TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 315

Abbasi Halifeleri le Büyük Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler*
The Relationship Abbasid Khalifats Between Saljuq Sultans
Mehmet Nadir ÖZDEMİR** ÖZET Abbasi Devleti ikinci devrinde zayıflamış, toprak kaybetmiş ve hilâfet toprakları üzerinde bir çok devletler kurulmuştur. Bu devletlerin en büyüğü Büyük Selçuklu Devleti’dir. Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Büveyhî sultanının elinde bir kukla haline gelmişti. Hiçbir yetkisi yoktu. Doğuda güçlenerek egemen bir güç haline gelen Tuğrul Bey’i Bağdat’a davet etti. Bu davet üzerine 447/1055 yılında Bağdat’a giren Sultan Tuğrul, halife tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Halife ona “Doğunun ve batının hükümdarı” ünvanını verdi. Tuğrul Bey halifenin siyasî yetkilerini ele geçirdi. Halife sadece dinî bir lider olarak kaldı. Bu durum sonraki Selçuklu sultanları döneminde de devam etti. Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra kardeşler arasındaki taht mücadelesinden dolayı halifeler Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer döneminde toparlanmaya çalıştıysa da onun ölümünden sonra devlet parçalandı. Selçuklular Bağdat’ta Nizamiye medreseleri adı altında eğitim kurumları açarak bölgenin kültürel hayatına da katkıda bulundular. Ayrıca bu kurumlarda Sünnî ideolojiyi yayarak o dönemde bir tehlike olarak gördükleri Şiîliği, ilmî yoldan bertaraf etmeye çalıştılar. Selçuklu sultanları halifelerin kızlarıyla evlenerek veya onlara kızlarını vererek akrabalık kurmaya da önem verdiler. Selçukluların Bağdat’a egemen olmalarından sonra Bağdat’ta ticarî ve ekonomik hayat canlanmıştır. Bunda Ortaasya ile yapılan kervan ticaretinin önemli bir yeri vardır. • ANAHTAR KELİMELER Abbasi, Selçuklu, Halife, Sultan, Bağdat, Nizamiye • ABSTRACT In the period,The Abbasid Government became weak,lost its’ lands and a lost of states began to appear over the lands of the Caliphate.The biggest of these states is The Great Saljuq Government. The Abbasid Caliph Kaim Biemrillah, became o doll in the hands of the Buwaihid Sultan.He
*

**

Bu makale aynı isimle 01.07.1998 tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünce kabul edilen Yüksek Lisans tezinin özetidir. Dr., Başöğretmen, Konya Selçuklu İmam-Hatip Lisesi.

316 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

didn’t have any power.He invited Tughril Beg to Baghdad who became a dominating authority in the east.Upon this invitation Sultan Tughril who entered Baghdad in 447/1055 was welcomed enthusiastically by the caliph.The Caliph called him as “The Sultan of the East and West.” Tughril Beg took over the political authority of the caliph. The Caliph was only left as a religious chief.This event continued also in the following Saljuq Sultan’s period. After the death of Sultan Malikshah,a throne struggle between the brothers was seen and as a result of this the caliphs set about an independence struggle against the Saljuqs.In the time of Sultan Sencer, The Great Saljuqs Government tried to pack up itself, but with the death of him, the state collapsed. The Saljuqs opened educational institutions called the Nizamiya Madrasas in Baghdad and so contributed to the cultural life of the region.Moreover in these institutions they taught the sunnite ideology, spread it and tried to put aside the danger of Shiism in that period with scientific ways. The Saljuq Sultans gave an importance for making relatives by marrying the daughters of the caliphs or giving them their own daughters. After The Saljuqs became dominant over Baghdad,the commercial and economical life in Baghdad became active.In this,the caravan trade made with Middle Asia,has an important place.But we must at once explain that,what we expressed as economical relationships couldn’t obtain Iraq’s especially Bagdad’s development. • KEY WORDS Abbasi, Saljuq, Khalifa, Sultan, Baghdad, Nizamiyah

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 317

GİRİŞ Çalışmamıza konu olan bu dönem tarihimizde pek çok yönden belirleyici olayın yaşandığı bir zaman dilimidir. Tarih boyunca mücadelelere sahne olan ve İslâm medeniyetinin de önemli merkezlerinden olan Bağdat’ın kaderi bugün de değişmemiştir. Zira bazı şehirlerin kaderi devletlerin kaderleriyle beraberdir. Çalışmamızda halife-sultan ilişkilerinin sadece siyasî yönüne değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yönlerine de kısmen temas ettik. Abbasilerin ikinci döneminde halifelik zayıflamış, beraberinde toprak kaybetmiş ve halifelik toprakları üzerinde ve çevresinde devletler kurulmuştur. Bu devletler, Mâverâünnehir ve Horasan’da Samanoğulları (874/999), doğu sınırı üzerinde Karahanlılar (932/1212),bugünkü Afganistan ile Pakistan devletlerinin egemen oldukları bölgelerde Gazneliler(962/1083)1,Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler(932/1055),Mısır ve Suriye’de Fatımîler(910/1171)dir. Bu devletlerden ikisi, Karahanlılar ve Gazneliler Türk2, diğer ikisi Samanoğulları ve Büveyhoğulları; Fars, Fatımîler ise Arap’tır. Bunlardan Türk kökenli devletler Bağdat-Abbasi Halifesini meşru halife olarak tanıdılar.3 Karahanlılar kendilerine “Mü’minlerin Emirinin Mevlaları” derlerdi. Mâverâünnnehir’de, devlet kurmalarının ardından Halife Kadir adına sikke bastırdılar.4 334/946’dan sonra Abbasi halifeleri Büveyhî emirlerince sıkı kontrol altında tutuldular. Ancak, V/XI yüzyıl başlangıcından itibaren Büveyhî hanedanlığının otoritesi, iç anlaşmazlıklar ve askerî ayaklanmalarla yavaş yavaş aşındı. Aynı dönemde Gazneli Sultan Mahmud, Abbasi Halifeliğine sadakat sunan bir çok kişi ile birlikte İran ve komşu bölgelerde geniş bir devlet kurdu. Sultan Mahmud Halife Kadir’den menşur5 ile Horasan tacını ve “Yeminüddevle” ve “Eminülmille” ünvanlarını aldı. Sultan Mahmud da

1

2

3 4

C.E.Bosworth,The Ghaznawids: Their Empire in Afganistan and Eastern Iran,Edinburg, 1963, 27-98; M.Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Ankara, 1979, I, 35. M.Kabir, The Buvaihid Dynasty of Baghdad, Calcutta,1964, s.1-115; M.Altay Köymen, a.g.e, I, 37. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 38. V.V.Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara, 1990, s.291

318 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

381/991’de Büveyhîler tarafından halifeliğe geçirildiği Samanilerce tanınmayan Halife Kadir adına Horasan’da hutbe okuttu.6 Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği Somnat seferinde büyük bir başarı kazanmasıyla zaferin yankıları tüm İslâm dünyasına yayılınca Abbasi halifesi de kendisine ve ailesine yeni şeref lakapları göndermişti.7 Gazneli Mahmud’un ardından devletin başına geçen Sultan Mesud, Halife Kadir Billah’ın ölümü ve yerine Kaim Biemrillah’ın geçmesiyle pek telaşlandı.8 Sultan Mes’ud Selçukluları takibe başlamıştı ki o sırada ot kıtlığı baş gösterdi. Bu sırada Abbasi halifesinden Sultan Mes’ud’a gelen mektupta halife kendisine Türkmenlerin yüzünden alevlenen fitne ateşini söndürünceye kadar Horasan’dan ayrılmamasını iş bittikten sonra da bu ülkeleri zorbaların elinden kurtarmak üzere Rey ve Cibal tarafına geçmesini emrediyordu. Sultan Mes’ud bu mektuplara verdiği cevapta kendisinin hedefinin de bu olduğunu belirtmiş emir geldikten sonra gayretini daha da artıracağını söylemişti.9 Gazneliler döneminde halife ve sultanlar arasındaki ilişkiler dostane bir şekilde cereyan etti, herhangi bir anlaşmazlık çıkmadı. Sultan Mes’ud, Karahanlılara karşı babası Sultan Mahmud’un siyasetini takip ederek, halife ile yapılan anlaşmayı 423/1031 yılında yeniledi. Bu anlaşma ile halifenin Karahanlılar ile diplomatik ilişkiyi ancak Gazneliler aracılığıyla kurabileceği hükme bağlandı. I.SİYASÎ İLİŞKİLER A.Büveyhî Egemenliğinde Abbasi Halifelerinin IV/V.Yüzyıllardaki Durumu Abbasilerin ikinci asrı olarak nitelenen bu dönem birinci Abbasi yüzyılından ayrılıyordu. En önemli ayrılan yönü ise ikinci Abbasi döneminde merkezî otoritenin ortadan kalkıp İslâm coğrafyası üzerinde farklı hanedanların ortaya

5

6 7 8

9

Menşur: Halife, Sultan ya da padişah tarafından verilen vezirlik, müşirlik rütbesinin fermanı. (Örneklerle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, III, 1942) V.V.Barthold, a.g.e, s.290. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 1990, s.290. Beyhakî, Ebu’l Fadl, Tarih-i Mes’udî, nşr. Gani ve Said Nefisî, s.284, Tahran, 1319-32 (1940-53), nşr. M.R.Waldman, Chicago, 1974, Rusça, çev.Arends, Istoria Mes’ud, 1030-1041, Taşkent, 1962, s.286. Beyhakî, a.g.e, nşr. Gani, s.607,nşr.S.Nefisî, s.738; bkz. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 321.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 319

çıkmasıdır. Halifenin sadece dinî otoritesi kaldı.10 Bu otorite boşluğunu önce Büveyhîler sonra da Selçuklular doldurmuştu. Sünnî Abbasilere mukabil Şiî olan Büveyhoğulları mezhep farkının da neden olduğu kin, nefret ve düşmanlık ile Abbasi Halifeliğini asla meşru görmediler. Bu nedenle ne onlara boyun eğdiler ne de saygı gösterdiler. Halifeliğe bağlı oldukları görüntüsünü vermelerinin neden ise tamamen siyasî idi.11 Çünkü onlar bilmekteydiler ki, halifeliğe görünüşte de olsa bağlı olmayan ve halifelerin onayını almayan hiçbir siyasî oluşumun Ortaçağ Sünnî dünyasında başarılı olma imkânı yoktu. Büveyhîlerin iktidarı tamamen ellerine geçirmelerine ve halifeye her istediklerini yaptırmalarına rağmen, Şiî bir devlet kurma yoluna gitmemelerinin altında yatan neden de bu gerçeği kavramalarıdır.12 334/945 tarihinde Halife Müstekfî (333-335/944-946) bir zafer kazanmış olarak dönen Ahmed b.Büveyh’i huzuruna kabul ederek ve onu kendisinin “Emiru’l Ümera”sı tayin ettiği gibi, “Muizzüddevle”13 ünvanı ile de taltif etti. Resmî sıfatı emiru’l ümera’dan başka bir şey olmamasına rağmen Muizzüddevle kendi adının da Cuma hutbelerinde halifenin adıyla beraber okunmasında ısrar etti. Bununla da kalmayarak paralara onun adını da yazdı.14 Büveyhîler dönemi, İslâm dünyasında Şiîlerle Sünnîlerin birbirlerine nazire yaptığı, kışkırtıcı eylemler sergilediği, fakat bu durumdan genellikle Şiîlerin galip çıktığı bir dönem oldu.15 335/946 yılında talihsiz Halife Müstekfî’nin gözleri kör edilmiş ve Muizuddevle tarafından görevden uzaklaştırıldı. Yerine Muizz yeni halife olarak Mutî (335/364-946/947)yi getirdi. Böylece Büveyhîler, Abbasi Halifeliği üzerinde baskı kurmaya başladılar. Devlet Halife Müttekî’nin son ve Müstekfî’nin ilk günlerinde Abbasilerin elinden çıkarak Büveyhî sultanlarının eline geçti. Böylece Abbasi halifelerinin elinde iktidar değil, sadece dinî nüfuz kaldı.16

10 11 12

13 14

15 16

Montgomery Watt, İslâm Nedir, çev.Elif Rıza, İstanbul, 1993, s.167. Mevdudî, Ebu’l A’la, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Ankara, 1971, s.29. Erdoğan Merçil, “Büveyhîler”, DİA, İstanbul, 1992, VI, 499; ayrıca bkz. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.37. Philip K. Hitti, Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul, 1980, III, 763. Philip K.Hitti, a.g.e., III, 740; İsamüddin Abdurrauf el-Fakî, a.g.e., s.238; Yusuf el-Iş, Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye, thk.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş, Dımaşk, 1982, s.187; Hasan İbrahim Hasan, İslâm Tarihi, çev. Komisyon, İstanbul, 1985, IV, 1974. Hasan İbrahim Hasan, en-Nuzumu’l İslamiyye, Kahire, 1970, s.82. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.39.

Kahire.Halifelik ile İlk Temaslar ve Sultan Tuğrul Bey Dönemi Abbasi Halifeliği ile Büyük Selçuklu Devleti arasındaki ilk ilişki Nişabur’un işgali ile 429/1038 yılında başladı.20 Abbasi halifesi ile diplomatik ilişki kurmakla itibar kazanmayı isterken Halife Kaim Biemrillah da Selçuklular ile ilişki kurup onlardan Büveyhîlere karşı yardım etmeyi hedefliyordu. İstanbul.Kıvamüddin Burslan. s. 1992.Houtsma. VIII. . s. Tuğrul Bey ve Zamanı.143. Görülüyor ki Selçuklular ile ilişki kurma girişimi halifeden gelmiştir. VII. Yüksel Arslantaş. İstanbul. XII. katil ve tahripten vazgeçerek imar faaliyetlerine girişmelerini istedi. Bundarî. Hemedan ve diğer Cibal şehirlerine akınlar yapan Oğuz liderlerine gönderdiği ayrı ayrı elçilerle.233. M. Rey.e. Sultan Tuğrul Bey onu karşı- 17 18 19 20 21 Said Abdülfettah Âşur.19 Abbasi halifesi Kaim Biemrillah Tuğrul Bey’e Çağrı Bey’e bu arada.g. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih.17Abbasi halifelerinin her türlü kuvvet ve kudretlerini kaybettikleri devirlerde Kuzey Afrika’da ve Mısır’da bir Şiî devleti kuran ve sonra Suriye’yi de egemenlikleri altına alan Fatımî halifeleri (298-567/910-1171) Şiîliği ve mezhep mücadelelerini bütün kuvvetleriyle tahrik ediyorlardı. 87. 1987.34.1359. Encyclopedia of Asian History. Haydarabad. 1995. bütün Selçuklu ailesi ve Gazne’li Mes’ud’un halka karşı hükümdarlık görevlerini gereği gibi yerine getiremediği için idareyi ele aldıklarını ve memleketi koruma konusunda halifenin kölesi olduklarını bildirdi. Selçuklu Tarihi. M.Daniel. 116. Ankara. Beyrut. Bunun anlamını kavrayan Tuğrul Bey. 1976. M. el-Bidaye ve’n Nihaye. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. International Journal of Middle East Studies. 1970. Zubdetü’n Nusre. s. Abbasilerle dinî ve siyasî nüfuz konusunda çatışmaktaydı. bu fırsattan yararlanarak kendisi de.7-8. M. s. s. s.M. 80. “The Marriage of Tughril Beg”. New York. Bunun üzerine Şafiilerin büyüklerinden olan Ebu’l Hasan el-Maverdî21 yi sultana elçi olarak gönderdi. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. 4. 1988 . s. İbrahim Kafesoğlu.el-Muntazam fi Tarihi’l Mulüki ve’l Ümem. 259.4-5. Sayı:25.1940/H. Türk Dünyası Araştırmaları. E. Sosyal. Ekonomik ve Dinî Durumu”. “Abbasid Dynasty”.yüzyılda Fatımîler. nşr.Altay Köymen. bkz.L. 1943.Ali. Cambridge. yağma. halifenin elçisine gerekli saygıyı gösterdiği gibi. İstanbul. Bu olayla aynı zamanda Selçukluların temeli atılmış oldu.Altay Köymen. 1943.I. 1889. 1990. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. İstanbul.Şemseddin Günaltay. Belleten.Th. İbnü’l Cevzî.466.18 B.320 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S IV-X. İbn Kesir.George Makdisî. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. a.18. Tuğrul Bey bu isteklere uydu. I. Leiden.35.

Tuğrul Bey ve Zamanı. s. VIII. M. C. 1973.Muhyiddin Abdülhamid.27 Bağdat’a geliş sebebini şöyle ifade etti: 1-Hz.fethettiği ülkelerin gelirlerinin büyük ordusuna yetmeyeceğini ifade ederken.Mahir İz. bir kısmını da reddetti. XII. el-Muntazam. İbnü’l Esir. 351. s. Ankara.g. İbn Kesir. Ahmed Cevdet.Altay Köymen. hzr.24 Sultan elçi ile halifeye hediyeler gönderdi. Maverdî’ye de ikramlarda bulundu. İbn Hallikan.36.23 Halifenin böyle bir şahsı elçi olarak göndermes (434/1043-1044) Tuğrul Bey’e verdiği önemi gösterir. 609 . el-Kamil fi’t Tarih. Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî bölgeyi tanıyordu.22 Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî. 1948. IV.Peygamber’in halifesinin hizmetinde bulunmak. 233. IX. 22 23 24 25 26 27 İbnü’l Cevzî. İstanbul. İbn Kesir.26 1. Halife Kaim Biemrillah zamanında başkadılık yapmıştır. s. 1957. Beyrut. Kısas-ı Enbiya.g. VII.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 321 ladı. a. Ona halifenin mektuplarını verdi. “Maverdî”. vergi vermeyi ise kabul ettiğini bildirdi. 2-Haccetmek. İstanbul.e. Ertesi yıl da kendisini davet etti.g.e. a.Tuğrul Bey’in I. Kahire. 3-Halka adil davranması. a. geri kalan memleketleri Arap emirlerine bırakması.Altay Köymen.25 Halife elçisi ile Tuğrul Bey’den şu isteklerde bulundu: 1-Fethettiği ülkelerle yetinip. 1966.116. Örneğin o. XII. IX. 1988.Tornberg.6. İbnü’l Esir.36. 4-Fethettiği yerlerden âdet gereğince halifeye vergiler göndermesi. Azimî. Tuğrul Bey bu isteklerden bir kısmını kabul. M. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. 2-Kendisine mutlak şekilde tabi kalması ve bunu yeminlerle taahhüt etmesi.Bağdat Seferi: Nihayet Tuğrul Bey.e. 157. 51.Brockelmann. Tuğrul Bey ve Zamanı. 51. s.Ali Sevim. Vefeyatü’l A’yan. 3-Hac yollarını bedevilerin akınlarından kurtarmak. Haydarabad. nşr. tsz. elçilerle halifeye Bağdat’a gelme niyetinde olduğunu bildirdi. İA. 409. thk. Tuğrul Bey’in yanında kalan Maverdî’nin dönüşünde sultan hakkında verdiği olumlu rapor ile halifenin Tuğrul Bey’e olan itimadını güçlendirdi.

Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. halifenin tavsiyelerine uyarak. Tuğrul Bey ve Zamanı.g. 1970.İbrahim Hasan. “Hil’at”. Büveyhî sultanı Melikü’r Rahim. “Kaim Biemrillah”.66. Halk ayaklanmıştı. Muhammed Nureddin.492.E. İbrahim Kafesoğlu. The Encyclopedia of Islam. a. Muhammed Hudari Bek. 21.421. Tuğrul Bey’i sarayında kabul ederek. s. b. Sultan Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi ve askerlerini de Bağdat dışında çadırlara çekti. thk. Türk Dünyası El Kitabı.37 Tuğrul Bey de halifenin elini öperek saygısını gösterdi. tsz.40 Halife Sultan Tuğrul Bey’i karşılarken. s. Bağdat girişindeki karşılamadan sonra halife. 458. A.g. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.187. a.e. D. s. a. Tuğrul Bey’in askerleri buna mukavemet ettiler. Ankara.y (basım yeri yazılmamış).Nasır el-Hüseynî.38 Halife kendisine çalışmalarından dolayı teşekkürlerini bildirerek dua etti39 ve ona “Rükneddin” ünvanını verdi. Zübdetü’t Tevarih. Zübdetü’t Tevarih sahibi Ali b. 67. 260.65. thk.59) Şevki Dayf. a.Altay Köymen.82. a.g. Hüseyin Emin. tsz.Mevdudî.122.33 Oysa ki kendisi halifenin dördüncü davetinden sonra Bağdat’a gelmiştir. Asru’d Düvelü ve’l İmârât.g. I. Tarihu’l Asri’l Hilafeti’l Abbasiyye.y. 1998.34 Büveyhî sultanı. 22) İbn Kesir. M. Bağdat halkı bu durumdan hoşnut değildi.35 Ama engel olamadı.e.82. b.e. M.y (basım yeri yazılmamış. s. Azimî. 1992. a. s. s. Törenle karşılandı.28 Halifenin dördüncü davetinden sonra harekete geçen Tuğrul Bey29 446/1054 yılında Bağdat’a doğru harekete geçti. s. s. V. Hüseyin Emin. 1986. Dımaşk. Yusuf el-Iş.g. 1966. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî.g.38. XII. Tuğrul Bey’in askerleri çarşıya çıkınca çatışmalar oluyordu. Ali İbrahim Hasan.199.167.g.322 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S 4-Suriye ve Mısır’da Fatımîlere karşı savaşmak. 1978. (Mehmet Şeker.Sourdel. .Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş.Ayaklanma kısa sürede bastırıldı.e.e.DİA. 366. XVIII. s. Tuğrul Bey ve Zamanı. Mısır.(Ali b. Medinetü’r Remle. H.e. “Selçuklular”. C.37.Kendisinden şüphelenilen Büveyhî Sultanı Melikü’r Rahim tutuk- 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 George Makdisî.g. a. IV.32 Bazı tarihçiler Tuğrul Bey’in Bağdat’ı işgal ettiğini iddia etmektedirler. Beyrut.Bosworth.Altay Köymen. s. söz konusu tarihi 449/1057 olarak vermekte ise de kaynaklarımızın çoğu 447/1055 tarihi üzerinde birleşmektedir. Halife kendisine ikramlarda bulundu.y. s.e. Kahire. İstanbul. a.13. tsz. s. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. İstanbul.459. X. George Makdisî. Leiden.Nasır el-Hüseynî. Hil’at: Halife ve hükümdarlar tarafından verilen şeref elbisesi.30 a-Bağdat’a Varışı: Tuğrul Bey 447/105531 yılında Bağdat’a vardı. 1982.s. İA. onu yanına oturttu ve hil’at36 giydirdi. 1965. halifenin iktidarlarını tehdit etmeye başlayan Selçuklulara yaklaşmasına engel olmak istedi. s.Davud Cevdet. İskenderiye. s.e.

XVIII. Halifelik asla böyle bir ayrıma razı olmadı. 124. 1991.47 Oysa ki kurumsal yapıda bir değişiklik olmadı.42 Melikü’r Rahim’in de hapsedilmek suretiyle etkisiz hale getirilmesiyle Büveyhî Devleti sona ermiş oldu. 66. İslâm Medeniyeti Doğuştan Günümüze. tsz. halifenin yetkileri bir anlaşmayla sultana devredilmiş.. 173. s.e. Böylece İslâm dünyasının önemli bir bölümünde Tuğrul Bey’in adı ve otoritesi egemen oldu. “Deylem”. Dönemin şartları 41 42 43 44 45 46 47 Ebu’l Fida. Ancak otoritede eşitlik söz konusu değildi. 173.g. Yay.el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. s. İbrahim Kafesoğlu. “Hutbe”. Bunun ilk şartı da hükümdarın kendi ülkesinde halife adına hutbe okutmasıydı. DİA. s.e. 22.41 Ancak Ebu’l Fida’nın verdiği bilgiye göre Bağdat’taki Sünnîler de ayaklanmış.Ali. Oluşan bu fiilî durumun laiklik olduğu şeklinde bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır. a.21.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 323 lanarak Tuğrul Bey’in huzuruna getirildi. . Hatta onu kendi tebaaları olarak görüyorlardı. İA.43 Ardından halife Bağdat minberlerinde Tuğrul Bey “adına hutbe”44 okunmasını emretti. 1965. Kaldı ki halifenin Müslümanlar üzerindeki nüfuzu oldukça güçlüydü. a.g.47. Selçuklular Tarihi. 1998. Ankara. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. başkentten sonra gelen ikinci büyük şehri gözüyle bakıyor ve daima saygı gösterdikleri halifeye değer veriyorlardı. II. Bu anlayışın izlerini Türk Devlet Felsefesinde aramak gerekir.Ahmet Fidan. cüz:5. 246. İstanbul. Yusuf el-Iş. 427. a.81. s. II. asla bu yerlerde geçici bir süre kalmayı düşünmemişlerdir. Ahmed Cevdet. Ankara. İstanbul. Tuğrul Bey ve Zamanı.g. İstanbul.e. s. II.Tuğrul Bey onun mahkeme edilinceye kadar hapsedilmesini istedi. kendisi sadece İslâm ümmetinin dinî lideri olarak kalmıştı. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. V.19.e. Kostantiniyye. III. 1992. a. I. André Miquel. Ahmed Ateş. 426. Ahmed Ateş. İbn Kesir. İslâm devletlerinde bir hükümdarın meşruiyet kazanması onun saltanatının halife tarafından tasdik edilmesiyle mümkün olurdu. Ebu’l Fida. Halifenin izin vermesi üzerine halk Besâsirî’nin sarayına saldırdı ve sarayı yıktı.45 Bununla sultanı İslâm dünyasına yaptığı hizmetlerden dolayı ödüllendirmiş oluyordu. halifenin sarayına dayanıp. çev. XII.g.239.g. Şiîlere saldırmak istemişlerdi.Altay Köymen. İmâduddin İsmail b.46 Büyük Selçuklular ise halifelik merkezine Türk devletinin bir vilayeti. a. 573. Buna göre biri dinî diğeri devlet işleriyle ilgilenen iki lider İslâm dünyasını idare ediyordu. 1999. (Mustafa Baktır.) Reşidüddin Fadlullah.e. Zira Türkler ulaşıp egemenlik sağladıkları her yeri vatanlarının bir parçası olarak görmüşler. M. b-Din ve Dünya İşleri Birbirinden Ayrılmış mıdır? İslâm tarihinde ilk defa Tuğrul Bey zamanında.

48 c-Tuğrul Bey’in Bağdat’tan Ayrılışı: Tuğrul Bey’in Bağdat’ta kaldığı on üç ay içerisinde Selçuklu ordusunun halk üzerindeki baskısı ağırlaştı. Vezir ise Besâsirî’yi Fatımî halifesi Mustansır Billah adına faaliyette bulunmakla itham ederek onu ordudaki Türklerin ve halife Kaim Biemrillah’ın gözünden düşürmeyi başardı. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. s.g.324 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S gereği Selçukluların egemen güç olmalarını gerektirdiğinden bu fiilî durumu yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir kavram ile açıklamak gerçekçi değildir.e.Sourdel. s. 175. a.g. Besâsirî onu suçluyordu.Bağdat Seferi: Büveyhîlerin son devrinde yaşayan bir Türk komutanı olan Arslan Besâsirî ilk efendisinin Fars bölgesindeki Besa(Fesa)şehrinde olması sebebiyle Besâsirî nisbesini aldı. The Encyclopedia of Islam.Altay Köymen. Ebu’l Fida.II. Büyük Selçuklu Sultanlarını Büveyhî emirlerinden ayıran noktalardan birisi de Büveyhî emirleri mahallî hanedanlar oldukları için Bağdat’ta oturmuşlardı.e. M. a. Aytigin ise şahne idi. Bu sırada Halife Kaim Biemrillah’ın davetini kabul eden Tuğrul D. “Khalifa”.g. I. Ebu’l Fida. 68. 942. I.53 Amîdülmülk Irak’ın genel valisi.e. II.49 Bunun üzerine halife durumdan hoşnut olmadığını göstermiş.51 Bağdat’tan ayrılmadan önce yıkılan ve harabe durumunda olan bir çok mekânın imar edilmesini istedi.g. ya da Bağdat’tan ayrılmasını istemiştir.e.50 Bunun üzerine Tuğrul Bey 448/1056 yılında Bağdat’tan ayrıldı. Büveyhî emiri Melikü’r Rahim Hüsrev Firuz zamanındaki (1048-1055) karışıklıklar sırasında huzur ve sükunun sağlanmasında önemli rol oynadı ve Bağdat askerî valiliğine tayin edildi. ya halka iyi davranılmasının sağlanmasını. Dicle kenarında bir şehir kurarak ordusunu buraya yerleştirdi. Gerektiğinde başkenti de değiştiriyorlardı. Türk Dünyası El Kitabı. Tuğrul Bey ile irtibat halindeydi. a. XII. Büveyhî emirlerinden Bahaüddevle’nin azatlısı olmakla birlikte esas şöhretini Celalüddevle devrinde kazanmıştır.40. 48 49 50 51 52 53 . a. İbn Kesir.52 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrılırken yerine sürekli görev yapacak bir vali(şahne) bırakmayı da ihmal etmedi. 260. (Medinetü’t Tuğrul) Ayrıca bir de saltanat sarayı yapılmasını emretti. Besâsirî’nin kuvvetli bir muhalifi olan Abbasi veziri Reisürrüesa İbnü’l Müslime. Oysa ki Selçuklular büyük bir devlet olduklarından kendi başkentlerinde oturuyorlardı. 175. 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II.

38. I. II.1983/H.g. a.g. Hamiş: Abdurrahman Helfî. II.II. s.Bağdat’a kara yoluyla üç fersah mesafededir.e. aslında ise Suriye ve Mısır’a hakim olan Fatımî Devletini ortadan kaldırmak gayesiyle Bağdat’a geldi. Nitekim söz vermesine rağmen Besâsirî’ye tam olarak destek verememiştir. Besâsirî. II.59 Besâsirî güçlü. Kahire.1.g. XII. “Mustansır Billah el-Fatımî. a.54 Besâsirî Bağdat’tan kaçınca Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır elAlevî(el-Fatımî)55 Besâsirî’ye hil’at ve hediyeler gönderip “Ben sana yardımcıyım. s. a. XII. İstanbul. İbn Kesir. DİA.61 İbn Kesir ve Celaleddin es-Suyutî’nin rivayetlerine göre ise.”dedi. s. Destek sözü de veriyordu. DİA. a. Mustansır’dan destek sözü alan Besâsirî 450/1058 yılında Bağdat’ı işgal etMısır bayrağı taşıyordu. Mu’cemu’l Buldan.Mahmud. İbn Kalânisî.66 ti.Mahmud. İbnü’l Cevzî. 449/1057 yılında halifeliğini ilân eden Mustansır63 ülke içinde egemenliğini kurmakla meşgul olduğundan Irak ile ilginme imkânı bulamamış.Erdoğan Merçil. sarayını yağmaladı. 77. “Besâsirî”. Ahmed b. 528. a. 2006. Çünkü.e.143.e.e. Dımaşk. Mahmud. İbnü’l Esir. XII.145. 119-121. a. 1887/1305. askerleri çok olan bir komutan olduğundan halife onu durduramadı. İstanbul.g.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 325 Bey görünürde hac görevini yerine getirmek. İbn Kesir.e. Tarihu’l Hulefa. a. 1992.e. s. . I.) Azimî.e. s. 84. İbn Kesir. I. Süheyl Zekar. s. Selçuknâme.167. Tarihu Dımaşk. İbn Kalânisî. a.167. Celaleddin es-Suyutî. 529.1403.g.12.Celaleddin es-Suyutî. Azimî. İbnü’l Adîm.g. s. Ebu’l Fida.62 Bu rivayet kanaatimizce daha doğrudur. Ahmed b. Mir’atü’z Zaman. Ahmed b.26.e. IX. 66.64 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 Erdoğan Merçil. s. 295. bkz. 1977.e. M. kendisine isyan eden kardeşi İbrahim Yınal ile mücadeleye girişti.g. 41. 641.13. Beyrut.e. thk. Hille: Bağdat yakınlarında meşhur bir köy. a. a. a.g.65 Halife Kaim Biemrillah’ı Bağdat’tan çıkardı.e. (Yakut el-Hamevî. XXXII.g. 84.e.56 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrıldıktan sonra.g. İstanbul. ancak Besâsirî’nin mektubuyla durumdan haberdar olmuştu. a. hzr. Halife Hadise Ane kalesine hapsedildi.g.g. tsz.Abdülkerim Özaydın. a. V. Kaim Biemrillah’tan ve Tuğrul Han’dan asla korkmayasın.60 Besâsirî bu arada Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yınal’a mektup yazarak onu Tuğrul Bey’e karşı isyana teşvik ediyordu.57 Bu sırada Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesinden sonra kaçarak Hille58’ye sonra da Rahbe’ye giden Arslan Besâsirî etTürkî durumu fırsat bilerek yeniden harekete geçti. Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır el-Alevî’ye mektup yazarak Irak’ta Şiliğin yerleşmesi için yardım istemiş o da gereken desteği vereceğini iletmişti. Ama sözünde durmadı.e.176. Ebu’l Fida.

Ebu’l Fida.e. Adaletin yayılması.İbn Kesir.g.26. el-Muntazam.e. s. s.. 44. 78. VIII. 81.g. Mir’atü’z Zaman. a.e. 646. s.g.(451/1058)73 Böylece Besâsirî’nin Şiîliği yayma ve egemen bir mezhep haline getirme faaliyetleri kesin bir şekilde sona erdi. Celaleddin es-Suyutî. a.e. Ankara. a.75 Halife ona yaptığı çalışmalardan dolayı teşekkür edip yakınlık gösterdi. İbnü’l Cevzî. İbn Kesir. İbnü’l Esir. a. 634. el-Muntazam.g. a. a. 641. Ahmed b. halifenin yanına oturdu.e. a. XII.g.e. IX.70 Besâsirî’nin Bağdat’ı işgal ettiği haberini aldığından Bağdat’a hareket etti.e. IV. s. tsz. İbn Kalânisî.76 Halife bunlarla da kalmayarak egemenliği altındaki bütün toprakların yönetimini Sultan Tuğrul Bey’e devrettiğini resmen açıkladı. The Encyclopedia of Islam. Ebu’l Fida. Ardından onu “Doğunun ve Batının Sultanı”(Sultanu’l Meşrık ve’l Mağrib) ünvanıyla taltif etti.69 Sultan Tuğrul Bey.g. VIII. s.g. IX.g. s. İbnü’l Cevzî. a. Azimî. 633.e.67 Böylece Bağdat’ta Abbasi halifesinin egemenliği bir yıldan fazla bir süre kesilmiş oldu. 233.Sourdel.g.g. 176.107. Besâsirî Bağdat’ın ileri gelenlerinden âdeta intikam alıyordu.e.146.147. a. a. II. Ebu’l Fida. II. a. Mir’atü’z Zaman s. ezanda “Hayye Alâ hayri’l amel”(Haydi en hayırlı işe) denilmesini emretti. s.g. zulmün ortadan kaldırılması için çalışmalarına devam etmesini istedi. İbn Kalânisî. Mir’atü’z Zaman.144. İbn Tiktaka. Beyrut.8.g. 177. 179.e. a.g. s.g.Mahmud.e.e. İbnü’l Esir.e.Tabataba. a. 181-182. (449/1058)77 Böylece halifenin 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 İbn Kalânisî. İbnü’l Cevzî.g.326 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mansur camiinde Mustansır el-Alevî adına hutbe okutan Besâsirî. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Cevzî. 649. XII. İbn Kesir.Peygamber’in hırkası vardı. 1987. s. Muhammed b. IX. s.e. s.e. a. a. Suyutî. s. Mir’atü’z Zaman. IX. İbnü’l Esir.e.74 Bu başarısından dolayı Tuğrul Bey’i huzuruna kabul eden Halife Kaim Biemrillah’ın üzerinde Hz.149.e. XII.167. 178. Halifenin elini öpen sultan.82. a. s. a.(451/1059)71 Bağdat’a vardığında ilk iş olarak Halife Kaim Biemrillah’ı hapisten kurtararak tahtına oturtmak oldu. a. İbnü’l Esir.g.İbnü’l Cevzî. Ali Sevim. II. Azimî. İbn Kesir. a.63. .İbnü’l Adîm.53. a. en-Nuzumu’l İslamiyye.g.167. D. H.13.e.293. el-Fahri.68 Bütün din bilginlerini ve ülkenin ileri gelenlerini Mustansır’a biat ettirdi. s.Ebu’l Fida.g. a.15. Besâsirî Bağdat’ta zorbalık yaptı.g.İbrahim Hasan.g. IX. a. a.e. 80.e. İbn Kalânisî.e.e.g.72 Ardından yakalanan Besâsirî sultanın huzuruna getirildi ve öldürüldü. kardeşi İbrahim Yınal’ı yendikten sonra bölgede otoriteyi sağladı. İbnü’l Esir. II.3. I.g. adına hutbe okuttu. “Kaim Biemrillah”.82. XII.e. s.g.Ali b. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086’ya Kadar). 458.

halifenin bu davranışına şiddetle karşı çıkması ve kendisinin Selçuklu veziri Amidülmülk el-Kündürî’nin hizmetinde olduğunu. İA.30.e. a. İbrahim Kafesoğlu.90. Halk da buna karşı koymaya çalıştı.(455/1063) Fakat yerine hiçbir hükümdarın adını koymamıştı. Fakat. 99. ancak ondan gelecek emirlere göre hareket edeceğini söylemesi.g. 11.Brockelmann. ortaya çıkan durum karşısında ülkede sükun ve asayişi korumak amacıyla alınacak tedbirleri görüşmeye çağırdı. İstanbul.86 Bu kargaşayı Sultan Alparslan kısa sürede ortadan kaldırdı. Elini idareden çekip sükun içinde oturmak istersen otur. 526-530. DİA. (Abdülkadir Özcan. I.g.1979. s.e.168. M. .78 Adına Mekke’de hutbe okunan Tuğrul Bey’in bu başarısı İslâm dünyasının parçalanmışlığını ortadan kaldıramadı. “Alparslan”. cüz:5. İbnü’l Cevzî. s.. I. C. İstanbul.142. X. s.84 Bu sırada Bağdat’ta halk ayaklandı. el-Muntazam. İstanbul. IX. V. Selçukluların Bağdat valisi Amîd Ebu Said Kainî’nin.Altay Köymen. a.Minorsky. DİA. Müjdat Kayayerli.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 327 siyasî yetkilerini kendi rızası ile sultana devrettiği ve kendisinin sadece dinî bir lider olarak kaldığı resmen tescil edilmiş oldu.Altay Köymen.s. soygunlar yaptılar.Altay Köymen.g.80 C.e. Alparslan ve Zamanı. s.“Ayyar”85 adı verilen anarşistler esnafa saldırdılar. Arap sultanlarına haber göndererek. a. 296) İbnü’l Cevzî.27.81 Çocuğu olmadığı için yerine kardeşi Çağrı Bey’in oğlu Alparslan’ı veliaht tayin etti. “Ayyar”.g.Hamid el-Isfahanî. Tuğrul Bey’in ölümünden sonra verdiği bir emirle adını hutbelerden çıkarmıştı. böylece Irak fiilen Selçuklu egemenliğinde kaldı.41. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. Mir’atü’z Zaman. s.1400/M. II. s.Sultan Alparslan Dönemi Tuğrul Bey 455/1063 yılında Rey’de vefat etti.1994. Bu kargaşa Tuğrul Bey’in 78 79 80 81 82 83 84 85 86 M.Suyutî. Desmond Steward. Tuğrul Bey ve Zamanı. 1989.137.79 Bununla beraber Selçuklularla İslâm dünyasında yeni bir fütuhat ve altın devir başladı. çev. a. M. 1964. Tarihu Devleti Âli Selçuk. İstanbul. Muhammed b. Alparslan ve Zamanı.e. s.Reşidüddin Fadlullah. a.e. halifeyi ve Arap sultanlarını daha ileri gitmekten alıkoydu. ayrıca bkz. İbnü’l Esir.82 Halife Kaim Biemrillah. yoksa seni bu memleketten çıkarırım.165. II. 722. “Rey”. 1991. Ayyar: Ortaçağ İslâm dünyasında daha çok kendi çıkarları için toplum düzenini bozan zümreler hakkında kullanılan bir tabir. IV. 234. VIII.g.”83 Selçuklular ile halifelik arasındaki anlaşmayı sultanın hayatıyla kayıtlı sanan Halife Kaim Biemrillah. H. Üstelik vergi toplamakla görevli Selçuklu memuruna şu haberi göndermişti: “Sen bu memlekette ölen sultan tarafından memur edildin. Said Abdülfettah Âşur.Hamid. Beyrut.27.

g. çev. a. Komisyon. 67. Mektubu takip eden ilk Cuma günü minberlerde Alparslan adına hutbe okundu. 1982. I.g.Golden. .96 Buna karşılık Alparslan da harekete 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 M. çev. Ebu’l Fida.328 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S ölümünden(455/1063)Alparslan adına hutbe okunmasına kadar olan dönemde devam etti. Peter B.94 Sultan Alparslan adına okunan hutbe kesintisiz olarak devam etti. a. Ayrıca Bizans İmparatoru Selçukluların ilerlemesinden kaygılanmaya başladı ve büyük bir ordu hazırlayarak onları imparatorluk topraklarından uzaklaştırmak istedi. Zekeriya Kitapçı. İstanbul. 122.g. XII.halifelik ile dengeli bir ilişki kurdu. İbnü’l Adim. a. Hitti.g. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a. 101.K. Bunun üzerine halife hemen sultanın beklentilerini yerini getirmeye başladı.95 2.660/M.e. 1992.Altay Köymen.Ahmed (v.Salih Tuğ. s. XII.92 Sultan Alparslan halifenin kızı ile birlikte Bağdat’a bir de heyet göndererek halifelikle etkili bir ilişki kuracağı izlenimi verdi. II. Ankara. O nedenle kaynaklarımız Bağdat minberlerinde “Sultan” ünvanıyla adına hutbe okunan ilk sultanın Alparslan olduğunu ifade ederler. 184. Zekeriya Kitapçı. VII.105. “Toghril Beg”. 1989.113.g. a. 106.91 Çünkü Bağdat’ta yapılan düğünden sonra halifenin rızası olmadığı halde Rey’e dönen Tuğrul Bey’den Halife Kaim Biemrillah hoşnut değildi.e. 184. İbnü’l Esir. 107.Seyyide Sultanın Bağdat’a Dönüşü: Alparslan halifelik ile ilişkileri baştan itibaren iyi bir zemine oturtmak için çaba sarfetti ve bu konuda bir jest yaparak Tuğrul Bey ile evlenmiş olan ve onun ölümüyle ortada kalan Halife Kaim Biemrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un Bağdat’a iade edilmesini emretti. X.e.e. Alparslan ve Zamanı. P.88 O. İstanbul. a. Dictionary of the Middle Ages.(456/1064)Bu süre dokuz buçuk aydır. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b.g.Sultan Alparslan’ın Bağdat’a Fetihnâme Göndermesi: Büyük Selçukluların batıya doğru ilerlemelerinin önünde bir engel vardı.H. Mir’atü’z Zaman. 749. 35. II. Abbasi halifesi ile ilişkilerini bütün yönleri ile geliştirmeye büyük özen gösterdi. New York.89 Sultanın Bağdat’a hiç gitmemesi90 de bunu göstermektedir. İbn Kesir. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi.Ali Sevim. Ebu’l Fida. 1980.e.87 Alparslan.102.e. s. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). “Dinin Işığı” ve “Müslümanların bereketi” sıfatlarıyla zikredildi. 1. İbnü’l Cevzî.1261). III. s. o da Bizans İmparatorluğu idi.93 Kendisi “Büyük Sultan”.

Ardından 463/1071 yılında Alparslan ile Romanos Diogenes arasında cereyan eden Malazgirt Meydan Muharebesi.250. “Melikşah”. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. İA. vezir Nizamülmülk ile karargâhta kalıp babasına vekâlet etti. . Mir’atü’z Zaman.103 Saltanatı boyunca Büyük Selçuklu Devletini güçlendirip genişleten104 ve devleti her bakımdan iyi bir noktaya ulaştıran Sultan Alparslan. beraberinde Bizans imparatorunun başındaki kavuğunu da gönderdi.e. a. 2004.73. XXIX. Hüseyin Emin. s. a. Melikşah.Altay Köymen.155. İA. İbnü’l Cevzî.35.152.g.e. X. halifeye bir fetihnâme göndererek galibiyeti müjdeleyen sultan. DİA.e. s. VI. 103. oğlu Melikşah’ı veliaht tayin etmesi: Sultan Alparslan halifeye karşı izlediği dengeli siyasetin yanı sıra Bağdat şahneliğine(valilik/garnizon komutanlığı)olağanüstü yetkilerle donattığı meşhur komutanı Sadüddevle Güherâyin’i tayin etmekle de halifelik merkezinde tam bir egemenlik kurdu. Mevdudî. otoritesini kaybetmiş.97 Halife Kaim Biemrillah bu fetihten sonra sultana Ebu’l Feth ünvanını vererek onu taltif etti. 368. 368. 54. X. halifeliğin de bu fethin önemini kavradığını gösterir. Daha sonra bizzat Melikşah’ın da katıldığı bir kuşatma sonucunda Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geçirildi. İbrahim Kafesoğlu. Ankara.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 329 geçerek. M. a. Şinasi Altundağ.Alparslan’ın.e. Bu galibiyetten sonra Selçuklulara Anadolu kapıları açıldı.g. Mir’atü’z Zaman. Sultan Alparslan’ın gönderdiği fetihnâmenin Bağdat’ta halifelik sarayında okunması ve bizzat halife tarafından Selçuklu sultanına övücü bir mektup gönderilmesi.) İbnü’l Esir. Sultan Alparslan. 482. (456/1064). “Malazgirt Muharebesi”.101 Zira halife. a. 50. 2003. X.Altay Köymen. dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Radgan’da 458/1066 yılında düzenlediği törende oğlu Melikşah’ı102 veliahtı ilân etti. Alparslan’ın galibiyeti ile sonuçlandı. Ankara.269. XXVII. İbrahim Kafesoğlu. s. “Kaim Biemrillah”. İA. 1967. İstanbul. “Selçuklular”. Melikşah: Daha küçük yaşta iken babası ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü. İbnü’l Esir’in 97 98 99 100 101 102 103 104 M.g. a.g. İbnü’l Cevzî.e. Bağdat’ta bile sözünü geçiremez ve asayişi sağlayamaz duruma gelmişti. DİA. I. 107. Zaferden sonra.99 Halife kendisini kutlayarak hil’at ve hediyeler gönderdi. “Selçuklular”. s. (Abdülkerim Özaydın. kuvvetleriyle bugünkü Türkiye sınırlarını geçerek Bizanslıların egemenliğindeki “Ani” ve “Kars” bölgesine girdi.100 3.g. I.98 Bu haberin ardından Bağdat süslendi ve büyük bir şenlik düzenlendi. s. Ali Sevim. Selçuklular Tarihi.

a. Ardından sultan.e. a.g. 106. a. a. Ebu’l Fida.e. s.112 Beraberinde veziri Nizamülmülk ve komutanları.Bağdat Ziyareti: Halife Muktedî Billah ile ilişkilerini sağlam canlı tutan Melikşah. s. el-Muntazam. 73. a.g. s. Halife Muktedî’nin ısrarı üzerine özel tanzim edilmiş şeref mevkiine geçti.e.e.110 Sultan Alparslan’ın ölümü üzerine Mekke’de adına okunan hutbe kesildi ve tekrar Mısır’daki Mustansır el-Alevî adına okunmaya başlandı. a. 1953. Ebu’l Fida. Mir’atü’z Zaman.e.e. 108. İbn Kesir. İbn Kesir. halifenin elini öpmek istedi.Sultan Melikşah’ın I.g. İbnü’l Esir.94. 76. Ebu’l Fida. 156. VIII. II.Ahmed Cevdet.160. 111. İstanbul.189. İbnü’l Cevzî. a.21. beyleri ve kalabalık bir maiyeti vardı. İbnü’l Cevzî. İbrahim Kafesoğlu.330 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S rivayetine göre Harezm’li bir emir ile yaptığı kavgada emir tarafından öldürüldü.e. II. halifelik mührü olan yüzüğünü vererek. Görüşmeler sonucunda sultan ve Halife Muktedî adına hutbe okunmaya başladı.Sultan Melikşah Dönemi Melikşah tahta geçtikten sora ilk iş olarak veziri Nizamülmülk’ü Bağdat’a göndererek adına hutbe okunmasını sağladı.g. Melikşah da bunu öperek iade etti.e. 152. a. s. Sultan Melikşah Devri Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Azimî. X. 292.e. 155. Hamid el-Isfahanî.e.108 Kaim Biemrillah Muktedî Billah’ı veliaht tayin etmişti.g. İbnü’l Esir’in rivayetine göre 475/1082 yılında birinci Bağdat ziyaretini gerçekleştirdi.g.106 D.g. XII.e. II. 189.e. O. İbn Kesir.109 Böylece Muktedî 467/1075 yılında halife oldu. 191.Mir’atü’z Zaman. a. X.95. vefat edince Muktedî biat aldı. XII.g.113 Kendisini sarayda karşılayan halifenin yanında ayakta durmayı tercih eden Melikşah. Sultan Melikşah’a yedi hil’at giydirildi. s.53.e.g. Bunun üzerine Melikşah 468/1076 yılında hac emiri görevlendirerek Mekke’ye gönderdi.g. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İbrahim Kafesoğlu. a. XII. İbnü’l Esir. .114 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 İbnü’l Esir.g. s. X. XII. buna izin vermeyen Muktedî.160. 106. a.g. X. V. İbn Kesir.105 Alparslan’ın 465/1072 yılında ölümünden sonra yerine veliaht Melikşah geçti. Halifenin emriyle “Doğunun ve batının hükümdarı” alâmeti olmak üzere iki kılıç kuşatıldı. a. a.g.g. a.111 1.107 Melikşah’ın veliahtlığını kabul eden Halife Kaim Biemrillah 447/1075 yılında vefat etti.e. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Esir.

İA. Osman Turan. Böylece hem siyasî ve hem de dinî otoriteyi elinde tutup tüm İslâm dünyasını kontrol altına almayı düşünüyordu. DİA. 2000. halifelik üzerinde ağırlığını hissettireceği izlenimini vermek istiyordu. İbn Kalânisî.Sultan Melikşah’ın II.. Bu durum ise Abbasi Halifeliği için bir tehditti.e. a.e. s. İlber Ortaylı.g. Şehir bu dönemde büyük bir imar faaliyetine sahne oldu. “Melikşah”. a.g. Nitekim kısa sürede Selçuklu ordusu Hicaz’ı devlete bağladıktan sonra Yemen ve Aden’i de Selçuklu egemenliğine aldı. Ankara.1 993. Bu dönemde halife-sultan ilişkileri dostane gelişmedi. ömrü yetmediği ve hayatına mâl olduğu için gerçekleştiremedi. 671. 118 Sultan Bağdat’a bir çok Türk beyini çağırarak onlarla yeni yapacağı fetihler hakkında görüşme yaptı. Erdoğan Merçil.Isfahan’ın Selçuklular zamanında asıl gelişmesi Sultan Melikşah’ın Devletin merkezini Rey’den buraya nakletmesiyle başlar. 372. “Selçuklular”.122 115 116 117 118 119 120 121 122 Osman Turan.115 İşte böyle bir zamanda sultan seçkin bir toplulukla Bağdat’a âdeta çıkarma yaparak. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. I. Başşehir olması sebebiyle Isfahan.e. Sultan Melikşah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan taht kavgalarında önemli bir rol oynadı…(Osman Gazi Özgüdenli. Eski Dünya Seyahatnamesi. İstanbul. Çünkü Melikşah’ın tüm İslâm dünyasını nüfuzu altına alma ideali vardı. 196. Osman Turan. Melikşah’ın Bağdat’a ikinci gelişini ziyaret değil bir sefer olarak görmek esasen daha doğru olur. s. İbrahim Kafesoğlu. 497-502. İA. Bu hedef.g. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. İstanbul. s.200.116-125.Mısır’ı ele geçirmek amacıyla yöneldi.121 Sultan Melikşah’ın bunlardan başka çok önemli bir hedefi daha vardı ki. X. Yemen ve Aden’in de fethedilmesini istiyordu. XXII.İbn Kalânisî bunu doğrular mahiyette “Sultan Melikşah Isfahan117 dan Bağdat’a. Isfahan: İran’ın dördüncü büyük şehri ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi.120 Melikşah’ın hedefinde sadece Mısır yoktu. s. VII.116 2. saltanat merkezini halifelik merkezine yani Bağdat’a nakletmekti.). ayrıca bkz.214.Bağdat Ziyareti: Sultan Melikşah bu düşüncelerle 484-485/1091-1092 yılında Bağdat’a ikinci defa gitmeye karar verdi.59. Ayrıca Hicaz da tam egemenliğini sağlamak. İbrahim Kafesoğlu. s. . a. 2007. “Isfahan”.119 Mısır’ın sultanın hedefinde olmasının nedeni Batınî propagandasının yuvası haline gelmeye başlamasıdır.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 331 Selçukluların Bağdat’a egemen oldukları zaman dilimi içinde Abbasi Halifeliğinin en zayıf olduğu dönem Sultan Melikşah dönemidir.208.

195. I. onun “Tacülmülk” adına Melikşah’a yakınlığı ile bilinen bir kişinin kışkırtması sonucunda öldürüldüğünü nakleder. Alparslan tahta geçtikten bir ay sonra Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü tayin etti. s.İbnü’l Adim.205. Sultan Melikşah’ın rakiplerini bertaraf ederek tahta geçmesinde büyük hizmetleri oldu. Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı Devlet adamlarından. Vezirin öldürülmesiyle halife-sultan münasebeteleri halife aleyhine bozuldu. İbrahim Kafesoğlu. ona iletiyordu. bu savaşların kazanılmasında ve Kutalmış’ın isyanının bastırılmasında ve Kutalmış’ın isyanın bastırılmasında önemli rol oynadı. çev. (455/1063) Malazgirt Muharebesi hariç Alparslan’ın bütün seferlerine katılan Nizamülmülk. a.Ahmed b. DİA.Osman (748/1347).200.g.e. Zehebî. 1983-1985.g. İbnü’l Esir.e. 66. mutluluğumuz başla123 124 125 126 127 128 Ravendî. s. 317. XIX. İbn Hallikan. Bu olaydan en çok etkilenenlerin başında Halife Muktedî geliyordu. İbnü’l Cevzî. Ravendî. 95.Ahmed Ateş.e. Ankara.e. 128 Nizamülmülk Batınîlerle mücadelede mesafe almıştı. kardeşi Süleyman ile giriştiği taht kavgası sırasında Alparslan’ın yanında yer aldı. Böylece kaleye egemen olan Atâ Isfahan yakınlarında bir propaganda ocağı kurdu.e.g. Muhammed b. 2007. Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. Kışkırtma gerekçesi olarak sultan hükümdarlıkta kendisiyle vezirin ortak olduğunu söylemesi ve vezirin kendisine danışmadan iş yapması olduğunu ifade eder. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.) İbn Kalânisî.397. Sultan Melikşah zamanında devlet için ciddî bir tehlike teşkil eden Hasan Sabah ve adamlarıyla mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi.206. Tacülmülk’ün kışkırtması ve Batınîlerin suikastı sonucu gerçekleşti. a. a.e. 208 .127 Nizamülmülk’ün öldürülmesi. Halife.Ali.g. Beyrut. 152. Ravendî. İstanbul. Zira onun öldürüldüğü haberini alan Hasan Sabah. Yani halifenin sultan ile ilişkilerinde etkin bir rol oynuyordu. 131.123 3. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 132. Nizamülmülk. I. Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. 204. Alparslan’ın. “Nizamülmülk”.332 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Sultan Melikşah’ın yaptırdığı Şahdiz kalesine sinsice yerleşen Batınî reislerinden Atâş burada özellikle Deylemliler ile dostluk kurarak. “Bu şeytan öldü.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi: 485/1092 yılında Batınîler tarafından öldürülen Nizamülmülk125ün öldürülmesi hakkında bazı tarihçilerin farklı görüşleri vardır. XXXIII. IX. nşr. 1957.g. a. sorunları sultana değil. onları propaganda ve telkin yoluyla kendi mezhebine bağladı.126 Tarihçi İbrahim Kafesoğlu’nun da kanaati Nizamülmülk’ün öldürülmesi. s. Siyeru A’lami’n Nübelâ. 194.59. a. 313. Çünkü Nizamülmülk halifeye de yakın bir kişiydi. X. I. (Abdülkerim Özaydın. 151. s.g. Çağrı Bey’in ölümünün ardından Tuğrul Bey döneminde (1040-1063) Horasan’ı yönetti. a. İdarî ve siyasî kabiliyetleriyle onun dikkatini çekti. İbrahim Kafesoğlu. Selçuklu Devleti bünyesinde büyük bir boşluk ve huzursuzluk meydana getirdi. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Veziri.

İbrahim Kafesoğlu. İbnü’l Cevzî. Ali İbrahim Hasan.170.e.131 Bu sebeplerle Melikşah Bağdat’a vardıktan bir süre sonra halifenin Bağdat’ı terk etmesini istedi. IX.g.129 4. s.136 İbn Hallikan.Mahmud. a. İbn Tiktaka. Allah’a dua ederek sultanı şikayet ediyordu.g. Melikşah.133 Melikşah’ın halifeyi alelacele Bağdat’tan çıkarmak istemesi herhalde halifeden olan torunu Cafer’i halifeliğe veliaht yapma niyetinde olmasındandı. Ahmed b. 374: İbn Kalânisî. Hastalandı ve öldü.141.g. s. s. el-Muntazam.200.e. Melikşah’ın av etinden yedikten sonra hastalanıp. IV. Ayrıca halife idarî işlere de karışmak istiyor ve bunu belli ediyordu.e.207.170. IX.e. Üçüncüsü zehirlendi. Sultan Bağdat’a bir heyet göndererek kızını Isfahan’a getirtti. a. İbn Hallikan. İbnü’l Cevzî. I.e. Sultan bunu söylerken istediğin yerde kalabilirsin mesajını da gönderdi. sonra hacamat yaptırdı. 375. s. sultanın kararlılığı karşısında Bağdat’tan ayrılmak zorunda kaldı ve Basra’ya gitti. Kendisine on gün süre verdi. 375. a. a. Sonuç olarak devlet günden güne sürekli kan kaybederek yıkılışı hızlandı. . dedi.g.466.g. a. Halife. Bu durum halifeye çok zor geldi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 333 dı. İbn Hallikan. nefesi kesildi ve öldü. IV.g. a. Melikşah’ın ölümüyle ilgili üç görüş nakleder: Birincisi. Suyutî. 164. el-Muntazam. önceki eşinden olan Mustazhir Billah’ı veliaht tayin etmek istediğinden Melikşah’ın bu teklifini reddetmişti.e.e. Rivayete göre o.135 Sultan Melikşah Bağdat’ta bulunduğu sırada bir gün ava gitmişti.132 Halife bir ay süre istedi. kan çıkarmaya başlayarak öldüğünü nakleder.Basra’daki günlerinde oruç tutup. Onu da beraberinde getirtti. s.296. s. İkincisi hummaya (ateşli hastalık) yakalandı ve öldü. Mehmelek Hatun’un halifeden olma Ebu’l Fadl Cafer(480-1088) adında bir de oğlu vardı. a. sana ilave bir saat bile yok.g. av etinden yedi. 74.e.e.130 Bu durum sultanı kızdırarak halife ile arasının açılmasına neden oldu. s. Ebu’l Fida ise sultanın ateşli hummadan öldüğünü 137 rivayet eder.g. 129 130 131 132 133 134 135 136 137 Seyfullah Kara.e. a. İbnü’l Cevzî. Ebu’l Fida.134 Oysa ki halife. Suyutî.”demişti. a. 74.g. Öldüğünde 37 yaşındaydı. a. Vezirin öldürülmesi devlet adamlarına ve bilginlere karşı terör eylemlerini artırdı.g. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Sultan Melikşah’ın Ölümü: Sultanın Halife Muktedî ile evli kızı Mehmelek Hatun geçimsizlik nedeniyle babasına şikâyette bulundu. IV.

