaktaydı. mezhep ve tarikat esaslarına dayanalar.yükseldiği bir dönemde.1474 Bu Yasayla. 2Devlet rejimine aykırı amaç güdenler. s. Kitap. 1475 Fikret Toksöz. 1969. 1474 Orhan Tuna. Sıra Sayısı: 303.1472 28 Haziran 1938 tarihinde çıkarılan 3512 sayılı “Cemiyetler Kanunu”1473. Bir derneğin faaliyete geçebilmesi için kuruluşunu idareye bildirip. 8. 1470 Ergün Aybars. Sosyal Siyaset Konferansları.1476 Medeni Kanun‟un bildirici karakterinin yerini Cemiyetler Kanunu ile tescil sistemi getirilmiştir. Yıl 1994-1995. İstanbul.Siyasal ve ulusal birliği bozanlar. 1471 İlhami Soysal. 1909 tarihli Cemiyetler Kanunu. C. 1923‟te iki otoriter değişiklik yaşamıştır. S. Bu tescil sisteminin tek partili yaşam açısından önemi. dernek kurma özgürlüğünü tam anlamıyla zabt-ı rabt altına almıştır. “Türkiye‟de Sendikacılık ve Sendikalarımız”. Der Yayınları. 4-5.1471 Cemiyet Kanunu ve Medeni Kanun‟a tabii olarak partiler ve dernekler 1938‟e kadar hukuken serbestçe kurulabiliyorlardı. “Mahmut Esat Bozkurt ve Masonlar”. 20. Baskı. Resmî Gazete. fiilen izne bağlıydı. s. milletvekili. “otoriter hatta totaliter” bir karaktere sahipti.1470 Bazı iddialara göre Masonlar Derneği. Erdoğan Teziç. 3959. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri.Yerlilik ve yabancılık gibi yurttaşlar arasında ayrılık ortaya çıkaranlar. 2.Devletin mülkî bütünlüğünü bozmaya çalışanlar. Dolayısıyla 1938‟e kadar dernek (parti) kurmak hukuken serbest. yürütme organının denetleme yetkisi genişletilmekte ve derneklerin kapatılması yürütme organına bırakılmaktadır. V. Gerçek Yayınları. C.1475 3512 sayılı “Cemiyetler Kanunu” ile bazı derneklerin kurulması yasaklanmıştır. 319. Dönem. 1473 TBMM Z.Din. s. İstanbul. 374. cins ve sınıf esasına veya adına dayananlar. s. s. 4. s.Bölgesel amaç taşıyanlar. 28-29. Siyasi Partiler. ÇağdaĢ Türkiye Tarihi AraĢtırmaları Dergisi. cemaat. Bununla birlikte. ırk..

e.. her ne kadar bürokratların kayıplarına karşı duyarlı davranarak çeşitli yasal ya da yönetsel girişimlerde bulunmuşsa da. a.Cemiyetler Kanunu ile getirilen izin sistemi. onların görevlerine daha sıkı bağlanması amacını taşımaktadır. “Cumhuriyet Bürokrasisi”. aksine gerileme giderek hız kazanmıştır. her şeyden önce onların düzenli bir maaş ve çalışma güvenliğine kavuşturulmalarıyla mümkün olacağı düşünülmüştür.. memurlarının teşkilat ve vazifelerini düzenlemiştir. 1481 TBMM Z. 11 Teşrinisani 1935. 8 Temmuz 1939 tarihinde çıkarılan 3656 sayılı “Devlet Memurları Aylıkları Tevhit ve Teadülüne Dair Kanun” memuriyet hayatına bir intizam getirerek. Makal. yeni düzende kendilerinden beklenilen rolü gereği gibi yerine getirebilmeleri.m. s. Frey. Bu durum herhalde Cumhuriyet Döneminde memurlara yapılan ödemelerin büyüklüğünü ortaya koymaktadır. C. Bu itibarı sağlayan kuşkusuz onların siyasal iktidar ile oldukça yakın ilişkiler içerisinde olmalarıdır. s. 28. V. Bölüşüm açısından toplumda ayrıcalıklı bir yere sahip olan memurlar. 1935‟lerden itibaren giderek ayrıcalıklı konumlarını kayıp etmeye başlamışlardı.1482 Siyasal iktidar. 1479 Şaylan. Dönem. Dönem TBMM Döneminde bürokratların toplumsal konumlarında ortaya çıkan gerilemelerle birlikte. savcı. s.e. Yüksek dereceli bürokratların net aylık 1477 1478 Tanör.2. 300. 319. V. Türkiye‟de tek parti yönetimini güçlendiren bir düzenleme olma niteliğini kazanacaktır.1479 1935‟te Kamutay‟a verilen yeni bir barem kanunu tasarısı ile memurların maaşlarının yükseltilerek terfilerinin kolaylaştırılması.4.. kaymakam hatta devlet iktisadî kurumlarının yerel yöneticileri dahi milletvekilliğini kabul etmemişlerdi. s. Memur MaaĢları ve Bürokratların Genel Olarak Durumları 1920‟lerden itibaren yaklaşık yirmi yıl boyunca sivil bürokrasinin prestiji giderek artmıştır. 1.1478 Cumhuriyetin ilk yılları memurlar açısından “altın yıllar” olarak tanımlanabilir. 163. AkĢam. 269 .g. a. 78-79. s. Milletvekili seçilmiş olan hâkim. vali. memurların ekonomik açıdan bir nebze de olsa rahatlamalarını sağlamıştır. s. Osmanlı-Türk Anayasal GeliĢmeleri.4.1477 5.C. gelirlerinde de hızlı bir düşüş yaşanmıştır.1480 Meclis.1937‟de 2512 sayılı Kanun‟un 3‟üncü ve 16‟ncı maddelerini değiştirilerek.1481 Memurların. gerilemeyi durduramadığı gibi. 1480 “Yeni barem kanununun maaşlar üzerindeki tesiri”.g. 17..g. 135-136. a. 182-183. s. 1482 Tutum.

426.000 35. 1485 Wagner. Ulus. 270 . 24 Sonkanun 1938.000 10.000 33.000 35. “Cumhuriyet Bürokrasisi”.000 liraya mal olacağını. 1486 Makal.000 25. Cumhuriyet Döneminde de uygulanarak geliştirilmeye çalışılmıştır. Evlerin daha önceden tespit edilmiş olan arsalarda. devlet dairelerine yakın yerlerde yapılması durumunda 1484 memurların öğle yemeklerinden de tasarruf yapabileceklerini yazmıştır.000 15. Memurların maaşlarında artışların düzenlenmesinin yanı sıra konut ihtiyaçlarının temini ve emeklilik durumlarının düzenlenmesi de büyük bir öneme sahipti.000 33. “Devlet memurlarını Ankara‟da nasıl yerleştireceğiz?”.000 21. Rıfkı Atay. s.000 21. oysa ilk etapta memurların üç yıllık kiralarıyla onlara uygun 3.000 35. s. a. Ulus.000 40.e. Ulus gazetesinde yazdığı makalesinde memurların içine düştüğü ekonomik çıkmazdan bahsederek. 1.000 24..000 46. Dünya Savaşı‟nın ortaya çıkardığı olumsuzlukların da çok önemli bir tesiri olduğunu unutmamalıyız.000 10.000 14. memurların izbe yerlerde 90 lira kira ile oturduklarını. 3 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan 11683 sayılı “Askeri ve Mülkî Tekaüt Kanunu” ile tek çatı altında birleştirilmiştir. Falih Rıfkı Atay.1483 Bürokratların alım gücündeki hızlı düşüşte elbette ki.000 adet ev yapılabileceğini iddia etmiştir.000 25. V. F.000 10. gelirinin devlet bütçesinden sağlanması yoluna gidilmiştir. “Memur meskenlerini Ankara‟da nasıl yapmalıyız?”. Tablo–23 Askerî-Mülkî Emekli ve Yetimlerin Sayıları (1935-1939)1486 Askerî Mülkî Toplam Yetim Emekli Yetim Emekli Yetim Emekli 31. Osmanlı Döneminde ayrı olarak ele alınan asker ve sivil memur tekaüt sandığı. Alman şehir planlamacısı Profesör Wagner ise Ankara‟da en ucuz 3 odalı bir ikametgâhın 5. 300-305.000 10.000 14.000 14.000 10.geliri 1939 yılında ortalama 433 TL idi.000 23.000 21.000 35.000 26.000 14.000 35.000 23. Bu kanunla prim sistemi yerine. II.1485 Osmanlı Devleti‟nin sosyal güvenlik uygulamaları. asker ve sivil memurlar ve onların dul ve yetimleri için bir sandık oluşturularak.g. Dönem TBMM Dönemine genel olarak baktığımızda ise askerî-mülkî emekli ve yetimlerin sayılarını aşağıdaki şekilde tablolaştırmamız mümkündür.000 34.000 Yıllar 1935 1936 1937 1938 1939 1483 1484 Şaylan. 10 Sonteşrin 1937. Türkiye‟deki devlet memurlarının krediler yoluyla da mesken sahibi olmalarının vergi yükünün ağırlığından dolayı imkânsız olduğunu açıklamıştır. s.

bu kontrol daha da artmıştır. 1935. memleketin idari teşkilat alnında ihtiyacını karşılamak için kazaların tahsis edildiğini. “Arkadaşlar… Dâhiliye Vekili‟nin söylediği maiyet memurları idarî mahiyette stajyerlerdir.4. s. TBMM Matbaası. C. Vilayetlerimizin devamlı teftişini ve müşterek işlerinin bir elden takibini kollayan genel ispektörlerden çok faydalar bekliyoruz. vilayetlerde vali muavinlikleri kurulduğunu. yurdun doğu bölgelerinden başlayarak genişletmek ihtiyacını duymaktayız. 1487 1488 Timur.1487 Savaşın son yıllarında bürokrasi ile burjuvazi birbirinden uzaklaşmıştır. 174. Dönem. 2-3.Atatürk. iyi yetiştirilmiş maiyet memurları vasıtasıyla daha kaliteli bir yönetim anlayışının ülkede oturtulabileceğine düşünmüştür. TBMM‟nin beşinci devresini açarken. maiyet memurları için gerekli kadronun ayrılmasını ve bu kadrolar için ihtiyaç duyulan paranın ise bütçeden temin edilmesini zorunlu gördüğünü vurgulamıştır.. 271 . Ayrıca Ahmet İhsan Bey. Dönem. 171-172. Bu arada Dersim bölgesinde esaslı bir ıslahat programının tatbiki de düşünülmüştür. maiyet memurlukları kadrosu verilmesiyle de memur yetiştirmenin kolaylaşacağını belirtmiştir.C.3. 5. 1489 TBMM Z. s. henüz hayatta iken bürokrasinin temsilcisi olan İnönü‟nün çevresinin de yardımıyla. Ordu Mebusu Ahmet İhsan Tokgöz ise. idare teşkilatı alanında yeni düzenlemelerin yapılacağını şu sözleriyle ortaya koymuştu: “…İdare teşkilatımızı. Maiyet Memurlarının YetiĢtirilmesi ve 3001 Sayılı Vilayet Ġdaresi Kanunu’nda Yapılan DeğiĢiklikler Atatürk. Savaş başlayıp da.”1488 Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya Bey de. Kamu Yönetimi TeĢkilatı Alanındaki GeliĢmeler (1935-1939) 5. kazalarda kaymakamlar valiler yanında pişerler”1489 sözleriyle. mektepten çıkan mülkiyeliler de vilayetlerde.1. 6. Doktorlar mektepten çıktıktan sonra hastanelerde pişer. V. 1938‟den sonra bürokrat zihniyetli küçük bir grup. s. V. 7. Türk Devrimi ve Sonrası. Yeniden iki genel ispektörlük ve yeniden bazı vilayetlerin kurulması da lüzumlu görülmektedir.. C. devlet idaresinde bürokrasinin ağırlığının artmasını sağladığı görülmektedir.4.3. iktidarı ele geçirerek memleketteki bütün faaliyetleri kendi sıkı kontrolü altına almıştır. Türkiye gerekli tedbirleri almak zorunda kalınca. TBMM Z.C. İktidardaki bürokratlar daha sonraki dönemlerde gerek burjuvazinin gerekse iş çevrelerinin gücünü küçümsemelerinin bedelini ise çok ağır ödemişlerdir. Ankara.

V. Karayazı (Erzurum).3. Dönem.C. Bkz. Gölcük (Kocaeli). 1936.1494 9 Haziran 1937‟de çıkarılan 3223 sayılı Kanunla. C.2. 26. TBMM Matbaası. kaldırılması konularında ise ilgili vilâyetlerin idare heyeti ve umumî meclislerinin mütalaasının alınması zorunlu hale getirilmiştir. C. vilayet kurulması ve kaldırılmasında Devlet Şûrası‟nın mütalaasının alınması. a. s. 2885 sayılı Kanunla. Ankara. Devlet Şûrası ve Kültür Bakanlığı‟nın görüşleri şart koşulmuştur.. Egil. Mülkî Yapıda Düzenlemeler ve Tunceli (Munzur) Vilayeti’nin Ġdaresi Hakkında Kanun 1935 yılında yapılan bir değişiklikle.6. Dönem.M.. s. umumî meclis.e. 1492 Cumhuriyet Döneminde il ve ilçe sayılarında ihtiyaçlara göre değişiklikler yapılmaktaydı. Gürpınar.1495 1938‟de çıkarılan 3393 sayılı Kanunla. 7. C. 44. 1938 tarihli Kanunla. Dönem.g.C.. tekrar ikiye ayrılarak Rize ayrı bir vilayet olmuş ve Çoruh vilayeti‟nin merkezi de Artvin‟e alınmıştır. Şemdinli. V. Kargı (Kastamonu). 154.C. 292. 1933‟te bu sayı 57‟ye düşmüş. 1492 Rize merkezli Çoruh vilayeti. Siirt vilâyetinde 1490 1491 TBMM Z. Kotum. s.. Manyas (Balıkesir).4 Ocak 1936‟da yürürlüğe giren 2855 sayılı Kanun ile 15. Bitlis.1491 1936 yılı başlarına gelindiğinde yeni kurulan bu beş yeni vilayetle birlikte. vilayet sayısı 62‟ye yükselmiştir. C. Vilâyet adının değiştirilmesinde de vilâyet idare heyeti..1493 9 Haziran 1936‟da çıkarılan 3012 sayılı Kanunla. 12. Yenice (Çanakkale) ve Gölköy (Ordu) kazaları kurulmuştur. 1936‟da ise yeni beş vilayetin kurulmasıyla sayı 62 olmuştur.1490 5. Patnos. 172-173. Çınar (Diyarbakır). Hakkâri. Yeşilova (Burdur). 19. V. vilayete Ağrı Dağı‟na izafeten “Ağrı” adı verilmiştir. Çankaya (Ankara). 1925 yılı itibariyle baktığımızda il sayısı 74‟tür. Bayazıt vilayeti ile Doğubayazıt ilçesi isimlerinin benzerlikleri dolayısıyla haberleşmede karışıklıklara yol açması üzerine. Hizan. kaza kurulması. a.C. s. 1493 Baltaoğlu. TBMM Z. 272 . s. 225-226. Kanun için bkz.4. s. Bismil. 117 vd. İdil ve Mazıdağı (Mardin). 1495 TBMM Z. 1957‟den itibaren ise il sayısı uzun bir müddet 67 olarak kalmıştır. Sencer. Kalan (Tunceli) kazaları oluşturulmuştur. 123. Devre: 5. Bingöl ve Tunceli vilayetleri kurulmuştur. Eyüp (İstanbul). 1494 Bu kazaların teşkilini zorunlu kılan gerekçeler için bkz.. s. TBMM Z.1938 tarihinde çıkarılan 3001 sayılı Vilâyet İdaresi Kanunu‟nun 2‟nci ve 71‟inci maddelerini değiştiren ve birinci maddesini tadil eden kanun. TBMM Kav. 142. Gündoğmuş (Antalya). idari taksimat alanında önemli yenilikler getirmiştir. C. Dönem. 16. Bayazıt vilayetinin adı Ağrı‟ya çevrilmiştir. Karakoçan ve Sivrice ilçeleri ile Rize. s. 37..g.e. V.

Isparta vilâyetinde Sütçüler kazaları kurulmuştur. C. 20 Haziran 1937.C. Düstur.1502 5.1496 10 Aralık 1937‟de çıkarılan 1580 sayılı Kanunla ise Diyarbekir beldesinin adı Diyarbakır olarak. Bu kanunun çıkarılış amacı eşkıyalık hareketlerinin yoğun olduğu bu bölgede asayişin sağlanması çabasıdır. yanındaki şakilerin kaçmamaları için bunlara seyitlik fermanı okutuyor”.. Tunceli vilayetini. 28 Haziran 1937. 175-176. S. Düstur. ihmalden dolayı gelişmeyen bu bölgeyi kalkındırarak. General Abdullah Alpdoğan ve beraberinde bir heyet Elazığ‟dan Tunceli‟ye geçerek. Vali. ordu komutanlığı da saklı kalmak üzere valilik görevini üstlenen korgeneral rütbesinde bir zat1498. s.Kozluk ve Baykan. “Dördüncü Genel Müfettiş” olarak idare edecekti. Programa göre bayındırlık ve ıslahat programının askerî harekâta paralel olarak yürütülmesi planlanmıştır. a. Vali. 96. V.. vilayetin yönetiminde ve burada görev yapan memurlar üzerinde bakanların yetkilerine sahipti. 25.e. 19. 7. vilayeti oluşturan kaza ve nahiyelerin sınır ve merkezlerini değiştirebilmekte ve durumdan Dâhiliye Vekâletine yalnızca bilgi vermekle mükellefti. yolları. 176. C. Seyit Rıza.4.g. Dönem TBMM Döneminde mülkî alanda yukarıdaki saydığımız değişiklikler ve düzenlemelerin yanı sıra “Tunceli (Munzur) Vilayeti‟nin İdaresi” hakkında 2488 sayılı Kanun. 1500 TBMM Z. s. karakolları. otuz sekiz maddeden oluşan 2488 sayılı Kanun‟un çıkarılış gerekçesini. 228-229. bu görevi tahminen 26 Haziran 1943 tarihine kadar sürdürmüştür.1497 V. 3195. 273 . 96.1500 Başbakan İsmet İnönü. 1.e. a. V. çıkması muhtemel vukuatları gidermek olarak ifade etmiştir.. C. 1. 17. Üçüncü Tertip. 58925893. 1499 Koçak. s.1501 Islahat programının hayata geçirilmesiyle Tunceli. Giresun Valiliği esnasında iki şahsı görevden 1496 1497 TBMM Z. Ankara. C. 165-170.C. Başvekalet Matbaası.. 19. s. 1502 TBMM Z. s. Ulus.3..C. s. s.1499 Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya.g. Koca. C. Alpdoğan. Elâziz beldesinin adı da Elazığ olarak değiştirilmiştir. Dönem. 1498 Yeni kurulan Tunceli Valiliği‟ne 10 Ocak 1936 tarihinde çıkarılan 2/3847 sayılı Kararname ile Sekizinci Kolordu Komutanı Korgeneral Hüseyin Abdullah Alpdoğan atanmıştır. 1937 yılı içinde hiç vakit kaybetmeden düşündükleri ıslahat programını uygulamaya koydular. s. 2 Kanunusani 1936. “Tunceli‟deki harekât. Ulus. 344.3. 25 Aralık 1935 tarihinde çıkarılmıştır. s. Resmî Gazete. 1936. V. Mülkî Ġdare Amirlerinin Uygulamalarının Değerlendirilmesi Mülkî yöneticiler arasında başarılarıyla çok fazla tanınan simalardan birisi olmasına rağmen Yahya Sezai Uzay. Dönem. mektepleri ve hükümet konaklarıyla memleketin en mamur bir muhiti haline getirilmiştir. s. Üçüncü Tertip. 1501 “İsmet İnönü Tunceli yolunda”. Bkz. Dönem. kışlaları.

a.. C. Phoenix Yayınları.g. Dönemi için yapılan seçimlerde Kütahya Milletvekili seçildi.e. Lütfi Bey. Ek: 21/1. 274 . 1504 Uzay. 1960 Askerî Harekâtı‟ndan sonra Yassıada‟da 1961 yılında öldü. Lütfi Kırdar‟ın “Son Posta” gazetesine verdiği beyanat. X. haksız gayrimenkuller edinmekten dolayı hakkında soruşturma açılan valilerden birisidir. 1913 yılında İstanbul Tıp Fakültesi‟ni bitirdi.1503 Yapılan bu şikâyet gerektiğinde kişilerin rahat bir şekilde haklarını arayabildiklerini açıkça göstermektedir. 1505 1888‟de Kerkük‟te doğan Lütfi Kırdar. Mehmet Lütfi Kırdar.1939‟da hem Dâhiliye hem de İktisat Vekâletine yapmıştır. Ek: 21. Yahya Sezai Uzay. Ayrıca kendisine ait olduğu iddiasında bulunulan Harbiye Radyoevi‟nin yanındaki apartmanın da rahatlıkla kime ait olduğunun tapudan tespitinin yapılabileceğini söylemiştir. Bkz. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi.e. SDN: 4073. 2004. SDN: 2488. XI. Lütfi Kırdar1505. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. 8.. 1506 Bkz. Yahya Sezai Uzay’ın Dâhiliye Vekâletine Yazdığı Yazı. Orhun vd. Hakkında çıkan bu iddialarla ilgili olarak Vali Lütfi Kırdar Bey. Ankara. SDN: 4073. s. Ne var ki. Menderes Hükümeti‟nde Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekilliği görevinde bulundu. aralarında çıkan 1503 Bkz. Ek: 22-22/1. s. Tokat Kadastro Müdürü Faik Zaim’in Yahya Sezai Uzay Hakkındaki Dâhiliye Vekâletine Yazdığı ġikâyet Yazısı. 548-549. SDN: 4073. Türk Siyasi Tarihinde Demokrat Parti (1946-1960). bazı ticari şirketlerin toplantılarına İktisat Vekâletini temsilen katıldığından dolayı “hakkı huzur” diye para aldığı iddiasıyla şikâyet edilmiştir. Isparta vilayeti saylavlarından İbrahim Demiralay‟ın Karaağaç kazasında sattığı arazilerle ilgili kanunun uygulanmasından rahatsız olduğunu. İstiklal Savaşı sırasındaki hizmetlerinden dolayı kırmızı şeritli istiklâl madalya ile ödüllendirilmiştir. Dönemde bağımsız. 513. 1507 Lütfi Kırdar. 1938 senesi itibariyle hususi doktorluktan kazandığı ve İzmir‟deki evini satarak elde ettiği para ile İstanbul Maçka Silahhane Caddesi‟nde bir arsa alarak ev yaptırdığını açıklamıştır. a. Lütfi Kırdar‟a verilen İstiklal Madalyası için Bkz. Bu şikâyeti Isparta eşrafından Mehmet Demiralay adındaki bir zat 2. Muzaffer Kuşakçıoğlu ve Adil Cigeroğlu‟nun hazırladıkları fezlekeden anlaşıldığına göre karışıklık İçişleri Bakanlığı tarafından Lütfi Bey‟e gönderilen beyannameden kaynaklanmıştır. Atatürk‟ün 1937 yılındaki Trabzon seyahati esnasında sağladığı düzen ve tertipten dolayı Atatürk tarafından takdirle karşılanarak övülmüş bir validir. Bu görevleri esnasında Manisa ve İstanbul‟a birçok eserler kazandırmıştır. Lütfi Bey.1506 Mülkiye Müfettişleri Kamil Fuat Erkal.alması dolayısıyla İçişleri Bakanlığı‟na şikâyet edilmiştir. Dönemde CHP‟den milletvekili oldu.g. bazen valiler haksız bir şekilde yapılan şikâyetlere maruz kalabilmekteydiler. s. Aldan. II. Bkz.. Mustafa Albayrak. 217-229. Dönemde de Demokrat Parti‟den İstanbul Milletvekili seçildi. Böyle bir şikâyete maruz kalan Yahya Sezai Uzay.1504 İstanbul Eski Vali ve Belediye Başkanı Dr. Dâhiliye TeftiĢ Heyeti Fezlekesi. Bkz. Fevzi Bey. SDN: 2488.1507 Isparta valiliği esnasında Fevzi Daldal. 5. Dr.1. Çeşitli kurumlarda doktorluk ve sıhhiye ile ilgili müdürlük yaptıktan sonra 1935‟te TBMM‟nin V.

1936 mali yılında arazi ve bina vergilerinin tahsilâtındaki başarılarından dolayı Dâhiliye Vekâletince. SDN: 4072. 1513 Dâhiliye Vekili Fayık Öztırak‟a Çekilen 26.e. İçişleri Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü Sicil Arşivi. benim inkılâp arkadaşım… Aziz. 1510 Doğan. Şirketlerden alınan paraların ise kanunî çerçevede İktisat Vekâleti adına ifa ettiği komiserlik görevlerinden kaynaklandığını açıklamıştır. s. Kastamonu ve Tosya‟da hastane ve sair sıhhat işlerindeki başarılarından dolayı da Sıhhat Vekâletince kendisine takdirname verilmiştir. Çoruh gibi dağ başında bile ebedi yurt ve millet aşkıyla gururla çalıştığını.d.g. Samsun ve Ankara Valiliği ve 1943-1947 yılları arasında Birinci Umum Müfettişliği görevini yapmış olan Avni Doğan..3. Bkz. İran Şahı Rıza Pehlevi‟nin Ankara‟yı ziyareti sırasında söylediği “Ankara Valisi Tandoğan.uyuşmazlık üzerine yeğeni olan Mehmet Demiralay vasıtasıyla böyle bir şikâyete giriştiğini iddia etmiştir. SDN: 4072. bu görevi esnasında vilayetin kalkınmasında göze çarpacak derecede yaptığı önemli faaliyetler.1939 Tarihli Dâhiliye Vekâletine ġikâyet Yazısı.1939 Tarih ve 1074 Nolu Telgraf. sadık ve vefakâr bir çocuğumdur”1511 ifadesi. 1938-1939 yılları arasında Çoruh Valiliği görevini üstlenen Refik Koraltan. Isparta EĢrafından Mehmet Demiralay’ın 2.1939 tarihinde çektiği telgrafta görmekteyiz. vilayetteki fidanlığın tesisinde ve diğer zirai işlerdeki başarısından dolayı Ziraat Vekâletince1509. emniyet ve asayişin sağlanmasında gösterdiği başarılarından dolayı Üçüncü Genel Müfettişliğin tavsiyesi ile Dâhiliye Vekâleti tarafından takdirname ile ödüllendirilmiştir. İzmir Valiliğine atanmak için Dâhiliye Vekili Faik Öztrak‟a 26. görevini başarıyla yapan ve Cumhuriyet ilkelerini benimsemiş bir valinin Reisicumhurun gözünde ne kadar müstesna bir yere ulaştığını göstermesi açısından oldukça dikkat çekicidir. SDN: 4114. SDN: 1115. 1511 Orhun v. yurt olduğunu vurgulamıştır. yolların düzenlenmesinden dolayı Nafıa Vekâletince. Avni Doğan.1. Ek: 23. SDN: 4114.. 1512 Bekir Refik Koraltan. Kastamonu Valiliği esnasında.1513 1508 Fevzi Daldal.3. 1509 Ziraat Vekaletinin Dahiliye Vekaletine 8 Haziran 1939‟da yazdığı 21283 nolu takdir yazısı için bkz.1510 İdarecilik hayatında pek çok takdirname ve para ödülü alan Ankara Valisi Abdullah Nevzat Tandoğan için Atatürk‟ün. 275 . kendisi için önemli olanın vilayet değil. a.1512 Mülkî amirlerin ülkenin en ücra köşelerinde bile fedakâr bir biçimde çalıştıklarının en güzel örneği ise Refik Bey‟in Trabzon Valiliği esnasında sağlık nedenleriyle. 580. Bu telgrafında Refik Bey.1508 Kastamonu.

25. Bu kanunun 34. Askerî Alanda Düzenlemeler ve Ġsmet Ġnönü’nün CumhurbaĢkanı Seçilmesinde Ordunun Rolü Atatürk‟ün kurmuş olduğu Cumhuriyet prensiplerine Ordunun sadakati artarak devam etmekteydi. Devre: 3. Türk anayurdunu korumak ve kollamak” olarak tespit edilmiştir. TBMM Kav. V.C.e. s. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti uzun yıllar boyunca genç subayları rejimin istemiş olduğu niteliklerde yetiştirmeye özen göstermiştir. 68.. 78. Korgeneral Muzaffer Ergüder ve Albay Nuri Berköz‟ün Mareşal tarafından ödüllendirilmelerini talep etmesi. zaruri hallerde geçici olarak vali. s.5. 8. C. er.5. a.1515 Aslında TSK sadece savunma ve güvenlik işleriyle uğraşmamış. s..69. Ordunun Geri Planda Kalması... “Anayasa‟da belirtilen Türkiye Cumhuriyeti‟ni.g.C. Dönem. Buna rağmen askerler çok zor şartlar altında dahi önemli işlere imza atmaya devam etmişlerdir. 1517 TBMM Z. 19. 1930‟da çıkarılan 1632 sayılı “Askerî Ceza Kanunu”1516 sert tedbirler olarak algılansa da. Dönem. s. Zabit ve askerî memurların yirmi beş yaşını bitirmeden evlenmelerinin yasaklanması.5. maddesiyle TSK‟nin görevi. C. 507-544.M.1517 1706 sayılı Jandarma Kanunu‟nda yapılan değişiklikle.1514 Parti bürokrasisinin güçlendiği dönemlerde bile TSK üzerinde bir baskı kurulamamış. kaymakam ve nahiye müdürlüklerinde jandarma istihdam edilebilecekti. Trabzon gezisi sırasında çok yakın ilgi gördüğü mülkî amirlerin yanı sıra Orgeneral Kazım Orbay. 1518 TBMM Z. s. C. 1516 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu için bkz. subay ve askerî memurların tanımlamaları yeniden yapılmıştır.1. TBMM Z. Bu sadakatte hiç kuşku yok ki. erat.. aynı zamanda bazı siyasi kararların alınması ve uygulanması sürecinde de kendisini göstermiştir. fakat TSK kendisini biraz geri mevzilere çekmiştir.5. askerî yaşamı düzenlemek için alınmış olan kararlardan başka bir şey değildir. yabancılarla evlenen subayların ordudan atılmaları. Genel Kurmay Başkanı Fevzi Çakmak‟ın devre dışı kalan bazı komutanlar tarafından bile çok fazlasıyla sevilmesi önemli bir rol oynamıştır. 276 . 275-276. V.1938 tarihinde değiştirilerek.1518 1514 1515 Hale. bu durumun bir ispatıdır. 13. C. V. Türk Silahlı kuvvetlerinin rolü 18 Haziran 1935‟te çıkarılan 2441 sayılı “Ordu Dâhilî Hizmet Kanunu” ile yeniden düzenlenmiştir. Dönem. Atatürk‟ün İsmet İnönü‟ye gönderdiği telgrafla. Bu Kanunun 2‟nci maddesi 16.C. 17. BEġĠNCĠ TBMM’NĠN ASKERÎ ALANDAKĠ DÜZENLEMELERĠ 5.

C.g. 426. 1523 Özdağ. talebe tarafından okunması veya taşınması Genelkurmay Başkanlığınca menedilmiş olan kitap veya her türlü matbua ve sair yazıları emir hilâfında okuduğu veya taşıdığı tespit edilenlerin kayıtlarının silinmesine karar verilmiştir. 2003. TPC (1931-1938). Ayyıldız Matbaası. onların yerlerine ise yine Kara Harp Akademisinde okumuş havacı kurmaylar alınmıştır. V. 216-218. 1519 1520 TBMM Z. 286. Deniz ve Hava Kuvvetlerinde YaĢanan GeliĢmeler Ġle Dönemin Bütçe Harcamaları 1935‟li yıllara gelindiğinde daha önceden başlanılmış olan donanma için gemi alımlarına devam edilmiştir. s.1523 Dünya siyasetinin gerginleşmesi de göz önüne alınarak. Dönem. s.1519 Bu yaptırımlara rağmen 1937 ve 1938 yılı içerisinde Harp Okulunda komünist örgütlenme faaliyetlerine rastlanmıştır. Sayısı: 333.m. s. C. a.g. ordunun aktif bir rol oynadığı iddia edilmiştir. 496-501.1522 5.9..1524 1936 yılında. 1973. 2623.. Fethi Tevetoğlu. Cumhurbaşkanlığı makamında görmek istedikleri kişinin İnönü olduğunu söylemişlerdir. 1524 Usluer.1521 Kararı Genelkurmay Başkanı‟na I.. Denizaltı filosu da “komodorluk” olarak Donanma Kumandanlığına bağlanmıştır. Kervan Yayınları. S. 1522 İhsan Ilgar.e. 277 . a. Ankara. 118. 435. Özdağ. Türkiye’de Sosyalist ve Komünist Faaliyetler (1910-1960). I. 103. 8 Şubat 1936‟da Almanya‟dan dört denizaltının alınması için 2. Buna göre Cumhurbaşkanlığına Fevzi Çakmak‟ın sıcak bakmaması üzerine. 30.Bazen Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde genellikle neşriyat yolu ile yapılan ve devlet rejimini tehdit eden gizli siyasi faaliyetlere rastlanılmaktaydı. Askerî okul öğrencilerini zararlı neşriyatlardan korumak için 28 Haziran 1938‟de Askerî Ceza Kanunu‟nun 154.5. karacı kurmay subaylar hava kuvvetlerinden ayrılmış. C. 1521 Hamit Emrah Beriş. Siyaset. (Dinleyen ve Yazan).e.2. maddesinde değişiklik yapılarak. Mümtaz‟er Türköne.1935 tarihinde “Donanma Komutanlığı" yeniden kurulmuş ve harp filosu tümen yetkisi ile Donanma Kumandanlığına bağlanmıştır. 26.1520 Bazıları tarafından Atatürk‟ün ölümünden sonra Cumhurbaşkanlığı için İsmet İnönü‟nün tercihinde. Lotus Yayınevi. Ed. Garp Cephesi Kurmay BaĢkanı Asım Gündüz Hatıralarım. s.000 TL‟lik bir fevkalade tahsisat bütçeden ayrılmıştır. a. Goloğlu. s.g. Ordu Müfettişi Orgeneral Fahrettin Altay Paşa iletmiştir. İstanbul. s. 1-7. İstanbul. s.100.. 1967. s. Kara. s. “Ordu ve Siyaset”. ordunun üst düzey komutanları Genelkurmay Başkanına.

231.1527 Meclis. I.. s. kanun ve nizamlarının iyi surette tatbikine imkân sağlayacak olan Jandarma Subay Okulu da 6 Sonteşrîn 1937 tarihinde açılmıştır.6. 34. Dönem TBMM‟nin yaptığı bütçe ve Türkiye‟nin savunma harcamaları ise şöyleydi: Grafik–5 Genel Bütçeden Türkiye’nin Savunma Harcamalarına Ayrılan Pay1530 400 350 300 250 200 150 100 50 0 1935 1936 1937 1938 1939 Toplam Bütçe Harcaması (Milyon TL) Savunma Harcaması (MilyonTL) 73 81 94 103 260 252 195 287 304 387 1525 1526 Akçuraoğlu.g.m. bu durum kısa süreli olmuş ve özellikle 1935‟li yıllardan itibaren gerilen dünya siyaseti. 35. s.m. Tayyare Taburu Kütahya‟ya taşınmış ve alınan yeni uçaklarla 4. askerî uzman yetiştirmek için çeşitli sınıflardan öğrenciler yurt dışındaki eğitim müesseselerine gönderildi. Özdağ. Alay‟ın kuruluşu gerçekleştirilmiştir. 1. S. “Jandarma subay okulu ve polis enstitüsü dün törenle açıldı”. a. 11. C. a. V. “İkinci Dünya Savaşı‟nın Başlarında (1939-1941) Türk Ordusu”.C.. 1529 Mete Tunçay. 195.e. Dönem.. 278 . Tarih ve Toplum Dergisi. Ulus..Savaş yılları sırasında öğrenimine ara veren Kara Harp Okulu ve Harp Akademileri yeniden açılarak. 19..1526 Yine 1937 yılında Hava Harp Akademisi eğitime açılmış. a. Meclis‟i savunma harcamalarında daha titiz davranmaya sevk etmiştir. s.1529 V.g.1525 Türk ulusunun kendi iç emniyetini. 7 Sonteşrin 1937. 106-107.g. s. s. 2616-2617. Kasım 1986. a. 1528 TBMM Z.1528 1930‟lu yıllarda savunma harcamalarının genel bütçe harcamaları içerisindeki payı bir miktar düşmüş gibi görünmesine rağmen. Fakat dünya ekonomik bunalımının ortaya çıkarmış olduğu olumsuz hava ile 1937 ve 1938‟de yapılan üçüncü ve dördüncü ikmal planları tam anlamıyla gerçekleştirilememiştir. s.g. 1527 Günsel.e.1937‟de çıkardığı “Hava Müdafaa Genel Komutanlığı Teşkili ve Vazifesi Hakkında Kanun” ile yurdun hava tehlikesine karşı korunma işlerinin bir elden idare edilmesini planlamıştır. s. 1530 Özdemir. 2630.

e.g. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanmaya başlanmıştır.6. Celal Bayar. Kurultay esnasında yaptığı konuşmasında. Ġkinci BeĢ Yıllık Sanayi Planı ve Devletçilik Uygulamaları İktisat Vekâleti.e.g. İktisat Bakanı Celal Bayar. hükümetçe de partice de devletçiyiz.Yaklaşmakta olan dünya savaşı üzerine V. Bilâ. Cemal Kutay. 112. karma ekonomi yapısına uygun vasıflar taşımaktaydı. milletin refahı için muhtaç olduğu sanayileşmenin özel kesimlerin imkânlarına bırakılmadan sürdürüleceğini açıklamıştır. T. a. Büyük Kurultayının açılış konuşmasında Atatürk “Yepyeni bir güdümlü ekonomi düzeni kurmakla uğraşıyoruz” sözleriyle.1533 İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı. a. 4. 1938 yılında uygulamaya konulabilmiştir. 71-72. 1966. planın hızlı bir şekilde hazırlanacağını. s. s. 500. İstanbul. Bkz. Pavlof‟un başkanlığında Sovyetler Birliği uzmanları ve Türk uzmanlarından oluşan bir heyete “Sınaî Tesisat ve İşletme Raporu”nu hazırlatmıştı. BEġĠNCĠ TBMM’NĠN EKONOMĠ ALANINDAKĠ FAALĠYETLERĠ 5. Dünya 1531 1532 Şevket Süreyya Aydemir.... ulusun başarı yollarını kapamak demektir. birinci plana alınmayan hususlar ve 1936 “Sanayi Kongresi”nde belirlenen hususlardan oluşturulmuştur. Ġkinci Adam (1884-1938). Remzi Kitapevi. Kenan Basımevi. Dönem TBMM. Devletçilik bir parti vasfı olarak kalmamalı. II. C. 1534 Boratav. 113. 17 Nisan 1934‟te “Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı” adı altında kabul edilmiş ve planı uygulayacak olan Sümerbank‟a verilmişti. 1533 CHP Genel Sekreteri Recep Peker Bey.1534 Ancak bu plan 1937 yılı içinde iktisat politikalarında yeniden bir gevşeme ve çözülme sürecinin de başlamasıyla. 1939. Bu yüzden Harp Okulu ve Harp Akademisi mezunlarının sayısı 1939‟larda hızla artmış. Celal Bayar‟da güdümlü ekonomiden söz ederek. Her iki plan da. Prof. s.1.6.1531 Birinci planın. savunma politikalarında çok hassas davranmıştır. 404. güdümlü ekonomi anlayışını aslında “devletçilik” ile eşanlamlı halde kullanmıştır. Buna karşı olanlar liberallik de serbest olsun diyorlar. Dr. İkinci planın uygulanması II. s. güdümlü bir ekonomik yapıyı açıklamış. a. devletin vasıfları arasında yerini almalıdır” demek suretiyle.g. I. C. 5.1532 CHP‟nin IV.e. Liberal sistem. 1935‟te savunma harcamasına bütçeden ayrılan pay yüzde 28‟lerde iken bu pay 1939 yılında yüzde 50‟lere kadar çıkmıştır. İstanbul. Rapor. devletçik ile ilgili katı tutumlarını ortaya koymuştur. s. uygulama döneminin ikinci yılında başarılı olmasından dolayı. 279 . Dursun. İkinci plan da. “Biz. daha çok İngiliz sermayesi ve İngiliz uzmanları rol oynamıştır.

1938 tarihinde çıkarılan 2/9624 sayılı bir kararname ile “4 Yıllık Plan” adı ile yeni bir planın uygulamasına geçildiğini iddia etmektedir.e.g.6. “eğer ekonomik kalkınma gerekli ise onu da diğer her alanda. Bkz. müstahdem. 10-11.C. 117-118. 3 Mart 1939‟da plandan ayrı olarak bir “dört yıllık plan” devreye sokulmasına rağmen. Maliye Vekâletinde Kırtasiyeciliği Bitirme Çabası ve Çıkarılan ĠĢ Kanunu 1933 yılında Ceza Yasası‟nda yapılan değişiklikle grev amaçlı çalışma yapanlara ağır cezalar getirilmiştir. TBMM Z.C.C. 16. Dönem..1540 5. C. Ankara. Ankara.1538 1937 yılı içerisinde giderek devletçilik politikalarında yumuşamalar yaşanmış ve böylece yabancı sermayesine karşı olumsuz bir tavır alınmamıştır. Türkiye‟nin 1933-1935 yılları arasındaki ithalat ve ihracat rakamları için bkz.923... Aydemir. Ġktisat Vekâletinde Kurulan ĠĢ Bürosu. 1935. memleketimizdeki iş meseleleri. işçi vb. memurların acz-i mutlak içerisinde olmalarından dolayı muvazene vergisinden muaf tutulmalarını önermiş. V. TBMM Z. savaş ortamı yüzünden uygulanamamıştır. yönlendirilmesi yetkileri.882. Ek. s.1536 Devletçilik uygulamasını başarıya götüren vergilerin 1929-1935 yılları arasında yüzde 60‟ı ücretlilerden (memur.. TBMM Matbaası. 449-450. Ankara.e. 140. a. s. 19. 1935.g. Hükümetin 1935 yılı masraf bütçesi 194. Dönem. Ġkinci Adam. a. 280 .. C. İktisat Vekâleti. s.1535 Ekonomik hayatın denetimi. 58.e. 3. 11. 1535 Şevket Süreyya. TBMM Matbaası.1539 Türkiye‟nin dış ticareti 1938 yılı hariç sürekli fazlalık vermiş.1537 Ankara Milletvekili Yahya Galip Kargı. 2.9.727 lira ve gelir bütçesi de bu masrafı tamamen karşılamak üzere 194. fakat kanunda memurlar için muafiyet getirilmemiştir. kriz nedeni ile ekonomiyi yürütmenin pratik bir çaresi olarak yorumlanmıştır. 1536 Yücekök. Bu çevreler arasında devletçilik özel girişimi sınırlayan bir ideoloji olarak değil. V. 167-168. 1936. Tek Parti Yönetimi. Sıra Sayısı: 191.2. s.g. Yetkin. Bkz. 1540 Alkin.g. Dönem. Sanayi ve ticaret burjuvazisinden alınan dolaysız vergilerin gelire katkısı ise yüzde 2‟yi geçmemekteydi. s.. C. fakat bu rakamlar da ithalatın alt düzeylerde kalmasının önemli bir payı olmuştur. s. yönetici elit olan asker-sivil bürokratlarca hiç de yadırganmamış ve bunu zaten var olan sonsuz yetki ve iktidarlarının tabii bir gelişmesi olarak görmüşlerdir. 4. V. ulusun çıkarları için görev almış olanlar başarı ile yürütülebilecek ehliyete sahiptirler” anlayışı temel bir felsefi yaklaşım olarak görülmektedir. 109.. Egemen sınıf asker-sivil bürokratlar arasında. s. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı‟nın terk edilerek. a. 1537 Timur. 1538 TBMM Z. Ek: s. C.Savaşı ile sekteye uğramış. a. I.000 lira olarak tespit edilmiştir. 1539 Boratav.m. TBMM Matbaası.) alınmıştır.

s. AkĢam.1547 15 Mayıs 1936 tarihinde Maliye Vekâleti teşkilatı yeniden yapılandırılmıştır. AkĢam. 1546 Ayrıca düzenlemeyle gümrük memurlarının düşük olan maaşlarının en azından maliye mensuplarının maaşlarına denkleştirilmesi hedeflenmiştir. bu işin üzerinde ciddiyetle durulduğunu göstermektedir. 1. 211. C. Ulus. 3. 23. 281 . 28 Mart 1935. Milletler Cemiyeti Mesai Bürosu İkinci Müdürü Yünç‟ün uzman olarak getirilmesi kararlaştırılmıştır. Maliye Vekâleti ile ilgili yapılan en ağır eleştirilerin odak noktasını. V. Dönem. TBMM Z. “Maliye Vekâleti Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun” ile merkez teşkilatı bir 1541 1542 “İş bürosuna mütehassıs geliyor”.C. Dönem. TBMM Matbaası. s. s. Ankara.5. 3. çıkarılan bu kanun sayesinde memurların şimdikinden daha fazla işlerine önem vereceklerini ve gümrük mekanizmasının bir banka gibi çalışacağını duyurmuştur. V. 207. bu vekâletteki kırtasiyeciliği eleştirmiş. İşimizin bittiği zannedildiği bir zamanda bir mümeyyizin. çözüm olarak. 1935. Maliye Vekili Fuat Ağralı. Ankara. s. s. 1. “…Maliye Vekâleti ile iş yapanlarımızın hepsinin bildiği bir hakikat varsa o da havalecilik ve kırtasiyecilik denilen hastalığın başında bu vekâletin bulunduğudur. daha fazla sayıda Mülkiye Mektebi mezunu cesaretli memurların yetiştirilmesini önermiştir. işlerin ağır aksak yürütülmesi teşkil etmiştir. 15 Kânunuevvel 1935. 1935. 1544 “Staj için Avrupa‟ya gönderilecek memurlar hakkında ilan”. bir kâtibin bir kalem darbesi ile bütün dosyanın gerisin geriye gittiğinin acısını bütün vekâletlerden ziyade Maliye Vekâletinde görüyoruz”1542 diyerek. 1. gümrük işleri esaslı şekilde ıslah edilmeye başlanmıştır. 1545 TBMM Z. 1543 TBMM Z. Refik Bey‟i haklı bulmakla beraber durumu düzeltmek için var güçleriyle çalıştıklarını. AkĢam.çalışma saatleri ve ücretler hakkında bir çalışma başlatarak “İş Bürosu”nu kurmuş. 9-10. Manisa Milletvekili Refik İnce. 1546 “Gümrük işleri esaslı bir surette ıslah edilecek”.. 3 Şubat 1935.. TBMM Matbaası. C. Dönem. bu büronun başına da.1935 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında.C. s. Tahsil Müdüriyetine gelen 704 evraktan 672‟sinin halledildiğini açıklamıştır.C. V. 5.1541 1936‟da kurulmak istenen “Endüstri İşçileri Cemiyeti” ise bazı engellemelere maruz kalmıştır.1543 Maliye Vekâletinin sınavla Avrupa‟ya staj için öğrenci göndererek memurların yetiştirilmesine önem vermesi de. 5 İlkteşrin 1935. İstanbul Gümrük Başdirektörü Kemal Bey. 1547 “Gümrük memurlarının maaşlarına zam yapılacak”. C..1544 4 Ekim 1935 tarihinde çıkarılan bir kanunla1545.

Dönem. 121-122.. Dönem.Tahsilât Müdürü. C..g.1554 Gerek İl Hakem Kurullarında. Dönem. Ankara.C. 1550 TBMM Z. 85. iş ihtilaflarında tahkim usulünün uygulanmasına karar verilmiştir.müsteşarla birlikte 15 tane daireden oluşturulmuştur. C..1551 TBMM Genel Kurulu‟nda görüşülmesine başlanılan “İş Kanunu” yaklaşık on senelik bir çabadan sonra 8 Haziran 1936‟da çıkarılabilmiştir. Ayrıca İş Kanunu ve bu kanunla ilgili olarak Meclis‟teki görüşmeler için bkz. a.1553 Tahkim usulünde de son sözü söyleyecek olan bürokratik bir heyettir. 1555 Cahit Talas. Sayı: 3330. 922‟si il teşkilatında olmak üzere toplam 1003 memurun istihdam edileceği belirtilmiştir. Türkiye Ekonomisi Tarihi. 268.. genellikle konu ile ilgili olmayan kişilerin bu makamları işgal etmeleri de tahkim mekanizmasını tıkayan bir başka husus olmuştur. toplu iş sözleşmeleri gibi haklar getirilmemiş. Timur. 146. 1553 Çavdar. s. gerekse Yüksek Hakem Kurulunda. V.C. Dönem. s. s.C. a. C. 11.g. Lüzum görülen yerlerde defterdara ve müdürlere. Baskı. B.C. İmge Kitabevi. V. 25-46. 142-144. s. toplu pazarlık. 1554 Timur. s. 1551 TBMM Z. s. TBMM Z.1555 İş Kanunu‟nun temel mantığının ve düzenlemelerinin “devlet” ağırlıklı olduğu görülmektedir. C. Dönem. S.e. s. 15. 162. 1552 Resmî Gazete. 12. TBMM Z. V. 83.Varidat Müdürü. C.1548 Vilayetlerdeki teşkilat ise defterdarın idaresi altında: A. 11. ayrıca muamelatı ehemmiyetli olan vilayetlerde Muhakemat ve Millî Emlak Müdürleri şeklindeydi. 332.C. 85.Muhasebe Müdürü. Recep Peker‟in Kanunu‟nun görüşülmesi sırasındaki. 1556 TBMM Z. C.C. 1-20.1549 TBMM‟nin 22 Mayıs 1936 tarihli birleşiminde ise “Tapu ve Kadastro Umum Müdürlüğü Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. 1548 1549 Maliye Vekaleti‟nde kurulan daireler hakkında bkz.6. grev. 11.. 282 . V. s. C. Kanunun devlet ağırlıklı vasfını açıkça ortaya koymaktadır. 11. s. V.1552 Bu yasayla işçilere sendika kurma. muavin verileceği belirtilmiş ve İstanbul‟daki teşkilat ise ayrı olarak ele alınmıştır. “…Yeni İş Kanunu rejim kanunu olacaktır… Kanunla Türkiye‟de iş hayatı yeni rejimimizin istediği ahenk ve anlaşma yoluna girecektir”1556 sözleri. TBMM Z. 382.1550 Bu kanun tasarısında 81‟i merkez teşkilatında. 12. Açıkçası bu heyetin de ticaret ve sanayi çevrelerinin aleyhine kararlar alması çok beklenecek bir durum değildir. 1997. s. V. 7. Dönem. 117.. Toplumsal Ekonomi. Bu kanuna göre tapu ve kadastro umum müdürlüğü. Sayısı: 192.e.1936... gayrimenkul mallara ait akitlerle bilumum tescil ve kadastro ve tapu tahrir işlerinin kanunlara ve nizamlara göre yapılmasını temin ve idare ile mükellef ve Maliye Vekâletine bağlı bir teşekkül olarak tanımlanmıştır.

6. s.1558 2.1936‟da çıkarılan 3025 sayılı “Van Gölü İşletme Kanunu” ile Van Gölü‟nde işletmecilik devlete geçmiştir. 1937 yılına kadar devam etmiştir.e.1564 1930‟lu yılarda ülkede gemi yapabilecek şantiyelerin olmaması dolayısıyla. 1929‟lu yıllarla yabancı sermayeye karşı başlayan sert tutum. 1.İstanbul Elektrik Türk Anonim Şirketi. 5. 12. Bkz. Bkz. 12..Aydın Demiryolu Şirketi.Ankara Elektrik. İstanbul ve İzmir limanlarının idaresi “İstanbul ve İzmir Liman İşletmesi İdaresi” adıyla İktisat Vekâletine bağlanmıştır. 45-46. 1562 TBMM Z. s.1936 tarihinde çıkarılmıştır. V. 1564 Boratav. belediye hizmetlerinde ve madencilik alanlarında birçok işletme millîleştirme politikası çerçevesinde değerlendirilmiştir. s. Ankara Havagazı Şirketi ve Adana Elektrik Türk Anonim Şirketi. 175.1936‟da çıkarılan 3023 sayılı Kanunla. uygulanan millîleştirme politikasından nasibini almıştır. 1. Ankara.İstanbul Telefon Türk Anonim Şirketi.6. Dönem.e. C. Ulus.C. s. C.1563 8Üsküdar ve Kadıköy Elektrik Türk Anonim Şirketi. “İstanbul Elektrik İşleri Nafıa Vekâleti‟nin emri ve murakabesi altında”. C. Dönem. Bu dönemde yapılan önemli millîleştirme faaliyetleri sonucunda satın alınan şirketler şunlardı:1557 1. C.825.6.. 1932-1939 yılları arasında ulaştırma alanında. s. Dönem. s.. 1563 TBMM Z.1560 4. Dönem.3. 11. V. Bu dönem içerisinde Türkiye‟deki imtiyaza sahip birçok yabancı şirket. “Aydın Demiryollarını dün satın aldık”. s. C. Dönem. TBMM Matbaası. Bu kanun dolayısı ile açıklamalarda bulunan Nafıa Vekili Ali Çetinkaya Bey. V. V.C. 10. Ulus. 199-214. 1560 TBMM Z. 283 .İstanbul Tramvay Şirketi. 24. 10İstanbul Türk Anonim Tünel Şirketi.Üsküdar ve Kadıköy Türk Anonim Su Şirketi. 2 Mayıs 1935. TBMM Z.6. V.1561 6.. 26.. 1561 TBMM Z. MillileĢtirme Politikası ve Kamu Ġktisadi TeĢebbüsleri Koruma politikalarına paralel olarak yabancı sermaye üzerinde kısıtlama ve denetimlerin 1930‟lardan sonra giderek yoğunlaştığı görülmektedir. 192. 9.1562 7. bu şirketin değerinin çok altında bir fiyatla satın alındığını açıklamıştır.C. eldeki mevcut olan gemilerin tamir edilmek kaydıyla.İzmir Telefon Türk Anonim Şirketi.5. memleketin millî iktisadiyatına 1557 1558 Boratav.1559 3Doyçe Bank‟ın elinde bulunan Ergani Bakır Türk Anonim Şirketi. s. a. 1938. a. 1559 İstanbul telefon tesisatının satın alınmasına dair Hükümetle şirket arasında akdedilen mukavelenin tasdiki hakkında kanun Meclis tarafından 10. 7. 123. 10.Fransızlara ait Ereğli Şirketi.C. 1.840 İngiliz lirasına satın alınmıştır. 24. Aydın Demiryolları. s.. 21 Mayıs 1938. 206.g. 257-261..C.g. Çıkarılan bazı kanunlar vasıtasıyla bazı kurumların devletleştirilmesi yönünde önemli adımların atıldığı görülmektedir.

s. bilindiği gibi Etibank‟ın kuruluşudur.. C. 4. a.e. 11.1567 Nafıa Vekili Ali Çetinkaya.3. 23. 211. Ticarî usullere tabi ve tüzel kişiliği haiz olan Etibank.. 1. Dolayısıyla 1933-1938 döneminde kurulan devlet bankalarını bu politika değişikliğinin doğal ürünleri olarak kabul etmek gerekir. a.1570 Kanuna göre Etibank.C.yarayabilecek bir şekle sokmak istenilmesi kaçınılmaz bir gerçekti. 20 milyon lira sermaye ile 14 Haziran 1935‟te çıkarılan 2805 sayılı “Etibank Kanunu” ile kurulmuştur.1565 Hükümetin tam da taşımacılık siyasetinin eleştirildiği bir sırada. C. 1568 TBMM Z. 69 esas ve 4 tane de geçici maddeden oluşan “Bankalar Kanunu”nu çıkarılmıştır. AkĢam. 28 Nisan 1935. s. 445. I. s.C. 207-209. bankacılık sistemini de etkilememesi kuşkusuz düşünülemezdi. Ulus. s. 1569 Akgüç. V. Dönem.C. 135-136. 1. sıkça Devlet Demiryolları ve Limanlarının zarar ettikleri ve iyi işletilemediğine dair sorulara muhatap kalmaktaydı..1569 Devletçiliğin madencilik alanında en önemli hamlesi. Çetinkaya.1.000 küsur lira gelire sahip olduğunu. Dönem. Bankacılık Alanında Yapılan Düzenlemeler.g. satın alınan bazı hatlar için ödemelerin yapıldığını ve yapılan devlet hizmetlerinin de dikkate alındığında kurumun zarar etmediğini. s.e. V. Dönem. dolayısıyla konunun çarpıtıldığını ifade etmiştir. C. bu gelir içerisinden masrafların çıktığını. bir reis ve dört azadan mürekkep beş kişilik bir idare meclisi tarafından idare edilecekti. 459. 19351936 yılları arasında Devlet Demiryollarının 21. s. V. o günkü şartlarda İstanbulMersin arasında işleyen gemilerin ihtiyaca cevap vermediğini ve taşımacılığın eski gemilerle değil de.6. diyor”.g. 284 . daha modern gemilerle yapılması gerçeğini açıkça gözler önüne sermiştir. Etibank ve Denizbank’ın KuruluĢu Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı‟nda yaşanan strateji değişikliği ile birlikte ağırlık kazanan devletçik görüşünün.. 327-328. Dönem. “Deniz Yolları Müdürü İnebolu‟da fazla yük yoktu. 1567 “On milyon liralık vapur satın alacağız”.1571 1 Haziran 1936‟da bankacılık alanında çok önemli bir adım atılarak.1566 Ekonomi Bakanının gemi alınması isteklerine karşılık olarak. on milyon liralık vapur satın alınacağını açıklaması ortamın yatışmasını sağlamıştır. 1571 TBMM Z..1572 1565 1566 TBMM Z.500. s. Bu olay. 1570 Boratav. 5. V. İzmir Körfezi önünde “İnebolu Vapuru” batmış ve 21 kişi hayatını kaybetmişti. 15 Teşrinisani 1935. 1572 Güneş. s. genel direktör de dâhil olmak üzere. 2.1568 5. TPT. C.

C. C. Dönem. 207. s. 21. 112-122. 1937.1574 Esnaf ve küçük sanatkârların kredi bulmakta karşılaştıkları güçlükleri ortadan kaldırmak amacıyla.1937 tarihinde ise 3295 sayılı “Denizbank Kanunu” çıkarılmıştır.”1573 Yapılan düzenlemelerden Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası da nasibini almış ve 27 Mayıs 1937‟de çıkarılan kanunla. İzmir ve Trabzon Limanlarının İşletme Müdürlüklerini ve Van Gölü İşletme İdaresini ve bunların varlıklarını da devralmaktaydı. 26. s. İktisat Vekili Şakir Kesebir. mütareke senelerinde ve Damat Ferit Hükümeti zamanında maliye işleri berbat bir halde idi ve mütemadiyen Ziraat Bankası‟ndan para çekiliyordu ve bu bankanın temeli sarsılmağa başlanmıştı. AKAY İşletmesini. V. 147. işleri geciktirmek ve harcırah ödemek gibi konularda asla taviz vermeyeceklerini açıklamıştır. İşte o zaman ki mütedenni (gerileyen) ve garip zihniyet. Denizbank Kanunu için bkz. banka yeniden yapılandırılmıştır.Afyonkarahisar Milletvekili Berç Türker. 26. 12.C. C.e. V. Ankara.g. 19.... V. 1577 Denizbank‟ın merkezinin İstanbul yerine Ankara olması. a. TBMM Z. 95. Dönem. 285 . 1578 Boratav. 2-3. sırf eski seyrisefainden doğan kurumları değil. Dönem. 7. TBMM Z. 319-321. TBMM Matbaası. 11 Temmuz 1937. 50 milyon liralık sermaye ile kurulmuş ve her türlü bankacılık işlemlerini yürütecek olan Denizbank. C.g. Ziraat Bankası da batarsa ne olur‟ Demişti. Denizbank Kanunu üzerinde Şakir Kesebir izahat verdi”..C.e. Damat Ferit‟in bu protesto mazbatasını okuduktan sonra cevabı şu olmuştu: „Memleket batıyor. V.C. s.1578 1938‟de faaliyete geçen Denizbank. Halk Bankası ve Halk Sandıkları kurmak üzere hükümete 8 Haziran 1933‟te 2284 sayılı Yasa ile yetki verilmiştir.12. Fabrika ve Havuzlar Müdürlüğünü. s. Merkez Bankası Kanunu‟nda değişiklik yapılmıştır. s. TBMM Z. Dönem. C.C.1576 27.1575 24 Haziran 1938 tarihinde atılan bir adımla. 1. 3 milyon lira sermaye ile anonim şirket statüsüne sahip olarak faaliyete başlamıştır. 53-70. Halk Bankası. s. C.. liman işletmelerini de Denizbank‟a intikal ettirmekteydi. Bkz. s. Ulus. s. 1576 TBMM Z. 1575 Akgüç.. Deniz yoları İşletmesini. kanunun çıkarılmasından duyduğu memnuniyetini şöyle ifade etmiştir: “…Sayın arkadaşlar.. “Kamutay‟ın dünkü toplantısı.1577 Kanun. birçok hususi masraflara ve harcırah masraflarına neden olacağı iddiası ile eleştiri almıştır. İstanbul. 22. uzun ömürlü 1573 1574 TBMM Z. a. V. Meclis idare azaları şiddetli bir protesto mazbatasını imzaladılar ve müdürü umumi vasıtası ile Damat Ferit‟e verildi. s. 18. işte o zamanki yıkıcı ve batırıcı zihniyet hamdolsun o kara günler yerin dibine geçmiştir.C. Dönem. Fakat bu banka ancak 17 Ocak 1938‟de Meclis tarafından “Halk Bankası Kanunu”nda yapılan değişikliklerle yeniden yapılandırılmıştır.

. Türkiye Ekonomisi.g. s. 1582 TBMM Z.C. Ofisin kuruşu hakkında bkz. 46. İstanbul. 26. TBMM Matbaası. bir teftiş heyeti reisliği. 1581 TBMM Z. 2001. 3.. 12.3.1584 Ofis işe başladıktan bir müddet sonra savaş patlak verdi..C. a. pamuk işleri.. VI.1581 Ayrıca daha sonra her türlü ziraat işleri ve sanatları ile iştigal etmek ve merkezi Ankara‟da olmak üzere. Ankara. levazım işleri.6.. Dönem.1937 tarihinde çıkarılan “Ziraat Vekâleti Vazife ve Teşkilat Kanunu” ile Ziraat Vekâleti kadrosu belirlenmişti. C. s. V. Akgüç. 26. C. Fakat daha sonraki yıllarda bu kurumun yetkileri giderek artırılmıştır.g. 19. 1938.6. 44-53. bir hukuk müşavirliği.e.g. 1585 Karpat.1585 Çiftçinin durumunun kötüleştiği bu sıralarda Atatürk. 310. evrak ve seferberlik müdürlüklerinden oluşmaktaydı.2. TBMM Z. neşriyat. Atatürk‟ün hazineye bağışladığı bütün menkul ve 1579 1580 TBMM Z. s. s. bir müsteşar. kendisine ait bazı çiftlik ve arazileri üzerindeki mal varlıkları ile hazineye bağışlayarak. Devletin denizcilik alanındaki işletmeleri ise “Devlet Denizyolları İşletme Umum Müdürlüğü ve Devlet Limanları İşletme Umum Müdürlüğü” adıyla mülhak bütçeli iki idare altında yeniden organize edilmiştir. Baskı. V.e.olmamış. Remzi Kitabevi. 1584 Yakup Kepenek-Nurhan Yentürk. 22. durum daha da kötüleşmiştir. Dönem. Toprak mahsulleri tüketimi birden yükselirken üretimi azaldı.C. 1583 Karpat. buna bir de üreticilerin orduya alınarak tüketici haline gelmesi eklenince. s. s. devlet adamlarına ve topluma örnek bir davranış sergilemiştir.C.1938‟de çıkarılan 3491 sayılı Kanunla kurulan “Toprak Mahsulleri Ofisi” başlangıçta sadece buğday için destekleme fiyatı belirleyen ve alım işleri yapan bir kurumdu.. bir veteriner umum müdürlüğü. C..6. bir ziraat işleri umum müdürlüğü. 7 Haziran 1939‟da çıkarılan 3633 sayılı Kanunla1579 ortadan kaldırılmıştır. V. zat işleri. Dönem. a. Ziraat Vekâletine bağlı ve hükmî şahsiyeti haiz bir “Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu” kurulmuştur. Dönem. bir orman umum müdürlüğü. 72.1580 5. s. köylünün ödeme kabiliyeti hesaba katılmaksızın ziraat mahsullerine ağır vergiler konulmuştur. 24. C. 94. Ziraat Vekâleti‟nin teşkilatı. 94. 286 . Toprak Mahsulleri Ofisinin KuruluĢu ve Atatürk’ün Kendisine Ait Bazı Çiftlik ve Arazileri Hazineye BağıĢlaması 4.1582 Türkiye‟de sanayileşmenin başlangıç devresinde. bir hususi kalem müdürlüğü.e. s.1583 Ziraat Bankası‟na bağlı olarak. a. 71.

C.1. “…Atatürk. 69 at. Güvercinlik. 267-268. TBMM Z. III. Kebikeç. iki modern süt fabrikası. değirmen. s. Orman. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM’NĠN HUKUK VE SOSYAL ALANDAKĠ FAALĠYETLERĠ 5.Silifke‟de. Fakat köylülerin burada bir okul. 8. Yağmurbaba. CHF‟nin 9-16 Mayıs 1935 tarihinde yapılan 4‟üncü Büyük Kurultayı‟nda “Kemalizm”1588 olarak benimsenmiştir. s. iki özel iskele ve liman.7. 1998. beş satış mağazası. 287 .1. Temuçin Faik Ertan. İtalya‟da nasıl bir Faşizm varsa. Bkz.C. bu çiftlikleri Halk Partisi‟nin malı olarak saklıyordu. Atatürk‟ün çiftliklerini hazineye bağışlaması üzerine Meclis‟te konuşan İsmet İnönü. Nedim Yalansız. 2.800. C. iki büyük yoğurt imalathanesi.100 koyun.7.1. malt fabrikası. Tahar. on altı traktör.000 lira. Resmî Ġdeoloji Kemalizm ve Altı Ġlkenin Anayasaya GiriĢi CHF‟nin 3. 3. 1930 Temmuz‟unda “Muhit” dergisinde Ahmet Cevat Emre “Kemalizim” terimini kullanmış. iki tavuk çiftliği. Dönem. 19. Kemalizm‟in resmiyet 1586 Atatürk bu çiftliklerle beraber bunların üzerinde bulunan. çeltik fabrikasının %40 payı.000..Dörtyol‟da. beş kamyon ve kamyonet. Balgat. Sayı: 5. senelik cirosunun ise 8. 4. 1997. V. Goloğlu. Hukuk Alanındaki Bazı GeliĢmeler 5. Çakırlar çiftliklerinden oluşan “Orman Çiftliği”. S. on üç komple biçer-döver. bir deniz motoru. Etimesut. Millet ve Baltacı Çiftlikleri. portakal bahçesi ile Karabasamak Çiftliği. “Orman çiftliği”. 13. on dokuz binek ve yük arabası. II. işgale karşı direnen milliyetçileri kastederek Kemalist tabirini kullanmışlardı. Aralık 1930‟da ise “İnkılâp” gazetesinde Ali Naci Karacan “Rusya‟da nasıl bir komünizm. Atatürk‟ün ulusal çıkarları. deri fabrikası. bizde de bir Kemalizm olmalıdır. bir öğretici araç olarak yararlanabilmelerinin devlet elinde bulunmaları ile daha kolay ve mümkün olacağını düşündü”1587 sözleriyle. Atatürk‟ün bağışladığı çiftlikler şunlardı:1586 1. kendi çıkarlarının daima önünde tuttuğunu belirtmiştir. 8.Tarsus‟ta.7. 238. iki yağ ve peynir imalathanesi. 17-34. tarım aletleri ve demir fabrikası.Ankara‟da. s. Büyük Kurultayı‟nda kabul edilmiş olan “altı ilke” biraz daha işlendikten sonra. Dönem. 1588 1919-1920‟lerde İngilizler ve Fransızlar Kuva-yı Milliyecileri. 25-48.000 lira civarında olduğu bilinmektedir. 58 eşek ve 2450 tavuk‟u da hazineye bağışlamıştır. Macun. 8 Sonkanun 1938. Tekir ve Şövalye Çiftlikleri. s. Yıl: 2.Yalova‟da. “1930‟lar Türkiye‟sinde Demokrasi ve Kemalizm Tartışmaları”. 19. 5. iki binek otomobili. TPC (1931-1938). soda ve gazoz fabrikası.C.. “Ahmet Cevat Emre ve Kemalizm‟de Öncü Bir Dergi: Muhit”. bira fabrikası. Bkz. 5. s. C. Piloglu Çiftliği. 269. s. ÇağdaĢ Türkiye Tarihi AraĢtırmaları.” Demiştir. Ulus. şarap imalathanesi. Kitap. buz fabrikası.gayrimenkul mallarının değerinin 4. 443 sığır. 1587 TBMM Z. V.

kazandığı bu Kurultay‟da kabul edilen programın giriş kısmında yer alan ifadelerden çıkarılabilir. Halkçı. s. 5. Resmi dili Türkçedir. Düstur. en fazla önem verilen konular arasında adlî sistemin çağdaş yasal ilkelerle yeniden donatılması konusu Meclis‟in öncelikli işleri arasında yerini almıştır. CHP Genel Sekreteri Recep Peker’in Söylevleri. “Türkiye Devleti. ancak Atatürk. Heper. 1592 TBMM Z. 18. 5 Şubat 1937‟de 3115 sayılı Kanun olarak kabul edilmiştir.1590 Parti ilkelerinin anayasaya mal edilmesi kararı tek parti yönetiminin kurumsallaşması açısından atılacak önemli bir adım olacaktır. C. 307. s. Roos.. 74. Laik ve İnkılâpçıdır. 1971. 1-11 Nisan 1936. 10 Mayıs 1936 tarihli Tan gazetesinin haberine göre. 1591 “Halk Partisi ve Devlet. Bu Kanun‟un 1. Bürokratik seçkinler tarafından Atatürkçülüğe özsel anlamlar atfedilmeye başlanmış. Ulus Basımevi. s. Roos Jr. Leslie l. s.1. 5. 1935. Çıkarılan kanunlar vasıtasıyla hâkimler ve mahkemeler üzerinde yapılan düzenlemelerle birlikte.1591 Anayasa değişikliği ile ilgili olarak İsmet İnönü ve 153 arkadaşının verdiği kanun teklifi. Milliyetçi. devleti bürokratik seçkinler üzerinden yapılandırmaya taraftar olmamıştır. Davaların Hızlandırılması ve Hâkimlerin Durumunda Yapılan Bazı ĠyileĢtirmeler Türkiye Cumhuriyeti Devleti‟nin kuruluşundan sonra. Partinin altı vasfı devletin olacak”. Üçüncü Tertip. bu özdeşlik anayasal olarak güvence altına alınmıştır. Halk Partisi‟nin altı vasfının devletin vasfı olarak kanunlaştıracağını söylemiştir. Zamanla bürokratik ve siyasal güç birleşerek.2. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟nda yapılan bu düzenlemeyle. Ankara. 3. Ankara. 136-137. Managers of Modernization: Organizations and Elites in Turkey (1950-1969). Halk Partisi Genel Sekreteri Recep Peker Halkevlerinde verdiği inkılâp dersinde. Makarrı (merkezi) Ankara şehridir”1592 şeklinde yeniden düzenlenmiştir. s. Buna rağmen bürokratik seçkinler. Tan. s.C. C. 31-32. 288 . halkın Türk 1589 1590 CHP Programı. Devlet Geleneği.7. Dönem. Noralou P. CHP‟nin 6 ilkesi tüm toplumu bağlayan ilkeler haline gelmiş ve devlet-parti-toplum özdeşliği sağlanarak. Cambridge. TEK‟da değişiklik yapılmak suretiyle. 16. Kemalist çizgi ile özdeşleşmişlerdir. Kemalist rejim içerisinde kendilerine toplumsal bir prestij kazandırmayı başardılar. Ulus Basımevi. 10 Nisan 1936. s. maddesiyle TEK‟nın 2. Cumhuriyetçi. 5. elbirliğiyle kendi görüşleri doğrultusunda halkı yönlendirdiler. Mayıs 1935. maddesi. s. Harvard Universitey Press. V. Devletçi.1589 Zaman içerisinde bürokratik seçkinler.

4. hâkimleri ekonomik açıdan rahatlatmak istemiştir. 1. 289 . 1596 Düstur. 377-379. Bütün bu olumlu gelişmelere rağmen elbette ki. hükümetin adalet alanında birinci vazifesinin hızlı ve güvenilir adaleti dağıtmak olduğu anlaşılmaktadır. 1934 yılında çıkarılan “Hâkimler Kanunu”. TBMM Z. Dönem. V. 1597 “Hâkimler ve adliye memurları nasıl izin alacaklar”. 20.700 davadan. C.1598 1593 1594 TBMM Z. Celal Bayar‟ın 8. 18. böylece memleketin gelişmesine önemli bir katkı sağlayacaklarını. C.000 civarında işin azalmasının mahkemelerin fedakârane çalışmalarından kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Dönem. C.C. Dönem.11.641 dava devretmiştir. çok çocuklu hâkimlerin gelir düzeylerini artırarak. C.. V. 18. Üçüncü Tertip. Hâkimlerle ilgili düzenlemelerine devam eden Meclis..1596 Daha sonraları hâkimler ve adliye teşkilatında yer alan memurların çalışma biçimleri ve izinleri düzenlemiştir. 1938 yılına ise 503. önceki yıllardan devreden 524. 20.1593 1934‟ten 1935 yılına 695.adaletine olan güveni artmıştır. hükümetin de doğal olarak davaların kısa sürede halledilmesi noktasında ciddi adımlar atacağını açıklamıştır. 1595 “Son Cumhuriyet yılında adliyemiz”.459.1937 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasından. 526-527. Celal Bey. V. s.C. 26. s. 23 Temmuz 1937.1594 1936 yılı itibariyle ise dava dairelerine gelen 6. s.971 dava sonuçlandırılmış. Türk adlî sisteminin en önemli gelişmelerinden birisidir. 12 Haziran 1937‟de çıkardığı 3253 sayılı Kanunla. 4. s. bunun büyük başarı olduğunu ve her geçen yıl 190. 25. hükümetin genel olarak davaları zamanında sonuçlandırma politikasının eleman ve mahkeme yetersizliği gibi konulardan dolayı tam olarak hedefine ulaştığı söylenemez.818 davanın neticelendirildiği görülmektedir. V. adalet alanında gerekli adımları attıklarında davaların kısa sürede halledileceğini. 277-278.. Ulus. 170-171.684 işin devrettiği göz önüne alındığında. Dönem. Ulus.C. 19. s. Aynı yıl içinde 955.1597 Hâkimlerin özlük haklarıyla ilgili iyileştirmeleri kapsayan 2556 sayılı Kanun ise 27 Haziran 1938 tarihinde çıkarılmıştır. Adalete duyulan bu güven sayesinde vatandaş özgür iradesiyle gerektiğinde mahkemelerde hakkını rahatça arayabilmiştir. 1598 TBMM Z.612‟ye ulaşmıştır.1595 1937 yılı içinde icra daireleri ile ceza ve hukuk mahkemelerine toplam 935.. C.090 iş ile birlikte toplam dava 1. 29 İlkteşrin 1936. TBMM Z. s.522 yeni iş gelmiş. s.C.

1.1938‟de genel bir “Af Kanunu” çıkarılarak bu kişilerin affedilmelerine. 27 Teşrinievvel 1935. İtalya‟nın parmağı vardır. Genel Af Kanunu ve Bazı Milletvekillerinin TeĢriî Masuniyetinin (Dokunulmazlık) Kaldırılması Lozan Antlaşması gereğince “düşmana iltica edenler hariç” olmak üzere sınırlıda olsa bir af kanunu çıkarılmıştı. AkĢam. taliplilerle ekonomik menfaat karşılığında anlaştığı mülkiye müfettişleri tarafından tespit edilmiş. 1602 “Urfa Saylavı Ali Saip gece tevkif edildi”. Bkz.C. bu af kapsamının dışında tutulmuşlardı. Arıkan imzasıyla.7. Ek: s. fakat bu kişilerin TCK‟ya göre amme hizmetinde çalıştırılmamalarına karar verilmiştir. AkĢam.1605 1599 1600 TBMM G.Z. TBMM Z. Ek: s. V. 1603 Ankara C. V. 482-483. Dönem. C.1601 Atatürk‟e bağlılığı ile tanınmış olan ve Urfa‟nın düşmandan kurtarılmasında büyük hizmetleri geçmiş bulunan Urfa Saylavı Ali Saip Ursavaş.C. V. 6. Sayısı: 101. bazı siyasî suçlular ve devlet hizmetinde istihdam edilmemelerine karar verilenler hakkında bir kanun taslağı hazırlamıştı. 1-2.6. Yunus Nadi‟nin dokunmazlığının kaldırılması istenmiş. 1601 TBMM Z. s. 64-65. Ayrıca Suikastçıların yakalanmasında Türk polisinin Suriye‟deki ajanlarının büyük bir rol oynadığı iddia edilmektedir. II. Ankara. 1605 TBMM Z. Atatürk‟e suikast yapmak üzere Çerkez Ethem‟in Halep‟ten gönderdiği adamı Yahya ve beraberindeki dört kişiye yardım etmekle suçlanmış ve Meclis tarafından dokunulmazlığı kaldırılmıştır. 31 Mayıs 1938. 26. Müddeiumumîsi B. yüz ellilikler. “150‟liklere. Ulus. s. Vatana ihanet eden mülkî memur. Dönem. C. S. 3. s. asker.1602 Fakat yapılan tahkikattan sonra Ali Saip Ursavaş‟ın beraatına karar verilmiştir. fakat milletvekili olmasından dolayı hakkında herhangi bir işlem yapılamamıştır. Dönem.5. Goloğlu.. Adalet Vekâleti‟ne gönderilen beraat yazısı için bkz. Yunan gazetelerinin iddiasını göre Atatürk‟e suikast girişiminde. V. fakat bu istek reddedilmiştir. Dönem. C..1603 Manisa Mebusu Tahir Hitit‟in de Çaykurd ve Kuruçay köprüsü ihalesine fesat karıştırarak. İstiklâl Mahkemeleri mahkûmları.3. 1. “Hain Çerkez Ethem Yakalandı”. 1-2.1604 Fenerbahçe Spor Kulübü Kâtibi Umumisi Hayri Celal Bey‟in haysiyet ve şerefini aşağılayacak derecede yayın yapan Cumhuriyet gazetesi Neşriyat Müdürü Abidin Bey hakkında dava açılmış.C. C. s.1936 gün ve 3/5386 sayılı. 1937. 1. 25. s. Üçüncü MeĢrutiyet..11. 4. 3. 1.C. s. s. İstiklâl Mahkemesi mahkûmlarına da şamil olan af kanunu yakında çıkıyor”. C. 19 Teşrinievvel 1935. 137. Dönem.1600 Nihayet rejimin son derece güçlenmesiyle 9. 434-436. 8. 1604 TBMM Z... polis ve gazeteci gibi birçok kişiden oluşan ve sayıları Meclis‟in gizli oturumunda 150 kişiye indirilerek tespit edilenler. 290 . TBMM Matbaası.1599 Hükümet. 14.C.

a.1611 Atatürk. Ankara. zahmetli olmasına rağmen yapılması gerekenin ülkeyi kalkındırmak ve halkın hayat düzeyini yükseltmek olduğunu açıklamıştır. 17.. onlara örnek olabilmek için sivil bir cumhurbaşkanı kimliğiyle halkın arasında gezmiş. 5. s.4. C. 4.7. Sayısı: 152..m. Bayındırlık. V. devlet adamlarını cesaretlendirmek. Nejat F. S.7. 3. Dr.C. 1-2. İstanbul ve İzmir gibi yerlere nakledilmesi gündeme gelmesine rağmen Adliye Encümeni‟nin yaptığı çalışmalar sonucunda bu mahkemenin Eskişehir‟e nakli gerçekleştirilmişti. 1609 Duran. s. 391. s. Cumhuriyet‟in ilk hükümetleri. 2004. S. “Türkiye‟de Uygarlık. 290. s. Dönem. Nihayet Meclis..1606 Mahkemenin Ankara‟ya nakledilmesi düşünülmesine rağmen Hükümet merkezinde bu görevi ifa edecek nitelikte bir binanın bulunamamasından dolayı bu düşünce gerçekleştirilememiştir. 61.g. bir reis ile beş daire reisi ve yirmi üç azadan oluşması planlanmıştır..1935 tarihinde çıkardığı “Temyiz Mahkemesinin Ankara‟ya Nakli Hakkında Kanun”1607 ile bu adımı atmıştır. Cumhuriyet Devrinde DanıĢtay. 1868 yılında kurulan Şûra-yı Devlet üzerinde 1925 ve 1931 yıllarında önemli düzenlemeler yapılmıştı. Bayındırlık ĠĢleri ve ġehir Planlamacılığı Alanındaki GeliĢmeler Cumhuriyet‟in Osmanlı Devleti‟nden devir aldığı miras. 5. ülke kalkınmasının temel ön koşulu olan bayındırlık hizmetlerine ancak eldeki olanaklar çerçevesinde yatırım yapabilmekteydiler. 1612 Lewıs.e. Kentleşme ve Atatürk”. Eczacıbaşı Vakfı Yayınları. TBMM Z. 23-29.5.C. 1938.1. s. II.g. 1611 Mete Tapan. a. No: 14. 28.2.1612 1606 1607 TBMM Z. s. 1938 yılında çıkarılan 3546 sayılı Yasayla da bazı değişiklikler yapılmamıştır.6. 1935‟te Ankara‟da “Temyiz Mahkemesi” binasının bitirileceğinden bu iğreti durumun da ortadan kaldırılması gerçekleşmiş olacaktır. s. V. 291 . 1610 TBMM Z. İstanbul. C. s.2. yapılmış. 1608 fakat kanunun asıl ruhu üzerinde bir oynama Kanunla adı “Devlet Şûrası” olan (1945‟te ise adı Danıştay) bu teşkilatın1609 Başvekâlete bağlı olarak. TBMM Matbaası.C. 3. 1608 Mimaroğlu. ilk kurulan hükümetlerin işlerini büyük ölçüde zorlaştırmaktaydı.1. 380. Temyiz Mahkemesinin Nakli ve ġûra-yı Devlet Kanunu Hatırlanacağı üzere Temyiz Mahkemesi daha önce görev yaptığı Sivas‟tan alınarak.1610 5. Sosyal Alandaki Bazı GeliĢmeler 5. ÇağdaĢ DüĢüncenin IĢığında Atatürk. s. C. Dönem.7. Dönem..

İstanbul 1613 “10 senede 2628 kilometrelik hat yapıldı. tramvay şirketi ile yapılan müzakereler esnasında ödemenin altın üzerinden hesaplanması isteğini reddederek. Anastas adındaki bir şahıs mezarlık yeri için daha elverişli ve fiyat açısından da daha uygun olan kendi arazisi yerine kayırmacılık yapılarak. 1616 “Tramvay şirketi ile müzakere neden kesildi”. AkĢam. 1614 “Elazığ-Van hattı için keşifler yaptırıldı. s. İstanbul Valisi ve Belediye Reisi Muhiddin Üstündağ.1616 Bazen bürokratlar işlerini o kadar sahiplenmişler ki. halkın lehine uygun bir anlaşmanın yapılmasını sağlamıştır. 292 .1614 1935‟te Nafıa Vekâleti Müsteşarı Arif Baytın Bey. Bunun üzerine Maraş Valisi Ferruh Bey‟e durumu sormuş. İstanbul‟da bir asri mezarlık yaptırmak için belediye adına bir arsa almıştı. şaşkınlığını gizleyememiştir. AkĢam. Nafıa Vekili Ali Çetinkaya‟nın. Şarka tayyare seferleri başlıyor”. Şehircilik anlayışı ile atılan bazı adımlar bazen de yöneticilerin başlarını ağrıtmıştır. 1935 yılında yapmış olduğu açıklamalardan anlaşıldığı üzere. 1617 Uran. 25 Teşrinisani 1935. parti teftişi için Maraş‟a gittiğinde. Hilmi Uran. s. su tesisatı ve diğer nafıa işleri hakkında Yunanistan‟da incelemelerde bulunmuştur. 10 Mayıs 1935. s. s. 1.628 kilometrelik hat yapılmış ve bu yollar için 282 milyon lira sarf edilmiştir. 1615 “Nafıa müsteşarı Atina‟dan geldi”. AkĢam.g. diğer ucuna da enine bir yol silindiri konmak suretiyle kapatıldığına şahit olmuştu. Beşinci TBMM Döneminde kalınan yerden devam edilmiştir. Likoğlu Eşref adlı bir şahsın arazisinin satın alındığı gerekçesiyle Muhiddin Bey‟i şikâyet etmiştir. 23 Teşrinisani 1935. a. 1.e. AkĢam. 1. diye gidişi gelişi bu suretle men ettim”1617 cevabını alınca. Uygulanan millileştirme politikalarının sonucunda birçok demiryolu satın alınmış ve bazı karayolunun yapımı tamamlanmıştır. Maraş ile İloğlu (Türkoğlu) arasındaki bir şose inşasının iki kilometrelik kısmının yaptırıldığını. s. fakat yolun bir ucuna hendek kazılmak.1613 Ayrıca Ali Bey açıklamalarında dört beş tane tayyare alınmak suretiyle Ankara‟dan doğu ve batı istikametine ilkbaharda uçuşların başlatılacağını. ilginç bazı olaylar da yaşanmıştır. “Şimdiki halde ham arazi üzerinde gidip gelmek kabildir..1615 Müsteşar Arif Bey. 1. pisipisine yol eskimesin.Önceki dönemlerde başlatılan bayındırlık çalışmalarına. validen. bu yollar için 282 milyon lira sarf edildi”. 13 Mayıs 1935. 190-191. Elazığ-Van hattı için keşiflerin yapıldığını belirtmiştir. Fakat yapılan yargılamada. 10 senede 2.

Ulus. 293 . 1620 Falih Rıfkı Atay. Sağlık Alanında YaĢanan GeliĢmeler 1926 yılından itibaren özellikle sağlık konuları üzerinde çok ciddi bir biçimde durulduğu. 403. Atatürk’ün TBMM AçıĢ KonuĢmaları. s.g.. Ulus.604 kişi düşmekteydi.. s.2.C. Bunun için belediyelerimizi hukuka uygun bir biçimde aydınlatmasını ve yol gösterecek bir teknik büro kurulmasını tavsiye ederim.. 1621 TBMM Z. bir şehrin bayındırlık işlerinde para olmadığından yapılamayan işlerin ayıp olmadığını. Çağdaş Türkiye 19081980. teknik ve plânlı esaslar dâhilinde çalışmak lazımdır. şehircilik konusundaki düşüncelerini şu sözleri ile açıklamıştır: “…Şehircilik işlerinde de. yapılmaması gereken işlerin yapılmasının ayıp olduğunu belirterek.1622 5.1620 Bayındırlık işleri konusunda tıpkı Atay gibi düşünen Atatürk‟te. İstanbul. doktor. s. “Şehircilik işlerimiz”. yapılan işlerde mutlaka plan ve sanatın olması gerektiğini vurgulamıştır. 8. s. Tapan.1619 Falih Rıfkı Atay. Jansen ve Gustaw Oelsner gibi yabancı uzmanlardan danışman olarak yararlanmıştır.1618 Planlama anlayışının gelişmesi. 3 Haziran 1935.Valisi ve Belediye Reisi Muhiddin Bey ve encümende görev yapan arkadaşlarının kanuna muhalif bir durum sergilemediklerinden beraatlarına karar verilmiştir. 20. C. büyük şehirlerin plan ve bayındırlık işlerinin kontrolünü sağlamak için Bayındırlık Direktörlüğünü (eski İmar Müdürlüğünü) merkezi bir büro halinde kuvvetlendirmek gerektiğini savunmuştur. şehircilik konusunda Martin Wagner. 1622 Ayla Ödekan. 1. ebe.469 kişi ve bir sağlık memuruna da 10. 1935 yılında şehircilik planlaması hakkında yazdığı makalesinde. küçük şehirlerin bayındırlık işlerine bakmak. Türkiye Tarihi 4. çıkarılan çeşitli kanunlar vasıtasıyla sağlık sorunlarının aşılmaya çalışıldığı görülmektedir. hemşire. 1. bir hemşireye 42. 6.. 233. “Mimarlık ve Sanat Tarihi (1908-1980). 2000. C. Atay.473 kişi.7.2. a.m. s. Baskı.” 1621 Hükümet‟te bu fikirler çerçevesinde hareket ederek. Bu çabalara rağmen elbette sağlık alanında ihtiyaç duyulan hastane. 1939 yılı itibariyle bir doktora 11. H. 17 Temmuz 1938. sağlık memuru sayılarında istenilen hedefe ulaşıldığı iddia edilemez. Cem Yayınevi. 1935-1939 yılları arasında sağlık personeli sayısına bakıldığında ise durum şöyleydi: 1618 1619 “İstanbul Valisi ve arkadaşları beraat ettiler”. dispanser. Dönem. 548. 4. 3. bir başka deyişle geleceğe yönelik araştırma ve çözümlemeler ülkeye Cumhuriyet‟le birlikte girmiştir. V. s.

sıhhat enstitüleri. sıhhî müzeler ve serum çiftliklerinin kurulması da planlanmıştır. 5 İlkteşrin 1935.5. mücadele heyetleri. halk kitlesine kendi bildiklerini öğretmekle ödeyebileceklerini şu sözleriyle ifade etmiştir: “İçinizde hiçbirinizin kendi müktesebatıyla ve kendi fikriyatıyla övünmeğe hakkı yoktur. 22 Şubat 1937.. İbadetlerin Arapça yapılması din alanında yabancı dil 1623 1624 Ġstatistik Göstergeler 1923-2002.3. Türkçeleştirilmesini istiyordu. münevverlerin ve aydınların ancak bilgi birikimlerinin borcunu. 1627 TBMM Z. Halkevinde sıhhiğ filmler gösteriliyor.1624 Halkevlerinin bu dönemde tam bir eğitim yuvasına dönüştürülmek istenildiği görülmektedir. 1626 “10 senelik bir sağlık planı hazırlandı”. Ulus. Ebe Say. C. 25. Ereğli‟nin Çat köyünde salgın bir hastalıktan dört çocuğun öldüğünü. hatta olayda kaymakamlığında ihmali olduğunu savunmuştur. Sağlık Memuru Say.2. Şükrü Kaya Bey. 5 İlkteşrin 1938.C. 294 . s. Ayrıca ebe mektepleri.Tablo–24 V. Dönem. Ulus. 1.7. halkevlerinin kuruluş yıldönümü münasebetiyle 22 Şubat 1937‟de yaptığı konuşmasında. 163. s. 1625 “Halkevlerinin vazifeleri münevverlerin vazifeleri”. V. Din Bürokrasisi ve Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığı TeĢkilât Kanunu Cumhuriyet Halk Partisi ibadetlerin dilini.1938‟de Meclis‟te yapmış olduğu konuşmasında. 1. muhtarın bunu hükümet tabipliğine bildirmesine rağmen hiçbir tedbirin alınmadığını. bir dil sorunu olarak görerek. gelecek on yıl içerisinde yatak mevcudunun 17. Ulus. HemĢire Say. s. 45. 1935 yılında halkevlerinde sağlık konusunda cumartesi ve pazar günleri filmler oynatılmıştır.1626 Planlı çalışmalara rağmen sağlık alanındaki sıkıntılar bitirilememiştir.1627 5.000‟e ulaştırılmak istendiği ve 150 tane de hastanenin inşasının hedeflendiği anlaşılmaktadır. 1243 325 451 1365 1935 1287 357 471 1405 1936 1391 356 486 1487 1937 1379 408 529 1604 1938 1514 409 559 1683 1939 Sağlık elemanlarının yetersizliği üzerine halkın sağlık konularında aydınlatılması yoluna gidilmiş. 24. Afyon Milletvekili Berç Türker Bey. Ta ki bu milletin her ferdi aşağı yukarı onun fikirlerini anlayacak hale gelmedikçe…”1625 Hükümetin 1938 yılı sağlık planlamasına bakıldığında. s. Dönem TBMM Dönemi’nde Sağlık Personeli Sayısı (1935-1939)1623 Yıllar Doktor Say.

Bu sebeple hatırlanacağı üzere 1932 yılında ezan Türkçe okunmaya başlanmıştı. C. 4.g. vaiz ve dersiamlardan oluşmuştur. 59. s. cami ve mescitlerin ihtiyaç fazlası olanları başka işlerde kullanılmak üzere kapatılmıştır. s.. 2800 sayılı Kanun.e. 191-192. Dönem TBMM Döneminde de.C.8.. 85-101. yaşları elli olan ve çalışma süreleri yirmi yılı aşanlara ise ücretlerinin tam olarak verilmesi kararlaştırılmıştır. Eylül 1967. AÜSBFD. zat işleri müdürlüğü.1628 15 Kasım 1935 tarihinde çıkarılan bir kanunla. Bahri Savcı. yüksek tedrisat müdürlüklerinin “Tedrisat Umum Müdürlüğü” adı altında birleştirilmesi kararlaştırılmıştır. s. orta. Dönem.e. 1630 TBMM Z. V.1630 1937 yılında çıkarılan 2800 sayılı Kanunla. 1939 yılında çıkarılan “Ceza Kanunu”nun 526. Merkez teşkilâtı: başkan. 6. a. maddesine baktığımızda. yurt dışında eğitim 1628 1629 D.1631 5. TBMM Z. Dursun. başvekilin teklifi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından atanmaktaydı. 295 . merkez ve taşra teşkilatı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. “Diyanet İşleri Teşkilatının Gelişmeleri”. Taşra teşkilâtı ise: müftü. s. 1935 yılında ilk. Sıra No: 183.1629 14 Haziran 1935 tarihinde Diyanet İşleri Reisliği Teşkilatı yeniden yapılandırılarak. bu doğrultuda atılan başka bir adımdır.C. XXIII/3. 1-8. yazı işleri müdürlüğü ve musaflar tetkik heyetinden oluşmaktaydı. eğitim alanında Türkiye‟nin modernleşmesi doğrultusunda politikalar üretilmeye devam edilmiştir. 188. 1631 D. müsevvid. a. 1965 yılında çıkarılan ve Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş ve görevlerini düzenleyen 633 sayılı Kanun‟a kadar ufak tefek değişikliklerle devam etmiştir. Kapatılan cami ve mescit hademesinin maaşları yeni bir camiye tayin edilinceye kadar yarı maaş verilmesi. BEġĠNCĠ DÖNEM TBMM DÖNEMĠNDE EĞĠTĠM VE KÜLTÜR ALANINDAKĠ GELĠġMELER Diğer dönemlerde olduğu gibi V. Düzenlemeyle Diyanet İşleri Başkanı. s.. V.ve kültürün sürekli etkisi olarak görülmüştür. İllerde valilerin başkanlığında teşkil olunan komisyonlar tarafından müezzinlerin yetiştirilmesine çalışılması da. 190. bu yapılanma aşağı yukarı korunmuştur.. C. Dursun. Dönem. Arapça ezan ve kamet okuyanlara üç aya kadar hapis cezası getirilmiştir.g. Ayrıca bazı vekâletlerde olduğu gibi Maarif Vekâletinde de müşavirliklerin kurulması. s. müşavere heyeti.

. 64. Dönem. özellikle geniş kırsal kitlelerin davranışlarını değiştirecek bir araç olarak görülmüştür.8. liseler.görmüş ve uzun süre eğitim mesleğinde çalışmış bilim adamları arasından müşavirler atanması planlanmıştır. C.1633 1937 yılına gelindiğinde ise Maarif Vekâleti merkez teşkilatı ve vazifeleri hakkındaki 2287 sayılı Kanun‟un bazı maddeleri değiştirilmiştir.g. s. Ġlköğretim ve Ortaöğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler Cumhuriyet Döneminde ilköğretim. s. 296 . millet mektepleri ve halk terbiyesi etrafındaki tüm işlerden sorumlu tutularak. Öğretmen Sesi. öğretmenliğin maddî ve manevî bakımdan cazip bir meslek haline getirilmesi amacıyla çabalar sarf edilmesine rağmen. V.1635 Bu yüzden de ilkokul öğretmenlerini yetiştirme üzerine ortaya atılan fikirlerin genellikle köy okullarına öğretmen yetiştirme üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir.C. TBMM Matbaası. Dönem.. ilk derecedeki hususi dershaneler. Kültür Bakanlığına bağlı olarak. 245. C. 1634 TBMM Z.1. AkĢam. 18 Şubat 1935. 1. C. Kanunla kurulan diğer direktörlükler için bkz. Dönem.. Meclis. laikliği topluma benimsetecek. özel okullar. 15.1636 Cumhuriyetin ilk yıllarından beri öğretmen probleminin çözümü için. 1637 “İlkokul öğretmenliği cazip bir meslek haline sokulmalıdır”.e. üç şubeden oluşturulmuştur. TBMM Zb. 18-20. 15 Şubat 1938. 303. Dönem TBMM Döneminde gösterilen büyük gayretler sonucunda ilk öğretmen okullarından mezun olan öğrenci sayısı ancak 800 1632 1633 “Maarif Teşkilat Kanunu”.. 1636 TBMM Z. İlk Tedrisat Umum Müdürlüğü ise ilk mektepler.C. 291. 1937. 10. Ankara. 4 Haziran 1935. üç şubeye ayrılmıştır.834 öğretmen mevcuttu. 1936 yılında İlköğretim muallimi olarak toplam 13.1632 Kamutay (Meclis). orta mektepler ve muallim mekteplerinin tüm işleriyle sorumlu kılınarak.1637 V. öğretmenlik mesleği kan kaybetmeye devam etmiştir. Okullaşma ve öğretmen sayısında ise 1936 yılı itibariyle durum çokta iç açıcı görünmemektedir. yatılı mektepler.1634 5. V. inkılâpları. Çünkü ilköğretim. eğitim alanındaki uygulamış olduğu hassasiyeti devam ettirerek.C. 4. S. 1635 Akyüz. s. Bu değişiklikle Orta Tedrisat Umum Müdürlüğü. s. “Kamutay‟da Kültür Bakanlığı‟nda yeni direktörlüklerin kurulması kabul edildi”. 3 Haziran 1935 tarihinde Kültür Vekâleti Merkez Örgütünde düzenlemeye gitmiştir. s. beden eğitimi ve izcilik ile yayım direktörlüğünün kuruluşunu gerçekleştirmiştir. Ulus. s. a. üzerinde en fazla durulan konuların başında gelmektedir. 1. 11. s. ar genel direktörlüğü. V.

yurt dışında öğrenimini tamamlayıp dönen 150 kadar öğretmenin de katılımlarıyla. Yeni Türkiye.civarına çıkarılabilmiştir. Açılan kurslar öğretmen açığının kapatılmasına katkıda bulunamamış. 297 .1641 Maarif Vekâleti. vilayetlerde yapılan sınavda başarılı olan ilkokul 1638 1639 “Öğretmen okullarından 800 kişi çıktı”. Öztürk. 11.. s. a. s.000 öğrenciyi okutabilmek için 700-800 yeni öğretmene ihtiyaç duymuş.1638 1935-1938 yılları arasında ise ilk öğretmen okullarındaki genel durum şu şekildeydi: Grafik–6 Ġlk Öğretmen Okulu. C. 247. Öğretmen ve Öğrenci Sayıları (1935-1938)1639 2805 2949 2807 2577 230 13 248 11 236 11 236 11 1934-1935 1935-1936 1936-1937 1937-1938 Okul Sayısı Öğretmen Sayısı Öğrenci Sayısı Mustafa Necati Bey‟in Maarif Vekilliğinden sonra. Yılında Türk Eğitim Sistemi”. 28 Aralık 1935‟te Kültür Bakanlığı olarak değiştirilmiş ve bakanlığın adı 21 Eylül 1941 yılına kadar “Kültür Bakanlığı” olarak devam etmiştir. 88. Eylül-Aralık 1998. Dönem. C.g.e.C. C.. s. 1641 TBMM Z. Sicili temiz. Öztürk. başarılı ilkokul öğretmenleri özellikle “Gazi Terbiye Enstitüsü”nde kursa tabi tutulmaya başlanmıştır.. 2063. 1640 Maarif Vekâletinin adı. Cahit Baltacı. Kültür Bakanlığı1640 1937 yılı itibariyle 20.g. V. 22 Ağustos 1935. 91. 177-178. ancak ihtiyacın ¼‟ü karşılanabilmiştir.e. sadece mevcut öğretmenlerin meslekî açıdan gelişmelerine katkı sağlamıştır. Maarif Vekâletince. Ulus. ortaokullardaki öğretmen açığını kapatmak için ilkokul öğretmenlerinden yararlanmak zorunda kalmıştır. genel orta öğretim öğretmeni yetiştirme politikası içerisinde yeni okulların açılması yerine mevcut olanların geliştirilmesine çalışıldığı görülmektedir. a. Bu durumun sonucunda ortaya çıkan öğretmen açığının giderilmesi amacıyla bazı kurs ve imtihanlar açılmıştır. “Cumhuriyet 75. s.

C.1644 26. Türkiye’de Orta Öğretim. TBMM Matbaası. 5. 1645 Yücel. 1938. 75. Bu uygulamayı Çanakkale Milletvekili Ziya Gevher Etili. maarif müdürlerini ilköğretim mensuplarından seçmesi ve onlara sadece ilk tedrisat işlerini vermesi vilayetlerde maarif müdürlerinin salâhiyetlerini azaltmış. doğrudan öğretmen olarak tayin edilmişlerdi. evlenmiş. Esasen Hükümet. V. 50. okuduğun müddetçe sana on para vermeyeceğiz… Fakat bu gün buraya gelenler bir mektep talebesi değildir… Hayata girmiş. Türkiye’de Orta Öğretim. s.C.6. 41-43. 347-348. V. TBMM Z. İstanbul‟da Mülkiye Mektebi için uygun yer bulunulamamasından dolayı bu okulun Ankara‟ya taşınması gündeme gelmiş. 23. 59. gelecek okuyacaksın. çalışkan bir adamsın. muvaffak olduğun takdirde ortaokul öğretmeni olacaksın. İmtihan vereceksin. bu bakımdan vazifelendirilmiş birer yüksek maarif mümessili olarak karşımıza çıkmaktadır. okulun Ankara‟ya taşınması için 1935 ve 1936 yılı bütçelerine 400. Dönem.1935 tarihinde çıkarılan 2072 numaralı “Maarif Müdürleri ve Memurları Talimatnamesi”ne göre orta öğretim müesseseleri maarif müdürlükleri vasıtasıyla idare edilmekteydi. C.C. 298 . 23. Dönem. s. 1644 TBMM Z. Dönem. Diğer taraftan da diyoruz ki. S. Yükseköğretim Alanında Yapılan Düzenlemeler 1933‟te “Dârülfünun”dan “Üniversite”ye geçişle birlikte hız kazanan yükseköğretim alanındaki atılım hareketleri hız kesmeden devam etmiştir. C. çocuk yapmışlardır…”1643 Maarif Vekili Saffet Arıkan ise bu öğretmenlerin kendi kadrosunda olmadığını ve hususi idarelerden maaşlarını aldıklarını. Ankara.1935. Zaman içerisinde Maarif Vekâletinin.1642 Bu kursa katılan öğretmenlere kurs müddetince maaş verilmemiştir. sen zeki. umumî müfettişlikler vasıtasıyla da maarif işlerine çekidüzen vermeyi hedeflemiştir. 1646 TBMM Z. Resmî Gazete. C. s. s.öğretmenlerinin bir kısmı “Gazi Terbiye Enstitüsü”nde sözlü sınavdan geçirilmiş ve başarılı olan 172 öğretmen. Sıra S: 104.2.2.000 lira konulmuştur. s.. diğer kültür müesseselerinin amiri olmayışı ve bunları teftiş ve denetim salâhiyetinden mahrum kalması da bu makamın prestijini düşürmüştür. 3. 302.8.. V.. şu sözleriyle eleştirmiştir: “Arkadaşlar. 103. Ek Sayfa: 4.1646 Atatürk tarafından “Siyasal 1642 1643 Yücel. Hususî ve mahallî ihtiyaçları yerinde görmekle mükellef en büyük mülkî amirin işlerinde yardımcısı olan umumî müfettişlik maarif müşavirleri.1645 5. dolayısıyla bu durumun elini kolunu bağladığını ifade etmiştir. bu öğretmenlere diyoruz ki.

207. 4. A. s. 599-601.. 1-4. Dönem.1651 İstanbul Tıp Fakültesinin öğrenci sayısının çok artmasından dolayı Ankara‟da Sıhhiye Vekâletine bağlı olarak bir tıp fakültesinin kurulması düşünülmüş1652 ve 1937 yılında “Ankara Erkek Lisesi” arazisinde bir tıp fakültesinin yapılmasına başlanmıştır.1653 Ancak İkinci Dünya Savaşı‟nın çıkması üzerine ortaya çıkan malî imkânsızlıklar yüzünden bu okulun açılışı 1945 yılına sarkmıştır.. 1653 TBMM Z. Ulus.Ü. Maarif Vekâletine bağlanmıştır. 1656 TBMM Z.. 1649 Afet İnan. 38-44. 1655 TBMM Z. 16. C. İstanbul.C. 1950. s.1649 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi. V. 16. İstanbul.1655 27 Haziran 1938 tarihinde çıkarılan yasayla.1656 1923-1924 ile 1937-1938 öğretim dönemlerine bakıldığında yüksek öğretim alanındaki genel durum şu şekildeydi: 1647 Atatürk tarafından Mülkiye Mektebi‟ne “Siyasal Bilgiler Okulası” ismi. 15..6. üniversiteler geliştirilmeye çalışılmıştır. Daha geniş bilgi için bkz. s. s. AkĢam. C. 635-650.1648 1935 yılında hazırlanan bir kanun tasarısıyla “Tarih-Coğrafya Fakültesi” adıyla bir fakültenin açılması istenmiştir. Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin GeliĢmesi I. 383-384. Türkiye İş Bankası Yayınları. C.C. 153-154. Fakat bu kanun çıkmadan önce Atatürk‟ün bir direktifiyle bu ada “dil” kelimesinin de eklenmesi kararlaştırılmıştır. s. 1651 TBMM Z.1934. Ayrıca Atatürk‟ün çektiği telgraf ve Mülkiye Mektebi‟nin 4 Aralık 1934‟te yapılan kuruluş yıl dönümü etkinlikleri için bkz. C. C.M. Devre: V. 3029.C.. 1654 Dr. 299 . Yayınları. tarih. bu okulun geleneksel olarak yaptığı kuruluş yıldönümlerinden birisi olan 4 Aralık 1934‟te yapılan yıldönümünde kutlama amaçlı çekilen telgrafta ilk defa kullanılmıştır.e. V. 26. s. S. 295. s. 5..g.1654 11 Haziran 1937‟de doçentlik kadrosu ve maaşları konusunda düzenlemeler yapılarak. Çankaya. s. I. Yeni Baskıya Hazırlayan: Arı İnan. 1652 “Ankara‟da tıp fakültesi kurulacak”.12. Baskı. Aynı zamanda üretilen bilgileri mümkün olan en kısa zaman zarfında ilim dünyasının gözleri önüne sermeğe çalışmak ta. Dönem. 4 Şubat 1935. s. V. 2008. s. 319.6. a. V. 488-491. s. 7. 19. 189. “Mutlu gece”. İktisat Vekâletine bağlı olan “Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi”. Dönem. 9 Ocak 1936‟da Ankara Halkevinin (Resim ve Heykel Müzesi) büyük salonunda yapılan bir törenle açılmıştır. C.e. Resmî Gazete. E Hirş. 1648 TBMM Kav. a.1935 tarihinde çıkarılan 2777 sayılı Kanunla “Siyasal Bilgiler Okulu” adını almıştır. 1650 İnan. Dönem.C.Bilgiler Okulası”1647 adı verilen yüksek öğretim kuruluşu.1650 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi‟nin kuruluş amacı. dil hareketi ile bunlara bağlı olan arkeoloji ve coğrafya bilgilerini öğretmekti. 1. Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler.1935. Daha sonradan “okula” kelimesi Türk Fonetiği‟ne uymadığından “okula” kelimesi yerine “okulu” kelimesi kullanılmıştır.g. 19.. okulun en temel hedefleri arasındaydı.

300 . İngiltere. 21‟i Belçika. 1660 Ġstatistik Göstergeler (1923-2002).8.067 köy bulunmaktaydı.1659 5.04.1658 1937-1938 eğitim-öğretim yılına gelindiğinde ise yurt dışına gönderilen öğrenci sayısının 204‟e ulaştığı bilinmektedir. Şehirlerdeki öğretmen sayısı 6. Buna mukabil köylerde 6. Bu öğrencilerden 97‟si Almanya. Köy Öğretmeni YetiĢtirme Çabaları ve Köy Eğitmenleri Kanunu 1935 istatistiklerine göre Türkiye‟de 57 il. Tarih: 18. 252. Macaristan ve Rusya‟ya gönderilmiştir. bir diğerini ise yabancı ülkelere Türk öğrencilerin gönderilmesi konusu oluşturmuştur. Editör: Temuçin Faik Ertan. öğrenci sayısı ise 254. 1935-1936 arası yurtdışında eğitim gören kültür talebesi sayısı 191 kişiye ulaşmıştır. 13‟ü İsviçre. 29 İlkteşrin 1936.1939). Ulus.517 idi. 2‟si arkeoloji. 6.851. 356 ilçe. Dönem içerisinde okullara çekidüzen verilmesi ve yeni okulların açılmasının yanı sıra yurt dışına çeşitli alanlarda öğrenim görmek üzere öğrencilerin gönderildiği görülmektedir. İtalya. 1999.C. 2‟si arşiv ve kitapsaraycılık ve 2‟si de müzecilik olmak üzere toplan 14 öğrencinin yurtdışına gönderilmesine karar verilmiştir.559. Ankara.01/90. 1659 BCA (030. Tarihi. s. 14‟ü Avusturya. 2‟si coğrafya. 809 bucak ve 34.2.786 1657 1658 Atatürk ve T. “Cumhuriyetin son yılında kültür işlerimiz”. 4‟ü eski Önasya dilleri.Grafik–7 1923-1924 ve 1937-1938 Öğretim Dönemlerinde Yükseköğretim1657 10000 8000 6000 4000 2000 0 9 2914 9384 307 837 19 1923-1924 Öğrenci Sayısı 1937-1938 Öğretim Elemanı Sayısı Fakülte ve Yüksekokul Sayısı Atatürk‟ün eğitim politikasında izlenecek yol ile ilgili üzerinde durduğu önemli noktalardan birisini yabancı ülkelerden Türkiye‟ye eğitim uzmanı ve öğretim üyesi getirilmesi. s. s. 22.3. 1935-1936 ders yılı başında 2‟si antropoloji.1660 Nüfusun ise yüzde 75‟i köylerde yaşamaktaydı. 44‟ü Fransa. 15‟i Amerika.

1661 “Cumhuriyetin son yılında kültür işlerimiz”. 213.10. 19. çağdaş ve lâik olmasından asla taviz verilmemiştir.918 çıkmış ve bu sayıya 7. 1664 “Büyük kültür seferberliği. 1. Türk Millî Eğitimi‟nin temel prensiplerini oluşturmuş. 313.C. Atatürk ilkeleri. 1663 TBMM Z. V.. 32. s.1936. s. Ulus. Ulus. Okullarda okuyan 370.11. 3 Mart 1937.6. C.1663 Hükümet‟in 1937 yılı planlamasında. C.1937‟de “Köy Eğitmenleri Kanunu” kabul edilmiştir. bu ilkeler özellikle 1936 yılından itibaren okul programlarında yapılan yeniliklere şekil vermiştir. Bunun içinde Tarım Bakanlığı ile birlikte Eskişehir Çifteler‟de “Köy Öğretmen Kursu” açılmasına karar verilmiştir. nüfusları öğretmen göndermeye elverişli olmayan köylere gönderilmesi kararlaştırılmıştır.366‟da eğitmen eklenmiştir.1661 Köy eğitmenlerinin köyde partinin ve hükümetin bir halkası olması düşünülmüştür. C. 370.169 öğrenci bulunmaktaydı. 6.. Ulus. köylerde öğretmen sayısı 6. Köylerde okutulamayan çocukların miktarı neredeyse bir milyona yaklaşmaktaydı. Eğitim alanında atılan adımların millî.1936. “Köy Öğretmenleri”. 245. Ayrıca eğitim alamamış ve eğitim yaşı geçmiş kişiler bile ihmal edilmeyerek. Köylere kısa sürede öğretmen gönderilmesi o günkü şartlar dâhilinde imkânsız olduğundan. 1662 Falih Rıfkı Atay. 22. s. 29 İlkteşrin 1936. 1665 TBMM Z. demokratik. “Köy Terbiyecileri”.000 köy on senede okula kavuşacak”. 1. Yaşar Nabi. 1. II. 21. Kanunla. 11. masrafları Maarif ve Ziraat Vekilliklerince karşılanacak kurslarda yetiştirilen köy eğitmenlerinin. 10 sene içerisinde 32. V. s.000 köyün okula kavuşturulması ve öğretmen açığının kurslar sayesinde giderilmesi yer almıştır.1665 Köy eğitmenleri ve köy enstitüleri projeleriyle 1942-1943 yılları arasında. eğitim alanında tam bir seferberlik başlatılmıştır. Ġkinci Adam. 301 .öğretmen.1666 Atatürk döneminde eğitim alanında Cumhuriyet‟i koruyup yükseltecek nesillerin yetiştirilmesine büyük çaba sarf edilmiştir.000‟e ulaşmıştır. Kursta askerler 8 ile 10 kişi arasında gruplara ayrılarak başlarına öğretmen okulu mezunu bir başarılı köy öğretmeni ve bir ziraat memuru verilerek eğitilmiştir.C. Dönem.1662 Fakat her yıl mezun olan 300-350 öğretmen sayısı ile köylerdeki öğretmen açığının ancak bir asırda kapatılabilmesi mümkün olabilecektir. s. Ulus. 1666 Aydemir. s.370 olan öğrenci sayısı da 603. s. 19.901‟den 6.1664 Eğitmen denemesinden oldukça başarı sonuçlar alınmasıyla 11. askerlik vazifesini yapmış yetenekli gençlerden yararlanmak için çalışmalar başlatılmıştır. Dönem.

. 3 Haziran 1935 tarihinde Kültür Vekâleti Merkez Örgütü düzenlenirken. 3. 167. 6. 10.C. Dönem.4. V. Kültür Bakanlığına bağlı olarak “Ar Genel Direktörlüğü” kurulmuştu. TBMM Zb.1668 Halkevlerinin kuruluş yıldönümlerinde. ulusun bu yönde yetişmesine ve yücelmesine çalışmak ve bu çalışmanın sosyal eğitim bakımından gereği verimli olması yollarını aramak ve göstermek görevleri verilmiştir. TBMM de yaptığı konuşmasında müzik konusuna değinerek. Dolma Bahçe Sarayı‟nın bir bölümünde halka açılmıştır.. s. a.1671 1936 yılı ve sonrasında Türkiye‟nin müzik etkinlikleri devletin geniş desteği ve yabancı danışmanların katkısıyla örgütlenme ve kurumlaşma alanında yoğunlaşmıştır. 1936 Şubatı‟ndan itibaren her yıl “Ankara Halkevi Resim ve Heykel Sergisi” açılmıştır.1669 Kuşkusuz ki. Bu kurum 1940 yılında Konservatuvara dönüşmüştür. C. V. Türk müziği alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. s.. s. 1 Kasım 1935 tarihinde. 1936 yılında TBMM‟nin Beşinci Dönem. s. TBMM Döneminde de devam ettiğini görmekteyiz. Güzel Sanatlar Alanındaki GeliĢmeler Sanat alanında Cumhuriyet Dönemi ile başlayan devrim sayılabilecek gelişme ve değişmelerin V.C. 427. Güneş. Atatürk. Dönem.. I. okullarda okullar dışında dramatik sanatlarla. Cumhurbaşkanlığı Filormoni Orkestarası ve Temsil bölümleri mevcuttu. C.8.e. 1934 yılında çıkarılan bir kanunla “Millî Musiki ve Temsil Akademisi”nin kurulmasıyla. Dönem. TPT. ulusal musikimizin modern teknik esasları içinde yükseltilmesi çalışmalarına devam edileceğini açıklamıştır.5. Akademi‟de Musiki Muallim Mektebi.m. Kamutay‟ın göstereceği alâka ve emek. 1937 yılı başında. Güzel Sanatlar Akademisi‟nde bir düzenlemeye gidilerek.1667 Ar Genel Direktörlüğüne. 302 .1670 Atatürk. 329. Bizzat Atatürk‟ün emriyle 20 Eylül 1937‟de “Devlet Resim ve Heykel Müzesi”. 1671 TBMM Z. müzik ve plastik sanat işlerinin ulusal ülküye uygun olarak yürümesine ve yayılmasına. 1669 Yücel. Akademi‟nin geliştirilmesinde yabancı bilim adamlarından istifade edilmiştir. milletin insani ve medeni hayatı ve 1667 1668 Bkz.g. V. s. C. İkinci Toplanma yılı açılış konuşmasında güzel sanatlarla ilgili olarak. a. “…Güzel sanatların her şubesi için.g. 1670 Ergün. 4.

Yücel. Meclis‟in güzel sanatlar konusunda gereken hassasiyeti göstermesini istemiştir. Numan Rıfat Menemencioğlu (1929- 1672 1673 TBMM Z. 1936‟da göreve başlayan Ebert. Ahmet Hikmet Müftüoğlu (1926).g. Hariciye Vekâleti TeĢkilatı ve Atatürk’ün Elçileri TBMM‟nin açılmasından sonra kurumsallaşma alanında atılan adımlar hariciye teşkilatını da olgunlaştırmıştır. Ticaret İşleri Müdürlüğü. 13. Hukuk Müşavirliği.e.1675 1930 yılında Hariciye Vekâleti teşkilatına baktığımızda karşımıza vekil ve müsteşardan sonra söyle bir yapılanma çıkmaktadır: Hususî Kalem Müdürlüğü. 475. Evrak Müdürlüğü. Mehmet Enis Akaygen (1927-1929). Dr. müzik öğretmeni yetiştirme işi artık bu kuruma verilmiştir. 1928 Mayıs‟ında Hariciye Vekâleti şimdiki Kültür Bakanlığı binasında faaliyetine başlayarak. İkinci Daire Umum Müdürlüğü.9.g.1. s. Tevfik Kamil Koperler (1923-1926). Siyasî Müşavirlik. 1676 Girgin.e. 4..1673 1937-1938 öğretim yılından itibaren ise Gazi Orta Öğretmen Okulu‟na bir Müzik Bölümü eklenerek. s. Zat İşleri Müdürlüğü. 167. Konsolosluk İşleri Müdürlüğü. Hatırlanacağı üzere 1927 yılında çıkarılan 1154 sayılı “Hariciye Vekâleti Teşkilat Kanunu”. 131. Millî Musiki ve Temsil Akademisi‟nin temsil bölümünü düzenlemek için Berlin Şehir Operası‟nda müdürlük ve rejisörlük yapmış değerli bir yönetmen olan Prof. 1675 Girgin. 1935‟lerde kültüre ve özellikle tiyatroya verilen önem üzerine..m. Karl Ebert Türkiye‟ye davet edilmiştir.9.C.. a. Müfettişler. Levazım Müdürlüğü ve Matbuat Umum Müdürlüğü.e. V. Suat Davaz (1921-1923). a. çok uzun bir süre diplomatik çabalarını bu binada sürdürmüştür. Dönem.g..g. BEġĠNCĠ TBMM DÖNEMĠNDE DIġ POLĠTĠKA ALANINDAKĠ FAALĠYETLER 5. s.1676 Atatürk dönemine bakıldığında. Ali Şevki Berker (19261927).1674 5. Protokol Umum Müdürlüğü. s. Şifre Müdürlüğü. s.çalışkanlık veriminin artması için çok tesirlidir”1672 demek suretiyle. Birinci Daire Umum Müdürlüğü. Üçüncü Daire Umum Müdürlüğü. a. dışişlerinde çalışmayı tam bir kariyere dönüştürmüştür. yaptığı incelemelerden sonra Türkiye‟de bir opera ve tiyatro kurulması hakkında rapor hazırlamıştır.. a. İstihbarat Müdürlüğü. 303 . C. 130. 1674 Ergün.

s. “Vasıf Çınar dün birden bire Moskova‟da öldü”. s. Sovyet kamuoyu dost Türkiye‟yi vuran bu acı kaybı Türk hükümet ve ulusu ile beraber duymaktadır” 1681 şeklindeki haberi. bir ırmak gibi coşkun. Bu tasarıyla Hariciye Vekâletinin merkez teşkilatının takviyesi. 4 Haziran 1935.s. 1487. “Atatürk‟ün Elçileri Üzerine”. Bu elçilerden 22 tanesi TBMM‟de mebus olarak görev almış.1683 1677 1678 Şimşir. Vasıf Bey‟i bir yanardağ gibi ateşli. a. tam tersine oldukça eğitimli ve nitelikli kişilerdi. 1. 304 .1942) olmak üzere toplam altı kişi dışişlerinde müsteşarlık yapmıştır. 1. 4 Haziran 1935. s. Necib Ali Küçüka da. 1679 Şimşir. Ulus.1680 Vasıf Çınar‟ın ölüm haberi üzerine Sovyet Rusya‟da çıkan İzvestiya gazetesi‟nin.e. Ayrıca memurların hariçteki temsil tahsisatının üçte birini merkezde de alabilmeleri planlanmıştır. s. söylediklerini kabul ettiren bir kişi olarak tanımlamış ve genç yaşta ölümünü diplomasi dünyasının büyük bir kaybı olarak nitelendirmiştir. 12 Sonkanun 1938.9. 1. Ulus gazetesindeki yazısında. 1683 “Dış Bakanlık teşkilatı”. 26 merkezde toplam 38 elçinin görev yaptığı görülmektedir. Bu elçiler bazı şahısların iddia ettiği gibi İstanbul‟dan gelen trenden inen. 1682 Necib Ali Küçüka.. s. merkezde istihdam edilen meslek memurlarına temsil tahsisatı vermek gibi gelişmeler hedeflenmiştir.g. yurtdışındaki Hariciye Vekâletinin teşkilatını genişletmek. s. 1681 “Vasıf Çınarın ölümü Sovyetler Birliği‟nde derin bir acı ile karşılandı”. kravatlı oldukları ve birazda Fransızca bildikleri için Hariciye kadrosuna alınmış elçiler değil1678.1677 Atatürk‟ün sağlığında elçilik ve büyükelçiliklerimize bakıldığında. 1490. içlerinden 11‟i ise çeşitli bakanlıklarda bakan olarak görev yapmıştır. 1. Ecnebilerin Türkiye’de Ġkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun ve Sefaret Binalarıyla Ġlgili Düzenlemeler Dışişleri Bakanlığının teşkilatında genişlemelere ve yeniliklere yönelik olarak hazırlanan bir kanun tasarısı. Moskova Büyükelçimiz Vasıf Çınar Bey‟e. “Vasıf Çınar”. s. Ulus. görevlerini layıkıyla yaptıkları ve görev yerlerindeki insanlar üzerinde derin izler bıraktıkları anlaşılmaktadır.1682 5. Ulus. 118. Vasıf Bey‟e karşı Rusya‟da duyulan sevgiyi göstermektedir. Ruslar tarafından hiçbir diplomata gösterilmeyen teveccühün gösterildiği bilinmektedir. AkĢam.1679 Titizlikle seçilen büyükelçilerin. Ulus. bu sevimli ve neşeli adamı her an anacaklardır. 3 Haziran 1935. 1. Girgin. 4 Haziran 1935. 1938 yılında Meclis‟e sunulmuştu. “Vasıf Çınarla konuşma fırsatını bulanlar. 1680 “Vasıf Çınar‟ın cenazesi memlekete getirilecek”. “Atatürk‟ün Elçileri Üzerine”.2.

1935-1939 Yılları Arasında Türkiye Cumhuriyeti’nin DıĢ Politikası Atatürk. 1689 Gönlübol-Sar.1688 Sovyetler Birliği ile iyi bir zemine oturan dış politikamız 1936 yılına kadar oldukça gelişmiş. a. usulüne uygun olmayan pasaportla gelen ve ülkeye girişi uygun olmayan ecnebilerin geri çevrilmesi kararlaştırılmıştır.1687 Bu pakta Sovyetler Birliği de karşı çıkmaktaydı. Üçüncü Tertip. 59.e.1938 tarihinde çıkarılan “Pasaport Kanunu” ile Türk vatandaşları ve ecnebilerin Hükümetçe tespit edilen yerlerden giriş ve çıkışlarında pasaport vesikası kullanma zorunluluğu getirilmiş. 14. 7 Kasım 1935‟te on yıl süreyle uzatılmasını ilgilendiren bir protokolün imzalanmasıyla neticelenmiştir.1684 1938 yılında ise ecnebilerin pasaport ve diğer ilgili kanunlar çerçevesinde Türkiye‟de seyahat ve ikametlerinin serbest olduğu. Dönem. 1688 Düstur. C. Dönem. 17. 305 . C.12.g. s. s..6.9. V. s. GörüĢlerim.. 113. 26.1686 5. Semih Lütfi Kitabevi. revizyonist devletler (Almanya-İtalya) ve anti-revizyonist devletlerin (İngiltere-Fransa) anlaşarak “Dörtlü Pakt”ı kurma çabalarını iyi karşılamayacağını açıkça ifade etmiştir.000 liraya kadar taahhüt icrasına Hariciye Vekili yetkili kılınmıştır. 80. Sovyetler Birliği ile olan iyi ilişkilerimizi olumsuz yönde etkilemeye başlamıştır.. TBMM Z. 1686 TBMM Z. 28. 467-468. s. Dönem.3. 24 saat içinde bulundukları yerin polis veya jandarma karakoluna müracaat ederek beyanname vermeleri gerektiği ve bu beyannameden hiçbir ücret alınmayacağı kanunla tespit edilmiştir.1689 Lozan‟dan sonra Türkiye‟nin uzlaşamadığı tek Batılı devlet İtalya idi. C.28.C. s. V.1936‟da çıkarılan “Tahranda Yapılacak Sefaret Binaları İle Tefrişatı İçin Taahhüt İcrası Hakkında Kanun” ile Tahran‟da yapılacak iki sefaret binası inşaat ve tefrişatı için 1937 mali yılı bütçesine konulacak tahsisattan ödenmek üzere 100. s. C.C.1685 Büyükelçilik binaları ve çalışanları ile ilgili düzenlemeler sıkça rastlanan konular arasındaydı. V. İstanbul. faşist diktatör Mussolini‟nin Habeşistan‟ın işgalinden sonra Asya‟ya 1684 1685 TBMM Z.C. Bu güvensizliğin kaynağı İtalya‟nın izlemiş olduğu revisyonist politika ile Akdeniz‟e göz dikmesi. 88. 418. fakat Montreux Konferansı‟nda İngiltere ile yapılan işbirliği. 26. Bu durum iki ülke arasında daha önce 1925‟te yapılan “Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması” ve diğer antlaşmaların. 1687 Tevfik Rüştü Aras.. 1945.

. 163. a. C. 306 .g.e. Numan Bey ise Türkiye‟nin ancak komşuları ile böyle bir antlaşma imzalayabileceğini söyleyerek bu isteği geri çevirmiştir. TBMM Z. 1. nitekim bir müddet sonra antlaşmaya İtalya‟nın da katılmasının durumun tescili anlamına geleceğini iddia etmiştir. İtalya ile daha önce yapılan ticaret antlaşması.. 4. C. 1935‟te dokuz ay süreyle.C. Türkiye‟nin Sancak ve Montreux sorunu sırasında revizyonist bir politika izlediğini belirterek bir tarafsızlık antlaşması teklif etmişti. Atatürk‟ün Ankara Palas‟daki resmî bir ziyafet esnasında genç faşist İtalyan sefirine iltifat ederken. Atatürk‟ün bir müddetten beri bazı devlet ve hükümet işlerini. 1692 Uran. s. s. V. 120-121. deniz korsanları ile mücadelede önemli bir adımdır. 1.. Türkiye‟nin 1937‟de Nyon Antlaşmasını kabul etmesi. 253.1690 Atatürk. 1693 TBMM Z. 268. s. Bkz. 8. 9.1694 İtalya‟nın ısrarcı politikaları ilişkileri gerdiği gibi. Uran. s. 1696 TBMM Z. Dönem. 1697 Gönlübol-Sar. durumun ispatı anlamına gelmektedir. s. 1455-1456. ilişkiler tamamen koparılmak istenmemiştir. Cumhuriyet. 1694 Bu görüşmeler için bkz. 4. Fakat Nyon Antlaşması..yönelik yayılmacı bir politika izlemesidir. kliring antlaşması ise 1935 ve 1936 tarihlerinde tekrar uzatılmıştır.1691 Atatürk‟ün Mussolini‟yi hiç sevmediği bilinmektedir. bu tartışmaya sebep olan hadisenin sadece Nyon Antlaşması‟ndan kaynaklanmasının mümkün olmadığını. V.g.1695 Türkiye ile Almanya arasında 27 Mayıs 1930 tarihli ticaret mukavelesine ek olarak 15 Nisan 1935‟te bir antlaşma imzalanmıştır. s.m.1697 1690 1691 Gürel. Akdeniz‟deki ticaret gemilerine denizaltılarla saldırdığı iddiaları da münasebetleri kopma noktasına getirmiştir. V. 4. a. s. 414. Atatürk ile İnönü arasında küçük çaplı bir krize neden olmuştur. C. 193.e. Mussolini‟yi iyi bir hükümet adamı.. a. hükümetin dışındaki ve kendi etrafındaki birkaç kişiye danışarak halleder olması ve İnönü‟nün bu gibi oldubittilere karşı tahammülünün tükenmiş olmasıydı. Dönem.1696 7 Temmuz 1938‟de Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu ile Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop Berlin‟de bir görüşme yaptılar. 4 Şubat 1937.1693 1937 yılı Şubat ayında iki ülkenin Dışişleri Bakanları Tevfik Rüştü Aras ile Kont Ciano İtalya‟da bir araya gelmişlerdi. Tek Adam. İtalyan diktatörü Mussolini‟yi kastederek alaylı bir lisanla ve orada bulunanlarında işiteceği bir tarzda. 1695 Doğan Avcıoğlu... s. 5 Şubat 1937.e. s. C. Aydemir. Dönem.C. Bu görüşmede Ribbentrop. Millî KurtuluĢ Tarihi. a. s. Hilmi Uran‟a göre ise 25 Ekim 1937‟de İsmet Paşa Kabinesi‟nin görevinden uzaklaşmasının nedeni. Ulus.g. Avcıoğlu. fakat aynı zamanda fena bir devlet adamı olarak yorumlamaktaydı. s.C.g. 530.1692 İtalya‟ya karşı soğuk bir politika izlenmesine rağmen İsmet Paşa‟nın İtalya‟yı ziyaret etmesinden de anlaşılacağı üzere. “Ne yapıyor senin palyaço” sözü.

145. 1935-1938 yılları arasında pek çok devletle ticaret. Dönem. C. Çanakkale Boğazı‟nın şimdiki durumunun boğazlar mukavelesinin bir sonucu olduğunu.1705 Atatürk ise 1.. 1702 TBMM Z.1701 Çekoslovakya ile 12 Mayıs 1936‟da bir ticaret antlaşması yapılmıştı.1935‟te Afyon Antlaşması1699... dış güvenlik ile ilgili olarak gönüllerinin sulhtan yana olduğunu.1703 Türkiye. 307 .C. Hariciye Vekili Şükrü Kaya. 14 Eylül 1935‟te yapılan Milletler Cemiyeti Asamblesi‟nin toplantısında.3. 28.9. s.C. 16. 139.C. 1703 TBMM Z. 4. fakat sulhun bozularak dünya siyasetinin gerginleştiğini. s. V. S. s.10. 1704 Esmer. Sayısı: 127. S. s. 47. V. 128. 26.C. TBMM Z.6. 24..1704 İtalya‟nın Habeşistan‟a saldırması ve uluslararası siyasetin gerginleşmesi üzerine bazı milletvekilleri Çanakkale Boğazı‟nın kapatılmasını istemişlerdi. 1700 TBMM Z.. 10.. a. V.C. 2-3. V. Dönem. C. 4. 9. 2756 sayılı Kanunla iki ay uzatılmıştır. ikamet ve dostluk antlaşmaları imzalamak suretiyle. Dönem. Dönem. bu durumda da başta hava gücümüzü artırarak gerektiğinde ülkemize karşı yapılacak saldırılarda gereken cevabın anında verileceğini söylemiştir. C. C. Dönem. 224-225.. C. 27 Nisan 1938‟de ise daha önceden yapılmış olan dostluk ve tarafsızlık antlaşması yenilenmiştir. V. Dönem. 1706 TBMM Z. 1701 TBMM Z. s.1. s.C. gerekli gördüklerinde her türlü tedbiri almaktan çekinmeyeceklerini ifade etmiştir. s. 16.. 1706 1698 1699 TBMM Z.e. 187. 5. Sayısı: 77. C. 1705 TBMM Z. “barışçı dış politika” izlediğini tüm dünyaya ispat etmiştir.1936‟da ticaret ve seyrisefain mukavelenamesi imzalanmıştır. Türkiye’nin Boğazlar Politikası ve Montreux SözleĢmesi Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras.g.1702 Türkiye-Yunanistan arasında 15 Ocak 1937‟de kaçakçılığın men ve takibine yönelik bir antlaşma yapılmış.Türkiye ile Bulgaristan arasında 6 Haziran 1934‟te 2499 sayılı Kanunla yürürlüğe giren ticaret antlaşması.1935 tarihinde Meclis‟te yaptığı konuşmasında. Dönem.1698 Türkiye Cumhuriyeti ile Yugoslavya Hükümeti arasında 12..11.C. C.1700 Romanya ile yapılan transit mukavelesi Meclis tarafından 23 Aralık 1935‟te onaylanmış ve 5 Ocak 1938‟de ise ticaret ve tediye antlaşması yapılmıştır. 6. 69. C. Lozan Antlaşması‟nın boğazlar konusunda Türkiye‟yi sınırlayıcı hükümlerinin kaldırılmasını istemiştir. V. s. Dönem. s. V.C. 187. 5. V.

1712 5. s. 20 Temmuz 1936‟da Türkiye. 308-331. No: 29. Konferans. sözleşmenin değiştirilmesini istemiştir. 2 Ekim 1935‟te Cenevre‟de bir araya gelen Türkiye. Sofya.1710 Montreux Sözleşmesi‟nin Türkiye‟nin lehine sonuçlanması Meclis‟te birçok milletvekili heyecanlandırmış ve boğazlar politikasına verdiği destek nedeniyle başta Atatürk olmak üzere Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras ve konferanstaki arkadaşları. İngiltere. 1711 TBMM Z. Sayısı: 272. Bükreş. 47. s. 226. başta Türkiye olmak üzere bazı doğu ülkelerini kendi aralarında daha sıkı birlikler kurmaya yönlendirmiştir. Dönem.1707 Hükümet bu adımla da yetinmeyerek Dışişleri Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu‟nu.1708 1936 yılında Türkiye. bütün şehitliklere birer çelenk konulması ve görüşmelerin bastırılarak köylere kadar dağıtılması önergeleri kabul edilmiştir. 1710 Bu sözleşmenin metni ile ilgili olarak bkz. Romanya. s. Japonya. 665. boğazları bütün devletlere kapatacağını duyurmuştur. C.3. 1712 TBMM Z.C. Londra ve Paris‟e göndererek görüşlerimizin anlatılmasını sağlamıştır. 12.2.. s. Fransa. Sovyetler Birliği. a. S.1711 Boğazlarda elde edilen bu başarıdan dolayı bazı milletvekillerinin verdikleri Çanakkale şehitlerine bir dakikalık saygı duruşu. 1709 “Montrö‟de antlaşma ümitleri fazlalaşıyor”... bir savaş durumunda tarafsız kalırsa. Daha sonra bu 1707 1708 Ayın Tarihi.1709 Bu gelişmeler sonucunda Boğazlar rejimini değiştiren konferans. Tan. V. 1. Nisan 1936. 310. 1-19. 12. Batılı devletlerin önemli merkezleri olan Belgrat. s.9. Doğulu Devletlerle Münasebetler ve Sadabat Paktı İtalya‟nın Habeşistan‟a saldırısı ve Doğu Akdeniz üstünde yürütmüş olduğu ihtiraslı politikaları.C. 308 . bu vekiller tarafından övücü konuşmalara muhatap olmuşlardır. İran ve Irak aralarında bir anlaşma parafe ettiler. 15 Temmuz 1936.g. Esmer.e. Bulgaristan. V. Atatürk‟e saygı ve teşekkürlerini sunmak üzere bir heyet kurulması. Dönem. Üçüncü Tertip. C. s. 17. Lozan Boğazlar Sözleşmesine taraf olan devletlere birer nota göndererek.Türkiye Hükümeti Boğazlar konusunda kararlı dış siyasetini 11 Nisan 1936‟da bir kez daha ortaya koyarak. s. Yugoslavya ve Yunanistan‟ın Montreux Boğazlar Sözleşmesi‟ni imzalamasıyla sonuçlanmıştır. Moskova. Düstur. Milletler Cemiyetinin İtalya‟ya karşı zorlayıcı tedbirler almasının düşünüldüğü bir sırada. Atina. C. 22 Haziran 1936‟da İsviçre‟nin Montreux şehrinde toplanmıştı.

Dünya Savaşı‟ndan sonra adeta unutulmuştur. 1. C. 4.3. bunun savaştan çekinildiğimiz anlamına gelmediğini. 1714 Avcıoğlu. Mondros Mütarekesi sırasında İskenderun ve Hatay. Millî KurtuluĢ Tarihi. yapılacak olan antlaşmaya Sovyetler Birliği ile İngiltere‟nin olumlu bakışlarının zor sağlanabilmesi gibi nedenlerden dolayı oldukça uzamıştır. Türk Tarih Kongresi. s. Eğer harpten istikrah ediyorsak. aksine savaşta kullanılacak kaynakların çok daha faydalı işlere kanalize edilebileceğini vurgulamıştır. hiçbir meseleyi hal ve tesviye edemediğinden. C. 4. eski “İskenderun Sancağı” bölgesine verdiği isimdir. Irak ve Afganistan) Tahran‟da Sadabat Sarayı‟nda bir pakt imzaladılar. X. “1937 Sâdâbad Paktı”. s. 1480-1481.9. Tevfik Rüştü Aras Bey: “Sulh bizim için bir vasıta değil. 31293154. Tek Adam. hiçbir tarzı halledemediğindendir”1716 sözleriyle. Fransa’yla Yürütülen Diplomatik Temaslar ve Hatay Sorunu Hatay. Türkiye‟nin doğusunun güvenliğini sağlayan bu pakt. Tek Adam. Ulus. Misak-ı Millî sınırları içerisinde yer alan bu bölgenin Türk devletine devredilmesi gerekmesine rağmen buraların işgali devam etmekteydi. Fransa ile Türkiye arasındaki dostluk giderek güçlenmiş. Atatürk‟ün. Türk ordusunun elindeydi. Suriye‟deki Türklerin ve Türkiye‟deki Suriyelilerin emlakleri hakkında bir 1713 Büyük bir coğrafi sahayı içine alan bu antlaşma. 1717 Aydemir. bu herhalde ondan korktuğumuzdan değil.3. 309 . Türkiye‟nin temel politikasının sulhtan yana olduğunu. 1935‟ten sonra İtalya‟nın Akdeniz‟de önemli bir tehdit haline gelmesiyle.anlaşmaya Afganistan‟da katılmıştır. bir hedeftir.1715 Sadabat Paktı dolayısıyla dört devletin dışişleri bakanları çok samimi açıklamalarda bulunmuşlardı. İran. Aydemir. 411. s. VI. Bkz. zayıf doğu devletleri ile yapılmış olduğundan aslında ilk etapta fazla bir sonuç beklenecek olan bir antlaşma değildir. s.1717 Sancak bir müddet sonra Fransız mandası altına girmiş ve bu durum Milletler Cemiyeti tarafından 23 Eylül 1923‟te tasdik edilmiştir. 5.1713 Doğu Paktı”nın gerçekleşmesi. Ankara. uzlaştırıcı bir görev alarak İran ve Irak‟ı memnun bırakacak bir karar vermiştir. 414-415. Sınır anlaşmazlığının çözümünde Orgeneral Fahrettin Altay. Belki de bu antlaşma bölgesel işbirliğine zemin hazırlaması ve bazı anlaşmazlıkların çözümünde kilit rol oynaması açısından dikkate alınmalıdır. 1715 İsmail Soysal. II. s. 1716 “Sadabat Paktı sulh için büyük bir hizmettir”. bölge ülkeleri arasındaki sınır anlaşmazlıkları.1714 Uzun süren çalışmalar sonucunda 8 Temmuz 1937‟de dört devlet (Türkiye. 12 Temmuz 1937. 1994.

18. 78. Norveçli ve İsviçreli birer temsilciden oluşan üç kişilik heyet İskenderun‟a giderek çalışmalarına başlamıştır. Fransa ile aramızdaki en ciddi anlaşmazlığın “Sancak Sorunu” olduğunu bir kez daha belirtmiştir. Der: Faruk Sönmezoğlu. s.9. s.C. Üçüncü Tertip. 529. 228-229. TBMM‟nin açılışı münasebetiyle yaptığı konuşmasında.1721 Teklif kabul edildikten sonra Hollandalı. 349.1724 29 Mayıs 1937‟de Cenevre‟de Fransa ile Türkiye arasında. Meseleye el koyan Milletler Cemiyeti. a. Der Yayınları. 17. 95-99..C. s.. Sancak‟ta Türklerle Fransız polisi arasında kanlı çarpışmalar yaşanmıştır. s. Hatay adını alacaktı. 6-7. s. 1. sivil ve askerî danışmanlarıyla Ulukışla‟ya gitmesi Fransızları telaşlandırmıştır. 123. s. 1722 Esmer.. s. kendine özgü bir anayasa ile idare edilen “ayrı bir varlık (entite distincte)” olacak ve bundan sonra sancak. a. bir nota ile Suriye ve Lübnan‟a tanınan bağımsızlığın.1719 Türkiye Cumhuriyeti.1718 Gelişen bu olumlu hava. “Karanlığı Aydınlatmak Lazımdır”. No: 38. Dönem. İsveç temsilcisi Sandler‟i raportör olarak atamış.. 2004. ayrı bir bölge olan İskenderun Sancağı‟na da tanınmasını istedi. Tan.1936. 310 . Atatürk. Türk DıĢ Politikasının Analizi. İstanbul. 13.m. V.e.1720 Fransa‟nın “Sancak Sorunu”nu Milletler Cemiyetinin çözmesini teklif ettiği bir sırada. bu zat da sancağa üç tane tarafsız gözlemcinin gönderilmesini tavsiye etmiştir. Ahmet Emin Yalman. Ayın Tarihi.1722 CHP‟nin 5 Ocak 1937‟de Ankara‟da yapılan toplantısında durumdan duyulan memnuniyetsizliğin dile getirilmesi. s. dışişlerinde Suriye‟ye bağlı. 1723 Özden Zeynep Alantar. a.g. Bu statüye göre İskenderun Sancağı. s. Ocak 1937. 6 Ocak 1937‟de ise Atatürk‟ün aniden Eskişehir gezisini yarıda keserek. C. 9. TBMM Z. Dönem. 9 Eylül 1936‟da Fransa‟nın Suriye üzerindeki haklarını Suriye‟ye devretmesiyle bozulmaya başlamıştır. 1725 Düstur.. 235. 1724 Armaoğlu. 1721 M. V. içişlerinde tamamen bağımsız.anlaşmaya bile varılmıştır. Sancak için bir statü kabul etmiştir.g. Sandler raporu hakkında daha geniş bilgi için bkz. s. C.e. 1720 Atatürk’ün TBMM AçıĢ KonuĢmaları. 548.1725 İstikrarın sağlanamamasına birinci neden olarak Fransız sömürge yönetiminin 1718 1719 Gürel.1723 Bu gelişmeler üzerine Türkiye ile Fransa arasında Hatay konusunda bir ilke anlaşması ortaya çıkmış ve 27 Ocak 1937‟de Milletler Cemiyeti. Sancağın millî bütünlüğünü teminat altına alan ve yeni Türkiye-Suriye sınırını tespit eden bir anlaşma yapılmasına rağmen bölgede bir türlü istikrar sağlanamamıştır. C.g. TBMM Z. “Türk Dış Politikasında Milletler Cemiyeti Dönemi”.

Goloğlu. a. Abdurrahman Melek. Abdurrahman Melek. Ulus. Hatay konusundaki politikasını yumuşatarak. 9 Sonkanun 1937.. 190. 1732 Armaoğlu. Ankara. VI. 1. 1731 TBMM Z. Dönem. s. 1728 Fransız vali Carreaux yerine Hatay İç İşleri Müdürlüğü (valiliği) görevine atanan bu kişi Dr.g. Meclis Başkanlığına Abdülgani Türkmen.. s.1731 29 Haziran 1939‟da Hatay Meclisi aldığı son kararıyla Türkiye‟ye katılmış1732.1726 Dışişleri Bakanlığının “Sancak Sorunu” ile ilgili olarak hazırladığı projeyi Paris Büyükelçimiz Suat Davaz. Bu görüşme sırasında Vieno. TPC (1931-1939). Ankara. 17. Ankara. s. s. s. s.C. TTKY. 311 . 1992.1727 Bu sırada anti-revizyonist devletlerin Türkiye‟ye olan ihtiyaçları artmış. TBMM Matbaası. 27. C. C. s.C. C. 4.. TBMM‟de 7 Temmuz 1939‟da Hatay‟ı bir il olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içine almıştır.1729 Seçimlerin tamamlanmasından sonra Sancak Meclisi. 49. 10-11. Devlet Başkanlığına Tayfur Sökmen ve Başbakanlığa ise Abdurrahman Melek seçilmişlerdi. 1729 “Hatay‟da tesçil işinin son rakamlarına göre: 40 mebusluktan 22‟si Türklere geçiyor”. Ayrıca Sancak‟a “Hatay Devleti”1730 ismi verilmiş ve Hatay Devleti Meclisi.e. gönderdikleri bir telgrafla Türkiye‟ye ebedi bağlılıklarını ifade etmişlerdi. 1. Göreve Fransızlar tarafından getirildiğinden Hatay‟daki particiler ve Dörtyol‟daki Kuvva-yı Milliyeciler tarafından davalarına ihanet etmekle suçlanmıştı. 3 Ağustos 1938. Hatay Nasıl Kurtuldu.1938 tarihinde Türk Başkonsolosu Celal Karasapan‟ın makamında açıklayan Abdurrahman Melek‟i oldukça bir zor görev beklemekteydi. Hatay’ın KurtuluĢu Ġçin Harcanan Çabalar. Abdurrahman Melek‟tir. 296. 1733 TBMM Z.Arapları kışkırtması. 351. “Paris elçimizle Fransız Hariciye müsteşarı arasında görüşmeler”. Ermeni cemaati 5. V. 1966.. Sancak ta seçim çalışmaları başlamış ve Hatay‟da birinci seçmelerin sayıları belirlenmiştir. TTKY. Fransız Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Bay Vieno ile görüşmüştür. ikinci neden olarak ta sınırlarımıza kadar girerek zarar veren eşkıyaları engelleyemeyen dirayetsiz görevliler gösterilmiştir. Dönem. Grek Ortodoks cemaati 2 kişi olmak üzere toplam 40 milletvekilliği öngörülmüştür. Alevî cemaati 9. Ulus.6. dolayısıyla Fransa. Arap cemaati 2. kendisine Ankara‟dan destek bildirisi gelince rahat bir nefes alabilmiştir.1728 4 Temmuz 1938‟de Fransa ile yapılan dostluk antlaşmasından sonra. 17-21.C. Davaz‟a Fransa‟nın “Sancak Sorunu”nu her iki tarafı da tatmin edecek şekilde çözecek bir proje üzerinde çalıştığını açıklamıştır. Hatay‟ın Fransız valisini geri çekmiş ve yerine bir Türk valiyi atamıştır. 1939. s. s. Dönem. Fransızların valilik teklifini 4. Seçmen sayılarına göre Hatay Meclisi‟ndeki milletvekillikleri şu şekilde dağılmış olacaktı: Türk cemaati 22. ilk toplantısını 2 Eylül 1938‟de yapmış. 1730 Tayfur Sökmen. V. Bkz.1733 1726 1727 TBMM Z. 108.

3. 4Makbule‟nin yaşadığı müddetçe Çankaya‟da oturduğu ev de emrinde kalacaktır. cihanda sulh” sloganıyla izlemiş olduğu barışçı dış politika sayesinde. 312 . Ülkü‟ye 200 lira ve Rukiye ile Nebile‟ye şimdiki gibi yüzer lira verilecektir. “yurtta sulh. s. Afet‟e 800. ĠSMET ĠNÖNÜ’NÜN CUMHURBAġKANI SEÇĠLMESĠ VE TBMM’NĠN BEġĠNCĠ DÖNEMĠNĠN SONA ERMESĠ Atatürk‟ün sağlık durumu ilk kez 1936 yılında Ege Manevraları esnasında anormallik göstermiş. çok güçlü bir mikrofonla beraber kürsünün arkasına Atatürk‟ü otururken bile ayakta gösterecek şekilde bir koltuk yerleştirilmesi 1734 1735 Ruşen Eşref Ünaydın. 1938 yılında hastalığının giderek ağırlaşması üzerine Dr. 6. 5. 552. Ankara. 1937 yılı içerisinde ise sağlık durumu tehlikeli surette bozulmaya başlamıştır. Sabiha Gökçen‟e 600. Türkiye‟nin saygınlığını uluslararası alanda haklı olarak arttırmıştır.İsmet İnönü‟nün çocuklarına yüksek tahsillerini ikmal için muhtaç oldukları yardım yapılacaktır. Yıldönümü Kutlama Programına katılmak istemiştir. Türkiye. uluslararası sorunların çözümünde karşılıklı anlayış ve eşitlik prensibine dayanan vasıflarıyla ön plana çıkmaktadır. nezleleri sıklaşarak vücudunda kaşıntılar olmuş. 1959. bana nisbetleri şerefi mahfuz kaldıkça. İş Bankası tarafından nemalandırılacaktır. Fakat izlenen bu siyaset. 10. tüm dünya devletleri tarafından takdirle karşılanmaya başlayarak. birçok devletle kendi çıkarlarını zedelemeyecek antlaşmalara imza atmaktan çekinmemiştir. s. Goloğlu. vasiyetnamesini yazdırmış ve Beyoğlu 6. Soyak. s. 5..1734 Atatürk.Her sene nemadan mütebakı mıktar yarı yarıya. 355. Atatürk‟ün vasiyetnamesi şöyleydi: Malik olduğum bütün nukut ve hisse senetleriyle. Bu temel anlayıştan dolayı Türkiye‟nin izlemiş olduğu dış politikalar. Çankaya‟daki menkul ve gayrı menkul emvalimi Cumhuriyet Halk Partisi‟ne âtideki şartlarla. asla bir güçsüzlük belirtisi olarak algılanmamalı. Yapılan hazırlıklar arasında Atatürk‟ün tribüne yorulmadan çıkabilmesi için bir asansör yapılması.Sabiha Gökçen‟e bir ev de alınabilecek ayrıca para verilecektir. TTK Yayınları.Nukut ve hisse senetleri. 2.Her seneki nemadan. Atatürk’ün Hastalığı. Dönem TBMM Döneminde izlenen dış politika.g. şimdiki gibi. Makbule‟ye ayda 1000. s.10. ATATÜRK’ÜN ÖLÜMÜ. Türk Tarih ve Dil Kurumlarına tahsis edilecektir. a. Neşet İrdelp ile Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak‟ın tanıklığında. Atatürk‟ün hastalığına rağmen tören için gereken hazırlıkları yaptırmıştı. Aydemir. serüvencilikten uzak.V. yaşadıkları müddetçe.e. millî çıkarların tehlikeye girdiğinde gerekirse savaşın bile göze alınabileceğini devlet ricalinin yaptığı pek çok konuşmasından çıkarmaktayız. Bkz. 716. TPC (1931-1938). Hatta Ankara Valisi Tandoğan. Tek Adam. Noteri İsmail Kunter‟e teslim etmiştir.1735 Atatürk. terk ve vasiyet ediyorum: 1. geçirdiği ağır rahatsızlığa rağmen Ankara‟da yapılacak olan Cumhuriyet Bayramı‟nın 15.

V.1939 tarihinde Trabzon Milletvekili Hasan Saka. Erzurum Milletvekili Dr. TBMM Başkanı Abdülhalik Renda‟ya. 27. Baskı. 391. Dolmabahçe Sarayında 10 Kasım 1938‟de dokuzu beş geçe vefat etmiştir. 18. 4. 557-558.dikkatleri çekmektedir. Refik Saydam. 220.1740 İsmet İnönü‟de hükümeti kurma görevini İzmir Milletvekili Celal Bayar‟a vermişti. 1740 TBMM Z. “Altı İlke”.. seçimlerinin yenilenmesi konusunda bir takrir vermişlerdi.1741 27. Ġkinci Adam. Atatürk‟ün naşı. Dönem. Bu takririn kabul edilmesiyle.. Remzi Kitabevi. s. 20 Kasım 1938‟de devlet erkânı büyük bir törenle cenazeyi karşılamıştır. s.C. II. 27. C.C. 1968. 1738 Tan. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras‟a ve Ankara valisine taziyelerini sunmuşlardı. Tek Adam. 1741 TBMM Z. 1739 Özkaya. 20-21. Aydemir. TBMM‟de yapılan törenden sonra 21 Kasım 1938‟de geçici olarak kalacağı Etnografya Müzesine getirilmiştir. V. Dönem. 11 Kasım 1938. oybirliği ile (348 oy alarak) Reisicumhur seçilmiştir. TTK Yayınları. Gösterilen bütün ihtimama rağmen Atatürk.1737 Atatürk‟ün ölüm haberi üzerine Ankara‟da cenaze töreninin programını yapmak üzere Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu başkanlığında bir komisyon oluşturuldu. Ankara‟da yapılan törenlere katılamadı. II. s. Fikri Uzer ve Seyhan Milletvekili Hilmi Uran. TBMM‟nin Beşinci Dönemi resmen sona ermiştir. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği durumun kötüye gittiğini üç kez yayınladığı tebliğle beyan etmiştir. Dönem. Ankara‟daki yabancı devlet temsilcileri.. 29. 313 . Atatürk’ün Hastalığı. V. s. 1989. C.1736 Fakat Atatürk. İstanbul Milletvekili Dr. C.C. 1742 TBMM Z. s.1739 Atatürk‟ün ölümünden sonra Malatya Milletvekili İsmet İnönü. s. s. İstanbul. C.1. 90. 8 Kasım 1938‟de ikinci defa ağır komaya giren Atatürk‟ün durumu 9 Kasım‟da da devam etmiş. Ankara.1738 Atatürk‟ün Türk bayrağına sarılı tabutu 19 Kasım 1938‟de Dolmabahçe‟den büyük bir törenle Ankara‟ya gönderilmiş. 17. Bilal Şimşir. s.1742 1736 1737 Aydemir.

İstanbul‟un işgaliyle Osmanlı Parlamentosu‟nun özgürce çalışmasının engellendiğini gören milletvekilleri. Ahrar Fırkası‟nın muhalefetine bile dayanamamıştır. Abdülhamit tarafından 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı neden gösterilerek. meclis üyeleri milletvekilliği sıfatlarını kaybetmiş oluyorlardı. Meşruti sistem ise Osmanlı Mebusan Meclisi‟nin aldığı Misak-ı Millî kararları sonrasında. Abdülhamit‟e Meşrutiyeti ilan ettiren İttihat ve Terakki Cemiyeti özgürlüğü kendi siyasi iktidarı için kullanmış. Meclisin kapatılmasında padişahın tavrının yanısıra asker ve sivil yöneticilerin de zamanla meclise karşı cehhe almalarının etkisini gözardı etmemek gerekir. 18 Mart 1920‟de çalışma güvenliklerinin sağlanmasına kadar meclis çalışmalarının durdurulmasını kararlaştırdılar. Fakat 11 Nisan 1920‟de padişahın Meclis-i Mebusan‟ı kapattığını belirten irade-i seniyesi yayımlanınca. 16 Mart 1920‟de İstanbul‟un İtilâf Devletleri tarafından işgaline kadar fasılalarla devam etmiştir. 23 Temmuz 1908‟de Meşruti monarşik sisteme yeniden geçilmiştir. Ülkenin içinde bulunduğu olağanüstü koşullar Meclis-i Mebusan‟ın demokratikleşme açısından önemli adımlar atmasını engellemiştir. Böylece Meşruti sistemin en temel kurumlarından birisi olan Meclis-i Mebusan 19 Mart 1877‟de açılmıştır. halkı demokratik bilinçten yoksun bırakmış. dolayısıyla bu durum demokratikleşme geleneğinin yerleşmesine önemli bir engel teşkil etmiştir. Kanun-i Esasi‟nin uygulamaya konulmasından sonra EkimKasım ayında yapılan seçimler ile oluşturulan Meclis-i Mebusan 17 Aralık 1908‟de tekrar çalışmalarına başlamıştır. Bu hareketin asıl amacı ise Ankara‟da toplanacağı ilan edilen Meclis‟in gayrimeşru durumuna düşürülmek 314 . Bütün olumsuzluklara rağmen Osmanlı Devleti‟nde 23 Aralık 1876‟da Kanun-i Esasi‟nin ilan edilmesiyle birlikte Türk toplumunun ilk parlamentosu için hukukî dayanak oluşturulmuştur. 1889‟da kurulan İttihat ve Terakki Cemiyeti‟nin örgütlü bir şekilde yaptığı muhalefet hareketi sonucunda. II. Ne yazık ki Meclis-i Mebusan. Aslında bu kararın alınmasının nedeni ileride uygun şartlar oluştuğunda meclisin tekrar toplanmasına hukukî bir zemin oluşturmaktı. 14 Şubat 1878 tarihinde kapatılmış ve Mutlak sisteme dönülmüştür.SONUÇ Osmanlı Devleti‟nde modernleşmenin gecikmesi. II.

buna karşın girişimcilik ve serbest meslek sahipleri oldukça giderek yüksek sayılabilecek başlamıştır. Yasama döneminde bürokratlar daha az düzeyde temsil edilmişler. Parlamenterlerin eğitim düzeylerini değerlendirdiğimiz de ise ilkokul mezunlarının sayısı her geçen dönem azalma eğilimi gösterirken. oranda I. 1931 seçimlerinde CHP‟nin bir milletvekilliği için birden fazla aday göstermesi esası benimsenmiştir. I. 1920‟den sonra atılan adımlar ise Türkiye‟de sağlam bir parlamento geleneğinin yerleşmesine zemin hazırlamıştır. Asıl anlamlı olan II. diğer dört dönemde ise milletvekilleri adayları Halk Fırkası (CHF) tarafından aday gösterilmiştir. zafer kazanmış bir komutan olmanın verdiği avantajı da iyi kullanarak.istenmesidir. Beş dönemde de mecliste hemen hemen siyasal elitin yarısını doğal olarak Mustafa Kemal‟in düşüncelerine daha yakın olan bürokrat kökenli milletvekilleri oluşturmuştur. Dönem TBMM kendine özgü koşullarda yapılan seçimle oluşturulmuş. İktidarın bu tutumu. meclise girebilmişlerdir. Dönem TBMM‟ye 18 kadın ve dört de Hristiyan milletvekili girmiştir. Mustafa Kemal Paşa‟nın azim ve iradesi ile 23 Nisan 1920‟de kurucu meclis niteliğine sahip Büyük Millet Meclisi Ankara‟da açılmıştır. kendisine bir şey sağlamadığı gibi Anadolu‟da kurulmakta olan millî teşkilatın bir devlet kuruluşu haline gelmesini hem kolaylaştırmış hem de hızlandırmıştır. Atatürk devrinde (1920-1938) meclise baktığımızda karşımıza beş dönem çıkmaktadır. Dönemde daha önceden parlamento deneyimi sahibi olan milletvekili sayısının diğer dönemlerden oldukça alt düzeyde (yüzde 37‟lerde) kalmasıdır. Seçimlerin iki dereceli yapılması ise seçim sonuçları üzerinde denetimi arttırıcı bir unsur olmuştur. devleti yeniden yapılandırmada radikal adımlar atabilmek için parlamentodaki muhalifleri ayıklamış ve yerlerine yeni örgütlenmiş Halk Fırkası‟nın üyelerini yerleştirmiştir. Beş yasama döneminden sadece IV. Böylece millî iradeye dayanan demokratik bir devlet tarih sahnesinde yerini almıştır. seçilen Parlamentonun 1920‟den 1939‟a dek evrimine baktığımızda milletvekillerinin yaş ortalamaları artmaya Dönem TBMM‟ye milletvekillerinden daha önceden parlamento deneyimi olan milletvekili sayısı ancak yüzde 23 civarındaydı. Kuşkusuz ki Mustafa Kemal Paşa. Çağdaş anlayış prensiplerinin ülkede yerleşmeye başlamasıyla ilk defa V. yüksek öğretim 315 .

4. mahkeme kararlarına itirazlar. II.oranında dikkate değer bir gelişme yaşanmıştır. bu yoğun temposu içerisinde vatandaşlar tarafından verilen emeklilik. yerel yöneticileri şikâyetler. Meclis. Diğer dönemlerde de 316 . Buna rağmen Birinci Meclis‟teki tartışma ortamı. TBMM‟nin faaliyetlerini incelediğimizde 23. fiyat artışları ve askerlik gibi konulardan oluşan dilekçeleri de değerlendirmiştir. Kanunla. Dönemde (338). genellikle mülkî yapılanma konusunda tek başına karar vermemiş. böylece devlet başkanlığına ilişkin boşluk ortadan kaldırılmış ve iktidar alternatifi olarak görülen halife bertaraf edilmiştir. Dönem TBMM ile başlayan diğer dönemlerde ise homojen ve denetlenebilir bir meclis yapısı karşımıza çıkmaktadır. IV. Yapılan çalışmalar sonucunda I. Siyasal alanda yapılan bu devrimler devlet anlayışında laikliğe doğru yönelişin açık bir göstergesidir. bazı idare amirlerinin görüş ve teklifleri de bu düzenlemelerde yol gösterici olmuştur. Siyasal yönetim alanında devletin şekli Cumhuriyet olarak değiştirilmiş. II. Atatürk devrinde devlet memurlarını ilgilendiren birçok yasal düzenlemeler yapılmıştır. Kamu yönetimi alanında öncelikle merkezî hükümet taşrada yaygın olarak kullanılan yetkileri budamaya çalışmış.1920 ile 27.1. III. Bu verilerden hareketle meclisin Kurtuluş Savaşı‟nı başarıyla tamamlaması ve devrimleri oturtmasından sonra daha aktif çalıştığı söylenebilir. Dönemde (627). II. bu meclisin Atatürk dönemindeki en demokratik meclislerden birisi olarak anılmasına neden olmuştur. 3 Mart 1924 tarihinde ise halife tamamen siyasal yaşamın dışına itilmiştir. Meclis.1939 tarihleri arasında TBMM Başkanlığına 5243 kanun tasarısı. I. Dönemde (920) olmak üzere meclisten toplam 3592 adet kanun çıkarılmıştır. bu yapılanma sırasında yeni idare teşkilatı kanunlarının yanı sıra eski kanunlar üzerinde de düzenlemeler yapılmıştır. 1830 kanun teklifi ve 3393 de tezkere verilmiştir. TBMM Döneminde 1926 yılında çıkarılan 788 sayılı “Memurin Kanunu”dur. Dönemde (871) ve V. Dönem TBMM siyasal açıdan gruplaşmaların yoğun bir biçimde olduğu homojen olmayan ve denetlenebilmesi zor olan bir meclistir. Dönemde (836). Cumhuriyet Döneminin idarî taksimatının hukukî temelleri. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu‟na göre şekillendirilmiştir. devlet memurluğu kapsamlı bir düzenlemeye tabii tutulmuştur. maaş sorunları. Fakat bu kanunların en önemlilerinden birisi hiç kuşku yok ki.

I. orduya her alanda aktif görevler yüklenmiştir. Özellikle 1933‟ten sonra dünya siyasî atmosferinin gerginleşmesi ve Cumhuriyet yönetiminin kendi idealleri doğrultusunda subay yetiştirmek arzusundan dolayı Harp Okulu ile Harp Akademisi mezunlarının sayılarında bir artış sağlanmıştır. kendisine rakip olabilecek paşalarla paylaşmayı bir an bile düşünmemiştir.kamu personel rejiminde memurlar lehine birçok düzenlemeler yapılmıştır. öyle ki 1935‟te savunma harcamasına bütçeden ayrılan pay yüzde 28‟lerde iken bu pay 1939 yılına gelindiğinde yüzde 50‟lere kadar çıkmıştır. Dönem TBMM. TBMM Döneminde 317 . Devlet memurlarına bu itibarı sağlayan kuşkusuz onların siyasal iktidar ile oldukça yakın ilişkiler içerisinde olmalarıdır. bütçeden savunmaya ayrılan payda ise sürekli bir yükseliş gözlemlenmiş. Mustafa Kemal ve Cumhuriyet eliti için sistemi oturtan ideal bir unsur haline gelmiştir. Özellikle III. II. II. Mustafa Kemal Paşa. öbür yandan da Anadolu‟nun malî potansiyelini ulusal amaçlar doğrultusunda kullanmak üzere gerekli önlemleri almıştır. TBMM‟nin iktisadi hayatı yeniden şekillendirmedeki kararlılığını göstermektedir. Toplumda ayrıcalıklı bir yere sahip olan memurlar. Düyun-u Umumiye‟nin tasfiyesi. bu mücadele esnasında bile iktidarı. ekonomi alanında bir yandan kendi otoritesini Anadolu‟da egemen kılacak çalışmalar yaparken. II. Osmanlı Ordusu‟ndan devralınan yüksek komuta kademesinin yetersiz kalması dolayısıyla ilk aşamada subay açığı kapatılmaya çalışılmıştır. Bu hâkimiyet Atatürk‟ün son günlerine kadar artarak devam etmiştir. devrimlerin yerleşmesinde ve devrim karşıtı hareketlerle mücadelede önemli görevler üstlenmiştir. Dünya Savaşı yüzünden. Ordu. 1935‟lerden itibaren giderek ayrıcalıklı konumlarını kaybetmişlerdir. II. Dönem TBMM Lozan Barış Antlaşması‟nın onaylamak suretiyle bu gelişmeleri tescil etmiştir. Osmanlı Devleti‟nden devralınan askerî yapı üzerinde derhal düzenlemelere gidilerek. ordudan Mustafa Kemal‟e karşı direnebileceklerin tasfiye edilmesiyle ordu. Zamanla askerler. Cumhuriyet‟in kuruluşunda. Mustafa Kemal Paşa‟nın hâkimiyetine girmiştir. TBMM Döneminde. Türkiye Cumhuriyeti‟nin ilk yılları memurlar açısından “altın yıllar” olarak tanımlanabilir. Ayrıca aşar vergisinin ve Reji İdaresi‟nin kaldırılması ile Kabotaj Kanunu‟nun çıkarılması. ekonomik bağımsızlık alanında atılmış son derece önemli adımlardı. Hiç kuşkusuz Lozan Barış Antlaşması ile kapitülasyonların kaldırılması.

kısa sürede oluşturulacak bir sermaye birikimini engellemek suretiyle millî endüstrinin imkânsızlaşmasına sebep olmasından dolayı devletçi politikalar. Cumhuriyet hükümetleri açısından vazgeçilemeyecek sanayileşme uygulamaları olmuştur. TBMM Hükümetinin kuruluşu ile yeni bir devlet yapısı oluşturulurken ilk aşamada mevcut olan hukuk düzeninin iyileştirilmesi ve çağdaşlaştırılması amacı güdülmüştür. IV. İzmir‟de İktisat Kongresi toplanmış. bankaya tarımsal alanda önemli sorumluluklar yüklenmiştir. içerisinde nizamiye mahkemeleri ile şer‟i mahkemelerin bulunduğu ve birlikten yoksun bir adalet örgütü devralınmıştır. Avrupa‟ya ihtisas için birçok öğrenci gönderilmesi. Buna rağmen ekonomik bunalımın. modern vergi sistemlerinin kabulü gibi büyük bir malî devrim niteliği taşıyan gelişmeler. Atatürk döneminde iktisadî hayata yön vermek için bankacılık alanında çalışmalar yapılmış. Hukuk alanında. 1924 yılında ise şer‟iye mahkemeleri kaldırılmıştır. TBMM Dönemlerinde de aynı kararlılıkla devam ettirilmiştir. 318 . Devletin dış borçlanmadan uzak durması ve uyguladığı kendi kendine yeterlilik politikaları sayesinde 1929 yılında ortaya çıkan dünya ekonomik buhranının etkileri nispeten hafif atlatılmıştır. köylünün ayağına adalet götürülmek istenmiştir. “Teşvik-i Sanayi Kanunu” çıkarılmış. Denk bütçe politikası uygulayan hükümetler yeri geldiğinde klasik yöntemler olan vergi artırma ya da yeni vergi koyma usullerine de başvurmuşlardır. ve V. memur maaşlarında yapılan kesintiler ve memur sayılarında yapılan düzenlemeler bütçeyi denkleştirmek için ilk akla gelen başlıca tasarruf politikaları olmuştur. gümrüklerde yapılan düzenlemeler. Sulh mahkemelerinin sayısının artırılması suretiyle. 1920 tarihinde çıkarılan “Teşkilat-ı Mehakim Kanunu” ile sulh hâkimlerinin ve mahkemelerinin yetkilerinde düzenlemeler yapılmış. Ayrıca ziraatla ilgili okulların ve çeşitli enstitülerin açılması. köylülere kurslar ve konferanslar verilmesi tarım alanında çağdaş ve bilimsel metotların benimsendiğini göstermektedir. Tarım alanında Ziraat Bankası bir devlet bankasına dönüştürülerek. Osmanlı Devleti‟nden. Hukuk alanındaki birçok eksikliklere rağmen halk adlî mekanizmaya son derece güvenir bir hale gelmiştir. Meclis‟ten başlamak üzere toplumun her kesiminde yapılan tasarruflar. “Âli İktisat Meclisi” kurulmuş ve sanayi planları uygulamaya konmuştur.yapılmaya başlanan millileştirmeler. Banka adeta köylünün bir muavini gibi çalışmıştır.

vilayet idare-i hususilerinin ve Evkaf Vekâleti‟nin elinde bulundurduğu yetkileri budanarak. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. Kanunun çıkarılmasına TCF milletvekillerinin TEK‟nda yer alan temel hak ve hürriyetler kapsamında karşı çıkmalarına rağmen. Daha sonraki süreçte anayasadan lâikliğe aykırı maddeler çıkarılmış. yeni devlet ve iktidar düzenine ilişkin kuralları gösterecek yeni bir anayasayı 20 Ocak 1921 tarihinde yürürlüğe koymuştur. 4 Mart 1925 tarihinde çıkarılan 578 sayılı “Takrir-i Sükûn Kanunu” bu tür tedbirlerden birisidir. Kadınlara hâkimlik hakkının Avrupa ülkelerinden sadece Almanya‟da verildiği bir dönemde Türkiye‟de de verilmeye başlanması ise hukuk alanında bir reformdur. Türkiye dâhilindeki tüm eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlanmıştır. Bu hareketler Atatürk‟ün görüş ve direktifleri çerçevesinde şekillenmiştir. parlamenter rejime geçişte bir adım daha ileri giden 1924 Anayasası kabul edilmiştir. millî hâkimiyet prensibini ön plana çıkararak. Kanunun çıkarılmasındaki temel amaç ülkede huzur ve asayişin temin edilmesi anlayışıdır. millî hâkimiyet ve meclisin üstünlüğü sistemini geliştirmekte ve kamu özgürlüklerine geniş bir şekilde yer vermektedir. Öncelikle Osmanlı Devleti‟nden miras alınan çok başlı eğitim sistemi üzerinde düzenlemeler yapılmış. Eğitim alanında merkezîleşmeyi ve birliği sağlayacak olan en önemli adım 3 Mart 1924‟te çıkarılan “Tevhid-i Tedrisat Kanunu” ile atılarak. tüm toplumu bağlayan ilkeler haline gelmiştir. Halifeliğin kaldırılması ve diğer alanlarda yapılan bazı düzenlemelerin yeni bir anayasayı gerektirmesi üzerine. 5 Şubat 1937‟de ise CHP‟nin altı ilkesi anayasaya dâhil edilerek. Siyasî alanda Saltanatın kaldırılması. Dönemin olağanüstü koşullarında zaman zaman halkın özgürlüğünü kısıtlayıcı tedbirlere de başvurulmak zorunda kalınmıştır. Meclis‟i bu hâkimiyetin temsilcisi olarak görmüştür. Hukuk alanında lâik ve millî karakterlere uygun olmak kaydıyla.TBMM. 3 Mart 1926‟da çıkarılan 766 sayılı “Hâkimler Kanunu” ile hâkimlerin statü ve görevleri detaylı bir biçimde yeniden yapılandırılmıştır. Cumhuriyet‟in ilanı. çağdaş medeniyet normlarını kapsayan düzenlemeler yapılmıştır. Kanun 22‟ye karşı 122 kabul oyu çıkarılmıştır. 319 . Atatürk döneminde diğer alanlarda olduğu gibi eğitim alanında da çağdaşlaşma hareketleri uygulanmıştır. yetkilerin Maarif Vekâleti‟ne devredilmesine çalışılmıştır. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu.

bir süre eldeki mevcut olanlardan azamî surette yararlanma yoluna gidilmiştir. Tarih ve dil alanında yapılan çalışmalar da. bu ilkeler özellikle 1936 yılından itibaren okul programlarında yapılan yeniliklere şekil vermiştir. Atatürk ilkeleri. tam bağımsızlığı yaralamayan. çağdaş. demokratik. ulusların eşitlik ilkesine saygılı bir dış politika benimsenmiş ve uygulanmıştır. bu seferberlik faaliyeti sonucunda açılan “Millet Mektepleri”. Harf İnkılâbı ile büyük bir okuma yazma seferberliği başlatılmış. Türk Millî Eğitimi‟nin temel prensiplerini oluşturmuş. Eğitim alanında atılan adımların millî.Eğitimde uygulanan tasarruf politikaları çerçevesinde öğretmen yetiştirmek yerine. Türkiye‟ye yurt dışından eğitim uzmanı ve öğretim üyesi getirtmiştir. Osmanlı Devleti‟nin izlemiş olduğu büyük devletlere dayanma siyasetinden vazgeçilerek. “Halk Evleri”. Eğitim alanında Cumhuriyet‟i koruyup yükseltecek nesillerin yetiştirilmesi konusunda büyük çaba sarf edilmiştir. karma ve lâik olmasından asla taviz verilmemiştir. Yetenekleri tespit edilen bazı öğrencilerin ise yurt dışına gönderilmesiyle çağdaş eğitim standartlarında öğrenim görmeleri sağlanmıştır. ulusal hak ve çıkarlara dayalı. Türkiye Cumhuriyeti‟nin. ancak uygulamadaki güçlükleri ve aksaklıkları düzeltmeye yönelmiştir. gerçekçi ve uygulanabilir vasıflarıyla da dikkat çekmektedir. bürokrasi kesimini karşısına alma pahasına üniversite reformunu gerçekleştirmiş. Bu dış politikanın uygulama alanının baş aktörleri olarak değerlendirebileceğimiz büyükelçiler asla rastgele kişilerden seçilmemiştir. Atatürk döneminde içinde bulunulan zamanın koşullarına göre şekillenen ilkeli bir dış politika izlenmiştir. Türkiye‟nin saygınlığını uluslararası 320 . aklın ve bilimin rehber alındığı. Atatürk dönemindeki eğitim anlayışı planlı ve çağdaş prensiplere haiz olmasının yanı sıra millî kültürümüze uygun. Atatürk döneminde izlenen dış politika. Türk milletinin birliğini sağlamada fikrî temellerin oluşmasına önemli katkılar sağlamıştır. kısa sürede tüm dünya devletleri tarafından takdirle karşılanmaya başlanarak. ulusal çıkarlardan ödün vermeyen. “Okuma Odaları” ve “Köy Eğitmenleri Kanunu” vasıtasıyla kısa sürede okuma-yazma oranında önemli artışlar sağlanmıştır. Atatürk. Gerektiğinde milletvekilleri bile bazı ülkelerde büyükelçi olarak görevlendirilmiştir. eğitimin malî güçlüklerini yok etmeye yönelik harcamış olduğu çaba ilk on yıl içinde.

kadın haklarındaki gelişmeler sayesinde sosyal hayat düzenlenmeye çalışılmıştır. unvan ve lâkapların kaldırılması. Parlamento. Çok partili siyasî hayata geçişin başarısız denemeleri de olsa 1924‟te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‟nın. kuruluşundan itibaren kitlelerin eğitilmesi ve bilinçlendirilmesine rehberlik etmiş. günümüz Türk parlamentoculuğunun gelişip. Atatürk‟ün çok istemesine rağmen çok partili hayata geçiş. Atatürk dönemi parlamentosu. cihanda sulh” sloganıyla izlemiş olduğu barışçı dış politika sayesinde. “yurtta sulh. Cumhuriyet‟in ilanından sonraki süreçte ise siyasal rejimin yerleşmesinde önemli katkıları olmuştur. Ne yazık ki bu olaylar memleketin henüz demokratik bir hayata geçişe tam hazır olmadığını açıkça göstermiştir. yapılan devrimler sayesinde toplumun ilerlemesine engel olan bağnaz düşünceler birbiri ardına ortadan kaldırmıştır. Siyasal yaşamda Cumhuriyet Halk Partisi. Atatürk dönemi parlamenter sistemi. 321 . bu saygınlığın bir sonucudur. şekillenmesinde önemli katkılar yapmıştır.alanda haklı olarak arttırmıştır. halkı kışkırtmalarıyla çıkarılmıştır. Atatürk döneminde kılık ve kıyafette yapılan düzenlemeler. Türkiye‟nin Milletler Cemiyeti‟ne 43 devletin ittifakı ile davet edilmek suretiyle katılması. “Şeyh Sait İsyanı” ve “Menemen Olayı” gibi gerici faaliyetlerin direk ya da dolaylı yönlerden devletin temel yapısına yönelik tehditler oluşturması sonucunda gerçekleştirilememiştir. Toplum hayatının vazgeçilmez unsurları olan uluslararası semboller ve değerler Türkiye‟de yerleşmiş. TBMM Döneminde yoğunlaşan gerici olaylar. soyadı uygulamasının getirilmesi. yaptığı çalışmalarla ülkenin bağımsızlığını ve Türkiye Cumhuriyeti‟nin kuruluşunu sağlamış. görev yaptığı olağanüstü zor koşullara rağmen Türkiye‟nin çağdaşlaşmasında gerekli olan her türlü adımları atmayı başarmıştır. Atatürk döneminde yapılan çalışmalarla çok partili siyasi hayata geçişin de temelleri oluşturulmuştur. toplumun bilgisizliğinden yararlanan ve yapılan devrimleri içlerine sindiremeyen Cumhuriyet karşıtlarının dini istismar ederek. toplumsal alanda laikliğin ve millî egemenliğin yerleşmesi için inkılâplar yapmış ve devlet düzenini sağlam esaslar üzerinde kurumsallaştırarak geliştirmiştir. birçok devletle kendi çıkarlarını zedelemeyecek antlaşmalara imza atmaktan çekinmemiştir. Özellikle III. 1930 yılında ise Serbest Cumhuriyet Fırkası‟nın kurulması ve diğer parti kurma çabaları önemli faaliyetlerdi. Türkiye.

Abdullah Nevzat Tandoğan: 725. (30.1935).10.455.9/27.84.10.9/7. (30.2.1/23.1/9. (490.1.1929).21.0.30.24.3.1.0/66.15/30.38/16.1.5. (30.12.12. (30.18.10.1921).1/2.2/12.9. (490.19/1.18.10.1930).1.1/4.10.2/10.14/1933).1929).18.11. Türkiye Cumhuriyeti BaĢbakanlık Devlet ArĢivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet ArĢivi Daire BaĢkanlığı (BCA) BCA Fon Kodu-Yer No ve Tarih: (30.18.11.1.0/210.3.0/56.1931). 2.7.1925).1928). (30.0/204.66. (30.1.11/12.38.1930).0/69.1.17.11. (30.0/66. (30.19.18.1/2.440.9.11.10.1922).18.0/88.18. TBMM ArĢivi (Milletvekilleri ve ġahsi Dosya Numaraları) Milletvekilinin Adı: Abidin Özmen: Ahmed Esad Uras: ġDN: Ahmet Muhtar Bey: Ahmet Münir Akaya: Ahmet Münir Erhan: 213.84.1925).0/63.4.11.26/18.5/2.10.6/24.1931).18.10.0.2/26.11.3.16/13.1.1.10.2/10.2/3.17.1923).28/14.1920).1928).15.18.1.1927).25. (30.392.3.18.1935). (30. (30.34/7.0.11.18.10.23/29.11/7.1921).34.1.1924). (30. (30.1/7.1/3.1922).2/26.2/29.1930).6/2