TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 315

Abbasi Halifeleri le Büyük Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler*
The Relationship Abbasid Khalifats Between Saljuq Sultans
Mehmet Nadir ÖZDEMİR** ÖZET Abbasi Devleti ikinci devrinde zayıflamış, toprak kaybetmiş ve hilâfet toprakları üzerinde bir çok devletler kurulmuştur. Bu devletlerin en büyüğü Büyük Selçuklu Devleti’dir. Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Büveyhî sultanının elinde bir kukla haline gelmişti. Hiçbir yetkisi yoktu. Doğuda güçlenerek egemen bir güç haline gelen Tuğrul Bey’i Bağdat’a davet etti. Bu davet üzerine 447/1055 yılında Bağdat’a giren Sultan Tuğrul, halife tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Halife ona “Doğunun ve batının hükümdarı” ünvanını verdi. Tuğrul Bey halifenin siyasî yetkilerini ele geçirdi. Halife sadece dinî bir lider olarak kaldı. Bu durum sonraki Selçuklu sultanları döneminde de devam etti. Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra kardeşler arasındaki taht mücadelesinden dolayı halifeler Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer döneminde toparlanmaya çalıştıysa da onun ölümünden sonra devlet parçalandı. Selçuklular Bağdat’ta Nizamiye medreseleri adı altında eğitim kurumları açarak bölgenin kültürel hayatına da katkıda bulundular. Ayrıca bu kurumlarda Sünnî ideolojiyi yayarak o dönemde bir tehlike olarak gördükleri Şiîliği, ilmî yoldan bertaraf etmeye çalıştılar. Selçuklu sultanları halifelerin kızlarıyla evlenerek veya onlara kızlarını vererek akrabalık kurmaya da önem verdiler. Selçukluların Bağdat’a egemen olmalarından sonra Bağdat’ta ticarî ve ekonomik hayat canlanmıştır. Bunda Ortaasya ile yapılan kervan ticaretinin önemli bir yeri vardır. • ANAHTAR KELİMELER Abbasi, Selçuklu, Halife, Sultan, Bağdat, Nizamiye • ABSTRACT In the period,The Abbasid Government became weak,lost its’ lands and a lost of states began to appear over the lands of the Caliphate.The biggest of these states is The Great Saljuq Government. The Abbasid Caliph Kaim Biemrillah, became o doll in the hands of the Buwaihid Sultan.He
*

**

Bu makale aynı isimle 01.07.1998 tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünce kabul edilen Yüksek Lisans tezinin özetidir. Dr., Başöğretmen, Konya Selçuklu İmam-Hatip Lisesi.

316 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

didn’t have any power.He invited Tughril Beg to Baghdad who became a dominating authority in the east.Upon this invitation Sultan Tughril who entered Baghdad in 447/1055 was welcomed enthusiastically by the caliph.The Caliph called him as “The Sultan of the East and West.” Tughril Beg took over the political authority of the caliph. The Caliph was only left as a religious chief.This event continued also in the following Saljuq Sultan’s period. After the death of Sultan Malikshah,a throne struggle between the brothers was seen and as a result of this the caliphs set about an independence struggle against the Saljuqs.In the time of Sultan Sencer, The Great Saljuqs Government tried to pack up itself, but with the death of him, the state collapsed. The Saljuqs opened educational institutions called the Nizamiya Madrasas in Baghdad and so contributed to the cultural life of the region.Moreover in these institutions they taught the sunnite ideology, spread it and tried to put aside the danger of Shiism in that period with scientific ways. The Saljuq Sultans gave an importance for making relatives by marrying the daughters of the caliphs or giving them their own daughters. After The Saljuqs became dominant over Baghdad,the commercial and economical life in Baghdad became active.In this,the caravan trade made with Middle Asia,has an important place.But we must at once explain that,what we expressed as economical relationships couldn’t obtain Iraq’s especially Bagdad’s development. • KEY WORDS Abbasi, Saljuq, Khalifa, Sultan, Baghdad, Nizamiyah

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 317

GİRİŞ Çalışmamıza konu olan bu dönem tarihimizde pek çok yönden belirleyici olayın yaşandığı bir zaman dilimidir. Tarih boyunca mücadelelere sahne olan ve İslâm medeniyetinin de önemli merkezlerinden olan Bağdat’ın kaderi bugün de değişmemiştir. Zira bazı şehirlerin kaderi devletlerin kaderleriyle beraberdir. Çalışmamızda halife-sultan ilişkilerinin sadece siyasî yönüne değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yönlerine de kısmen temas ettik. Abbasilerin ikinci döneminde halifelik zayıflamış, beraberinde toprak kaybetmiş ve halifelik toprakları üzerinde ve çevresinde devletler kurulmuştur. Bu devletler, Mâverâünnehir ve Horasan’da Samanoğulları (874/999), doğu sınırı üzerinde Karahanlılar (932/1212),bugünkü Afganistan ile Pakistan devletlerinin egemen oldukları bölgelerde Gazneliler(962/1083)1,Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler(932/1055),Mısır ve Suriye’de Fatımîler(910/1171)dir. Bu devletlerden ikisi, Karahanlılar ve Gazneliler Türk2, diğer ikisi Samanoğulları ve Büveyhoğulları; Fars, Fatımîler ise Arap’tır. Bunlardan Türk kökenli devletler Bağdat-Abbasi Halifesini meşru halife olarak tanıdılar.3 Karahanlılar kendilerine “Mü’minlerin Emirinin Mevlaları” derlerdi. Mâverâünnnehir’de, devlet kurmalarının ardından Halife Kadir adına sikke bastırdılar.4 334/946’dan sonra Abbasi halifeleri Büveyhî emirlerince sıkı kontrol altında tutuldular. Ancak, V/XI yüzyıl başlangıcından itibaren Büveyhî hanedanlığının otoritesi, iç anlaşmazlıklar ve askerî ayaklanmalarla yavaş yavaş aşındı. Aynı dönemde Gazneli Sultan Mahmud, Abbasi Halifeliğine sadakat sunan bir çok kişi ile birlikte İran ve komşu bölgelerde geniş bir devlet kurdu. Sultan Mahmud Halife Kadir’den menşur5 ile Horasan tacını ve “Yeminüddevle” ve “Eminülmille” ünvanlarını aldı. Sultan Mahmud da

1

2

3 4

C.E.Bosworth,The Ghaznawids: Their Empire in Afganistan and Eastern Iran,Edinburg, 1963, 27-98; M.Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Ankara, 1979, I, 35. M.Kabir, The Buvaihid Dynasty of Baghdad, Calcutta,1964, s.1-115; M.Altay Köymen, a.g.e, I, 37. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 38. V.V.Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara, 1990, s.291

318 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

381/991’de Büveyhîler tarafından halifeliğe geçirildiği Samanilerce tanınmayan Halife Kadir adına Horasan’da hutbe okuttu.6 Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği Somnat seferinde büyük bir başarı kazanmasıyla zaferin yankıları tüm İslâm dünyasına yayılınca Abbasi halifesi de kendisine ve ailesine yeni şeref lakapları göndermişti.7 Gazneli Mahmud’un ardından devletin başına geçen Sultan Mesud, Halife Kadir Billah’ın ölümü ve yerine Kaim Biemrillah’ın geçmesiyle pek telaşlandı.8 Sultan Mes’ud Selçukluları takibe başlamıştı ki o sırada ot kıtlığı baş gösterdi. Bu sırada Abbasi halifesinden Sultan Mes’ud’a gelen mektupta halife kendisine Türkmenlerin yüzünden alevlenen fitne ateşini söndürünceye kadar Horasan’dan ayrılmamasını iş bittikten sonra da bu ülkeleri zorbaların elinden kurtarmak üzere Rey ve Cibal tarafına geçmesini emrediyordu. Sultan Mes’ud bu mektuplara verdiği cevapta kendisinin hedefinin de bu olduğunu belirtmiş emir geldikten sonra gayretini daha da artıracağını söylemişti.9 Gazneliler döneminde halife ve sultanlar arasındaki ilişkiler dostane bir şekilde cereyan etti, herhangi bir anlaşmazlık çıkmadı. Sultan Mes’ud, Karahanlılara karşı babası Sultan Mahmud’un siyasetini takip ederek, halife ile yapılan anlaşmayı 423/1031 yılında yeniledi. Bu anlaşma ile halifenin Karahanlılar ile diplomatik ilişkiyi ancak Gazneliler aracılığıyla kurabileceği hükme bağlandı. I.SİYASÎ İLİŞKİLER A.Büveyhî Egemenliğinde Abbasi Halifelerinin IV/V.Yüzyıllardaki Durumu Abbasilerin ikinci asrı olarak nitelenen bu dönem birinci Abbasi yüzyılından ayrılıyordu. En önemli ayrılan yönü ise ikinci Abbasi döneminde merkezî otoritenin ortadan kalkıp İslâm coğrafyası üzerinde farklı hanedanların ortaya

5

6 7 8

9

Menşur: Halife, Sultan ya da padişah tarafından verilen vezirlik, müşirlik rütbesinin fermanı. (Örneklerle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, III, 1942) V.V.Barthold, a.g.e, s.290. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 1990, s.290. Beyhakî, Ebu’l Fadl, Tarih-i Mes’udî, nşr. Gani ve Said Nefisî, s.284, Tahran, 1319-32 (1940-53), nşr. M.R.Waldman, Chicago, 1974, Rusça, çev.Arends, Istoria Mes’ud, 1030-1041, Taşkent, 1962, s.286. Beyhakî, a.g.e, nşr. Gani, s.607,nşr.S.Nefisî, s.738; bkz. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 321.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 319

çıkmasıdır. Halifenin sadece dinî otoritesi kaldı.10 Bu otorite boşluğunu önce Büveyhîler sonra da Selçuklular doldurmuştu. Sünnî Abbasilere mukabil Şiî olan Büveyhoğulları mezhep farkının da neden olduğu kin, nefret ve düşmanlık ile Abbasi Halifeliğini asla meşru görmediler. Bu nedenle ne onlara boyun eğdiler ne de saygı gösterdiler. Halifeliğe bağlı oldukları görüntüsünü vermelerinin neden ise tamamen siyasî idi.11 Çünkü onlar bilmekteydiler ki, halifeliğe görünüşte de olsa bağlı olmayan ve halifelerin onayını almayan hiçbir siyasî oluşumun Ortaçağ Sünnî dünyasında başarılı olma imkânı yoktu. Büveyhîlerin iktidarı tamamen ellerine geçirmelerine ve halifeye her istediklerini yaptırmalarına rağmen, Şiî bir devlet kurma yoluna gitmemelerinin altında yatan neden de bu gerçeği kavramalarıdır.12 334/945 tarihinde Halife Müstekfî (333-335/944-946) bir zafer kazanmış olarak dönen Ahmed b.Büveyh’i huzuruna kabul ederek ve onu kendisinin “Emiru’l Ümera”sı tayin ettiği gibi, “Muizzüddevle”13 ünvanı ile de taltif etti. Resmî sıfatı emiru’l ümera’dan başka bir şey olmamasına rağmen Muizzüddevle kendi adının da Cuma hutbelerinde halifenin adıyla beraber okunmasında ısrar etti. Bununla da kalmayarak paralara onun adını da yazdı.14 Büveyhîler dönemi, İslâm dünyasında Şiîlerle Sünnîlerin birbirlerine nazire yaptığı, kışkırtıcı eylemler sergilediği, fakat bu durumdan genellikle Şiîlerin galip çıktığı bir dönem oldu.15 335/946 yılında talihsiz Halife Müstekfî’nin gözleri kör edilmiş ve Muizuddevle tarafından görevden uzaklaştırıldı. Yerine Muizz yeni halife olarak Mutî (335/364-946/947)yi getirdi. Böylece Büveyhîler, Abbasi Halifeliği üzerinde baskı kurmaya başladılar. Devlet Halife Müttekî’nin son ve Müstekfî’nin ilk günlerinde Abbasilerin elinden çıkarak Büveyhî sultanlarının eline geçti. Böylece Abbasi halifelerinin elinde iktidar değil, sadece dinî nüfuz kaldı.16

10 11 12

13 14

15 16

Montgomery Watt, İslâm Nedir, çev.Elif Rıza, İstanbul, 1993, s.167. Mevdudî, Ebu’l A’la, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Ankara, 1971, s.29. Erdoğan Merçil, “Büveyhîler”, DİA, İstanbul, 1992, VI, 499; ayrıca bkz. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.37. Philip K. Hitti, Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul, 1980, III, 763. Philip K.Hitti, a.g.e., III, 740; İsamüddin Abdurrauf el-Fakî, a.g.e., s.238; Yusuf el-Iş, Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye, thk.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş, Dımaşk, 1982, s.187; Hasan İbrahim Hasan, İslâm Tarihi, çev. Komisyon, İstanbul, 1985, IV, 1974. Hasan İbrahim Hasan, en-Nuzumu’l İslamiyye, Kahire, 1970, s.82. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.39.

Sosyal.Kıvamüddin Burslan. Sultan Tuğrul Bey onu karşı- 17 18 19 20 21 Said Abdülfettah Âşur.Houtsma. Abbasilerle dinî ve siyasî nüfuz konusunda çatışmaktaydı. 1987. 1943. 1976. M. Yüksel Arslantaş. Sayı:25. VII. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. Leiden.18. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. nşr. s.466.233. Zubdetü’n Nusre. 1990.19 Abbasi halifesi Kaim Biemrillah Tuğrul Bey’e Çağrı Bey’e bu arada. İbn Kesir. Kahire. bkz.Ali. Bunun üzerine Şafiilerin büyüklerinden olan Ebu’l Hasan el-Maverdî21 yi sultana elçi olarak gönderdi.Daniel.g.yüzyılda Fatımîler.el-Muntazam fi Tarihi’l Mulüki ve’l Ümem. Türk Dünyası Araştırmaları. halifenin elçisine gerekli saygıyı gösterdiği gibi.4-5. 1992. yağma. İstanbul. a.Altay Köymen. el-Bidaye ve’n Nihaye. “The Marriage of Tughril Beg”. Hemedan ve diğer Cibal şehirlerine akınlar yapan Oğuz liderlerine gönderdiği ayrı ayrı elçilerle. Bunun anlamını kavrayan Tuğrul Bey. s. M.Şemseddin Günaltay. Selçuklu Tarihi. 1988 .20 Abbasi halifesi ile diplomatik ilişki kurmakla itibar kazanmayı isterken Halife Kaim Biemrillah da Selçuklular ile ilişki kurup onlardan Büveyhîlere karşı yardım etmeyi hedefliyordu. İstanbul. bütün Selçuklu ailesi ve Gazne’li Mes’ud’un halka karşı hükümdarlık görevlerini gereği gibi yerine getiremediği için idareyi ele aldıklarını ve memleketi koruma konusunda halifenin kölesi olduklarını bildirdi. Ankara. Ekonomik ve Dinî Durumu”. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal.Altay Köymen. İbnü’l Cevzî. s. Bundarî. “Abbasid Dynasty”. 1995. İstanbul. 1889.1940/H. s.35. 80. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. XII. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. 116. Rey. 259. Bu olayla aynı zamanda Selçukluların temeli atılmış oldu. 4. New York. Tuğrul Bey ve Zamanı.Th.George Makdisî.7-8. 1970. katil ve tahripten vazgeçerek imar faaliyetlerine girişmelerini istedi.17Abbasi halifelerinin her türlü kuvvet ve kudretlerini kaybettikleri devirlerde Kuzey Afrika’da ve Mısır’da bir Şiî devleti kuran ve sonra Suriye’yi de egemenlikleri altına alan Fatımî halifeleri (298-567/910-1171) Şiîliği ve mezhep mücadelelerini bütün kuvvetleriyle tahrik ediyorlardı. İbrahim Kafesoğlu. Beyrut. 87.M.L. Encyclopedia of Asian History. Haydarabad.18 B. E. M. International Journal of Middle East Studies. bu fırsattan yararlanarak kendisi de. Belleten.143. I. s.e. Cambridge. Tuğrul Bey bu isteklere uydu.I. s. . s. M. İstanbul. VIII. 1943.320 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S IV-X.1359.Halifelik ile İlk Temaslar ve Sultan Tuğrul Bey Dönemi Abbasi Halifeliği ile Büyük Selçuklu Devleti arasındaki ilk ilişki Nişabur’un işgali ile 429/1038 yılında başladı.34. Görülüyor ki Selçuklular ile ilişki kurma girişimi halifeden gelmiştir.

22 23 24 25 26 27 İbnü’l Cevzî.fethettiği ülkelerin gelirlerinin büyük ordusuna yetmeyeceğini ifade ederken. Halife Kaim Biemrillah zamanında başkadılık yapmıştır. “Maverdî”. thk. Örneğin o.Altay Köymen. Maverdî’ye de ikramlarda bulundu. el-Muntazam. İbn Hallikan. hzr. s. 3-Hac yollarını bedevilerin akınlarından kurtarmak. Tuğrul Bey ve Zamanı. Ona halifenin mektuplarını verdi.e. Ahmed Cevdet.26 1. vergi vermeyi ise kabul ettiğini bildirdi. 1948.24 Sultan elçi ile halifeye hediyeler gönderdi. 157. tsz.g. s. IV.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 321 ladı.g.Peygamber’in halifesinin hizmetinde bulunmak.36. Azimî. 51. M. Ankara.116. 1957. s. Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî bölgeyi tanıyordu. İbn Kesir. İstanbul. IX. Tuğrul Bey’in yanında kalan Maverdî’nin dönüşünde sultan hakkında verdiği olumlu rapor ile halifenin Tuğrul Bey’e olan itimadını güçlendirdi.22 Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî. 1988. 1973. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. 51. İbn Kesir. 233. M. 2-Haccetmek. 2-Kendisine mutlak şekilde tabi kalması ve bunu yeminlerle taahhüt etmesi. geri kalan memleketleri Arap emirlerine bırakması.36. a.25 Halife elçisi ile Tuğrul Bey’den şu isteklerde bulundu: 1-Fethettiği ülkelerle yetinip. el-Kamil fi’t Tarih. Kısas-ı Enbiya. VII. 351. XII. Tuğrul Bey ve Zamanı. IX. Haydarabad.Bağdat Seferi: Nihayet Tuğrul Bey. İA. 609 . Kahire. elçilerle halifeye Bağdat’a gelme niyetinde olduğunu bildirdi. 409. 1966. a.23 Halifenin böyle bir şahsı elçi olarak göndermes (434/1043-1044) Tuğrul Bey’e verdiği önemi gösterir.27 Bağdat’a geliş sebebini şöyle ifade etti: 1-Hz.e. a.Mahir İz.Tuğrul Bey’in I.6.Ali Sevim. s. Tuğrul Bey bu isteklerden bir kısmını kabul. 3-Halka adil davranması.Brockelmann. Beyrut. İbnü’l Esir. C. VIII.Tornberg. XII.Muhyiddin Abdülhamid. bir kısmını da reddetti. İbnü’l Esir. Ertesi yıl da kendisini davet etti. Vefeyatü’l A’yan. 4-Fethettiği yerlerden âdet gereğince halifeye vergiler göndermesi. nşr.Altay Köymen.e. İstanbul.