İbn Hallikan. sultanı zehirleyenin Terken Hatun olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu ifade etmektedir.38. 375. 514-516. İbrahim Kafesoğlu.147 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 Zekeriya Kitapçı.210. a.İbrahim Hasan.e. . İslâm Tarihi. V.47. Çünkü halifeliğin Selçuklulara intikalinin söz konusu olduğu bir dönemde138 sultanın ani ölümü139 şüpheleri artırmaktadır.146 On üç yıl süren taht mücadelesi sonucunda devlet zayıfladı.g. IV.145 Melikşah’tan sonra sultan olan dört oğlu. V. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 1992. Mevdudî. Muhammed ve Sencer zamanlarında. a. Çünkü nüfuz sahibi ve yaratılış itibariyle hırslı bir kadın olduğunda şüphe olmayan Terken Hatun’un halife ile anlaşarak bunu gerçekleştirmesi kuvvetli bir ihtimaldir. Kaynaklarda geçen sultanın ateşlenerek öldüğü rivayetleri de esasen zehirlenme olayıdır. Abdülkerim Özaydın. s. II.g.334 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Bu rivayetleri göz önüne alarak Melikşah’ın zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varabiliriz. a.g.142 Melikşah o kadar büyük bir coğrafyaya egemendi ki kendisinden önce ve sonra hiçbir sultana nasip olmamıştı.g. İbrahim Kafesoğlu.e. H. a. Ali el-Hüseynî.143 Onun ölümüyle Büyük Selçuklu Devletinin altın devri olarak isimlendirilen birinci dönemi sona ermiş oldu. s.e. İstanbul. 46. DİA. Tarihçi İbrahim Kafesoğlu.141 Sultan Melikşah öldüğünde ardında Çin sınırından Şam’a ve Yemen’e kadar uzanan bir ülke bıraktı. s. Suriye Selçukluları 511/1117 yılına kadar şeklen merkeze bağlı kaldı. Mahmud. Ebu’l Fida.78. Sultan Sencer’den (552/1157) sonra ise Selçuklu Devletleri tamamen birbirlerinden ayrıldılar. “Berkyaruk”. Bunun Melikşah’ın ölümünden sonra gerçekleşmesi şüpheleri artırmaktadır. 203. Berkyaruk.e.g. s. Hüseyin Emin.144 E.153. a.49. Ancak Terken Hatun beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht tayin ettirmek için her vasıtayı mübah sayarak harekete geçti. s. s.g. Sultanın ölümünden sonra halife Bağdat’a dönerek yönetimi eline aldı.140 Terken Hatun’un amacı ise oğlu Mahmud’u sultan yapmaktı. Zira zehirlenme olaylarında genellikle vücut ateşinin arttığı bilinen bir gerçektir. Selçuklu Tarihi. a.Sultan Melikşah’tan Sonraki Dönem Melikşah 474/1081’de Isfahan’da doğan en büyük oğlu Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün tavsiyesi üzerine veliaht tayin etmişti.e.e.

Haçlılar Çağı. Birinci Haçlı Seferi sırasında ağır sonuçlar doğuracaktı. cenaze namazı bile kılınmadan sultanı Şuniziyye’de defnettirdi. X.Mahmud Dönemi: Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun. Bunun yerine farklı diller konuşan.153 Böylece Mahmud’un sözde sultanlığı iki yıl sürdü. Abdülkerim Özaydın. Bunun yanı sıra Terken Hatun Selçuklu Devletinin tüm vali ve komutanların oğlu küçük Mahmud’a biat ettirdi. s. Çünkü o.g.149 Terken Hatun Halife Muktedî’ye hutbede oğlunun adını okutmasını isteyen bir haber gönderdi. 203.Holt. Böylece saltanat Berkyaruk’a geçti.e. Çünkü annesi Terken Hatun 487/1094’de öldü. Ancak dikkate alınmadı. s.e.g. çev. ailedeydi. Suyutî.213. a. Berkyaruk taraftarları ayaklanıp hapsedildiği yerden onu çıkardılar. a. Özden Arıkan. Daha sonra Isfahan’a götürülerek sultanın Şafii ve Hanefiler için yaptırdığı medresenin haziresine defnedildi.170. Buna göre. Bu uygulama. II. 213. XXIX. Kimin sultan olduğu belli olmadığı için devlet otoritesi ortadan kalktı. DİA. Sonuçta hanedan üyeleri. Dönemin âlimleri küçük yaştaki bir kişinin adına hutbe okutmanın caiz olmadığını beyan etmişlerdi. 57. Selçukluların yönetim anlayışı devletin Melikşah’tan sonra parçalanmasına neden oldu.150 Bu sırada devlet işlerini Terken Hatun adına vezir Tacülmülk idare ediyordu. İbnü’l Esir. “Melikşah”. 148 149 150 151 152 153 P. Isfahan’da adına hutbe okundu.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. Ebu’l Fida.152 Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk’u Isfahan’da yakalattı. İstanbul.e. 1999. 215. 214. Harem-i Şerif’te de adına hutbe okundu. Böylece Mahmud adına hutbe okundu.11. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Ebu’l Fida. Bununla da kalınmayarak Mahmud’a “Nasırüddünya ve’ddin” ünvanı verildi. a. İbnü’l Esir. s. a.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 335 Selçuklu sultanları iktidarlarının doruğunda oldukları zaman bile merkezî bir devlet oluşturamadılar.151 Bu durum üzerine Nizamülmülk’ün adamları Berkyaruk etrafında toplandılar ve ona sultan olarak biat ettiler.e.148 1. 11.e. bir çeşit has olarak çeşitli eyaletleri ellerinde tutmaktaydı.M. Ordu parçalandı. Bunun nedeni.g. Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak istemesiydi. a. çeşitli milliyetlerden insanların yaşadığı eyaletler üzerinde hüküm sürdüler. . İbrahim Kafesoğlu. X.g. iktidar birey olarak sultanda değil.Melikşah’ın en büyük oğluydu. II.g.

Bağdat’da Muhammed adına hutbe okundu. Ardından üçüncü karşılaşmada da Muhammed’e galip geldi. Erdoğan Merçil. 304.g. Ülkenin büyük bölümünü elinde tutan Berkyaruk tek sultan olarak ülkenin tamamına egemen olmak istiyordu.e.e. Berkyaruk’un kuvvetleri zayıf olduğu için Tutuş’a yenildi. İstanbul. 303. Berkyaruk’a karşı harekete geçti. X. Ebu’l Fida. II. a. X. a. s. İbrahim Kafesoğlu. 374.g. 214. a.159 Adına hutbe okundu. Aralarında cereyan eden ilk savaşta yenildi. a.52. Ali el-Hüseynî. Muhammed’i yendi. IV.g.158 Halife kendisine hil’at giydirdi. X. II. Ali el-Hüseynî.e. a.170.g.61.Berkyaruk Dönemi: Berkyaruk iktidara geldikten sonra dağılmaya yüz tutan Selçuklu Devleti’ni toplamak için büyük gayret sarfetti.g. X.e.(493/1100)162 Berkyaruk ile kardeşi Muhammed arasında 494/1101 yılında ikinci karşılaşma gerçekleşti.160 Bu sırada amcası Tutuş. a. Abdülkerim Özaydın.e.156 2.e.e.e. a.164 Bu gelişme aynı zamanda bu Sencer’in de halife tarafından tanınması anlamına geliyordu. İbnü’l Cevzî. 229.g. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. X. a.g. 212. İbn Hallikan.52.g.161 3. 163.g.e.e.g.165 Hutbe tekrar Berkyaruk adına okunmaya başladı. İbnü’l Esir. s.167 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 Ali el-Hüseynî. İbnü’l Esir.g. “Berkyaruk”.155 Yeni halife sultan olarak Berkyaruk’u tanıdı. “Selçuklular”. X.336 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Aynı yıl Halife Muktedî de öldü154 yerine Mustazhir Billah halife oldu.170.79. V. Hüseyin Emin.Kardeş Kavgası: Berkyaruk kendisine baş kaldıran Muhammed Tapar üzerine yürüdü. a. İbnü’l Esir. İbnü’l Esir.157 Halife Mustazhir onu bu konuda destekledi. İbnü’l Esir.163 Her ne kadar Muhammed adına Bağdat’ta hutbe okunmuşsa da ülkenin Azerbaycan bölgesi hariç diğer bölgelerinde egemenliği yoktu. 231. 81. 372. İlk savaşta Muhammed’e kardeşi Sencer de yardım etmişti. s.g. Bu haberi alan Halife Mustazhir Bağdat’ta Tutuş adına hutbe okuttu. s. İbnü’l Esir. s. a.e.e. a. İkinci mücadelede Berkyaruk.g. Ebu’l Fida. Berkyaruk’u yendikleri savaştan sonra Bağdat’a gidip Halife Mustazhir’in elinden hil’at giydiler. a.166 Bu sırada üzerine yürüyen Sencer’e yenildi. a. 515.e. s. el-Muntazam.e. 1992. 293. DİA. IX.g. Suyutî. . İA. X. a.

172 Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki bu mücadele beş yıl devam etti. 369. s.223.55. X. a. .g.e.178 491/1097 yılında Haçlılar Suriye’ye girdiğinde Müslüman ümmetin başı olma iddiasıyla ortaya çıkmış iki kişi vardı.e. 307.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 337 İkinci defa Bağdat’a giden Berkyaruk168 para sıkıntısı çektiği için halifeden yardım istedi.174 Yapılan bu anlaşmayla Berkyaruk. Harameyni’ş Şerifeyn’e egemen olacak. a. Ebu’l Fida. diğeri de Kahire’de bulunan Fatımî halifesi el-Âmir idi.176 Bu anlaşmayla aynı zamanda Bağdat’ta artık kesin olarak Berkyaruk adına hutbe okunmaya başladı.g.(497/1104)173 Savaşın uzamasıyla gasb olayları arttı.g. Bunlardan biri.g. Ebu’l Fida. İstanbul. II. a.63. Taberistan.e.e. Muhammed onun sultanlığını kabul etti. s. 217. İbnü’l Esir.e. a.171 Ardından gerçekleşen dördüncü savaşta Berkyaruk. Muhammed ise Azerbaycan’a.e.e. tedbirsizliği ve birbirlerine düşmeleriydi. Ülkenin harap oldu ve valilerin halka zulümleri arttı. 213. Abdullah Nasıh Ulvan. 369. Halife de ona 50000 dinar verdi. II. İbnü’l Esir. Ebu’l Fida.82. Cebel.g. Diyarıbekir. 216. Çağatay Uluçay. a. Rey.g.M. Bağdat’taki Abbasi halifesi Mustazhir. Sonuçta Berkyaruk galip geldi. X. P.170 Berkyaruk’u bu yanlış davranışlara iten sebep iki kardeşinin-Muhammed ve Sencer-kendisine karşı ittifak kurmalarıydı. a. s.g. a.e. İbnü’l Esir. a.e.Holt. İlk Müslüman-Türk Devletleri. İstanbul. II. s. Cezire.e. beşincisinde ise Muhammed galip geldi. yağma yaptılar. Aralarında barış yapıldı.179 Berkyaruk iktidarı boyunca kardeşleriyle saltanat mücadelesi yaparken aynı zamanda memleket içinde yer altı faaliyetleri yapan Batınîlere karşı da mü- 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 İbn Kalânisî.g. Hüseyin Emin. Ebu’l Fida. 1992.e. İran. İbnü’l Esir.g. II. a.g.g. a. a. 307. İbnü’l Esir. 227. X.Mustafa Salih Çakmaklı.e.177 Haçlıların Kudüs’ü işgal ettikleri sırada Muhammed Tapar kardeşi Berkyaruk ile savaşıyordu. X.9. 1965. Sencer ise Horasan bölgesine egemen olacaktı. a.175 Bu barışa göre birbirlerinin topraklarına saldırmayacaklardı.g. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. X. 370. çev. 216. a.e. II. s.g.169 Halifenin yaptığı bu yardım yetmemiş olacak ki İbnü’l Esir’in rivayetine göre Berkyaruk ve ordusu halkın malına el uzattılar. Zaten Haçlıların Beytü’l Makdis ve civarını ele geçirmelerinin nedenlerinden biri de o dönemde İslâm dünyasının dağınıklığı. Ebu’l Fida.

a.e.182 498/1105 yılında Berkyaruk üçüncü ziyaretini gerçekleştirmek üzere Bağdat yolundaydı. İbn Kalânisî. 160.161-163. Bu kaleyi kuşatan Muhammed Tapar.g. a.183 Tahta oturan II. 110.276. Yolda hastalandı. X.239. II. Muhammed Tapar saltanatı boyunca Batınîlerle mücadele etti.61. “Selçuklular”. 1990.e. 164.185 Muhammed Bağdat’ta hutbeyi kendi adına okuttu.e. Ahmed Cevdet. İstanbul.Melikşah’ın saltanatı birkaç ay devam edebildi. O dönemde uygulanan âdet üzere gözlerine mil çekildi.e. 305.194 Sultan.e. s. a. s. X. İbnü’l Esir. X. s. s. a. İbnü’l Cevzî.g. a.180 Batınîlere karşı savaşılmasına181 rağmen Batınîlerin yayılması önlenemedi. VII. Oğlu Melikşah’ın veliaht olmasını vasiyet etti. a. X. Nevzat Kösoğlu.338 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S cadele veriyordu.e.e. 225. Bunun üzerine II. M. Suyutî. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. Suyutî.192 Batınîler Muhammed Tapar’ın bir çok valisini öldürdüler. 159. s. el-Muntazam.e.284.Melikşah da Bağdat’taydı ve adına hutbe okunmuştu. II.188 4.g.g. s. Bu sırada II. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Esir.g. 191. 150 İbnü’l Esir. çok sayıda 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 İbrahim Kafesoğlu.Melikşah ve adamları özür dileyip çekildiler.172. a. Sencer bu bölgede otoritesini sağlamlaştırdı ve huzuru sağladı.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi: Muhammed.e. 164. a. a. Aynı yıl öldü.g. a. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî.g.Altay Köymen. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. Suyutî.Melikşah bu sırada dört yaşındaydı. IX. İbn Kesir.184 Muhammed Tapar durumu kabul etmedi.172.g. Sultan bunları bulup cezalandırdı.g. Büyük kardeşi Berkyaruk’un ölüm haberini alan Muhammed Tapar Bağdat’a henüz girmişti. XII. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.e. Ebu’l Fida.57. a. saltanatının ilk günlerinde Selçuklu ülkesinin bütününe egemen olmasına189 rağmen tek başına idare edemedi. Ali el-Hüseynî.e. Batınîlerin kilit noktalardaki kalelerine saldırılar düzenledi. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. 322. Bu kalelerden biri de Şe’der kalesiydi. V.187 Ardından Abbasi halifesi Mustazhir (487-512/1094-1118) Muhammed’i sultan ilân etti ve ona “Gıyasüddin(Dinin bereketi)” ünvanını verdi.e. a. İA.193 Devlet içine de sızdılar. 374.g.g.e. XII.186 II.190 Ana-bir kardeşi Sencer191 Horasan bölgesine egemendi.g.g. s. VII. .

s.g. 528.e.g. a.Muhammed’i tanımış oldu. Ahmed b. Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri.e. s. DİA. 1989. Selçuklu askerlerinin kaleyi ele geçirecekleri sırada Sultan Muhammed Tapar’ın vefat haberinin geldiğini ve sonuç alınamadan askerlerin kuşatmayı kaldırdıklarını ifade etmektedir. X. İbnü’l Esir. DİA. Abdülkerim Özaydın. II. sultan olarak Mahmud b. bkz. II. s. s. Nevzat Kösoğlu.e.y (basım tarihi yazılmamış). Beyrut. Ele geçirilen kale harap edildi. a. Hüseyin Emin. a. s.195 Bu başarı özellikle Bağdat’ta büyük bir sevinç meydana getirdi. Çatışmalarda ölenlerle birlikte açlıktan ve hastalıktan telef olanlar da vardı.203 511/1117 yılında Muhammed Tapar vefat etti.g. “Alamut”. a.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 339 Batınî’yi öldürdü. a. .512/1118 yılında Mahmud adına Bağdat’ta hutbe okundu. Abdülkerim Özaydın. Ahmed b. XVI. İbnü’l Esir’in rivayetine göre Selçuklular kaleyi ele geçirdiler. 1954. İbnü’l Cevzî. Ankara. 42.202 Kanaatimizce bu bilgi doğrudur.“Hasan Sabbah”. 529. 1990. XII. 336. 337. s.e. Ebu’l Fida.206 Böylece halife. III-I.193.e.Mahmud.Mahmud’un Selçuknâme’sinden öğreniyoruz.e. 347. a. 229. Kazvin’in kuzeydoğusunda yer alan müstahkem bir kale.e. Kazvinî. a. 348. II. sonraki yıllarda Batınîlerin etkinliği zayıflardı. Sonuç itibariyle Alamut kuşatması esnasında çok sayıda Batınî öldürülmüştür. İran’da Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusu.g.196 Batınîlerin elindeki en önemli kale ise Hasan Sabbah197 ın karargâhı olan Alamut198 kalesiydi.62. Ankara. 1997. Hüseyin Emin.67. Abdülkerim Özaydın.e. İstanbul. ancak gizli yardım aldıkları için uzun süre dayanabilmişlerdi. İstanbul.e. 23-54.Mahmud (862/1283).263. a. İbnü’l Cevzî.201 Bu konuda çağdaş tarihçiler de aynı kanaattedir.Ali el-Hüseynî. Zekeriya b.g.Muhammed b. s. Sultan burayı ele geçirmek için çok mücadele etti. Fakat Selçuklu ordusu burayı ele geçiremedi. 222.t.g.84.e. 166.57.e.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad.150.el-Muntazam.49.g. 42.e.207 Ancak amcası Sencer kendini yeğeninden saltanata daha çok layık gör195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 Ebu’l Fida. a. II.g. s.205 Yerine oğlu Mahmud geçti.el-Muntazam.Çağatay Uluçay.g. İbn Kesir.301. a.200 Ancak bu rivayetin doğru olmadığını Ahmed b.Mahmud. kalede mahsur kalan Batınîler yiyecek alamadıkları için neredeyse açlıktan ölecek duruma gelmişler.g. IX.e. Örneğin Hüseyin Emin.g. II. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. AÜİF Dergisi.204 Ölüm nedenleri arasında Batınîler tarafından öldürüldüğü görüşünün de olması ayrıca dikkat çekicidir. 229. Kale asıl şöhretini Haşşaşîn’in lideri ve İsmâilî Devletinin kurucusu Hasan Sabbah’a borçludur. a. Çünkü Alamut kuşatmasından sonuç alınsaydı. Ahmed Ateş. İran’da Elburz dağları üzerinde. bkz. II. b. 196. a.199 511/1117 yılındaki kuşatma uzun sürmüş. Ali el-Hüseynî. a. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (511/1118).g. II. IX. Ebu’l Fida.

g. a.y. 9. Sultan Sencer bu ortamda halifelik ile ilişkilerini yürütmeye çalışıyordu. Aralarında savaşlar meydana geldi.Sencer Dönemi: etti210 Sencer’in tahta geçtiği sırada Bağdat’ta Halife Mustazhir (512/1118) vefat yerine oğlu Müsterşid geçti.e.321.e. a. Bunu devletin emirlerine ve Abbasi halifesine bildirdi. s. thk. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.15. Ona ikramda bulundu. 230. a. M.212 Oysa Sencer. Sencer galip geldi.g.g.g. 231. Mahmud’a çok iyi davrandı.g. Ebu’l Fida. II.e.Ali soyundan başka birini halife seçeceği yolundaki söylenti ve ithamları ise yalanlıyordu.213 Mahmud’a ayrıca “Sultanu’l Muazzam”(Büyük Sultan) ünvanını vererek kendisine bağlı kalmak şartıyla Irak’a sultan tayin etti. a. kendisinin Halife Müsterşid’i azlederek yerine Abbasoğullarından veya Hz. II. II.322. . a. Azimî. VII. 170.208 Onu kendisinden sonra veliaht tayin etti. Bu ittifakı öğrenen Sencer.Tuğrul da Irak’ta egemen208 209 210 211 212 213 214 215 216 İbn Kalânisî.e. İbn Kalânisî.g. 230.340 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S düğünden kendini sultan ilân etti.Said Âşur. Duruma el koyan Mahmud 514/1120 yılında kardeşi Mes’ud’u yendi.41. Sencer kardeşinin oğluyla barış yaptı. Ebu’l Fida. Bu yüzden Selçuklulardan iki sultan ortaya çıktı. Ebu’l Fida.e. s. Mahmud’a bir mektup yazarak bu ittifaktan derhal ayrılmasını istedi o da ayrıldı. 231. 10. X. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. Büyük Selçuklu Devletinin zayıfladığını ve kendi egemen olduğu bölgelerde bile otoritesinin ortadan kalkmaya başladığını gören Halife Müsterşid Billah. VII. a.y. a.Altay Köymen.Sadaka destekliyordu. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. s.215 Diğer taraftan Mahmud’un Irak’taki egemenliğine ilk itiraz kardeşi Mes’ud’dan geldi.e.g. İbnü’l Esir. a.216 Bu arada diğer kardeşi II. Sencer’in Irak’ta naib bıraktığı yeğeni Mahmud ile ilişkilerini geliştirerek. onu kızlarından Mehmelek Hatun ile evlendirdi.e. Kendisine gelen halifelik elçilerine halifenin otoritesini tanıdığını ifade eden işaretler bile veriyordu.g.209 5. s.211 Bu dönemde Abbasi-Selçuklu ilişkileri yeni bir döneme girdi. 1985. hatta Sencer’e karşı ittifak kurarak savaşma kararı almışlardı.b. II. Abdülvehhab en-Nüveyrî. İbnü’l Cevzî. Mes’ud’u bir kısım Türkmenler ile Hille’nin Arap emiri Dübeys b. Halife onun sultanlığını kabul etti.214 Halifeye saygı ve bağlılık konusunda babalarının yolundan yürüdüğünü dile getiren Sultan Sencer. 459.e.

II.e.e. a-Sultan Mahmud ile Halife Müsterşid Arasındaki Mücadele: Selçuklu sultanlarının Bağdat’a gelmelerine karşı çıkan halife bu dönemde egemenlik haklarını almak istediğini açıkça ortaya koydu. 3-Nihayet halkı bir ordu yerine iki orduyu. 526/1131 yılında Mahmud Bağdat’a gitmeye karar verdi. malî. 24.e. X. a. İbnü’l Cevzî.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 341 lik mücadelesi veriyordu.e.91. Azimî. Sultan Mahmud’un Bağdat’a yürüme kararına karşı çıkan halifenin böyle davranmasının başlıca üç nedeni vardı: 1-Devlet olma yolunda aldığı. İbnü’l Cevzî. a. X.e. Halife barış yoluyla Bağdat’a girmelerine engel olamazsa savaşacaktı. 26. idarî. askerî. a. 2-Henüz tamamlayamadığı bu hazırlıklar için zaman kazanmak istemesi.g. a. IX. İbnü’l Cevzî. Amacı halifeyi kendisine karşı yapılmış ittifaktan ayırmaktı.51.217 Halifeye elçi gönderen Mahmud.223 217 218 219 220 221 222 223 M. Çünkü Halife Müsterşid ne pahasına olursa olsun Selçuklu egemenliğinden kurtulmak istiyordu.g. (526/1131)221 Mahmud’un ölümüyle Sencer adına okuttuğu hutbeyi kesen Halife Müsterşid222 in bu tutumu karşısında harekete geçen Sencer’in amacı halife ile savaşmak değildi. X.g.e.e. tedbir ve hazırlıkları sultanın görmesini istememesi.4.Ancak Mahmud’un gücüne dayanamayıp Dübeys ile birlikte amcası Sencer’e sığındı.g. silaha başvurulmamasını istedi.219 Mahmud’un geri çekilmesinin sebebi hasta olmasıydı.g. a. a.g. s. İbnü’l Cevzî. halifenin ordusu ile sultanlık ordusunu barındırmaya ve beslemeye mecbur ederek sıkıntıya maruz bırakmak.Altay Köymen.218 Halife Müsterşid oğlu Raşid’i halefi olarak Bağdat’ta bıraktıktan sonra Mahmud’a karşı harekete geçti. 676. Mahmud’un ağırlıklarına saldıran halife karşısında Mahmud geri çekildi.g. . Bu durumda bile elçi göndererek halifeye bağlılığını bildirdi.220 Ardından Mahmud vefat etti. a. X. Halife ise kendisinin bu yıl Bağdat’a gelmemesini aksi halde kılıca başvuracağını bildirdi. 255-259. İbnü’l Esir.

Ankara. İbnü’l Esir.228 Halifenin Sencer tarafından öldürttüğü iddiası doğru değildir. a. İbnü’l Cevzî. 55. XXIX. Irak Selçukluları Devletinin başkenti olan Hemedan’ı işgal etti. 52. amcası Sencer’in egemenliğindeki Rey’e sığındı.143. II. 53.Altay Köymen de itiraz etmektedir. a.g. M.e. 489.g. Selçukî Devletleri Tarihi. a. İstanbul. 53. X.Altay Köymen. Mes’ud.Tuğrul. Aksarayî. Hamid el-Isfahanî.g.227 Halifenin suikast sonucu ölmesiyle Sultan Sencer’in öldürttüğü şayiası da yayıldı. Muhammed Tapar: Sultan Muhammed Tapar’ın oğludur. Böylece Irak Selçukluları müstakil bir devlet oldu. IX. İbnü’l Cevzî.Altay Köymen. II. M. a. 349-351.e. İbnü’l Cevzî. 28. X. Emir Mevdud’un 507/1113 yılında Dımaşk’ta Bâtıniler tarafından öldürülmesi üzerine yerine getirilen Aksungur el-Porsukî başarılı olamadığından azledildi.e.Tuğrul halife ile birlikte kendisine karşı ittifak kurdular. 1966. Hemedan civarında gerçekleşen savaş(527/1133)da Mes’ud’un daha doğrusu müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı.e. s. X.Altuntegin kendisine atabeg tayin edildi. Üstelik babasının intikamını almak için ordu toplamaya başladı. Sultan Sencer ve Mes’ud’un isimlerini hutbeden çıkardı.166. . XI. İbnü’l Esir.229 Bu görüşe Selçuklu tarihçisi M.231Raşid. Bundan etkilenen Abbasi hanedanı Selçuklular aleyhinde propagandaya başladılar. a. 214. Henüz üç yaşında iken Türk Devlet geleneğine göre merkezi Musul olan el-Cezire valiliğine gönderildi ve Mevdud b. 231.) M. Mes’ud.225 Artık Sultan Sencer’in Irak’ta otoritesi kalmadı. Selçuklulara karşı önü alınmaz bir düşmanlık duygusuna kapıldılar. Sultan Mahmud 525/1131 yılında ölünce tahtı ele geçirmek için yeniden harekete geçti… (Faruk Sümer.Nuri Gençosman. DİA.g. b-Halife Müsterşid’in Ölümü ve Batınîler: Halife Müsterşid Billah 528/1134 yılında ordusunun başındayken Batınîler tarafından öldürüldü226 Bu suikast Batınîlerin saçtıkları dehşeti göstermesi bakımından önemli bir örnektir. s. İA.Muhammed Tapar”. 1943. Seyfullah Kara.232 Halifenin üzerine yürüyen Mes’ud onun 224 225 226 227 228 229 230 231 232 Mes’ud b.g.g. XI.342 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mahmud’un ölümünden sonra Sencer’in iki yeğeni Mes’ud224 ve II. Böylece Mes’ud Irak Selçukluları Devletinin başına geçti. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. “Mes’ud b. Sultan Muhammed Tapar öldüğünde (511/1118) Mes’ud atabegiyle birlikte Musul’da bulunuyordu. çev. “Sencer”. a.e. 52. 27.230 Müsterşid’in yerine veliaht olan oğlu Raşid Billah geçti. İslâm tarihi kaynakları bunu reddetmektedir. Kerimüddin Mahmud (733/1132).e. Hatta İbnü’l Cevzî’nin nakline göre Müsterşid’den sonraki halifeler.

g. a. vezirinin öldürülmesine rağmen. 492. Said Nefisî.g. İA.271-276. Şemsî. mallarının yağma edilmesini ve ailelerinin esir edilmesini emretti. Yönetim istikrara kavuşmuştur. hiç kimseye inançlarını kabul ettirmeye 233 234 235 236 237 238 239 240 M. e.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 343 Bağdat’ı terk etmesini sağladı. Siyasî ihtirasa sahip Raşid’in sultanlar tarafından öldürtülmesi kuvvetle muhtemeldir.238 Alınan bu tedbirlere rağmen Batınîlik-İsmaililik cereyanı gelişerek. X. s. karşı bir harekâta geçmemiştir. 304. 1966.237 Sencer bu fitne unsuruyla mücadeleye önem vererek ve veziri Kâşânî. İbnü’l Cevzî. Gıyasüddin b. kaleden kaleye sıçrayarak.e. Düsturu’l Vüzera. “Sencer”. İbnü’l Cevzî.194-199.Altay Köymen. Bu sırada öldürüldü.Altay Köymen. İbnü’l Cevzî. 26. 67. Bunun sebebi olarakta kendisine suikast yapılmasından korktuğu için olduğu söylenir. Şemsî. el-Muntazam. Buna göre Batınîler yeniden kale yapmayacaklar. “Sencer”. 1317. Tarih-i Beyhak. IX. M. el-Muntazam. Sencer’in en ilginç icraatlarından biri de Bozkuş isimli komutanı vasıtasıyla Batınîlerle barış anlaşması yapmasıdır. Ahmed Behmenyâr. Mes’ud. Tahran. Muhammed Tapar’ın ölümüyle tekrar güçlenen Batınîler 518/1124 yılında büyük bir katliam yaparak 700 kişiyi öldürdüler. . II. Hândmîr. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Bunu mantıken kabul etmeye imkân yoktur. Bu olayla halife-sultan mücadelesinin üçüncü safhası da Selçuklular lehine sona erdi.240 Sencer. Bağdat’tan kaçtıktan sonra atabeg Nureddin Zengi’ye sığındı. İA. 249. Zira Bağdat’ta bulunan halifelerin hiçbirini Batınîler öldürmüyor. İstanbul. nşr. 305. Sultan Sencer’in talimatıyla Muktefî’yi halife ilân etti. nşr. II. M. Tahran. a. M.234 Daha sonra Bağdat’a bir hücum hazırlığına girişti.Hümamiddin.Altay Köymen. 489. Batınîlerin nerede yakalanırlarsa derhal öldürülmelerini. s. fakat Bağdat sınırlarını aşarak başka ülkelere geçtikleri zaman iki halifeyi de arka arkaya Batınîler öldürüyor.239 521/1127 yılında vezir Kâşânî Batınîler tarafından öldürüldü. silah satın almayacaklar. 154.(531/1136)233 Raşid. bir taraftan Suriye’ye. 1317. Batınîlere karşı yeni önlemler almamış. diğer taraftan da devletin bel kemiği olan Horasan’a yayıldı.236 Ancak Sencer zamanında iç mücadelelerden dolayı Batınîler üzerine gidilemedi. Raşid’in Batınîler tarafından öldürülmesi babasına nazaran çok daha zor kabul edilebilir. Ebu’l Hasan Beyhakî. X.Altay Köymen. X.235 Bundan sonra Sencer dönemi nisbeten daha huzurlu geçmiştir. X.

a.241 Diğer taraftan devam eden Haçlı akınlarına karşı ne Sultan Sencer ne de halife karşı koyamamıştır. Şam ve Cezire atabeylikleridir. 155.243 Halife Muktedî. 576. 153. Buna karşılık Batınîlerin statüsü korunmuş olacaktı.e.151.120. XII. . 466. İstanbul. a. s. 230. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. “Muktefî”. yalnız bağımsızlığını korumaya değil. İbn Kesir.245 551/1156 yılında kaçırılarak esaretten kurtarıldı. tüm Yakın ve Ortadoğu’ya esaslı bir düzen getirememiştir. Halife Muktedî tarafından yenildi.344 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S çalışmayacaklardı. Selçuklulara Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul. İbnü’l Esir.248 Bundan sonra Selçukluların egemen oldukları coğrafya karışıklıklar içinde kaldı. K. Bu dönemde Selçuklu dünyasına atabeyler de egemen olmaya başladı. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. 222.e.247 Ölüm haberi Bağdat’a ulaşınca Bağdat’ta adına okunan hutbe kesildi. aynı zamanda egemenliğini de genişletmeye çalışıyor.250 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 M.g.V. En meşhurları. Kudüs’ün domuz ve şarap ticareti yapılan bir yere dönüştürüldüğüne temas ediyordu. Nitekim 527/1133 yılında halifeye yazdığı mektupta Sultan Sencer. e.Ancak anlaşmaya uymayan Batınîler sürekli yayıldılar.Zetterstéen.246 552/1157 yılında Sultan Sencer’in vefatıyla Büyük Selçuklu Devleti tarihe karıştı. Sencer’e bağlılıklarını bildirdiler. Selçuklu devletçikleri ortaya çıkmaya başladı.468. VIII. II. Ali İbrahim Hasan. XI. Hüseyin Emin. Irak. 1971. Ali el-Hüseynî.137. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. s.e. Selçuklulara karşı kendinden önceki iki halifeden daha fazla mücadele etti.e. VIII. Kendisine karşı koyan Irak Selçukluları sultanı Mes’ud. 465.(551/1156)Bu olay Selçukluların Irak’taki sonu oldu. Hüseyin Emin.249 Fakat Büyük Selçukluların yerini alan bu devletçiklerden hiç biri. M.m. 576.g.g.242 c-Büyük Selçukluların Irak’taki Egemenliklerinin Sonu: Sultan Sencer’in onayı ile halifelik makamına getirilen Muktefî Billah. İslâm dünyasının içinde bulunduğu tehlikeden söz etmekte. s.Altay Köymen. ihtiyar sultanın dağılan devleti yeniden toparlamasına imkân vermedi.V. s. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. s. İskenderiye. Osman Turan. Musul. İA. Anadolu ve Kirman Selçuklularıdır. Sencer’in esaretten kurtulduğunu duyan tabi devletlerden bazıları.244 Sencer 536/1141 yılında Türk asıllı Karahıtaylara yenildi.g. VII.g.87. Ancak etrafında toplanan komutanları arasındaki rekabet. 183. 1971. a. Irak’ın idarî bölgelerini birbiri ardına ele geçiriyordu. K. a.241. 1965. En meşhurları. a.Altay Köymen.g.Zetterstéen. a. s.

İbn Haldun bu dönemi değerlendirirken. Zuhru’l İslâm. Bağdat’ta Selçuklu idaresini parçalamak için plan hazırlıyorlardı.g. Özellikle Halife Me’mun döneminde Beytü’l Hikme gibi bir kuruluş hizmete açılmış.40. İslâm medeniyetinin Selçuklulardan çok önce gerilemeye başladığını söyler.171. I. İbn Haldun. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Onlar yalnız İslâm halifesi sıfatıyla manevî egemenliklerini Müslüman sultanlara tanıtmak istiyorlardı. s. V. İlme önem verilmiş. Zaten halife de bunlarla mücadele edemedi.93. III. H.255 Bu dönemde ilim ve kültürün gerilememesinin bir sebebi de Müslümanları meşgul edecek yeni fikirlerin ortaya çıkmasıdır. çev.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 345 Selçukluların Bağdat üzerindeki egemenliklerinin sultanın hayatıyla kaim olması dikkat çekicidir. 402. Mısır. Müslüman ülkelerini Haçlılardan kurtarmak için çareler düşünmeyen halifeler.Yüzyıllardaki İlmî ve Kültürel Durumu: Bilindiği üzere Abbasilerin ilk yüzyılında ilim ve kültür hayatı çok canlıydı.Altay Köymen. 1962. 1991.Zakir Kadiri Ugan. Mukaddime.Abbasi Halifeliğinin X. 1984. s. Ahmed Emin. İstanbul. İzah:Fuad Köprülü. Alparslan ve Zamanı.e.Barthold. Doğuda Moğollar ve Harizmşahlar güçlenmeye başlamıştı.254 II. İslâm Medeniyeti Tarihi. V. . ilim adamları desteklenmişti. Ayrıca halifeliğin güçlü bir ordusu da yoktu. Halifelik coğrafyasının üzerinde bir çok devlet kurulmuş ve genişlemişti.252 Selçukluların zayıflamasıyla Bağdat ve çevresinde fiilî egemenliklerini kuran Abbasilerde tekrar büyük bir Arap devleti kurma fikri oluştu. 12. Örneğin Tuğrul Bey’in vefatından Alparslan’ın tahta geçişine kadar olan zaman içerisinde Bağdat’ta Selçuklu egemenliği söz konusu değildi. Selçuklu Tarihi. 2. Yunan felsefesinden ve diğer batı ilim eserleri tercüme edilerek bunlardan yararlanılmıştı. Çünkü bölgedeki dengeler değişmişti.251 İslâm dünyasının batı bölgesi korkunç Haçlı işgalinin ızdırapları içinde yuvarlanır ve sultanlar yakaladıkları her fırsatta bu işgalcileri durmak amacıyla ordular techiz ve sevk ederken. II. a. İstanbul. 35. İbrahim Kafesoğlu.253 Açıktı ki Abbasi devleti artık ilk zamanlardaki gücüne ulaşamazdı.256 251 252 253 254 255 256 M. Ankara. Oysa buna imkân yoktu.Dursun Yıldız.1988.Barthold.“Abbasiler”. s.DİA.KÜLTÜREL İLİŞKİLER A.ve XI.I.Muhammed el-Hadramî.

a. a.e. s. 43. s.226. Bununla birlikte çağdaş araştırmacılardan Hüseyin Emin. H. İbrahim Kafesoğlu.Nizamiye Medreselerinden Önceki Eğitim-Öğretim Faaliyetlerine Genel Bakış: Abbasilerin ilk devrinde eğitim-öğretim kurumları için medrese kelimesi kullanılıyordu.e. 249.g. İslâm Tarihi. Hüseyin Emin. . I. V. Bu kelimenin ilk olarak III/IX.258 Bu şekilde davranarak devletin onları dışlamadığını gösterdiği gibi varolan mezhep kavgalarının üzerini de küllendirecek bir davranışta bulundu. Eş’arilerin lanetlenmesi uygulamasını kaldırdı.346 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Selçuklular döneminde yapılan ribatlar. Ancak onun aşırı Şafiî taraftarlığı yapıp Müslümanlar arasında ayrılığa neden olduğunu söylemek.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Nizamülmülk ve Faaliyetleri: Nizamülmülk vezir olduktan sonra Şiî Büveyhîler döneminden kalan ve önceki vezir Amidülmülk el-Kündürî zamanında da devam eden. Şu halde Nizamülmülk’ün çabaları doğrultusunda Selçuklular eğitim faaliyetleriyle yeni bir Müslüman medeniyetinin kurulmasını sağladılar. André Miquel.yüzyılda kullanılmaya başlandığı 257 258 259 260 261 262 Hüseyin Emin. a.261 Nizamiye medreselerinde Şafiî mezhebinden hocaları görevlendirmesi bölge halkının Şafiî olması nedeniyledir.İbrahim Hasan.g.260 Mezheplere karşı ölçülü duran Nizamülmülk Batınîlerle amansız bir şekilde mücadele etmiştir.226. Hüseyin Emin.Nizamiye Medreselerinin Kurulması ve Medreselerin Faaliyetleri 1. s. Bu kurum Irak’ta ilmin ve kültür hareketlerinin gelişmesinde aktif rol oynadı.g. bir memleketten diğerine giden gezgin bilginler için durak yerleriydi. Ribatlarda kütüphaneler bile vardı. Nizamülmülk’ün Şafii mezhebini diğer İslâm mezheplerinden daha üstün görmeye yöneldiğini böyle yaparak mezhepler arasında büyük bir ayrılığa sebep olduğunu ve hatta onun Şafiî mezhebini korumasının Selçukluların zayıflamasının nedenlerinden olduğunu iddia eder. hatta Selçuklu Devletinin zayıflamasına neden olduğunu iddia etmek kanaatimizce doğru değildir.e.g.226.262 C.259 Nizamülmülk’ün Şafii mezhebinden olduğu bilinmektedir. a. s.244.257 B. Diğer bir ifadeyle mezhep çatışmalarına Nizamülmülk’ün bir katkısı olmamıştır.

“Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. 245.M. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. İslâm Kurumları Tarihi. IV.yüzyılda Karahanlılar zamanında gerçekleşmiştir.İsmet Kayaoğlu. bu gün için de çok ileri bir davranıştır. XXIX. 108. medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. 1976.S.225. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Bu nedenle medreseler devletin istediği vasıfta insanlar yetiştiriyordu. S. Nizamiye medresesinin ilk hocası Ebu İshak Şirazî. 1955.267 Bu esaslar üzerine Nizamülmülk’ün çabalarıyla Selçuklu Devleti millî bir eğitim anlayışına kavuşmuş oluyordu. ilk medresenin IV/X.Yıllığı. Söz konusu medreseler camilerde verilen eğitimin biraz daha gelişmiş şeklidir. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. Sayı:4.1035)Merv’de bir medrese yaptırmış ve vefatında oraya defnedilmiştir.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 347 bilinmekle beraber. Görüldüğü gibi Nizamiye medreselerinden önce de medreseler kurulmuştu. tsz. “Nizamülmülk”. İstanbul. London. II. Ancak bu medreseler Nizamiye medreseleri kadar etkili olamadılar. Islamic Culture”. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. Materials on Muslim Education. Nebrâvî.Triton. Şayet etkili olsalardı tarihçiler önemle üzerinde dururlardı.Kempiners.5.yüzyılda Nişabur’da Beyhakî medresesi adıyla Nasr b. Örneğin Arslan Gazi Tafgaç Han (v. 87. Aydın Sayılı.121. Kahire. Konya. A.Kuruluş Sebebi: İki nedeni vardır: 1-Amelî ihtiyaçlar: Fakir öğrencilerin okumalarını sağlamak bu türdendir. 1957. s. halifenin elçisi olarak Melikşah nezdine Nişabur’a gönderildi. 50. Tabi ki devlet teşkilatında çalışacak bürokratların devletin istediği vasıflarda olmaları şarttır.New York.Samadi. Eğitim-öğretimde fırsat ve imkân eşitliğini devlet eliyle bir dereceye kadar sağlamak yalnız o zaman için değil. 1994. 1988.IV/X. 1975. IV. Russell G.Ü. Haydarabad.Altay Köymen. M. M. s. A. s. Higher Education in Medieval Islam. 2-Devlet menfaatleri ve Sünnî olmayan ideolojilere karşı savunma tedbirleri: Devletin mülkî teşkilat kadrolarının ihtiyacı olan elemanın yetişmesini sağlamaktı. II (1947-1948). 126. III.263 Fakat tarihçi Nebrâvî. .264 İlave olarak ilk Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in de Nişabur’da 434/1046 yılında bir medrese265 yaptırdığı tesbit edilmiştir.268 263 264 265 266 267 268 Cahid Baltacı.30-71.Altay Köymen.Sebüktekin tarafından inşa ettirilen medrese olduğunu tesbit etmektedir. Ankara.266 2. XV/XVI.s.Encyclopedia of Asian History. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye.

öğrencilerin kalacakları yurtlar ve aldıkları burslar ile kendilerini kaygısızca ilme verebiliyorlardı. Ankara. New Delhi. İstanbul.g. s. Ahmed Çelebi. . “Madrasa Nizamiye of Baghdad. s. Böylece medreseler eğitim tahsis edilmiş binaları. Isfahan. 1320. öğrencileri ve gelir kaynakları ile bir bütün teşkil etmekteydi.Tahran. kütüphanesi.e.g. I.e. Nizamülmülk bu konuda istisna olmuştur. Halbuki o zamana kadar inşa edilen kurumlara sultanların adı verilirdi. s. a.g.276 Bu medrese dünyadaki ilk üniversite olma özelliğini de taşır. Basra. maaş kaygısından kurtulmuş hocaları. II. İstanbul.255. DİA. Komisyon. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.K. XVII.g.1980. 50. Cahit Baltacı. s. Sultan Alparslan’ın kendisini geniş yetkilerle donatması bunun bir nedeni olarak sayılabilir.e. Erdoğan Merçil. Daimî bir gelir kaynağına sahip olan bu medreseler. nşr. 1. 1976. 409.Abbas İkbal. a.277 Zaten Selçuklu medreselerinin özgün taraflarından birisi de budur.g.270 Ancak bu medreselerin bir çoğu Bağdat Nizamiye medresesinin ilk kademeleri seviyesindeydi. İbrahim Kafesoğlu.elHayatü’l İlmiye fi’l Irak. aynı zamanda malî özerkliğe de sahip bulunuyordu. 123. Bağdat. II. 97. “Nizamiye Medresesi”.Studies in Islam. Mekketü’l Mükerreme. Hüseyin Emin. İA. yalnız ilmî ve idarî özerkliğe değil. Nişabur. 284. 1987.272 Bu medreselere “Nizamiye” adının verilmesi şaşırtıcıdır.278 Bu haliyle bu kurumlar 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 İbn İsfendiyar.271 Nizamiye medreseleri Bağdat’ın 656/1258 yılında Hülagü yönetimindeki Moğolların işgaline kadar devam etti. a. 2007. 188-191. 1963.394.e.114. s. Bunlarla da kalınmayarak medreseler köylere kadar ulaştı. 3. öğretim kadrosu. Meriyzan Useyrî. s.8. el-İslâm. 50. İsmet Kayaoğlu. a.Medresenin Gelir Kaynakları: Vakıflar: Medresenin giderleri kurulan vakıflardan karşılanıyor274 bununla da kalınmayarak öğrencilere maaş ve burs veriliyor275 bu konuda uzak bölgelerden gelen öğrencilere öncelik tanınıyordu. İbnü’l Cevzî. II.e. Herat. 1995. es-Sıratu’l Müstakîm. Abdülkerim Özaydın.8. İsmet Kayaoğlu. İslâm Kurumları Tarihi. XXXIII. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme.135. çev. X. Merv ve Musul269 şehirlerinde de Nizamiye medreseleri kurdurdu.Ali Yardım.348 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Nizamülmülk Bağdat’ın ardından Belh. P. a. 22 Eylül 1067 tarihinde açılan Bağdat Nizamiye medresesi273 binaları. 632.Hitti. I. “Selçuklular”. Tarih-i Taberistan. Ziya Hasan Faruqı.

Bol bol hediyeler. Selçuklu Tarihi. İstanbul. Riyaziye. Paris. fıkıh.İbrahim Hasan.317. 31. s. devletin siyaseti icabı Şiî ve diğer Rafızî anlayışlarla mücadele etme zarureti geliyordu. Kendisi.Frye. şair ve gramerciydi. III. Abdülkerim Özaydın. a. International Structure of the Saljuq Empire.115. fıkıh usulü. İslâm Tarihi. 1965. Abdülgafur Farisî.280 Bağdat Nizamiye medresesinde şu dersler okutuluyordu: Kur’an. günümüze göre de ileri eğitim kurumları olma özelliği taşır. a-b.N. İbrahim Kafesoğlu. Nişabur’da on yedi ilim dalında ders veriyordu. edebiyat da okutuluyordu. tarih.181. “Nizamiye Medresesi”. 216.279 4.g. Arap Dili ve Edebiyatı.el-Müntehab.t.116. Tarih-i Ferheng-i İran. İbrahim Kafesoğlu.K. Ayrıca feraizde hesap ve hatta aruz ilminde mahir bulunuyordu. felsefe. s. Cambridge.282 Ayrıca hitabet. hil’atlar. ödüller ve çiftlikler verdikleri için. Fatımî halifelerini öven çok sayıda şiirler yazıyorlardı.105. kelam âlimi olduğu kadar edip. b.Lambton. Şafiî Fıkıh Usulü. bu sebeple onlardan bir kısmı.281 Bu medreselerde söz konusu ilim dallarının yanı sıra matematik.y. IV. London-The Haque. ahlak. Şiî şairleri taklit etmeye sevketmiş. s.R. hendese. Örneğin Ebu Nasr Abdülkerim Bağdadî es-Sulî (v. Fatımî sarayı ile ilişki kurmuşlardı. ehl-i sünnete mensup şairler.S. History of Iran. II. Bunlara ilave olarak astronomi çalışmalarına da değinmek gerekir.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi: Selçukluları bu büyük eğitim faaliyetine sevk eden sebeplerin başında. Hadis.Altay Köymen. Selçuklu Tarihi.1026) Nizamiye medresesi kurulmadan önce.62. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 2007. Erdoğan Merçil.286 279 280 281 282 283 284 285 286 M. Zeyl. s.Medreselerde Okutulan İlim Dalları: İlmî özerkliğe sahip olan hocalar farklı ilim dallarında ders veriyordu. Edeb. 188-191. tıp ve cerrahi dallarında da dersler verildiği283 bilinmektedir. Bu ödül ve bağışları elde etme arzusu.285 Bu dönemde Fatımî egemenliğindeki Mısır’da pek çok şair yetişmiştir. Feraiz. İsa Sadık. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. şairler. Eş’arî Kelamı. s. mantık.284 5. XXXIII. nşr.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 349 sadece zamanının değil. Tahran.55. A. H. DİA. s. İsmet Kayaoğlu. V. 380. .e. Zira 525/1130 yılında Ebu’l Kasım elAsturlabî Bağdat’ta Selçuklu sarayında astronomi alanında çalışmalar yapmaktaydı.

İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. Mutezile mezhebine karşı da mücadele verilmiştir. 1996. Şafiî fakihi. s. a.E. “Gazalî ve Felsefesi”.292 Öte yandan bu dönemde sadece Şiîliğe karşı değil. Zira. “ed-Dercü’l Merkum” adlı eserlerini yazdı.Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. 1988. İstanbul. Belleten.295Bu iddiayı tarihçi Abdülkerim Özaydın doğrulamaktadır. 1989. s. Bunlar bilinen Şiî inançlarını benimsemekle birlikte sahabilerin çoğunluğunu küfürle itham etmekle diğer Şiî gruplarından ayrılıyordu.Ruhi Fığlalı. Louis Gadret. 1997. Nuri Topaloğlu. çev.g. “Kitabu Kavâsım el-Batıniyye”.e.çev. ehl-i sünnet dışına çıkmamışlar ve ehl-i bid’atla şiddetli bir mücadele içine girmişlerdi. Şevki Dayf. IV.Sultan Tuğrul Bey’in veziri Amîdülmülk el-Kündürî: Amîdülmülk el-Kündürî’nin Mutezile mezhebine mensup olduğu iddia edilmektedir. Ancak bu yeni durum Şiîliğin yeniden teşkilatlanması sonucunu doğurmuştur.İbrahim Hasan. isterse de az da olsa Hanefî olsun. 1981. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. DİA. 137. “Muhassılü’l Hılaf”. “Din ve Kültür”. Bunun üzerine Gazalî. “Hüccetü’l Hat”. Ankara. Gazalî: Eş’arî kelamcısı.293 Sünniliğin.294 1.350 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Şiîlerin fikir bakımından aşırı olanları vardı ki bunlara “Rafızî” deniyordu. İlhan Kutluer. XIII. “el-Kısasu’l Müstekîm”. 489-505. İ. “Kitabu Fedaih el-Batıniyye”. Bu fikir Büveyhîlerin egemenliği altında Şiî ve İsmailî akımlar arasında varlığını sürdürdü. s. İstanbul. Şiîlik ve diğer mezheplere karşı etkinliği bir günde gerçekleşmedi.288 Dönemin Abbasi halifesi Mustazhir Billah. Ankara. “Gazalî. 622.290 Ancak Nizamiye medreselerinin Batınî-İsmailî fikir ve propagandaları etkisiz kılmada pek başarılı olamadığı anlaşılıyor.287 Bu dönemde muhaddisler. Montgomery Watt.317. İslâm Medeniyeti. İslâm Tarihi.172. mutasavvıf ve filozoflara yönelttiği eleştirilerle tanınan İslâm düşünürü… (Mustafa Çağrıcı.492. 173. Abdurrahman Acar. 112. 136.s. Şiî ve Batınî grupların etkileri artınca İmam Gazalî289 den eserler yazarak onların fikirlerini çürütmesini istemişti.203. İslâm dünyasında Sünniliğin egemenlik elde etmesidir. IV. I.Tezi).Sünniliğin Gelişmesi Abbasilerin ikinci döneminin en önemli özelliği.291 D. . ders veren bazı Sünnî fakih ve kelamcıların yaptıkları vaazlar yeni kavgalara neden olmuş ve bu kavgalar Bağdat’ın sokaklarına taşmıştı. Sayı:198.Ankara. ister Şafiî-Eş’arî ister Hanbeli-Selefî.Agâh Çubukçu. İlave 287 288 289 290 291 292 293 294 295 Montgomery Watt. H. Selçuklu Devri Muhaddisleri.

Abdülkerim Özaydın. a.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. Sayı:18. “Kündürî”.302 Bu olaylar bize Sultan Tuğrul Bey zamanında henüz Selçuklu Devletinin Sünnî bir ideolojiye sahip olamadığı gösterir. Talât Koçyiğit.134.171. Seyfullah Kara.g.Sultan Alparslan’ın veziri Nizamülmülk: Kılıç pahasına savunulan Sünnî anlayış ilim kurumları ile de desteklenmişti.Hârizm’de ise Mutezile mezhebinin egemen olmasının buna neden olduğunu da ortaya koymaktadır.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 351 olarak Mutezile-Şiî ifadesini de kullanmaktadır. XXVI. 555. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar.301Kündürî’nin tazyikinden nasibini alan Ebu’l Kasım Kuşeyrî.Buna bağlı olarak Selçukluların tarih sahnesine çıktıkları bölgeler olan Mâverâünnehir’de Maturidî mezhebi.Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b.İmamü’l Harameyn el-Cüveynî gibi fakih ve âlimlerin geri dönmelerini sağlamakla işe başlamıştı. 96. Beyrut.e. 1993. Abdülkerim ed-Dîb. ancak daha sonra bu tavrından vazgeçtiği rivayet edilir.299 Tarihçi Mikail Bayram.s. Siyeru A’lami’n Nubelâ.303 Nizamülmülk âlimlere büyük değer veriyordu. Daha sonra onun Horasan camilerinde Rafızîlerle birlikte Eş’arilerin de lanetlenmesini istediği. XXVI.Hevazin el-Kuşeyrî ve İmamu’l Harameyn el-Cüveynî gibi âlimler Horasan’ı terk ederek kendisine tepki göstermişlerdir. 1984. Zehebî. Ankara. Ankara. s. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. XIX.g. İstanbul. s. Tuğrul Bey’in de Mutezile mezhebine mensup olduğunu öne sürerek Eş’arilerin hutbelerde lanetlenmesini emrettiğini dile getirir.Osman (748/1347).296 Onun Mutezile mezhebinden olduğu konusunda ise bütün kaynakların ittifakı vardır. s. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti.nşr. Selçuk Üniversitesi. Tuğrul Bey’in Kündürî ile çalışması esasen kendisinin mezhep farklılığını önceleyen bir tutum içinde olmadığını gösterir.86.133. Konya.304 Melikşah’ın isteğiyle kaleme alıp sultana sunduğu Siyasetnâme’sinde 296 297 298 299 300 301 302 303 304 Abdülkerim Özaydın. DİA. . s.DİA. 2. VIII.240. İbrahim Kafesoğlu. Abdülkerim Özaydın. 2002.138. İbrahim Kafesoğlu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. “Kündürî”.Ahmed b.300 Vezir Kündürî’nin Şafiîlerle Eş’arilere düşmanlığı ve özellikle İmam Şafiî aleyhindeki konuşmaları yüzünden Abdülkerim b. XXVI. 141-144. Mikail Bayram. DİA. a.297 Onun Şiîliği konusunda da ittifak298 olmakla birlikte kanaatimizce Mutezile olması ağırlık kazanmaktadır. Ebu’l Meâli el-Cüveynî. DİA. 555. Ebu İshak Şirazî gibi büyük fakihler memleketi terk etmişlerdi.e. 555. Kündürî’nin minberlerde Eş’arileri lanetleyen ve Şafiî mezhebinden olanları takip etme politikasına son vererek memleketi terk etmeye mecbur kalmış Ebu’l Kasım el-Kuşeyrî. “Kündürî”. “Cüveynî İmamü’l Harameyn”. 2005. 1983-1985.

a.e. ehli sünnet ise güçlenmeye ve yayılmaya başladı. s. en-Nuzumu’l İslamiyye. 152.42.312 Tüm bu evliliklerden ne sultanlar lehine ne de halifeler açısından herhangi bir siyasî sonuç ortaya çıkmadı.g. Ahmed b.Nurettin Bayburtlugil.Halife-Sultan İlişkilerinde Yeni Bir Boyut:Evlilikler 463/1070 yılında Alparslan kızını Halife Muktedî ile evlendirdi Alparslan halifeye mektup yazarak torunu ve veliahtı olup daha sonra Muktedî Biemrillah adıyla halife olan Udetüddin’in kendi kızıyla evlendirilmesini istemiştir.e. İslâm Şehri. . a. mezhebinde namazlarda besmelenin açıktan okunması ve sabah namazında kunut dualarının okunmasına Hanbelilerin karşı çıkmalarıdır. 1992. 165.133. Öyle ki Bağdat’ta Şafiîler ile Hanbeliler arasında baş gösteren fitnenin sebebi. s. Ebu’l Fida. İbnü’l Cevzî. çev. Bu evlilik 504/1110 yılında gerçekleşti. a.e.Mahmud.86.g.305 Nizamülmülk’ün gayretleri sonucunda Mutezile mezhebi kaybolmaya. Talât Koçyiğit. IV. 1975. a. IX.352 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S “Padişahların memleket işleri için âlimlerle meşveret yapması” isimli bir bölüm vardır.465/1072’de Nişabur’da düzenlenen düğümle bu evlilik gerçekleşti.306 Alparslan döneminde devlet yönetimine Sünnîlerin alınmasına özen gösteriliyordu. İstanbul. Hasan b. IV.e. M.310 Muhammed Tapar Bağdat’a giderek kız kardeşini Halife Mustazhir Billah ile evlendirdi. İbn Hallikan.g. 250. Mezhep taassubu da Sünnî anlayışı gelişme aşamasında derinden sarsmıştı.Altay Köymen. Sünnî anlayışlar arasında daha önce görülmemiş bir rekabetin doğmasına sebebiyet vermiştir. 174.Hasan İbrahim Hasan. a. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. II.e. 305 306 307 308 309 310 311 312 Nizamülmülk. Siyasetnâme.99. II. 1998. H. Şimdi de bu evliliklerden bazıları üzerinde duralım.g.g. s. Halife de bunu kabul etti.307 Selçuklu Devletinin resmî mezhebinin olması.Elif Topçugil. Ankara. “Eğitim Kurumları”. Şafiî.SOSYAL İLİŞKİLER A. “Alparslan Zamanı Dinî Siyaseti”.İshak et-Tusî. Hişam Naşabî.87. İstanbul.309 III.311 Bu geleneğe Sultan Sencer de uymuş ve kızını Halife Müsterşid ile evlendirdi. s. çev.308 Bir mezhep üzerinde devlet himayesinin olması kargaşaya sebebiyet vermişti.

g. .174. 102. Zekeriya Kitapçı.Tuğrul Bey’in yeğeni ile oğlu Zahîredüddin’in nikâhını yapmış.e.e.317 Bu evlilikle halife-sultan ilişkileri sağlam bir zemine oturmuş görünüyordu. “Kaim Biemrillah”.e. yeğenine karşı tutumunu öğrendi ve Arslan Hatun’a bir mektup göndererek onun halifenin sarayından çıkmasını ve Bağdat’taki sultan sarayına dönmesini ve Rey’e dönmek üzere yol hazırlığı yapmasını istedi.fakat Zahîredüddin’in ölümü üzerine bu evliliği kendi şahsına çevirtmiştir. VI. a.Mir’atü’z Zaman. İbnü’l Cevzî.13. a. Bu evlilikle.e.e.313 Selçuklu tarihi müelliflerinden Azimî bu evlilikle ilgili olarak farklı bir bilgi vermektedir.a.Bu evlilik teklifinin halifeden geldiği bize intikal eden bilgiler arasındadır.e. Şinasi Altundağ. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Sultanları. s.319 Ayrıca Bağdat’taki şahneye(vali)de mektup yazmış.141. Tuğrul Bey ve Zamanı.134.a. s. Bağdat-Selçuklu egemenliği boyunca sık denebilecek zaman aralıklarında tekrarlanan evlilikler yoluyla iki hanedan arasında akrabalık kurma geleneği başladı.91.170. s. 169.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 353 1. Azimî.İbn Kesir. Hatice Arslan Hatun’un Çağrı Bey’in kızı olduğunu ifade etmektedir.Mir’atü’z Zaman.Hamid elIsfahanî.22.g. s. İbnü’l Cevzî.13. VIII. 67.IX.g. Halife eşini hor görmüş. a.40. Azimî. Ayrıca tarih araştırmacılarının açıklamaları da bunu desteklemektedir.s. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.Ebu’l Fida.s.2.g.Altay Köymen. beklediği ilgiyi göstermemiş dolayısıyla Hatice Arslan Hatun Selçuklu sarayına dönmek durumunda kalmıştı. s.315 Bununla birlikte İbnü’l Cevzî.e. s. Bu evlilikle ilgili bir diğer rivayet ise halife ile evlenen kız Çağrı Bey’in değil. a. a.İbnü’l Esir. Arslan 313 314 315 316 317 318 319 İbn Kalânisî.316 Kanaatimizce de Hatice Arslan Hatun Çağrı Bey’in kızıdır.g.II.e. s.a. Sultan Tuğrul Bey’in diğer kardeşi Davud’un kızıdır.g. İbnü’l Cevzî.92.314 Oysa ki bu rivayete diğer kaynaklarda yer almamaktadır. Selçuklu Tarihi.13.Sultan Tuğrul Bey’in Yeğeni ile Halife Kaim Biemrillah’ın Evliliği: Tuğrul Bey’in kardeşi Çağrı Bey’in kızı Hatice Arslan Hatun ile Halife Kaim Biemrillah arasında 448/1056 yılında nikâh yapıldı.g.318 454/1062 yılında Tuğrul Bey halifenin.s. Ebu’l Fida ve Hamid el-Isfahanî’den daha önce yaşamış olan İbn Kalânisî. Fakat bu evlilik ne halifeye ne de Hatice Arslan Hatun’a mutluluk getirmedi. Buna göre Halife. XII.617. M. Gelin Rey’den Bağdat’a götürüldü. İbnü’l Esir.İbrahim Kafesoğlu.g. İA. Osman Turan.

e. s.354 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Hatun’un yola çıkarılmasını istemişti. I. a. Ebu’l Fida. şehre varmadan Tacarşat köyünde konaklamıştı. ölmeden önce sultana halifenin kızıyla evlenmesini tavsiye ederek. s. 131.g.168. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. böylece hem dünya hem de ahiret şerefine ulaşacağını ifade etmişti. 110.45. Zekeriya Kitapçı.e. II. VIII.H. Sonuç itibariyle bu evlilik amacına ulaşmamış ve iki hanedan arasında akrabalık oluşmamıştır.326 Düğün nikâhtan yaklaşık bir yıl sonra gerçekleşti. Zekeriya Kitapçı.Rivayete göre burada 455/1063 yılında bunun kanamasından öldü.e.e.331 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 İbnü’l Cevzî.g. 2. George Makdisî. Halife karısının Bağdat’a geri dönmesini istemişse de320 sultan tarafından kabul edilmemişti. Ahmed b. Ebu’l Fida.e. a. Hüseyin Emin. s. a.322 Sultanın bu niyetini sezen halife. 1994.70. 192. s.75.g. Mevdudî.e. Amacı ilişkilerin daha da kötüye gitmesini önlemekti.15.e.324 Zira o zamana kadar hiçbir halife sultanlardan hiç birine kız vermemişti. Suyutî. 20.e.g. I. Konya.g.e.329 Ali el-Hüseynî(v. 181. a.g. 192. el-Muntazam.60. Sayı:1.622) Tuğrul Bey’in zifafa girdikten sonra öldüğünü330 rivayet ederse de kanaatimizce bu doğru değildir. II. İbnü’l Cevzî.g. Ahmed Cevdet. Ali el-Hüseynî. Cambridge.208.International Journal of Middle East Studies. a.g.19. . bir heyet kurarak girişimlerde bulunmak ve Hatice Arslan Hatun’un geri getirmek üzere Rey’e gönderdi. s. Ebu’l Fida.e.g.323 Halife bununla da kalmayarak sultanı bu evlilikten vazgeçirmek için büyük miktarda mehir vermesini şart koşmuştu.328 Ardından Rey’e hareket eden Sultan Tuğrul. Ravendî.e. İbnü’l Esir. “The Marriage of Tughril Beg”. s. a. 261. Düğün 455/1063 yılında327 Bağdat’ta yapıldı.e. X. a. a. s. 1970. “Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”.321 Siyasî nedenlerle yapılmak istenen bu evliliğin amacı Selçuklu hanedanı ile Abbasi Halifeliğini birleştirmekti. a. II. a.g.Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kaim Biemrillah’ın Kızıyla Evlenmesi: Tuğrul Bey’in eşi Altuncan Hatun. s.Türkiyat Araştırmaları Dergisi.76. a. a. V.g.g. I. a. 234.g.Mahmud.e. Zira hava sıcaktı.325 Nihayet Tuğrul Bey 454/1062 yılında Halife Kaim Biemrillah’ın kızıyla nikâhlandı. İbnü’l Cevzî.

Mehmelek Hatun sert çıkınca halife kabul etmek zorunda kaldı. İbnü’l Esir. medrese.336 B. Halife bu oğlunu veliaht yapmak istiyor. imaret. tıp okulu. Selçukluların medeniyet tarihinde en büyük hizmetleri şüphesiz Tuğrul Bey’den itibaren İslâm dünyasının her tarafını cami. Sultanın kızı. III.Mahmud. 749.333 Bu evlilik merasimi muhteşem oldu. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. hastane.g. Sultan Melikşah ise çok küçük yaştaki Cafer’i veliaht yapmak ve torununun hem halife hem de sultan yetkilerine sahip olmasını istiyordu.334 İbnü’l Esir bu düğün hakkında “Benzerini Bağdat görmedi. a. . Halife ile sultan arasındaki anlaşmazlıklar bu olaydan sonra başladı ve sultanın ölümüne kadar devam etti. I. a. Esasen bu bir Türk geleneğidir. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.m. X. Sultan da elçi göndererek “Kızımı göndersin” mesajını iletti.” ifadesini kullanır. Ahmed b.Hitti. I. Halife kızın gitmesine izin vererek göndermek için hazırlık yaptı. Ahmed b. İbnü’l Esir.Mahmud.e. 157.e. P.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 355 Tuğrul Bey’in bu evlilik girişiminin sonuçlarından biri de kendisinden sonraki hemen bütün sultanların halifelerle akrabalık kurmak istemesini gelenek haline getirmesidir. a.332 3. 175.335 Nihayet sultanın kızı Isfahan’a döndü. 160. kütüphane. Halife Muktedî’nin önceki hanımından Mustazhir adında bir oğlu daha vardı. babasına halifeden şikâyetçi oldu ve Bağdat’ta durmaktan sıkıldığını ifade ederek “Halifenin bana saygısı yok.Sultan Melikşah’ın Kızıyla Halife Muktedî’nin Evliliği: 480/1087 yılında Sultanın Bağdat’ı ziyareti sırasında kızı Mehmelek Hatun ile Halife Muktedî Billah’ın evlendirdi.K. Sayı:1. Meselenin esas noktası da halifenin sultanın kızı Mehmelek Hatun’dan olma oğlu Ebu’l Fadl Cafer idi.g.Sultanların Bağdat’ta Yaptıkları İmar Faaliyetleri Selçukluların imar faaliyetlerinde bulunmaları onların Bağdat’ta işgal yoluyla egemenlik kurma amacında olmadıkları anlamına gelir. 160. Evliliğin üzerinden iki yıl geçtikten sonra 482/1089 yılında sultanın kızı.g. bu kurumlar 332 333 334 335 336 Zekeriya Kitapçı.”dedi.g. a.s. X. oğlu Cafer’i de alıp götürmek isteyince halife izin vermedi.e. zaviye ve kervansaraylar ile doldurmaları.15.

Sabri Orman.356 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S için büyük vakıflar yapmalarıydı. kanallar açtırmış.e. Ebu’l Fida. 201. Bu yüzyıl ticaret ve sarraflıktaki gelişmenin zirveye ulaşmasına tanık oldu.343 502/1108 yılında Muhammed Tapar Bağdat’taki Daru’l Memleke(Sultan sarayı)tamir edilmesini emretti.Altay Köymen. hanlar ve ribatlar inşa ettirmişti.IV-V/X. Ahmet Turan Yüksel.e.340 İmar faaliyetlerinde Sultan Melikşah dönemi dikkat çeker.International Journal Middle East. ticaret yollarında asayişi temin etmiş. IV. Ebu’l Fida. 97. İslâm İktisat Tarihine Giriş. s. a.Altay Köymen.337 Mescid ve medrese yapımının bütün Selçuklu sultanlarının değişmez siyasetleri olduğu bilinmektedir. I. Tuğrul Bey ve Zamanı. İstanbul. .101. s.347 Selçukluların gelişiyle Bağdat’taki ayyarlar ortadan kaldırılmış. a. s. çev.XI. I. asayiş sağlanmış. Yolcuların dinlenmesi için hanlar yaptırdı. köprüler yaptırmış.121. s.168.g.e.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. II.13. Abdülaziz ed-Durî. ekonomide de kıpırdanmalar olmakla birlikte348 Selçukluların gelişiyle 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 Ravendî. İbrahim Kafesoğlu.EKONOMİK İLİŞKİLER A. Tuğrul Bey ve Zamanı.e. Kurumların bakımı için daimî kaynaklar tahsis etmiş. M.e. 262. Melikşah.Tezi). 293.168.g. uzun yollarda durak yerleri. II.Yüzyıllardaki İslâm Dünyasındaki Ekonomik Durum Bu dönem ekonomik gelişmede hem bir zirve hem de gerilemenin başlangıcıydı. “The Marriage of Tughril Beg”.122. sular getirtmiş. a.e. Konya. İbrahim Kafesoğlu. 1991. s.g. George Makdisî.g. Abdülaziz ed-Durî.338 Tuğrul Bey Bağdat’ta çarşılar yaptırmıştı.345 Muhammed Tapar’dan sonra.g.341 Melikşah’ın icraatlarından birisi de hac yollarının güvenliğidir. Hamid el-Isfahanî.342 İlave olarak Bağdat’ta bir de cami yaptırdı.119. s.g. s. vakıflar yaptırmıştı. a.13. Selçuklulara bayrak açtı ve Bağdat’ta Tuğrul şehri olarak bilinen bölgeyi ve surlarını yıktırarak yerine Selçuklulara karşı koyabilmek için yeni bir sur inşa ettirdi. s. a. X.346 Ticarî hayat canlandı ve para değer kazanmaya başladı.344 Fakat dönemin halifesi Mustazhir Billah. M. a. Selçuklu egemenliği zayıfladığından bayındırlık faaliyetleri devam etmedi. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.339 Bu faaliyetlerde Şiî-Sünni tüm Bağdat’ta yapmıştı. 1993.Yine bu yüzyılda Büveyhîler döneminin aksine tarım ve çeşitli sanayi dalları gelişti.

000 dinara satarak %100 kâr elde etmişti.s. “Baghdad”.21 dirhem 40 dinar 5 inci 11 veya 25 dirhem Anlaşılan Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da Hıristiyanlardan 3. Tahran. a. 7. Servet adaletli dağıtılmıyordu. 14 . Ayda 70 dinar ile 150 dinar arasında değişiyordu.e. Yağan Paşa Vakfı. a.Ekonomik Durumla İlgili Bazı Veriler 1 koyun 1 sığır 1 kat elbise 1 ipek elbise 1 dirhem 1 at 14 gümüş dirhem=20 veya 22 dirhem=1 altın dinar 57 dirhem 10. s.76. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi.58.606. 17. Muhammed b.Eyyüb Taberî. 440/1048/1049 tarihli. Hüseyin Emin.g.351 Ev fiyatlarının normal zamanlardan çok yüksekti. .000.000 dinardan 30. Görülüyor ki işçi bir aylığı ile bir normal elbise. a. Örneğin üç kişi ortalama 13. 20 dirhem koyarak ticaret yapıyordu ve 10 dirhem kâr elde edi- 349 350 351 352 353 354 355 Jacob Lasner. Muhammed Emin Riyahî.g.40. Tuğrul Bey’e borç para veren Hüseyin Selmasî.g.Ahmed Emin. divanda çalışan bir memur da bir aylığı ile kolaylıkla bir ipek elbise satın alabiliyordu.353 Para kazanmanın güçlüğü belirtilirse sermaye biriktirmenin de ne kadar zor olduğu kendiliğinden anlaşılır. Ayda 10. Miftahu’l Muamelat.6.e. Dictionary of the Middle Ages. a. II.e.e. s.g.349 Ekonomik durum hâlâ kötü idi. D. Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. 20. 188.000 dinarlık zeytin yağını. Bağdat’ta 10. Dinar (Hazırlayanın notu) İbnü’l Cevzî. nşr.355 Herkes ticareti bu kadar büyük sermaye ile yapamıyordu.111. İbnü’l Cevzî. Yine görünüşe göre ticaret çok daha kârlı idi.4000. Bağdat’ta kıymetleri 3. 47.16 dirhem ücret alan işçi de vardı. 12. 1989.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 357 Bağdat’ta ekonomik yönden ciddî gelişme olmamıştır.000 dinara352 kadar olan evler vardı. 15 . XVII. New York. s. II. 1349.000 dirheme bir köy satın alınabiliyordu.350 B. 12.354 Buna karşılık divanda çalışan memurların maaşları çok yüksekti.

363 Diğer bir gelir kaynağı da halife ve sultanın birbirlerine sundukları hediyelerdi ki büyük bir ekonomik değere haizdiler. halife Selçuklulardan çekindiği için hazineyi koruma altına aldı.Eyyüb Taberî. s.İbrahim Hasan.361 Pamuk üretimini yaygınlaştırdılar. tsz. 66. b. IV. İslâm Tarihi.e.e. Alparslan tarafından vezirlikten azledildiği zaman. a. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.g. s.y.e. İbnü’l Cevzî. 1979.40. 1979. a. 126. Bunun dışında ekonomi şu faaliyetlerle işlemekteydi: 1-Tarıma dayalı ekonomi. İskenderiye. M.106. Üç kişi 12 dirheme satın aldıkları bir elbiseyi 19 dirheme satarak %58 kâr elde edebiliyorlardı. Sayı:12. Bu vergilerden biri de veraset vergisiydi.e. M. a. a. ayrıca divan kurarak yapmak istedikleri müsadereyi de durdurmuştu. 1000 dinarla 70. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür. Muhammed b. H.364 356 357 358 359 360 361 362 363 364 Muhammed b.g. Hüseyin Emin. Fakat Tuğrul Bey.21. 127. s. I. Halife gelirleri artırmak için vergileri artırmış ve yeni vergiler ihdas etmişti. Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî.g. Muhammed Ahmed Abdülmevla.g.Altay Köymen. s. 261.135. s.Altay Köymen. Sayı:12.000 dirhem bırakmıştı. Abdülaziz ed-Durî.y.128.e. b. s. 229.360 Selçuklular harap olan tarımı kısmen de olsa yoluna koydular.Gelir Kaynakları Bu dönemde gelir kaynaklarının başında iktalar358 geliyordu. 2-İmâlata dayalı ekonomi. 67.359 Ekonomi yönetimi Selçukluların elinde bulunmakla beraber. I.g.y. a. 3-Ticarete dayalı ekonomi.358 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S yordu.y. 228.357 C. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. .362 Abbasilerin ikinci döneminde fetihler durduğu için ekonomi zayıflamaya başlamıştı. Bağdat’a gelince şer’î olmayan bu vergiyi kaldırmış.. 300 gulamından ve sayısı bilinmeyen cariyelerinden başka.356 Küçük ticaretin kâr haddi çok defa bundan fazla oluyordu.Eyyüb Taberî.121.

2-Bağdat’tan Rusya’ya.Bağdat ile Ortaasya Arasındaki Kervan Ticareti 1. a. s. Kartaca gibi şehirler önemini kaybetmişti.g. Beyrut. 1974.251. Ankara. Yolların güvenliğine de önem veriliyordu.365 Bağdat’ın ticaretteki öneminin artmasıyla Kayravan. Ortaasya’lı tüccarlar Buhara ve İran yolunu kullanarak Bağdat’a geliyorlardı. a.105. 1-Bağdat’tan Çin’e. Kahire.Heyd. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.g.g.199.Heyd.Nezih Uzel.Lombard. s. 1975.31. çev.Ziya Karal.371 İthal ürünleri ise pamuk.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 359 Verdiğimiz bu bilgiler Selçukluların Bağdat’taki egemenliklerinin sadece siyasî olmadığını. tsz. s. I. s. Bunlardan pamuk üretiminin Mezopotamya’da yapılmasına rağmen ithal edilmesi dikkat çekicidir. çev.g. Maurice Lombard.366 Bağdat’ın Dicle nehrinin iki yakasında kurulması taşımacılıkta nehirden yararlanılmasını sağlamıştı.t.Bağdat’ın Konumu: Şüphesiz bölgenin en önemli şehri Bağdat’tı. M. W.e. .e. 1985.s.369 Yani halifeliğin yönelişi Ortaasya’ya doğru idi.İhraç ve İthal Ürünleri ve Köle Ticareti: Tekstil ihraç ürünlerinin başında geliyordu. Bu yolların en önemlileri. bununla beraber ekonomik olarakta bölgeye katkı sağlamak amacında olduklarını ortaya koymaktadır.e.370 3. Cürcan’a ve Hazar denizine ulaşan kara ve deniz yolu.g.368 Bağdat’ın merkez olduğu yol sistemine göre Ortaasya’ya giden en önemli yol.e. W. ipek kürk ve kâğıttır. 116. Semerkand’a ve Türkistan’a giden kara yolu.Ticaret Yolları ve Kervan Ticareti: Halifeler ve emirler ticarete özel bir önem veriyorlardı. Ebu Zeyd Şelebî. s.Beşir Fransis. a.16. s.31. İlk Zafer Yıllarında İslam. Beyrut. a. D. s. Ahmet Turan Yüksel. çev. Abdülaziz ed-Durî. ipek. Bu ürünler Mâverâünnehir 365 366 367 368 369 370 371 Le Strange Guy. İsmet Kayaoğlu. İstanbul.367 2.168. 1983. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.150. a. Yakındoğu Ticaret Tarihi. Hulvan ve İran üzerinden gidiyordu.E.

Toplum ve Müesseseleri” İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. . Altın. Hasen Husni Abdilvehhab. a. hatta çoğu zaman cariyeleri hür Arap kadınlarından üstün tutmuşlardı. IV. İslâm Tarihi.Mehmet Nadir Özdemir. İstanbul. Maurice Lombard. Kafkasya.360 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S bölgesinden getiriliyordu. 65. Toplum ve Müesseseler”. H.e. 165.164. V/XI. SONUÇ Selçukluların yükselişi Abbasi halifesi Kaim Biemrillah’ın dikkatini çekmiş. 372 373 374 375 376 377 378 Abdülaziz ed-Durî. IV. Halife ve diğer devlet adamları Arap olmayanlardan cariye edinmeye önem vermiş. bkz.g. kalay gibi madenler. 391.373 Öte yandan silah yapımında ihtiyaç duyulan demir.36. Bağdat’a davet edilen Tuğrul Bey’in 447/1055 yılında Bağdat’a girişi Abbasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.184. s. “Ekonomi.Claude Cahen. Amr b. 1989. s.g. Halifenin. a. Maurice Lombard. gümüş gibi değerli madenler de ithal ediliyordu. İstanbul. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı.Ufuk Uyan. Bu politika ikinci Abbasi asrında da devam etti. Altay. çev.yüzyılda ise Türkler Bağdat’a artık köle olarak değil egemen güç olarak gelmeye başladılar. Beyrut. Ural. thk. Bu yeni döneme “İkinci Türk dönemi” denilmesi yanlış olmaz. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti.372 Kâğıt bu bölgeden getirilmeden önce Mısır’dan getiriliyordu. a. 2006.e. s. “Ekonomi.97.376 Abbasi halifeleri kölelere hakir gözle bakmamışlardı. Claude Cahen. Altın Kafkasya. 69.e. s. Çünkü onlardan çoğunun annesi köle377 idi. Tibet ve Türkistan374 dan gümüş ise Ortaasya ve İran’dan getiriliyordu.378 Köle kaynağının kurumasında artık Abbasi Halifeliğinin doğal sınırlarına ulaşıp gerilemeye başlaması ve doğuda Selçukluların etkin bir güç haline gelmeleri etkili olmuştu. Urallar ve Altay bölgesinden ithal ediliyordu. IV.g. 1983. Cahız.Bahr. Sultan Tuğrul Bey ile ilişki kurmak istemesinin nedeni Fatımî yayılmacılığı ve buna paralel olarak gelişen Bağdat’taki Büveyhî yönetiminin baskıları ve Arslan Besâsirî unsurudur. elçiler göndermesiyle de ilk diplomatik ilişkiler kurulmuştur.İbrahim Hasan. Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare.375 Abbasilerin ilk döneminde yoğun şekilde Bağdat’a ve Irak’ın değişik bölgelerine getirilen köleler çeşitli işlerde çalıştırılıyordu.

Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi esas itibariyle askerî bir sefer olmakla birlikte. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün çabalarıyla önce Bağdat’ta ardından diğer önemli merkezlerde kurulan Nizamiye medreseleri. © . yapılan icraatlar İslâm dünyasında etkileri günümüze kadar gelen önemli sonuçlar doğurmuştur. Abbasi halifeleri ise bundan böyle dinî bir otorite olarak varlıklarını sürdürmeye başladılar. sosyal ve ekonomik ilişkileri ve icraatları da bulundurmaktaydı. Selçukluların bölgeye gelişlerinin sadece askerî bir seferden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır. beraberinde kültürel. Şiî Büveyhî yönetiminin yıkılarak Sünnî yönetiminin egemen olmasıdır. Türk egemenliğin siyasî sonuçlarına bakacak olursak en önemli sonucunun halifeliğin siyaseten Selçukluların eline geçtiğini söyleyebiliriz. Bu bağlamda Mısır’da kurulan Fatımî Devletinin yayılmacılığına da engel olunmuştur. Ardından Selçuklu sultanlarının halifelerle akrabalık ilişkileri kurmak istemeleri siyaseten de olsa siyasî amaçların dışında başka nedenlerin de varlığına işaret etmektedir. Selçukluların Bağdat’a girişiyle beraber gelişen olaylar. Selçukluların Bağdat’a gelişleriyle beraber Türkistan bölgesiyle var olan ekonomik ilişkiler artarak devam etmiştir.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 361 Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin en önemli sonuçlarından biri de hiç şüphesiz.

Selçuk Üniversitesi. Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr.Frye. Ankara.Tezi). AHMED EMİN.İslâm Medeniyeti Tarihi. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. Medinetü’r Remle.R. Mustafa. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. Taşkent. 1943. BARTHOLD. BEYHAKÎ. ATEŞ. ab. 1974. 1889. Cahid. nşr. 1995. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. Yüksel. Kısas-ı Enbiya. s.Hakkı Dursun Yıldız. 2005. V. BUNDARÎ.Tarih-i Beyhak. Selçukî Devletleri Tarihi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 1977. Zubdetü’n Nusre.Erdoğan Merçil.MAHMUD. 1986. 1984.“Deylem”. _________. 1962. Selçuknâme. Tarih-i Mes’udî.284. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. Istoria Mes’ud.hzr. Şemsî.“Maverdî”. 1965. Ankara. İstanbul.Waldman. Rusça. Sayı:18. Şinasi. Kahire. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. ARSLANTAŞ. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. 1030-1041. Mikail. _________.. BAKTIR.Ali Sevim.Ahmed Behmenyâr. I. 1976. 1988. AÜİF Dergisi. XVIII.Mustafa Salih Çakmaklı.E.Arends.N. 1957. 1962. “Hutbe”. AZİMÎ. 1963. çev. Zeyl. Zuhru’l İslâm. s.M. Ahmet. Ankara. İA. 1967. C. nşr. Chicago. İstanbul.Gani ve Said Nefisî. 1998. Paris.DAVUD CEVDET. 1997. İstanbul. ALİ İBRAHİM HASAN. III-I. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İA. BOSWORTH. Edinburg. çev. 1973. İstanbul. hzr. XV/XVI. Abdurrahman. AHMED B. BROCKELMANN. Leiden. nşr. hzr. II. A. çev. ACAR. BAYRAM.M. Ankara. Türk Dünyası Araştırmaları. . 1317. 1965. el-Müntehab. II. İstanbul. izah: Fuad Köprülü. İstanbul. ABDÜLGAFUR FARİSÎ.55. İstanbul. “Kaim Biemrillah”. Mısır.Nuri Gençosman. Ankara. Tahran.M. ________. Konya.362 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S KAYNAKLAR ABDULLAH NASIH ULVAN.II.Th. VI. Ankara. Beyrut. AHMED CEVDET. Tahran. The Ghaznawids:Their Empire in Afganistan and Eastern Iran.Moğol İstilasına Kadar Türkistan. AKSARAYÎ.105. İstanbul.V. ALTUNDAĞ. nşr. 131932 (1940-53). tsz. nşr. 1992. VII. s.Houtsma.R.London-The Haque. İA. III. İstanbul. Kerimüddin Mahmud (733/1132). 1990. 1954. BALTACI. C.Mahir İz. DİA. Ebu’l Fadl.

Düsturu’l Vüzera. IV. çev.L. XIII. Ahmed. New York. EL-HÜSEYNÎ. HİŞAM NAŞABÎ.Ali Yardım. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.Hasen Husni Abdilvehhab.E. Le Strange.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. HÜSEYİN EMİN. GUY. HOLT.Komisyon. 1988. İslâm İktisat Tarihine Giriş.çev. M. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi. tsz.y.H.Tarihu Devleti Âli Selçuk. “Eğitim Kurumları”. İstanbul.Elif Topçugil. çev. Mustafa.1989. Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye. Amr b.Ali. b. 1976. VII. İsamüddin Abdurrauf.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. “Din ve Kültür”.Beyrut.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 363 CAHEN.en-Nuzumu’l İslamiyye. çev.Gıyasüddin sî. Kahire. Ekonomik ve Dinî Durumu”. IV. 1985. Peter B. Ankara. İstanbul.“Toghril Beg”.XII. 1996. 1980. çev. VII. Toplum ve Müesseseleri”İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. DİA. “Gazalî ve Felsefesi”. 1987. DANİEL.Hamid.Ziya Karal. 1983. GOLDEN. çev. 1992. “Abbasid Dynasty”.1400/M.I. Yakındoğu Ticaret Tarihi. HEYD W. çev. P. EL-FAKÎ. 1991.VIII. el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer.Sabri Orman. EBU’L FİDA. İskenderiye... Komisyon. 1992. ÇUBUKÇU İbrahim Agâh. 1965. EBU ZEYD ŞELEBÎ. Kahire. İstanbul. İstanbul. _____________.Şemsî.1993.“Gazalî.. ÇAĞRICI. 1985. Kahire.thk. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi. Dımaşk. Belleten. 1974.Dictionary of the Middle Ages.Beşir Fransis. ED-DÎB.Nasır. “Ekonomi. Philip K. İstanbul.thk.1317. Hamid Muhammed b. Beyrut.Şemseddin. DİA.1982.M.nşr. Claude.Muhammed Nureddin. 1943. IV. 1989. Beyrut.Tahran. II.thk.Said Nefi- . tsz. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. Ali b. Sosyal. 11. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.Salih Tuğ.Özden Arıkan. Belleten. Ankara. Encyclopedia of Asian History. İstanbul.1999. III.y.İstanbul. EL-ISFAHANÎ.Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare..“Cüveynî İmamü’l Harameyn”. HİTTİ. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. İslâm Şehri. b. çev. Abdülaziz.İslâm Medeniyeti. çev. tsz. ÇELEBİ.1975. Yusuf. Abdülazim.New York.Hümamiddin. HÂNDMÎR.İlhan Kutluer. İstanbul. Kostantiniyye.Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. Sayı:25. HASAN İBRAHİM HASAN. GÜNALTAY.. 1970. Zübdetü’t Tevarih. Sayı:198. İmadüddin İsmail b. GADRET. 1989. ed-Devletü’l Abbasiyye.E.1979. çev. İstanbul. Louis.I. EL-IŞ.Bahr. İstanbul.Ufuk Uyan. ED-DURÎ. Haçlılar Çağı. DOĞUŞTAN GÜNÜMÜZE BÜYÜK İSLÂM TARİHİ.. İstanbul. CAHIZ.

Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları. 1320. tsz. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. İstanbul.t.y.Zakir Kadiri Ugan. 1948.Muhyiddin Abdülhamid. Nevzat. _________. M. İBN HALDUN. çev. tsz. 1994. Beyrut. M.Ali Sevim. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. KABİR. KEMPİNERS. “Sencer”.Ankara.1411. İstanbul. 1975.VIII. İstanbul. İstanbul. thk. İzzüddin Ali b. İBN TİKTAKA.Muhammed el-Hadramî. Beyrut. 1991.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad.1990/H. X. İBNÜ’L CEVZÎ. nşr. Tornberg. b.2007.1994.Tuğrul Bey ve Zamanı. el-Muntazam fi Tarihi’l Müluk-i ve’l Ümem. İsmet.Ebi’l Kerem.Süheyl Zekar. Encyclopedia of Asian History.Ali b. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. el-Fahri. nşr.364 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S İBNÜ’L ADİM.1983/H. KOÇYİĞİT.t. KİTAPÇI. III. Vefeyatü’l A’yan. 1976. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. _________. KÖSOĞLU. İBN KALÂNİSÎ.Ebi Bekr b. The Buvaihid Dynasty of Baghdad. 1966.Abbas İkbal. ____________. İA. Calcutta.Muhammed b. İbrahim. İBN HALLİKAN.Ali. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. Tarih-i Ferheng-i İran. IX.1994. İstanbul. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. Muhammed b. 1990. Haydarabad. Ankara. Tarih-i Taberistan. IV.Mahmud (862/1283). Konya. Seyfullah. b. III.M. 1984. İBN KESİR.Hallikan. ____________. Tarihu Dımaşk. 1966. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. M.y. KIVAMÜDDİN BURSLAN. Ankara. İstanbul.Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Ankara.. Kahire. el-Bidaye ve’n Nihaye. XII.Altay. KAYAOĞLU. İslâm Kurumları Tarihi. Muhammed b. Selçuklu Tarihi. Beyrut. İSA SADIK. KAFESOĞLU. Zekeriya. Zekeriya b. KARA. 1979. Mukaddime. 1992. el-Kamil fi’t Tarih. Dımaşk. IV. Tahran. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). 1943. çev. Selçuklu Araştırmaları Dergisi.Ömer. Sayı:1. İsmail b. Talât. KÖYMEN. 1988. thk. İBN İSFENDİYAR. “Nizamülmülk”. İstanbul. Konya. “Selçuklular”. . I _________. I. Beyrut. 1966. İBNÜ’L ESİR. İstanbul. RUSSELL G. Tahran. X. İA. 1953.I-II.. New York. İstanbul. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. 1964.“Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. KAZVİNÎ.Tabataba.Ahmed.1403. Konya. 1982. _________“Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”.

New York.Alparslan ve Zamanı. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. II. İstanbul.Nezih Uzel. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye. İstanbul. İstanbul. Ankara. Ankara. MUHAMMED HUDARİ BEK. V.Nurettin Bayburtlugil. 1992. International Structure of the Saljuq Empire. 1964. DİA. İstanbul. LASNER. XVI. EN-NÜVEYRÎ. I. İslâm ve Medeniyeti Doğuştan Günümüze. Ankara.V.“Melikşah”. “Baghdad”. 1997. İlk Zafer Yıllarında İslam. MİQUEL. XXIX. el-Hayatü’l İlmiye fi’l Irak. _________. Hasan b. çev. ORTAYLI. 2006.EYYÜB TABERÎ. ________. III.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 365 _________. 1992. DİA. Muhammed Emin Riyahî. Ebu’l A’la. XXXII. I. Ankara. 1987. nşr.“Besâsirî”.İA. Tahran.S. A. “Büveyhîler”. _________.y. “Berkyaruk”. Abdülvehhab. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı?”Millî Kültür. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. İstanbul. DİA.K. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi.DİA. Sayı:12. “Tuğrul Bey”. 2004. “The Marriage of Tughril Beg”. VI. Cambridge.XII-II. Miftahu’l Muamelat . _________. Dictionary of the Middle Ages. çev. 1989. ÖZAYDIN. 1990. İstanbul.1988. _________. Mısır. 2007. NEBRÂVÎ. DİA. MAKDİSÎ. İstanbul. Selçuklular Tarihi. Cambridge. tsz. Ankara. thk. Ankara. “Mustansır Billah el-Fatımî.“Rey”. DİA.. çev. İstanbul. Ankara.“Nizamülmülk”. 1985.M. Jacob. MUHAMMED AHMED ABDÜLMEVLA. İstanbul.History of Iran. IX. ________. NİZAMÜLMÜLK. ________. çev.İshak et-Tusî. İstanbul. İstanbul. International Journal of Middle East Studies. 1992. 1942. Ankara. 1983. 1998. _________. İA. 1995. GEORGE. 1349. 1971. İlber. 1979. b. b. 2007.“Hasan Sabbah”. Mekketü’l Mükerreme. MEB. V. _________. DİA. 1983. André. Siyasetnâme. MUHAMMED B.y. MERÇİL.Ahmet Fidan.Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. MİNORSKY. 1990. DİA.y. 1970. 1970.. _________. 1991. Kahire.Ali Genceli. Erdoğan. MEVDUDÎ.1989.y.“Alamut”. . I. MERİYZAN USEYRÎ. Abdülkerim. V. İstanbul. tsz. II. XXXIII. LOMBARD.. Eski Dünya Seyahatnamesi. _________. LAMBTON. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. İskenderiye. ÖRNEKLERLE TÜRKÇE SÖZLÜK.Said Âşur.

TRİTON.366 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S _________. 1955. REŞİDÜDDİN FADLULLAH. Kahire. çev. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. Ankara. TÜRK DÜNYASI EL KİTABI. XXXIII _________. Hakkı Dursun. ___________İslâm Nedir. XXVII. I. “Malazgirt Muharebesi” . Kahire. IV. cüz:5. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. Mehmet. Yay. I. ŞEKER.DİA.DİA. . Bağdat. YILDIZ. İstanbul. Sayı:4.Yıllığı.Elif Rıza. The Encyclopedia of Islam. XXVI. Ali. STEWARD. “Hil’at”.606.“Kündürî”. 2003. Islamic Culture”. Faruk. çev. ULUÇAY. SEVİM. Haydarabad. Abdülkadir. İstanbul. XVIII. XXIX. Leiden. SÜMER. çev. VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ. 2002. 1988. Ankara.D. çev. s. İstanbul.Ruhi Fığlalı. 1999.Ahmed Ateş. 1987. I. Osman.. Celaleddin. XXII.Ü. Ankara.203. Montgomery. 1992. ŞEVKİ DAYF. DİA. 2006. TURAN. İstanbul. 1957. _________. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. Materials on Muslim Education. Osman Gazi. II(1947-1948). 2000. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Muhammed b.“Mes’ud b. TOPALOĞLU. Hamiş: Abdurrahman Helfî. Ankara. 1965.S. WATT. London. Komisyon. 1981. SOURDEL.“Ayyar”. “Nizamiye Medresesi”. IV. İlk Müslüman-Türk Devletleri. Ankara. DESMOND. İstanbul. İstanbul. 2007. el-İslâm.76. 1987. I.y. 1957.SAMADİ.DİA. 1978. İstanbul. DİA.y.. Aydın. D. Ankara. ÖZGÜDENLİ. Ankara. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi(Başlangıçtan 1086’ya Kadar). “Kaim Biemrillah”. Nuri. 1998. tsz. ES-SIRATU’L MÜSTAKÎM. Ankara. YAĞAN PAŞA VAKFI. 440/1048/1049 tarihli.DİA.s. S. SAYILI. Higher Education in Medieval Islam. ÖZCAN. Çağatay. II.“Isfahan”. DİA. 2004. 1988. DİA. A. İstanbul. Selçuklu Devri Muhaddisleri. 1991. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. Ankara. XXIX. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. 1993. Mehmet Nadir.E. 1994. İstanbul.Muhammed Tapar”. b. A. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.Müjdat Kayayerli. ES-SUYUTÎ.Ali. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. SAİD ABDÜLFETTAH ÂŞUR. ÖZDEMİR. 1993. Tarihu’l Hulefa.Ahmed Ateş. 1963. İstanbul. 1887/1305. RAVENDÎ.“Abbasiler” .

ZİYA HASAN FARUQI. Beyrut.İstanbul. Ahmet Turan.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. Konya. 1971.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. Siyeru A’lami’n Nübelâ. 1. Studies in Islam.101.Osman. Ebu Abdullah Muhammed b.X. K. VIII. ZEHEBÎ.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 367 YÜKSEL. s. XVII. New Delhi. 1983-1985. XIX.Ahmed b. . nşr. “Muktefî”. İA.Tezi). 1993.V. 1980. “Madrasa Nizamiye of Baghdad.. Şemseddin. ZETTERSTÉEN.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful