TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 315

Abbasi Halifeleri le Büyük Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler*
The Relationship Abbasid Khalifats Between Saljuq Sultans
Mehmet Nadir ÖZDEMİR** ÖZET Abbasi Devleti ikinci devrinde zayıflamış, toprak kaybetmiş ve hilâfet toprakları üzerinde bir çok devletler kurulmuştur. Bu devletlerin en büyüğü Büyük Selçuklu Devleti’dir. Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Büveyhî sultanının elinde bir kukla haline gelmişti. Hiçbir yetkisi yoktu. Doğuda güçlenerek egemen bir güç haline gelen Tuğrul Bey’i Bağdat’a davet etti. Bu davet üzerine 447/1055 yılında Bağdat’a giren Sultan Tuğrul, halife tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Halife ona “Doğunun ve batının hükümdarı” ünvanını verdi. Tuğrul Bey halifenin siyasî yetkilerini ele geçirdi. Halife sadece dinî bir lider olarak kaldı. Bu durum sonraki Selçuklu sultanları döneminde de devam etti. Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra kardeşler arasındaki taht mücadelesinden dolayı halifeler Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer döneminde toparlanmaya çalıştıysa da onun ölümünden sonra devlet parçalandı. Selçuklular Bağdat’ta Nizamiye medreseleri adı altında eğitim kurumları açarak bölgenin kültürel hayatına da katkıda bulundular. Ayrıca bu kurumlarda Sünnî ideolojiyi yayarak o dönemde bir tehlike olarak gördükleri Şiîliği, ilmî yoldan bertaraf etmeye çalıştılar. Selçuklu sultanları halifelerin kızlarıyla evlenerek veya onlara kızlarını vererek akrabalık kurmaya da önem verdiler. Selçukluların Bağdat’a egemen olmalarından sonra Bağdat’ta ticarî ve ekonomik hayat canlanmıştır. Bunda Ortaasya ile yapılan kervan ticaretinin önemli bir yeri vardır. • ANAHTAR KELİMELER Abbasi, Selçuklu, Halife, Sultan, Bağdat, Nizamiye • ABSTRACT In the period,The Abbasid Government became weak,lost its’ lands and a lost of states began to appear over the lands of the Caliphate.The biggest of these states is The Great Saljuq Government. The Abbasid Caliph Kaim Biemrillah, became o doll in the hands of the Buwaihid Sultan.He
*

**

Bu makale aynı isimle 01.07.1998 tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünce kabul edilen Yüksek Lisans tezinin özetidir. Dr., Başöğretmen, Konya Selçuklu İmam-Hatip Lisesi.

316 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

didn’t have any power.He invited Tughril Beg to Baghdad who became a dominating authority in the east.Upon this invitation Sultan Tughril who entered Baghdad in 447/1055 was welcomed enthusiastically by the caliph.The Caliph called him as “The Sultan of the East and West.” Tughril Beg took over the political authority of the caliph. The Caliph was only left as a religious chief.This event continued also in the following Saljuq Sultan’s period. After the death of Sultan Malikshah,a throne struggle between the brothers was seen and as a result of this the caliphs set about an independence struggle against the Saljuqs.In the time of Sultan Sencer, The Great Saljuqs Government tried to pack up itself, but with the death of him, the state collapsed. The Saljuqs opened educational institutions called the Nizamiya Madrasas in Baghdad and so contributed to the cultural life of the region.Moreover in these institutions they taught the sunnite ideology, spread it and tried to put aside the danger of Shiism in that period with scientific ways. The Saljuq Sultans gave an importance for making relatives by marrying the daughters of the caliphs or giving them their own daughters. After The Saljuqs became dominant over Baghdad,the commercial and economical life in Baghdad became active.In this,the caravan trade made with Middle Asia,has an important place.But we must at once explain that,what we expressed as economical relationships couldn’t obtain Iraq’s especially Bagdad’s development. • KEY WORDS Abbasi, Saljuq, Khalifa, Sultan, Baghdad, Nizamiyah

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 317

GİRİŞ Çalışmamıza konu olan bu dönem tarihimizde pek çok yönden belirleyici olayın yaşandığı bir zaman dilimidir. Tarih boyunca mücadelelere sahne olan ve İslâm medeniyetinin de önemli merkezlerinden olan Bağdat’ın kaderi bugün de değişmemiştir. Zira bazı şehirlerin kaderi devletlerin kaderleriyle beraberdir. Çalışmamızda halife-sultan ilişkilerinin sadece siyasî yönüne değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yönlerine de kısmen temas ettik. Abbasilerin ikinci döneminde halifelik zayıflamış, beraberinde toprak kaybetmiş ve halifelik toprakları üzerinde ve çevresinde devletler kurulmuştur. Bu devletler, Mâverâünnehir ve Horasan’da Samanoğulları (874/999), doğu sınırı üzerinde Karahanlılar (932/1212),bugünkü Afganistan ile Pakistan devletlerinin egemen oldukları bölgelerde Gazneliler(962/1083)1,Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler(932/1055),Mısır ve Suriye’de Fatımîler(910/1171)dir. Bu devletlerden ikisi, Karahanlılar ve Gazneliler Türk2, diğer ikisi Samanoğulları ve Büveyhoğulları; Fars, Fatımîler ise Arap’tır. Bunlardan Türk kökenli devletler Bağdat-Abbasi Halifesini meşru halife olarak tanıdılar.3 Karahanlılar kendilerine “Mü’minlerin Emirinin Mevlaları” derlerdi. Mâverâünnnehir’de, devlet kurmalarının ardından Halife Kadir adına sikke bastırdılar.4 334/946’dan sonra Abbasi halifeleri Büveyhî emirlerince sıkı kontrol altında tutuldular. Ancak, V/XI yüzyıl başlangıcından itibaren Büveyhî hanedanlığının otoritesi, iç anlaşmazlıklar ve askerî ayaklanmalarla yavaş yavaş aşındı. Aynı dönemde Gazneli Sultan Mahmud, Abbasi Halifeliğine sadakat sunan bir çok kişi ile birlikte İran ve komşu bölgelerde geniş bir devlet kurdu. Sultan Mahmud Halife Kadir’den menşur5 ile Horasan tacını ve “Yeminüddevle” ve “Eminülmille” ünvanlarını aldı. Sultan Mahmud da

1

2

3 4

C.E.Bosworth,The Ghaznawids: Their Empire in Afganistan and Eastern Iran,Edinburg, 1963, 27-98; M.Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Ankara, 1979, I, 35. M.Kabir, The Buvaihid Dynasty of Baghdad, Calcutta,1964, s.1-115; M.Altay Köymen, a.g.e, I, 37. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 38. V.V.Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara, 1990, s.291

318 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

381/991’de Büveyhîler tarafından halifeliğe geçirildiği Samanilerce tanınmayan Halife Kadir adına Horasan’da hutbe okuttu.6 Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği Somnat seferinde büyük bir başarı kazanmasıyla zaferin yankıları tüm İslâm dünyasına yayılınca Abbasi halifesi de kendisine ve ailesine yeni şeref lakapları göndermişti.7 Gazneli Mahmud’un ardından devletin başına geçen Sultan Mesud, Halife Kadir Billah’ın ölümü ve yerine Kaim Biemrillah’ın geçmesiyle pek telaşlandı.8 Sultan Mes’ud Selçukluları takibe başlamıştı ki o sırada ot kıtlığı baş gösterdi. Bu sırada Abbasi halifesinden Sultan Mes’ud’a gelen mektupta halife kendisine Türkmenlerin yüzünden alevlenen fitne ateşini söndürünceye kadar Horasan’dan ayrılmamasını iş bittikten sonra da bu ülkeleri zorbaların elinden kurtarmak üzere Rey ve Cibal tarafına geçmesini emrediyordu. Sultan Mes’ud bu mektuplara verdiği cevapta kendisinin hedefinin de bu olduğunu belirtmiş emir geldikten sonra gayretini daha da artıracağını söylemişti.9 Gazneliler döneminde halife ve sultanlar arasındaki ilişkiler dostane bir şekilde cereyan etti, herhangi bir anlaşmazlık çıkmadı. Sultan Mes’ud, Karahanlılara karşı babası Sultan Mahmud’un siyasetini takip ederek, halife ile yapılan anlaşmayı 423/1031 yılında yeniledi. Bu anlaşma ile halifenin Karahanlılar ile diplomatik ilişkiyi ancak Gazneliler aracılığıyla kurabileceği hükme bağlandı. I.SİYASÎ İLİŞKİLER A.Büveyhî Egemenliğinde Abbasi Halifelerinin IV/V.Yüzyıllardaki Durumu Abbasilerin ikinci asrı olarak nitelenen bu dönem birinci Abbasi yüzyılından ayrılıyordu. En önemli ayrılan yönü ise ikinci Abbasi döneminde merkezî otoritenin ortadan kalkıp İslâm coğrafyası üzerinde farklı hanedanların ortaya

5

6 7 8

9

Menşur: Halife, Sultan ya da padişah tarafından verilen vezirlik, müşirlik rütbesinin fermanı. (Örneklerle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, III, 1942) V.V.Barthold, a.g.e, s.290. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 1990, s.290. Beyhakî, Ebu’l Fadl, Tarih-i Mes’udî, nşr. Gani ve Said Nefisî, s.284, Tahran, 1319-32 (1940-53), nşr. M.R.Waldman, Chicago, 1974, Rusça, çev.Arends, Istoria Mes’ud, 1030-1041, Taşkent, 1962, s.286. Beyhakî, a.g.e, nşr. Gani, s.607,nşr.S.Nefisî, s.738; bkz. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 321.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 319

çıkmasıdır. Halifenin sadece dinî otoritesi kaldı.10 Bu otorite boşluğunu önce Büveyhîler sonra da Selçuklular doldurmuştu. Sünnî Abbasilere mukabil Şiî olan Büveyhoğulları mezhep farkının da neden olduğu kin, nefret ve düşmanlık ile Abbasi Halifeliğini asla meşru görmediler. Bu nedenle ne onlara boyun eğdiler ne de saygı gösterdiler. Halifeliğe bağlı oldukları görüntüsünü vermelerinin neden ise tamamen siyasî idi.11 Çünkü onlar bilmekteydiler ki, halifeliğe görünüşte de olsa bağlı olmayan ve halifelerin onayını almayan hiçbir siyasî oluşumun Ortaçağ Sünnî dünyasında başarılı olma imkânı yoktu. Büveyhîlerin iktidarı tamamen ellerine geçirmelerine ve halifeye her istediklerini yaptırmalarına rağmen, Şiî bir devlet kurma yoluna gitmemelerinin altında yatan neden de bu gerçeği kavramalarıdır.12 334/945 tarihinde Halife Müstekfî (333-335/944-946) bir zafer kazanmış olarak dönen Ahmed b.Büveyh’i huzuruna kabul ederek ve onu kendisinin “Emiru’l Ümera”sı tayin ettiği gibi, “Muizzüddevle”13 ünvanı ile de taltif etti. Resmî sıfatı emiru’l ümera’dan başka bir şey olmamasına rağmen Muizzüddevle kendi adının da Cuma hutbelerinde halifenin adıyla beraber okunmasında ısrar etti. Bununla da kalmayarak paralara onun adını da yazdı.14 Büveyhîler dönemi, İslâm dünyasında Şiîlerle Sünnîlerin birbirlerine nazire yaptığı, kışkırtıcı eylemler sergilediği, fakat bu durumdan genellikle Şiîlerin galip çıktığı bir dönem oldu.15 335/946 yılında talihsiz Halife Müstekfî’nin gözleri kör edilmiş ve Muizuddevle tarafından görevden uzaklaştırıldı. Yerine Muizz yeni halife olarak Mutî (335/364-946/947)yi getirdi. Böylece Büveyhîler, Abbasi Halifeliği üzerinde baskı kurmaya başladılar. Devlet Halife Müttekî’nin son ve Müstekfî’nin ilk günlerinde Abbasilerin elinden çıkarak Büveyhî sultanlarının eline geçti. Böylece Abbasi halifelerinin elinde iktidar değil, sadece dinî nüfuz kaldı.16

10 11 12

13 14

15 16

Montgomery Watt, İslâm Nedir, çev.Elif Rıza, İstanbul, 1993, s.167. Mevdudî, Ebu’l A’la, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Ankara, 1971, s.29. Erdoğan Merçil, “Büveyhîler”, DİA, İstanbul, 1992, VI, 499; ayrıca bkz. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.37. Philip K. Hitti, Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul, 1980, III, 763. Philip K.Hitti, a.g.e., III, 740; İsamüddin Abdurrauf el-Fakî, a.g.e., s.238; Yusuf el-Iş, Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye, thk.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş, Dımaşk, 1982, s.187; Hasan İbrahim Hasan, İslâm Tarihi, çev. Komisyon, İstanbul, 1985, IV, 1974. Hasan İbrahim Hasan, en-Nuzumu’l İslamiyye, Kahire, 1970, s.82. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.39.

19 Abbasi halifesi Kaim Biemrillah Tuğrul Bey’e Çağrı Bey’e bu arada. 259. 1995. . bu fırsattan yararlanarak kendisi de. 1889. 1987. s. İstanbul. M. halifenin elçisine gerekli saygıyı gösterdiği gibi. s. 1970. bütün Selçuklu ailesi ve Gazne’li Mes’ud’un halka karşı hükümdarlık görevlerini gereği gibi yerine getiremediği için idareyi ele aldıklarını ve memleketi koruma konusunda halifenin kölesi olduklarını bildirdi. s. Bunun anlamını kavrayan Tuğrul Bey. “The Marriage of Tughril Beg”. katil ve tahripten vazgeçerek imar faaliyetlerine girişmelerini istedi.143. Zubdetü’n Nusre. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. 1976.34. Leiden.1359. XII.Altay Köymen. a.4-5.466. 87.M. Rey. bkz.I. 1990.Altay Köymen. VIII. Görülüyor ki Selçuklular ile ilişki kurma girişimi halifeden gelmiştir.el-Muntazam fi Tarihi’l Mulüki ve’l Ümem. İbrahim Kafesoğlu. Sosyal.Şemseddin Günaltay.Houtsma. “Abbasid Dynasty”. 1943. İstanbul.Ali. Sultan Tuğrul Bey onu karşı- 17 18 19 20 21 Said Abdülfettah Âşur. nşr.1940/H.18 B. İbnü’l Cevzî.7-8. Hemedan ve diğer Cibal şehirlerine akınlar yapan Oğuz liderlerine gönderdiği ayrı ayrı elçilerle. İstanbul.20 Abbasi halifesi ile diplomatik ilişki kurmakla itibar kazanmayı isterken Halife Kaim Biemrillah da Selçuklular ile ilişki kurup onlardan Büveyhîlere karşı yardım etmeyi hedefliyordu.yüzyılda Fatımîler. Tuğrul Bey ve Zamanı. Bunun üzerine Şafiilerin büyüklerinden olan Ebu’l Hasan el-Maverdî21 yi sultana elçi olarak gönderdi. Selçuklu Tarihi.Th. M. Yüksel Arslantaş. Encyclopedia of Asian History. Belleten.233.Kıvamüddin Burslan. Cambridge. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. İbn Kesir.18. 80. International Journal of Middle East Studies.Daniel. Sayı:25. yağma. İstanbul. 4. Ankara. Tuğrul Bey bu isteklere uydu. I. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. el-Bidaye ve’n Nihaye. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. 1988 . Kahire. Bundarî. Türk Dünyası Araştırmaları. Ekonomik ve Dinî Durumu”. E. s.L.George Makdisî. M. New York.35. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi.e. 1943. s. 116.g. Haydarabad.Halifelik ile İlk Temaslar ve Sultan Tuğrul Bey Dönemi Abbasi Halifeliği ile Büyük Selçuklu Devleti arasındaki ilk ilişki Nişabur’un işgali ile 429/1038 yılında başladı. s. Abbasilerle dinî ve siyasî nüfuz konusunda çatışmaktaydı.17Abbasi halifelerinin her türlü kuvvet ve kudretlerini kaybettikleri devirlerde Kuzey Afrika’da ve Mısır’da bir Şiî devleti kuran ve sonra Suriye’yi de egemenlikleri altına alan Fatımî halifeleri (298-567/910-1171) Şiîliği ve mezhep mücadelelerini bütün kuvvetleriyle tahrik ediyorlardı. Beyrut. Bu olayla aynı zamanda Selçukluların temeli atılmış oldu. M. VII. s.320 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S IV-X. 1992.

Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî bölgeyi tanıyordu. Kısas-ı Enbiya. XII. s.Mahir İz. 233.g. nşr.26 1.Altay Köymen. a.Tuğrul Bey’in I. İstanbul. geri kalan memleketleri Arap emirlerine bırakması. 3-Halka adil davranması. Tuğrul Bey ve Zamanı. Haydarabad. thk.g. 1973. İbn Kesir.Brockelmann. hzr. 1948. 2-Haccetmek.27 Bağdat’a geliş sebebini şöyle ifade etti: 1-Hz. elçilerle halifeye Bağdat’a gelme niyetinde olduğunu bildirdi.36. Kahire. İA. 1966.36. el-Muntazam.6. C.25 Halife elçisi ile Tuğrul Bey’den şu isteklerde bulundu: 1-Fethettiği ülkelerle yetinip. Azimî. 351. 51.e. İbnü’l Esir. İbn Hallikan.e. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. vergi vermeyi ise kabul ettiğini bildirdi. İbn Kesir. VIII. 4-Fethettiği yerlerden âdet gereğince halifeye vergiler göndermesi. İbnü’l Esir. tsz. IX. VII.23 Halifenin böyle bir şahsı elçi olarak göndermes (434/1043-1044) Tuğrul Bey’e verdiği önemi gösterir. Örneğin o. 51.Muhyiddin Abdülhamid. Tuğrul Bey bu isteklerden bir kısmını kabul.24 Sultan elçi ile halifeye hediyeler gönderdi. Maverdî’ye de ikramlarda bulundu. Tuğrul Bey ve Zamanı. M. XII.116. “Maverdî”.Bağdat Seferi: Nihayet Tuğrul Bey. s. IX. 3-Hac yollarını bedevilerin akınlarından kurtarmak.e. Ona halifenin mektuplarını verdi. Ahmed Cevdet.fethettiği ülkelerin gelirlerinin büyük ordusuna yetmeyeceğini ifade ederken. Halife Kaim Biemrillah zamanında başkadılık yapmıştır.g. Beyrut. a. M. s. Ankara. 2-Kendisine mutlak şekilde tabi kalması ve bunu yeminlerle taahhüt etmesi. 609 . 157. Ertesi yıl da kendisini davet etti. el-Kamil fi’t Tarih. IV.Peygamber’in halifesinin hizmetinde bulunmak. 22 23 24 25 26 27 İbnü’l Cevzî.Tornberg. s. Vefeyatü’l A’yan. Tuğrul Bey’in yanında kalan Maverdî’nin dönüşünde sultan hakkında verdiği olumlu rapor ile halifenin Tuğrul Bey’e olan itimadını güçlendirdi. a. 409.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 321 ladı. 1988.22 Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî. İstanbul. 1957. bir kısmını da reddetti.Ali Sevim.Altay Köymen.

Yusuf el-Iş.Sourdel.82.g.e. İskenderiye.Nasır el-Hüseynî.459. s. Tuğrul Bey ve Zamanı.(Ali b. s. Tuğrul Bey’in askerleri çarşıya çıkınca çatışmalar oluyordu.g. M. 1986. thk. Zübdetü’t Tevarih sahibi Ali b.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. Sultan Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi ve askerlerini de Bağdat dışında çadırlara çekti. a. Türk Dünyası El Kitabı.e. Törenle karşılandı.187. “Selçuklular”.66.g. XVIII. Medinetü’r Remle. Mısır. Tarihu’l Asri’l Hilafeti’l Abbasiyye. s.34 Büveyhî sultanı.g.30 a-Bağdat’a Varışı: Tuğrul Bey 447/105531 yılında Bağdat’a vardı. 21. 366. Muhammed Nureddin.İbrahim Hasan. Halife kendisine ikramlarda bulundu. thk. “Hil’at”. s.32 Bazı tarihçiler Tuğrul Bey’in Bağdat’ı işgal ettiğini iddia etmektedirler.g. M.y. Hüseyin Emin. b.37.e.Ayaklanma kısa sürede bastırıldı.82.Kendisinden şüphelenilen Büveyhî Sultanı Melikü’r Rahim tutuk- 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 George Makdisî. Beyrut. 1998.199.y (basım yeri yazılmamış. b. İstanbul. A. (Mehmet Şeker.y. Hil’at: Halife ve hükümdarlar tarafından verilen şeref elbisesi.y (basım yeri yazılmamış). Tuğrul Bey’i sarayında kabul ederek. Tuğrul Bey ve Zamanı. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. The Encyclopedia of Islam. tsz. a. s. a. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. halifenin iktidarlarını tehdit etmeye başlayan Selçuklulara yaklaşmasına engel olmak istedi.e. 1970.38 Halife kendisine çalışmalarından dolayı teşekkürlerini bildirerek dua etti39 ve ona “Rükneddin” ünvanını verdi.e. 458. D.s. a. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. 1965.g. İA. Bağdat girişindeki karşılamadan sonra halife.13. halifenin tavsiyelerine uyarak. a. s. s. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Tuğrul Bey’in askerleri buna mukavemet ettiler. İstanbul. s.65. 22) İbn Kesir.40 Halife Sultan Tuğrul Bey’i karşılarken.Altay Köymen.DİA. 1992.Altay Köymen. s. Ali İbrahim Hasan. söz konusu tarihi 449/1057 olarak vermekte ise de kaynaklarımızın çoğu 447/1055 tarihi üzerinde birleşmektedir. 67.167.492. s. 260. George Makdisî. Kahire. Halk ayaklanmıştı. C. I. Büveyhî sultanı Melikü’r Rahim. Zübdetü’t Tevarih.Davud Cevdet.Bosworth. 1978. Dımaşk. XII. Muhammed Hudari Bek.37 Tuğrul Bey de halifenin elini öperek saygısını gösterdi. onu yanına oturttu ve hil’at36 giydirdi.33 Oysa ki kendisi halifenin dördüncü davetinden sonra Bağdat’a gelmiştir.e.Mevdudî.g.Nasır el-Hüseynî. a. Azimî. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî.E. X.g. IV.38. s. s.322 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S 4-Suriye ve Mısır’da Fatımîlere karşı savaşmak. . 1982. Ankara.e. 1966. a.e. “Kaim Biemrillah”. s.28 Halifenin dördüncü davetinden sonra harekete geçen Tuğrul Bey29 446/1054 yılında Bağdat’a doğru harekete geçti. H. s.122.421. Bağdat halkı bu durumdan hoşnut değildi. Leiden.35 Ama engel olamadı.59) Şevki Dayf. tsz. İbrahim Kafesoğlu. tsz. V. Hüseyin Emin. a.

s. Dönemin şartları 41 42 43 44 45 46 47 Ebu’l Fida. Zira Türkler ulaşıp egemenlik sağladıkları her yeri vatanlarının bir parçası olarak görmüşler. Ahmed Ateş. 173.el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. (Mustafa Baktır.19.41 Ancak Ebu’l Fida’nın verdiği bilgiye göre Bağdat’taki Sünnîler de ayaklanmış. a.45 Bununla sultanı İslâm dünyasına yaptığı hizmetlerden dolayı ödüllendirmiş oluyordu. Ahmed Ateş. 573.Ahmet Fidan.g. a. DİA. Tuğrul Bey ve Zamanı. Ahmed Cevdet.47.Altay Köymen. 66. halifenin sarayına dayanıp. André Miquel.81. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. 124. 1998. tsz.21. s.e. Bunun ilk şartı da hükümdarın kendi ülkesinde halife adına hutbe okutmasıydı. V. 173. İslâm devletlerinde bir hükümdarın meşruiyet kazanması onun saltanatının halife tarafından tasdik edilmesiyle mümkün olurdu.42 Melikü’r Rahim’in de hapsedilmek suretiyle etkisiz hale getirilmesiyle Büveyhî Devleti sona ermiş oldu. İA. başkentten sonra gelen ikinci büyük şehri gözüyle bakıyor ve daima saygı gösterdikleri halifeye değer veriyorlardı. Hatta onu kendi tebaaları olarak görüyorlardı.. s. II. cüz:5.239.Ali. . Ancak otoritede eşitlik söz konusu değildi.47 Oysa ki kurumsal yapıda bir değişiklik olmadı. Yay. 1991. halifenin yetkileri bir anlaşmayla sultana devredilmiş. II.e. a. III.43 Ardından halife Bağdat minberlerinde Tuğrul Bey “adına hutbe”44 okunmasını emretti. Buna göre biri dinî diğeri devlet işleriyle ilgilenen iki lider İslâm dünyasını idare ediyordu.) Reşidüddin Fadlullah. İbn Kesir. İstanbul.46 Büyük Selçuklular ise halifelik merkezine Türk devletinin bir vilayeti. XII. İbrahim Kafesoğlu. 1992. “Hutbe”. İstanbul. s. 427. Selçuklular Tarihi. 426. 1999. Oluşan bu fiilî durumun laiklik olduğu şeklinde bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır. Yusuf el-Iş. Ebu’l Fida. XVIII.g. Ankara.e. İslâm Medeniyeti Doğuştan Günümüze. 246. 22. a. Şiîlere saldırmak istemişlerdi. II. a. I. Halifenin izin vermesi üzerine halk Besâsirî’nin sarayına saldırdı ve sarayı yıktı. İmâduddin İsmail b.g. Böylece İslâm dünyasının önemli bir bölümünde Tuğrul Bey’in adı ve otoritesi egemen oldu. İstanbul. çev. b-Din ve Dünya İşleri Birbirinden Ayrılmış mıdır? İslâm tarihinde ilk defa Tuğrul Bey zamanında. s. kendisi sadece İslâm ümmetinin dinî lideri olarak kalmıştı. Ankara. asla bu yerlerde geçici bir süre kalmayı düşünmemişlerdir. Halifelik asla böyle bir ayrıma razı olmadı.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 323 lanarak Tuğrul Bey’in huzuruna getirildi.Tuğrul Bey onun mahkeme edilinceye kadar hapsedilmesini istedi. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. 1965. M.e. Kaldı ki halifenin Müslümanlar üzerindeki nüfuzu oldukça güçlüydü.g. Kostantiniyye.e. “Deylem”. Bu anlayışın izlerini Türk Devlet Felsefesinde aramak gerekir.g.

Tuğrul Bey ile irtibat halindeydi. Bu sırada Halife Kaim Biemrillah’ın davetini kabul eden Tuğrul D.40.g. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. ya da Bağdat’tan ayrılmasını istemiştir.53 Amîdülmülk Irak’ın genel valisi. I. Türk Dünyası El Kitabı.Altay Köymen. 48 49 50 51 52 53 . Aytigin ise şahne idi. Oysa ki Selçuklular büyük bir devlet olduklarından kendi başkentlerinde oturuyorlardı. a. Büveyhî emiri Melikü’r Rahim Hüsrev Firuz zamanındaki (1048-1055) karışıklıklar sırasında huzur ve sükunun sağlanmasında önemli rol oynadı ve Bağdat askerî valiliğine tayin edildi. Ebu’l Fida.52 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrılırken yerine sürekli görev yapacak bir vali(şahne) bırakmayı da ihmal etmedi.e.g. Büveyhî emirlerinden Bahaüddevle’nin azatlısı olmakla birlikte esas şöhretini Celalüddevle devrinde kazanmıştır.48 c-Tuğrul Bey’in Bağdat’tan Ayrılışı: Tuğrul Bey’in Bağdat’ta kaldığı on üç ay içerisinde Selçuklu ordusunun halk üzerindeki baskısı ağırlaştı. 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II. Besâsirî’nin kuvvetli bir muhalifi olan Abbasi veziri Reisürrüesa İbnü’l Müslime. a. (Medinetü’t Tuğrul) Ayrıca bir de saltanat sarayı yapılmasını emretti. Dicle kenarında bir şehir kurarak ordusunu buraya yerleştirdi. II. a. XII.Bağdat Seferi: Büveyhîlerin son devrinde yaşayan bir Türk komutanı olan Arslan Besâsirî ilk efendisinin Fars bölgesindeki Besa(Fesa)şehrinde olması sebebiyle Besâsirî nisbesini aldı.g.g.50 Bunun üzerine Tuğrul Bey 448/1056 yılında Bağdat’tan ayrıldı. M.II. 175. s. Büyük Selçuklu Sultanlarını Büveyhî emirlerinden ayıran noktalardan birisi de Büveyhî emirleri mahallî hanedanlar oldukları için Bağdat’ta oturmuşlardı. s. ya halka iyi davranılmasının sağlanmasını. Vezir ise Besâsirî’yi Fatımî halifesi Mustansır Billah adına faaliyette bulunmakla itham ederek onu ordudaki Türklerin ve halife Kaim Biemrillah’ın gözünden düşürmeyi başardı.49 Bunun üzerine halife durumdan hoşnut olmadığını göstermiş. Gerektiğinde başkenti de değiştiriyorlardı. I.Sourdel. “Khalifa”. a. 942. İbn Kesir. Ebu’l Fida.e. The Encyclopedia of Islam.e.324 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S gereği Selçukluların egemen güç olmalarını gerektirdiğinden bu fiilî durumu yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir kavram ile açıklamak gerçekçi değildir. 175.51 Bağdat’tan ayrılmadan önce yıkılan ve harabe durumunda olan bir çok mekânın imar edilmesini istedi. 260. Besâsirî onu suçluyordu.e. 68.

a. Süheyl Zekar.59 Besâsirî güçlü.g. 84.Erdoğan Merçil. İbn Kalânisî. 1992. Tarihu Dımaşk. IX. İbn Kesir. İbnü’l Esir. Halife Hadise Ane kalesine hapsedildi.13. s. Ama sözünde durmadı.1403. 84.g.Mahmud. Tarihu’l Hulefa. Ebu’l Fida. İbnü’l Cevzî.e. İbn Kesir.e. a. Hamiş: Abdurrahman Helfî. Mahmud. 528. (Yakut el-Hamevî. I. XII. a. Çünkü.g.57 Bu sırada Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesinden sonra kaçarak Hille58’ye sonra da Rahbe’ye giden Arslan Besâsirî etTürkî durumu fırsat bilerek yeniden harekete geçti.64 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 Erdoğan Merçil. 295. ancak Besâsirî’nin mektubuyla durumdan haberdar olmuştu. Azimî. Hille: Bağdat yakınlarında meşhur bir köy.g. XII. askerleri çok olan bir komutan olduğundan halife onu durduramadı. 1887/1305. “Mustansır Billah el-Fatımî. Dımaşk. s. Beyrut.145.143.38. a. a.e.61 İbn Kesir ve Celaleddin es-Suyutî’nin rivayetlerine göre ise.g.e.167. 2006.e. İbn Kesir. M.176. a.12. İstanbul. 449/1057 yılında halifeliğini ilân eden Mustansır63 ülke içinde egemenliğini kurmakla meşgul olduğundan Irak ile ilginme imkânı bulamamış. II.g. Kaim Biemrillah’tan ve Tuğrul Han’dan asla korkmayasın. Nitekim söz vermesine rağmen Besâsirî’ye tam olarak destek verememiştir.e. a.g. tsz. II. a.Celaleddin es-Suyutî. a.g. Mustansır’dan destek sözü alan Besâsirî 450/1058 yılında Bağdat’ı işgal etMısır bayrağı taşıyordu. 77. I.Bağdat’a kara yoluyla üç fersah mesafededir. a. 641. II. bkz.g. 119-121. 66. V. 1977. DİA. 41.e.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 325 Bey görünürde hac görevini yerine getirmek.1.g. İbn Kalânisî.II.56 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrıldıktan sonra. İbnü’l Adîm. I.26. aslında ise Suriye ve Mısır’a hakim olan Fatımî Devletini ortadan kaldırmak gayesiyle Bağdat’a geldi.54 Besâsirî Bağdat’tan kaçınca Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır elAlevî(el-Fatımî)55 Besâsirî’ye hil’at ve hediyeler gönderip “Ben sana yardımcıyım.1983/H. 529. Mir’atü’z Zaman.62 Bu rivayet kanaatimizce daha doğrudur. a. s.Mahmud. Ahmed b. sarayını yağmaladı. a.e.g. Besâsirî.) Azimî. s. s. İstanbul. Ahmed b. s. a. thk.65 Halife Kaim Biemrillah’ı Bağdat’tan çıkardı. XII.e. Mu’cemu’l Buldan.g. XXXII.e. s. s.Abdülkerim Özaydın. İstanbul. Kahire.”dedi. .e.e. hzr. DİA. Ahmed b. “Besâsirî”.e. Celaleddin es-Suyutî. kendisine isyan eden kardeşi İbrahim Yınal ile mücadeleye girişti. Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır el-Alevî’ye mektup yazarak Irak’ta Şiliğin yerleşmesi için yardım istemiş o da gereken desteği vereceğini iletmişti.66 ti.60 Besâsirî bu arada Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yınal’a mektup yazarak onu Tuğrul Bey’e karşı isyana teşvik ediyordu.g. Ebu’l Fida.167. Selçuknâme. Destek sözü de veriyordu.

Mir’atü’z Zaman.167.g. a. kardeşi İbrahim Yınal’ı yendikten sonra bölgede otoriteyi sağladı. 646. a. İbn Kesir.75 Halife ona yaptığı çalışmalardan dolayı teşekkür edip yakınlık gösterdi. 1987. Besâsirî Bağdat’ta zorbalık yaptı. a.Ebu’l Fida. s.e. İbn Kesir.e. Ali Sevim. a. XII.15. VIII. 179. Adaletin yayılması. 641. s.70 Besâsirî’nin Bağdat’ı işgal ettiği haberini aldığından Bağdat’a hareket etti. II.İbrahim Hasan. a.g.e. en-Nuzumu’l İslamiyye. a.53.g.63.g. İbn Kalânisî.72 Ardından yakalanan Besâsirî sultanın huzuruna getirildi ve öldürüldü. IX. 649. a.e. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086’ya Kadar).e.293.g. Ankara.Tabataba. II.e. İbnü’l Cevzî. Suyutî. a.İbnü’l Adîm.g. The Encyclopedia of Islam. a.g.e.e. Azimî. İbnü’l Esir. II. IX. İbnü’l Esir. 633. s. IV. Mir’atü’z Zaman s. tsz. Besâsirî Bağdat’ın ileri gelenlerinden âdeta intikam alıyordu. ezanda “Hayye Alâ hayri’l amel”(Haydi en hayırlı işe) denilmesini emretti.74 Bu başarısından dolayı Tuğrul Bey’i huzuruna kabul eden Halife Kaim Biemrillah’ın üzerinde Hz. Halifenin elini öpen sultan. s.e.69 Sultan Tuğrul Bey. Ebu’l Fida. s. 81. halifenin yanına oturdu. s.g. İbnü’l Esir. 233. a.g. 458. s. IX. a. 44. İbn Kalânisî. İbnü’l Cevzî. 78. a. s.68 Bütün din bilginlerini ve ülkenin ileri gelenlerini Mustansır’a biat ettirdi. a. Ardından onu “Doğunun ve Batının Sultanı”(Sultanu’l Meşrık ve’l Mağrib) ünvanıyla taltif etti.(451/1058)73 Böylece Besâsirî’nin Şiîliği yayma ve egemen bir mezhep haline getirme faaliyetleri kesin bir şekilde sona erdi.e. IX.Mahmud.g. XII.e.13. IX. a.g.3. (449/1058)77 Böylece halifenin 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 İbn Kalânisî. a. 181-182. II.g. a. a. s. adına hutbe okuttu. a.g.İbnü’l Cevzî. İbn Kalânisî. a.Ali b. 177.167.82.e. H.67 Böylece Bağdat’ta Abbasi halifesinin egemenliği bir yıldan fazla bir süre kesilmiş oldu. a. el-Muntazam. D.g.g. s. İbnü’l Cevzî. Ebu’l Fida.e.e. XII. Azimî.g. Mir’atü’z Zaman. Celaleddin es-Suyutî. Ahmed b. .e. s. el-Muntazam..e. İbn Tiktaka.e. a. s. Mir’atü’z Zaman.e.147.144.e. Muhammed b. 634.g. İbnü’l Cevzî. s.e.g.146. İbnü’l Cevzî.g.Sourdel. zulmün ortadan kaldırılması için çalışmalarına devam etmesini istedi. Beyrut. VIII.8.g. “Kaim Biemrillah”. İbn Kesir.107. XII.g. İbnü’l Esir. Ebu’l Fida.149. İbnü’l Esir.76 Halife bunlarla da kalmayarak egemenliği altındaki bütün toprakların yönetimini Sultan Tuğrul Bey’e devrettiğini resmen açıkladı. I. el-Fahri.26.326 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mansur camiinde Mustansır el-Alevî adına hutbe okutan Besâsirî. 80. s.İbn Kesir.e.g. 178.e. 176.g. a. a.(451/1059)71 Bağdat’a vardığında ilk iş olarak Halife Kaim Biemrillah’ı hapisten kurtararak tahtına oturtmak oldu. s.e.82.Peygamber’in hırkası vardı.

99.g.79 Bununla beraber Selçuklularla İslâm dünyasında yeni bir fütuhat ve altın devir başladı. a. Said Abdülfettah Âşur.e. “Ayyar”. halifenin bu davranışına şiddetle karşı çıkması ve kendisinin Selçuklu veziri Amidülmülk el-Kündürî’nin hizmetinde olduğunu.Suyutî. s. M. Halk da buna karşı koymaya çalıştı.1400/M.27.80 C.g. böylece Irak fiilen Selçuklu egemenliğinde kaldı. Tuğrul Bey ve Zamanı.Minorsky.142. ayrıca bkz. 234. (Abdülkadir Özcan.g. s. el-Muntazam. C.g. 1991. H. M. IX.165. DİA. a. İA. ortaya çıkan durum karşısında ülkede sükun ve asayişi korumak amacıyla alınacak tedbirleri görüşmeye çağırdı.84 Bu sırada Bağdat’ta halk ayaklandı. İstanbul. Bu kargaşa Tuğrul Bey’in 78 79 80 81 82 83 84 85 86 M. ancak ondan gelecek emirlere göre hareket edeceğini söylemesi. DİA. İstanbul. 296) İbnü’l Cevzî. II. 1964.90. halifeyi ve Arap sultanlarını daha ileri gitmekten alıkoydu. Ayyar: Ortaçağ İslâm dünyasında daha çok kendi çıkarları için toplum düzenini bozan zümreler hakkında kullanılan bir tabir.1979. s. Alparslan ve Zamanı. V. X.e.. İbnü’l Esir.e. . Tuğrul Bey’in ölümünden sonra verdiği bir emirle adını hutbelerden çıkarmıştı.82 Halife Kaim Biemrillah. I. a. yoksa seni bu memleketten çıkarırım.168.“Ayyar”85 adı verilen anarşistler esnafa saldırdılar. Mir’atü’z Zaman.Altay Köymen.Altay Köymen.81 Çocuğu olmadığı için yerine kardeşi Çağrı Bey’in oğlu Alparslan’ı veliaht tayin etti.1994. II. a.86 Bu kargaşayı Sultan Alparslan kısa sürede ortadan kaldırdı. Beyrut.Brockelmann.Reşidüddin Fadlullah.Altay Köymen.s. İstanbul. “Alparslan”. I. s.e. “Rey”. Selçukluların Bağdat valisi Amîd Ebu Said Kainî’nin. 1989. IV. 526-530.Sultan Alparslan Dönemi Tuğrul Bey 455/1063 yılında Rey’de vefat etti. Fakat. çev. Üstelik vergi toplamakla görevli Selçuklu memuruna şu haberi göndermişti: “Sen bu memlekette ölen sultan tarafından memur edildin. s. Muhammed b.(455/1063) Fakat yerine hiçbir hükümdarın adını koymamıştı. İstanbul.41. İbrahim Kafesoğlu.g. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. Alparslan ve Zamanı. 722.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 327 siyasî yetkilerini kendi rızası ile sultana devrettiği ve kendisinin sadece dinî bir lider olarak kaldığı resmen tescil edilmiş oldu.137. VIII. Desmond Steward.78 Adına Mekke’de hutbe okunan Tuğrul Bey’in bu başarısı İslâm dünyasının parçalanmışlığını ortadan kaldıramadı. s.e. Tarihu Devleti Âli Selçuk. İbnü’l Cevzî. Arap sultanlarına haber göndererek.30. cüz:5. soygunlar yaptılar.Hamid.Hamid el-Isfahanî. Elini idareden çekip sükun içinde oturmak istersen otur.27.”83 Selçuklular ile halifelik arasındaki anlaşmayı sultanın hayatıyla kayıtlı sanan Halife Kaim Biemrillah. a. Müjdat Kayayerli. 11. s.

Ali Sevim.92 Sultan Alparslan halifenin kızı ile birlikte Bağdat’a bir de heyet göndererek halifelikle etkili bir ilişki kuracağı izlenimi verdi. 184.g.e. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). 1992.e. a. I. İstanbul.93 Kendisi “Büyük Sultan”.e. Ayrıca Bizans İmparatoru Selçukluların ilerlemesinden kaygılanmaya başladı ve büyük bir ordu hazırlayarak onları imparatorluk topraklarından uzaklaştırmak istedi.Sultan Alparslan’ın Bağdat’a Fetihnâme Göndermesi: Büyük Selçukluların batıya doğru ilerlemelerinin önünde bir engel vardı. Ebu’l Fida. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a.94 Sultan Alparslan adına okunan hutbe kesintisiz olarak devam etti. III. İbn Kesir. 1980. Ebu’l Fida.1261).95 2. a.g. İbnü’l Esir. İstanbul.g. s.96 Buna karşılık Alparslan da harekete 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 M. Alparslan ve Zamanı. 101. Zekeriya Kitapçı. 1989. Mektubu takip eden ilk Cuma günü minberlerde Alparslan adına hutbe okundu.113. 184. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. a.Golden. o da Bizans İmparatorluğu idi.g.g. İbnü’l Cevzî. 107.K.91 Çünkü Bağdat’ta yapılan düğünden sonra halifenin rızası olmadığı halde Rey’e dönen Tuğrul Bey’den Halife Kaim Biemrillah hoşnut değildi. Komisyon. Zekeriya Kitapçı.Salih Tuğ. New York. Dictionary of the Middle Ages.H. XII.88 O. “Dinin Işığı” ve “Müslümanların bereketi” sıfatlarıyla zikredildi.87 Alparslan. II. 1. XII. “Toghril Beg”. s.halifelik ile dengeli bir ilişki kurdu. II. X.e. a. 106.e.89 Sultanın Bağdat’a hiç gitmemesi90 de bunu göstermektedir. P.(456/1064)Bu süre dokuz buçuk aydır. Mir’atü’z Zaman.105. s. a. . İbnü’l Adim. çev. Ankara. çev. VII. Peter B.Seyyide Sultanın Bağdat’a Dönüşü: Alparslan halifelik ile ilişkileri baştan itibaren iyi bir zemine oturtmak için çaba sarfetti ve bu konuda bir jest yaparak Tuğrul Bey ile evlenmiş olan ve onun ölümüyle ortada kalan Halife Kaim Biemrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un Bağdat’a iade edilmesini emretti.660/M.g. 122. Abbasi halifesi ile ilişkilerini bütün yönleri ile geliştirmeye büyük özen gösterdi. 35. Hitti.Ahmed (v. O nedenle kaynaklarımız Bağdat minberlerinde “Sultan” ünvanıyla adına hutbe okunan ilk sultanın Alparslan olduğunu ifade ederler. 749.e.Altay Köymen. 1982. Bunun üzerine halife hemen sultanın beklentilerini yerini getirmeye başladı. 67. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi.102.328 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S ölümünden(455/1063)Alparslan adına hutbe okunmasına kadar olan dönemde devam etti.

152. İbrahim Kafesoğlu. a.e. (Abdülkerim Özaydın. Mir’atü’z Zaman. Ali Sevim.99 Halife kendisini kutlayarak hil’at ve hediyeler gönderdi.97 Halife Kaim Biemrillah bu fetihten sonra sultana Ebu’l Feth ünvanını vererek onu taltif etti.250. 103. X.g. Şinasi Altundağ. Melikşah. Selçuklular Tarihi. dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Radgan’da 458/1066 yılında düzenlediği törende oğlu Melikşah’ı102 veliahtı ilân etti.e. Sultan Alparslan.g.g. XXIX. halifeye bir fetihnâme göndererek galibiyeti müjdeleyen sultan. s. (456/1064).g. Mevdudî. otoritesini kaybetmiş. İA.g. s. X. 2003. Melikşah: Daha küçük yaşta iken babası ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü. İbrahim Kafesoğlu. İA. İA. Zaferden sonra. 50. “Melikşah”. VI.98 Bu haberin ardından Bağdat süslendi ve büyük bir şenlik düzenlendi. 368.35. XXVII. İbnü’l Cevzî. X. “Malazgirt Muharebesi”.) İbnü’l Esir. oğlu Melikşah’ı veliaht tayin etmesi: Sultan Alparslan halifeye karşı izlediği dengeli siyasetin yanı sıra Bağdat şahneliğine(valilik/garnizon komutanlığı)olağanüstü yetkilerle donattığı meşhur komutanı Sadüddevle Güherâyin’i tayin etmekle de halifelik merkezinde tam bir egemenlik kurdu.Altay Köymen. İstanbul. Ankara. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. a. 2004. vezir Nizamülmülk ile karargâhta kalıp babasına vekâlet etti. a. Mir’atü’z Zaman.e. “Selçuklular”. Sultan Alparslan’ın gönderdiği fetihnâmenin Bağdat’ta halifelik sarayında okunması ve bizzat halife tarafından Selçuklu sultanına övücü bir mektup gönderilmesi. halifeliğin de bu fethin önemini kavradığını gösterir. .73. Ankara.e.Altay Köymen.e. “Selçuklular”. DİA. I. DİA.Alparslan’ın.269. Ardından 463/1071 yılında Alparslan ile Romanos Diogenes arasında cereyan eden Malazgirt Meydan Muharebesi. 368. I. 1967. Hüseyin Emin. “Kaim Biemrillah”. s.103 Saltanatı boyunca Büyük Selçuklu Devletini güçlendirip genişleten104 ve devleti her bakımdan iyi bir noktaya ulaştıran Sultan Alparslan. s. Daha sonra bizzat Melikşah’ın da katıldığı bir kuşatma sonucunda Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geçirildi. İbnü’l Cevzî. 482. İbnü’l Esir’in 97 98 99 100 101 102 103 104 M. Bağdat’ta bile sözünü geçiremez ve asayişi sağlayamaz duruma gelmişti. Bu galibiyetten sonra Selçuklulara Anadolu kapıları açıldı. Alparslan’ın galibiyeti ile sonuçlandı. a.101 Zira halife.100 3. M.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 329 geçerek. a. beraberinde Bizans imparatorunun başındaki kavuğunu da gönderdi. kuvvetleriyle bugünkü Türkiye sınırlarını geçerek Bizanslıların egemenliğindeki “Ani” ve “Kars” bölgesine girdi. 54.155. 107. s.

halifenin elini öpmek istedi. Sultan Melikşah Devri Büyük Selçuklu İmparatorluğu.g.e. O.160. XII. s. 106. buna izin vermeyen Muktedî. X.g. 189. İbnü’l Cevzî. 156.108 Kaim Biemrillah Muktedî Billah’ı veliaht tayin etmişti.112 Beraberinde veziri Nizamülmülk ve komutanları.21. a. a. 155. a. Halife Muktedî’nin ısrarı üzerine özel tanzim edilmiş şeref mevkiine geçti. İstanbul.94.e. XII. Bunun üzerine Melikşah 468/1076 yılında hac emiri görevlendirerek Mekke’ye gönderdi. İbnü’l Esir. Halifenin emriyle “Doğunun ve batının hükümdarı” alâmeti olmak üzere iki kılıç kuşatıldı.330 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S rivayetine göre Harezm’li bir emir ile yaptığı kavgada emir tarafından öldürüldü. Görüşmeler sonucunda sultan ve Halife Muktedî adına hutbe okunmaya başladı.106 D.e. s. XII.g. 191.g.e. İbnü’l Cevzî.95.Sultan Melikşah Dönemi Melikşah tahta geçtikten sora ilk iş olarak veziri Nizamülmülk’ü Bağdat’a göndererek adına hutbe okunmasını sağladı. İbnü’l Esir. 106.e.e.g. a.g. Mir’atü’z Zaman.e. 108. Melikşah da bunu öperek iade etti. halifelik mührü olan yüzüğünü vererek. a.160. a. VIII.111 1. İbn Kesir. Hamid el-Isfahanî. II. İbn Kesir.Ahmed Cevdet. Azimî. a.g.Sultan Melikşah’ın I.g. Ebu’l Fida.105 Alparslan’ın 465/1072 yılında ölümünden sonra yerine veliaht Melikşah geçti. a. Sultan Melikşah’a yedi hil’at giydirildi.53.e. II.113 Kendisini sarayda karşılayan halifenin yanında ayakta durmayı tercih eden Melikşah.e. Ebu’l Fida.189.110 Sultan Alparslan’ın ölümü üzerine Mekke’de adına okunan hutbe kesildi ve tekrar Mısır’daki Mustansır el-Alevî adına okunmaya başlandı. s. X. a. İbrahim Kafesoğlu. XII.107 Melikşah’ın veliahtlığını kabul eden Halife Kaim Biemrillah 447/1075 yılında vefat etti. İbnü’l Esir. İbn Kesir. 1953. 76. Ebu’l Fida. a. a.g.g. 152. a. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 292. el-Muntazam. a. s.g.g.g. V. a. X.Bağdat Ziyareti: Halife Muktedî Billah ile ilişkilerini sağlam canlı tutan Melikşah. İbn Kesir.e.e. İbnü’l Esir’in rivayetine göre 475/1082 yılında birinci Bağdat ziyaretini gerçekleştirdi.114 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 İbnü’l Esir. 73. II. İbrahim Kafesoğlu. s.e.g.109 Böylece Muktedî 467/1075 yılında halife oldu. Ardından sultan. s.Mir’atü’z Zaman. 111. X.e. vefat edince Muktedî biat aldı. . İbnü’l Cevzî. beyleri ve kalabalık bir maiyeti vardı.e.

Ayrıca Hicaz da tam egemenliğini sağlamak. Yemen ve Aden’in de fethedilmesini istiyordu. Erdoğan Merçil. saltanat merkezini halifelik merkezine yani Bağdat’a nakletmekti. İbrahim Kafesoğlu. Osman Turan. İbrahim Kafesoğlu. 118 Sultan Bağdat’a bir çok Türk beyini çağırarak onlarla yeni yapacağı fetihler hakkında görüşme yaptı. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. s.115 İşte böyle bir zamanda sultan seçkin bir toplulukla Bağdat’a âdeta çıkarma yaparak. s.121 Sultan Melikşah’ın bunlardan başka çok önemli bir hedefi daha vardı ki. I. “Melikşah”. Bu dönemde halife-sultan ilişkileri dostane gelişmedi. Eski Dünya Seyahatnamesi.g. s. Bu hedef. 497-502. .İbn Kalânisî bunu doğrular mahiyette “Sultan Melikşah Isfahan117 dan Bağdat’a. Melikşah’ın Bağdat’a ikinci gelişini ziyaret değil bir sefer olarak görmek esasen daha doğru olur. Osman Turan.122 115 116 117 118 119 120 121 122 Osman Turan. 2007. 196. Sultan Melikşah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan taht kavgalarında önemli bir rol oynadı…(Osman Gazi Özgüdenli. İA. a. VII. s. DİA. İstanbul. a. X. Isfahan: İran’ın dördüncü büyük şehri ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi. 2000.1 993. XXII.214. Ankara. 671..TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 331 Selçukluların Bağdat’a egemen oldukları zaman dilimi içinde Abbasi Halifeliğinin en zayıf olduğu dönem Sultan Melikşah dönemidir. İlber Ortaylı.59. Başşehir olması sebebiyle Isfahan.e.200. ömrü yetmediği ve hayatına mâl olduğu için gerçekleştiremedi. İbn Kalânisî.116-125. Bu durum ise Abbasi Halifeliği için bir tehditti. İA.g.).Mısır’ı ele geçirmek amacıyla yöneldi.Isfahan’ın Selçuklular zamanında asıl gelişmesi Sultan Melikşah’ın Devletin merkezini Rey’den buraya nakletmesiyle başlar. a. “Isfahan”. İstanbul.Sultan Melikşah’ın II.119 Mısır’ın sultanın hedefinde olmasının nedeni Batınî propagandasının yuvası haline gelmeye başlamasıdır. s. Çünkü Melikşah’ın tüm İslâm dünyasını nüfuzu altına alma ideali vardı.120 Melikşah’ın hedefinde sadece Mısır yoktu.e.e. “Selçuklular”. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.Bağdat Ziyareti: Sultan Melikşah bu düşüncelerle 484-485/1091-1092 yılında Bağdat’a ikinci defa gitmeye karar verdi.116 2. 372. halifelik üzerinde ağırlığını hissettireceği izlenimini vermek istiyordu. ayrıca bkz. Böylece hem siyasî ve hem de dinî otoriteyi elinde tutup tüm İslâm dünyasını kontrol altına almayı düşünüyordu.g.208. Şehir bu dönemde büyük bir imar faaliyetine sahne oldu. Nitekim kısa sürede Selçuklu ordusu Hicaz’ı devlete bağladıktan sonra Yemen ve Aden’i de Selçuklu egemenliğine aldı.

e. 1957. Ravendî. s.g. 2007.e. İbn Hallikan.g.) İbn Kalânisî. İbnü’l Esir. DİA. ona iletiyordu. a. Alparslan tahta geçtikten bir ay sonra Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü tayin etti. Zehebî. Tacülmülk’ün kışkırtması ve Batınîlerin suikastı sonucu gerçekleşti. (455/1063) Malazgirt Muharebesi hariç Alparslan’ın bütün seferlerine katılan Nizamülmülk. a. “Bu şeytan öldü. Halife. “Nizamülmülk”. 132. I. Beyrut. I.127 Nizamülmülk’ün öldürülmesi. İstanbul.g. X. (Abdülkerim Özaydın.g. s.e. 208 . Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Veziri. İbrahim Kafesoğlu.İbnü’l Adim. Siyeru A’lami’n Nübelâ. a. Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. XXXIII. onun “Tacülmülk” adına Melikşah’a yakınlığı ile bilinen bir kişinin kışkırtması sonucunda öldürüldüğünü nakleder.e. İdarî ve siyasî kabiliyetleriyle onun dikkatini çekti. kardeşi Süleyman ile giriştiği taht kavgası sırasında Alparslan’ın yanında yer aldı.59. 195. nşr. XIX. Ravendî. Vezirin öldürülmesiyle halife-sultan münasebeteleri halife aleyhine bozuldu. 204. a. Bu olaydan en çok etkilenenlerin başında Halife Muktedî geliyordu.Ahmed Ateş. Çağrı Bey’in ölümünün ardından Tuğrul Bey döneminde (1040-1063) Horasan’ı yönetti. Çünkü Nizamülmülk halifeye de yakın bir kişiydi. s.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi: 485/1092 yılında Batınîler tarafından öldürülen Nizamülmülk125ün öldürülmesi hakkında bazı tarihçilerin farklı görüşleri vardır. Muhammed b. Ankara.g.332 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Sultan Melikşah’ın yaptırdığı Şahdiz kalesine sinsice yerleşen Batınî reislerinden Atâş burada özellikle Deylemliler ile dostluk kurarak. 128 Nizamülmülk Batınîlerle mücadelede mesafe almıştı.Osman (748/1347). 131. Sultan Melikşah’ın rakiplerini bertaraf ederek tahta geçmesinde büyük hizmetleri oldu.g. Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. sorunları sultana değil. İbnü’l Cevzî. Selçuklu Devleti bünyesinde büyük bir boşluk ve huzursuzluk meydana getirdi. 313. 1983-1985.Ali. 95. Nizamülmülk. Yani halifenin sultan ile ilişkilerinde etkin bir rol oynuyordu. mutluluğumuz başla123 124 125 126 127 128 Ravendî. a. I. IX. bu savaşların kazanılmasında ve Kutalmış’ın isyanının bastırılmasında ve Kutalmış’ın isyanın bastırılmasında önemli rol oynadı. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Zira onun öldürüldüğü haberini alan Hasan Sabah. onları propaganda ve telkin yoluyla kendi mezhebine bağladı. İbrahim Kafesoğlu. s. Sultan Melikşah zamanında devlet için ciddî bir tehlike teşkil eden Hasan Sabah ve adamlarıyla mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi.e.200.206. 317. 194.123 3. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. 151. 66. Alparslan’ın. Böylece kaleye egemen olan Atâ Isfahan yakınlarında bir propaganda ocağı kurdu. Kışkırtma gerekçesi olarak sultan hükümdarlıkta kendisiyle vezirin ortak olduğunu söylemesi ve vezirin kendisine danışmadan iş yapması olduğunu ifade eder.397. çev. Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı Devlet adamlarından. 152.126 Tarihçi İbrahim Kafesoğlu’nun da kanaati Nizamülmülk’ün öldürülmesi. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Ahmed b. a.e.205.

e.141.e. a.e.e.e. Ahmed b. 74. Hastalandı ve öldü. Ali İbrahim Hasan.g. s.g.296.g.e.133 Melikşah’ın halifeyi alelacele Bağdat’tan çıkarmak istemesi herhalde halifeden olan torunu Cafer’i halifeliğe veliaht yapma niyetinde olmasındandı.131 Bu sebeplerle Melikşah Bağdat’a vardıktan bir süre sonra halifenin Bağdat’ı terk etmesini istedi. İbnü’l Cevzî. . I. Suyutî.e. Bu durum halifeye çok zor geldi. Onu da beraberinde getirtti. Üçüncüsü zehirlendi.170. IV.130 Bu durum sultanı kızdırarak halife ile arasının açılmasına neden oldu. Allah’a dua ederek sultanı şikayet ediyordu.e.g. el-Muntazam.g. sultanın kararlılığı karşısında Bağdat’tan ayrılmak zorunda kaldı ve Basra’ya gitti.e. 74. Rivayete göre o. 375. Sultan bunu söylerken istediğin yerde kalabilirsin mesajını da gönderdi.207. sonra hacamat yaptırdı. Halife. av etinden yedi. IV.136 İbn Hallikan.g. Melikşah.200. s. s. a. s.466. Melikşah’ın ölümüyle ilgili üç görüş nakleder: Birincisi.Mahmud. İbnü’l Cevzî. Ebu’l Fida ise sultanın ateşli hummadan öldüğünü 137 rivayet eder. İbn Hallikan.e. el-Muntazam. 374: İbn Kalânisî.Sultan Melikşah’ın Ölümü: Sultanın Halife Muktedî ile evli kızı Mehmelek Hatun geçimsizlik nedeniyle babasına şikâyette bulundu. kan çıkarmaya başlayarak öldüğünü nakleder. Ebu’l Fida. Suyutî. Melikşah’ın av etinden yedikten sonra hastalanıp.129 4. a. a. Sonuç olarak devlet günden güne sürekli kan kaybederek yıkılışı hızlandı. 164.132 Halife bir ay süre istedi.g. Kendisine on gün süre verdi. s. IV. a. Mehmelek Hatun’un halifeden olma Ebu’l Fadl Cafer(480-1088) adında bir de oğlu vardı.g. 129 130 131 132 133 134 135 136 137 Seyfullah Kara. IX. İbrahim Kafesoğlu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. Öldüğünde 37 yaşındaydı. İkincisi hummaya (ateşli hastalık) yakalandı ve öldü. Vezirin öldürülmesi devlet adamlarına ve bilginlere karşı terör eylemlerini artırdı. s.g. s. İbn Hallikan.”demişti. a.g. a. İbn Tiktaka. IX. nefesi kesildi ve öldü.135 Sultan Melikşah Bağdat’ta bulunduğu sırada bir gün ava gitmişti.134 Oysa ki halife.Basra’daki günlerinde oruç tutup. a. dedi. 375. İbnü’l Cevzî. a.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 333 dı. Ayrıca halife idarî işlere de karışmak istiyor ve bunu belli ediyordu.170. önceki eşinden olan Mustazhir Billah’ı veliaht tayin etmek istediğinden Melikşah’ın bu teklifini reddetmişti. Sultan Bağdat’a bir heyet göndererek kızını Isfahan’a getirtti. sana ilave bir saat bile yok.

H. Bunun Melikşah’ın ölümünden sonra gerçekleşmesi şüpheleri artırmaktadır.78. Mevdudî.e. İbn Hallikan. II.144 E. 46. Berkyaruk. s.153.49.g.g. İbrahim Kafesoğlu. Hüseyin Emin.g. a.e. Kaynaklarda geçen sultanın ateşlenerek öldüğü rivayetleri de esasen zehirlenme olayıdır.e.g. Ancak Terken Hatun beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht tayin ettirmek için her vasıtayı mübah sayarak harekete geçti. V.47. a. . IV. Ali el-Hüseynî.334 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Bu rivayetleri göz önüne alarak Melikşah’ın zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varabiliriz.147 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 Zekeriya Kitapçı.140 Terken Hatun’un amacı ise oğlu Mahmud’u sultan yapmaktı.142 Melikşah o kadar büyük bir coğrafyaya egemendi ki kendisinden önce ve sonra hiçbir sultana nasip olmamıştı.e. s. Suriye Selçukluları 511/1117 yılına kadar şeklen merkeze bağlı kaldı. sultanı zehirleyenin Terken Hatun olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu ifade etmektedir. Sultan Sencer’den (552/1157) sonra ise Selçuklu Devletleri tamamen birbirlerinden ayrıldılar.145 Melikşah’tan sonra sultan olan dört oğlu. a. 203. a. a. 375. Sultanın ölümünden sonra halife Bağdat’a dönerek yönetimi eline aldı. Ebu’l Fida.141 Sultan Melikşah öldüğünde ardında Çin sınırından Şam’a ve Yemen’e kadar uzanan bir ülke bıraktı. İstanbul.146 On üç yıl süren taht mücadelesi sonucunda devlet zayıfladı. 514-516.143 Onun ölümüyle Büyük Selçuklu Devletinin altın devri olarak isimlendirilen birinci dönemi sona ermiş oldu. “Berkyaruk”. Tarihçi İbrahim Kafesoğlu. DİA. Çünkü halifeliğin Selçuklulara intikalinin söz konusu olduğu bir dönemde138 sultanın ani ölümü139 şüpheleri artırmaktadır. Selçuklu Tarihi.210. s. a. Muhammed ve Sencer zamanlarında. 1992.38. s. s. İbrahim Kafesoğlu. V. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Sultan Melikşah’tan Sonraki Dönem Melikşah 474/1081’de Isfahan’da doğan en büyük oğlu Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün tavsiyesi üzerine veliaht tayin etmişti.İbrahim Hasan. Zira zehirlenme olaylarında genellikle vücut ateşinin arttığı bilinen bir gerçektir. s. İslâm Tarihi.e. Çünkü nüfuz sahibi ve yaratılış itibariyle hırslı bir kadın olduğunda şüphe olmayan Terken Hatun’un halife ile anlaşarak bunu gerçekleştirmesi kuvvetli bir ihtimaldir. Abdülkerim Özaydın. Mahmud.e.g.g.

Bu uygulama.Melikşah’ın en büyük oğluydu. II.152 Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk’u Isfahan’da yakalattı. Bunun yerine farklı diller konuşan.148 1. 57. ailedeydi. çeşitli milliyetlerden insanların yaşadığı eyaletler üzerinde hüküm sürdüler.213. Dönemin âlimleri küçük yaştaki bir kişinin adına hutbe okutmanın caiz olmadığını beyan etmişlerdi. Harem-i Şerif’te de adına hutbe okundu. 1999. a. Ordu parçalandı.151 Bu durum üzerine Nizamülmülk’ün adamları Berkyaruk etrafında toplandılar ve ona sultan olarak biat ettiler.g. 11. . Çünkü o. 214. Selçukluların yönetim anlayışı devletin Melikşah’tan sonra parçalanmasına neden oldu.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. a. bir çeşit has olarak çeşitli eyaletleri ellerinde tutmaktaydı. Kimin sultan olduğu belli olmadığı için devlet otoritesi ortadan kalktı. 203. Bunun nedeni.11. a.e.170. çev.e. a. a. Berkyaruk taraftarları ayaklanıp hapsedildiği yerden onu çıkardılar. Haçlılar Çağı. Birinci Haçlı Seferi sırasında ağır sonuçlar doğuracaktı. Böylece saltanat Berkyaruk’a geçti. Ancak dikkate alınmadı. İbnü’l Esir. iktidar birey olarak sultanda değil.g. Bunun yanı sıra Terken Hatun Selçuklu Devletinin tüm vali ve komutanların oğlu küçük Mahmud’a biat ettirdi. İstanbul. Ebu’l Fida. Ebu’l Fida. Sonuçta hanedan üyeleri.e. Buna göre. s. 148 149 150 151 152 153 P.153 Böylece Mahmud’un sözde sultanlığı iki yıl sürdü. Bununla da kalınmayarak Mahmud’a “Nasırüddünya ve’ddin” ünvanı verildi. Daha sonra Isfahan’a götürülerek sultanın Şafii ve Hanefiler için yaptırdığı medresenin haziresine defnedildi. X. “Melikşah”.g. 213.150 Bu sırada devlet işlerini Terken Hatun adına vezir Tacülmülk idare ediyordu.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 335 Selçuklu sultanları iktidarlarının doruğunda oldukları zaman bile merkezî bir devlet oluşturamadılar.149 Terken Hatun Halife Muktedî’ye hutbede oğlunun adını okutmasını isteyen bir haber gönderdi. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Holt. Özden Arıkan. İbnü’l Esir.Mahmud Dönemi: Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun. s. İbrahim Kafesoğlu. DİA. II. X.g. Suyutî.M. Böylece Mahmud adına hutbe okundu. 215. Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak istemesiydi. Isfahan’da adına hutbe okundu.e. s. Abdülkerim Özaydın. cenaze namazı bile kılınmadan sultanı Şuniziyye’de defnettirdi. XXIX.g.e. Çünkü annesi Terken Hatun 487/1094’de öldü.

İbnü’l Esir. X.161 3.g. 1992.159 Adına hutbe okundu. 303.g.167 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 Ali el-Hüseynî.e.Kardeş Kavgası: Berkyaruk kendisine baş kaldıran Muhammed Tapar üzerine yürüdü. İbnü’l Esir. “Selçuklular”. 214.164 Bu gelişme aynı zamanda bu Sencer’in de halife tarafından tanınması anlamına geliyordu.155 Yeni halife sultan olarak Berkyaruk’u tanıdı.166 Bu sırada üzerine yürüyen Sencer’e yenildi. Ebu’l Fida.g.e. Ardından üçüncü karşılaşmada da Muhammed’e galip geldi.g.52.157 Halife Mustazhir onu bu konuda destekledi. a. Berkyaruk’u yendikleri savaştan sonra Bağdat’a gidip Halife Mustazhir’in elinden hil’at giydiler. II. a. 229. II.e.g. 374. İbrahim Kafesoğlu. a.g. 293. İbnü’l Esir.e.160 Bu sırada amcası Tutuş.e. 304. a. a.170. İA. s. İbnü’l Esir. IV. a. a.158 Halife kendisine hil’at giydirdi.e. s.336 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Aynı yıl Halife Muktedî de öldü154 yerine Mustazhir Billah halife oldu. Ebu’l Fida. a.e. s. Bu haberi alan Halife Mustazhir Bağdat’ta Tutuş adına hutbe okuttu.g.g. IX.e. Berkyaruk’a karşı harekete geçti. 212.e.g. . Ali el-Hüseynî.e.g.165 Hutbe tekrar Berkyaruk adına okunmaya başladı. a. X. a. s. a. s.170. 81. İbnü’l Cevzî.g. İbnü’l Esir.e. 231. İbn Hallikan. İbnü’l Esir. “Berkyaruk”. Suyutî. İlk savaşta Muhammed’e kardeşi Sencer de yardım etmişti. a. X. Erdoğan Merçil.g.52. s. Hüseyin Emin.g.e.163 Her ne kadar Muhammed adına Bağdat’ta hutbe okunmuşsa da ülkenin Azerbaycan bölgesi hariç diğer bölgelerinde egemenliği yoktu. a. Muhammed’i yendi. 515. 372.156 2. X.79. İstanbul. Berkyaruk’un kuvvetleri zayıf olduğu için Tutuş’a yenildi. Ülkenin büyük bölümünü elinde tutan Berkyaruk tek sultan olarak ülkenin tamamına egemen olmak istiyordu.g. X. Bağdat’da Muhammed adına hutbe okundu. İkinci mücadelede Berkyaruk. X.e. 163. X.(493/1100)162 Berkyaruk ile kardeşi Muhammed arasında 494/1101 yılında ikinci karşılaşma gerçekleşti.e.Berkyaruk Dönemi: Berkyaruk iktidara geldikten sonra dağılmaya yüz tutan Selçuklu Devleti’ni toplamak için büyük gayret sarfetti. el-Muntazam. V. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. a. DİA.61. Aralarında cereyan eden ilk savaşta yenildi. Abdülkerim Özaydın. Ali el-Hüseynî.

Mustafa Salih Çakmaklı.M. 370. 1965.g.223.g. X.e. Ebu’l Fida.e.e.(497/1104)173 Savaşın uzamasıyla gasb olayları arttı. İstanbul. X. Çağatay Uluçay. II. 369. Ebu’l Fida.g.170 Berkyaruk’u bu yanlış davranışlara iten sebep iki kardeşinin-Muhammed ve Sencer-kendisine karşı ittifak kurmalarıydı. a.63.e. a. II. 369.g.g.e. 227. s. II. İbnü’l Esir.e. Diyarıbekir.g. X. Harameyni’ş Şerifeyn’e egemen olacak. Bağdat’taki Abbasi halifesi Mustazhir. Ebu’l Fida.e.e. a. a.e. a. s. a. s. Sonuçta Berkyaruk galip geldi. 307.e. X. a. Ebu’l Fida.177 Haçlıların Kudüs’ü işgal ettikleri sırada Muhammed Tapar kardeşi Berkyaruk ile savaşıyordu. İbnü’l Esir.g.g.172 Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki bu mücadele beş yıl devam etti. İran. a.e.169 Halifenin yaptığı bu yardım yetmemiş olacak ki İbnü’l Esir’in rivayetine göre Berkyaruk ve ordusu halkın malına el uzattılar. 216.g. Zaten Haçlıların Beytü’l Makdis ve civarını ele geçirmelerinin nedenlerinden biri de o dönemde İslâm dünyasının dağınıklığı. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. X. beşincisinde ise Muhammed galip geldi. Ülkenin harap oldu ve valilerin halka zulümleri arttı. Muhammed onun sultanlığını kabul etti. . diğeri de Kahire’de bulunan Fatımî halifesi el-Âmir idi.g. Cezire.55. Hüseyin Emin.175 Bu barışa göre birbirlerinin topraklarına saldırmayacaklardı.82. a.e. s. Rey. Ebu’l Fida. Aralarında barış yapıldı.176 Bu anlaşmayla aynı zamanda Bağdat’ta artık kesin olarak Berkyaruk adına hutbe okunmaya başladı. a. İstanbul.179 Berkyaruk iktidarı boyunca kardeşleriyle saltanat mücadelesi yaparken aynı zamanda memleket içinde yer altı faaliyetleri yapan Batınîlere karşı da mü- 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 İbn Kalânisî. yağma yaptılar. tedbirsizliği ve birbirlerine düşmeleriydi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 337 İkinci defa Bağdat’a giden Berkyaruk168 para sıkıntısı çektiği için halifeden yardım istedi. Bunlardan biri. 307.9. Sencer ise Horasan bölgesine egemen olacaktı.174 Yapılan bu anlaşmayla Berkyaruk. Halife de ona 50000 dinar verdi. Muhammed ise Azerbaycan’a.g. 216. Abdullah Nasıh Ulvan. a.Holt. s.178 491/1097 yılında Haçlılar Suriye’ye girdiğinde Müslüman ümmetin başı olma iddiasıyla ortaya çıkmış iki kişi vardı. P. çev. İlk Müslüman-Türk Devletleri.g. a.e. 217. İbnü’l Esir. II. İbnü’l Esir.171 Ardından gerçekleşen dördüncü savaşta Berkyaruk. Taberistan. 213. II. Cebel.g. İbnü’l Esir. 1992. a.

374.239. İbnü’l Esir. çok sayıda 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 İbrahim Kafesoğlu.172. Büyük kardeşi Berkyaruk’un ölüm haberini alan Muhammed Tapar Bağdat’a henüz girmişti.g.61. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. 150 İbnü’l Esir. a. saltanatının ilk günlerinde Selçuklu ülkesinin bütününe egemen olmasına189 rağmen tek başına idare edemedi.57. “Selçuklular”.g.187 Ardından Abbasi halifesi Mustazhir (487-512/1094-1118) Muhammed’i sultan ilân etti ve ona “Gıyasüddin(Dinin bereketi)” ünvanını verdi. İstanbul. Nevzat Kösoğlu. 164. a.183 Tahta oturan II.Melikşah ve adamları özür dileyip çekildiler.e. 322. Muhammed Tapar saltanatı boyunca Batınîlerle mücadele etti.Melikşah bu sırada dört yaşındaydı.186 II. s. a.g.g. a. s. a. Suyutî. İA. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. s. V.e.194 Sultan. Ahmed Cevdet. İbnü’l Cevzî. Sencer bu bölgede otoritesini sağlamlaştırdı ve huzuru sağladı. İbn Kalânisî.172. II. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. M. Sultan bunları bulup cezalandırdı. Bu sırada II. Suyutî. a. 305.Melikşah da Bağdat’taydı ve adına hutbe okunmuştu. 225.g. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a. Oğlu Melikşah’ın veliaht olmasını vasiyet etti. 191. s.338 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S cadele veriyordu.188 4.e.e. Bu kaleyi kuşatan Muhammed Tapar. VII. a. Bu kalelerden biri de Şe’der kalesiydi. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. 160.e.184 Muhammed Tapar durumu kabul etmedi.276. a. s.g. XII.180 Batınîlere karşı savaşılmasına181 rağmen Batınîlerin yayılması önlenemedi. a. X.e. Batınîlerin kilit noktalardaki kalelerine saldırılar düzenledi. IX. Yolda hastalandı.e.g.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi: Muhammed. s.g. İbnü’l Esir. 164.Altay Köymen. Aynı yıl öldü. el-Muntazam. a. İbnü’l Cevzî. X.193 Devlet içine de sızdılar. XII. Ebu’l Fida. X. VII. X. Suyutî. 159. . II.192 Batınîler Muhammed Tapar’ın bir çok valisini öldürdüler.185 Muhammed Bağdat’ta hutbeyi kendi adına okuttu.e.g.g. Bunun üzerine II. s.e. 110.e.g. 1990.e.161-163. O dönemde uygulanan âdet üzere gözlerine mil çekildi. a.284. Ali el-Hüseynî.g. a.182 498/1105 yılında Berkyaruk üçüncü ziyaretini gerçekleştirmek üzere Bağdat yolundaydı.g.e.Melikşah’ın saltanatı birkaç ay devam edebildi. İbn Kesir.190 Ana-bir kardeşi Sencer191 Horasan bölgesine egemendi.e.

Ahmed b. 336. İbnü’l Esir’in rivayetine göre Selçuklular kaleyi ele geçirdiler. s. 23-54. 229. II. ancak gizli yardım aldıkları için uzun süre dayanabilmişlerdi. s.g.200 Ancak bu rivayetin doğru olmadığını Ahmed b. Nevzat Kösoğlu. 1989.g. 347. bkz.y (basım tarihi yazılmamış).206 Böylece halife. Kale asıl şöhretini Haşşaşîn’in lideri ve İsmâilî Devletinin kurucusu Hasan Sabbah’a borçludur. İstanbul. II.e.e. s. 42. 1997. 196.Muhammed’i tanımış oldu. 42.Muhammed b. a. s.Mahmud. Fakat Selçuklu ordusu burayı ele geçiremedi. İbnü’l Cevzî. 528. II. İran’da Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusu.201 Bu konuda çağdaş tarihçiler de aynı kanaattedir.g.301. sonraki yıllarda Batınîlerin etkinliği zayıflardı. a.g. X. a. Zekeriya b. Beyrut.Mahmud. 337.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. İbnü’l Esir.g. DİA.g.e. a.150. a.e.512/1118 yılında Mahmud adına Bağdat’ta hutbe okundu. 222.g.e. Çünkü Alamut kuşatmasından sonuç alınsaydı.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 339 Batınî’yi öldürdü. sultan olarak Mahmud b. a. Ankara.el-Muntazam. AÜİF Dergisi.“Hasan Sabbah”. IX. “Alamut”. Ali el-Hüseynî. s.g. 1954. Abdülkerim Özaydın. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (511/1118).el-Muntazam. Ahmed b.e.e. İbnü’l Cevzî. 348. Örneğin Hüseyin Emin. İran’da Elburz dağları üzerinde.204 Ölüm nedenleri arasında Batınîler tarafından öldürüldüğü görüşünün de olması ayrıca dikkat çekicidir. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye.Mahmud’un Selçuknâme’sinden öğreniyoruz. 166.205 Yerine oğlu Mahmud geçti. IX.t.e. XII.199 511/1117 yılındaki kuşatma uzun sürmüş.e.Çağatay Uluçay. II.Mahmud (862/1283).e. Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. kalede mahsur kalan Batınîler yiyecek alamadıkları için neredeyse açlıktan ölecek duruma gelmişler. s. Hüseyin Emin. 1990. a.202 Kanaatimizce bu bilgi doğrudur. Abdülkerim Özaydın.84. Ebu’l Fida. . Ankara. Ele geçirilen kale harap edildi. a. Ebu’l Fida. a. Kazvinî.57. İstanbul.g. XVI.e. bkz. II. Selçuklu askerlerinin kaleyi ele geçirecekleri sırada Sultan Muhammed Tapar’ın vefat haberinin geldiğini ve sonuç alınamadan askerlerin kuşatmayı kaldırdıklarını ifade etmektedir.203 511/1117 yılında Muhammed Tapar vefat etti.62.196 Batınîlerin elindeki en önemli kale ise Hasan Sabbah197 ın karargâhı olan Alamut198 kalesiydi. Sonuç itibariyle Alamut kuşatması esnasında çok sayıda Batınî öldürülmüştür.e. Kazvin’in kuzeydoğusunda yer alan müstahkem bir kale. s. Çatışmalarda ölenlerle birlikte açlıktan ve hastalıktan telef olanlar da vardı. DİA.263. 529.e. Ahmed Ateş. 229.67. Abdülkerim Özaydın. İbn Kesir. III-I. Hüseyin Emin. a. a.193. a.Ali el-Hüseynî.195 Bu başarı özellikle Bağdat’ta büyük bir sevinç meydana getirdi. a. Sultan burayı ele geçirmek için çok mücadele etti. s.49. II.g. II.207 Ancak amcası Sencer kendini yeğeninden saltanata daha çok layık gör195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 Ebu’l Fida.g.g. b.g.

g. a. a. Duruma el koyan Mahmud 514/1120 yılında kardeşi Mes’ud’u yendi.e. X.208 Onu kendisinden sonra veliaht tayin etti.213 Mahmud’a ayrıca “Sultanu’l Muazzam”(Büyük Sultan) ünvanını vererek kendisine bağlı kalmak şartıyla Irak’a sultan tayin etti. 230. a.g. Mes’ud’u bir kısım Türkmenler ile Hille’nin Arap emiri Dübeys b. s. Sencer kardeşinin oğluyla barış yaptı. 231.e.Altay Köymen. Sencer’in Irak’ta naib bıraktığı yeğeni Mahmud ile ilişkilerini geliştirerek. Bu ittifakı öğrenen Sencer. s. a. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.Sadaka destekliyordu.Sencer Dönemi: etti210 Sencer’in tahta geçtiği sırada Bağdat’ta Halife Mustazhir (512/1118) vefat yerine oğlu Müsterşid geçti.y. 1985. Halife onun sultanlığını kabul etti. Mahmud’a bir mektup yazarak bu ittifaktan derhal ayrılmasını istedi o da ayrıldı. Sencer galip geldi.g. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb.209 5.Tuğrul da Irak’ta egemen208 209 210 211 212 213 214 215 216 İbn Kalânisî. a.216 Bu arada diğer kardeşi II.214 Halifeye saygı ve bağlılık konusunda babalarının yolundan yürüdüğünü dile getiren Sultan Sencer.15. II. İbnü’l Esir. 10. Abdülvehhab en-Nüveyrî. Sultan Sencer bu ortamda halifelik ile ilişkilerini yürütmeye çalışıyordu. II. s. Ebu’l Fida.340 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S düğünden kendini sultan ilân etti. Kendisine gelen halifelik elçilerine halifenin otoritesini tanıdığını ifade eden işaretler bile veriyordu. onu kızlarından Mehmelek Hatun ile evlendirdi. VII. a.212 Oysa Sencer. Büyük Selçuklu Devletinin zayıfladığını ve kendi egemen olduğu bölgelerde bile otoritesinin ortadan kalkmaya başladığını gören Halife Müsterşid Billah.215 Diğer taraftan Mahmud’un Irak’taki egemenliğine ilk itiraz kardeşi Mes’ud’dan geldi. Mahmud’a çok iyi davrandı. a.e.g. Bu yüzden Selçuklulardan iki sultan ortaya çıktı.g.e.g.41.Ali soyundan başka birini halife seçeceği yolundaki söylenti ve ithamları ise yalanlıyordu.211 Bu dönemde Abbasi-Selçuklu ilişkileri yeni bir döneme girdi.b. II. thk. İbnü’l Cevzî. 231. Ebu’l Fida. . 170.322.e. Bunu devletin emirlerine ve Abbasi halifesine bildirdi. İbn Kalânisî. 9. kendisinin Halife Müsterşid’i azlederek yerine Abbasoğullarından veya Hz. Ona ikramda bulundu.e. 230.e.321. Ebu’l Fida. M. Azimî. 459. VII.g.y.e.Said Âşur. s. hatta Sencer’e karşı ittifak kurarak savaşma kararı almışlardı.g. II. a. Aralarında savaşlar meydana geldi.

a.91. s. idarî.g. İbnü’l Cevzî.g.220 Ardından Mahmud vefat etti.g. IX. X. a. İbnü’l Cevzî.g. tedbir ve hazırlıkları sultanın görmesini istememesi. malî.e. İbnü’l Cevzî. Sultan Mahmud’un Bağdat’a yürüme kararına karşı çıkan halifenin böyle davranmasının başlıca üç nedeni vardı: 1-Devlet olma yolunda aldığı. İbnü’l Cevzî. 255-259. Halife barış yoluyla Bağdat’a girmelerine engel olamazsa savaşacaktı. Çünkü Halife Müsterşid ne pahasına olursa olsun Selçuklu egemenliğinden kurtulmak istiyordu. Amacı halifeyi kendisine karşı yapılmış ittifaktan ayırmaktı. X.e.Ancak Mahmud’un gücüne dayanamayıp Dübeys ile birlikte amcası Sencer’e sığındı. İbnü’l Esir.51.g. Mahmud’un ağırlıklarına saldıran halife karşısında Mahmud geri çekildi. Azimî. Bu durumda bile elçi göndererek halifeye bağlılığını bildirdi. silaha başvurulmamasını istedi. 3-Nihayet halkı bir ordu yerine iki orduyu. 26.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 341 lik mücadelesi veriyordu. a. a.217 Halifeye elçi gönderen Mahmud.218 Halife Müsterşid oğlu Raşid’i halefi olarak Bağdat’ta bıraktıktan sonra Mahmud’a karşı harekete geçti. .e.e. X.g. 24.e. a. II.4. halifenin ordusu ile sultanlık ordusunu barındırmaya ve beslemeye mecbur ederek sıkıntıya maruz bırakmak. 526/1131 yılında Mahmud Bağdat’a gitmeye karar verdi. (526/1131)221 Mahmud’un ölümüyle Sencer adına okuttuğu hutbeyi kesen Halife Müsterşid222 in bu tutumu karşısında harekete geçen Sencer’in amacı halife ile savaşmak değildi.219 Mahmud’un geri çekilmesinin sebebi hasta olmasıydı. askerî. Halife ise kendisinin bu yıl Bağdat’a gelmemesini aksi halde kılıca başvuracağını bildirdi. a.223 217 218 219 220 221 222 223 M. 676.e.g. a-Sultan Mahmud ile Halife Müsterşid Arasındaki Mücadele: Selçuklu sultanlarının Bağdat’a gelmelerine karşı çıkan halife bu dönemde egemenlik haklarını almak istediğini açıkça ortaya koydu. a.e. 2-Henüz tamamlayamadığı bu hazırlıklar için zaman kazanmak istemesi. X.Altay Köymen.

a. Sultan Mahmud 525/1131 yılında ölünce tahtı ele geçirmek için yeniden harekete geçti… (Faruk Sümer.166.e.342 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mahmud’un ölümünden sonra Sencer’in iki yeğeni Mes’ud224 ve II. Hatta İbnü’l Cevzî’nin nakline göre Müsterşid’den sonraki halifeler. Sultan Sencer ve Mes’ud’un isimlerini hutbeden çıkardı. Seyfullah Kara. Irak Selçukluları Devletinin başkenti olan Hemedan’ı işgal etti.Tuğrul.g. Selçuklulara karşı önü alınmaz bir düşmanlık duygusuna kapıldılar. Böylece Irak Selçukluları müstakil bir devlet oldu. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Esir. Hemedan civarında gerçekleşen savaş(527/1133)da Mes’ud’un daha doğrusu müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı. a. a. a. İbnü’l Esir. 55.Muhammed Tapar”.e. 1966. Kerimüddin Mahmud (733/1132). 489. 231.e. İslâm tarihi kaynakları bunu reddetmektedir. 1943.e. DİA. 349-351. Böylece Mes’ud Irak Selçukluları Devletinin başına geçti.) M. 52. XI. Muhammed Tapar: Sultan Muhammed Tapar’ın oğludur. çev. X. XXIX. Hamid el-Isfahanî. Ankara. II.225 Artık Sultan Sencer’in Irak’ta otoritesi kalmadı. . Bundan etkilenen Abbasi hanedanı Selçuklular aleyhinde propagandaya başladılar. Aksarayî. 27. 52. M. Emir Mevdud’un 507/1113 yılında Dımaşk’ta Bâtıniler tarafından öldürülmesi üzerine yerine getirilen Aksungur el-Porsukî başarılı olamadığından azledildi. Henüz üç yaşında iken Türk Devlet geleneğine göre merkezi Musul olan el-Cezire valiliğine gönderildi ve Mevdud b. s.231Raşid. “Sencer”.143. 28.Altay Köymen. “Mes’ud b.g. İA. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.e. s. 53. Mes’ud. a.Altay Köymen de itiraz etmektedir. Sultan Muhammed Tapar öldüğünde (511/1118) Mes’ud atabegiyle birlikte Musul’da bulunuyordu. IX.232 Halifenin üzerine yürüyen Mes’ud onun 224 225 226 227 228 229 230 231 232 Mes’ud b.Nuri Gençosman.Tuğrul halife ile birlikte kendisine karşı ittifak kurdular.e. X.g. b-Halife Müsterşid’in Ölümü ve Batınîler: Halife Müsterşid Billah 528/1134 yılında ordusunun başındayken Batınîler tarafından öldürüldü226 Bu suikast Batınîlerin saçtıkları dehşeti göstermesi bakımından önemli bir örnektir. II.229 Bu görüşe Selçuklu tarihçisi M.Altuntegin kendisine atabeg tayin edildi.Altay Köymen.g. XI.g.228 Halifenin Sencer tarafından öldürttüğü iddiası doğru değildir. Üstelik babasının intikamını almak için ordu toplamaya başladı. X. amcası Sencer’in egemenliğindeki Rey’e sığındı. 214. M. Selçukî Devletleri Tarihi. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Cevzî.g. İstanbul.230 Müsterşid’in yerine veliaht olan oğlu Raşid Billah geçti. a. 53.227 Halifenin suikast sonucu ölmesiyle Sultan Sencer’in öldürttüğü şayiası da yayıldı. Mes’ud.

Buna göre Batınîler yeniden kale yapmayacaklar. İstanbul. “Sencer”. Bunu mantıken kabul etmeye imkân yoktur.194-199. mallarının yağma edilmesini ve ailelerinin esir edilmesini emretti. el-Muntazam. Hândmîr.g. Tahran. Batınîlerin nerede yakalanırlarsa derhal öldürülmelerini. “Sencer”.e. e. 249. Ebu’l Hasan Beyhakî.Altay Köymen.Altay Köymen. Tarih-i Beyhak. Zira Bağdat’ta bulunan halifelerin hiçbirini Batınîler öldürmüyor. X. s. X. X. Bu olayla halife-sultan mücadelesinin üçüncü safhası da Selçuklular lehine sona erdi. el-Muntazam. 1317.271-276. II. 304. Bu sırada öldürüldü. Bağdat’tan kaçtıktan sonra atabeg Nureddin Zengi’ye sığındı. hiç kimseye inançlarını kabul ettirmeye 233 234 235 236 237 238 239 240 M. II. silah satın almayacaklar. 489. . bir taraftan Suriye’ye. İbnü’l Cevzî. M. İbnü’l Cevzî.g. M. Ahmed Behmenyâr.240 Sencer. vezirinin öldürülmesine rağmen. Mes’ud.235 Bundan sonra Sencer dönemi nisbeten daha huzurlu geçmiştir. Said Nefisî. Düsturu’l Vüzera. Siyasî ihtirasa sahip Raşid’in sultanlar tarafından öldürtülmesi kuvvetle muhtemeldir. 1966.Altay Köymen. kaleden kaleye sıçrayarak.234 Daha sonra Bağdat’a bir hücum hazırlığına girişti. a. X. IX.237 Sencer bu fitne unsuruyla mücadeleye önem vererek ve veziri Kâşânî. İA. 305. 67.Altay Köymen. fakat Bağdat sınırlarını aşarak başka ülkelere geçtikleri zaman iki halifeyi de arka arkaya Batınîler öldürüyor. Raşid’in Batınîler tarafından öldürülmesi babasına nazaran çok daha zor kabul edilebilir. 26. 492. Sultan Sencer’in talimatıyla Muktefî’yi halife ilân etti. Bunun sebebi olarakta kendisine suikast yapılmasından korktuğu için olduğu söylenir. Yönetim istikrara kavuşmuştur. nşr. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. s. 154. karşı bir harekâta geçmemiştir. a.236 Ancak Sencer zamanında iç mücadelelerden dolayı Batınîler üzerine gidilemedi. Batınîlere karşı yeni önlemler almamış. Şemsî.(531/1136)233 Raşid. diğer taraftan da devletin bel kemiği olan Horasan’a yayıldı. 1317.239 521/1127 yılında vezir Kâşânî Batınîler tarafından öldürüldü. Sencer’in en ilginç icraatlarından biri de Bozkuş isimli komutanı vasıtasıyla Batınîlerle barış anlaşması yapmasıdır.238 Alınan bu tedbirlere rağmen Batınîlik-İsmaililik cereyanı gelişerek.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 343 Bağdat’ı terk etmesini sağladı. Şemsî. nşr. İA.Hümamiddin. Muhammed Tapar’ın ölümüyle tekrar güçlenen Batınîler 518/1124 yılında büyük bir katliam yaparak 700 kişiyi öldürdüler. M. Tahran. İbnü’l Cevzî. Gıyasüddin b.

243 Halife Muktedî. Hüseyin Emin. Sencer’e bağlılıklarını bildirdiler. a. Selçuklu devletçikleri ortaya çıkmaya başladı.151.Altay Köymen.120.e.344 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S çalışmayacaklardı.245 551/1156 yılında kaçırılarak esaretten kurtarıldı. 155. İA. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. s.247 Ölüm haberi Bağdat’a ulaşınca Bağdat’ta adına okunan hutbe kesildi.Altay Köymen.e. . 576. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. 465. Hüseyin Emin.g. En meşhurları. En meşhurları. s.249 Fakat Büyük Selçukluların yerini alan bu devletçiklerden hiç biri. K. XII. K. Ancak etrafında toplanan komutanları arasındaki rekabet. Sencer’in esaretten kurtulduğunu duyan tabi devletlerden bazıları. 183. Musul. 1965.244 Sencer 536/1141 yılında Türk asıllı Karahıtaylara yenildi. Nitekim 527/1133 yılında halifeye yazdığı mektupta Sultan Sencer. İskenderiye.241.Zetterstéen. tüm Yakın ve Ortadoğu’ya esaslı bir düzen getirememiştir.g.250 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 M. Kudüs’ün domuz ve şarap ticareti yapılan bir yere dönüştürüldüğüne temas ediyordu. Kendisine karşı koyan Irak Selçukluları sultanı Mes’ud. Selçuklulara Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. a.g. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî.m. a. Ali el-Hüseynî.V. ihtiyar sultanın dağılan devleti yeniden toparlamasına imkân vermedi.e.g. s. 230. “Muktefî”. Anadolu ve Kirman Selçuklularıdır. II. yalnız bağımsızlığını korumaya değil.242 c-Büyük Selçukluların Irak’taki Egemenliklerinin Sonu: Sultan Sencer’in onayı ile halifelik makamına getirilen Muktefî Billah. Halife Muktedî tarafından yenildi. VIII.(551/1156)Bu olay Selçukluların Irak’taki sonu oldu. İslâm dünyasının içinde bulunduğu tehlikeden söz etmekte.g. s. Irak’ın idarî bölgelerini birbiri ardına ele geçiriyordu. Ali İbrahim Hasan. s. İbn Kesir. İstanbul.Zetterstéen. İbnü’l Esir. İstanbul. Osman Turan. a.87. 1971. s. Bu dönemde Selçuklu dünyasına atabeyler de egemen olmaya başladı. Irak.V.e. 1971. M. XI. e. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.g. aynı zamanda egemenliğini de genişletmeye çalışıyor.468. 466. Selçuklulara karşı kendinden önceki iki halifeden daha fazla mücadele etti.Ancak anlaşmaya uymayan Batınîler sürekli yayıldılar. 576. Şam ve Cezire atabeylikleridir. VII. VIII.241 Diğer taraftan devam eden Haçlı akınlarına karşı ne Sultan Sencer ne de halife karşı koyamamıştır. 222.137.248 Bundan sonra Selçukluların egemen oldukları coğrafya karışıklıklar içinde kaldı. Buna karşılık Batınîlerin statüsü korunmuş olacaktı. a.246 552/1157 yılında Sultan Sencer’in vefatıyla Büyük Selçuklu Devleti tarihe karıştı. 153.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 345 Selçukluların Bağdat üzerindeki egemenliklerinin sultanın hayatıyla kaim olması dikkat çekicidir. Selçuklu Tarihi. Özellikle Halife Me’mun döneminde Beytü’l Hikme gibi bir kuruluş hizmete açılmış.ve XI. Onlar yalnız İslâm halifesi sıfatıyla manevî egemenliklerini Müslüman sultanlara tanıtmak istiyorlardı. İslâm medeniyetinin Selçuklulardan çok önce gerilemeye başladığını söyler. İslâm Medeniyeti Tarihi. 35.I. .e.93. V. ilim adamları desteklenmişti. İbrahim Kafesoğlu.KÜLTÜREL İLİŞKİLER A.Zakir Kadiri Ugan.251 İslâm dünyasının batı bölgesi korkunç Haçlı işgalinin ızdırapları içinde yuvarlanır ve sultanlar yakaladıkları her fırsatta bu işgalcileri durmak amacıyla ordular techiz ve sevk ederken. 1962. I. 1991.Barthold.DİA. İbn Haldun. Örneğin Tuğrul Bey’in vefatından Alparslan’ın tahta geçişine kadar olan zaman içerisinde Bağdat’ta Selçuklu egemenliği söz konusu değildi. 12. II.1988. İstanbul. V. Ankara. 1984.255 Bu dönemde ilim ve kültürün gerilememesinin bir sebebi de Müslümanları meşgul edecek yeni fikirlerin ortaya çıkmasıdır. Halifelik coğrafyasının üzerinde bir çok devlet kurulmuş ve genişlemişti.Muhammed el-Hadramî. 2. 402. s. İstanbul.Dursun Yıldız.40.252 Selçukluların zayıflamasıyla Bağdat ve çevresinde fiilî egemenliklerini kuran Abbasilerde tekrar büyük bir Arap devleti kurma fikri oluştu.256 251 252 253 254 255 256 M. Zaten halife de bunlarla mücadele edemedi. Çünkü bölgedeki dengeler değişmişti. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Yunan felsefesinden ve diğer batı ilim eserleri tercüme edilerek bunlardan yararlanılmıştı.Altay Köymen. a.Yüzyıllardaki İlmî ve Kültürel Durumu: Bilindiği üzere Abbasilerin ilk yüzyılında ilim ve kültür hayatı çok canlıydı. III. H.“Abbasiler”. s. Ayrıca halifeliğin güçlü bir ordusu da yoktu. Mukaddime. Oysa buna imkân yoktu. Ahmed Emin.171. Bağdat’ta Selçuklu idaresini parçalamak için plan hazırlıyorlardı.Abbasi Halifeliğinin X. Mısır. s. Alparslan ve Zamanı. İzah:Fuad Köprülü.g. çev. İlme önem verilmiş. Müslüman ülkelerini Haçlılardan kurtarmak için çareler düşünmeyen halifeler. İbn Haldun bu dönemi değerlendirirken.254 II.Barthold. Doğuda Moğollar ve Harizmşahlar güçlenmeye başlamıştı. Zuhru’l İslâm.253 Açıktı ki Abbasi devleti artık ilk zamanlardaki gücüne ulaşamazdı.

I. s. 43. a.g.e.226. bir memleketten diğerine giden gezgin bilginler için durak yerleriydi.g. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. hatta Selçuklu Devletinin zayıflamasına neden olduğunu iddia etmek kanaatimizce doğru değildir. Ribatlarda kütüphaneler bile vardı.g. a. İslâm Tarihi. İbrahim Kafesoğlu. H. a. Diğer bir ifadeyle mezhep çatışmalarına Nizamülmülk’ün bir katkısı olmamıştır.346 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Selçuklular döneminde yapılan ribatlar.Nizamiye Medreselerinden Önceki Eğitim-Öğretim Faaliyetlerine Genel Bakış: Abbasilerin ilk devrinde eğitim-öğretim kurumları için medrese kelimesi kullanılıyordu. s. André Miquel. Şu halde Nizamülmülk’ün çabaları doğrultusunda Selçuklular eğitim faaliyetleriyle yeni bir Müslüman medeniyetinin kurulmasını sağladılar. .Nizamülmülk ve Faaliyetleri: Nizamülmülk vezir olduktan sonra Şiî Büveyhîler döneminden kalan ve önceki vezir Amidülmülk el-Kündürî zamanında da devam eden.e. Bu kurum Irak’ta ilmin ve kültür hareketlerinin gelişmesinde aktif rol oynadı.226. Hüseyin Emin. a.244.g.261 Nizamiye medreselerinde Şafiî mezhebinden hocaları görevlendirmesi bölge halkının Şafiî olması nedeniyledir.259 Nizamülmülk’ün Şafii mezhebinden olduğu bilinmektedir.257 B.262 C.260 Mezheplere karşı ölçülü duran Nizamülmülk Batınîlerle amansız bir şekilde mücadele etmiştir. 249.226. Nizamülmülk’ün Şafii mezhebini diğer İslâm mezheplerinden daha üstün görmeye yöneldiğini böyle yaparak mezhepler arasında büyük bir ayrılığa sebep olduğunu ve hatta onun Şafiî mezhebini korumasının Selçukluların zayıflamasının nedenlerinden olduğunu iddia eder.yüzyılda kullanılmaya başlandığı 257 258 259 260 261 262 Hüseyin Emin.Nizamiye Medreselerinin Kurulması ve Medreselerin Faaliyetleri 1. Eş’arilerin lanetlenmesi uygulamasını kaldırdı.İbrahim Hasan. V. Bununla birlikte çağdaş araştırmacılardan Hüseyin Emin. Hüseyin Emin. Bu kelimenin ilk olarak III/IX. Ancak onun aşırı Şafiî taraftarlığı yapıp Müslümanlar arasında ayrılığa neden olduğunu söylemek.e. s. s.258 Bu şekilde davranarak devletin onları dışlamadığını gösterdiği gibi varolan mezhep kavgalarının üzerini de küllendirecek bir davranışta bulundu.e.

Kahire. 1955. . Konya. M.Kempiners. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. M.Kuruluş Sebebi: İki nedeni vardır: 1-Amelî ihtiyaçlar: Fakir öğrencilerin okumalarını sağlamak bu türdendir. 1988. Ancak bu medreseler Nizamiye medreseleri kadar etkili olamadılar. IV. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye.s.M. 108. tsz. Nizamiye medresesinin ilk hocası Ebu İshak Şirazî.Altay Köymen. London. Söz konusu medreseler camilerde verilen eğitimin biraz daha gelişmiş şeklidir. halifenin elçisi olarak Melikşah nezdine Nişabur’a gönderildi. Aydın Sayılı. 1994. 245.30-71. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. XV/XVI. 87. 1976. III.İsmet Kayaoğlu. Eğitim-öğretimde fırsat ve imkân eşitliğini devlet eliyle bir dereceye kadar sağlamak yalnız o zaman için değil.Samadi. Ankara. II. Bu nedenle medreseler devletin istediği vasıfta insanlar yetiştiriyordu. s.267 Bu esaslar üzerine Nizamülmülk’ün çabalarıyla Selçuklu Devleti millî bir eğitim anlayışına kavuşmuş oluyordu.Encyclopedia of Asian History.268 263 264 265 266 267 268 Cahid Baltacı. ilk medresenin IV/X.264 İlave olarak ilk Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in de Nişabur’da 434/1046 yılında bir medrese265 yaptırdığı tesbit edilmiştir.S.121. IV. Higher Education in Medieval Islam.Ü. s.Altay Köymen.263 Fakat tarihçi Nebrâvî.Sebüktekin tarafından inşa ettirilen medrese olduğunu tesbit etmektedir.IV/X. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Haydarabad.New York. bu gün için de çok ileri bir davranıştır. A. 1975. medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması. Sayı:4.225.yüzyılda Karahanlılar zamanında gerçekleşmiştir. 126. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”.266 2. XXIX. Örneğin Arslan Gazi Tafgaç Han (v. Tabi ki devlet teşkilatında çalışacak bürokratların devletin istediği vasıflarda olmaları şarttır. 50. s.1035)Merv’de bir medrese yaptırmış ve vefatında oraya defnedilmiştir. İslâm Kurumları Tarihi.yüzyılda Nişabur’da Beyhakî medresesi adıyla Nasr b. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Islamic Culture”.5. Şayet etkili olsalardı tarihçiler önemle üzerinde dururlardı. İstanbul. Russell G. 2-Devlet menfaatleri ve Sünnî olmayan ideolojilere karşı savunma tedbirleri: Devletin mülkî teşkilat kadrolarının ihtiyacı olan elemanın yetişmesini sağlamaktı. “Nizamülmülk”. S. A. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad.Triton. Materials on Muslim Education. 1957.Yıllığı.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 347 bilinmekle beraber. Nebrâvî. Görüldüğü gibi Nizamiye medreselerinden önce de medreseler kurulmuştu. II (1947-1948).

1995. İsmet Kayaoğlu. Daimî bir gelir kaynağına sahip olan bu medreseler. Mekketü’l Mükerreme. 22 Eylül 1067 tarihinde açılan Bağdat Nizamiye medresesi273 binaları. I. Cahit Baltacı. New Delhi.135. Basra. 123. Nişabur. İslâm Kurumları Tarihi. Nizamülmülk bu konuda istisna olmuştur.g.e. Komisyon.277 Zaten Selçuklu medreselerinin özgün taraflarından birisi de budur. Ankara. a. el-İslâm. İstanbul. çev. aynı zamanda malî özerkliğe de sahip bulunuyordu.g.1980. 632. maaş kaygısından kurtulmuş hocaları. nşr. XXXIII.271 Nizamiye medreseleri Bağdat’ın 656/1258 yılında Hülagü yönetimindeki Moğolların işgaline kadar devam etti.8.394. 3.114.272 Bu medreselere “Nizamiye” adının verilmesi şaşırtıcıdır.elHayatü’l İlmiye fi’l Irak. II. “Nizamiye Medresesi”. 2007. Isfahan. 1976. Sultan Alparslan’ın kendisini geniş yetkilerle donatması bunun bir nedeni olarak sayılabilir.K. s.270 Ancak bu medreselerin bir çoğu Bağdat Nizamiye medresesinin ilk kademeleri seviyesindeydi. İbnü’l Cevzî. s.e. 1320. Bağdat. Tarih-i Taberistan. İsmet Kayaoğlu. Ahmed Çelebi. es-Sıratu’l Müstakîm. yalnız ilmî ve idarî özerkliğe değil. İstanbul. a. s. İA.e.Ali Yardım. Bunlarla da kalınmayarak medreseler köylere kadar ulaştı.e.g.Studies in Islam. kütüphanesi. 1. öğrencileri ve gelir kaynakları ile bir bütün teşkil etmekteydi.278 Bu haliyle bu kurumlar 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 İbn İsfendiyar. s. s. . I. Böylece medreseler eğitim tahsis edilmiş binaları. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. 50.8. İbrahim Kafesoğlu. a. öğrencilerin kalacakları yurtlar ve aldıkları burslar ile kendilerini kaygısızca ilme verebiliyorlardı. 409. X. Ziya Hasan Faruqı. s. 188-191. öğretim kadrosu. 97. 284. 1987. a. II.255. 1963. Halbuki o zamana kadar inşa edilen kurumlara sultanların adı verilirdi. DİA. II.e.Hitti.Abbas İkbal.276 Bu medrese dünyadaki ilk üniversite olma özelliğini de taşır. “Selçuklular”. Meriyzan Useyrî.g. Erdoğan Merçil.Medresenin Gelir Kaynakları: Vakıflar: Medresenin giderleri kurulan vakıflardan karşılanıyor274 bununla da kalınmayarak öğrencilere maaş ve burs veriliyor275 bu konuda uzak bölgelerden gelen öğrencilere öncelik tanınıyordu. P. a.348 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Nizamülmülk Bağdat’ın ardından Belh. Merv ve Musul269 şehirlerinde de Nizamiye medreseleri kurdurdu. Abdülkerim Özaydın.Tahran. 50. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi. Herat. Hüseyin Emin.g. XVII.

hil’atlar. IV. 216.Medreselerde Okutulan İlim Dalları: İlmî özerkliğe sahip olan hocalar farklı ilim dallarında ders veriyordu. XXXIII. Paris. 1965. günümüze göre de ileri eğitim kurumları olma özelliği taşır.105. İbrahim Kafesoğlu. s.280 Bağdat Nizamiye medresesinde şu dersler okutuluyordu: Kur’an. s. Cambridge. Fatımî sarayı ile ilişki kurmuşlardı. “Nizamiye Medresesi”. History of Iran.285 Bu dönemde Fatımî egemenliğindeki Mısır’da pek çok şair yetişmiştir.e. nşr. fıkıh usulü. Feraiz. A.282 Ayrıca hitabet. tarih.55. Hadis.Frye. İsa Sadık.y. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi.181. Arap Dili ve Edebiyatı. H.g. V. III. Zira 525/1130 yılında Ebu’l Kasım elAsturlabî Bağdat’ta Selçuklu sarayında astronomi alanında çalışmalar yapmaktaydı. İbrahim Kafesoğlu. 2007. bu sebeple onlardan bir kısmı. ehl-i sünnete mensup şairler. Ayrıca feraizde hesap ve hatta aruz ilminde mahir bulunuyordu.286 279 280 281 282 283 284 285 286 M. Abdülgafur Farisî. tıp ve cerrahi dallarında da dersler verildiği283 bilinmektedir.1026) Nizamiye medresesi kurulmadan önce. Edeb. London-The Haque.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi: Selçukluları bu büyük eğitim faaliyetine sevk eden sebeplerin başında.Lambton. ödüller ve çiftlikler verdikleri için. Nişabur’da on yedi ilim dalında ders veriyordu. a-b. ahlak. Bu ödül ve bağışları elde etme arzusu.284 5. edebiyat da okutuluyordu.S. II.t. a. mantık. Eş’arî Kelamı.116.Altay Köymen. İstanbul. Kendisi. 31.K. şair ve gramerciydi. s. . Abdülkerim Özaydın. 380.el-Müntehab. Şafiî Fıkıh Usulü. s.279 4. İslâm Tarihi. s.İbrahim Hasan. Bunlara ilave olarak astronomi çalışmalarına da değinmek gerekir.R. şairler.281 Bu medreselerde söz konusu ilim dallarının yanı sıra matematik. Erdoğan Merçil. İsmet Kayaoğlu. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Şiî şairleri taklit etmeye sevketmiş. hendese. devletin siyaseti icabı Şiî ve diğer Rafızî anlayışlarla mücadele etme zarureti geliyordu. Fatımî halifelerini öven çok sayıda şiirler yazıyorlardı.115. Zeyl. s. Riyaziye. DİA. felsefe. fıkıh.62. International Structure of the Saljuq Empire. 188-191. Bol bol hediyeler.N. Tarih-i Ferheng-i İran. kelam âlimi olduğu kadar edip. Örneğin Ebu Nasr Abdülkerim Bağdadî es-Sulî (v. Tahran.317. Selçuklu Tarihi. b. Selçuklu Tarihi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 349 sadece zamanının değil.

489-505.295Bu iddiayı tarihçi Abdülkerim Özaydın doğrulamaktadır. Gazalî: Eş’arî kelamcısı.Tezi). İstanbul. ders veren bazı Sünnî fakih ve kelamcıların yaptıkları vaazlar yeni kavgalara neden olmuş ve bu kavgalar Bağdat’ın sokaklarına taşmıştı. ister Şafiî-Eş’arî ister Hanbeli-Selefî. Belleten.288 Dönemin Abbasi halifesi Mustazhir Billah. 1997. Ancak bu yeni durum Şiîliğin yeniden teşkilatlanması sonucunu doğurmuştur.s. İslâm Medeniyeti. 112.317.292 Öte yandan bu dönemde sadece Şiîliğe karşı değil. “Gazalî ve Felsefesi”.Sünniliğin Gelişmesi Abbasilerin ikinci döneminin en önemli özelliği. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. . İslâm dünyasında Sünniliğin egemenlik elde etmesidir.Agâh Çubukçu.291 D. isterse de az da olsa Hanefî olsun. 1989.çev. Ankara. İ. Şiî ve Batınî grupların etkileri artınca İmam Gazalî289 den eserler yazarak onların fikirlerini çürütmesini istemişti.E. İlhan Kutluer. “ed-Dercü’l Merkum” adlı eserlerini yazdı. 173. I. Montgomery Watt.g. s.Ruhi Fığlalı. İslâm Tarihi. “Hüccetü’l Hat”.İbrahim Hasan. IV. “Gazalî. 137. Bunun üzerine Gazalî. Şiîlik ve diğer mezheplere karşı etkinliği bir günde gerçekleşmedi.287 Bu dönemde muhaddisler.203. çev. Nuri Topaloğlu. 1996. “Muhassılü’l Hılaf”. Ankara. Bunlar bilinen Şiî inançlarını benimsemekle birlikte sahabilerin çoğunluğunu küfürle itham etmekle diğer Şiî gruplarından ayrılıyordu.350 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Şiîlerin fikir bakımından aşırı olanları vardı ki bunlara “Rafızî” deniyordu.294 1. 622. Abdurrahman Acar. Şafiî fakihi. Şevki Dayf.Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. İstanbul.293 Sünniliğin. s. ehl-i sünnet dışına çıkmamışlar ve ehl-i bid’atla şiddetli bir mücadele içine girmişlerdi. a. 136. Zira. H.172.492.e.290 Ancak Nizamiye medreselerinin Batınî-İsmailî fikir ve propagandaları etkisiz kılmada pek başarılı olamadığı anlaşılıyor.Ankara. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. “Din ve Kültür”. “el-Kısasu’l Müstekîm”. “Kitabu Fedaih el-Batıniyye”. 1988. Selçuklu Devri Muhaddisleri. IV. Sayı:198. İlave 287 288 289 290 291 292 293 294 295 Montgomery Watt. 1981. DİA.Sultan Tuğrul Bey’in veziri Amîdülmülk el-Kündürî: Amîdülmülk el-Kündürî’nin Mutezile mezhebine mensup olduğu iddia edilmektedir. s. XIII. mutasavvıf ve filozoflara yönelttiği eleştirilerle tanınan İslâm düşünürü… (Mustafa Çağrıcı. Bu fikir Büveyhîlerin egemenliği altında Şiî ve İsmailî akımlar arasında varlığını sürdürdü. Mutezile mezhebine karşı da mücadele verilmiştir. Louis Gadret. “Kitabu Kavâsım el-Batıniyye”.

s. ancak daha sonra bu tavrından vazgeçtiği rivayet edilir. 2002. VIII. s.171.s. 2005. Talât Koçyiğit.297 Onun Şiîliği konusunda da ittifak298 olmakla birlikte kanaatimizce Mutezile olması ağırlık kazanmaktadır. DİA.g. a.240. 555. “Cüveynî İmamü’l Harameyn”.302 Bu olaylar bize Sultan Tuğrul Bey zamanında henüz Selçuklu Devletinin Sünnî bir ideolojiye sahip olamadığı gösterir.DİA. Mikail Bayram. Abdülkerim ed-Dîb. XXVI. 141-144.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 351 olarak Mutezile-Şiî ifadesini de kullanmaktadır.86. s. 555. DİA. İstanbul.133.301Kündürî’nin tazyikinden nasibini alan Ebu’l Kasım Kuşeyrî. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Ebu’l Meâli el-Cüveynî. Ankara. Beyrut.e. Tuğrul Bey’in Kündürî ile çalışması esasen kendisinin mezhep farklılığını önceleyen bir tutum içinde olmadığını gösterir. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. 96. XIX. “Kündürî”. 1984.g. Seyfullah Kara. 1983-1985. a.299 Tarihçi Mikail Bayram.Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. Zehebî. Ebu İshak Şirazî gibi büyük fakihler memleketi terk etmişlerdi. Selçuk Üniversitesi. . XXVI. XXVI.138.Hevazin el-Kuşeyrî ve İmamu’l Harameyn el-Cüveynî gibi âlimler Horasan’ı terk ederek kendisine tepki göstermişlerdir.Osman (748/1347). Sayı:18.Ahmed b. Tuğrul Bey’in de Mutezile mezhebine mensup olduğunu öne sürerek Eş’arilerin hutbelerde lanetlenmesini emrettiğini dile getirir. s. 555.e. 2.300 Vezir Kündürî’nin Şafiîlerle Eş’arilere düşmanlığı ve özellikle İmam Şafiî aleyhindeki konuşmaları yüzünden Abdülkerim b. “Kündürî”. Abdülkerim Özaydın.Hârizm’de ise Mutezile mezhebinin egemen olmasının buna neden olduğunu da ortaya koymaktadır.nşr. Daha sonra onun Horasan camilerinde Rafızîlerle birlikte Eş’arilerin de lanetlenmesini istediği. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. “Kündürî”.İmamü’l Harameyn el-Cüveynî gibi fakih ve âlimlerin geri dönmelerini sağlamakla işe başlamıştı. İbrahim Kafesoğlu. Siyeru A’lami’n Nubelâ. 1993. Abdülkerim Özaydın. İbrahim Kafesoğlu.Buna bağlı olarak Selçukluların tarih sahnesine çıktıkları bölgeler olan Mâverâünnehir’de Maturidî mezhebi.296 Onun Mutezile mezhebinden olduğu konusunda ise bütün kaynakların ittifakı vardır. Ankara.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. DİA.304 Melikşah’ın isteğiyle kaleme alıp sultana sunduğu Siyasetnâme’sinde 296 297 298 299 300 301 302 303 304 Abdülkerim Özaydın. Konya.303 Nizamülmülk âlimlere büyük değer veriyordu.134. Kündürî’nin minberlerde Eş’arileri lanetleyen ve Şafiî mezhebinden olanları takip etme politikasına son vererek memleketi terk etmeye mecbur kalmış Ebu’l Kasım el-Kuşeyrî.Sultan Alparslan’ın veziri Nizamülmülk: Kılıç pahasına savunulan Sünnî anlayış ilim kurumları ile de desteklenmişti.

M. Ebu’l Fida.İshak et-Tusî. 1975. Ahmed b. IX. a.86. a. Sünnî anlayışlar arasında daha önce görülmemiş bir rekabetin doğmasına sebebiyet vermiştir. Şafiî. II. 1992.87. Hasan b. en-Nuzumu’l İslamiyye.308 Bir mezhep üzerinde devlet himayesinin olması kargaşaya sebebiyet vermişti. s.307 Selçuklu Devletinin resmî mezhebinin olması. Ankara. s.e. Şimdi de bu evliliklerden bazıları üzerinde duralım. 250.309 III. 1998. ehli sünnet ise güçlenmeye ve yayılmaya başladı. IV. “Eğitim Kurumları”. İbn Hallikan. Hişam Naşabî. 174.Altay Köymen. 165.e.305 Nizamülmülk’ün gayretleri sonucunda Mutezile mezhebi kaybolmaya.352 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S “Padişahların memleket işleri için âlimlerle meşveret yapması” isimli bir bölüm vardır.e.306 Alparslan döneminde devlet yönetimine Sünnîlerin alınmasına özen gösteriliyordu.133.e. mezhebinde namazlarda besmelenin açıktan okunması ve sabah namazında kunut dualarının okunmasına Hanbelilerin karşı çıkmalarıdır.SOSYAL İLİŞKİLER A. Talât Koçyiğit.Halife-Sultan İlişkilerinde Yeni Bir Boyut:Evlilikler 463/1070 yılında Alparslan kızını Halife Muktedî ile evlendirdi Alparslan halifeye mektup yazarak torunu ve veliahtı olup daha sonra Muktedî Biemrillah adıyla halife olan Udetüddin’in kendi kızıyla evlendirilmesini istemiştir.312 Tüm bu evliliklerden ne sultanlar lehine ne de halifeler açısından herhangi bir siyasî sonuç ortaya çıkmadı.311 Bu geleneğe Sultan Sencer de uymuş ve kızını Halife Müsterşid ile evlendirdi. İstanbul. İbnü’l Cevzî.99.Nurettin Bayburtlugil. s. a. II. İstanbul. a.42. Mezhep taassubu da Sünnî anlayışı gelişme aşamasında derinden sarsmıştı. “Alparslan Zamanı Dinî Siyaseti”. 305 306 307 308 309 310 311 312 Nizamülmülk.g. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. s. çev. . Siyasetnâme. İslâm Şehri.465/1072’de Nişabur’da düzenlenen düğümle bu evlilik gerçekleşti. Halife de bunu kabul etti.310 Muhammed Tapar Bağdat’a giderek kız kardeşini Halife Mustazhir Billah ile evlendirdi.g. a.g.g. çev. 152. Öyle ki Bağdat’ta Şafiîler ile Hanbeliler arasında baş gösteren fitnenin sebebi. H.Elif Topçugil.Mahmud.e.Hasan İbrahim Hasan. IV. Bu evlilik 504/1110 yılında gerçekleşti.g.

s. Bu evlilikle ilgili bir diğer rivayet ise halife ile evlenen kız Çağrı Bey’in değil.II. Azimî.g.İbnü’l Esir. a.IX. M.314 Oysa ki bu rivayete diğer kaynaklarda yer almamaktadır.134.s.13.a. VI. Ebu’l Fida ve Hamid el-Isfahanî’den daha önce yaşamış olan İbn Kalânisî.174.Mir’atü’z Zaman. a.92. Tuğrul Bey ve Zamanı. Selçuklu Tarihi.a.g.s.e.e. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.40. s.617.e. beklediği ilgiyi göstermemiş dolayısıyla Hatice Arslan Hatun Selçuklu sarayına dönmek durumunda kalmıştı. 102.e.316 Kanaatimizce de Hatice Arslan Hatun Çağrı Bey’in kızıdır.13.e. 67. s. İA. . s.170.318 454/1062 yılında Tuğrul Bey halifenin.s. Ayrıca tarih araştırmacılarının açıklamaları da bunu desteklemektedir. Şinasi Altundağ. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Sultanları. İbnü’l Cevzî. VIII.e. yeğenine karşı tutumunu öğrendi ve Arslan Hatun’a bir mektup göndererek onun halifenin sarayından çıkmasını ve Bağdat’taki sultan sarayına dönmesini ve Rey’e dönmek üzere yol hazırlığı yapmasını istedi.İbrahim Kafesoğlu.Altay Köymen. s.g.a. Sultan Tuğrul Bey’in diğer kardeşi Davud’un kızıdır. Buna göre Halife. s.141. s.Bu evlilik teklifinin halifeden geldiği bize intikal eden bilgiler arasındadır.g.315 Bununla birlikte İbnü’l Cevzî. Osman Turan. “Kaim Biemrillah”.g.91. İbnü’l Esir. Bağdat-Selçuklu egemenliği boyunca sık denebilecek zaman aralıklarında tekrarlanan evlilikler yoluyla iki hanedan arasında akrabalık kurma geleneği başladı. İbnü’l Cevzî. Zekeriya Kitapçı. Fakat bu evlilik ne halifeye ne de Hatice Arslan Hatun’a mutluluk getirmedi. İbnü’l Cevzî. a. Azimî.e. a. Bu evlilikle.13.g. Arslan 313 314 315 316 317 318 319 İbn Kalânisî.İbn Kesir.319 Ayrıca Bağdat’taki şahneye(vali)de mektup yazmış.Tuğrul Bey’in yeğeni ile oğlu Zahîredüddin’in nikâhını yapmış.Hamid elIsfahanî.e.Ebu’l Fida. Hatice Arslan Hatun’un Çağrı Bey’in kızı olduğunu ifade etmektedir.2.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 353 1.22.Sultan Tuğrul Bey’in Yeğeni ile Halife Kaim Biemrillah’ın Evliliği: Tuğrul Bey’in kardeşi Çağrı Bey’in kızı Hatice Arslan Hatun ile Halife Kaim Biemrillah arasında 448/1056 yılında nikâh yapıldı.317 Bu evlilikle halife-sultan ilişkileri sağlam bir zemine oturmuş görünüyordu. XII. 169. Halife eşini hor görmüş.313 Selçuklu tarihi müelliflerinden Azimî bu evlilikle ilgili olarak farklı bir bilgi vermektedir.g. Gelin Rey’den Bağdat’a götürüldü.Mir’atü’z Zaman. a.fakat Zahîredüddin’in ölümü üzerine bu evliliği kendi şahsına çevirtmiştir.

g.Türkiyat Araştırmaları Dergisi. “The Marriage of Tughril Beg”. Ali el-Hüseynî. 181. V. şehre varmadan Tacarşat köyünde konaklamıştı. Cambridge.g. Zekeriya Kitapçı. 192. I.g. Düğün 455/1063 yılında327 Bağdat’ta yapıldı. a.g.331 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 İbnü’l Cevzî. böylece hem dünya hem de ahiret şerefine ulaşacağını ifade etmişti. 20. s. a. . Ebu’l Fida.International Journal of Middle East Studies.e. İbnü’l Cevzî. Konya.326 Düğün nikâhtan yaklaşık bir yıl sonra gerçekleşti.354 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Hatun’un yola çıkarılmasını istemişti. Ebu’l Fida. VIII. s. II. I.329 Ali el-Hüseynî(v. a. 192.e. a.e.g.e. Zira hava sıcaktı.76.e. a.323 Halife bununla da kalmayarak sultanı bu evlilikten vazgeçirmek için büyük miktarda mehir vermesini şart koşmuştu. 110. Halife karısının Bağdat’a geri dönmesini istemişse de320 sultan tarafından kabul edilmemişti. Ravendî.322 Sultanın bu niyetini sezen halife.60.622) Tuğrul Bey’in zifafa girdikten sonra öldüğünü330 rivayet ederse de kanaatimizce bu doğru değildir. a.e.g. X. s.g. Suyutî.Rivayete göre burada 455/1063 yılında bunun kanamasından öldü. a. Sayı:1. I.g. “Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. a.70.e. Sonuç itibariyle bu evlilik amacına ulaşmamış ve iki hanedan arasında akrabalık oluşmamıştır.e.208.19.e.168. a. George Makdisî.g. 2.75. s. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. Ebu’l Fida. 1994. Zekeriya Kitapçı. s. a. İbnü’l Cevzî. ölmeden önce sultana halifenin kızıyla evlenmesini tavsiye ederek. 234. s. el-Muntazam.321 Siyasî nedenlerle yapılmak istenen bu evliliğin amacı Selçuklu hanedanı ile Abbasi Halifeliğini birleştirmekti. a. II.45.e. s.e. İbnü’l Esir. 261. Ahmed b.g.g. 131. s.g.324 Zira o zamana kadar hiçbir halife sultanlardan hiç birine kız vermemişti.Mahmud. Amacı ilişkilerin daha da kötüye gitmesini önlemekti. 1970.g.e.e. bir heyet kurarak girişimlerde bulunmak ve Hatice Arslan Hatun’un geri getirmek üzere Rey’e gönderdi.328 Ardından Rey’e hareket eden Sultan Tuğrul. a. Ahmed Cevdet.15. Hüseyin Emin.Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kaim Biemrillah’ın Kızıyla Evlenmesi: Tuğrul Bey’in eşi Altuncan Hatun. a.H. II.325 Nihayet Tuğrul Bey 454/1062 yılında Halife Kaim Biemrillah’ın kızıyla nikâhlandı. Mevdudî.

a. Meselenin esas noktası da halifenin sultanın kızı Mehmelek Hatun’dan olma oğlu Ebu’l Fadl Cafer idi. X.Hitti.Mehmelek Hatun sert çıkınca halife kabul etmek zorunda kaldı. Sultan da elçi göndererek “Kızımı göndersin” mesajını iletti. a.15. Halife Muktedî’nin önceki hanımından Mustazhir adında bir oğlu daha vardı. Halife bu oğlunu veliaht yapmak istiyor.333 Bu evlilik merasimi muhteşem oldu.e.335 Nihayet sultanın kızı Isfahan’a döndü. III. P. Sultanın kızı. İbnü’l Esir. tıp okulu.e. Sayı:1.g. Evliliğin üzerinden iki yıl geçtikten sonra 482/1089 yılında sultanın kızı. Sultan Melikşah ise çok küçük yaştaki Cafer’i veliaht yapmak ve torununun hem halife hem de sultan yetkilerine sahip olmasını istiyordu. Selçukluların medeniyet tarihinde en büyük hizmetleri şüphesiz Tuğrul Bey’den itibaren İslâm dünyasının her tarafını cami.g. imaret. Halife kızın gitmesine izin vererek göndermek için hazırlık yaptı. I.” ifadesini kullanır.Sultanların Bağdat’ta Yaptıkları İmar Faaliyetleri Selçukluların imar faaliyetlerinde bulunmaları onların Bağdat’ta işgal yoluyla egemenlik kurma amacında olmadıkları anlamına gelir.334 İbnü’l Esir bu düğün hakkında “Benzerini Bağdat görmedi. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. Esasen bu bir Türk geleneğidir.K. I. medrese. Ahmed b. 749.332 3.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 355 Tuğrul Bey’in bu evlilik girişiminin sonuçlarından biri de kendisinden sonraki hemen bütün sultanların halifelerle akrabalık kurmak istemesini gelenek haline getirmesidir. 157. 160. zaviye ve kervansaraylar ile doldurmaları. a. 175.e.g. İbnü’l Esir. hastane.336 B.s. Ahmed b.Sultan Melikşah’ın Kızıyla Halife Muktedî’nin Evliliği: 480/1087 yılında Sultanın Bağdat’ı ziyareti sırasında kızı Mehmelek Hatun ile Halife Muktedî Billah’ın evlendirdi.”dedi. oğlu Cafer’i de alıp götürmek isteyince halife izin vermedi.Mahmud.m. kütüphane. Halife ile sultan arasındaki anlaşmazlıklar bu olaydan sonra başladı ve sultanın ölümüne kadar devam etti. bu kurumlar 332 333 334 335 336 Zekeriya Kitapçı. babasına halifeden şikâyetçi oldu ve Bağdat’ta durmaktan sıkıldığını ifade ederek “Halifenin bana saygısı yok. X. 160. a.g.Mahmud. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. .

II. ticaret yollarında asayişi temin etmiş. İslâm İktisat Tarihine Giriş.168. a. George Makdisî.339 Bu faaliyetlerde Şiî-Sünni tüm Bağdat’ta yapmıştı.e. asayiş sağlanmış. .337 Mescid ve medrese yapımının bütün Selçuklu sultanlarının değişmez siyasetleri olduğu bilinmektedir.Yine bu yüzyılda Büveyhîler döneminin aksine tarım ve çeşitli sanayi dalları gelişti.340 İmar faaliyetlerinde Sultan Melikşah dönemi dikkat çeker. uzun yollarda durak yerleri. çev. s. I.g. Kurumların bakımı için daimî kaynaklar tahsis etmiş. İbrahim Kafesoğlu.IV-V/X. Ebu’l Fida. s. a. 201.Yüzyıllardaki İslâm Dünyasındaki Ekonomik Durum Bu dönem ekonomik gelişmede hem bir zirve hem de gerilemenin başlangıcıydı. vakıflar yaptırmıştı.g.343 502/1108 yılında Muhammed Tapar Bağdat’taki Daru’l Memleke(Sultan sarayı)tamir edilmesini emretti.g. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Ahmet Turan Yüksel.XI. Bu yüzyıl ticaret ve sarraflıktaki gelişmenin zirveye ulaşmasına tanık oldu.347 Selçukluların gelişiyle Bağdat’taki ayyarlar ortadan kaldırılmış. Melikşah.101.EKONOMİK İLİŞKİLER A.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr.g. 97.119. 262. s.International Journal Middle East.345 Muhammed Tapar’dan sonra. Abdülaziz ed-Durî.13.e. Selçuklulara bayrak açtı ve Bağdat’ta Tuğrul şehri olarak bilinen bölgeyi ve surlarını yıktırarak yerine Selçuklulara karşı koyabilmek için yeni bir sur inşa ettirdi. sular getirtmiş. Ebu’l Fida. M. Yolcuların dinlenmesi için hanlar yaptırdı.122.13. “The Marriage of Tughril Beg”. hanlar ve ribatlar inşa ettirmişti.Tezi). a. a. Tuğrul Bey ve Zamanı. s. İbrahim Kafesoğlu. II. köprüler yaptırmış. a. s.e.Altay Köymen.g. kanallar açtırmış.e. ekonomide de kıpırdanmalar olmakla birlikte348 Selçukluların gelişiyle 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 Ravendî.341 Melikşah’ın icraatlarından birisi de hac yollarının güvenliğidir. 1991. Selçuklu egemenliği zayıfladığından bayındırlık faaliyetleri devam etmedi.168. Abdülaziz ed-Durî. s. I.Sabri Orman.346 Ticarî hayat canlandı ve para değer kazanmaya başladı. s.e.344 Fakat dönemin halifesi Mustazhir Billah.338 Tuğrul Bey Bağdat’ta çarşılar yaptırmıştı. M. s. Konya. 293.Altay Köymen. Tuğrul Bey ve Zamanı.g.e.121.356 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S için büyük vakıflar yapmalarıydı. Hamid el-Isfahanî. IV.342 İlave olarak Bağdat’ta bir de cami yaptırdı. 1993. İstanbul. a. X.

7. 1349.g.e.e.Ekonomik Durumla İlgili Bazı Veriler 1 koyun 1 sığır 1 kat elbise 1 ipek elbise 1 dirhem 1 at 14 gümüş dirhem=20 veya 22 dirhem=1 altın dinar 57 dirhem 10. 47. Ayda 10. a. D.58. Tahran.000. Örneğin üç kişi ortalama 13. Dictionary of the Middle Ages.111. Dinar (Hazırlayanın notu) İbnü’l Cevzî. Miftahu’l Muamelat.g. XVII. Bağdat’ta 10.76.s. 440/1048/1049 tarihli. Servet adaletli dağıtılmıyordu. a.350 B.Eyyüb Taberî. 20 dirhem koyarak ticaret yapıyordu ve 10 dirhem kâr elde edi- 349 350 351 352 353 354 355 Jacob Lasner. İbnü’l Cevzî. s. nşr. New York. Yine görünüşe göre ticaret çok daha kârlı idi.21 dirhem 40 dinar 5 inci 11 veya 25 dirhem Anlaşılan Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da Hıristiyanlardan 3. 17. Muhammed Emin Riyahî.4000. Tuğrul Bey’e borç para veren Hüseyin Selmasî. Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum.Ahmed Emin.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 357 Bağdat’ta ekonomik yönden ciddî gelişme olmamıştır. a. Yağan Paşa Vakfı.6.351 Ev fiyatlarının normal zamanlardan çok yüksekti.000 dinarlık zeytin yağını. Ayda 70 dinar ile 150 dinar arasında değişiyordu. 12. Hüseyin Emin.000 dinara352 kadar olan evler vardı. 1989.354 Buna karşılık divanda çalışan memurların maaşları çok yüksekti. . Görülüyor ki işçi bir aylığı ile bir normal elbise. II. “Baghdad”.g. 188. s.349 Ekonomik durum hâlâ kötü idi. a. 14 .40.000 dirheme bir köy satın alınabiliyordu. divanda çalışan bir memur da bir aylığı ile kolaylıkla bir ipek elbise satın alabiliyordu.g. 12.16 dirhem ücret alan işçi de vardı.000 dinara satarak %100 kâr elde etmişti.e.606. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. II.353 Para kazanmanın güçlüğü belirtilirse sermaye biriktirmenin de ne kadar zor olduğu kendiliğinden anlaşılır. Muhammed b. 20. 15 .355 Herkes ticareti bu kadar büyük sermaye ile yapamıyordu.e.000 dinardan 30. s. Bağdat’ta kıymetleri 3.

g.135.40.Altay Köymen. IV.Eyyüb Taberî. a. a.357 C. Muhammed b. Fakat Tuğrul Bey. s. 1979. 300 gulamından ve sayısı bilinmeyen cariyelerinden başka. 228. 261.356 Küçük ticaretin kâr haddi çok defa bundan fazla oluyordu.Gelir Kaynakları Bu dönemde gelir kaynaklarının başında iktalar358 geliyordu.362 Abbasilerin ikinci döneminde fetihler durduğu için ekonomi zayıflamaya başlamıştı.e. Sayı:12.358 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S yordu.000 dirhem bırakmıştı. H. Bağdat’a gelince şer’î olmayan bu vergiyi kaldırmış. I. Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî. 2-İmâlata dayalı ekonomi. a.363 Diğer bir gelir kaynağı da halife ve sultanın birbirlerine sundukları hediyelerdi ki büyük bir ekonomik değere haizdiler. s. a. Bu vergilerden biri de veraset vergisiydi. a.Eyyüb Taberî. s.121.e.364 356 357 358 359 360 361 362 363 364 Muhammed b.e.g. 1000 dinarla 70.359 Ekonomi yönetimi Selçukluların elinde bulunmakla beraber. b.128.İbrahim Hasan. Muhammed Ahmed Abdülmevla. İslâm Tarihi. İbnü’l Cevzî. 66. Sayı:12.e.g. .y. s.Altay Köymen. Bunun dışında ekonomi şu faaliyetlerle işlemekteydi: 1-Tarıma dayalı ekonomi. ayrıca divan kurarak yapmak istedikleri müsadereyi de durdurmuştu. 229. halife Selçuklulardan çekindiği için hazineyi koruma altına aldı. 3-Ticarete dayalı ekonomi. Hüseyin Emin. İskenderiye. 126. s.y.. s. tsz. Alparslan tarafından vezirlikten azledildiği zaman. 67. Abdülaziz ed-Durî.21.y. Halife gelirleri artırmak için vergileri artırmış ve yeni vergiler ihdas etmişti.360 Selçuklular harap olan tarımı kısmen de olsa yoluna koydular. 1979.e. M.361 Pamuk üretimini yaygınlaştırdılar. M.y. 127. Üç kişi 12 dirheme satın aldıkları bir elbiseyi 19 dirheme satarak %58 kâr elde edebiliyorlardı.g.106. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. b.g. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür. I.

Yolların güvenliğine de önem veriliyordu.t. Ankara.s.g.370 3. a.Beşir Fransis. Beyrut. . s. Ortaasya’lı tüccarlar Buhara ve İran yolunu kullanarak Bağdat’a geliyorlardı. çev. s.Heyd. Bunlardan pamuk üretiminin Mezopotamya’da yapılmasına rağmen ithal edilmesi dikkat çekicidir. Semerkand’a ve Türkistan’a giden kara yolu.367 2. bununla beraber ekonomik olarakta bölgeye katkı sağlamak amacında olduklarını ortaya koymaktadır. 1983. 1985. M. s.İhraç ve İthal Ürünleri ve Köle Ticareti: Tekstil ihraç ürünlerinin başında geliyordu. Kahire. İlk Zafer Yıllarında İslam.g. Hulvan ve İran üzerinden gidiyordu. 1975. s.E. Beyrut. İstanbul. İsmet Kayaoğlu.105. Cürcan’a ve Hazar denizine ulaşan kara ve deniz yolu.31. s. Abdülaziz ed-Durî. a.168.g. 2-Bağdat’tan Rusya’ya. s.371 İthal ürünleri ise pamuk.31.199. 1974.368 Bağdat’ın merkez olduğu yol sistemine göre Ortaasya’ya giden en önemli yol.Ticaret Yolları ve Kervan Ticareti: Halifeler ve emirler ticarete özel bir önem veriyorlardı.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 359 Verdiğimiz bu bilgiler Selçukluların Bağdat’taki egemenliklerinin sadece siyasî olmadığını. D. Bu yolların en önemlileri. W.e. a.e.366 Bağdat’ın Dicle nehrinin iki yakasında kurulması taşımacılıkta nehirden yararlanılmasını sağlamıştı. Ebu Zeyd Şelebî. ipek.369 Yani halifeliğin yönelişi Ortaasya’ya doğru idi. ipek kürk ve kâğıttır.365 Bağdat’ın ticaretteki öneminin artmasıyla Kayravan. Kartaca gibi şehirler önemini kaybetmişti.Bağdat ile Ortaasya Arasındaki Kervan Ticareti 1.g. W. 116. 1-Bağdat’tan Çin’e.g. tsz. s.Ziya Karal.Nezih Uzel. Bu ürünler Mâverâünnehir 365 366 367 368 369 370 371 Le Strange Guy.150. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.Lombard.e.251.16. çev. Maurice Lombard.e. Yakındoğu Ticaret Tarihi. çev. I. Ahmet Turan Yüksel. a. a. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.Bağdat’ın Konumu: Şüphesiz bölgenin en önemli şehri Bağdat’tı.Heyd.

Maurice Lombard. Claude Cahen. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti.İbrahim Hasan. IV. Toplum ve Müesseseleri” İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti.36. 1989. 2006.Mehmet Nadir Özdemir. Altın. Bu yeni döneme “İkinci Türk dönemi” denilmesi yanlış olmaz. s.e.376 Abbasi halifeleri kölelere hakir gözle bakmamışlardı. a. Amr b. V/XI. s. Cahız. 1983.e. “Ekonomi. 69.378 Köle kaynağının kurumasında artık Abbasi Halifeliğinin doğal sınırlarına ulaşıp gerilemeye başlaması ve doğuda Selçukluların etkin bir güç haline gelmeleri etkili olmuştu.g. Tibet ve Türkistan374 dan gümüş ise Ortaasya ve İran’dan getiriliyordu. İstanbul.97. İslâm Tarihi.yüzyılda ise Türkler Bağdat’a artık köle olarak değil egemen güç olarak gelmeye başladılar. Toplum ve Müesseseler”. thk. kalay gibi madenler. 372 373 374 375 376 377 378 Abdülaziz ed-Durî. Halifenin.e.g. bkz. a.g.Ufuk Uyan. a. çev. 65. 165. İstanbul. Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. 391.184.372 Kâğıt bu bölgeden getirilmeden önce Mısır’dan getiriliyordu.Bahr. Hasen Husni Abdilvehhab. Halife ve diğer devlet adamları Arap olmayanlardan cariye edinmeye önem vermiş. elçiler göndermesiyle de ilk diplomatik ilişkiler kurulmuştur. Urallar ve Altay bölgesinden ithal ediliyordu.373 Öte yandan silah yapımında ihtiyaç duyulan demir. s. Maurice Lombard. “Ekonomi.360 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S bölgesinden getiriliyordu.375 Abbasilerin ilk döneminde yoğun şekilde Bağdat’a ve Irak’ın değişik bölgelerine getirilen köleler çeşitli işlerde çalıştırılıyordu. IV. Sultan Tuğrul Bey ile ilişki kurmak istemesinin nedeni Fatımî yayılmacılığı ve buna paralel olarak gelişen Bağdat’taki Büveyhî yönetiminin baskıları ve Arslan Besâsirî unsurudur. Bağdat’a davet edilen Tuğrul Bey’in 447/1055 yılında Bağdat’a girişi Abbasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Altay. Beyrut. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. s. Ural. Çünkü onlardan çoğunun annesi köle377 idi. H. . SONUÇ Selçukluların yükselişi Abbasi halifesi Kaim Biemrillah’ın dikkatini çekmiş.164. gümüş gibi değerli madenler de ithal ediliyordu.Claude Cahen. Kafkasya. Altın Kafkasya. IV. hatta çoğu zaman cariyeleri hür Arap kadınlarından üstün tutmuşlardı. Bu politika ikinci Abbasi asrında da devam etti.

Selçukluların Bağdat’a gelişleriyle beraber Türkistan bölgesiyle var olan ekonomik ilişkiler artarak devam etmiştir. © . Şiî Büveyhî yönetiminin yıkılarak Sünnî yönetiminin egemen olmasıdır. yapılan icraatlar İslâm dünyasında etkileri günümüze kadar gelen önemli sonuçlar doğurmuştur. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün çabalarıyla önce Bağdat’ta ardından diğer önemli merkezlerde kurulan Nizamiye medreseleri. sosyal ve ekonomik ilişkileri ve icraatları da bulundurmaktaydı. Selçukluların bölgeye gelişlerinin sadece askerî bir seferden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 361 Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin en önemli sonuçlarından biri de hiç şüphesiz. beraberinde kültürel. Bu bağlamda Mısır’da kurulan Fatımî Devletinin yayılmacılığına da engel olunmuştur. Türk egemenliğin siyasî sonuçlarına bakacak olursak en önemli sonucunun halifeliğin siyaseten Selçukluların eline geçtiğini söyleyebiliriz. Selçukluların Bağdat’a girişiyle beraber gelişen olaylar. Abbasi halifeleri ise bundan böyle dinî bir otorite olarak varlıklarını sürdürmeye başladılar. Ardından Selçuklu sultanlarının halifelerle akrabalık ilişkileri kurmak istemeleri siyaseten de olsa siyasî amaçların dışında başka nedenlerin de varlığına işaret etmektedir. Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi esas itibariyle askerî bir sefer olmakla birlikte.

Kerimüddin Mahmud (733/1132). nşr. Mustafa. Paris.hzr.V. 1995. hzr.İslâm Medeniyeti Tarihi. ARSLANTAŞ. İstanbul. Rusça. II. Taşkent. 1954. ABDÜLGAFUR FARİSÎ.Mahir İz. 1967. V. BUNDARÎ. Medinetü’r Remle. 1965. ________.Ali Sevim.55. Selçuknâme. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. İstanbul. ALTUNDAĞ.R. “Kaim Biemrillah”. 1977. Yüksel. İA. 2005. çev.M. nşr. Abdurrahman. AKSARAYÎ. “Hutbe”. XVIII. Tahran. AHMED B. Cahid. tsz. 1986.Th. BROCKELMANN. AÜİF Dergisi.Ahmed Behmenyâr. İstanbul.MAHMUD.Frye. 1943. hzr. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. Sayı:18. BARTHOLD. I. Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. Edinburg. III. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. C. Mısır. 1976.Moğol İstilasına Kadar Türkistan.London-The Haque.M.Tezi). Ankara. DİA. nşr.Arends.II. ACAR.N. BALTACI. 1988.Hakkı Dursun Yıldız.Mustafa Salih Çakmaklı. 1992. Selçuk Üniversitesi. 1030-1041. 1962. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.Gani ve Said Nefisî. Ankara. The Ghaznawids:Their Empire in Afganistan and Eastern Iran. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”.“Deylem”. Zeyl..Waldman. ab. izah: Fuad Köprülü. İstanbul. Chicago.Tarih-i Beyhak. BEYHAKÎ. Ebu’l Fadl. 1317. 1957. Mikail. Şemsî. Tahran. 1963. AHMED CEVDET.R. 1973. Türk Dünyası Araştırmaları.DAVUD CEVDET. çev.Houtsma. Selçukî Devletleri Tarihi. Beyrut. Zubdetü’n Nusre. BOSWORTH.Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. _________. _________. İstanbul. 1984. XV/XVI. Ankara.Nuri Gençosman. 1962. İA. İA. ALİ İBRAHİM HASAN. Ankara. el-Müntehab. s. nşr. II. İstanbul.M. İstanbul.362 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S KAYNAKLAR ABDULLAH NASIH ULVAN. 1974.“Maverdî”. çev. 1965. Şinasi.284. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. A. s.E. nşr. Zuhru’l İslâm. s. Ankara. Leiden. III-I. Kahire. VI. Kısas-ı Enbiya. Tarih-i Mes’udî. BAYRAM. İstanbul.Erdoğan Merçil. 1997.105. . Konya. Ankara. İstanbul. VII. Istoria Mes’ud. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. ATEŞ. Ahmet. 131932 (1940-53). C. BAKTIR. 1990. AHMED EMİN. 1998. 1889. AZİMÎ.

Tarihu Devleti Âli Selçuk. 1989. 1992.. HİTTİ. Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 363 CAHEN.Hasen Husni Abdilvehhab.Said Nefi- . Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.1400/M.XII. Yusuf. el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. 1974. “Eğitim Kurumları”.“Gazalî. EBU’L FİDA.Hamid. Ahmed. tsz.Sabri Orman.Ali. HÂNDMÎR.İlhan Kutluer. ÇUBUKÇU İbrahim Agâh.Beşir Fransis. Mustafa. IV. EL-ISFAHANÎ. HEYD W. İstanbul. ÇAĞRICI. Belleten. İsamüddin Abdurrauf. VII. Ekonomik ve Dinî Durumu”.Hümamiddin. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. Ankara. Amr b.Ali Yardım.İslâm Medeniyeti. Louis.VIII.Ziya Karal.Komisyon. Zübdetü’t Tevarih. 1989. DANİEL. Abdülazim. 1992. 1983. GADRET. İstanbul. Encyclopedia of Asian History.thk..Elif Topçugil.Özden Arıkan.y.. İslâm Şehri.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. İskenderiye. İstanbul. 11. 1987.I. İstanbul. ED-DÎB. HİŞAM NAŞABÎ. İstanbul. tsz. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.Ufuk Uyan. Le Strange. Toplum ve Müesseseleri”İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. çev. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi.Tahran.1317. CAHIZ. Ankara. Belleten.y. İstanbul.E. New York. Philip K. DOĞUŞTAN GÜNÜMÜZE BÜYÜK İSLÂM TARİHİ.. Sayı:198. DİA. ED-DURÎ.Beyrut. XIII.nşr. 1988. EL-FAKÎ. 1965. HÜSEYİN EMİN.çev. GOLDEN.thk. Sayı:25. DİA. çev.1999. Ali b.İstanbul. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. İstanbul. İstanbul. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi. IV..Dictionary of the Middle Ages.“Toghril Beg”. _____________. b. “Abbasid Dynasty”.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. P. 1985. 1980.1989.H. “Ekonomi. Haçlılar Çağı. çev.E. Abdülaziz.Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. HOLT. çev. tsz. Sosyal. Beyrut. Peter B. Yakındoğu Ticaret Tarihi.Düsturu’l Vüzera. Claude. çev. VII. çev. Beyrut.L. çev. Kahire.Şemseddin. 1996. İstanbul. “Gazalî ve Felsefesi”.en-Nuzumu’l İslamiyye.Nasır. ed-Devletü’l Abbasiyye. ÇELEBİ.Gıyasüddin sî. Komisyon. b.Salih Tuğ. Kostantiniyye.1982.Şemsî. 1976. İslâm İktisat Tarihine Giriş. çev. İstanbul. 1943. Hamid Muhammed b.M.1975.thk. M.1979. İmadüddin İsmail b. 1985. Dımaşk.Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. EL-IŞ.Bahr.Muhammed Nureddin. EL-HÜSEYNÎ. HASAN İBRAHİM HASAN.New York. 1970. III. GUY.I. çev. Kahire. “Din ve Kültür”. GÜNALTAY. II. 1991. Kahire.1993. IV..“Cüveynî İmamü’l Harameyn”. EBU ZEYD ŞELEBÎ.

Mukaddime.1994. 1984. XII.Ahmed. IX.. b. İBN HALDUN. İstanbul.M. KAFESOĞLU.Ebi’l Kerem. İstanbul. thk.. tsz. Ankara. 1988. İstanbul. Talât. 1948. ____________.Muhyiddin Abdülhamid. _________. Tahran. KÖSOĞLU. Calcutta.1983/H. I. İslâm Kurumları Tarihi. İBN KESİR. IV. İA.Abbas İkbal. 1976. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b.1990/H.Ömer. KIVAMÜDDİN BURSLAN. Ankara. İBN HALLİKAN. İstanbul. Zekeriya.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. b. el-Bidaye ve’n Nihaye. III. RUSSELL G. İstanbul. M. Vefeyatü’l A’yan. çev.Süheyl Zekar. KAYAOĞLU. 1964.Altay. nşr. İstanbul. Seyfullah. İBNÜ’L CEVZÎ. Beyrut. Tornberg. Ankara. çev. KAZVİNÎ. Beyrut. İA. . Dımaşk. Muhammed b. X. KARA. 1953. Ebu’l Ferec Abdurrahman b.Hallikan. Konya. “Sencer”.Ali b. tsz. III. Tarih-i Ferheng-i İran. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar.2007. 1991. X.Tabataba. 1320. IV.364 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S İBNÜ’L ADİM.1403. İzzüddin Ali b. Tahran.Zakir Kadiri Ugan.Ebi Bekr b. KOÇYİĞİT. 1966. KEMPİNERS. 1992. İBN TİKTAKA. Encyclopedia of Asian History. İsmail b. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları.t. KÖYMEN. _________. New York.Muhammed b. İBNÜ’L ESİR.VIII. İBN İSFENDİYAR. İSA SADIK. ____________. Zekeriya b. 1975. KABİR. “Selçuklular”.y. İstanbul.“Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. 1966. M. İBN KALÂNİSÎ. nşr. Kahire. İbrahim. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. 1943. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. el-Fahri. Beyrut. Tarihu Dımaşk. 1982. 1979. Nevzat. el-Muntazam fi Tarihi’l Müluk-i ve’l Ümem. Selçuklu Araştırmaları Dergisi.Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Selçuklu Tarihi. İsmet. İstanbul. _________“Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”.t. M. 1994.Ali. I _________. KİTAPÇI.y. Konya. 1990.1994. Beyrut.Ankara. The Buvaihid Dynasty of Baghdad. Konya.Tuğrul Bey ve Zamanı. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). Türkiyat Araştırmaları Dergisi.Ali Sevim. thk.1411. “Nizamülmülk”. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Tarih-i Taberistan. Muhammed b. Sayı:1. 1966. İstanbul. Haydarabad.Mahmud (862/1283).I-II. el-Kamil fi’t Tarih.Muhammed el-Hadramî. Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları.

İshak et-Tusî. “The Marriage of Tughril Beg”. _________. 1990. “Baghdad”.“Melikşah”. II. 1964. Cambridge. “Tuğrul Bey”.EYYÜB TABERÎ.History of Iran.“Hasan Sabbah”. I. MAKDİSÎ.Said Âşur.V. _________. VI. İskenderiye. GEORGE. thk. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. Muhammed Emin Riyahî. André. _________. el-Hayatü’l İlmiye fi’l Irak. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb.Nurettin Bayburtlugil. 1970. b. MUHAMMED B. Ankara. İstanbul. 1942. MEB. DİA. İstanbul. ÖZAYDIN. LASNER. ________. İlk Zafer Yıllarında İslam. Erdoğan. Ebu’l A’la. Dictionary of the Middle Ages. İstanbul. I.DİA. _________. Ankara. 1997. Selçuklular Tarihi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 365 _________. 1349. 1992. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi.1989.M.“Alamut”. Abdülkerim. 2007. İstanbul. Tahran. 1998. International Structure of the Saljuq Empire. International Journal of Middle East Studies. 1979. EN-NÜVEYRÎ.“Besâsirî”. İstanbul. İlber. ÖRNEKLERLE TÜRKÇE SÖZLÜK. XVI. XXXII. V. Ankara. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi. Abdülvehhab. İslâm ve Medeniyeti Doğuştan Günümüze.K. tsz.İA.“Nizamülmülk”.Ahmet Fidan. Ankara. İA. MUHAMMED HUDARİ BEK. III. İstanbul. “Mustansır Billah el-Fatımî. çev.. IX. 2007. XXXIII. A. _________. New York. 2004. 1990. 1971. _________.1988. Hasan b. İstanbul. Ankara. İstanbul. Ankara. MİNORSKY. 1989. Mısır. XXIX. b.y. DİA. çev. MERİYZAN USEYRÎ.Nezih Uzel. NİZAMÜLMÜLK. _________. I.y. 1985. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı?”Millî Kültür. İstanbul. V. Ankara. 2006. Mekketü’l Mükerreme. DİA. çev. DİA. MİQUEL. Jacob. _________.Alparslan ve Zamanı. nşr. II.Ali Genceli. NEBRÂVÎ. 1987. MUHAMMED AHMED ABDÜLMEVLA. tsz. İstanbul. V. 1992. 1970.y..XII-II. ORTAYLI. Cambridge. çev. Ankara. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye. 1992. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. Eski Dünya Seyahatnamesi. “Büveyhîler”. DİA.“Rey”. LOMBARD. LAMBTON.S.. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. MERÇİL. MEVDUDÎ. Miftahu’l Muamelat . 1991. ________. İstanbul. 1995. İstanbul. Sayı:12. DİA. “Berkyaruk”. . DİA. 1983. ________.Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. Siyasetnâme.y. Kahire. 1983.

1981. ULUÇAY. İstanbul. İstanbul. Ali. 1998. SAYILI.Yıllığı. S. 2004. İstanbul. 1992. 1963. İstanbul. 1957. Higher Education in Medieval Islam. Celaleddin. Komisyon.Elif Rıza. 1988. VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ. TOPALOĞLU. Bağdat. Ankara. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. “Hil’at”. STEWARD. 1957. 1988. cüz:5. ES-SIRATU’L MÜSTAKÎM.Ruhi Fığlalı. Ankara. ÖZGÜDENLİ. Nuri.Müjdat Kayayerli. 1887/1305. Ankara. ___________İslâm Nedir. II. 1999. 2000.“Isfahan”. s. Hamiş: Abdurrahman Helfî.y. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti.E.Ü.. Mehmet Nadir.Ahmed Ateş. SAİD ABDÜLFETTAH ÂŞUR.“Ayyar”. Montgomery. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. I. ŞEVKİ DAYF. Hakkı Dursun. SOURDEL. Ankara. II(1947-1948).“Kündürî”. tsz. çev.“Mes’ud b. Ankara. çev. Leiden. çev. TRİTON. DİA. A.“Abbasiler” . XVIII. SEVİM. İstanbul. Haydarabad. İstanbul. Çağatay. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Sayı:4. DİA.DİA.366 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S _________. Aydın. Osman.Ahmed Ateş. D. YILDIZ. XXVII. Osman Gazi.. Muhammed b. “Malazgirt Muharebesi” .y. Ankara. “Kaim Biemrillah”.S. 1987. I. İstanbul. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. 1994. 1991. DİA. 1993.DİA. 1965. XXII. ÖZDEMİR. ŞEKER. b. TÜRK DÜNYASI EL KİTABI. DESMOND. 2002.Muhammed Tapar”. İstanbul. Abdülkadir.SAMADİ. 1987. WATT. DİA. Ankara.D. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. Kahire. Ankara. A. YAĞAN PAŞA VAKFI. RAVENDÎ. Ankara. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. SÜMER. “Nizamiye Medresesi”. İlk Müslüman-Türk Devletleri. Faruk.606. 1955. XXXIII _________. XXIX. 2006. 440/1048/1049 tarihli.76. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. London. çev. el-İslâm. . 2007. Islamic Culture”. Selçuklu Devri Muhaddisleri.203. ES-SUYUTÎ. ÖZCAN.DİA. İstanbul. IV. IV. XXVI. 1993. I. Yay. REŞİDÜDDİN FADLULLAH. İstanbul. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı.DİA.s. Kahire. Tarihu’l Hulefa. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. Mehmet. The Encyclopedia of Islam. TURAN. _________. 2003. 1978. Materials on Muslim Education. I. XXIX. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi(Başlangıçtan 1086’ya Kadar).Ali.

Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. Siyeru A’lami’n Nübelâ.Osman.Tezi). “Muktefî”. VIII. 1980.Ahmed b. 1993. 1. New Delhi. Beyrut. K.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 367 YÜKSEL. Ahmet Turan. 1983-1985. XVII. Şemseddin. ZEHEBÎ. s.101. nşr.V.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. XIX. Konya. . ZETTERSTÉEN. Studies in Islam.X. İA. Ebu Abdullah Muhammed b. ZİYA HASAN FARUQI. 1971.İstanbul..