The Encyclopedia of Islam.e.y.28 Halifenin dördüncü davetinden sonra harekete geçen Tuğrul Bey29 446/1054 yılında Bağdat’a doğru harekete geçti. a. thk. İstanbul. Ankara.122. s. İskenderiye. “Kaim Biemrillah”. Tuğrul Bey ve Zamanı.y.Mevdudî. Kahire. a. Tuğrul Bey’in askerleri buna mukavemet ettiler.59) Şevki Dayf.66. I. (Mehmet Şeker. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. Zübdetü’t Tevarih sahibi Ali b.g.Davud Cevdet. a. 1966. Bağdat girişindeki karşılamadan sonra halife.e.e.e. Azimî.35 Ama engel olamadı. tsz. 1998.37. 366.e. Sultan Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi ve askerlerini de Bağdat dışında çadırlara çekti.y (basım yeri yazılmamış. s. “Hil’at”. Hüseyin Emin.g.Altay Köymen. s.37 Tuğrul Bey de halifenin elini öperek saygısını gösterdi. Muhammed Nureddin.13. 67. X. George Makdisî. 1986.33 Oysa ki kendisi halifenin dördüncü davetinden sonra Bağdat’a gelmiştir. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. A. thk. tsz. s. Halife kendisine ikramlarda bulundu. Medinetü’r Remle. Muhammed Hudari Bek. 22) İbn Kesir. s. Hil’at: Halife ve hükümdarlar tarafından verilen şeref elbisesi. V. Dımaşk.e.İbrahim Hasan. söz konusu tarihi 449/1057 olarak vermekte ise de kaynaklarımızın çoğu 447/1055 tarihi üzerinde birleşmektedir.34 Büveyhî sultanı. M. C.g. Hüseyin Emin. . b. H.s. halifenin iktidarlarını tehdit etmeye başlayan Selçuklulara yaklaşmasına engel olmak istedi.Altay Köymen. XII. Büveyhî sultanı Melikü’r Rahim. s.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. 21.30 a-Bağdat’a Varışı: Tuğrul Bey 447/105531 yılında Bağdat’a vardı.g. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Türk Dünyası El Kitabı.e. s.y (basım yeri yazılmamış). s.DİA. Zübdetü’t Tevarih. a. İbrahim Kafesoğlu. s.167. 1992. “Selçuklular”. Tuğrul Bey’in askerleri çarşıya çıkınca çatışmalar oluyordu. onu yanına oturttu ve hil’at36 giydirdi.Kendisinden şüphelenilen Büveyhî Sultanı Melikü’r Rahim tutuk- 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 George Makdisî.Nasır el-Hüseynî. Tarihu’l Asri’l Hilafeti’l Abbasiyye. 1978.38 Halife kendisine çalışmalarından dolayı teşekkürlerini bildirerek dua etti39 ve ona “Rükneddin” ünvanını verdi. s. Beyrut. IV. 458. İA.Sourdel. a.492. a. Leiden. 1970.82. İstanbul. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. Mısır.322 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S 4-Suriye ve Mısır’da Fatımîlere karşı savaşmak.32 Bazı tarihçiler Tuğrul Bey’in Bağdat’ı işgal ettiğini iddia etmektedirler.421. s. Ali İbrahim Hasan. 1982. s.E. D. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.82.g. s. 1965. Halk ayaklanmıştı.187. Törenle karşılandı.g.38.g.Nasır el-Hüseynî.459. Bağdat halkı bu durumdan hoşnut değildi. Tuğrul Bey ve Zamanı.(Ali b. 260. tsz. a.Ayaklanma kısa sürede bastırıldı. Yusuf el-Iş. M. b.65.Bosworth. Tuğrul Bey’i sarayında kabul ederek.e.40 Halife Sultan Tuğrul Bey’i karşılarken.199. a. XVIII.g. s. halifenin tavsiyelerine uyarak.

173.Tuğrul Bey onun mahkeme edilinceye kadar hapsedilmesini istedi.e. Ebu’l Fida.g. a. Yusuf el-Iş.g. Ahmed Cevdet. a. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. III. İmâduddin İsmail b.239. İstanbul. (Mustafa Baktır. Hatta onu kendi tebaaları olarak görüyorlardı.e. asla bu yerlerde geçici bir süre kalmayı düşünmemişlerdir. s. II. “Hutbe”. XVIII. II.) Reşidüddin Fadlullah.Altay Köymen.e. tsz. Yay. 173.Ali. 22.. Buna göre biri dinî diğeri devlet işleriyle ilgilenen iki lider İslâm dünyasını idare ediyordu. kendisi sadece İslâm ümmetinin dinî lideri olarak kalmıştı. s. Ankara.e. M. a.43 Ardından halife Bağdat minberlerinde Tuğrul Bey “adına hutbe”44 okunmasını emretti. s.g. I. 1998. DİA.19. II.g. 427. 1991. Dönemin şartları 41 42 43 44 45 46 47 Ebu’l Fida. 124. İbn Kesir.e. Zira Türkler ulaşıp egemenlik sağladıkları her yeri vatanlarının bir parçası olarak görmüşler. 66. Böylece İslâm dünyasının önemli bir bölümünde Tuğrul Bey’in adı ve otoritesi egemen oldu. 426. halifenin yetkileri bir anlaşmayla sultana devredilmiş. Kaldı ki halifenin Müslümanlar üzerindeki nüfuzu oldukça güçlüydü.el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer.g.47. çev. 1992. İbrahim Kafesoğlu. s. Bunun ilk şartı da hükümdarın kendi ülkesinde halife adına hutbe okutmasıydı. İstanbul. a. Bu anlayışın izlerini Türk Devlet Felsefesinde aramak gerekir.46 Büyük Selçuklular ise halifelik merkezine Türk devletinin bir vilayeti. halifenin sarayına dayanıp. “Deylem”. Ankara. Selçuklular Tarihi.81. Ahmed Ateş. Ahmed Ateş. İslâm Medeniyeti Doğuştan Günümüze. 573. V. İstanbul. a. Halifelik asla böyle bir ayrıma razı olmadı.45 Bununla sultanı İslâm dünyasına yaptığı hizmetlerden dolayı ödüllendirmiş oluyordu. Halifenin izin vermesi üzerine halk Besâsirî’nin sarayına saldırdı ve sarayı yıktı. Oluşan bu fiilî durumun laiklik olduğu şeklinde bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır. İA. başkentten sonra gelen ikinci büyük şehri gözüyle bakıyor ve daima saygı gösterdikleri halifeye değer veriyorlardı. André Miquel. Kostantiniyye. Tuğrul Bey ve Zamanı. Şiîlere saldırmak istemişlerdi. b-Din ve Dünya İşleri Birbirinden Ayrılmış mıdır? İslâm tarihinde ilk defa Tuğrul Bey zamanında.47 Oysa ki kurumsal yapıda bir değişiklik olmadı. Ancak otoritede eşitlik söz konusu değildi. . cüz:5.41 Ancak Ebu’l Fida’nın verdiği bilgiye göre Bağdat’taki Sünnîler de ayaklanmış.Ahmet Fidan. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. XII. 1999. İslâm devletlerinde bir hükümdarın meşruiyet kazanması onun saltanatının halife tarafından tasdik edilmesiyle mümkün olurdu. s.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 323 lanarak Tuğrul Bey’in huzuruna getirildi.21. 246.42 Melikü’r Rahim’in de hapsedilmek suretiyle etkisiz hale getirilmesiyle Büveyhî Devleti sona ermiş oldu. 1965.

g. Büveyhî emirlerinden Bahaüddevle’nin azatlısı olmakla birlikte esas şöhretini Celalüddevle devrinde kazanmıştır. 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II. 68. 175.Sourdel. Oysa ki Selçuklular büyük bir devlet olduklarından kendi başkentlerinde oturuyorlardı.e. I. 942. II. “Khalifa”. ya da Bağdat’tan ayrılmasını istemiştir. (Medinetü’t Tuğrul) Ayrıca bir de saltanat sarayı yapılmasını emretti. 260. Ebu’l Fida.g.e. 175. Gerektiğinde başkenti de değiştiriyorlardı. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.e. The Encyclopedia of Islam. Büveyhî emiri Melikü’r Rahim Hüsrev Firuz zamanındaki (1048-1055) karışıklıklar sırasında huzur ve sükunun sağlanmasında önemli rol oynadı ve Bağdat askerî valiliğine tayin edildi. Besâsirî’nin kuvvetli bir muhalifi olan Abbasi veziri Reisürrüesa İbnü’l Müslime. Ebu’l Fida.40.g. Besâsirî onu suçluyordu.48 c-Tuğrul Bey’in Bağdat’tan Ayrılışı: Tuğrul Bey’in Bağdat’ta kaldığı on üç ay içerisinde Selçuklu ordusunun halk üzerindeki baskısı ağırlaştı. Bu sırada Halife Kaim Biemrillah’ın davetini kabul eden Tuğrul D. ya halka iyi davranılmasının sağlanmasını. a. İbn Kesir.Bağdat Seferi: Büveyhîlerin son devrinde yaşayan bir Türk komutanı olan Arslan Besâsirî ilk efendisinin Fars bölgesindeki Besa(Fesa)şehrinde olması sebebiyle Besâsirî nisbesini aldı. s. Büyük Selçuklu Sultanlarını Büveyhî emirlerinden ayıran noktalardan birisi de Büveyhî emirleri mahallî hanedanlar oldukları için Bağdat’ta oturmuşlardı.324 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S gereği Selçukluların egemen güç olmalarını gerektirdiğinden bu fiilî durumu yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir kavram ile açıklamak gerçekçi değildir. a.g. Vezir ise Besâsirî’yi Fatımî halifesi Mustansır Billah adına faaliyette bulunmakla itham ederek onu ordudaki Türklerin ve halife Kaim Biemrillah’ın gözünden düşürmeyi başardı. a. s.49 Bunun üzerine halife durumdan hoşnut olmadığını göstermiş. Türk Dünyası El Kitabı. M.51 Bağdat’tan ayrılmadan önce yıkılan ve harabe durumunda olan bir çok mekânın imar edilmesini istedi.50 Bunun üzerine Tuğrul Bey 448/1056 yılında Bağdat’tan ayrıldı. I.Altay Köymen. XII.II.52 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrılırken yerine sürekli görev yapacak bir vali(şahne) bırakmayı da ihmal etmedi. Dicle kenarında bir şehir kurarak ordusunu buraya yerleştirdi. Aytigin ise şahne idi. a.e. 48 49 50 51 52 53 . Tuğrul Bey ile irtibat halindeydi.53 Amîdülmülk Irak’ın genel valisi.

57 Bu sırada Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesinden sonra kaçarak Hille58’ye sonra da Rahbe’ye giden Arslan Besâsirî etTürkî durumu fırsat bilerek yeniden harekete geçti.g. 2006. Mu’cemu’l Buldan. İbn Kesir.e. 641.g. ancak Besâsirî’nin mektubuyla durumdan haberdar olmuştu.g.38. II.e. IX.II.) Azimî.e.61 İbn Kesir ve Celaleddin es-Suyutî’nin rivayetlerine göre ise.g. M. s.g. İbnü’l Adîm. 66. a. a. thk. a. tsz.e. I. İbnü’l Esir.167. İbn Kesir. Ahmed b. s. II.g. Mir’atü’z Zaman.Mahmud. Besâsirî.60 Besâsirî bu arada Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yınal’a mektup yazarak onu Tuğrul Bey’e karşı isyana teşvik ediyordu. a. İstanbul. Tarihu Dımaşk. Azimî. Ebu’l Fida. a. V.Bağdat’a kara yoluyla üç fersah mesafededir. a. 77. I.143. a.62 Bu rivayet kanaatimizce daha doğrudur. Ebu’l Fida. XII. s. Tarihu’l Hulefa.1983/H. Hille: Bağdat yakınlarında meşhur bir köy. s. DİA. sarayını yağmaladı. İbn Kalânisî. Nitekim söz vermesine rağmen Besâsirî’ye tam olarak destek verememiştir. s. Hamiş: Abdurrahman Helfî.13. “Besâsirî”. 84. XII. “Mustansır Billah el-Fatımî. İstanbul. İbn Kalânisî. XXXII. Destek sözü de veriyordu. 119-121.g. 528. Halife Hadise Ane kalesine hapsedildi. 1887/1305. a.e.66 ti.e. aslında ise Suriye ve Mısır’a hakim olan Fatımî Devletini ortadan kaldırmak gayesiyle Bağdat’a geldi. s. a. Mahmud. Ahmed b. Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır el-Alevî’ye mektup yazarak Irak’ta Şiliğin yerleşmesi için yardım istemiş o da gereken desteği vereceğini iletmişti.176. Çünkü. (Yakut el-Hamevî. Selçuknâme. XII.g. 295. Süheyl Zekar. a. DİA.e. s.Abdülkerim Özaydın.g.Erdoğan Merçil. II. Beyrut.e. bkz.”dedi.Celaleddin es-Suyutî. a. İbnü’l Cevzî. 1992.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 325 Bey görünürde hac görevini yerine getirmek.e. I. askerleri çok olan bir komutan olduğundan halife onu durduramadı.54 Besâsirî Bağdat’tan kaçınca Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır elAlevî(el-Fatımî)55 Besâsirî’ye hil’at ve hediyeler gönderip “Ben sana yardımcıyım.Mahmud. İstanbul.26. .g. Celaleddin es-Suyutî. Dımaşk. a.g.59 Besâsirî güçlü.1403. kendisine isyan eden kardeşi İbrahim Yınal ile mücadeleye girişti. 41.145. Kahire.e. 529.65 Halife Kaim Biemrillah’ı Bağdat’tan çıkardı.167.12. s. 449/1057 yılında halifeliğini ilân eden Mustansır63 ülke içinde egemenliğini kurmakla meşgul olduğundan Irak ile ilginme imkânı bulamamış. Kaim Biemrillah’tan ve Tuğrul Han’dan asla korkmayasın. Ahmed b.g.64 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 Erdoğan Merçil. 1977.g. hzr.e. 84.e. Mustansır’dan destek sözü alan Besâsirî 450/1058 yılında Bağdat’ı işgal etMısır bayrağı taşıyordu.56 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrıldıktan sonra. Ama sözünde durmadı.1. a. İbn Kesir.e.

633. İbnü’l Esir. s. İbnü’l Cevzî. İbn Kesir.(451/1058)73 Böylece Besâsirî’nin Şiîliği yayma ve egemen bir mezhep haline getirme faaliyetleri kesin bir şekilde sona erdi. adına hutbe okuttu. Ardından onu “Doğunun ve Batının Sultanı”(Sultanu’l Meşrık ve’l Mağrib) ünvanıyla taltif etti. Mir’atü’z Zaman.(451/1059)71 Bağdat’a vardığında ilk iş olarak Halife Kaim Biemrillah’ı hapisten kurtararak tahtına oturtmak oldu. IX.293.82.167. İbnü’l Cevzî.g. s. 1987. a.72 Ardından yakalanan Besâsirî sultanın huzuruna getirildi ve öldürüldü. 81.146. 177. s.107. a.3. İbnü’l Cevzî. 646. . 233.68 Bütün din bilginlerini ve ülkenin ileri gelenlerini Mustansır’a biat ettirdi.g. a.144.e. a.e. s.13. Besâsirî Bağdat’ta zorbalık yaptı. s.g. a. 649. 634.g. a. a.67 Böylece Bağdat’ta Abbasi halifesinin egemenliği bir yıldan fazla bir süre kesilmiş oldu. II.e. 179.g. Besâsirî Bağdat’ın ileri gelenlerinden âdeta intikam alıyordu.26. The Encyclopedia of Islam. a. XII.g. II.Ali b. a.e.53. a. XII. VIII. IX. IX.g.147. Ebu’l Fida. a.g. s. İbn Kesir.g. H.e. I. ezanda “Hayye Alâ hayri’l amel”(Haydi en hayırlı işe) denilmesini emretti.Mahmud. İbnü’l Cevzî.75 Halife ona yaptığı çalışmalardan dolayı teşekkür edip yakınlık gösterdi.e. a. IV. 181-182. İbn Tiktaka. 458.e. s. 178. a. a. 641. a. en-Nuzumu’l İslamiyye.e.e.. XII.149. a.167.63.e. halifenin yanına oturdu.Tabataba.e.326 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mansur camiinde Mustansır el-Alevî adına hutbe okutan Besâsirî. İbn Kalânisî. s. Muhammed b.g.e. a.İbnü’l Adîm. el-Fahri.e. 78.g.Ebu’l Fida.e. a.Peygamber’in hırkası vardı. Ankara. s.g.82. Mir’atü’z Zaman. “Kaim Biemrillah”.İbn Kesir. Azimî. 44. Suyutî. II. Mir’atü’z Zaman s.g.İbnü’l Cevzî.e. Ebu’l Fida. 80.e.g. VIII. s. tsz. kardeşi İbrahim Yınal’ı yendikten sonra bölgede otoriteyi sağladı. İbn Kalânisî. D. İbnü’l Esir. s. (449/1058)77 Böylece halifenin 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 İbn Kalânisî. XII. a.76 Halife bunlarla da kalmayarak egemenliği altındaki bütün toprakların yönetimini Sultan Tuğrul Bey’e devrettiğini resmen açıkladı. İbn Kesir. IX.g. Ahmed b. a.8.70 Besâsirî’nin Bağdat’ı işgal ettiği haberini aldığından Bağdat’a hareket etti. a.74 Bu başarısından dolayı Tuğrul Bey’i huzuruna kabul eden Halife Kaim Biemrillah’ın üzerinde Hz. İbnü’l Cevzî. Azimî.e.Sourdel.e.g.69 Sultan Tuğrul Bey. II. s.g.g.15.g.e. s. s. İbnü’l Esir. 176.e. Ali Sevim. IX. a.g.e.g. Mir’atü’z Zaman. Beyrut. Ebu’l Fida. Adaletin yayılması. Halifenin elini öpen sultan. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086’ya Kadar). Celaleddin es-Suyutî. el-Muntazam.e.g. İbnü’l Esir. zulmün ortadan kaldırılması için çalışmalarına devam etmesini istedi. İbn Kalânisî. İbnü’l Esir.İbrahim Hasan.g. el-Muntazam.e. a. s.

halifenin bu davranışına şiddetle karşı çıkması ve kendisinin Selçuklu veziri Amidülmülk el-Kündürî’nin hizmetinde olduğunu.e. a.Suyutî. Alparslan ve Zamanı. I. s. el-Muntazam.1994. İstanbul.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 327 siyasî yetkilerini kendi rızası ile sultana devrettiği ve kendisinin sadece dinî bir lider olarak kaldığı resmen tescil edilmiş oldu.Hamid. halifeyi ve Arap sultanlarını daha ileri gitmekten alıkoydu.90. Tarihu Devleti Âli Selçuk. s. C.g.Reşidüddin Fadlullah. VIII. Muhammed b.142.168.g.41. II.e. Halk da buna karşı koymaya çalıştı. Bu kargaşa Tuğrul Bey’in 78 79 80 81 82 83 84 85 86 M.165. “Rey”.Altay Köymen. 722. s. İstanbul. “Alparslan”.84 Bu sırada Bağdat’ta halk ayaklandı. 99. X.27.81 Çocuğu olmadığı için yerine kardeşi Çağrı Bey’in oğlu Alparslan’ı veliaht tayin etti. Selçukluların Bağdat valisi Amîd Ebu Said Kainî’nin. s. 296) İbnü’l Cevzî.s. İbnü’l Esir. İbnü’l Cevzî.86 Bu kargaşayı Sultan Alparslan kısa sürede ortadan kaldırdı. İstanbul. 11. IV. M. 1989.(455/1063) Fakat yerine hiçbir hükümdarın adını koymamıştı. DİA. ayrıca bkz. Mir’atü’z Zaman.79 Bununla beraber Selçuklularla İslâm dünyasında yeni bir fütuhat ve altın devir başladı. böylece Irak fiilen Selçuklu egemenliğinde kaldı. Üstelik vergi toplamakla görevli Selçuklu memuruna şu haberi göndermişti: “Sen bu memlekette ölen sultan tarafından memur edildin. 234. .1979.Minorsky.Altay Köymen. DİA. yoksa seni bu memleketten çıkarırım. II. IX.1400/M.e. Müjdat Kayayerli. H. ortaya çıkan durum karşısında ülkede sükun ve asayişi korumak amacıyla alınacak tedbirleri görüşmeye çağırdı. soygunlar yaptılar. İA.e. M. cüz:5.“Ayyar”85 adı verilen anarşistler esnafa saldırdılar. Ayyar: Ortaçağ İslâm dünyasında daha çok kendi çıkarları için toplum düzenini bozan zümreler hakkında kullanılan bir tabir.g.78 Adına Mekke’de hutbe okunan Tuğrul Bey’in bu başarısı İslâm dünyasının parçalanmışlığını ortadan kaldıramadı.”83 Selçuklular ile halifelik arasındaki anlaşmayı sultanın hayatıyla kayıtlı sanan Halife Kaim Biemrillah. Tuğrul Bey ve Zamanı. a. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti.Hamid el-Isfahanî. İbrahim Kafesoğlu. Desmond Steward. s. Fakat.Altay Köymen. a. (Abdülkadir Özcan. 526-530.. Beyrut.g. ancak ondan gelecek emirlere göre hareket edeceğini söylemesi.g. s. çev. “Ayyar”.82 Halife Kaim Biemrillah.e. I. Elini idareden çekip sükun içinde oturmak istersen otur. 1991. a. Tuğrul Bey’in ölümünden sonra verdiği bir emirle adını hutbelerden çıkarmıştı. s. a.Brockelmann.Sultan Alparslan Dönemi Tuğrul Bey 455/1063 yılında Rey’de vefat etti.30.27. V. İstanbul. 1964. Alparslan ve Zamanı.80 C. Arap sultanlarına haber göndererek. Said Abdülfettah Âşur.137.

Ahmed (v. a. Alparslan ve Zamanı. Hitti.e. İbnü’l Esir. Zekeriya Kitapçı.660/M. Ebu’l Fida. . Ankara. Zekeriya Kitapçı.94 Sultan Alparslan adına okunan hutbe kesintisiz olarak devam etti. X. I. 1.89 Sultanın Bağdat’a hiç gitmemesi90 de bunu göstermektedir. XII.1261). Ebu’l Fida.328 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S ölümünden(455/1063)Alparslan adına hutbe okunmasına kadar olan dönemde devam etti. 67. Komisyon. III.Ali Sevim. 1980.g. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.96 Buna karşılık Alparslan da harekete 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 M. Bunun üzerine halife hemen sultanın beklentilerini yerini getirmeye başladı. Abbasi halifesi ile ilişkilerini bütün yönleri ile geliştirmeye büyük özen gösterdi. a.K.e. İbnü’l Adim. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). P. Mektubu takip eden ilk Cuma günü minberlerde Alparslan adına hutbe okundu.e.e.92 Sultan Alparslan halifenin kızı ile birlikte Bağdat’a bir de heyet göndererek halifelikle etkili bir ilişki kuracağı izlenimi verdi. çev.Seyyide Sultanın Bağdat’a Dönüşü: Alparslan halifelik ile ilişkileri baştan itibaren iyi bir zemine oturtmak için çaba sarfetti ve bu konuda bir jest yaparak Tuğrul Bey ile evlenmiş olan ve onun ölümüyle ortada kalan Halife Kaim Biemrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un Bağdat’a iade edilmesini emretti.88 O.91 Çünkü Bağdat’ta yapılan düğünden sonra halifenin rızası olmadığı halde Rey’e dönen Tuğrul Bey’den Halife Kaim Biemrillah hoşnut değildi. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi.95 2. Peter B.g. a.93 Kendisi “Büyük Sultan”. 1992. 1982.87 Alparslan.g.102. s. 101. 122. 1989. VII. İstanbul.Golden.H.105. İbn Kesir. İbnü’l Cevzî. a. “Dinin Işığı” ve “Müslümanların bereketi” sıfatlarıyla zikredildi.e. Dictionary of the Middle Ages.113. Mir’atü’z Zaman. II. Ayrıca Bizans İmparatoru Selçukluların ilerlemesinden kaygılanmaya başladı ve büyük bir ordu hazırlayarak onları imparatorluk topraklarından uzaklaştırmak istedi. II.Salih Tuğ.Sultan Alparslan’ın Bağdat’a Fetihnâme Göndermesi: Büyük Selçukluların batıya doğru ilerlemelerinin önünde bir engel vardı.halifelik ile dengeli bir ilişki kurdu. 749. New York. “Toghril Beg”. 184. İstanbul.Altay Köymen.g. 184.g.e. çev. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. o da Bizans İmparatorluğu idi.g. a.(456/1064)Bu süre dokuz buçuk aydır. s. XII. 107. 35. O nedenle kaynaklarımız Bağdat minberlerinde “Sultan” ünvanıyla adına hutbe okunan ilk sultanın Alparslan olduğunu ifade ederler. s. 106. a.

103 Saltanatı boyunca Büyük Selçuklu Devletini güçlendirip genişleten104 ve devleti her bakımdan iyi bir noktaya ulaştıran Sultan Alparslan.155. s. halifeliğin de bu fethin önemini kavradığını gösterir. .73. DİA. beraberinde Bizans imparatorunun başındaki kavuğunu da gönderdi. “Selçuklular”. s.g.e. Ali Sevim.97 Halife Kaim Biemrillah bu fetihten sonra sultana Ebu’l Feth ünvanını vererek onu taltif etti. Bu galibiyetten sonra Selçuklulara Anadolu kapıları açıldı. 107.99 Halife kendisini kutlayarak hil’at ve hediyeler gönderdi. Zaferden sonra.e. Daha sonra bizzat Melikşah’ın da katıldığı bir kuşatma sonucunda Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geçirildi. 103. a. Şinasi Altundağ. I. s. DİA. VI. X. Hüseyin Emin.250. a. 54. s. vezir Nizamülmülk ile karargâhta kalıp babasına vekâlet etti. Selçuklular Tarihi.Altay Köymen. 2003. oğlu Melikşah’ı veliaht tayin etmesi: Sultan Alparslan halifeye karşı izlediği dengeli siyasetin yanı sıra Bağdat şahneliğine(valilik/garnizon komutanlığı)olağanüstü yetkilerle donattığı meşhur komutanı Sadüddevle Güherâyin’i tayin etmekle de halifelik merkezinde tam bir egemenlik kurdu. Ankara. Mevdudî. Alparslan’ın galibiyeti ile sonuçlandı. Mir’atü’z Zaman.Altay Köymen. İA. Sultan Alparslan’ın gönderdiği fetihnâmenin Bağdat’ta halifelik sarayında okunması ve bizzat halife tarafından Selçuklu sultanına övücü bir mektup gönderilmesi. (456/1064).g. Melikşah: Daha küçük yaşta iken babası ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 329 geçerek. İA. İstanbul. İbrahim Kafesoğlu. 482. “Selçuklular”. Melikşah. XXVII. (Abdülkerim Özaydın. Ankara. halifeye bir fetihnâme göndererek galibiyeti müjdeleyen sultan.g. X. s. İbnü’l Cevzî.e. 50. “Malazgirt Muharebesi”. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. 1967.269. Ardından 463/1071 yılında Alparslan ile Romanos Diogenes arasında cereyan eden Malazgirt Meydan Muharebesi. a.Alparslan’ın.152. 368.35. X.e. Mir’atü’z Zaman. a. 368. İA.101 Zira halife. “Kaim Biemrillah”. İbrahim Kafesoğlu. Sultan Alparslan.g. 2004.98 Bu haberin ardından Bağdat süslendi ve büyük bir şenlik düzenlendi. İbnü’l Cevzî. “Melikşah”. İbnü’l Esir’in 97 98 99 100 101 102 103 104 M. Bağdat’ta bile sözünü geçiremez ve asayişi sağlayamaz duruma gelmişti.100 3. XXIX. a. I.) İbnü’l Esir. M.e. kuvvetleriyle bugünkü Türkiye sınırlarını geçerek Bizanslıların egemenliğindeki “Ani” ve “Kars” bölgesine girdi. otoritesini kaybetmiş. dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Radgan’da 458/1066 yılında düzenlediği törende oğlu Melikşah’ı102 veliahtı ilân etti.g.

II.g.189. İbrahim Kafesoğlu. İbrahim Kafesoğlu. Halifenin emriyle “Doğunun ve batının hükümdarı” alâmeti olmak üzere iki kılıç kuşatıldı.g.e.114 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 İbnü’l Esir.e. İbn Kesir. İbnü’l Cevzî. a.e. 1953.e. 111.160.109 Böylece Muktedî 467/1075 yılında halife oldu. s.g. 292. a.160.e.g. Görüşmeler sonucunda sultan ve Halife Muktedî adına hutbe okunmaya başladı.g. İbnü’l Cevzî.e. II.g. a. X. 108. Azimî. Ebu’l Fida. İbnü’l Esir.e. s. İbn Kesir. Ardından sultan. halifelik mührü olan yüzüğünü vererek. İbn Kesir.Sultan Melikşah’ın I. Ebu’l Fida.105 Alparslan’ın 465/1072 yılında ölümünden sonra yerine veliaht Melikşah geçti. XII.330 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S rivayetine göre Harezm’li bir emir ile yaptığı kavgada emir tarafından öldürüldü. Mir’atü’z Zaman. Ebu’l Fida. a. s.112 Beraberinde veziri Nizamülmülk ve komutanları. a. a.Mir’atü’z Zaman. 152. İbnü’l Esir’in rivayetine göre 475/1082 yılında birinci Bağdat ziyaretini gerçekleştirdi. İbn Kesir.107 Melikşah’ın veliahtlığını kabul eden Halife Kaim Biemrillah 447/1075 yılında vefat etti.53.111 1.Bağdat Ziyareti: Halife Muktedî Billah ile ilişkilerini sağlam canlı tutan Melikşah. O. beyleri ve kalabalık bir maiyeti vardı.g.21.Ahmed Cevdet. 155.g. vefat edince Muktedî biat aldı. 156. XII. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Bunun üzerine Melikşah 468/1076 yılında hac emiri görevlendirerek Mekke’ye gönderdi. İbnü’l Cevzî. Melikşah da bunu öperek iade etti.e. Sultan Melikşah’a yedi hil’at giydirildi.g. halifenin elini öpmek istedi. X.106 D.g.95.113 Kendisini sarayda karşılayan halifenin yanında ayakta durmayı tercih eden Melikşah. s. 189. X. 73. II. a. a.108 Kaim Biemrillah Muktedî Billah’ı veliaht tayin etmişti. el-Muntazam. VIII. .g. İbnü’l Esir. Sultan Melikşah Devri Büyük Selçuklu İmparatorluğu.94.e. Halife Muktedî’nin ısrarı üzerine özel tanzim edilmiş şeref mevkiine geçti.e.g. a.e. İstanbul. a.Sultan Melikşah Dönemi Melikşah tahta geçtikten sora ilk iş olarak veziri Nizamülmülk’ü Bağdat’a göndererek adına hutbe okunmasını sağladı. 106.e. a. İbnü’l Esir. buna izin vermeyen Muktedî. XII. 191. s. a.110 Sultan Alparslan’ın ölümü üzerine Mekke’de adına okunan hutbe kesildi ve tekrar Mısır’daki Mustansır el-Alevî adına okunmaya başlandı. 106. Hamid el-Isfahanî. a. a. 76. XII. s.e. X.g.g.e. V.

Başşehir olması sebebiyle Isfahan.120 Melikşah’ın hedefinde sadece Mısır yoktu.Sultan Melikşah’ın II.). Sultan Melikşah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan taht kavgalarında önemli bir rol oynadı…(Osman Gazi Özgüdenli.214.122 115 116 117 118 119 120 121 122 Osman Turan.121 Sultan Melikşah’ın bunlardan başka çok önemli bir hedefi daha vardı ki.g. “Isfahan”. Nitekim kısa sürede Selçuklu ordusu Hicaz’ı devlete bağladıktan sonra Yemen ve Aden’i de Selçuklu egemenliğine aldı. .Mısır’ı ele geçirmek amacıyla yöneldi. Yemen ve Aden’in de fethedilmesini istiyordu.119 Mısır’ın sultanın hedefinde olmasının nedeni Batınî propagandasının yuvası haline gelmeye başlamasıdır. 497-502.e.1 993. 196.e. Bu hedef.59. Şehir bu dönemde büyük bir imar faaliyetine sahne oldu.g. Bu durum ise Abbasi Halifeliği için bir tehditti. I. İA. İbn Kalânisî. 372. s. Ankara. İlber Ortaylı. “Melikşah”.115 İşte böyle bir zamanda sultan seçkin bir toplulukla Bağdat’a âdeta çıkarma yaparak. s. ayrıca bkz. Melikşah’ın Bağdat’a ikinci gelişini ziyaret değil bir sefer olarak görmek esasen daha doğru olur. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. a. 118 Sultan Bağdat’a bir çok Türk beyini çağırarak onlarla yeni yapacağı fetihler hakkında görüşme yaptı.Bağdat Ziyareti: Sultan Melikşah bu düşüncelerle 484-485/1091-1092 yılında Bağdat’a ikinci defa gitmeye karar verdi. Osman Turan. halifelik üzerinde ağırlığını hissettireceği izlenimini vermek istiyordu. a. s. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. Böylece hem siyasî ve hem de dinî otoriteyi elinde tutup tüm İslâm dünyasını kontrol altına almayı düşünüyordu.116-125. İA. “Selçuklular”. s. Çünkü Melikşah’ın tüm İslâm dünyasını nüfuzu altına alma ideali vardı. İbrahim Kafesoğlu. XXII. Eski Dünya Seyahatnamesi.200. a.116 2.Isfahan’ın Selçuklular zamanında asıl gelişmesi Sultan Melikşah’ın Devletin merkezini Rey’den buraya nakletmesiyle başlar. s. 2000. X.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 331 Selçukluların Bağdat’a egemen oldukları zaman dilimi içinde Abbasi Halifeliğinin en zayıf olduğu dönem Sultan Melikşah dönemidir.208. 671. Ayrıca Hicaz da tam egemenliğini sağlamak. Bu dönemde halife-sultan ilişkileri dostane gelişmedi. İbrahim Kafesoğlu. DİA.. saltanat merkezini halifelik merkezine yani Bağdat’a nakletmekti. Erdoğan Merçil.e.İbn Kalânisî bunu doğrular mahiyette “Sultan Melikşah Isfahan117 dan Bağdat’a.g. İstanbul. Isfahan: İran’ın dördüncü büyük şehri ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi. İstanbul. VII. ömrü yetmediği ve hayatına mâl olduğu için gerçekleştiremedi. Osman Turan. 2007.

I. (Abdülkerim Özaydın. bu savaşların kazanılmasında ve Kutalmış’ın isyanının bastırılmasında ve Kutalmış’ın isyanın bastırılmasında önemli rol oynadı. Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı Devlet adamlarından. sorunları sultana değil.e.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi: 485/1092 yılında Batınîler tarafından öldürülen Nizamülmülk125ün öldürülmesi hakkında bazı tarihçilerin farklı görüşleri vardır. I.332 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Sultan Melikşah’ın yaptırdığı Şahdiz kalesine sinsice yerleşen Batınî reislerinden Atâş burada özellikle Deylemliler ile dostluk kurarak. s. Ravendî. 152.İbnü’l Adim. Siyeru A’lami’n Nübelâ. XXXIII. “Bu şeytan öldü.g.Osman (748/1347).g. 128 Nizamülmülk Batınîlerle mücadelede mesafe almıştı. İstanbul. IX. 204. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Ahmed Ateş. Halife. s. s. 95.e.Ali. Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Veziri. Kışkırtma gerekçesi olarak sultan hükümdarlıkta kendisiyle vezirin ortak olduğunu söylemesi ve vezirin kendisine danışmadan iş yapması olduğunu ifade eder. İbnü’l Esir.397. a. Alparslan tahta geçtikten bir ay sonra Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü tayin etti. 151.205. kardeşi Süleyman ile giriştiği taht kavgası sırasında Alparslan’ın yanında yer aldı. mutluluğumuz başla123 124 125 126 127 128 Ravendî.e. İbrahim Kafesoğlu. XIX. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur.g. Böylece kaleye egemen olan Atâ Isfahan yakınlarında bir propaganda ocağı kurdu. 208 . 2007. I. a. Çünkü Nizamülmülk halifeye de yakın bir kişiydi. İbn Hallikan. İdarî ve siyasî kabiliyetleriyle onun dikkatini çekti. Zira onun öldürüldüğü haberini alan Hasan Sabah. Muhammed b.g. 317.e. onun “Tacülmülk” adına Melikşah’a yakınlığı ile bilinen bir kişinin kışkırtması sonucunda öldürüldüğünü nakleder. 1957.127 Nizamülmülk’ün öldürülmesi. nşr.g. 195.200. Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. 131. s. Ravendî. Bu olaydan en çok etkilenenlerin başında Halife Muktedî geliyordu. onları propaganda ve telkin yoluyla kendi mezhebine bağladı. X. a. Çağrı Bey’in ölümünün ardından Tuğrul Bey döneminde (1040-1063) Horasan’ı yönetti. “Nizamülmülk”.206. (455/1063) Malazgirt Muharebesi hariç Alparslan’ın bütün seferlerine katılan Nizamülmülk. Vezirin öldürülmesiyle halife-sultan münasebeteleri halife aleyhine bozuldu. DİA.Ahmed b.g. ona iletiyordu. a.) İbn Kalânisî. Yani halifenin sultan ile ilişkilerinde etkin bir rol oynuyordu.e.59. Alparslan’ın. 132. Sultan Melikşah zamanında devlet için ciddî bir tehlike teşkil eden Hasan Sabah ve adamlarıyla mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi.123 3. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Beyrut.e. 194. İbrahim Kafesoğlu. 66. 313.126 Tarihçi İbrahim Kafesoğlu’nun da kanaati Nizamülmülk’ün öldürülmesi. Selçuklu Devleti bünyesinde büyük bir boşluk ve huzursuzluk meydana getirdi. Zehebî. a. Ankara. Tacülmülk’ün kışkırtması ve Batınîlerin suikastı sonucu gerçekleşti. 1983-1985. a. çev. Sultan Melikşah’ın rakiplerini bertaraf ederek tahta geçmesinde büyük hizmetleri oldu. İbnü’l Cevzî. Nizamülmülk.

e.g.207. IV. Ebu’l Fida.g.200. İbn Tiktaka. a. Ahmed b.g.Basra’daki günlerinde oruç tutup. s. Ayrıca halife idarî işlere de karışmak istiyor ve bunu belli ediyordu. 374: İbn Kalânisî.g.”demişti. el-Muntazam. İbn Hallikan. Bu durum halifeye çok zor geldi. el-Muntazam. Üçüncüsü zehirlendi.296. 74.135 Sultan Melikşah Bağdat’ta bulunduğu sırada bir gün ava gitmişti. dedi. sana ilave bir saat bile yok. s. Onu da beraberinde getirtti. Rivayete göre o. s. I. İbnü’l Cevzî. a. Sultan bunu söylerken istediğin yerde kalabilirsin mesajını da gönderdi. a. 375. s. 74.132 Halife bir ay süre istedi.130 Bu durum sultanı kızdırarak halife ile arasının açılmasına neden oldu.g. s. kan çıkarmaya başlayarak öldüğünü nakleder. Kendisine on gün süre verdi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 333 dı. Vezirin öldürülmesi devlet adamlarına ve bilginlere karşı terör eylemlerini artırdı. 164.129 4. 129 130 131 132 133 134 135 136 137 Seyfullah Kara. sonra hacamat yaptırdı. Melikşah’ın ölümüyle ilgili üç görüş nakleder: Birincisi. Ebu’l Fida ise sultanın ateşli hummadan öldüğünü 137 rivayet eder. Allah’a dua ederek sultanı şikayet ediyordu.g.466.g. a. a. nefesi kesildi ve öldü. a.133 Melikşah’ın halifeyi alelacele Bağdat’tan çıkarmak istemesi herhalde halifeden olan torunu Cafer’i halifeliğe veliaht yapma niyetinde olmasındandı.e. İbnü’l Cevzî.136 İbn Hallikan.e. İkincisi hummaya (ateşli hastalık) yakalandı ve öldü.e. a. IX.g. a. IV. Hastalandı ve öldü. 375. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Mehmelek Hatun’un halifeden olma Ebu’l Fadl Cafer(480-1088) adında bir de oğlu vardı.e. Öldüğünde 37 yaşındaydı. Suyutî.Mahmud. İbrahim Kafesoğlu.170.e. s.g. İbnü’l Cevzî.Sultan Melikşah’ın Ölümü: Sultanın Halife Muktedî ile evli kızı Mehmelek Hatun geçimsizlik nedeniyle babasına şikâyette bulundu. Sultan Bağdat’a bir heyet göndererek kızını Isfahan’a getirtti.131 Bu sebeplerle Melikşah Bağdat’a vardıktan bir süre sonra halifenin Bağdat’ı terk etmesini istedi. Sonuç olarak devlet günden güne sürekli kan kaybederek yıkılışı hızlandı. a. Melikşah’ın av etinden yedikten sonra hastalanıp.g.e. sultanın kararlılığı karşısında Bağdat’tan ayrılmak zorunda kaldı ve Basra’ya gitti.170.e. a. önceki eşinden olan Mustazhir Billah’ı veliaht tayin etmek istediğinden Melikşah’ın bu teklifini reddetmişti. . av etinden yedi.e. Suyutî.e.141. Ali İbrahim Hasan. İbn Hallikan. IV. IX.134 Oysa ki halife. Melikşah. s. Halife.

Sultan Melikşah’tan Sonraki Dönem Melikşah 474/1081’de Isfahan’da doğan en büyük oğlu Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün tavsiyesi üzerine veliaht tayin etmişti. “Berkyaruk”. H.e. Berkyaruk.49.334 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Bu rivayetleri göz önüne alarak Melikşah’ın zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varabiliriz. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.g. İbrahim Kafesoğlu.47. II. 375. Selçuklu Tarihi. .e. Muhammed ve Sencer zamanlarında. 514-516.143 Onun ölümüyle Büyük Selçuklu Devletinin altın devri olarak isimlendirilen birinci dönemi sona ermiş oldu.142 Melikşah o kadar büyük bir coğrafyaya egemendi ki kendisinden önce ve sonra hiçbir sultana nasip olmamıştı.e. a. 1992. Mahmud.g.210. Sultanın ölümünden sonra halife Bağdat’a dönerek yönetimi eline aldı. a. s. Tarihçi İbrahim Kafesoğlu.144 E. IV. Bunun Melikşah’ın ölümünden sonra gerçekleşmesi şüpheleri artırmaktadır. Mevdudî.153. s. İstanbul.147 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 Zekeriya Kitapçı. İbrahim Kafesoğlu.g. İbn Hallikan.e.78. 46.145 Melikşah’tan sonra sultan olan dört oğlu. İslâm Tarihi.146 On üç yıl süren taht mücadelesi sonucunda devlet zayıfladı.g.g. Çünkü nüfuz sahibi ve yaratılış itibariyle hırslı bir kadın olduğunda şüphe olmayan Terken Hatun’un halife ile anlaşarak bunu gerçekleştirmesi kuvvetli bir ihtimaldir. Abdülkerim Özaydın. Ancak Terken Hatun beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht tayin ettirmek için her vasıtayı mübah sayarak harekete geçti. sultanı zehirleyenin Terken Hatun olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu ifade etmektedir. a. a.e. s. s.141 Sultan Melikşah öldüğünde ardında Çin sınırından Şam’a ve Yemen’e kadar uzanan bir ülke bıraktı. Suriye Selçukluları 511/1117 yılına kadar şeklen merkeze bağlı kaldı. s. Hüseyin Emin.g. Sultan Sencer’den (552/1157) sonra ise Selçuklu Devletleri tamamen birbirlerinden ayrıldılar. Ali el-Hüseynî. Çünkü halifeliğin Selçuklulara intikalinin söz konusu olduğu bir dönemde138 sultanın ani ölümü139 şüpheleri artırmaktadır. Zira zehirlenme olaylarında genellikle vücut ateşinin arttığı bilinen bir gerçektir. 203. Kaynaklarda geçen sultanın ateşlenerek öldüğü rivayetleri de esasen zehirlenme olayıdır. V.140 Terken Hatun’un amacı ise oğlu Mahmud’u sultan yapmaktı. a. s. DİA.38.e. V.İbrahim Hasan. a. Ebu’l Fida.

Dönemin âlimleri küçük yaştaki bir kişinin adına hutbe okutmanın caiz olmadığını beyan etmişlerdi. Kimin sultan olduğu belli olmadığı için devlet otoritesi ortadan kalktı. Isfahan’da adına hutbe okundu. Ancak dikkate alınmadı. X. Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak istemesiydi. 213. Ebu’l Fida. 1999.g.g. bir çeşit has olarak çeşitli eyaletleri ellerinde tutmaktaydı. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. II. 57.153 Böylece Mahmud’un sözde sultanlığı iki yıl sürdü. İstanbul.150 Bu sırada devlet işlerini Terken Hatun adına vezir Tacülmülk idare ediyordu.Holt. Haçlılar Çağı. Ordu parçalandı. Bununla da kalınmayarak Mahmud’a “Nasırüddünya ve’ddin” ünvanı verildi. a. 148 149 150 151 152 153 P.e. 203. Harem-i Şerif’te de adına hutbe okundu. a. Bu uygulama.170. a.149 Terken Hatun Halife Muktedî’ye hutbede oğlunun adını okutmasını isteyen bir haber gönderdi. çev. Bunun nedeni. II. .e. Çünkü annesi Terken Hatun 487/1094’de öldü.M.Mahmud Dönemi: Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun. Sonuçta hanedan üyeleri.151 Bu durum üzerine Nizamülmülk’ün adamları Berkyaruk etrafında toplandılar ve ona sultan olarak biat ettiler. Selçukluların yönetim anlayışı devletin Melikşah’tan sonra parçalanmasına neden oldu. XXIX. cenaze namazı bile kılınmadan sultanı Şuniziyye’de defnettirdi. s.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 335 Selçuklu sultanları iktidarlarının doruğunda oldukları zaman bile merkezî bir devlet oluşturamadılar. DİA. Abdülkerim Özaydın. Buna göre. a. Çünkü o. Bunun yanı sıra Terken Hatun Selçuklu Devletinin tüm vali ve komutanların oğlu küçük Mahmud’a biat ettirdi. s. s. Berkyaruk taraftarları ayaklanıp hapsedildiği yerden onu çıkardılar.g. “Melikşah”.Melikşah’ın en büyük oğluydu. İbnü’l Esir. Böylece Mahmud adına hutbe okundu. Böylece saltanat Berkyaruk’a geçti. ailedeydi.11. Özden Arıkan.g. a. İbrahim Kafesoğlu. çeşitli milliyetlerden insanların yaşadığı eyaletler üzerinde hüküm sürdüler.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. İbnü’l Esir. Bunun yerine farklı diller konuşan.148 1.g. Birinci Haçlı Seferi sırasında ağır sonuçlar doğuracaktı. 214.e.e. X.213.e. Suyutî.152 Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk’u Isfahan’da yakalattı. 215. Ebu’l Fida. Daha sonra Isfahan’a götürülerek sultanın Şafii ve Hanefiler için yaptırdığı medresenin haziresine defnedildi. 11. iktidar birey olarak sultanda değil.

g. İbnü’l Esir. X.g.g.158 Halife kendisine hil’at giydirdi. II. 515. Muhammed’i yendi. 229.e.e. II.336 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Aynı yıl Halife Muktedî de öldü154 yerine Mustazhir Billah halife oldu. 303. DİA. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi.155 Yeni halife sultan olarak Berkyaruk’u tanıdı. V. a. “Selçuklular”. Ali el-Hüseynî. a. Berkyaruk’u yendikleri savaştan sonra Bağdat’a gidip Halife Mustazhir’in elinden hil’at giydiler. İbrahim Kafesoğlu.g.156 2. “Berkyaruk”. a. s. a. a. Ali el-Hüseynî.Kardeş Kavgası: Berkyaruk kendisine baş kaldıran Muhammed Tapar üzerine yürüdü. Berkyaruk’un kuvvetleri zayıf olduğu için Tutuş’a yenildi. İA. Ebu’l Fida. İbnü’l Esir.e. Ebu’l Fida. 372. a.e. Aralarında cereyan eden ilk savaşta yenildi. Bağdat’da Muhammed adına hutbe okundu. Hüseyin Emin. a. 304. İbnü’l Esir.e. 293.e.165 Hutbe tekrar Berkyaruk adına okunmaya başladı. . a. a. Bu haberi alan Halife Mustazhir Bağdat’ta Tutuş adına hutbe okuttu.g.e.g. 212. 231.g. 214.e. X. İlk savaşta Muhammed’e kardeşi Sencer de yardım etmişti. 163. s.164 Bu gelişme aynı zamanda bu Sencer’in de halife tarafından tanınması anlamına geliyordu. 81. Suyutî. 374. İbnü’l Esir. İbnü’l Esir.157 Halife Mustazhir onu bu konuda destekledi. Ardından üçüncü karşılaşmada da Muhammed’e galip geldi.161 3.e. İbnü’l Esir. Erdoğan Merçil.167 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 Ali el-Hüseynî.g. a. s. a. İbnü’l Cevzî.g.159 Adına hutbe okundu.61.e.170. İstanbul.Berkyaruk Dönemi: Berkyaruk iktidara geldikten sonra dağılmaya yüz tutan Selçuklu Devleti’ni toplamak için büyük gayret sarfetti. Berkyaruk’a karşı harekete geçti.170.163 Her ne kadar Muhammed adına Bağdat’ta hutbe okunmuşsa da ülkenin Azerbaycan bölgesi hariç diğer bölgelerinde egemenliği yoktu.g. s.(493/1100)162 Berkyaruk ile kardeşi Muhammed arasında 494/1101 yılında ikinci karşılaşma gerçekleşti. 1992. IV. X.e. İkinci mücadelede Berkyaruk.166 Bu sırada üzerine yürüyen Sencer’e yenildi.e.79. Ülkenin büyük bölümünü elinde tutan Berkyaruk tek sultan olarak ülkenin tamamına egemen olmak istiyordu.g.g.g.e. s. X. s. a.e. el-Muntazam. a. a.160 Bu sırada amcası Tutuş.g. X. Abdülkerim Özaydın. İbn Hallikan. IX.52. X. X.52.

Muhammed onun sultanlığını kabul etti. X.Holt. II.g. İbnü’l Esir. Cebel. 216. Ebu’l Fida. a.e. Ebu’l Fida. II.(497/1104)173 Savaşın uzamasıyla gasb olayları arttı.55. İbnü’l Esir. Çağatay Uluçay.177 Haçlıların Kudüs’ü işgal ettikleri sırada Muhammed Tapar kardeşi Berkyaruk ile savaşıyordu. Taberistan. a. a. a.176 Bu anlaşmayla aynı zamanda Bağdat’ta artık kesin olarak Berkyaruk adına hutbe okunmaya başladı.g. Rey.g.e. Halife de ona 50000 dinar verdi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 337 İkinci defa Bağdat’a giden Berkyaruk168 para sıkıntısı çektiği için halifeden yardım istedi.179 Berkyaruk iktidarı boyunca kardeşleriyle saltanat mücadelesi yaparken aynı zamanda memleket içinde yer altı faaliyetleri yapan Batınîlere karşı da mü- 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 İbn Kalânisî.g. Harameyni’ş Şerifeyn’e egemen olacak. tedbirsizliği ve birbirlerine düşmeleriydi.e.e. a.g. 307.e.178 491/1097 yılında Haçlılar Suriye’ye girdiğinde Müslüman ümmetin başı olma iddiasıyla ortaya çıkmış iki kişi vardı.g.e. a. s. II.223.171 Ardından gerçekleşen dördüncü savaşta Berkyaruk.174 Yapılan bu anlaşmayla Berkyaruk.g. X. a. 369. X. a. Cezire. 217. İbnü’l Esir. Zaten Haçlıların Beytü’l Makdis ve civarını ele geçirmelerinin nedenlerinden biri de o dönemde İslâm dünyasının dağınıklığı.9.170 Berkyaruk’u bu yanlış davranışlara iten sebep iki kardeşinin-Muhammed ve Sencer-kendisine karşı ittifak kurmalarıydı. Abdullah Nasıh Ulvan. II. Diyarıbekir. X. Ebu’l Fida. Sonuçta Berkyaruk galip geldi. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. İbnü’l Esir. . çev.g. a. s. a.175 Bu barışa göre birbirlerinin topraklarına saldırmayacaklardı.M. Aralarında barış yapıldı. Ülkenin harap oldu ve valilerin halka zulümleri arttı.g. 307. s. İstanbul.g. 227. Bunlardan biri. a.g. Ebu’l Fida. 216. X. s. İran.63.82. İstanbul. P.e. s. yağma yaptılar. 1965. diğeri de Kahire’de bulunan Fatımî halifesi el-Âmir idi.e.e. a. 370.g.g. Muhammed ise Azerbaycan’a.172 Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki bu mücadele beş yıl devam etti. Bağdat’taki Abbasi halifesi Mustazhir.e. İbnü’l Esir.e. Sencer ise Horasan bölgesine egemen olacaktı.169 Halifenin yaptığı bu yardım yetmemiş olacak ki İbnü’l Esir’in rivayetine göre Berkyaruk ve ordusu halkın malına el uzattılar. 213.e. a.e. İlk Müslüman-Türk Devletleri. II.Mustafa Salih Çakmaklı. Ebu’l Fida. 1992. 369. Hüseyin Emin. beşincisinde ise Muhammed galip geldi.

161-163. a.57.e. X. Sultan bunları bulup cezalandırdı.239. s. Yolda hastalandı. İstanbul.g.Melikşah ve adamları özür dileyip çekildiler. M.186 II.g. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.284. Batınîlerin kilit noktalardaki kalelerine saldırılar düzenledi.276. Bu sırada II. 305. a. Oğlu Melikşah’ın veliaht olmasını vasiyet etti.Melikşah bu sırada dört yaşındaydı.e. Bunun üzerine II.e. a. a.172. İA. İbnü’l Esir.e.61. Bu kalelerden biri de Şe’der kalesiydi. çok sayıda 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 İbrahim Kafesoğlu. Ahmed Cevdet. O dönemde uygulanan âdet üzere gözlerine mil çekildi. X.188 4.e. Ali el-Hüseynî. II. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. Suyutî.g. VII. s.g. s. 322.183 Tahta oturan II. saltanatının ilk günlerinde Selçuklu ülkesinin bütününe egemen olmasına189 rağmen tek başına idare edemedi. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.g.e. 374.e.g.Altay Köymen. 1990.192 Batınîler Muhammed Tapar’ın bir çok valisini öldürdüler. a.e. Nevzat Kösoğlu.193 Devlet içine de sızdılar. a. İbn Kalânisî. s. 150 İbnü’l Esir.e. VII. XII. s. II.g. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a. V. s. 160.190 Ana-bir kardeşi Sencer191 Horasan bölgesine egemendi.194 Sultan. s.338 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S cadele veriyordu. Suyutî.g.e. a.g. . a.184 Muhammed Tapar durumu kabul etmedi.g. “Selçuklular”. İbnü’l Esir.Melikşah’ın saltanatı birkaç ay devam edebildi. 225. a. Aynı yıl öldü.172.g.g. IX.e.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi: Muhammed. 191. 164. XII. 110.182 498/1105 yılında Berkyaruk üçüncü ziyaretini gerçekleştirmek üzere Bağdat yolundaydı.e. 164. el-Muntazam.Melikşah da Bağdat’taydı ve adına hutbe okunmuştu. X. a. Bu kaleyi kuşatan Muhammed Tapar. Suyutî. a. a. Büyük kardeşi Berkyaruk’un ölüm haberini alan Muhammed Tapar Bağdat’a henüz girmişti.187 Ardından Abbasi halifesi Mustazhir (487-512/1094-1118) Muhammed’i sultan ilân etti ve ona “Gıyasüddin(Dinin bereketi)” ünvanını verdi. İbnü’l Cevzî.g. İbnü’l Cevzî. 159.185 Muhammed Bağdat’ta hutbeyi kendi adına okuttu. Sencer bu bölgede otoritesini sağlamlaştırdı ve huzuru sağladı.e. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. X. İbn Kesir. Ebu’l Fida. Muhammed Tapar saltanatı boyunca Batınîlerle mücadele etti.180 Batınîlere karşı savaşılmasına181 rağmen Batınîlerin yayılması önlenemedi.

II.Mahmud.e.Mahmud (862/1283). İran’da Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusu. Ahmed b.e. IX.e.e. II.e. 229. III-I.203 511/1117 yılında Muhammed Tapar vefat etti.g. Hüseyin Emin. 42. 1997. a. “Alamut”. a.g. a. Çatışmalarda ölenlerle birlikte açlıktan ve hastalıktan telef olanlar da vardı.201 Bu konuda çağdaş tarihçiler de aynı kanaattedir.el-Muntazam. a.Muhammed’i tanımış oldu. 347. IX.62.199 511/1117 yılındaki kuşatma uzun sürmüş. Ahmed b. Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. ancak gizli yardım aldıkları için uzun süre dayanabilmişlerdi. b. İbnü’l Esir’in rivayetine göre Selçuklular kaleyi ele geçirdiler. 166. Sultan burayı ele geçirmek için çok mücadele etti. a. a.el-Muntazam. bkz.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 339 Batınî’yi öldürdü. sonraki yıllarda Batınîlerin etkinliği zayıflardı. DİA. XVI. Beyrut. Nevzat Kösoğlu. Çünkü Alamut kuşatmasından sonuç alınsaydı.Çağatay Uluçay.g. II. 1990. Ankara. 229. Abdülkerim Özaydın.e.g.g.57. 1989.e. s. Abdülkerim Özaydın. 42. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. X. Ele geçirilen kale harap edildi. Selçuklu askerlerinin kaleyi ele geçirecekleri sırada Sultan Muhammed Tapar’ın vefat haberinin geldiğini ve sonuç alınamadan askerlerin kuşatmayı kaldırdıklarını ifade etmektedir. İbnü’l Cevzî.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. a. 528.e.g. XII.202 Kanaatimizce bu bilgi doğrudur.Mahmud’un Selçuknâme’sinden öğreniyoruz.g. 196. s. a. 336. İran’da Elburz dağları üzerinde.49.193. 348.g. Ebu’l Fida.84. 23-54. II.g. II. Kazvinî. İstanbul. 1954. Kazvin’in kuzeydoğusunda yer alan müstahkem bir kale.g.301. . Fakat Selçuklu ordusu burayı ele geçiremedi. a. DİA. İbnü’l Cevzî. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (511/1118).e.e.t. s. s. Ebu’l Fida.Muhammed b. İstanbul. kalede mahsur kalan Batınîler yiyecek alamadıkları için neredeyse açlıktan ölecek duruma gelmişler.y (basım tarihi yazılmamış). II. a. 529.204 Ölüm nedenleri arasında Batınîler tarafından öldürüldüğü görüşünün de olması ayrıca dikkat çekicidir.e. a. Sonuç itibariyle Alamut kuşatması esnasında çok sayıda Batınî öldürülmüştür. 222.g.e.67.g. Zekeriya b. Kale asıl şöhretini Haşşaşîn’in lideri ve İsmâilî Devletinin kurucusu Hasan Sabbah’a borçludur.207 Ancak amcası Sencer kendini yeğeninden saltanata daha çok layık gör195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 Ebu’l Fida.200 Ancak bu rivayetin doğru olmadığını Ahmed b.Ali el-Hüseynî. s.e. AÜİF Dergisi. sultan olarak Mahmud b. Ankara.206 Böylece halife.195 Bu başarı özellikle Bağdat’ta büyük bir sevinç meydana getirdi. bkz.512/1118 yılında Mahmud adına Bağdat’ta hutbe okundu. 337.205 Yerine oğlu Mahmud geçti.g. s. Hüseyin Emin. a.Mahmud. Ahmed Ateş. Ali el-Hüseynî. İbnü’l Esir. a. Abdülkerim Özaydın. Örneğin Hüseyin Emin. s. İbn Kesir.196 Batınîlerin elindeki en önemli kale ise Hasan Sabbah197 ın karargâhı olan Alamut198 kalesiydi. s.263. II.150.“Hasan Sabbah”.

Sencer kardeşinin oğluyla barış yaptı. VII.321.41.215 Diğer taraftan Mahmud’un Irak’taki egemenliğine ilk itiraz kardeşi Mes’ud’dan geldi. Kendisine gelen halifelik elçilerine halifenin otoritesini tanıdığını ifade eden işaretler bile veriyordu. II. İbn Kalânisî. Ebu’l Fida. Mes’ud’u bir kısım Türkmenler ile Hille’nin Arap emiri Dübeys b.b. Duruma el koyan Mahmud 514/1120 yılında kardeşi Mes’ud’u yendi.g.15. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.Altay Köymen. 231. Mahmud’a çok iyi davrandı. Bunu devletin emirlerine ve Abbasi halifesine bildirdi. a. Azimî. 231.g. II. 9. Mahmud’a bir mektup yazarak bu ittifaktan derhal ayrılmasını istedi o da ayrıldı.208 Onu kendisinden sonra veliaht tayin etti. Sultan Sencer bu ortamda halifelik ile ilişkilerini yürütmeye çalışıyordu.Tuğrul da Irak’ta egemen208 209 210 211 212 213 214 215 216 İbn Kalânisî. s. a.Sencer Dönemi: etti210 Sencer’in tahta geçtiği sırada Bağdat’ta Halife Mustazhir (512/1118) vefat yerine oğlu Müsterşid geçti. Sencer’in Irak’ta naib bıraktığı yeğeni Mahmud ile ilişkilerini geliştirerek. 230.e. 230. VII.216 Bu arada diğer kardeşi II. .e. 1985.e. s.y. s. kendisinin Halife Müsterşid’i azlederek yerine Abbasoğullarından veya Hz. Ebu’l Fida.209 5.212 Oysa Sencer.g. onu kızlarından Mehmelek Hatun ile evlendirdi.Sadaka destekliyordu.213 Mahmud’a ayrıca “Sultanu’l Muazzam”(Büyük Sultan) ünvanını vererek kendisine bağlı kalmak şartıyla Irak’a sultan tayin etti.211 Bu dönemde Abbasi-Selçuklu ilişkileri yeni bir döneme girdi.g.g. a. thk.g. s.214 Halifeye saygı ve bağlılık konusunda babalarının yolundan yürüdüğünü dile getiren Sultan Sencer. Ona ikramda bulundu. M. a. Halife onun sultanlığını kabul etti. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.Said Âşur. 10. a.g.e. II. Bu ittifakı öğrenen Sencer. Aralarında savaşlar meydana geldi. Bu yüzden Selçuklulardan iki sultan ortaya çıktı. Abdülvehhab en-Nüveyrî. a.g. Ebu’l Fida.e. II. Sencer galip geldi.e. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb.322. 170. hatta Sencer’e karşı ittifak kurarak savaşma kararı almışlardı.e. İbnü’l Esir. a. a. 459.340 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S düğünden kendini sultan ilân etti. Büyük Selçuklu Devletinin zayıfladığını ve kendi egemen olduğu bölgelerde bile otoritesinin ortadan kalkmaya başladığını gören Halife Müsterşid Billah. İbnü’l Cevzî. X.e.y.Ali soyundan başka birini halife seçeceği yolundaki söylenti ve ithamları ise yalanlıyordu.

e. Çünkü Halife Müsterşid ne pahasına olursa olsun Selçuklu egemenliğinden kurtulmak istiyordu. İbnü’l Cevzî. a.g.g.223 217 218 219 220 221 222 223 M.g.g.g.Ancak Mahmud’un gücüne dayanamayıp Dübeys ile birlikte amcası Sencer’e sığındı. X. İbnü’l Cevzî. 26. 3-Nihayet halkı bir ordu yerine iki orduyu. Halife barış yoluyla Bağdat’a girmelerine engel olamazsa savaşacaktı. s. X. IX. Mahmud’un ağırlıklarına saldıran halife karşısında Mahmud geri çekildi. İbnü’l Esir. tedbir ve hazırlıkları sultanın görmesini istememesi.e.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 341 lik mücadelesi veriyordu.e.g. . idarî.Altay Köymen. a. malî.g. II. İbnü’l Cevzî. a.e.51. İbnü’l Cevzî. 2-Henüz tamamlayamadığı bu hazırlıklar için zaman kazanmak istemesi. a.4. a.217 Halifeye elçi gönderen Mahmud. 255-259. Sultan Mahmud’un Bağdat’a yürüme kararına karşı çıkan halifenin böyle davranmasının başlıca üç nedeni vardı: 1-Devlet olma yolunda aldığı. a.219 Mahmud’un geri çekilmesinin sebebi hasta olmasıydı.220 Ardından Mahmud vefat etti. a-Sultan Mahmud ile Halife Müsterşid Arasındaki Mücadele: Selçuklu sultanlarının Bağdat’a gelmelerine karşı çıkan halife bu dönemde egemenlik haklarını almak istediğini açıkça ortaya koydu. askerî.e. Azimî. X. Amacı halifeyi kendisine karşı yapılmış ittifaktan ayırmaktı. 676. (526/1131)221 Mahmud’un ölümüyle Sencer adına okuttuğu hutbeyi kesen Halife Müsterşid222 in bu tutumu karşısında harekete geçen Sencer’in amacı halife ile savaşmak değildi. silaha başvurulmamasını istedi.e. halifenin ordusu ile sultanlık ordusunu barındırmaya ve beslemeye mecbur ederek sıkıntıya maruz bırakmak. X. a. 526/1131 yılında Mahmud Bağdat’a gitmeye karar verdi.91.218 Halife Müsterşid oğlu Raşid’i halefi olarak Bağdat’ta bıraktıktan sonra Mahmud’a karşı harekete geçti. 24.e. Bu durumda bile elçi göndererek halifeye bağlılığını bildirdi. Halife ise kendisinin bu yıl Bağdat’a gelmemesini aksi halde kılıca başvuracağını bildirdi.

g.e. a.342 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mahmud’un ölümünden sonra Sencer’in iki yeğeni Mes’ud224 ve II. 55. Hamid el-Isfahanî. Sultan Mahmud 525/1131 yılında ölünce tahtı ele geçirmek için yeniden harekete geçti… (Faruk Sümer. 52. a. Sultan Muhammed Tapar öldüğünde (511/1118) Mes’ud atabegiyle birlikte Musul’da bulunuyordu. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. “Sencer”. 214.166.230 Müsterşid’in yerine veliaht olan oğlu Raşid Billah geçti. M.228 Halifenin Sencer tarafından öldürttüğü iddiası doğru değildir. X. İslâm tarihi kaynakları bunu reddetmektedir. Üstelik babasının intikamını almak için ordu toplamaya başladı. 28. Irak Selçukluları Devletinin başkenti olan Hemedan’ı işgal etti. II. 27.225 Artık Sultan Sencer’in Irak’ta otoritesi kalmadı. çev.232 Halifenin üzerine yürüyen Mes’ud onun 224 225 226 227 228 229 230 231 232 Mes’ud b. . İbnü’l Cevzî. a.231Raşid. Kerimüddin Mahmud (733/1132).Altuntegin kendisine atabeg tayin edildi. Henüz üç yaşında iken Türk Devlet geleneğine göre merkezi Musul olan el-Cezire valiliğine gönderildi ve Mevdud b. 53. Böylece Mes’ud Irak Selçukluları Devletinin başına geçti.g. 52. Emir Mevdud’un 507/1113 yılında Dımaşk’ta Bâtıniler tarafından öldürülmesi üzerine yerine getirilen Aksungur el-Porsukî başarılı olamadığından azledildi. XXIX. 1943. İbnü’l Cevzî.e.Nuri Gençosman. a. a.) M. Hemedan civarında gerçekleşen savaş(527/1133)da Mes’ud’un daha doğrusu müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı. IX. s.Tuğrul halife ile birlikte kendisine karşı ittifak kurdular.Altay Köymen de itiraz etmektedir. Mes’ud. 1966. s. M. Böylece Irak Selçukluları müstakil bir devlet oldu. İbnü’l Esir.227 Halifenin suikast sonucu ölmesiyle Sultan Sencer’in öldürttüğü şayiası da yayıldı.e.e.229 Bu görüşe Selçuklu tarihçisi M. 231.g. Muhammed Tapar: Sultan Muhammed Tapar’ın oğludur. İstanbul. DİA. Mes’ud. Selçuklulara karşı önü alınmaz bir düşmanlık duygusuna kapıldılar. Selçukî Devletleri Tarihi.Tuğrul.g. Seyfullah Kara. “Mes’ud b. X.e. a. Bundan etkilenen Abbasi hanedanı Selçuklular aleyhinde propagandaya başladılar.143. XI. Ankara. 349-351. İbnü’l Cevzî. Hatta İbnü’l Cevzî’nin nakline göre Müsterşid’den sonraki halifeler.g.g.Muhammed Tapar”. 53. II.Altay Köymen.e. Aksarayî. XI. Sultan Sencer ve Mes’ud’un isimlerini hutbeden çıkardı. İA. b-Halife Müsterşid’in Ölümü ve Batınîler: Halife Müsterşid Billah 528/1134 yılında ordusunun başındayken Batınîler tarafından öldürüldü226 Bu suikast Batınîlerin saçtıkları dehşeti göstermesi bakımından önemli bir örnektir. amcası Sencer’in egemenliğindeki Rey’e sığındı. İbnü’l Esir. 489.Altay Köymen. X.

Bunu mantıken kabul etmeye imkân yoktur. Tahran. II. 305. “Sencer”. Said Nefisî. “Sencer”. Mes’ud. Gıyasüddin b. Ahmed Behmenyâr. Hândmîr. Buna göre Batınîler yeniden kale yapmayacaklar. Sultan Sencer’in talimatıyla Muktefî’yi halife ilân etti. İstanbul. M.g. İA. Muhammed Tapar’ın ölümüyle tekrar güçlenen Batınîler 518/1124 yılında büyük bir katliam yaparak 700 kişiyi öldürdüler.Altay Köymen. Şemsî. X. mallarının yağma edilmesini ve ailelerinin esir edilmesini emretti. X. Raşid’in Batınîler tarafından öldürülmesi babasına nazaran çok daha zor kabul edilebilir. II. İbnü’l Cevzî. .238 Alınan bu tedbirlere rağmen Batınîlik-İsmaililik cereyanı gelişerek. s. Batınîlerin nerede yakalanırlarsa derhal öldürülmelerini.236 Ancak Sencer zamanında iç mücadelelerden dolayı Batınîler üzerine gidilemedi. 489. İbnü’l Cevzî. diğer taraftan da devletin bel kemiği olan Horasan’a yayıldı.235 Bundan sonra Sencer dönemi nisbeten daha huzurlu geçmiştir. IX. 154. Bu olayla halife-sultan mücadelesinin üçüncü safhası da Selçuklular lehine sona erdi. Bu sırada öldürüldü.271-276. silah satın almayacaklar. X. vezirinin öldürülmesine rağmen.g. 249. 67. Yönetim istikrara kavuşmuştur. İbnü’l Cevzî. 304. e. Düsturu’l Vüzera. Ebu’l Hasan Beyhakî. el-Muntazam. a.234 Daha sonra Bağdat’a bir hücum hazırlığına girişti. kaleden kaleye sıçrayarak. X. hiç kimseye inançlarını kabul ettirmeye 233 234 235 236 237 238 239 240 M. İA. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Sencer’in en ilginç icraatlarından biri de Bozkuş isimli komutanı vasıtasıyla Batınîlerle barış anlaşması yapmasıdır. Bağdat’tan kaçtıktan sonra atabeg Nureddin Zengi’ye sığındı. 26. M. Siyasî ihtirasa sahip Raşid’in sultanlar tarafından öldürtülmesi kuvvetle muhtemeldir.(531/1136)233 Raşid. 492.237 Sencer bu fitne unsuruyla mücadeleye önem vererek ve veziri Kâşânî. Şemsî. M. Bunun sebebi olarakta kendisine suikast yapılmasından korktuğu için olduğu söylenir. fakat Bağdat sınırlarını aşarak başka ülkelere geçtikleri zaman iki halifeyi de arka arkaya Batınîler öldürüyor.Altay Köymen.Altay Köymen.194-199. nşr. 1966.Altay Köymen. karşı bir harekâta geçmemiştir. a. 1317. nşr. Tahran.Hümamiddin.240 Sencer.239 521/1127 yılında vezir Kâşânî Batınîler tarafından öldürüldü. bir taraftan Suriye’ye. s. Tarih-i Beyhak. Zira Bağdat’ta bulunan halifelerin hiçbirini Batınîler öldürmüyor. Batınîlere karşı yeni önlemler almamış. el-Muntazam.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 343 Bağdat’ı terk etmesini sağladı.e. 1317.

Ancak anlaşmaya uymayan Batınîler sürekli yayıldılar. Şam ve Cezire atabeylikleridir.242 c-Büyük Selçukluların Irak’taki Egemenliklerinin Sonu: Sultan Sencer’in onayı ile halifelik makamına getirilen Muktefî Billah.468. Osman Turan. Ali İbrahim Hasan. İstanbul. 222.243 Halife Muktedî.247 Ölüm haberi Bağdat’a ulaşınca Bağdat’ta adına okunan hutbe kesildi.137. Buna karşılık Batınîlerin statüsü korunmuş olacaktı.245 551/1156 yılında kaçırılarak esaretten kurtarıldı. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Hüseyin Emin. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî.246 552/1157 yılında Sultan Sencer’in vefatıyla Büyük Selçuklu Devleti tarihe karıştı. Musul. a. 466. Ali el-Hüseynî.e.Zetterstéen. Irak’ın idarî bölgelerini birbiri ardına ele geçiriyordu.Zetterstéen. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. K.241. ihtiyar sultanın dağılan devleti yeniden toparlamasına imkân vermedi. VIII. Selçuklulara karşı kendinden önceki iki halifeden daha fazla mücadele etti.249 Fakat Büyük Selçukluların yerini alan bu devletçiklerden hiç biri. a. II.120. Anadolu ve Kirman Selçuklularıdır.241 Diğer taraftan devam eden Haçlı akınlarına karşı ne Sultan Sencer ne de halife karşı koyamamıştır. XII. VIII. İskenderiye. 576.e. 155.e. a. Sencer’in esaretten kurtulduğunu duyan tabi devletlerden bazıları. Halife Muktedî tarafından yenildi. Kendisine karşı koyan Irak Selçukluları sultanı Mes’ud.(551/1156)Bu olay Selçukluların Irak’taki sonu oldu.e. “Muktefî”.244 Sencer 536/1141 yılında Türk asıllı Karahıtaylara yenildi. Irak.V.344 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S çalışmayacaklardı. İslâm dünyasının içinde bulunduğu tehlikeden söz etmekte.g. 465. s.g. tüm Yakın ve Ortadoğu’ya esaslı bir düzen getirememiştir. Bu dönemde Selçuklu dünyasına atabeyler de egemen olmaya başladı. 230. İbn Kesir. 1965. a.V. e. yalnız bağımsızlığını korumaya değil. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. En meşhurları. a. Selçuklulara Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. Selçuklu devletçikleri ortaya çıkmaya başladı. 1971. İA. 576. Hüseyin Emin. s. 1971.151. s. En meşhurları. s. Ancak etrafında toplanan komutanları arasındaki rekabet.g. XI.Altay Köymen. M. Sencer’e bağlılıklarını bildirdiler. VII. a. K.g. .m.87. s. 153. aynı zamanda egemenliğini de genişletmeye çalışıyor.250 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 M. s.g. Nitekim 527/1133 yılında halifeye yazdığı mektupta Sultan Sencer. İstanbul. 183.g. İbnü’l Esir. Kudüs’ün domuz ve şarap ticareti yapılan bir yere dönüştürüldüğüne temas ediyordu.248 Bundan sonra Selçukluların egemen oldukları coğrafya karışıklıklar içinde kaldı.Altay Köymen.

s. H. II.I. s.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 345 Selçukluların Bağdat üzerindeki egemenliklerinin sultanın hayatıyla kaim olması dikkat çekicidir. Selçuklu Tarihi. İslâm medeniyetinin Selçuklulardan çok önce gerilemeye başladığını söyler.252 Selçukluların zayıflamasıyla Bağdat ve çevresinde fiilî egemenliklerini kuran Abbasilerde tekrar büyük bir Arap devleti kurma fikri oluştu.Zakir Kadiri Ugan.251 İslâm dünyasının batı bölgesi korkunç Haçlı işgalinin ızdırapları içinde yuvarlanır ve sultanlar yakaladıkları her fırsatta bu işgalcileri durmak amacıyla ordular techiz ve sevk ederken. III. çev. İbrahim Kafesoğlu. Onlar yalnız İslâm halifesi sıfatıyla manevî egemenliklerini Müslüman sultanlara tanıtmak istiyorlardı. Mısır. 1991. Müslüman ülkelerini Haçlılardan kurtarmak için çareler düşünmeyen halifeler.255 Bu dönemde ilim ve kültürün gerilememesinin bir sebebi de Müslümanları meşgul edecek yeni fikirlerin ortaya çıkmasıdır. 12. 35.DİA. İbn Haldun. İbn Haldun bu dönemi değerlendirirken. s.Barthold. Ahmed Emin. Doğuda Moğollar ve Harizmşahlar güçlenmeye başlamıştı.“Abbasiler”. İzah:Fuad Köprülü. Ayrıca halifeliğin güçlü bir ordusu da yoktu.Barthold. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. İstanbul. 402. Yunan felsefesinden ve diğer batı ilim eserleri tercüme edilerek bunlardan yararlanılmıştı. 2.171.e. V.253 Açıktı ki Abbasi devleti artık ilk zamanlardaki gücüne ulaşamazdı.Yüzyıllardaki İlmî ve Kültürel Durumu: Bilindiği üzere Abbasilerin ilk yüzyılında ilim ve kültür hayatı çok canlıydı. Bağdat’ta Selçuklu idaresini parçalamak için plan hazırlıyorlardı. Mukaddime.1988.40.256 251 252 253 254 255 256 M.KÜLTÜREL İLİŞKİLER A.Abbasi Halifeliğinin X. . Alparslan ve Zamanı.93. ilim adamları desteklenmişti. Ankara. 1962. Özellikle Halife Me’mun döneminde Beytü’l Hikme gibi bir kuruluş hizmete açılmış.Altay Köymen. İslâm Medeniyeti Tarihi.Dursun Yıldız.g.Muhammed el-Hadramî. I. Halifelik coğrafyasının üzerinde bir çok devlet kurulmuş ve genişlemişti. 1984. Zaten halife de bunlarla mücadele edemedi. İstanbul.ve XI. V. Zuhru’l İslâm. İlme önem verilmiş.254 II. Örneğin Tuğrul Bey’in vefatından Alparslan’ın tahta geçişine kadar olan zaman içerisinde Bağdat’ta Selçuklu egemenliği söz konusu değildi. Çünkü bölgedeki dengeler değişmişti. a. Oysa buna imkân yoktu.

Diğer bir ifadeyle mezhep çatışmalarına Nizamülmülk’ün bir katkısı olmamıştır.e. Ribatlarda kütüphaneler bile vardı.260 Mezheplere karşı ölçülü duran Nizamülmülk Batınîlerle amansız bir şekilde mücadele etmiştir. Şu halde Nizamülmülk’ün çabaları doğrultusunda Selçuklular eğitim faaliyetleriyle yeni bir Müslüman medeniyetinin kurulmasını sağladılar.e. Ancak onun aşırı Şafiî taraftarlığı yapıp Müslümanlar arasında ayrılığa neden olduğunu söylemek.Nizamiye Medreselerinin Kurulması ve Medreselerin Faaliyetleri 1. Bununla birlikte çağdaş araştırmacılardan Hüseyin Emin. a.g. İbrahim Kafesoğlu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 43. André Miquel. bir memleketten diğerine giden gezgin bilginler için durak yerleriydi.257 B. a. H.g. a.259 Nizamülmülk’ün Şafii mezhebinden olduğu bilinmektedir.346 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Selçuklular döneminde yapılan ribatlar. s. Hüseyin Emin.g.Nizamülmülk ve Faaliyetleri: Nizamülmülk vezir olduktan sonra Şiî Büveyhîler döneminden kalan ve önceki vezir Amidülmülk el-Kündürî zamanında da devam eden.261 Nizamiye medreselerinde Şafiî mezhebinden hocaları görevlendirmesi bölge halkının Şafiî olması nedeniyledir.226. s.Nizamiye Medreselerinden Önceki Eğitim-Öğretim Faaliyetlerine Genel Bakış: Abbasilerin ilk devrinde eğitim-öğretim kurumları için medrese kelimesi kullanılıyordu. Nizamülmülk’ün Şafii mezhebini diğer İslâm mezheplerinden daha üstün görmeye yöneldiğini böyle yaparak mezhepler arasında büyük bir ayrılığa sebep olduğunu ve hatta onun Şafiî mezhebini korumasının Selçukluların zayıflamasının nedenlerinden olduğunu iddia eder. hatta Selçuklu Devletinin zayıflamasına neden olduğunu iddia etmek kanaatimizce doğru değildir. 249.İbrahim Hasan. s. İslâm Tarihi. V. I.258 Bu şekilde davranarak devletin onları dışlamadığını gösterdiği gibi varolan mezhep kavgalarının üzerini de küllendirecek bir davranışta bulundu.e. s.262 C. Eş’arilerin lanetlenmesi uygulamasını kaldırdı. Hüseyin Emin.e.yüzyılda kullanılmaya başlandığı 257 258 259 260 261 262 Hüseyin Emin. Bu kurum Irak’ta ilmin ve kültür hareketlerinin gelişmesinde aktif rol oynadı.244.226.g. a. Bu kelimenin ilk olarak III/IX.226. .

2-Devlet menfaatleri ve Sünnî olmayan ideolojilere karşı savunma tedbirleri: Devletin mülkî teşkilat kadrolarının ihtiyacı olan elemanın yetişmesini sağlamaktı.Sebüktekin tarafından inşa ettirilen medrese olduğunu tesbit etmektedir. . s. 126. Söz konusu medreseler camilerde verilen eğitimin biraz daha gelişmiş şeklidir. XV/XVI.1035)Merv’de bir medrese yaptırmış ve vefatında oraya defnedilmiştir. Şayet etkili olsalardı tarihçiler önemle üzerinde dururlardı. 108. Ancak bu medreseler Nizamiye medreseleri kadar etkili olamadılar. III. M. 1955.İsmet Kayaoğlu. 1994. bu gün için de çok ileri bir davranıştır. tsz. Örneğin Arslan Gazi Tafgaç Han (v. Russell G. Sayı:4. 245. s.264 İlave olarak ilk Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in de Nişabur’da 434/1046 yılında bir medrese265 yaptırdığı tesbit edilmiştir. S.s. Eğitim-öğretimde fırsat ve imkân eşitliğini devlet eliyle bir dereceye kadar sağlamak yalnız o zaman için değil.Yıllığı. M. Asırlarda Osmanlı Medreseleri.yüzyılda Karahanlılar zamanında gerçekleşmiştir. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. 87. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad.New York. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”.225.IV/X.268 263 264 265 266 267 268 Cahid Baltacı. Görüldüğü gibi Nizamiye medreselerinden önce de medreseler kurulmuştu. A. Nebrâvî. Aydın Sayılı. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye.yüzyılda Nişabur’da Beyhakî medresesi adıyla Nasr b.Ü.Encyclopedia of Asian History. IV. Haydarabad.Samadi. halifenin elçisi olarak Melikşah nezdine Nişabur’a gönderildi. London. Higher Education in Medieval Islam.Kuruluş Sebebi: İki nedeni vardır: 1-Amelî ihtiyaçlar: Fakir öğrencilerin okumalarını sağlamak bu türdendir.263 Fakat tarihçi Nebrâvî. s. medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması. Ankara. II (1947-1948).5. 1975. Islamic Culture”.Altay Köymen.30-71. 1957. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”.121. Konya. ilk medresenin IV/X.Altay Köymen.M. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Bu nedenle medreseler devletin istediği vasıfta insanlar yetiştiriyordu. 1988. XXIX. Kahire.Kempiners. 1976. Nizamiye medresesinin ilk hocası Ebu İshak Şirazî. Materials on Muslim Education.267 Bu esaslar üzerine Nizamülmülk’ün çabalarıyla Selçuklu Devleti millî bir eğitim anlayışına kavuşmuş oluyordu. IV.S. İslâm Kurumları Tarihi. 50.Triton.266 2. İstanbul. II.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 347 bilinmekle beraber. Tabi ki devlet teşkilatında çalışacak bürokratların devletin istediği vasıflarda olmaları şarttır. A. “Nizamülmülk”.

a.255. Nişabur. es-Sıratu’l Müstakîm. s. 188-191. II. 2007. 1987. Ahmed Çelebi. Nizamülmülk bu konuda istisna olmuştur.271 Nizamiye medreseleri Bağdat’ın 656/1258 yılında Hülagü yönetimindeki Moğolların işgaline kadar devam etti. 409. “Nizamiye Medresesi”. Hüseyin Emin. kütüphanesi.272 Bu medreselere “Nizamiye” adının verilmesi şaşırtıcıdır. el-İslâm.e. s. I.Studies in Islam. 1995. X. 50. “Madrasa Nizamiye of Baghdad.270 Ancak bu medreselerin bir çoğu Bağdat Nizamiye medresesinin ilk kademeleri seviyesindeydi. II.278 Bu haliyle bu kurumlar 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 İbn İsfendiyar. 284. aynı zamanda malî özerkliğe de sahip bulunuyordu. 1320. Erdoğan Merçil.394.g. 1. Ziya Hasan Faruqı. s. a.114. Isfahan. 632.elHayatü’l İlmiye fi’l Irak.K. XVII. öğretim kadrosu. 97. XXXIII. 3. Meriyzan Useyrî.Ali Yardım. a. 1963.g. “Selçuklular”. Bunlarla da kalınmayarak medreseler köylere kadar ulaştı. s. Mekketü’l Mükerreme.1980.e.Medresenin Gelir Kaynakları: Vakıflar: Medresenin giderleri kurulan vakıflardan karşılanıyor274 bununla da kalınmayarak öğrencilere maaş ve burs veriliyor275 bu konuda uzak bölgelerden gelen öğrencilere öncelik tanınıyordu. Halbuki o zamana kadar inşa edilen kurumlara sultanların adı verilirdi. 50. nşr. I. New Delhi. Daimî bir gelir kaynağına sahip olan bu medreseler. maaş kaygısından kurtulmuş hocaları.277 Zaten Selçuklu medreselerinin özgün taraflarından birisi de budur.Hitti.e.Abbas İkbal. DİA.g. 1976. çev. Cahit Baltacı. İA. İslâm Kurumları Tarihi. İbrahim Kafesoğlu. yalnız ilmî ve idarî özerkliğe değil.8. İsmet Kayaoğlu. a.g.348 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Nizamülmülk Bağdat’ın ardından Belh. . İstanbul. Sultan Alparslan’ın kendisini geniş yetkilerle donatması bunun bir nedeni olarak sayılabilir. 22 Eylül 1067 tarihinde açılan Bağdat Nizamiye medresesi273 binaları. P. öğrencileri ve gelir kaynakları ile bir bütün teşkil etmekteydi. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.135. Komisyon. İsmet Kayaoğlu. Bağdat.Tahran. a. İstanbul. Abdülkerim Özaydın. Tarih-i Taberistan.g. İbnü’l Cevzî. Basra.e. Böylece medreseler eğitim tahsis edilmiş binaları.8. s. 123. II.e. Herat.276 Bu medrese dünyadaki ilk üniversite olma özelliğini de taşır. s. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. Merv ve Musul269 şehirlerinde de Nizamiye medreseleri kurdurdu. öğrencilerin kalacakları yurtlar ve aldıkları burslar ile kendilerini kaygısızca ilme verebiliyorlardı. Ankara.

t. Fatımî halifelerini öven çok sayıda şiirler yazıyorlardı. Tarih-i Ferheng-i İran. History of Iran. şairler.279 4. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. Örneğin Ebu Nasr Abdülkerim Bağdadî es-Sulî (v. IV.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 349 sadece zamanının değil.e. tıp ve cerrahi dallarında da dersler verildiği283 bilinmektedir.el-Müntehab. Edeb. Nişabur’da on yedi ilim dalında ders veriyordu.181. nşr.Frye.116. H.284 5.317. tarih. Selçuklu Tarihi.y.R.K. s.1026) Nizamiye medresesi kurulmadan önce. b. DİA. edebiyat da okutuluyordu. kelam âlimi olduğu kadar edip. Bol bol hediyeler. Bu ödül ve bağışları elde etme arzusu.Lambton. felsefe. İsa Sadık.285 Bu dönemde Fatımî egemenliğindeki Mısır’da pek çok şair yetişmiştir.115. ehl-i sünnete mensup şairler. Abdülgafur Farisî. Şiî şairleri taklit etmeye sevketmiş. İslâm Tarihi. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.İbrahim Hasan. Abdülkerim Özaydın. hil’atlar.S. 188-191. Tahran. 216. devletin siyaseti icabı Şiî ve diğer Rafızî anlayışlarla mücadele etme zarureti geliyordu. Paris. XXXIII. şair ve gramerciydi.62.g. London-The Haque. İbrahim Kafesoğlu. Cambridge. Arap Dili ve Edebiyatı.55. fıkıh usulü. s.Medreselerde Okutulan İlim Dalları: İlmî özerkliğe sahip olan hocalar farklı ilim dallarında ders veriyordu.280 Bağdat Nizamiye medresesinde şu dersler okutuluyordu: Kur’an. Selçuklu Tarihi.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi: Selçukluları bu büyük eğitim faaliyetine sevk eden sebeplerin başında.N. hendese. ödüller ve çiftlikler verdikleri için. ahlak. Hadis. s. Zira 525/1130 yılında Ebu’l Kasım elAsturlabî Bağdat’ta Selçuklu sarayında astronomi alanında çalışmalar yapmaktaydı. 2007. s. 1965. Erdoğan Merçil. Feraiz. s. mantık.282 Ayrıca hitabet. Zeyl. İstanbul. . günümüze göre de ileri eğitim kurumları olma özelliği taşır.286 279 280 281 282 283 284 285 286 M. İsmet Kayaoğlu. Bunlara ilave olarak astronomi çalışmalarına da değinmek gerekir. “Nizamiye Medresesi”. II. III. International Structure of the Saljuq Empire. bu sebeple onlardan bir kısmı. V.105. 31.281 Bu medreselerde söz konusu ilim dallarının yanı sıra matematik. Ayrıca feraizde hesap ve hatta aruz ilminde mahir bulunuyordu. a. s. Eş’arî Kelamı. Fatımî sarayı ile ilişki kurmuşlardı. İbrahim Kafesoğlu. Şafiî Fıkıh Usulü. fıkıh. Riyaziye.Altay Köymen. 380. A. Kendisi. a-b.

Sultan Tuğrul Bey’in veziri Amîdülmülk el-Kündürî: Amîdülmülk el-Kündürî’nin Mutezile mezhebine mensup olduğu iddia edilmektedir. “Gazalî ve Felsefesi”. Ankara. “Gazalî. Selçuklu Devri Muhaddisleri. Bunun üzerine Gazalî.Ankara.288 Dönemin Abbasi halifesi Mustazhir Billah.İbrahim Hasan. Zira. isterse de az da olsa Hanefî olsun.e. 1988.172. İlave 287 288 289 290 291 292 293 294 295 Montgomery Watt.Ruhi Fığlalı. XIII. 1996. 137. Bu fikir Büveyhîlerin egemenliği altında Şiî ve İsmailî akımlar arasında varlığını sürdürdü.E. 1981.çev. s. 136. Louis Gadret. Şiîlik ve diğer mezheplere karşı etkinliği bir günde gerçekleşmedi.Sünniliğin Gelişmesi Abbasilerin ikinci döneminin en önemli özelliği. ister Şafiî-Eş’arî ister Hanbeli-Selefî. a. s. mutasavvıf ve filozoflara yönelttiği eleştirilerle tanınan İslâm düşünürü… (Mustafa Çağrıcı.293 Sünniliğin.492.290 Ancak Nizamiye medreselerinin Batınî-İsmailî fikir ve propagandaları etkisiz kılmada pek başarılı olamadığı anlaşılıyor.Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. İ.287 Bu dönemde muhaddisler. İslâm dünyasında Sünniliğin egemenlik elde etmesidir. Mutezile mezhebine karşı da mücadele verilmiştir. 112. Şafiî fakihi. 1989. Bunlar bilinen Şiî inançlarını benimsemekle birlikte sahabilerin çoğunluğunu küfürle itham etmekle diğer Şiî gruplarından ayrılıyordu. IV.350 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Şiîlerin fikir bakımından aşırı olanları vardı ki bunlara “Rafızî” deniyordu.295Bu iddiayı tarihçi Abdülkerim Özaydın doğrulamaktadır. Ankara.g.Agâh Çubukçu. ehl-i sünnet dışına çıkmamışlar ve ehl-i bid’atla şiddetli bir mücadele içine girmişlerdi. 1997.317. 173. ders veren bazı Sünnî fakih ve kelamcıların yaptıkları vaazlar yeni kavgalara neden olmuş ve bu kavgalar Bağdat’ın sokaklarına taşmıştı. H. Nuri Topaloğlu. s. “ed-Dercü’l Merkum” adlı eserlerini yazdı. İslâm Tarihi.291 D. İstanbul. Gazalî: Eş’arî kelamcısı. İlhan Kutluer. “Kitabu Kavâsım el-Batıniyye”.s. İslâm Medeniyeti. Şevki Dayf. 622.292 Öte yandan bu dönemde sadece Şiîliğe karşı değil. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. “Muhassılü’l Hılaf”. çev.203. Belleten. “Din ve Kültür”. Ancak bu yeni durum Şiîliğin yeniden teşkilatlanması sonucunu doğurmuştur. I. Şiî ve Batınî grupların etkileri artınca İmam Gazalî289 den eserler yazarak onların fikirlerini çürütmesini istemişti. “Kitabu Fedaih el-Batıniyye”. DİA. Montgomery Watt. “el-Kısasu’l Müstekîm”. Abdurrahman Acar. IV. 489-505.Tezi). . Sayı:198. “Hüccetü’l Hat”. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. İstanbul.294 1.

1993. 555. 96. 555. Selçuk Üniversitesi.Hârizm’de ise Mutezile mezhebinin egemen olmasının buna neden olduğunu da ortaya koymaktadır.133. s.nşr. Beyrut.297 Onun Şiîliği konusunda da ittifak298 olmakla birlikte kanaatimizce Mutezile olması ağırlık kazanmaktadır.299 Tarihçi Mikail Bayram.e. XXVI. XXVI.171. Tuğrul Bey’in Kündürî ile çalışması esasen kendisinin mezhep farklılığını önceleyen bir tutum içinde olmadığını gösterir. İbrahim Kafesoğlu.g. 2. “Kündürî”.e. DİA. s.86. 1984. ancak daha sonra bu tavrından vazgeçtiği rivayet edilir. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. Abdülkerim Özaydın.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî.304 Melikşah’ın isteğiyle kaleme alıp sultana sunduğu Siyasetnâme’sinde 296 297 298 299 300 301 302 303 304 Abdülkerim Özaydın. İbrahim Kafesoğlu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Talât Koçyiğit. Ebu’l Meâli el-Cüveynî. Abdülkerim ed-Dîb. Ebu İshak Şirazî gibi büyük fakihler memleketi terk etmişlerdi. Konya.g. 141-144.303 Nizamülmülk âlimlere büyük değer veriyordu. DİA. Tuğrul Bey’in de Mutezile mezhebine mensup olduğunu öne sürerek Eş’arilerin hutbelerde lanetlenmesini emrettiğini dile getirir. Kündürî’nin minberlerde Eş’arileri lanetleyen ve Şafiî mezhebinden olanları takip etme politikasına son vererek memleketi terk etmeye mecbur kalmış Ebu’l Kasım el-Kuşeyrî. . s. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. 2002. Sayı:18.Osman (748/1347).301Kündürî’nin tazyikinden nasibini alan Ebu’l Kasım Kuşeyrî. Seyfullah Kara.Sultan Alparslan’ın veziri Nizamülmülk: Kılıç pahasına savunulan Sünnî anlayış ilim kurumları ile de desteklenmişti. İstanbul. “Kündürî”. XIX. Daha sonra onun Horasan camilerinde Rafızîlerle birlikte Eş’arilerin de lanetlenmesini istediği.240. “Cüveynî İmamü’l Harameyn”.302 Bu olaylar bize Sultan Tuğrul Bey zamanında henüz Selçuklu Devletinin Sünnî bir ideolojiye sahip olamadığı gösterir. a. 2005. a. Mikail Bayram. Siyeru A’lami’n Nubelâ.134. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. XXVI. 1983-1985. DİA.Ahmed b.138. “Kündürî”. Zehebî.DİA.Buna bağlı olarak Selçukluların tarih sahnesine çıktıkları bölgeler olan Mâverâünnehir’de Maturidî mezhebi.Hevazin el-Kuşeyrî ve İmamu’l Harameyn el-Cüveynî gibi âlimler Horasan’ı terk ederek kendisine tepki göstermişlerdir. 555.s. s. Ankara. Ankara.300 Vezir Kündürî’nin Şafiîlerle Eş’arilere düşmanlığı ve özellikle İmam Şafiî aleyhindeki konuşmaları yüzünden Abdülkerim b.296 Onun Mutezile mezhebinden olduğu konusunda ise bütün kaynakların ittifakı vardır. VIII. Abdülkerim Özaydın.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 351 olarak Mutezile-Şiî ifadesini de kullanmaktadır.İmamü’l Harameyn el-Cüveynî gibi fakih ve âlimlerin geri dönmelerini sağlamakla işe başlamıştı.

İslâm Şehri. a. Ankara. ehli sünnet ise güçlenmeye ve yayılmaya başladı. H. Şimdi de bu evliliklerden bazıları üzerinde duralım. 1992. Halife de bunu kabul etti. Bu evlilik 504/1110 yılında gerçekleşti. 152. en-Nuzumu’l İslamiyye.306 Alparslan döneminde devlet yönetimine Sünnîlerin alınmasına özen gösteriliyordu. Sünnî anlayışlar arasında daha önce görülmemiş bir rekabetin doğmasına sebebiyet vermiştir.Mahmud. Talât Koçyiğit. Ebu’l Fida.308 Bir mezhep üzerinde devlet himayesinin olması kargaşaya sebebiyet vermişti.e. 1975. s.e.87. Selçuklu Araştırmaları Dergisi.İshak et-Tusî. s. “Alparslan Zamanı Dinî Siyaseti”. IV.Elif Topçugil. Öyle ki Bağdat’ta Şafiîler ile Hanbeliler arasında baş gösteren fitnenin sebebi.Halife-Sultan İlişkilerinde Yeni Bir Boyut:Evlilikler 463/1070 yılında Alparslan kızını Halife Muktedî ile evlendirdi Alparslan halifeye mektup yazarak torunu ve veliahtı olup daha sonra Muktedî Biemrillah adıyla halife olan Udetüddin’in kendi kızıyla evlendirilmesini istemiştir. Ahmed b. a.305 Nizamülmülk’ün gayretleri sonucunda Mutezile mezhebi kaybolmaya.Hasan İbrahim Hasan. çev. II. a. 250.133. IV.465/1072’de Nişabur’da düzenlenen düğümle bu evlilik gerçekleşti. 165. II. çev.g.g.Nurettin Bayburtlugil. a. İbn Hallikan. s. 174. Şafiî. M. 1998.e.99. Mezhep taassubu da Sünnî anlayışı gelişme aşamasında derinden sarsmıştı.352 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S “Padişahların memleket işleri için âlimlerle meşveret yapması” isimli bir bölüm vardır. IX. Siyasetnâme. İstanbul.e. Hişam Naşabî.312 Tüm bu evliliklerden ne sultanlar lehine ne de halifeler açısından herhangi bir siyasî sonuç ortaya çıkmadı. a.Altay Köymen.SOSYAL İLİŞKİLER A. s. “Eğitim Kurumları”.307 Selçuklu Devletinin resmî mezhebinin olması. Hasan b.42.g.311 Bu geleneğe Sultan Sencer de uymuş ve kızını Halife Müsterşid ile evlendirdi.310 Muhammed Tapar Bağdat’a giderek kız kardeşini Halife Mustazhir Billah ile evlendirdi.e. İstanbul. 305 306 307 308 309 310 311 312 Nizamülmülk.86.g.g.309 III. İbnü’l Cevzî. . mezhebinde namazlarda besmelenin açıktan okunması ve sabah namazında kunut dualarının okunmasına Hanbelilerin karşı çıkmalarıdır.

a. s.174.s. İbnü’l Esir.e.Ebu’l Fida. a.13.a. Buna göre Halife. Fakat bu evlilik ne halifeye ne de Hatice Arslan Hatun’a mutluluk getirmedi. Zekeriya Kitapçı.313 Selçuklu tarihi müelliflerinden Azimî bu evlilikle ilgili olarak farklı bir bilgi vermektedir.Bu evlilik teklifinin halifeden geldiği bize intikal eden bilgiler arasındadır. Gelin Rey’den Bağdat’a götürüldü.317 Bu evlilikle halife-sultan ilişkileri sağlam bir zemine oturmuş görünüyordu. XII.a. s.s.İbnü’l Esir. M. Azimî.134. s. Selçuklu Tarihi. İbnü’l Cevzî.fakat Zahîredüddin’in ölümü üzerine bu evliliği kendi şahsına çevirtmiştir.316 Kanaatimizce de Hatice Arslan Hatun Çağrı Bey’in kızıdır.Sultan Tuğrul Bey’in Yeğeni ile Halife Kaim Biemrillah’ın Evliliği: Tuğrul Bey’in kardeşi Çağrı Bey’in kızı Hatice Arslan Hatun ile Halife Kaim Biemrillah arasında 448/1056 yılında nikâh yapıldı. 67. yeğenine karşı tutumunu öğrendi ve Arslan Hatun’a bir mektup göndererek onun halifenin sarayından çıkmasını ve Bağdat’taki sultan sarayına dönmesini ve Rey’e dönmek üzere yol hazırlığı yapmasını istedi. Bu evlilikle ilgili bir diğer rivayet ise halife ile evlenen kız Çağrı Bey’in değil.319 Ayrıca Bağdat’taki şahneye(vali)de mektup yazmış. Osman Turan. s.g. s. a.e. VI. Bu evlilikle.g.13. s. Ebu’l Fida ve Hamid el-Isfahanî’den daha önce yaşamış olan İbn Kalânisî. Ayrıca tarih araştırmacılarının açıklamaları da bunu desteklemektedir. 102.170.e.Mir’atü’z Zaman. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Sultanları.318 454/1062 yılında Tuğrul Bey halifenin.315 Bununla birlikte İbnü’l Cevzî. a. Halife eşini hor görmüş.Mir’atü’z Zaman. beklediği ilgiyi göstermemiş dolayısıyla Hatice Arslan Hatun Selçuklu sarayına dönmek durumunda kalmıştı. Arslan 313 314 315 316 317 318 319 İbn Kalânisî.e.İbn Kesir.92.g. Bağdat-Selçuklu egemenliği boyunca sık denebilecek zaman aralıklarında tekrarlanan evlilikler yoluyla iki hanedan arasında akrabalık kurma geleneği başladı.g.617.e.13.IX. s.e. İA. Şinasi Altundağ.a. .91.314 Oysa ki bu rivayete diğer kaynaklarda yer almamaktadır.g. Azimî. a. İbnü’l Cevzî. Tuğrul Bey ve Zamanı. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. Sultan Tuğrul Bey’in diğer kardeşi Davud’un kızıdır.Altay Köymen.g.Tuğrul Bey’in yeğeni ile oğlu Zahîredüddin’in nikâhını yapmış.s. İbnü’l Cevzî.Hamid elIsfahanî.İbrahim Kafesoğlu. “Kaim Biemrillah”.g. Hatice Arslan Hatun’un Çağrı Bey’in kızı olduğunu ifade etmektedir.II.141.40.e.22.e. VIII.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 353 1.2. 169.g.

g. Düğün 455/1063 yılında327 Bağdat’ta yapıldı. ölmeden önce sultana halifenin kızıyla evlenmesini tavsiye ederek. I.g.168. Zekeriya Kitapçı.45.329 Ali el-Hüseynî(v. “The Marriage of Tughril Beg”. Sayı:1.331 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 İbnü’l Cevzî. Sonuç itibariyle bu evlilik amacına ulaşmamış ve iki hanedan arasında akrabalık oluşmamıştır. Cambridge. Ebu’l Fida.19. 234.15. .Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kaim Biemrillah’ın Kızıyla Evlenmesi: Tuğrul Bey’in eşi Altuncan Hatun.322 Sultanın bu niyetini sezen halife.Rivayete göre burada 455/1063 yılında bunun kanamasından öldü.e.60. Konya. a. 2. bir heyet kurarak girişimlerde bulunmak ve Hatice Arslan Hatun’un geri getirmek üzere Rey’e gönderdi.328 Ardından Rey’e hareket eden Sultan Tuğrul. Ali el-Hüseynî.76. a.208. II. 1970.321 Siyasî nedenlerle yapılmak istenen bu evliliğin amacı Selçuklu hanedanı ile Abbasi Halifeliğini birleştirmekti.International Journal of Middle East Studies.326 Düğün nikâhtan yaklaşık bir yıl sonra gerçekleşti. a.H.e.323 Halife bununla da kalmayarak sultanı bu evlilikten vazgeçirmek için büyük miktarda mehir vermesini şart koşmuştu. şehre varmadan Tacarşat köyünde konaklamıştı.e. I. s. VIII. Ebu’l Fida. Mevdudî.g. a. X.75. a.354 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Hatun’un yola çıkarılmasını istemişti. a. a.e.e. s.g.Türkiyat Araştırmaları Dergisi. a. a.g.g. Halife karısının Bağdat’a geri dönmesini istemişse de320 sultan tarafından kabul edilmemişti. böylece hem dünya hem de ahiret şerefine ulaşacağını ifade etmişti. İbnü’l Cevzî.g. Hüseyin Emin. s. Ahmed b. 261.e.e. a.g. a.e.g. el-Muntazam. Suyutî. a. “Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”.70. V. 131. Ahmed Cevdet. Zekeriya Kitapçı. 1994. İbnü’l Esir. s.325 Nihayet Tuğrul Bey 454/1062 yılında Halife Kaim Biemrillah’ın kızıyla nikâhlandı. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları.e.g. 20.e.622) Tuğrul Bey’in zifafa girdikten sonra öldüğünü330 rivayet ederse de kanaatimizce bu doğru değildir. George Makdisî.324 Zira o zamana kadar hiçbir halife sultanlardan hiç birine kız vermemişti. s. s.e.g. Ravendî. I. İbnü’l Cevzî. II. 192. II. Zira hava sıcaktı. Amacı ilişkilerin daha da kötüye gitmesini önlemekti. 110. Ebu’l Fida.Mahmud.e. 181. s.e.g. a. s. 192.g.

. a.s.K. Ahmed b.g. Halife kızın gitmesine izin vererek göndermek için hazırlık yaptı. Sultanın kızı.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 355 Tuğrul Bey’in bu evlilik girişiminin sonuçlarından biri de kendisinden sonraki hemen bütün sultanların halifelerle akrabalık kurmak istemesini gelenek haline getirmesidir. Selçukluların medeniyet tarihinde en büyük hizmetleri şüphesiz Tuğrul Bey’den itibaren İslâm dünyasının her tarafını cami.333 Bu evlilik merasimi muhteşem oldu.e. 160. I. X.Mehmelek Hatun sert çıkınca halife kabul etmek zorunda kaldı.g.Hitti.e. Sultan da elçi göndererek “Kızımı göndersin” mesajını iletti. P. oğlu Cafer’i de alıp götürmek isteyince halife izin vermedi. tıp okulu. Halife bu oğlunu veliaht yapmak istiyor. I. 157.Sultanların Bağdat’ta Yaptıkları İmar Faaliyetleri Selçukluların imar faaliyetlerinde bulunmaları onların Bağdat’ta işgal yoluyla egemenlik kurma amacında olmadıkları anlamına gelir.335 Nihayet sultanın kızı Isfahan’a döndü. a. İbnü’l Esir.g. X.m. Halife ile sultan arasındaki anlaşmazlıklar bu olaydan sonra başladı ve sultanın ölümüne kadar devam etti.Sultan Melikşah’ın Kızıyla Halife Muktedî’nin Evliliği: 480/1087 yılında Sultanın Bağdat’ı ziyareti sırasında kızı Mehmelek Hatun ile Halife Muktedî Billah’ın evlendirdi.”dedi. 749.Mahmud. İbnü’l Esir. medrese. a. Esasen bu bir Türk geleneğidir.332 3. zaviye ve kervansaraylar ile doldurmaları.15. bu kurumlar 332 333 334 335 336 Zekeriya Kitapçı. Sultan Melikşah ise çok küçük yaştaki Cafer’i veliaht yapmak ve torununun hem halife hem de sultan yetkilerine sahip olmasını istiyordu. a.336 B.334 İbnü’l Esir bu düğün hakkında “Benzerini Bağdat görmedi. Ahmed b. Halife Muktedî’nin önceki hanımından Mustazhir adında bir oğlu daha vardı. 175.Mahmud. Sayı:1. babasına halifeden şikâyetçi oldu ve Bağdat’ta durmaktan sıkıldığını ifade ederek “Halifenin bana saygısı yok.g. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. imaret. hastane. kütüphane. 160.e. III. Meselenin esas noktası da halifenin sultanın kızı Mehmelek Hatun’dan olma oğlu Ebu’l Fadl Cafer idi. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi.” ifadesini kullanır. Evliliğin üzerinden iki yıl geçtikten sonra 482/1089 yılında sultanın kızı.

168. asayiş sağlanmış.101.e. Selçuklu egemenliği zayıfladığından bayındırlık faaliyetleri devam etmedi. İslâm İktisat Tarihine Giriş. a.344 Fakat dönemin halifesi Mustazhir Billah. Tuğrul Bey ve Zamanı. Konya. Ebu’l Fida. M. Bu yüzyıl ticaret ve sarraflıktaki gelişmenin zirveye ulaşmasına tanık oldu.International Journal Middle East. M.Yine bu yüzyılda Büveyhîler döneminin aksine tarım ve çeşitli sanayi dalları gelişti. İbrahim Kafesoğlu.343 502/1108 yılında Muhammed Tapar Bağdat’taki Daru’l Memleke(Sultan sarayı)tamir edilmesini emretti.347 Selçukluların gelişiyle Bağdat’taki ayyarlar ortadan kaldırılmış.g.g. Yolcuların dinlenmesi için hanlar yaptırdı.345 Muhammed Tapar’dan sonra.e.Tezi). 293. Ahmet Turan Yüksel.346 Ticarî hayat canlandı ve para değer kazanmaya başladı.Yüzyıllardaki İslâm Dünyasındaki Ekonomik Durum Bu dönem ekonomik gelişmede hem bir zirve hem de gerilemenin başlangıcıydı. s. s.339 Bu faaliyetlerde Şiî-Sünni tüm Bağdat’ta yapmıştı. Hamid el-Isfahanî. a. 1991.Sabri Orman. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. Abdülaziz ed-Durî.356 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S için büyük vakıflar yapmalarıydı.Altay Köymen. X. s.13.g. çev. IV.338 Tuğrul Bey Bağdat’ta çarşılar yaptırmıştı. a. I. s. Ebu’l Fida. uzun yollarda durak yerleri. Abdülaziz ed-Durî.342 İlave olarak Bağdat’ta bir de cami yaptırdı. Selçuklulara bayrak açtı ve Bağdat’ta Tuğrul şehri olarak bilinen bölgeyi ve surlarını yıktırarak yerine Selçuklulara karşı koyabilmek için yeni bir sur inşa ettirdi.341 Melikşah’ın icraatlarından birisi de hac yollarının güvenliğidir. 201.e. İbrahim Kafesoğlu. 262. Melikşah.EKONOMİK İLİŞKİLER A. George Makdisî.122. s.IV-V/X.Altay Köymen.XI.g. a. köprüler yaptırmış.168.121.e.g.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. a. I. vakıflar yaptırmıştı. II.13. . sular getirtmiş. Kurumların bakımı için daimî kaynaklar tahsis etmiş. İstanbul. kanallar açtırmış. 97.337 Mescid ve medrese yapımının bütün Selçuklu sultanlarının değişmez siyasetleri olduğu bilinmektedir. s. II.e. Tuğrul Bey ve Zamanı.e.g. “The Marriage of Tughril Beg”. s. ekonomide de kıpırdanmalar olmakla birlikte348 Selçukluların gelişiyle 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 Ravendî. ticaret yollarında asayişi temin etmiş. hanlar ve ribatlar inşa ettirmişti. 1993. s.119.340 İmar faaliyetlerinde Sultan Melikşah dönemi dikkat çeker.

e.g. 12.351 Ev fiyatlarının normal zamanlardan çok yüksekti.58. 7. a.350 B. XVII.000 dinara satarak %100 kâr elde etmişti.111. 20 dirhem koyarak ticaret yapıyordu ve 10 dirhem kâr elde edi- 349 350 351 352 353 354 355 Jacob Lasner. 1349.e. divanda çalışan bir memur da bir aylığı ile kolaylıkla bir ipek elbise satın alabiliyordu. Muhammed b. a.e.Ekonomik Durumla İlgili Bazı Veriler 1 koyun 1 sığır 1 kat elbise 1 ipek elbise 1 dirhem 1 at 14 gümüş dirhem=20 veya 22 dirhem=1 altın dinar 57 dirhem 10. Dinar (Hazırlayanın notu) İbnü’l Cevzî.349 Ekonomik durum hâlâ kötü idi. Miftahu’l Muamelat.s. Görülüyor ki işçi bir aylığı ile bir normal elbise. 14 .g. 12. II. . 15 . nşr. 1989.000 dirheme bir köy satın alınabiliyordu.g. 17. II. 440/1048/1049 tarihli. New York. Yine görünüşe göre ticaret çok daha kârlı idi.000 dinardan 30.606.000 dinara352 kadar olan evler vardı. Yağan Paşa Vakfı.21 dirhem 40 dinar 5 inci 11 veya 25 dirhem Anlaşılan Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da Hıristiyanlardan 3. Bağdat’ta kıymetleri 3. Örneğin üç kişi ortalama 13.000 dinarlık zeytin yağını. 20. “Baghdad”. s. Bağdat’ta 10.Eyyüb Taberî. Ayda 70 dinar ile 150 dinar arasında değişiyordu. 188. Servet adaletli dağıtılmıyordu.354 Buna karşılık divanda çalışan memurların maaşları çok yüksekti.g. Muhammed Emin Riyahî.4000.6. s.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 357 Bağdat’ta ekonomik yönden ciddî gelişme olmamıştır. D. Ayda 10. Dictionary of the Middle Ages.355 Herkes ticareti bu kadar büyük sermaye ile yapamıyordu. İbnü’l Cevzî. s. 47. Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum.Ahmed Emin. Hüseyin Emin.16 dirhem ücret alan işçi de vardı.353 Para kazanmanın güçlüğü belirtilirse sermaye biriktirmenin de ne kadar zor olduğu kendiliğinden anlaşılır. Tahran.76.e.000. a.40. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. Tuğrul Bey’e borç para veren Hüseyin Selmasî. a.

Fakat Tuğrul Bey. halife Selçuklulardan çekindiği için hazineyi koruma altına aldı. b. 126. 1979.e.y. Sayı:12.y. 229. Bağdat’a gelince şer’î olmayan bu vergiyi kaldırmış. tsz. b. a. a.e. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. s. s.106.y.364 356 357 358 359 360 361 362 363 364 Muhammed b. İskenderiye.128. 3-Ticarete dayalı ekonomi.g. Üç kişi 12 dirheme satın aldıkları bir elbiseyi 19 dirheme satarak %58 kâr elde edebiliyorlardı.g.e. 300 gulamından ve sayısı bilinmeyen cariyelerinden başka. 2-İmâlata dayalı ekonomi. Sayı:12. Abdülaziz ed-Durî.y. IV. a.g.361 Pamuk üretimini yaygınlaştırdılar. Alparslan tarafından vezirlikten azledildiği zaman.Eyyüb Taberî. Muhammed b. I. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.000 dirhem bırakmıştı. . 66.İbrahim Hasan. s. 228. M. 1979.g. s.40. M.e.356 Küçük ticaretin kâr haddi çok defa bundan fazla oluyordu. a. İslâm Tarihi.g. Hüseyin Emin.21. 127. Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî. Muhammed Ahmed Abdülmevla.135.358 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S yordu. Halife gelirleri artırmak için vergileri artırmış ve yeni vergiler ihdas etmişti. s.Gelir Kaynakları Bu dönemde gelir kaynaklarının başında iktalar358 geliyordu.121. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür. Bunun dışında ekonomi şu faaliyetlerle işlemekteydi: 1-Tarıma dayalı ekonomi.359 Ekonomi yönetimi Selçukluların elinde bulunmakla beraber.360 Selçuklular harap olan tarımı kısmen de olsa yoluna koydular. 261. 1000 dinarla 70..Altay Köymen. 67.363 Diğer bir gelir kaynağı da halife ve sultanın birbirlerine sundukları hediyelerdi ki büyük bir ekonomik değere haizdiler. ayrıca divan kurarak yapmak istedikleri müsadereyi de durdurmuştu. I. H.357 C.362 Abbasilerin ikinci döneminde fetihler durduğu için ekonomi zayıflamaya başlamıştı.e. İbnü’l Cevzî.Altay Köymen. s.Eyyüb Taberî. Bu vergilerden biri de veraset vergisiydi. a.

D.31.369 Yani halifeliğin yönelişi Ortaasya’ya doğru idi.150. s. Ahmet Turan Yüksel. çev. Kahire. a. s. tsz. Bu yolların en önemlileri.Heyd. Bu ürünler Mâverâünnehir 365 366 367 368 369 370 371 Le Strange Guy. W.16.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 359 Verdiğimiz bu bilgiler Selçukluların Bağdat’taki egemenliklerinin sadece siyasî olmadığını. Beyrut. s. Yolların güvenliğine de önem veriliyordu. .e. Ortaasya’lı tüccarlar Buhara ve İran yolunu kullanarak Bağdat’a geliyorlardı.370 3.E.Beşir Fransis. ipek. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.g. Abdülaziz ed-Durî.371 İthal ürünleri ise pamuk. 1974.Nezih Uzel. Semerkand’a ve Türkistan’a giden kara yolu. Yakındoğu Ticaret Tarihi. 116.368 Bağdat’ın merkez olduğu yol sistemine göre Ortaasya’ya giden en önemli yol. 2-Bağdat’tan Rusya’ya.Bağdat’ın Konumu: Şüphesiz bölgenin en önemli şehri Bağdat’tı.367 2.366 Bağdat’ın Dicle nehrinin iki yakasında kurulması taşımacılıkta nehirden yararlanılmasını sağlamıştı. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.365 Bağdat’ın ticaretteki öneminin artmasıyla Kayravan.Bağdat ile Ortaasya Arasındaki Kervan Ticareti 1. Ankara. ipek kürk ve kâğıttır. a.g.Ticaret Yolları ve Kervan Ticareti: Halifeler ve emirler ticarete özel bir önem veriyorlardı. s. İsmet Kayaoğlu. Ebu Zeyd Şelebî. s. 1983.t.Lombard.g.e.199. Cürcan’a ve Hazar denizine ulaşan kara ve deniz yolu. 1985. İlk Zafer Yıllarında İslam. a.168.251.e.e. s. 1-Bağdat’tan Çin’e.31.Heyd. M. Maurice Lombard. bununla beraber ekonomik olarakta bölgeye katkı sağlamak amacında olduklarını ortaya koymaktadır. İstanbul. a.İhraç ve İthal Ürünleri ve Köle Ticareti: Tekstil ihraç ürünlerinin başında geliyordu. I.105.g. s. çev. W. Beyrut.g. Bunlardan pamuk üretiminin Mezopotamya’da yapılmasına rağmen ithal edilmesi dikkat çekicidir. çev. a. Hulvan ve İran üzerinden gidiyordu.Ziya Karal.s. 1975. Kartaca gibi şehirler önemini kaybetmişti.

İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. IV. “Ekonomi. Toplum ve Müesseseler”. Sultan Tuğrul Bey ile ilişki kurmak istemesinin nedeni Fatımî yayılmacılığı ve buna paralel olarak gelişen Bağdat’taki Büveyhî yönetiminin baskıları ve Arslan Besâsirî unsurudur. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. s. Claude Cahen. İslâm Tarihi. s.e. V/XI. SONUÇ Selçukluların yükselişi Abbasi halifesi Kaim Biemrillah’ın dikkatini çekmiş.e.Bahr. İstanbul. Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. 69.375 Abbasilerin ilk döneminde yoğun şekilde Bağdat’a ve Irak’ın değişik bölgelerine getirilen köleler çeşitli işlerde çalıştırılıyordu. 65. Beyrut. Bu politika ikinci Abbasi asrında da devam etti. Maurice Lombard. kalay gibi madenler. Maurice Lombard. Tibet ve Türkistan374 dan gümüş ise Ortaasya ve İran’dan getiriliyordu. gümüş gibi değerli madenler de ithal ediliyordu. 165. Halifenin. “Ekonomi. Cahız.e. Urallar ve Altay bölgesinden ithal ediliyordu. 1983. H.Mehmet Nadir Özdemir. IV. thk. hatta çoğu zaman cariyeleri hür Arap kadınlarından üstün tutmuşlardı.372 Kâğıt bu bölgeden getirilmeden önce Mısır’dan getiriliyordu.184.Ufuk Uyan.g. İstanbul.yüzyılda ise Türkler Bağdat’a artık köle olarak değil egemen güç olarak gelmeye başladılar. Toplum ve Müesseseleri” İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. s. Ural. Amr b. Bağdat’a davet edilen Tuğrul Bey’in 447/1055 yılında Bağdat’a girişi Abbasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Bu yeni döneme “İkinci Türk dönemi” denilmesi yanlış olmaz. Kafkasya.g.164.376 Abbasi halifeleri kölelere hakir gözle bakmamışlardı. 372 373 374 375 376 377 378 Abdülaziz ed-Durî.97. . Halife ve diğer devlet adamları Arap olmayanlardan cariye edinmeye önem vermiş. Altın Kafkasya. elçiler göndermesiyle de ilk diplomatik ilişkiler kurulmuştur. 391.İbrahim Hasan. Hasen Husni Abdilvehhab. 2006. a.373 Öte yandan silah yapımında ihtiyaç duyulan demir. 1989.36. s. a.378 Köle kaynağının kurumasında artık Abbasi Halifeliğinin doğal sınırlarına ulaşıp gerilemeye başlaması ve doğuda Selçukluların etkin bir güç haline gelmeleri etkili olmuştu. Çünkü onlardan çoğunun annesi köle377 idi.360 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S bölgesinden getiriliyordu. a.Claude Cahen. IV.g. Altın. çev. Altay. bkz.

Selçukluların bölgeye gelişlerinin sadece askerî bir seferden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır. © . Bu bağlamda Mısır’da kurulan Fatımî Devletinin yayılmacılığına da engel olunmuştur. Selçukluların Bağdat’a girişiyle beraber gelişen olaylar.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 361 Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin en önemli sonuçlarından biri de hiç şüphesiz. Abbasi halifeleri ise bundan böyle dinî bir otorite olarak varlıklarını sürdürmeye başladılar. Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi esas itibariyle askerî bir sefer olmakla birlikte. beraberinde kültürel. yapılan icraatlar İslâm dünyasında etkileri günümüze kadar gelen önemli sonuçlar doğurmuştur. Türk egemenliğin siyasî sonuçlarına bakacak olursak en önemli sonucunun halifeliğin siyaseten Selçukluların eline geçtiğini söyleyebiliriz. Selçukluların Bağdat’a gelişleriyle beraber Türkistan bölgesiyle var olan ekonomik ilişkiler artarak devam etmiştir. Şiî Büveyhî yönetiminin yıkılarak Sünnî yönetiminin egemen olmasıdır. Ardından Selçuklu sultanlarının halifelerle akrabalık ilişkileri kurmak istemeleri siyaseten de olsa siyasî amaçların dışında başka nedenlerin de varlığına işaret etmektedir. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün çabalarıyla önce Bağdat’ta ardından diğer önemli merkezlerde kurulan Nizamiye medreseleri. sosyal ve ekonomik ilişkileri ve icraatları da bulundurmaktaydı.

1988. İA. Ankara.Tarih-i Beyhak. AHMED EMİN. Yüksel.Mustafa Salih Çakmaklı.Nuri Gençosman. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. 1965. Paris.MAHMUD. A. “Kaim Biemrillah”. 2005. AKSARAYÎ.II. Sayı:18.London-The Haque. BAKTIR. 1030-1041. hzr.R. 1998. hzr. VII.İslâm Medeniyeti Tarihi. 1943. 1986. Leiden. AÜİF Dergisi. 1976. .Arends.Tezi). 1962.Ahmed Behmenyâr. izah: Fuad Köprülü.N. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. Kısas-ı Enbiya. ALİ İBRAHİM HASAN. Selçuknâme.Frye. Tahran. nşr. 1990. BARTHOLD. İstanbul. V. İstanbul. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. BROCKELMANN.362 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S KAYNAKLAR ABDULLAH NASIH ULVAN. ABDÜLGAFUR FARİSÎ. II. VI. Şemsî. Cahid. ACAR. Istoria Mes’ud. Ankara. BEYHAKÎ. çev. Mısır. s.V.Ali Sevim. İstanbul. Selçuk Üniversitesi. Mustafa.Th. Tarih-i Mes’udî.E. Ahmet. C. ALTUNDAĞ.Waldman. 1977. İstanbul. nşr. 1995. Kerimüddin Mahmud (733/1132). İstanbul. AZİMÎ. ATEŞ.105.55. BALTACI. 1992. 1954. Şinasi. AHMED B. s. Beyrut. C. Taşkent.Moğol İstilasına Kadar Türkistan. Zeyl. Rusça. ________. Ankara. AHMED CEVDET. 1889. BOSWORTH.R.Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. İstanbul. Türk Dünyası Araştırmaları.M. 1317. tsz. İA. Kahire. İstanbul. III. Medinetü’r Remle. 131932 (1940-53).hzr. XV/XVI. Ankara. Ankara. Chicago. 1965. Zuhru’l İslâm. ARSLANTAŞ. nşr. Zubdetü’n Nusre. Abdurrahman.Gani ve Said Nefisî. Ankara. III-I. 1962.Houtsma. 1997. Selçukî Devletleri Tarihi. 1967. Tahran. BAYRAM. XVIII. 1984. İA. _________. nşr. ab. İstanbul. 1974.Erdoğan Merçil. “Hutbe”. _________.“Deylem”. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. Ebu’l Fadl. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev.Hakkı Dursun Yıldız. BUNDARÎ. 1963. s. 1957.M.M.. çev. çev. el-Müntehab. nşr.284. 1973. Mikail. Konya. The Ghaznawids:Their Empire in Afganistan and Eastern Iran. I. II. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. İstanbul. Edinburg. DİA. Asırlarda Osmanlı Medreseleri.Mahir İz.“Maverdî”. Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr.DAVUD CEVDET. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”.

İstanbul. HÂNDMÎR. EL-IŞ. XIII. çev. Belleten.Hümamiddin. “Ekonomi. DANİEL.. çev.Şemseddin. Louis. Zübdetü’t Tevarih. Abdülaziz. İstanbul. II. tsz.çev.1999.Bahr. Claude. DİA.Beyrut. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare.y.Komisyon. Ekonomik ve Dinî Durumu”. 1989. tsz. VII. 1985. çev. ED-DURÎ.İlhan Kutluer. çev.Ufuk Uyan.thk.. Ali b. DOĞUŞTAN GÜNÜMÜZE BÜYÜK İSLÂM TARİHİ.Hasen Husni Abdilvehhab. Kahire. 1983. VII.Beşir Fransis.“Gazalî.nşr. 1974.1400/M.1317.Düsturu’l Vüzera.E. 1987. İstanbul. HASAN İBRAHİM HASAN.“Toghril Beg”. Toplum ve Müesseseleri”İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti.VIII. Ahmed.I. el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. GADRET.Nasır. Belleten. çev. Le Strange. 1996.Dictionary of the Middle Ages. İskenderiye. Beyrut. EL-ISFAHANÎ. 1970. çev. Haçlılar Çağı.Ali.Muhammed Nureddin.Tarihu Devleti Âli Selçuk. 1991. ed-Devletü’l Abbasiyye.Sabri Orman. b.Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi.1979. Hamid Muhammed b. Yusuf. çev.XII. Sosyal. CAHIZ. M. Yakındoğu Ticaret Tarihi. Komisyon. çev. 11. İstanbul. HÜSEYİN EMİN. 1992. ÇAĞRICI. 1988. Encyclopedia of Asian History.E. Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye. IV.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş.en-Nuzumu’l İslamiyye. New York.Ali Yardım. tsz.Ziya Karal. HEYD W.İslâm Medeniyeti.. İslâm İktisat Tarihine Giriş. İsamüddin Abdurrauf.New York. Ankara.M. P. İstanbul. Beyrut. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. ÇELEBİ. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî. 1992. Amr b. İmadüddin İsmail b.Şemsî. IV. IV. 1943.Gıyasüddin sî.“Cüveynî İmamü’l Harameyn”. Philip K. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.thk. Peter B.Özden Arıkan.Hamid. İstanbul. Ankara.. HİŞAM NAŞABÎ.1989. 1976. GUY. “Din ve Kültür”.Said Nefi- . EL-HÜSEYNÎ..I. III. 1965. İstanbul. ED-DÎB. GOLDEN. HOLT.L.1975. İstanbul. 1980. Sayı:25. _____________.1982. b. DİA. Kahire.thk.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 363 CAHEN. İslâm Şehri. Dımaşk.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. Kostantiniyye. “Gazalî ve Felsefesi”.y.Salih Tuğ.H. HİTTİ. EL-FAKÎ. EBU ZEYD ŞELEBÎ. 1989. İstanbul. çev. EBU’L FİDA. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi. ÇUBUKÇU İbrahim Agâh. “Eğitim Kurumları”. 1985.1993.. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal.Elif Topçugil. Kahire. GÜNALTAY. İstanbul. “Abbasid Dynasty”. Mustafa. İstanbul.Tahran. Sayı:198. Abdülazim.

tsz. İstanbul.t. İSA SADIK. İBN KESİR. I _________. I. “Nizamülmülk”. İBN İSFENDİYAR.Süheyl Zekar. İstanbul. Vefeyatü’l A’yan.y. KÖSOĞLU. M. The Buvaihid Dynasty of Baghdad.Ali b. 1984. XII. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. New York. İBNÜ’L ESİR.Ankara. Ankara.Mahmud (862/1283).y. thk. KIVAMÜDDİN BURSLAN. KİTAPÇI. IX. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. 1966.Ali. 1982. KABİR.. 1966. Tarih-i Ferheng-i İran.Ali Sevim.M.Altay. Muhammed b. Calcutta. Tarih-i Taberistan.364 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S İBNÜ’L ADİM. Seyfullah. İslâm Kurumları Tarihi. İstanbul. IV. Kahire.“Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. X. Nevzat.Ebi’l Kerem.2007. 1975. KEMPİNERS. İstanbul. 1948. 1991.1990/H. Konya. İA. b. III. M. _________.I-II. Haydarabad. Beyrut. 1994. İBNÜ’L CEVZÎ.VIII.1994.Ahmed. İstanbul. Dımaşk. el-Bidaye ve’n Nihaye. ____________. Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları. nşr. İBN HALDUN. Ankara. el-Kamil fi’t Tarih. 1988. KARA.Tabataba. Zekeriya. Beyrut. ____________. KAFESOĞLU.Zakir Kadiri Ugan.Muhammed b.1403. Ankara. Tahran. İstanbul.Tuğrul Bey ve Zamanı. KAYAOĞLU. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. İzzüddin Ali b. Tahran. el-Fahri. KÖYMEN. M. Konya. İsmail b. _________“Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. Sayı:1.Ebi Bekr b. İstanbul.Muhammed el-Hadramî. İstanbul.Ömer.Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. çev.1983/H. Konya. 1943. Ebu’l Ferec Abdurrahman b.t. X. Tarihu Dımaşk. Beyrut. İBN TİKTAKA.1994. İbrahim. “Selçuklular”. KAZVİNÎ. çev. el-Muntazam fi Tarihi’l Müluk-i ve’l Ümem. b. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. “Sencer”..Abbas İkbal.Hallikan.1411. İBN KALÂNİSÎ. RUSSELL G. KOÇYİĞİT. Selçuklu Tarihi. 1992. Muhammed b. Beyrut. III. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. Tornberg. nşr. . İBN HALLİKAN. 1953.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. 1966. 1990. Zekeriya b. thk. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. 1964. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). _________. 1979. 1976. tsz. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Talât. Encyclopedia of Asian History.Muhyiddin Abdülhamid. 1320. IV. Mukaddime. İstanbul. İsmet. İA.

Ankara. çev. IX. Ankara. Ankara. Erdoğan. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. Dictionary of the Middle Ages.y. çev. XXXII. İstanbul. International Journal of Middle East Studies.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 365 _________. 2007. 1990. MERÇİL. İskenderiye. Hasan b. LAMBTON. ÖRNEKLERLE TÜRKÇE SÖZLÜK. İlk Zafer Yıllarında İslam. “Tuğrul Bey”. 1997. 2007. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye. Ankara. Eski Dünya Seyahatnamesi. İstanbul. İstanbul. 1983. Ankara. .1988. II. ÖZAYDIN. 1990. DİA. V. Kahire. İA. André. _________. I. tsz.. 1987. tsz. 1992. Cambridge. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. “Baghdad”. Mısır. Cambridge. İstanbul. NİZAMÜLMÜLK.Ahmet Fidan. DİA. Ankara. ________. İlber.M. Selçuklular Tarihi. Ankara. MİQUEL. MEB. 1970.Alparslan ve Zamanı. Abdülvehhab. _________. V. Jacob. _________. V. GEORGE. Ebu’l A’la. International Structure of the Saljuq Empire. MUHAMMED AHMED ABDÜLMEVLA. İstanbul.İA.. Mekketü’l Mükerreme. İslâm ve Medeniyeti Doğuştan Günümüze. 1942.K. “Berkyaruk”.S. 1985.XII-II. III. el-Hayatü’l İlmiye fi’l Irak. 1983. New York. İstanbul.“Melikşah”. 1349. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. 2004.y. Ankara. ________. VI. İstanbul. ORTAYLI.. 1964. I. İstanbul. DİA. XVI. 1992. 1970.“Nizamülmülk”. çev. nşr. Miftahu’l Muamelat . Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme.Nurettin Bayburtlugil. MİNORSKY. EN-NÜVEYRÎ. İstanbul. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. 1989.Nezih Uzel. 1998. “Büveyhîler”. Siyasetnâme. LOMBARD. 1971. I. ________. DİA. NEBRÂVÎ. MAKDİSÎ. A. İstanbul. XXIX.Said Âşur. MUHAMMED HUDARİ BEK.İshak et-Tusî.DİA. MERİYZAN USEYRÎ. XXXIII. _________. “The Marriage of Tughril Beg”. 1995. thk.Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. DİA. MEVDUDÎ.“Besâsirî”.“Rey”. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı?”Millî Kültür. b.“Hasan Sabbah”. İstanbul.1989.V. _________. Sayı:12. 1991. b.EYYÜB TABERÎ. DİA. Tahran. İstanbul.History of Iran. II. “Mustansır Billah el-Fatımî.Ali Genceli. DİA. çev. 1979. Abdülkerim. 2006. LASNER. MUHAMMED B.y. _________.“Alamut”.y. _________. Muhammed Emin Riyahî. _________. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi. 1992.

Çağatay. TÜRK DÜNYASI EL KİTABI. SÜMER. A. Mehmet. Higher Education in Medieval Islam. Tarihu’l Hulefa. 1987. Montgomery. Asru’d Düvelü ve’l İmârât.SAMADİ. Celaleddin. ULUÇAY. Ankara. 1965. ES-SUYUTÎ. Haydarabad.“Abbasiler” .S. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. İstanbul. “Nizamiye Medresesi”. 2003.Ahmed Ateş. I. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. 1957..E. Osman Gazi.DİA. Yay. 2004.D. ES-SIRATU’L MÜSTAKÎM. D. Sayı:4. XXIX. II(1947-1948). YAĞAN PAŞA VAKFI. ÖZDEMİR.DİA. DİA. Abdülkadir. İstanbul. SAYILI. İstanbul.Muhammed Tapar”. 1955. İstanbul. b. DİA. Ankara.Müjdat Kayayerli. 1957. 1987. I. SOURDEL.. “Hil’at”. Hakkı Dursun. Nuri.Ahmed Ateş. Ankara. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. Ankara. Ankara. Ali. XVIII. 1988.203.Ali. 440/1048/1049 tarihli. İstanbul.“Kündürî”. İlk Müslüman-Türk Devletleri. cüz:5. Mehmet Nadir. çev. SAİD ABDÜLFETTAH ÂŞUR. XXIX. TRİTON.366 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S _________.76. Kahire. ŞEVKİ DAYF. 1993. Leiden. Muhammed b. Bağdat. 2002. Ankara. Ankara. XXXIII _________. İstanbul. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. “Kaim Biemrillah”. çev. 1978. DİA. WATT. ÖZGÜDENLİ.“Ayyar”. 1998. IV. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi(Başlangıçtan 1086’ya Kadar). STEWARD. II. s. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. I. _________. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. İstanbul. A. İstanbul. 1981. The Encyclopedia of Islam. XXVII. Ankara. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. ÖZCAN.“Mes’ud b. el-İslâm. TURAN. tsz. Komisyon. 1999.“Isfahan”. İstanbul. Faruk. ŞEKER. Kahire. Islamic Culture”. S.s. RAVENDÎ. çev.y. Materials on Muslim Education.606.Ü. 2006. 1963. 1887/1305. REŞİDÜDDİN FADLULLAH. Aydın. 2007. Hamiş: Abdurrahman Helfî. XXVI. XXII. İstanbul. I. 1994. IV. . 1991. Selçuklu Devri Muhaddisleri. SEVİM.Elif Rıza. “Malazgirt Muharebesi” . TOPALOĞLU. 1988.Ruhi Fığlalı. London. çev.DİA. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. ___________İslâm Nedir.Yıllığı. 2000. Ankara. Osman.DİA. VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ. DESMOND. 1992. DİA. YILDIZ.y. 1993.

“Muktefî”.X. nşr. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. 1980. XIX. Ebu Abdullah Muhammed b. Konya. Siyeru A’lami’n Nübelâ. K. ZETTERSTÉEN. ZİYA HASAN FARUQI.Osman.Tezi). New Delhi.101.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 367 YÜKSEL. İA.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. 1.İstanbul. 1971. Şemseddin. Ahmet Turan. Studies in Islam. VIII. s.Ahmed b. . ZEHEBÎ.V. 1983-1985. XVII.. Beyrut. 1993.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful