TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 315

Abbasi Halifeleri le Büyük Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler*
The Relationship Abbasid Khalifats Between Saljuq Sultans
Mehmet Nadir ÖZDEMİR** ÖZET Abbasi Devleti ikinci devrinde zayıflamış, toprak kaybetmiş ve hilâfet toprakları üzerinde bir çok devletler kurulmuştur. Bu devletlerin en büyüğü Büyük Selçuklu Devleti’dir. Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Büveyhî sultanının elinde bir kukla haline gelmişti. Hiçbir yetkisi yoktu. Doğuda güçlenerek egemen bir güç haline gelen Tuğrul Bey’i Bağdat’a davet etti. Bu davet üzerine 447/1055 yılında Bağdat’a giren Sultan Tuğrul, halife tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Halife ona “Doğunun ve batının hükümdarı” ünvanını verdi. Tuğrul Bey halifenin siyasî yetkilerini ele geçirdi. Halife sadece dinî bir lider olarak kaldı. Bu durum sonraki Selçuklu sultanları döneminde de devam etti. Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra kardeşler arasındaki taht mücadelesinden dolayı halifeler Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer döneminde toparlanmaya çalıştıysa da onun ölümünden sonra devlet parçalandı. Selçuklular Bağdat’ta Nizamiye medreseleri adı altında eğitim kurumları açarak bölgenin kültürel hayatına da katkıda bulundular. Ayrıca bu kurumlarda Sünnî ideolojiyi yayarak o dönemde bir tehlike olarak gördükleri Şiîliği, ilmî yoldan bertaraf etmeye çalıştılar. Selçuklu sultanları halifelerin kızlarıyla evlenerek veya onlara kızlarını vererek akrabalık kurmaya da önem verdiler. Selçukluların Bağdat’a egemen olmalarından sonra Bağdat’ta ticarî ve ekonomik hayat canlanmıştır. Bunda Ortaasya ile yapılan kervan ticaretinin önemli bir yeri vardır. • ANAHTAR KELİMELER Abbasi, Selçuklu, Halife, Sultan, Bağdat, Nizamiye • ABSTRACT In the period,The Abbasid Government became weak,lost its’ lands and a lost of states began to appear over the lands of the Caliphate.The biggest of these states is The Great Saljuq Government. The Abbasid Caliph Kaim Biemrillah, became o doll in the hands of the Buwaihid Sultan.He
*

**

Bu makale aynı isimle 01.07.1998 tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünce kabul edilen Yüksek Lisans tezinin özetidir. Dr., Başöğretmen, Konya Selçuklu İmam-Hatip Lisesi.

316 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

didn’t have any power.He invited Tughril Beg to Baghdad who became a dominating authority in the east.Upon this invitation Sultan Tughril who entered Baghdad in 447/1055 was welcomed enthusiastically by the caliph.The Caliph called him as “The Sultan of the East and West.” Tughril Beg took over the political authority of the caliph. The Caliph was only left as a religious chief.This event continued also in the following Saljuq Sultan’s period. After the death of Sultan Malikshah,a throne struggle between the brothers was seen and as a result of this the caliphs set about an independence struggle against the Saljuqs.In the time of Sultan Sencer, The Great Saljuqs Government tried to pack up itself, but with the death of him, the state collapsed. The Saljuqs opened educational institutions called the Nizamiya Madrasas in Baghdad and so contributed to the cultural life of the region.Moreover in these institutions they taught the sunnite ideology, spread it and tried to put aside the danger of Shiism in that period with scientific ways. The Saljuq Sultans gave an importance for making relatives by marrying the daughters of the caliphs or giving them their own daughters. After The Saljuqs became dominant over Baghdad,the commercial and economical life in Baghdad became active.In this,the caravan trade made with Middle Asia,has an important place.But we must at once explain that,what we expressed as economical relationships couldn’t obtain Iraq’s especially Bagdad’s development. • KEY WORDS Abbasi, Saljuq, Khalifa, Sultan, Baghdad, Nizamiyah

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 317

GİRİŞ Çalışmamıza konu olan bu dönem tarihimizde pek çok yönden belirleyici olayın yaşandığı bir zaman dilimidir. Tarih boyunca mücadelelere sahne olan ve İslâm medeniyetinin de önemli merkezlerinden olan Bağdat’ın kaderi bugün de değişmemiştir. Zira bazı şehirlerin kaderi devletlerin kaderleriyle beraberdir. Çalışmamızda halife-sultan ilişkilerinin sadece siyasî yönüne değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yönlerine de kısmen temas ettik. Abbasilerin ikinci döneminde halifelik zayıflamış, beraberinde toprak kaybetmiş ve halifelik toprakları üzerinde ve çevresinde devletler kurulmuştur. Bu devletler, Mâverâünnehir ve Horasan’da Samanoğulları (874/999), doğu sınırı üzerinde Karahanlılar (932/1212),bugünkü Afganistan ile Pakistan devletlerinin egemen oldukları bölgelerde Gazneliler(962/1083)1,Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler(932/1055),Mısır ve Suriye’de Fatımîler(910/1171)dir. Bu devletlerden ikisi, Karahanlılar ve Gazneliler Türk2, diğer ikisi Samanoğulları ve Büveyhoğulları; Fars, Fatımîler ise Arap’tır. Bunlardan Türk kökenli devletler Bağdat-Abbasi Halifesini meşru halife olarak tanıdılar.3 Karahanlılar kendilerine “Mü’minlerin Emirinin Mevlaları” derlerdi. Mâverâünnnehir’de, devlet kurmalarının ardından Halife Kadir adına sikke bastırdılar.4 334/946’dan sonra Abbasi halifeleri Büveyhî emirlerince sıkı kontrol altında tutuldular. Ancak, V/XI yüzyıl başlangıcından itibaren Büveyhî hanedanlığının otoritesi, iç anlaşmazlıklar ve askerî ayaklanmalarla yavaş yavaş aşındı. Aynı dönemde Gazneli Sultan Mahmud, Abbasi Halifeliğine sadakat sunan bir çok kişi ile birlikte İran ve komşu bölgelerde geniş bir devlet kurdu. Sultan Mahmud Halife Kadir’den menşur5 ile Horasan tacını ve “Yeminüddevle” ve “Eminülmille” ünvanlarını aldı. Sultan Mahmud da

1

2

3 4

C.E.Bosworth,The Ghaznawids: Their Empire in Afganistan and Eastern Iran,Edinburg, 1963, 27-98; M.Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Ankara, 1979, I, 35. M.Kabir, The Buvaihid Dynasty of Baghdad, Calcutta,1964, s.1-115; M.Altay Köymen, a.g.e, I, 37. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 38. V.V.Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara, 1990, s.291

318 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

381/991’de Büveyhîler tarafından halifeliğe geçirildiği Samanilerce tanınmayan Halife Kadir adına Horasan’da hutbe okuttu.6 Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği Somnat seferinde büyük bir başarı kazanmasıyla zaferin yankıları tüm İslâm dünyasına yayılınca Abbasi halifesi de kendisine ve ailesine yeni şeref lakapları göndermişti.7 Gazneli Mahmud’un ardından devletin başına geçen Sultan Mesud, Halife Kadir Billah’ın ölümü ve yerine Kaim Biemrillah’ın geçmesiyle pek telaşlandı.8 Sultan Mes’ud Selçukluları takibe başlamıştı ki o sırada ot kıtlığı baş gösterdi. Bu sırada Abbasi halifesinden Sultan Mes’ud’a gelen mektupta halife kendisine Türkmenlerin yüzünden alevlenen fitne ateşini söndürünceye kadar Horasan’dan ayrılmamasını iş bittikten sonra da bu ülkeleri zorbaların elinden kurtarmak üzere Rey ve Cibal tarafına geçmesini emrediyordu. Sultan Mes’ud bu mektuplara verdiği cevapta kendisinin hedefinin de bu olduğunu belirtmiş emir geldikten sonra gayretini daha da artıracağını söylemişti.9 Gazneliler döneminde halife ve sultanlar arasındaki ilişkiler dostane bir şekilde cereyan etti, herhangi bir anlaşmazlık çıkmadı. Sultan Mes’ud, Karahanlılara karşı babası Sultan Mahmud’un siyasetini takip ederek, halife ile yapılan anlaşmayı 423/1031 yılında yeniledi. Bu anlaşma ile halifenin Karahanlılar ile diplomatik ilişkiyi ancak Gazneliler aracılığıyla kurabileceği hükme bağlandı. I.SİYASÎ İLİŞKİLER A.Büveyhî Egemenliğinde Abbasi Halifelerinin IV/V.Yüzyıllardaki Durumu Abbasilerin ikinci asrı olarak nitelenen bu dönem birinci Abbasi yüzyılından ayrılıyordu. En önemli ayrılan yönü ise ikinci Abbasi döneminde merkezî otoritenin ortadan kalkıp İslâm coğrafyası üzerinde farklı hanedanların ortaya

5

6 7 8

9

Menşur: Halife, Sultan ya da padişah tarafından verilen vezirlik, müşirlik rütbesinin fermanı. (Örneklerle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, III, 1942) V.V.Barthold, a.g.e, s.290. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 1990, s.290. Beyhakî, Ebu’l Fadl, Tarih-i Mes’udî, nşr. Gani ve Said Nefisî, s.284, Tahran, 1319-32 (1940-53), nşr. M.R.Waldman, Chicago, 1974, Rusça, çev.Arends, Istoria Mes’ud, 1030-1041, Taşkent, 1962, s.286. Beyhakî, a.g.e, nşr. Gani, s.607,nşr.S.Nefisî, s.738; bkz. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 321.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 319

çıkmasıdır. Halifenin sadece dinî otoritesi kaldı.10 Bu otorite boşluğunu önce Büveyhîler sonra da Selçuklular doldurmuştu. Sünnî Abbasilere mukabil Şiî olan Büveyhoğulları mezhep farkının da neden olduğu kin, nefret ve düşmanlık ile Abbasi Halifeliğini asla meşru görmediler. Bu nedenle ne onlara boyun eğdiler ne de saygı gösterdiler. Halifeliğe bağlı oldukları görüntüsünü vermelerinin neden ise tamamen siyasî idi.11 Çünkü onlar bilmekteydiler ki, halifeliğe görünüşte de olsa bağlı olmayan ve halifelerin onayını almayan hiçbir siyasî oluşumun Ortaçağ Sünnî dünyasında başarılı olma imkânı yoktu. Büveyhîlerin iktidarı tamamen ellerine geçirmelerine ve halifeye her istediklerini yaptırmalarına rağmen, Şiî bir devlet kurma yoluna gitmemelerinin altında yatan neden de bu gerçeği kavramalarıdır.12 334/945 tarihinde Halife Müstekfî (333-335/944-946) bir zafer kazanmış olarak dönen Ahmed b.Büveyh’i huzuruna kabul ederek ve onu kendisinin “Emiru’l Ümera”sı tayin ettiği gibi, “Muizzüddevle”13 ünvanı ile de taltif etti. Resmî sıfatı emiru’l ümera’dan başka bir şey olmamasına rağmen Muizzüddevle kendi adının da Cuma hutbelerinde halifenin adıyla beraber okunmasında ısrar etti. Bununla da kalmayarak paralara onun adını da yazdı.14 Büveyhîler dönemi, İslâm dünyasında Şiîlerle Sünnîlerin birbirlerine nazire yaptığı, kışkırtıcı eylemler sergilediği, fakat bu durumdan genellikle Şiîlerin galip çıktığı bir dönem oldu.15 335/946 yılında talihsiz Halife Müstekfî’nin gözleri kör edilmiş ve Muizuddevle tarafından görevden uzaklaştırıldı. Yerine Muizz yeni halife olarak Mutî (335/364-946/947)yi getirdi. Böylece Büveyhîler, Abbasi Halifeliği üzerinde baskı kurmaya başladılar. Devlet Halife Müttekî’nin son ve Müstekfî’nin ilk günlerinde Abbasilerin elinden çıkarak Büveyhî sultanlarının eline geçti. Böylece Abbasi halifelerinin elinde iktidar değil, sadece dinî nüfuz kaldı.16

10 11 12

13 14

15 16

Montgomery Watt, İslâm Nedir, çev.Elif Rıza, İstanbul, 1993, s.167. Mevdudî, Ebu’l A’la, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Ankara, 1971, s.29. Erdoğan Merçil, “Büveyhîler”, DİA, İstanbul, 1992, VI, 499; ayrıca bkz. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.37. Philip K. Hitti, Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul, 1980, III, 763. Philip K.Hitti, a.g.e., III, 740; İsamüddin Abdurrauf el-Fakî, a.g.e., s.238; Yusuf el-Iş, Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye, thk.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş, Dımaşk, 1982, s.187; Hasan İbrahim Hasan, İslâm Tarihi, çev. Komisyon, İstanbul, 1985, IV, 1974. Hasan İbrahim Hasan, en-Nuzumu’l İslamiyye, Kahire, 1970, s.82. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.39.

Kahire. katil ve tahripten vazgeçerek imar faaliyetlerine girişmelerini istedi. halifenin elçisine gerekli saygıyı gösterdiği gibi. 116. s. I.Kıvamüddin Burslan.4-5.Altay Köymen. 259. Türk Dünyası Araştırmaları. 1995. Beyrut. 80. Bunun üzerine Şafiilerin büyüklerinden olan Ebu’l Hasan el-Maverdî21 yi sultana elçi olarak gönderdi. İbrahim Kafesoğlu. Rey. E.233. Sosyal. İbn Kesir.466. bütün Selçuklu ailesi ve Gazne’li Mes’ud’un halka karşı hükümdarlık görevlerini gereği gibi yerine getiremediği için idareyi ele aldıklarını ve memleketi koruma konusunda halifenin kölesi olduklarını bildirdi. “Abbasid Dynasty”.yüzyılda Fatımîler. a.19 Abbasi halifesi Kaim Biemrillah Tuğrul Bey’e Çağrı Bey’e bu arada.7-8. International Journal of Middle East Studies.el-Muntazam fi Tarihi’l Mulüki ve’l Ümem. Cambridge.Şemseddin Günaltay.George Makdisî. 1976. Tuğrul Bey bu isteklere uydu. Bunun anlamını kavrayan Tuğrul Bey.1940/H.18 B.Altay Köymen. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. 1970.320 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S IV-X. 1988 . s. Sayı:25. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. yağma.M. M. Hemedan ve diğer Cibal şehirlerine akınlar yapan Oğuz liderlerine gönderdiği ayrı ayrı elçilerle.Daniel. Selçuklu Tarihi.17Abbasi halifelerinin her türlü kuvvet ve kudretlerini kaybettikleri devirlerde Kuzey Afrika’da ve Mısır’da bir Şiî devleti kuran ve sonra Suriye’yi de egemenlikleri altına alan Fatımî halifeleri (298-567/910-1171) Şiîliği ve mezhep mücadelelerini bütün kuvvetleriyle tahrik ediyorlardı. M. 87.L. VIII. . bkz. Sultan Tuğrul Bey onu karşı- 17 18 19 20 21 Said Abdülfettah Âşur. Tuğrul Bey ve Zamanı. Bundarî.e.Th. Bu olayla aynı zamanda Selçukluların temeli atılmış oldu. İstanbul.Houtsma. 1889. Ankara.I. İstanbul. New York.Ali. s. İbnü’l Cevzî.143. 4. M.34. bu fırsattan yararlanarak kendisi de. Abbasilerle dinî ve siyasî nüfuz konusunda çatışmaktaydı. İstanbul. Leiden.g. Ekonomik ve Dinî Durumu”. 1987. s. s. “The Marriage of Tughril Beg”. Zubdetü’n Nusre. el-Bidaye ve’n Nihaye. 1943. s. M.18.Halifelik ile İlk Temaslar ve Sultan Tuğrul Bey Dönemi Abbasi Halifeliği ile Büyük Selçuklu Devleti arasındaki ilk ilişki Nişabur’un işgali ile 429/1038 yılında başladı. Belleten. Encyclopedia of Asian History. VII. Haydarabad. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. s.20 Abbasi halifesi ile diplomatik ilişki kurmakla itibar kazanmayı isterken Halife Kaim Biemrillah da Selçuklular ile ilişki kurup onlardan Büveyhîlere karşı yardım etmeyi hedefliyordu.1359. 1943. nşr. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. 1992. Yüksel Arslantaş. XII.35. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. İstanbul. 1990. Görülüyor ki Selçuklular ile ilişki kurma girişimi halifeden gelmiştir.

1957. İstanbul. Haydarabad. a.Bağdat Seferi: Nihayet Tuğrul Bey. 51. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. 4-Fethettiği yerlerden âdet gereğince halifeye vergiler göndermesi.Mahir İz.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 321 ladı. 2-Haccetmek. Tuğrul Bey ve Zamanı.36. Maverdî’ye de ikramlarda bulundu. IX. Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî bölgeyi tanıyordu. el-Kamil fi’t Tarih. Beyrut. 157.25 Halife elçisi ile Tuğrul Bey’den şu isteklerde bulundu: 1-Fethettiği ülkelerle yetinip. s.e. Ona halifenin mektuplarını verdi. Kısas-ı Enbiya. a. a.Ali Sevim. thk. 1948. 3-Hac yollarını bedevilerin akınlarından kurtarmak. elçilerle halifeye Bağdat’a gelme niyetinde olduğunu bildirdi.6.Altay Köymen. Ahmed Cevdet. XII. IV. IX. “Maverdî”. Örneğin o. geri kalan memleketleri Arap emirlerine bırakması. 409. Tuğrul Bey’in yanında kalan Maverdî’nin dönüşünde sultan hakkında verdiği olumlu rapor ile halifenin Tuğrul Bey’e olan itimadını güçlendirdi. İstanbul.Altay Köymen. bir kısmını da reddetti. İbnü’l Esir.e. Tuğrul Bey ve Zamanı.Tornberg. vergi vermeyi ise kabul ettiğini bildirdi. 2-Kendisine mutlak şekilde tabi kalması ve bunu yeminlerle taahhüt etmesi. Kahire. VII. 3-Halka adil davranması. nşr. s.26 1. 1973. Ertesi yıl da kendisini davet etti.e. 609 .Muhyiddin Abdülhamid. Halife Kaim Biemrillah zamanında başkadılık yapmıştır.24 Sultan elçi ile halifeye hediyeler gönderdi.Peygamber’in halifesinin hizmetinde bulunmak. 1988. Ankara.23 Halifenin böyle bir şahsı elçi olarak göndermes (434/1043-1044) Tuğrul Bey’e verdiği önemi gösterir.36. XII.g. İA. İbn Hallikan. C. 233. tsz. İbnü’l Esir. M.fethettiği ülkelerin gelirlerinin büyük ordusuna yetmeyeceğini ifade ederken. 22 23 24 25 26 27 İbnü’l Cevzî. Tuğrul Bey bu isteklerden bir kısmını kabul.22 Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî. VIII. s. 51. M. İbn Kesir. s. 1966. el-Muntazam.Brockelmann.116.g. hzr. İbn Kesir.g. 351.Tuğrul Bey’in I. Vefeyatü’l A’yan. Azimî.27 Bağdat’a geliş sebebini şöyle ifade etti: 1-Hz.

Halk ayaklanmıştı.e. Tuğrul Bey’i sarayında kabul ederek.82. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. s. Hil’at: Halife ve hükümdarlar tarafından verilen şeref elbisesi. s. Azimî. Dımaşk. (Mehmet Şeker. a.34 Büveyhî sultanı. tsz.g. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye.37 Tuğrul Bey de halifenin elini öperek saygısını gösterdi. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. s. Bağdat girişindeki karşılamadan sonra halife. Hüseyin Emin. Büveyhî sultanı Melikü’r Rahim. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Bağdat halkı bu durumdan hoşnut değildi. Hüseyin Emin.Altay Köymen. s.30 a-Bağdat’a Varışı: Tuğrul Bey 447/105531 yılında Bağdat’a vardı. s. s.Davud Cevdet. Ali İbrahim Hasan.32 Bazı tarihçiler Tuğrul Bey’in Bağdat’ı işgal ettiğini iddia etmektedirler. thk. IV. İstanbul.s.g. b.38 Halife kendisine çalışmalarından dolayı teşekkürlerini bildirerek dua etti39 ve ona “Rükneddin” ünvanını verdi. Mısır. Muhammed Hudari Bek.37. onu yanına oturttu ve hil’at36 giydirdi. D. Sultan Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi ve askerlerini de Bağdat dışında çadırlara çekti.g. 366. 1998. M. 1992. İbrahim Kafesoğlu.38.13.y. 1978. 1982.Nasır el-Hüseynî. 1966. Tuğrul Bey’in askerleri buna mukavemet ettiler. Türk Dünyası El Kitabı.Bosworth.e. I.g. Tuğrul Bey ve Zamanı.e.Nasır el-Hüseynî.e.66.421.e.82. Tuğrul Bey ve Zamanı. Kahire. a.g. 1970.DİA.33 Oysa ki kendisi halifenin dördüncü davetinden sonra Bağdat’a gelmiştir.g. s. a. Yusuf el-Iş.y. a.e. İstanbul. George Makdisî.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş.40 Halife Sultan Tuğrul Bey’i karşılarken. s.35 Ama engel olamadı. a. The Encyclopedia of Islam.Mevdudî.y (basım yeri yazılmamış. H. a.E. tsz. 67. Muhammed Nureddin.Sourdel. XVIII.Ayaklanma kısa sürede bastırıldı.199. halifenin iktidarlarını tehdit etmeye başlayan Selçuklulara yaklaşmasına engel olmak istedi. 458. 21. halifenin tavsiyelerine uyarak. “Hil’at”.187. s.(Ali b. İA.e. Zübdetü’t Tevarih sahibi Ali b. s. thk. Medinetü’r Remle. s. a. Tuğrul Bey’in askerleri çarşıya çıkınca çatışmalar oluyordu.e.İbrahim Hasan.Kendisinden şüphelenilen Büveyhî Sultanı Melikü’r Rahim tutuk- 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 George Makdisî.g. 1965. A.122. tsz. Tarihu’l Asri’l Hilafeti’l Abbasiyye. s.28 Halifenin dördüncü davetinden sonra harekete geçen Tuğrul Bey29 446/1054 yılında Bağdat’a doğru harekete geçti. b. . C. XII. İskenderiye. M. 1986. Leiden.Altay Köymen. söz konusu tarihi 449/1057 olarak vermekte ise de kaynaklarımızın çoğu 447/1055 tarihi üzerinde birleşmektedir. V.459. Zübdetü’t Tevarih. “Selçuklular”. a.167.y (basım yeri yazılmamış).492.59) Şevki Dayf.g. Törenle karşılandı. Beyrut. s. X. “Kaim Biemrillah”. Halife kendisine ikramlarda bulundu.65. s. Ankara. 260.322 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S 4-Suriye ve Mısır’da Fatımîlere karşı savaşmak. 22) İbn Kesir.

I. 173. 573. s.e. Selçuklular Tarihi. Tuğrul Bey ve Zamanı.239. Bu anlayışın izlerini Türk Devlet Felsefesinde aramak gerekir. Yay. Ebu’l Fida.e.47 Oysa ki kurumsal yapıda bir değişiklik olmadı. 66. Halifenin izin vermesi üzerine halk Besâsirî’nin sarayına saldırdı ve sarayı yıktı. 1999..e. a. Ahmed Ateş. 173. çev. İstanbul. Buna göre biri dinî diğeri devlet işleriyle ilgilenen iki lider İslâm dünyasını idare ediyordu. Ancak otoritede eşitlik söz konusu değildi. a. s.19. “Hutbe”. 1998. DİA. 124. İbrahim Kafesoğlu. II. İbn Kesir. 1991.Altay Köymen. a. 1965. 246. Halifelik asla böyle bir ayrıma razı olmadı. İstanbul. André Miquel.g. III. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. s.e. İslâm devletlerinde bir hükümdarın meşruiyet kazanması onun saltanatının halife tarafından tasdik edilmesiyle mümkün olurdu. . Dönemin şartları 41 42 43 44 45 46 47 Ebu’l Fida. İslâm Medeniyeti Doğuştan Günümüze. halifenin sarayına dayanıp. Oluşan bu fiilî durumun laiklik olduğu şeklinde bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır. Ahmed Cevdet. 22.g.Tuğrul Bey onun mahkeme edilinceye kadar hapsedilmesini istedi.g. Hatta onu kendi tebaaları olarak görüyorlardı. 426. XII. s. tsz. II.45 Bununla sultanı İslâm dünyasına yaptığı hizmetlerden dolayı ödüllendirmiş oluyordu. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. Şiîlere saldırmak istemişlerdi. b-Din ve Dünya İşleri Birbirinden Ayrılmış mıdır? İslâm tarihinde ilk defa Tuğrul Bey zamanında. V. cüz:5. İmâduddin İsmail b. Yusuf el-Iş. II. İA. Ankara. Bunun ilk şartı da hükümdarın kendi ülkesinde halife adına hutbe okutmasıydı.81. asla bu yerlerde geçici bir süre kalmayı düşünmemişlerdir. XVIII. halifenin yetkileri bir anlaşmayla sultana devredilmiş.g.47.Ali. a. (Mustafa Baktır.Ahmet Fidan. s.41 Ancak Ebu’l Fida’nın verdiği bilgiye göre Bağdat’taki Sünnîler de ayaklanmış.el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. başkentten sonra gelen ikinci büyük şehri gözüyle bakıyor ve daima saygı gösterdikleri halifeye değer veriyorlardı. Kaldı ki halifenin Müslümanlar üzerindeki nüfuzu oldukça güçlüydü. Zira Türkler ulaşıp egemenlik sağladıkları her yeri vatanlarının bir parçası olarak görmüşler. “Deylem”. İstanbul. kendisi sadece İslâm ümmetinin dinî lideri olarak kalmıştı. Kostantiniyye.43 Ardından halife Bağdat minberlerinde Tuğrul Bey “adına hutbe”44 okunmasını emretti. a.21. Ahmed Ateş.g.46 Büyük Selçuklular ise halifelik merkezine Türk devletinin bir vilayeti. Böylece İslâm dünyasının önemli bir bölümünde Tuğrul Bey’in adı ve otoritesi egemen oldu.e. 427.) Reşidüddin Fadlullah. 1992.42 Melikü’r Rahim’in de hapsedilmek suretiyle etkisiz hale getirilmesiyle Büveyhî Devleti sona ermiş oldu. M.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 323 lanarak Tuğrul Bey’in huzuruna getirildi. Ankara.

g. “Khalifa”.53 Amîdülmülk Irak’ın genel valisi. (Medinetü’t Tuğrul) Ayrıca bir de saltanat sarayı yapılmasını emretti.e. Dicle kenarında bir şehir kurarak ordusunu buraya yerleştirdi. I.52 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrılırken yerine sürekli görev yapacak bir vali(şahne) bırakmayı da ihmal etmedi. Ebu’l Fida. a. The Encyclopedia of Islam. 942. Vezir ise Besâsirî’yi Fatımî halifesi Mustansır Billah adına faaliyette bulunmakla itham ederek onu ordudaki Türklerin ve halife Kaim Biemrillah’ın gözünden düşürmeyi başardı. 175.50 Bunun üzerine Tuğrul Bey 448/1056 yılında Bağdat’tan ayrıldı. Büveyhî emiri Melikü’r Rahim Hüsrev Firuz zamanındaki (1048-1055) karışıklıklar sırasında huzur ve sükunun sağlanmasında önemli rol oynadı ve Bağdat askerî valiliğine tayin edildi.g. Türk Dünyası El Kitabı. Besâsirî onu suçluyordu. İbn Kesir.g. 68. a. Büyük Selçuklu Sultanlarını Büveyhî emirlerinden ayıran noktalardan birisi de Büveyhî emirleri mahallî hanedanlar oldukları için Bağdat’ta oturmuşlardı. 260. 175.324 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S gereği Selçukluların egemen güç olmalarını gerektirdiğinden bu fiilî durumu yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir kavram ile açıklamak gerçekçi değildir. I. 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II.e.Altay Köymen. ya da Bağdat’tan ayrılmasını istemiştir. s.51 Bağdat’tan ayrılmadan önce yıkılan ve harabe durumunda olan bir çok mekânın imar edilmesini istedi. Ebu’l Fida. s. M.II. Besâsirî’nin kuvvetli bir muhalifi olan Abbasi veziri Reisürrüesa İbnü’l Müslime. a. II. Tuğrul Bey ile irtibat halindeydi.e. Gerektiğinde başkenti de değiştiriyorlardı. ya halka iyi davranılmasının sağlanmasını.e. XII. Oysa ki Selçuklular büyük bir devlet olduklarından kendi başkentlerinde oturuyorlardı. a. 48 49 50 51 52 53 . Bu sırada Halife Kaim Biemrillah’ın davetini kabul eden Tuğrul D. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.49 Bunun üzerine halife durumdan hoşnut olmadığını göstermiş.g.Bağdat Seferi: Büveyhîlerin son devrinde yaşayan bir Türk komutanı olan Arslan Besâsirî ilk efendisinin Fars bölgesindeki Besa(Fesa)şehrinde olması sebebiyle Besâsirî nisbesini aldı.40. Aytigin ise şahne idi.Sourdel. Büveyhî emirlerinden Bahaüddevle’nin azatlısı olmakla birlikte esas şöhretini Celalüddevle devrinde kazanmıştır.48 c-Tuğrul Bey’in Bağdat’tan Ayrılışı: Tuğrul Bey’in Bağdat’ta kaldığı on üç ay içerisinde Selçuklu ordusunun halk üzerindeki baskısı ağırlaştı.

askerleri çok olan bir komutan olduğundan halife onu durduramadı.57 Bu sırada Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesinden sonra kaçarak Hille58’ye sonra da Rahbe’ye giden Arslan Besâsirî etTürkî durumu fırsat bilerek yeniden harekete geçti.145. bkz. Ahmed b. M. a.Abdülkerim Özaydın. s.Celaleddin es-Suyutî. Besâsirî. “Mustansır Billah el-Fatımî.e.13.g. aslında ise Suriye ve Mısır’a hakim olan Fatımî Devletini ortadan kaldırmak gayesiyle Bağdat’a geldi. a. II. 2006.g.59 Besâsirî güçlü. Mir’atü’z Zaman.62 Bu rivayet kanaatimizce daha doğrudur. Kahire.64 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 Erdoğan Merçil. 66. s.Erdoğan Merçil. thk. tsz. Celaleddin es-Suyutî. s. I. a. a.12. Ebu’l Fida. Tarihu Dımaşk.1983/H.167. II.e.143.e. 1887/1305. 529. 84.e. Hille: Bağdat yakınlarında meşhur bir köy. DİA. 119-121.66 ti.38.g. İbn Kalânisî. İbnü’l Esir.g.1.e.g. sarayını yağmaladı. s. s. XII.g.56 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrıldıktan sonra. ancak Besâsirî’nin mektubuyla durumdan haberdar olmuştu. İstanbul.e.e. 295. 641. a.e.g. Ahmed b. İbn Kalânisî. hzr. II. a. s. İbn Kesir. Hamiş: Abdurrahman Helfî. Nitekim söz vermesine rağmen Besâsirî’ye tam olarak destek verememiştir. DİA. I.Mahmud. s.26. Süheyl Zekar. Azimî.g. a.Bağdat’a kara yoluyla üç fersah mesafededir. Ahmed b. a. Ebu’l Fida.g. 528.g. a. XII. 84. a.60 Besâsirî bu arada Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yınal’a mektup yazarak onu Tuğrul Bey’e karşı isyana teşvik ediyordu.) Azimî. Mu’cemu’l Buldan.II. IX. XXXII. 77.e. 449/1057 yılında halifeliğini ilân eden Mustansır63 ülke içinde egemenliğini kurmakla meşgul olduğundan Irak ile ilginme imkânı bulamamış. İbn Kesir.167. Kaim Biemrillah’tan ve Tuğrul Han’dan asla korkmayasın. a. XII.”dedi.176. a. Beyrut. 1977. . 1992. 41.e. V. Mahmud. İbnü’l Adîm.g.e. Tarihu’l Hulefa. s. İstanbul.1403. Halife Hadise Ane kalesine hapsedildi. Selçuknâme.g.65 Halife Kaim Biemrillah’ı Bağdat’tan çıkardı. Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır el-Alevî’ye mektup yazarak Irak’ta Şiliğin yerleşmesi için yardım istemiş o da gereken desteği vereceğini iletmişti.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 325 Bey görünürde hac görevini yerine getirmek. (Yakut el-Hamevî. İbnü’l Cevzî. “Besâsirî”.g.54 Besâsirî Bağdat’tan kaçınca Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır elAlevî(el-Fatımî)55 Besâsirî’ye hil’at ve hediyeler gönderip “Ben sana yardımcıyım. İstanbul. kendisine isyan eden kardeşi İbrahim Yınal ile mücadeleye girişti.e.Mahmud. Ama sözünde durmadı. a.61 İbn Kesir ve Celaleddin es-Suyutî’nin rivayetlerine göre ise. Destek sözü de veriyordu. Çünkü.e. Mustansır’dan destek sözü alan Besâsirî 450/1058 yılında Bağdat’ı işgal etMısır bayrağı taşıyordu. Dımaşk. I. İbn Kesir.

a.67 Böylece Bağdat’ta Abbasi halifesinin egemenliği bir yıldan fazla bir süre kesilmiş oldu. İbn Kesir.167. a. I.293. XII. a. II. a. 78. İbn Kesir. a.167. İbnü’l Cevzî. a. 1987.e. 649.e. s. XII. IX. İbnü’l Cevzî.144. a.g. s.75 Halife ona yaptığı çalışmalardan dolayı teşekkür edip yakınlık gösterdi.g. VIII. s.8.15. Mir’atü’z Zaman s.Ali b.Sourdel. 179.e.g. XII. kardeşi İbrahim Yınal’ı yendikten sonra bölgede otoriteyi sağladı. II.Tabataba.72 Ardından yakalanan Besâsirî sultanın huzuruna getirildi ve öldürüldü. s. İbnü’l Esir.82. İbn Kalânisî. Muhammed b.g.149. IX.g.g.(451/1058)73 Böylece Besâsirî’nin Şiîliği yayma ve egemen bir mezhep haline getirme faaliyetleri kesin bir şekilde sona erdi. a. el-Muntazam. İbn Kesir.53.g. a. H. Ebu’l Fida. Halifenin elini öpen sultan. Mir’atü’z Zaman. en-Nuzumu’l İslamiyye.74 Bu başarısından dolayı Tuğrul Bey’i huzuruna kabul eden Halife Kaim Biemrillah’ın üzerinde Hz. Suyutî. XII. a. 178. 80.İbnü’l Adîm. s. adına hutbe okuttu. a. VIII.g. s. a.e.3. IX.e. s.e. 646. 44. The Encyclopedia of Islam. s. Azimî. a. Azimî.e.68 Bütün din bilginlerini ve ülkenin ileri gelenlerini Mustansır’a biat ettirdi. s.g.326 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mansur camiinde Mustansır el-Alevî adına hutbe okutan Besâsirî. 233. İbnü’l Cevzî. Beyrut.g. a. Ahmed b.147. İbn Tiktaka.e. İbnü’l Esir. s. Ardından onu “Doğunun ve Batının Sultanı”(Sultanu’l Meşrık ve’l Mağrib) ünvanıyla taltif etti. 458.e.e. Ebu’l Fida..g. 177.e. İbnü’l Esir.82. İbnü’l Esir. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086’ya Kadar).e.e.g.g. Mir’atü’z Zaman.76 Halife bunlarla da kalmayarak egemenliği altındaki bütün toprakların yönetimini Sultan Tuğrul Bey’e devrettiğini resmen açıkladı. Besâsirî Bağdat’ın ileri gelenlerinden âdeta intikam alıyordu.70 Besâsirî’nin Bağdat’ı işgal ettiği haberini aldığından Bağdat’a hareket etti. (449/1058)77 Böylece halifenin 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 İbn Kalânisî.Mahmud.e. zulmün ortadan kaldırılması için çalışmalarına devam etmesini istedi.g.26.Peygamber’in hırkası vardı.g.69 Sultan Tuğrul Bey. a. IX. II.İbrahim Hasan.e.e. a. a.(451/1059)71 Bağdat’a vardığında ilk iş olarak Halife Kaim Biemrillah’ı hapisten kurtararak tahtına oturtmak oldu.63. s. s.e.g.e.e. “Kaim Biemrillah”.g. el-Muntazam. 641. II. tsz.İbn Kesir. 181-182. .e.g.e. Ebu’l Fida. 81.13. 633. s. İbnü’l Esir. el-Fahri.e. a. İbnü’l Cevzî.Ebu’l Fida. s.146. a. D. Besâsirî Bağdat’ta zorbalık yaptı.g. İbnü’l Cevzî. Ali Sevim. Adaletin yayılması. 634.e.g. Mir’atü’z Zaman. a. IV. ezanda “Hayye Alâ hayri’l amel”(Haydi en hayırlı işe) denilmesini emretti. Celaleddin es-Suyutî.g.İbnü’l Cevzî. 176. a.g. İbn Kalânisî. İbn Kalânisî. a. a. IX.g. s.107. halifenin yanına oturdu. Ankara.

M.Reşidüddin Fadlullah. Tuğrul Bey ve Zamanı. halifenin bu davranışına şiddetle karşı çıkması ve kendisinin Selçuklu veziri Amidülmülk el-Kündürî’nin hizmetinde olduğunu. “Alparslan”.g. a. “Rey”.e.168. 234.(455/1063) Fakat yerine hiçbir hükümdarın adını koymamıştı.80 C.90. s.g. böylece Irak fiilen Selçuklu egemenliğinde kaldı.86 Bu kargaşayı Sultan Alparslan kısa sürede ortadan kaldırdı. DİA. VIII.1400/M.Sultan Alparslan Dönemi Tuğrul Bey 455/1063 yılında Rey’de vefat etti. Halk da buna karşı koymaya çalıştı. Üstelik vergi toplamakla görevli Selçuklu memuruna şu haberi göndermişti: “Sen bu memlekette ölen sultan tarafından memur edildin. a. ancak ondan gelecek emirlere göre hareket edeceğini söylemesi.27. Müjdat Kayayerli.g.1994.Hamid el-Isfahanî.137. çev.e.81 Çocuğu olmadığı için yerine kardeşi Çağrı Bey’in oğlu Alparslan’ı veliaht tayin etti.30. ayrıca bkz. IV. Fakat. 526-530. Beyrut. Tarihu Devleti Âli Selçuk. s.”83 Selçuklular ile halifelik arasındaki anlaşmayı sultanın hayatıyla kayıtlı sanan Halife Kaim Biemrillah. H. . (Abdülkadir Özcan. M.Altay Köymen.e. V. Desmond Steward.27. C. İstanbul. İbnü’l Esir. el-Muntazam. 11.1979. a. Muhammed b. I. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. II.g. Alparslan ve Zamanı. 722. İbrahim Kafesoğlu.82 Halife Kaim Biemrillah.Suyutî.e. Bu kargaşa Tuğrul Bey’in 78 79 80 81 82 83 84 85 86 M. s. İbnü’l Cevzî.s. Elini idareden çekip sükun içinde oturmak istersen otur. İstanbul. a. II. yoksa seni bu memleketten çıkarırım. a. “Ayyar”. İA.e. 1989.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 327 siyasî yetkilerini kendi rızası ile sultana devrettiği ve kendisinin sadece dinî bir lider olarak kaldığı resmen tescil edilmiş oldu. 99.Minorsky. s. İstanbul. s. 1991. Tuğrul Bey’in ölümünden sonra verdiği bir emirle adını hutbelerden çıkarmıştı.Hamid. IX. Alparslan ve Zamanı. İstanbul. I.. X.Brockelmann.84 Bu sırada Bağdat’ta halk ayaklandı.79 Bununla beraber Selçuklularla İslâm dünyasında yeni bir fütuhat ve altın devir başladı. Selçukluların Bağdat valisi Amîd Ebu Said Kainî’nin.“Ayyar”85 adı verilen anarşistler esnafa saldırdılar.165. cüz:5. 296) İbnü’l Cevzî. 1964. Arap sultanlarına haber göndererek. Ayyar: Ortaçağ İslâm dünyasında daha çok kendi çıkarları için toplum düzenini bozan zümreler hakkında kullanılan bir tabir. soygunlar yaptılar.41.Altay Köymen. Said Abdülfettah Âşur.78 Adına Mekke’de hutbe okunan Tuğrul Bey’in bu başarısı İslâm dünyasının parçalanmışlığını ortadan kaldıramadı. ortaya çıkan durum karşısında ülkede sükun ve asayişi korumak amacıyla alınacak tedbirleri görüşmeye çağırdı.Altay Köymen.g. Mir’atü’z Zaman. halifeyi ve Arap sultanlarını daha ileri gitmekten alıkoydu. s. DİA. s.142.

96 Buna karşılık Alparslan da harekete 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 M.e. P. 184. 1980.105. İbnü’l Esir. Ayrıca Bizans İmparatoru Selçukluların ilerlemesinden kaygılanmaya başladı ve büyük bir ordu hazırlayarak onları imparatorluk topraklarından uzaklaştırmak istedi.e.g. İstanbul. a. X. 749. Abbasi halifesi ile ilişkilerini bütün yönleri ile geliştirmeye büyük özen gösterdi.Golden.e. a.102. 1989.91 Çünkü Bağdat’ta yapılan düğünden sonra halifenin rızası olmadığı halde Rey’e dönen Tuğrul Bey’den Halife Kaim Biemrillah hoşnut değildi.94 Sultan Alparslan adına okunan hutbe kesintisiz olarak devam etti. Komisyon.g.113. “Dinin Işığı” ve “Müslümanların bereketi” sıfatlarıyla zikredildi.H. 107. çev.328 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S ölümünden(455/1063)Alparslan adına hutbe okunmasına kadar olan dönemde devam etti. 67. “Toghril Beg”.e. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). I. a. 1. New York.Seyyide Sultanın Bağdat’a Dönüşü: Alparslan halifelik ile ilişkileri baştan itibaren iyi bir zemine oturtmak için çaba sarfetti ve bu konuda bir jest yaparak Tuğrul Bey ile evlenmiş olan ve onun ölümüyle ortada kalan Halife Kaim Biemrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un Bağdat’a iade edilmesini emretti. 106. III. Peter B. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. Hitti. a. II. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. Ebu’l Fida.g. İbnü’l Adim. a. Ankara.g.Ali Sevim.92 Sultan Alparslan halifenin kızı ile birlikte Bağdat’a bir de heyet göndererek halifelikle etkili bir ilişki kuracağı izlenimi verdi. Mektubu takip eden ilk Cuma günü minberlerde Alparslan adına hutbe okundu. İstanbul. İbn Kesir. s.93 Kendisi “Büyük Sultan”. Mir’atü’z Zaman. 35.Altay Köymen.89 Sultanın Bağdat’a hiç gitmemesi90 de bunu göstermektedir. Bunun üzerine halife hemen sultanın beklentilerini yerini getirmeye başladı. 101.g. s.e.g. çev.halifelik ile dengeli bir ilişki kurdu.Ahmed (v.88 O. II.e. Dictionary of the Middle Ages. 184. Alparslan ve Zamanı. İbnü’l Cevzî. 122.Sultan Alparslan’ın Bağdat’a Fetihnâme Göndermesi: Büyük Selçukluların batıya doğru ilerlemelerinin önünde bir engel vardı.1261). 1982. o da Bizans İmparatorluğu idi. . Ebu’l Fida. a.K. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. XII.95 2. 1992. Zekeriya Kitapçı. Zekeriya Kitapçı.660/M. O nedenle kaynaklarımız Bağdat minberlerinde “Sultan” ünvanıyla adına hutbe okunan ilk sultanın Alparslan olduğunu ifade ederler. VII.87 Alparslan.(456/1064)Bu süre dokuz buçuk aydır.Salih Tuğ. s. XII.

50. İbrahim Kafesoğlu. İbrahim Kafesoğlu. I. İbnü’l Esir’in 97 98 99 100 101 102 103 104 M. İbnü’l Cevzî.e. X. İstanbul. 103.73. “Malazgirt Muharebesi”. a.e.98 Bu haberin ardından Bağdat süslendi ve büyük bir şenlik düzenlendi. Ardından 463/1071 yılında Alparslan ile Romanos Diogenes arasında cereyan eden Malazgirt Meydan Muharebesi. Şinasi Altundağ. s.e. İA.Altay Köymen.35. a. Selçuklular Tarihi. 2004.) İbnü’l Esir. Mevdudî. a. Hüseyin Emin. Ali Sevim.103 Saltanatı boyunca Büyük Selçuklu Devletini güçlendirip genişleten104 ve devleti her bakımdan iyi bir noktaya ulaştıran Sultan Alparslan. Daha sonra bizzat Melikşah’ın da katıldığı bir kuşatma sonucunda Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geçirildi. X. 368. oğlu Melikşah’ı veliaht tayin etmesi: Sultan Alparslan halifeye karşı izlediği dengeli siyasetin yanı sıra Bağdat şahneliğine(valilik/garnizon komutanlığı)olağanüstü yetkilerle donattığı meşhur komutanı Sadüddevle Güherâyin’i tayin etmekle de halifelik merkezinde tam bir egemenlik kurdu. I. (Abdülkerim Özaydın. 107. kuvvetleriyle bugünkü Türkiye sınırlarını geçerek Bizanslıların egemenliğindeki “Ani” ve “Kars” bölgesine girdi. a. Bu galibiyetten sonra Selçuklulara Anadolu kapıları açıldı. DİA. “Selçuklular”.155. s. dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Radgan’da 458/1066 yılında düzenlediği törende oğlu Melikşah’ı102 veliahtı ilân etti. 482. Melikşah. s. VI. Mir’atü’z Zaman. s.99 Halife kendisini kutlayarak hil’at ve hediyeler gönderdi. İA.100 3. otoritesini kaybetmiş. 2003.250. 368. İA. Ankara.g. DİA.e. halifeliğin de bu fethin önemini kavradığını gösterir. Mir’atü’z Zaman. a.269. (456/1064). Sultan Alparslan’ın gönderdiği fetihnâmenin Bağdat’ta halifelik sarayında okunması ve bizzat halife tarafından Selçuklu sultanına övücü bir mektup gönderilmesi. s.g. Zaferden sonra. XXIX.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 329 geçerek. beraberinde Bizans imparatorunun başındaki kavuğunu da gönderdi.Altay Köymen. Melikşah: Daha küçük yaşta iken babası ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü. Bağdat’ta bile sözünü geçiremez ve asayişi sağlayamaz duruma gelmişti. vezir Nizamülmülk ile karargâhta kalıp babasına vekâlet etti.g. Ankara. XXVII.g. “Melikşah”.101 Zira halife. “Selçuklular”. İbnü’l Cevzî.g. M. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî.97 Halife Kaim Biemrillah bu fetihten sonra sultana Ebu’l Feth ünvanını vererek onu taltif etti.152. Alparslan’ın galibiyeti ile sonuçlandı. X. Sultan Alparslan.e. halifeye bir fetihnâme göndererek galibiyeti müjdeleyen sultan. 1967. “Kaim Biemrillah”.Alparslan’ın. . 54.

II. a.e. a. Ebu’l Fida. İbrahim Kafesoğlu. a. 111. Halifenin emriyle “Doğunun ve batının hükümdarı” alâmeti olmak üzere iki kılıç kuşatıldı. Melikşah da bunu öperek iade etti.Ahmed Cevdet. Ebu’l Fida.e. a.e. 1953.g.g.106 D. s. a. a. 152. Ebu’l Fida. İbn Kesir. a.g.94. a. a.e.Bağdat Ziyareti: Halife Muktedî Billah ile ilişkilerini sağlam canlı tutan Melikşah.113 Kendisini sarayda karşılayan halifenin yanında ayakta durmayı tercih eden Melikşah. s. Bunun üzerine Melikşah 468/1076 yılında hac emiri görevlendirerek Mekke’ye gönderdi. XII. II.e. Görüşmeler sonucunda sultan ve Halife Muktedî adına hutbe okunmaya başladı. 106. a. 108.g.189. 156.110 Sultan Alparslan’ın ölümü üzerine Mekke’de adına okunan hutbe kesildi ve tekrar Mısır’daki Mustansır el-Alevî adına okunmaya başlandı. halifelik mührü olan yüzüğünü vererek.e. s.g. İbnü’l Cevzî.g.160. İbnü’l Esir.g.g. VIII.21. 155. s.g. vefat edince Muktedî biat aldı.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İbn Kesir. İbnü’l Esir’in rivayetine göre 475/1082 yılında birinci Bağdat ziyaretini gerçekleştirdi. X. XII. Azimî.g. Sultan Melikşah’a yedi hil’at giydirildi.109 Böylece Muktedî 467/1075 yılında halife oldu.330 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S rivayetine göre Harezm’li bir emir ile yaptığı kavgada emir tarafından öldürüldü.e.111 1.95. İbnü’l Esir. XII. V. XII. Sultan Melikşah Devri Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Mir’atü’z Zaman. 189. 191. a.e. X.112 Beraberinde veziri Nizamülmülk ve komutanları. X.e. 73. 76. İstanbul. a. 106. İbnü’l Cevzî. buna izin vermeyen Muktedî. Ardından sultan. İbrahim Kafesoğlu.e.53.108 Kaim Biemrillah Muktedî Billah’ı veliaht tayin etmişti. s. 292.e.g.107 Melikşah’ın veliahtlığını kabul eden Halife Kaim Biemrillah 447/1075 yılında vefat etti. halifenin elini öpmek istedi.Sultan Melikşah Dönemi Melikşah tahta geçtikten sora ilk iş olarak veziri Nizamülmülk’ü Bağdat’a göndererek adına hutbe okunmasını sağladı. Halife Muktedî’nin ısrarı üzerine özel tanzim edilmiş şeref mevkiine geçti.114 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 İbnü’l Esir. a.105 Alparslan’ın 465/1072 yılında ölümünden sonra yerine veliaht Melikşah geçti. X. Hamid el-Isfahanî. İbnü’l Cevzî. beyleri ve kalabalık bir maiyeti vardı. II.Sultan Melikşah’ın I.g. İbn Kesir.Mir’atü’z Zaman. İbnü’l Esir.g. .e. a.160. O.e. el-Muntazam. s.g. İbn Kesir.

118 Sultan Bağdat’a bir çok Türk beyini çağırarak onlarla yeni yapacağı fetihler hakkında görüşme yaptı.116 2.e. İbrahim Kafesoğlu.122 115 116 117 118 119 120 121 122 Osman Turan. Nitekim kısa sürede Selçuklu ordusu Hicaz’ı devlete bağladıktan sonra Yemen ve Aden’i de Selçuklu egemenliğine aldı. Çünkü Melikşah’ın tüm İslâm dünyasını nüfuzu altına alma ideali vardı. s.115 İşte böyle bir zamanda sultan seçkin bir toplulukla Bağdat’a âdeta çıkarma yaparak. Isfahan: İran’ın dördüncü büyük şehri ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi. s. 2000. İstanbul. “Selçuklular”. a.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 331 Selçukluların Bağdat’a egemen oldukları zaman dilimi içinde Abbasi Halifeliğinin en zayıf olduğu dönem Sultan Melikşah dönemidir. a. I. Ayrıca Hicaz da tam egemenliğini sağlamak. Bu dönemde halife-sultan ilişkileri dostane gelişmedi. Şehir bu dönemde büyük bir imar faaliyetine sahne oldu. İA. Başşehir olması sebebiyle Isfahan.Isfahan’ın Selçuklular zamanında asıl gelişmesi Sultan Melikşah’ın Devletin merkezini Rey’den buraya nakletmesiyle başlar.. VII. halifelik üzerinde ağırlığını hissettireceği izlenimini vermek istiyordu. . İstanbul. Osman Turan. 671. İbrahim Kafesoğlu. Böylece hem siyasî ve hem de dinî otoriteyi elinde tutup tüm İslâm dünyasını kontrol altına almayı düşünüyordu.). Yemen ve Aden’in de fethedilmesini istiyordu. “Isfahan”. Bu hedef.İbn Kalânisî bunu doğrular mahiyette “Sultan Melikşah Isfahan117 dan Bağdat’a.116-125. s. a. “Melikşah”.Mısır’ı ele geçirmek amacıyla yöneldi. 2007. 196.121 Sultan Melikşah’ın bunlardan başka çok önemli bir hedefi daha vardı ki.120 Melikşah’ın hedefinde sadece Mısır yoktu. Bu durum ise Abbasi Halifeliği için bir tehditti.214. 497-502. Eski Dünya Seyahatnamesi. Melikşah’ın Bağdat’a ikinci gelişini ziyaret değil bir sefer olarak görmek esasen daha doğru olur. ömrü yetmediği ve hayatına mâl olduğu için gerçekleştiremedi.g.Sultan Melikşah’ın II.g. XXII.119 Mısır’ın sultanın hedefinde olmasının nedeni Batınî propagandasının yuvası haline gelmeye başlamasıdır.g. Osman Turan.Bağdat Ziyareti: Sultan Melikşah bu düşüncelerle 484-485/1091-1092 yılında Bağdat’a ikinci defa gitmeye karar verdi. İlber Ortaylı. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. ayrıca bkz. X. DİA.208. Sultan Melikşah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan taht kavgalarında önemli bir rol oynadı…(Osman Gazi Özgüdenli.e.200. İbn Kalânisî. Erdoğan Merçil.1 993.59. s. İA.e. s. saltanat merkezini halifelik merkezine yani Bağdat’a nakletmekti. Ankara. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. 372.

Siyeru A’lami’n Nübelâ.e. a. Bu olaydan en çok etkilenenlerin başında Halife Muktedî geliyordu. s. s. s. Tacülmülk’ün kışkırtması ve Batınîlerin suikastı sonucu gerçekleşti.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi: 485/1092 yılında Batınîler tarafından öldürülen Nizamülmülk125ün öldürülmesi hakkında bazı tarihçilerin farklı görüşleri vardır. kardeşi Süleyman ile giriştiği taht kavgası sırasında Alparslan’ın yanında yer aldı.205. X. 132. Ravendî. Sultan Melikşah’ın rakiplerini bertaraf ederek tahta geçmesinde büyük hizmetleri oldu.123 3.) İbn Kalânisî.Ali. 195. onun “Tacülmülk” adına Melikşah’a yakınlığı ile bilinen bir kişinin kışkırtması sonucunda öldürüldüğünü nakleder. Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı Devlet adamlarından. ona iletiyordu.126 Tarihçi İbrahim Kafesoğlu’nun da kanaati Nizamülmülk’ün öldürülmesi.206. a. 2007.g. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. Böylece kaleye egemen olan Atâ Isfahan yakınlarında bir propaganda ocağı kurdu.Osman (748/1347). sorunları sultana değil. 128 Nizamülmülk Batınîlerle mücadelede mesafe almıştı. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur.59. s. Yani halifenin sultan ile ilişkilerinde etkin bir rol oynuyordu. 1957.e. IX. İstanbul. Zehebî.İbnü’l Adim. “Bu şeytan öldü.397. İbnü’l Esir. Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. 194. İbn Hallikan.332 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Sultan Melikşah’ın yaptırdığı Şahdiz kalesine sinsice yerleşen Batınî reislerinden Atâş burada özellikle Deylemliler ile dostluk kurarak. XIX.200. 66. a.e. İdarî ve siyasî kabiliyetleriyle onun dikkatini çekti. bu savaşların kazanılmasında ve Kutalmış’ın isyanının bastırılmasında ve Kutalmış’ın isyanın bastırılmasında önemli rol oynadı. a. 204. İbrahim Kafesoğlu. I. Alparslan tahta geçtikten bir ay sonra Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü tayin etti. 151. İbnü’l Cevzî. Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Veziri. Selçuklu Devleti bünyesinde büyük bir boşluk ve huzursuzluk meydana getirdi. Vezirin öldürülmesiyle halife-sultan münasebeteleri halife aleyhine bozuldu. (Abdülkerim Özaydın. Beyrut. Kışkırtma gerekçesi olarak sultan hükümdarlıkta kendisiyle vezirin ortak olduğunu söylemesi ve vezirin kendisine danışmadan iş yapması olduğunu ifade eder.Ahmed b. 152. nşr. çev.127 Nizamülmülk’ün öldürülmesi.e. onları propaganda ve telkin yoluyla kendi mezhebine bağladı. İbrahim Kafesoğlu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 131. “Nizamülmülk”. Çağrı Bey’in ölümünün ardından Tuğrul Bey döneminde (1040-1063) Horasan’ı yönetti. mutluluğumuz başla123 124 125 126 127 128 Ravendî. Ankara. 317.e. I. Nizamülmülk. 1983-1985. DİA. Muhammed b. 313. a. XXXIII. Zira onun öldürüldüğü haberini alan Hasan Sabah. Çünkü Nizamülmülk halifeye de yakın bir kişiydi. 95. Alparslan’ın. Halife.g. I. Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b.g.g. Sultan Melikşah zamanında devlet için ciddî bir tehlike teşkil eden Hasan Sabah ve adamlarıyla mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi.g. (455/1063) Malazgirt Muharebesi hariç Alparslan’ın bütün seferlerine katılan Nizamülmülk. 208 .g. Ravendî.Ahmed Ateş.e.

İbrahim Kafesoğlu.130 Bu durum sultanı kızdırarak halife ile arasının açılmasına neden oldu.e. a.e.133 Melikşah’ın halifeyi alelacele Bağdat’tan çıkarmak istemesi herhalde halifeden olan torunu Cafer’i halifeliğe veliaht yapma niyetinde olmasındandı.e. a.g.Sultan Melikşah’ın Ölümü: Sultanın Halife Muktedî ile evli kızı Mehmelek Hatun geçimsizlik nedeniyle babasına şikâyette bulundu.g. el-Muntazam.200. av etinden yedi. kan çıkarmaya başlayarak öldüğünü nakleder.296. Sultan Bağdat’a bir heyet göndererek kızını Isfahan’a getirtti. Melikşah. a.g. 164.170. IX. . a. s. Ayrıca halife idarî işlere de karışmak istiyor ve bunu belli ediyordu. önceki eşinden olan Mustazhir Billah’ı veliaht tayin etmek istediğinden Melikşah’ın bu teklifini reddetmişti. IV.136 İbn Hallikan. İbnü’l Cevzî.g.129 4. Ebu’l Fida ise sultanın ateşli hummadan öldüğünü 137 rivayet eder. dedi.g. Mehmelek Hatun’un halifeden olma Ebu’l Fadl Cafer(480-1088) adında bir de oğlu vardı. Öldüğünde 37 yaşındaydı. Suyutî. a. IV. Ebu’l Fida. a. İkincisi hummaya (ateşli hastalık) yakalandı ve öldü. a. Suyutî. Vezirin öldürülmesi devlet adamlarına ve bilginlere karşı terör eylemlerini artırdı. İbn Tiktaka. s. nefesi kesildi ve öldü.134 Oysa ki halife. Ahmed b.e.g. İbn Hallikan. a. Halife. s. s. 74. a. İbn Hallikan.g. Onu da beraberinde getirtti. Üçüncüsü zehirlendi. Allah’a dua ederek sultanı şikayet ediyordu. İbnü’l Cevzî. sana ilave bir saat bile yok. Ali İbrahim Hasan.g.Basra’daki günlerinde oruç tutup.170.466.131 Bu sebeplerle Melikşah Bağdat’a vardıktan bir süre sonra halifenin Bağdat’ı terk etmesini istedi. İbnü’l Cevzî.135 Sultan Melikşah Bağdat’ta bulunduğu sırada bir gün ava gitmişti. el-Muntazam. Melikşah’ın ölümüyle ilgili üç görüş nakleder: Birincisi. Sonuç olarak devlet günden güne sürekli kan kaybederek yıkılışı hızlandı. Sultan bunu söylerken istediğin yerde kalabilirsin mesajını da gönderdi.g.207. 374: İbn Kalânisî.132 Halife bir ay süre istedi.Mahmud. a. 129 130 131 132 133 134 135 136 137 Seyfullah Kara. 375. I. 375. sultanın kararlılığı karşısında Bağdat’tan ayrılmak zorunda kaldı ve Basra’ya gitti.141.e. 74. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.g. s.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 333 dı. sonra hacamat yaptırdı.e.e. IX. s. Melikşah’ın av etinden yedikten sonra hastalanıp.”demişti. s. IV. Kendisine on gün süre verdi.e.e. Hastalandı ve öldü.e. Bu durum halifeye çok zor geldi. Rivayete göre o.

İstanbul.Sultan Melikşah’tan Sonraki Dönem Melikşah 474/1081’de Isfahan’da doğan en büyük oğlu Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün tavsiyesi üzerine veliaht tayin etmişti. Berkyaruk.145 Melikşah’tan sonra sultan olan dört oğlu.g. İbrahim Kafesoğlu. 46.e. Sultan Sencer’den (552/1157) sonra ise Selçuklu Devletleri tamamen birbirlerinden ayrıldılar.143 Onun ölümüyle Büyük Selçuklu Devletinin altın devri olarak isimlendirilen birinci dönemi sona ermiş oldu. Selçuklu Tarihi.47.g. 375. V. a. a. .142 Melikşah o kadar büyük bir coğrafyaya egemendi ki kendisinden önce ve sonra hiçbir sultana nasip olmamıştı. Çünkü nüfuz sahibi ve yaratılış itibariyle hırslı bir kadın olduğunda şüphe olmayan Terken Hatun’un halife ile anlaşarak bunu gerçekleştirmesi kuvvetli bir ihtimaldir. İslâm Tarihi. Abdülkerim Özaydın. sultanı zehirleyenin Terken Hatun olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu ifade etmektedir.g. Zira zehirlenme olaylarında genellikle vücut ateşinin arttığı bilinen bir gerçektir. DİA. İbn Hallikan.144 E. H. s.78. s.210. “Berkyaruk”. Muhammed ve Sencer zamanlarında. II.g.146 On üç yıl süren taht mücadelesi sonucunda devlet zayıfladı. s.İbrahim Hasan. 514-516. 203.153. Ancak Terken Hatun beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht tayin ettirmek için her vasıtayı mübah sayarak harekete geçti. s.g.e.140 Terken Hatun’un amacı ise oğlu Mahmud’u sultan yapmaktı.e.334 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Bu rivayetleri göz önüne alarak Melikşah’ın zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varabiliriz. V. Bunun Melikşah’ın ölümünden sonra gerçekleşmesi şüpheleri artırmaktadır.e. Mevdudî. Mahmud.141 Sultan Melikşah öldüğünde ardında Çin sınırından Şam’a ve Yemen’e kadar uzanan bir ülke bıraktı. a. Ebu’l Fida.147 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 Zekeriya Kitapçı.49. a. Hüseyin Emin. Ali el-Hüseynî. İbrahim Kafesoğlu. IV. a. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Tarihçi İbrahim Kafesoğlu. Çünkü halifeliğin Selçuklulara intikalinin söz konusu olduğu bir dönemde138 sultanın ani ölümü139 şüpheleri artırmaktadır. a.38. Sultanın ölümünden sonra halife Bağdat’a dönerek yönetimi eline aldı. s.e. s. Kaynaklarda geçen sultanın ateşlenerek öldüğü rivayetleri de esasen zehirlenme olayıdır. Suriye Selçukluları 511/1117 yılına kadar şeklen merkeze bağlı kaldı.e. 1992.g.

a. ailedeydi.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. Buna göre.151 Bu durum üzerine Nizamülmülk’ün adamları Berkyaruk etrafında toplandılar ve ona sultan olarak biat ettiler.e. Birinci Haçlı Seferi sırasında ağır sonuçlar doğuracaktı. Bu uygulama.Melikşah’ın en büyük oğluydu. 215.153 Böylece Mahmud’un sözde sultanlığı iki yıl sürdü. Özden Arıkan.M. Ebu’l Fida. iktidar birey olarak sultanda değil. Haçlılar Çağı. 213.g. “Melikşah”. İbnü’l Esir. İbnü’l Esir. s. çeşitli milliyetlerden insanların yaşadığı eyaletler üzerinde hüküm sürdüler.Mahmud Dönemi: Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun. a. Ordu parçalandı. 1999. 57. Harem-i Şerif’te de adına hutbe okundu.g.e. 11. Sonuçta hanedan üyeleri. Dönemin âlimleri küçük yaştaki bir kişinin adına hutbe okutmanın caiz olmadığını beyan etmişlerdi. s. 203. çev.148 1. cenaze namazı bile kılınmadan sultanı Şuniziyye’de defnettirdi. a. Berkyaruk taraftarları ayaklanıp hapsedildiği yerden onu çıkardılar. Isfahan’da adına hutbe okundu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 214. 148 149 150 151 152 153 P. Böylece Mahmud adına hutbe okundu.e. II. a. X. Daha sonra Isfahan’a götürülerek sultanın Şafii ve Hanefiler için yaptırdığı medresenin haziresine defnedildi.150 Bu sırada devlet işlerini Terken Hatun adına vezir Tacülmülk idare ediyordu. . XXIX.g.e. Bununla da kalınmayarak Mahmud’a “Nasırüddünya ve’ddin” ünvanı verildi. Ancak dikkate alınmadı. Çünkü annesi Terken Hatun 487/1094’de öldü. Abdülkerim Özaydın. Bunun nedeni.149 Terken Hatun Halife Muktedî’ye hutbede oğlunun adını okutmasını isteyen bir haber gönderdi. Bunun yerine farklı diller konuşan. DİA.213. bir çeşit has olarak çeşitli eyaletleri ellerinde tutmaktaydı. Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak istemesiydi.g.11. Bunun yanı sıra Terken Hatun Selçuklu Devletinin tüm vali ve komutanların oğlu küçük Mahmud’a biat ettirdi. Selçukluların yönetim anlayışı devletin Melikşah’tan sonra parçalanmasına neden oldu. X. Kimin sultan olduğu belli olmadığı için devlet otoritesi ortadan kalktı.e.Holt. İstanbul. II. Suyutî. s. a.152 Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk’u Isfahan’da yakalattı. Böylece saltanat Berkyaruk’a geçti. İbrahim Kafesoğlu. Ebu’l Fida.g.170.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 335 Selçuklu sultanları iktidarlarının doruğunda oldukları zaman bile merkezî bir devlet oluşturamadılar. Çünkü o.

İbnü’l Esir. İbnü’l Esir.160 Bu sırada amcası Tutuş.161 3.e.g. İstanbul.156 2.52.e. 374. Suyutî. İbnü’l Esir. a. X. II. a. Berkyaruk’un kuvvetleri zayıf olduğu için Tutuş’a yenildi.159 Adına hutbe okundu. Berkyaruk’a karşı harekete geçti.g.g.163 Her ne kadar Muhammed adına Bağdat’ta hutbe okunmuşsa da ülkenin Azerbaycan bölgesi hariç diğer bölgelerinde egemenliği yoktu.170.158 Halife kendisine hil’at giydirdi. 515. a. Aralarında cereyan eden ilk savaşta yenildi.e. X. a.164 Bu gelişme aynı zamanda bu Sencer’in de halife tarafından tanınması anlamına geliyordu. IV.79.g. Ülkenin büyük bölümünü elinde tutan Berkyaruk tek sultan olarak ülkenin tamamına egemen olmak istiyordu. s. X.e. İbn Hallikan.e. Muhammed’i yendi.336 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Aynı yıl Halife Muktedî de öldü154 yerine Mustazhir Billah halife oldu.g.52. İbnü’l Esir.e.157 Halife Mustazhir onu bu konuda destekledi.g.e. II. a.e. 231. İbnü’l Cevzî.g. a.155 Yeni halife sultan olarak Berkyaruk’u tanıdı.g. 372.e. “Berkyaruk”. 303.g. İkinci mücadelede Berkyaruk.g. a. Ebu’l Fida. Berkyaruk’u yendikleri savaştan sonra Bağdat’a gidip Halife Mustazhir’in elinden hil’at giydiler. İbnü’l Esir. Ali el-Hüseynî. 293. İbnü’l Esir.170. X.g. s.166 Bu sırada üzerine yürüyen Sencer’e yenildi.e. “Selçuklular”. a. 1992. IX. s.e. . V. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. el-Muntazam.e. Bağdat’da Muhammed adına hutbe okundu. s. a. Ardından üçüncü karşılaşmada da Muhammed’e galip geldi. 163. X.(493/1100)162 Berkyaruk ile kardeşi Muhammed arasında 494/1101 yılında ikinci karşılaşma gerçekleşti. DİA. Ebu’l Fida. İlk savaşta Muhammed’e kardeşi Sencer de yardım etmişti.Berkyaruk Dönemi: Berkyaruk iktidara geldikten sonra dağılmaya yüz tutan Selçuklu Devleti’ni toplamak için büyük gayret sarfetti. Ali el-Hüseynî. Bu haberi alan Halife Mustazhir Bağdat’ta Tutuş adına hutbe okuttu.e. s. a.61. s.g. 229. a. X. Erdoğan Merçil. 212. Hüseyin Emin.g.167 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 Ali el-Hüseynî.g. a. a. İbrahim Kafesoğlu. 304. a. İA.165 Hutbe tekrar Berkyaruk adına okunmaya başladı. Abdülkerim Özaydın. X. 214.e.Kardeş Kavgası: Berkyaruk kendisine baş kaldıran Muhammed Tapar üzerine yürüdü. 81.

II. 1965. Harameyni’ş Şerifeyn’e egemen olacak.179 Berkyaruk iktidarı boyunca kardeşleriyle saltanat mücadelesi yaparken aynı zamanda memleket içinde yer altı faaliyetleri yapan Batınîlere karşı da mü- 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 İbn Kalânisî.e. beşincisinde ise Muhammed galip geldi.178 491/1097 yılında Haçlılar Suriye’ye girdiğinde Müslüman ümmetin başı olma iddiasıyla ortaya çıkmış iki kişi vardı.g. Sonuçta Berkyaruk galip geldi. Hüseyin Emin. a. a. İbnü’l Esir.g. a. Bağdat’taki Abbasi halifesi Mustazhir. Rey.g.g. diğeri de Kahire’de bulunan Fatımî halifesi el-Âmir idi. a.176 Bu anlaşmayla aynı zamanda Bağdat’ta artık kesin olarak Berkyaruk adına hutbe okunmaya başladı. 1992. Muhammed onun sultanlığını kabul etti. 216. Bunlardan biri.174 Yapılan bu anlaşmayla Berkyaruk. X. Ebu’l Fida.g. s. İstanbul.(497/1104)173 Savaşın uzamasıyla gasb olayları arttı.e.g. 369.e. İbnü’l Esir. Taberistan.e.e. 307. X.g.g.g.9. II. Ebu’l Fida. Halife de ona 50000 dinar verdi.e. İstanbul. İbnü’l Esir. a. yağma yaptılar.e. a.e.g. . a. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. Aralarında barış yapıldı.g.e.177 Haçlıların Kudüs’ü işgal ettikleri sırada Muhammed Tapar kardeşi Berkyaruk ile savaşıyordu. 307.171 Ardından gerçekleşen dördüncü savaşta Berkyaruk. a. II.55. 370.Mustafa Salih Çakmaklı. 369. s. Cezire.e. Ebu’l Fida. İran. İbnü’l Esir.170 Berkyaruk’u bu yanlış davranışlara iten sebep iki kardeşinin-Muhammed ve Sencer-kendisine karşı ittifak kurmalarıydı. 217. a. tedbirsizliği ve birbirlerine düşmeleriydi.Holt.223.e. Ebu’l Fida.e.169 Halifenin yaptığı bu yardım yetmemiş olacak ki İbnü’l Esir’in rivayetine göre Berkyaruk ve ordusu halkın malına el uzattılar. a. Çağatay Uluçay. Sencer ise Horasan bölgesine egemen olacaktı. 213.63. X. X.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 337 İkinci defa Bağdat’a giden Berkyaruk168 para sıkıntısı çektiği için halifeden yardım istedi.175 Bu barışa göre birbirlerinin topraklarına saldırmayacaklardı. Diyarıbekir. Cebel. Abdullah Nasıh Ulvan. a. Muhammed ise Azerbaycan’a. çev. İbnü’l Esir.e. Ebu’l Fida. X. P.g. s. s. 216. a. 227. İlk Müslüman-Türk Devletleri.g.172 Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki bu mücadele beş yıl devam etti. Zaten Haçlıların Beytü’l Makdis ve civarını ele geçirmelerinin nedenlerinden biri de o dönemde İslâm dünyasının dağınıklığı. II. Ülkenin harap oldu ve valilerin halka zulümleri arttı.M. s. a.82. II.

g. M. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. Suyutî. Sultan bunları bulup cezalandırdı. Suyutî. a. 305. a. Ebu’l Fida.187 Ardından Abbasi halifesi Mustazhir (487-512/1094-1118) Muhammed’i sultan ilân etti ve ona “Gıyasüddin(Dinin bereketi)” ünvanını verdi. s.284.Melikşah da Bağdat’taydı ve adına hutbe okunmuştu. Ahmed Cevdet.Melikşah bu sırada dört yaşındaydı.e. Bunun üzerine II.g. a. Büyük kardeşi Berkyaruk’un ölüm haberini alan Muhammed Tapar Bağdat’a henüz girmişti.61.192 Batınîler Muhammed Tapar’ın bir çok valisini öldürdüler.g. II. İbnü’l Cevzî. Nevzat Kösoğlu. 150 İbnü’l Esir. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. s. s. XII.g.186 II. a.e. Ali el-Hüseynî.185 Muhammed Bağdat’ta hutbeyi kendi adına okuttu. el-Muntazam. “Selçuklular”. 191. Bu kalelerden biri de Şe’der kalesiydi. a.161-163. 225. Muhammed Tapar saltanatı boyunca Batınîlerle mücadele etti. a. İbn Kesir. X. İA.57. Oğlu Melikşah’ın veliaht olmasını vasiyet etti. a.172.183 Tahta oturan II. a. 374. İbnü’l Esir.e.g.g. s. 322.e. saltanatının ilk günlerinde Selçuklu ülkesinin bütününe egemen olmasına189 rağmen tek başına idare edemedi.e. 164. .Melikşah’ın saltanatı birkaç ay devam edebildi.172.180 Batınîlere karşı savaşılmasına181 rağmen Batınîlerin yayılması önlenemedi. V. İbnü’l Cevzî. s. X. çok sayıda 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 İbrahim Kafesoğlu.239. Batınîlerin kilit noktalardaki kalelerine saldırılar düzenledi.g.194 Sultan.e. Aynı yıl öldü. VII. 160.g. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. 1990. a. s. XII.Altay Köymen.e.g.182 498/1105 yılında Berkyaruk üçüncü ziyaretini gerçekleştirmek üzere Bağdat yolundaydı.e. İstanbul.e.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi: Muhammed.e. II.Melikşah ve adamları özür dileyip çekildiler. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. s. 159.276.e. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. X.g. Sencer bu bölgede otoritesini sağlamlaştırdı ve huzuru sağladı.g.g. IX. a. a.e.188 4. 110. 164. O dönemde uygulanan âdet üzere gözlerine mil çekildi. Suyutî.e. Bu sırada II. İbn Kalânisî. İbnü’l Esir. Yolda hastalandı. a.190 Ana-bir kardeşi Sencer191 Horasan bölgesine egemendi.g. VII.193 Devlet içine de sızdılar. Bu kaleyi kuşatan Muhammed Tapar.184 Muhammed Tapar durumu kabul etmedi.338 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S cadele veriyordu. X.

Nevzat Kösoğlu. Ebu’l Fida.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 339 Batınî’yi öldürdü. “Alamut”. II. İbnü’l Cevzî. s. 229. sonraki yıllarda Batınîlerin etkinliği zayıflardı.512/1118 yılında Mahmud adına Bağdat’ta hutbe okundu. Çatışmalarda ölenlerle birlikte açlıktan ve hastalıktan telef olanlar da vardı. İbnü’l Cevzî. Ahmed Ateş.205 Yerine oğlu Mahmud geçti.e. 347. 1989. a. II. 336. II. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. 196.203 511/1117 yılında Muhammed Tapar vefat etti.g.Muhammed b. Ahmed b. Abdülkerim Özaydın.t.el-Muntazam. a.263.62. Ali el-Hüseynî.200 Ancak bu rivayetin doğru olmadığını Ahmed b. a. Ele geçirilen kale harap edildi. 528. 42. Abdülkerim Özaydın. 337. s.e.Mahmud’un Selçuknâme’sinden öğreniyoruz. a.g. s.193. II. a. İran’da Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusu. 529.g.67. sultan olarak Mahmud b.g. İbn Kesir.Çağatay Uluçay.y (basım tarihi yazılmamış). Ahmed b.g.g. Selçuklu askerlerinin kaleyi ele geçirecekleri sırada Sultan Muhammed Tapar’ın vefat haberinin geldiğini ve sonuç alınamadan askerlerin kuşatmayı kaldırdıklarını ifade etmektedir. Hüseyin Emin. s. Kale asıl şöhretini Haşşaşîn’in lideri ve İsmâilî Devletinin kurucusu Hasan Sabbah’a borçludur. s. DİA.e. XVI. kalede mahsur kalan Batınîler yiyecek alamadıkları için neredeyse açlıktan ölecek duruma gelmişler. 229. II. a. İstanbul. 1954.g. Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. Fakat Selçuklu ordusu burayı ele geçiremedi.150.207 Ancak amcası Sencer kendini yeğeninden saltanata daha çok layık gör195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 Ebu’l Fida. a.Mahmud.e.g. IX. II.Muhammed’i tanımış oldu.e.g. İran’da Elburz dağları üzerinde. a. Zekeriya b.202 Kanaatimizce bu bilgi doğrudur. Ankara. s. Kazvinî. Çünkü Alamut kuşatmasından sonuç alınsaydı.e. Beyrut.204 Ölüm nedenleri arasında Batınîler tarafından öldürüldüğü görüşünün de olması ayrıca dikkat çekicidir.g. Ankara. DİA. Örneğin Hüseyin Emin. a. Sultan burayı ele geçirmek için çok mücadele etti.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. 166. Sonuç itibariyle Alamut kuşatması esnasında çok sayıda Batınî öldürülmüştür.206 Böylece halife.201 Bu konuda çağdaş tarihçiler de aynı kanaattedir. bkz.el-Muntazam. a. İbnü’l Esir.301. ancak gizli yardım aldıkları için uzun süre dayanabilmişlerdi.e. 1990. bkz. 23-54.g.e. II.84.Ali el-Hüseynî. a.g.e. b. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (511/1118).e. Kazvin’in kuzeydoğusunda yer alan müstahkem bir kale. Ebu’l Fida.g. AÜİF Dergisi. Hüseyin Emin. a. 222.199 511/1117 yılındaki kuşatma uzun sürmüş.“Hasan Sabbah”. III-I. X.e. XII. 348. . Abdülkerim Özaydın.e. İbnü’l Esir’in rivayetine göre Selçuklular kaleyi ele geçirdiler. 1997.196 Batınîlerin elindeki en önemli kale ise Hasan Sabbah197 ın karargâhı olan Alamut198 kalesiydi. 42.e.Mahmud (862/1283). s.Mahmud.57. İstanbul. s.195 Bu başarı özellikle Bağdat’ta büyük bir sevinç meydana getirdi. IX.49. a.

g. a.321.Ali soyundan başka birini halife seçeceği yolundaki söylenti ve ithamları ise yalanlıyordu.e. 231. 230. 170. Sencer’in Irak’ta naib bıraktığı yeğeni Mahmud ile ilişkilerini geliştirerek. 10.322. kendisinin Halife Müsterşid’i azlederek yerine Abbasoğullarından veya Hz.41. a. Ebu’l Fida.g.214 Halifeye saygı ve bağlılık konusunda babalarının yolundan yürüdüğünü dile getiren Sultan Sencer. X. 231. Sencer kardeşinin oğluyla barış yaptı. Bu yüzden Selçuklulardan iki sultan ortaya çıktı. İbn Kalânisî.g. s.y.g.Sencer Dönemi: etti210 Sencer’in tahta geçtiği sırada Bağdat’ta Halife Mustazhir (512/1118) vefat yerine oğlu Müsterşid geçti. II.211 Bu dönemde Abbasi-Selçuklu ilişkileri yeni bir döneme girdi. 230.e. hatta Sencer’e karşı ittifak kurarak savaşma kararı almışlardı. Ona ikramda bulundu. VII.Altay Köymen.215 Diğer taraftan Mahmud’un Irak’taki egemenliğine ilk itiraz kardeşi Mes’ud’dan geldi. Abdülvehhab en-Nüveyrî. Sencer galip geldi. Mes’ud’u bir kısım Türkmenler ile Hille’nin Arap emiri Dübeys b.212 Oysa Sencer. Duruma el koyan Mahmud 514/1120 yılında kardeşi Mes’ud’u yendi. Bunu devletin emirlerine ve Abbasi halifesine bildirdi. İbnü’l Esir.Sadaka destekliyordu.g.209 5.Said Âşur. a. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a.340 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S düğünden kendini sultan ilân etti. Halife onun sultanlığını kabul etti. Ebu’l Fida. II.y. 9.213 Mahmud’a ayrıca “Sultanu’l Muazzam”(Büyük Sultan) ünvanını vererek kendisine bağlı kalmak şartıyla Irak’a sultan tayin etti. Azimî. a.e.15.e. s. Mahmud’a çok iyi davrandı. Bu ittifakı öğrenen Sencer. a. . II. Mahmud’a bir mektup yazarak bu ittifaktan derhal ayrılmasını istedi o da ayrıldı. s. M. thk. Kendisine gelen halifelik elçilerine halifenin otoritesini tanıdığını ifade eden işaretler bile veriyordu. VII. 459.g.216 Bu arada diğer kardeşi II. s.e.g. Ebu’l Fida. a.g.Tuğrul da Irak’ta egemen208 209 210 211 212 213 214 215 216 İbn Kalânisî.e. a.e.208 Onu kendisinden sonra veliaht tayin etti. Aralarında savaşlar meydana geldi. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. Sultan Sencer bu ortamda halifelik ile ilişkilerini yürütmeye çalışıyordu.e. İbnü’l Cevzî. 1985. onu kızlarından Mehmelek Hatun ile evlendirdi. II. Büyük Selçuklu Devletinin zayıfladığını ve kendi egemen olduğu bölgelerde bile otoritesinin ortadan kalkmaya başladığını gören Halife Müsterşid Billah.b. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.

g.e. 255-259. X. askerî.219 Mahmud’un geri çekilmesinin sebebi hasta olmasıydı.220 Ardından Mahmud vefat etti. 26.218 Halife Müsterşid oğlu Raşid’i halefi olarak Bağdat’ta bıraktıktan sonra Mahmud’a karşı harekete geçti.g. halifenin ordusu ile sultanlık ordusunu barındırmaya ve beslemeye mecbur ederek sıkıntıya maruz bırakmak. İbnü’l Cevzî.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 341 lik mücadelesi veriyordu. İbnü’l Esir. Sultan Mahmud’un Bağdat’a yürüme kararına karşı çıkan halifenin böyle davranmasının başlıca üç nedeni vardı: 1-Devlet olma yolunda aldığı.91. a-Sultan Mahmud ile Halife Müsterşid Arasındaki Mücadele: Selçuklu sultanlarının Bağdat’a gelmelerine karşı çıkan halife bu dönemde egemenlik haklarını almak istediğini açıkça ortaya koydu. İbnü’l Cevzî. tedbir ve hazırlıkları sultanın görmesini istememesi. idarî. a. malî. 2-Henüz tamamlayamadığı bu hazırlıklar için zaman kazanmak istemesi. silaha başvurulmamasını istedi.4. X.e. Halife barış yoluyla Bağdat’a girmelerine engel olamazsa savaşacaktı. a. s. 676. (526/1131)221 Mahmud’un ölümüyle Sencer adına okuttuğu hutbeyi kesen Halife Müsterşid222 in bu tutumu karşısında harekete geçen Sencer’in amacı halife ile savaşmak değildi. II.Altay Köymen. İbnü’l Cevzî. 24.e. 3-Nihayet halkı bir ordu yerine iki orduyu.g.g. Çünkü Halife Müsterşid ne pahasına olursa olsun Selçuklu egemenliğinden kurtulmak istiyordu. Amacı halifeyi kendisine karşı yapılmış ittifaktan ayırmaktı. a. 526/1131 yılında Mahmud Bağdat’a gitmeye karar verdi.217 Halifeye elçi gönderen Mahmud.51.e. a. Azimî.e. a. Mahmud’un ağırlıklarına saldıran halife karşısında Mahmud geri çekildi.e. a. IX. X.g. X.g. . a. Bu durumda bile elçi göndererek halifeye bağlılığını bildirdi. İbnü’l Cevzî.Ancak Mahmud’un gücüne dayanamayıp Dübeys ile birlikte amcası Sencer’e sığındı.223 217 218 219 220 221 222 223 M.e.g. Halife ise kendisinin bu yıl Bağdat’a gelmemesini aksi halde kılıca başvuracağını bildirdi.

143. 53.g. İA. 52.342 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mahmud’un ölümünden sonra Sencer’in iki yeğeni Mes’ud224 ve II.230 Müsterşid’in yerine veliaht olan oğlu Raşid Billah geçti. Selçukî Devletleri Tarihi. XXIX. İstanbul. 28. 52.e.) M.e. 489. Mes’ud. “Sencer”.e. Aksarayî. b-Halife Müsterşid’in Ölümü ve Batınîler: Halife Müsterşid Billah 528/1134 yılında ordusunun başındayken Batınîler tarafından öldürüldü226 Bu suikast Batınîlerin saçtıkları dehşeti göstermesi bakımından önemli bir örnektir.232 Halifenin üzerine yürüyen Mes’ud onun 224 225 226 227 228 229 230 231 232 Mes’ud b. XI.e.Tuğrul. amcası Sencer’in egemenliğindeki Rey’e sığındı. Sultan Muhammed Tapar öldüğünde (511/1118) Mes’ud atabegiyle birlikte Musul’da bulunuyordu. s. DİA. a.231Raşid. 53. 55. X.Altay Köymen de itiraz etmektedir. 214. Bundan etkilenen Abbasi hanedanı Selçuklular aleyhinde propagandaya başladılar. 27.g. X. a.229 Bu görüşe Selçuklu tarihçisi M. Ankara. II.Tuğrul halife ile birlikte kendisine karşı ittifak kurdular. İbnü’l Esir. Mes’ud.g.g. Selçuklulara karşı önü alınmaz bir düşmanlık duygusuna kapıldılar.Muhammed Tapar”. Seyfullah Kara.Altay Köymen.227 Halifenin suikast sonucu ölmesiyle Sultan Sencer’in öldürttüğü şayiası da yayıldı. s. 1943. Muhammed Tapar: Sultan Muhammed Tapar’ın oğludur. Henüz üç yaşında iken Türk Devlet geleneğine göre merkezi Musul olan el-Cezire valiliğine gönderildi ve Mevdud b. a. Irak Selçukluları Devletinin başkenti olan Hemedan’ı işgal etti. Hemedan civarında gerçekleşen savaş(527/1133)da Mes’ud’un daha doğrusu müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı. Böylece Mes’ud Irak Selçukluları Devletinin başına geçti. 1966.Nuri Gençosman. XI.g. “Mes’ud b. İbnü’l Cevzî.e. çev. Hatta İbnü’l Cevzî’nin nakline göre Müsterşid’den sonraki halifeler. a.e. Emir Mevdud’un 507/1113 yılında Dımaşk’ta Bâtıniler tarafından öldürülmesi üzerine yerine getirilen Aksungur el-Porsukî başarılı olamadığından azledildi. Kerimüddin Mahmud (733/1132). . 349-351. a.g. Üstelik babasının intikamını almak için ordu toplamaya başladı. IX.225 Artık Sultan Sencer’in Irak’ta otoritesi kalmadı. M. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Esir.Altay Köymen. İslâm tarihi kaynakları bunu reddetmektedir. Sultan Mahmud 525/1131 yılında ölünce tahtı ele geçirmek için yeniden harekete geçti… (Faruk Sümer. Böylece Irak Selçukluları müstakil bir devlet oldu.166. X. II. İbnü’l Cevzî.228 Halifenin Sencer tarafından öldürttüğü iddiası doğru değildir. Sultan Sencer ve Mes’ud’un isimlerini hutbeden çıkardı. 231.Altuntegin kendisine atabeg tayin edildi. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. Hamid el-Isfahanî. M.

İA.234 Daha sonra Bağdat’a bir hücum hazırlığına girişti. II. diğer taraftan da devletin bel kemiği olan Horasan’a yayıldı. hiç kimseye inançlarını kabul ettirmeye 233 234 235 236 237 238 239 240 M. s. karşı bir harekâta geçmemiştir. 304. e. Tarih-i Beyhak. nşr. el-Muntazam.235 Bundan sonra Sencer dönemi nisbeten daha huzurlu geçmiştir. s. nşr. Batınîlere karşı yeni önlemler almamış. X. 305. X.Altay Köymen. Ahmed Behmenyâr.Altay Köymen. Zira Bağdat’ta bulunan halifelerin hiçbirini Batınîler öldürmüyor. IX. Muhammed Tapar’ın ölümüyle tekrar güçlenen Batınîler 518/1124 yılında büyük bir katliam yaparak 700 kişiyi öldürdüler. Hândmîr. Düsturu’l Vüzera. İbnü’l Cevzî. Siyasî ihtirasa sahip Raşid’in sultanlar tarafından öldürtülmesi kuvvetle muhtemeldir. Buna göre Batınîler yeniden kale yapmayacaklar. 249.e. İbnü’l Cevzî.271-276. II. a. Tahran. Şemsî. Bağdat’tan kaçtıktan sonra atabeg Nureddin Zengi’ye sığındı. vezirinin öldürülmesine rağmen. X. Bunun sebebi olarakta kendisine suikast yapılmasından korktuğu için olduğu söylenir. mallarının yağma edilmesini ve ailelerinin esir edilmesini emretti. Sultan Sencer’in talimatıyla Muktefî’yi halife ilân etti. Bu sırada öldürüldü.239 521/1127 yılında vezir Kâşânî Batınîler tarafından öldürüldü.236 Ancak Sencer zamanında iç mücadelelerden dolayı Batınîler üzerine gidilemedi. fakat Bağdat sınırlarını aşarak başka ülkelere geçtikleri zaman iki halifeyi de arka arkaya Batınîler öldürüyor. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Gıyasüddin b. 492. silah satın almayacaklar.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 343 Bağdat’ı terk etmesini sağladı. Tahran. 1317. X. İA.g. M. Ebu’l Hasan Beyhakî. 67. el-Muntazam. Said Nefisî. Raşid’in Batınîler tarafından öldürülmesi babasına nazaran çok daha zor kabul edilebilir. İstanbul. İbnü’l Cevzî. 154. Batınîlerin nerede yakalanırlarsa derhal öldürülmelerini. kaleden kaleye sıçrayarak. Bu olayla halife-sultan mücadelesinin üçüncü safhası da Selçuklular lehine sona erdi. Mes’ud. 489.Altay Köymen. Şemsî. “Sencer”.Hümamiddin. Sencer’in en ilginç icraatlarından biri de Bozkuş isimli komutanı vasıtasıyla Batınîlerle barış anlaşması yapmasıdır. Bunu mantıken kabul etmeye imkân yoktur. “Sencer”. M.Altay Köymen. M. Yönetim istikrara kavuşmuştur.238 Alınan bu tedbirlere rağmen Batınîlik-İsmaililik cereyanı gelişerek.(531/1136)233 Raşid. .237 Sencer bu fitne unsuruyla mücadeleye önem vererek ve veziri Kâşânî. 1966.194-199. bir taraftan Suriye’ye.g. 26.240 Sencer. a. 1317.

yalnız bağımsızlığını korumaya değil. En meşhurları. Ancak etrafında toplanan komutanları arasındaki rekabet. İstanbul. Hüseyin Emin. 155. Kendisine karşı koyan Irak Selçukluları sultanı Mes’ud. Hüseyin Emin. 576. Selçuklulara Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. 1965. Ali İbrahim Hasan. Sencer’in esaretten kurtulduğunu duyan tabi devletlerden bazıları.Zetterstéen. s. İstanbul. VIII.243 Halife Muktedî. 183. 222. ihtiyar sultanın dağılan devleti yeniden toparlamasına imkân vermedi.g. 576. K.m.468. Osman Turan.Ancak anlaşmaya uymayan Batınîler sürekli yayıldılar.g. Halife Muktedî tarafından yenildi. 153.247 Ölüm haberi Bağdat’a ulaşınca Bağdat’ta adına okunan hutbe kesildi.g. İbnü’l Esir. İslâm dünyasının içinde bulunduğu tehlikeden söz etmekte. Sencer’e bağlılıklarını bildirdiler. K.246 552/1157 yılında Sultan Sencer’in vefatıyla Büyük Selçuklu Devleti tarihe karıştı. M. s. VII. s. a.151. Irak’ın idarî bölgelerini birbiri ardına ele geçiriyordu.120. 1971. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.V. En meşhurları. Musul. a.250 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 M. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.137. s.Zetterstéen. Selçuklu devletçikleri ortaya çıkmaya başladı. a. Buna karşılık Batınîlerin statüsü korunmuş olacaktı. XII. a.Altay Köymen. Şam ve Cezire atabeylikleridir.g. s. II. VIII. a.Altay Köymen. Irak.V.e. a. 466. Selçuklulara karşı kendinden önceki iki halifeden daha fazla mücadele etti.e.249 Fakat Büyük Selçukluların yerini alan bu devletçiklerden hiç biri. XI. e.244 Sencer 536/1141 yılında Türk asıllı Karahıtaylara yenildi. Nitekim 527/1133 yılında halifeye yazdığı mektupta Sultan Sencer. aynı zamanda egemenliğini de genişletmeye çalışıyor. Ali el-Hüseynî. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.g. tüm Yakın ve Ortadoğu’ya esaslı bir düzen getirememiştir.248 Bundan sonra Selçukluların egemen oldukları coğrafya karışıklıklar içinde kaldı. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. .e. Bu dönemde Selçuklu dünyasına atabeyler de egemen olmaya başladı.241 Diğer taraftan devam eden Haçlı akınlarına karşı ne Sultan Sencer ne de halife karşı koyamamıştır.87.e. İskenderiye. Anadolu ve Kirman Selçuklularıdır. 465. s.241.(551/1156)Bu olay Selçukluların Irak’taki sonu oldu. “Muktefî”.242 c-Büyük Selçukluların Irak’taki Egemenliklerinin Sonu: Sultan Sencer’in onayı ile halifelik makamına getirilen Muktefî Billah.344 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S çalışmayacaklardı. 230. İbn Kesir. Kudüs’ün domuz ve şarap ticareti yapılan bir yere dönüştürüldüğüne temas ediyordu. İA.245 551/1156 yılında kaçırılarak esaretten kurtarıldı. 1971.g.

254 II.93. 1962. Halifelik coğrafyasının üzerinde bir çok devlet kurulmuş ve genişlemişti. 1984. Yunan felsefesinden ve diğer batı ilim eserleri tercüme edilerek bunlardan yararlanılmıştı.I. III. İzah:Fuad Köprülü. çev. s. İbrahim Kafesoğlu. Doğuda Moğollar ve Harizmşahlar güçlenmeye başlamıştı.KÜLTÜREL İLİŞKİLER A.Zakir Kadiri Ugan.256 251 252 253 254 255 256 M.“Abbasiler”.Abbasi Halifeliğinin X. İbn Haldun bu dönemi değerlendirirken.1988. a. Bağdat’ta Selçuklu idaresini parçalamak için plan hazırlıyorlardı.Altay Köymen.40.ve XI. İslâm medeniyetinin Selçuklulardan çok önce gerilemeye başladığını söyler. Ankara. İslâm Medeniyeti Tarihi.Muhammed el-Hadramî.253 Açıktı ki Abbasi devleti artık ilk zamanlardaki gücüne ulaşamazdı. 1991. s. Zaten halife de bunlarla mücadele edemedi. Ahmed Emin.171. ilim adamları desteklenmişti.Yüzyıllardaki İlmî ve Kültürel Durumu: Bilindiği üzere Abbasilerin ilk yüzyılında ilim ve kültür hayatı çok canlıydı.g. İlme önem verilmiş.Barthold. H.252 Selçukluların zayıflamasıyla Bağdat ve çevresinde fiilî egemenliklerini kuran Abbasilerde tekrar büyük bir Arap devleti kurma fikri oluştu.DİA. İbn Haldun. Onlar yalnız İslâm halifesi sıfatıyla manevî egemenliklerini Müslüman sultanlara tanıtmak istiyorlardı. Çünkü bölgedeki dengeler değişmişti. . II.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 345 Selçukluların Bağdat üzerindeki egemenliklerinin sultanın hayatıyla kaim olması dikkat çekicidir. 35. 2. Ayrıca halifeliğin güçlü bir ordusu da yoktu. İstanbul. Müslüman ülkelerini Haçlılardan kurtarmak için çareler düşünmeyen halifeler. Mısır. İstanbul. 402.Barthold. Örneğin Tuğrul Bey’in vefatından Alparslan’ın tahta geçişine kadar olan zaman içerisinde Bağdat’ta Selçuklu egemenliği söz konusu değildi. Özellikle Halife Me’mun döneminde Beytü’l Hikme gibi bir kuruluş hizmete açılmış. Alparslan ve Zamanı. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. V. Selçuklu Tarihi. Zuhru’l İslâm. Oysa buna imkân yoktu.255 Bu dönemde ilim ve kültürün gerilememesinin bir sebebi de Müslümanları meşgul edecek yeni fikirlerin ortaya çıkmasıdır. s.Dursun Yıldız. Mukaddime. V. I.e. 12.251 İslâm dünyasının batı bölgesi korkunç Haçlı işgalinin ızdırapları içinde yuvarlanır ve sultanlar yakaladıkları her fırsatta bu işgalcileri durmak amacıyla ordular techiz ve sevk ederken.

226. Bununla birlikte çağdaş araştırmacılardan Hüseyin Emin. Bu kurum Irak’ta ilmin ve kültür hareketlerinin gelişmesinde aktif rol oynadı.e. Nizamülmülk’ün Şafii mezhebini diğer İslâm mezheplerinden daha üstün görmeye yöneldiğini böyle yaparak mezhepler arasında büyük bir ayrılığa sebep olduğunu ve hatta onun Şafiî mezhebini korumasının Selçukluların zayıflamasının nedenlerinden olduğunu iddia eder. H.226.258 Bu şekilde davranarak devletin onları dışlamadığını gösterdiği gibi varolan mezhep kavgalarının üzerini de küllendirecek bir davranışta bulundu.257 B. 249. hatta Selçuklu Devletinin zayıflamasına neden olduğunu iddia etmek kanaatimizce doğru değildir.e. 43.g.Nizamiye Medreselerinden Önceki Eğitim-Öğretim Faaliyetlerine Genel Bakış: Abbasilerin ilk devrinde eğitim-öğretim kurumları için medrese kelimesi kullanılıyordu. I.g. Hüseyin Emin. V. İslâm Tarihi. Şu halde Nizamülmülk’ün çabaları doğrultusunda Selçuklular eğitim faaliyetleriyle yeni bir Müslüman medeniyetinin kurulmasını sağladılar. Hüseyin Emin. Ribatlarda kütüphaneler bile vardı.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.244.262 C. s.346 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Selçuklular döneminde yapılan ribatlar. a. .261 Nizamiye medreselerinde Şafiî mezhebinden hocaları görevlendirmesi bölge halkının Şafiî olması nedeniyledir.g. a. s.İbrahim Hasan. Bu kelimenin ilk olarak III/IX.yüzyılda kullanılmaya başlandığı 257 258 259 260 261 262 Hüseyin Emin.e.226.Nizamülmülk ve Faaliyetleri: Nizamülmülk vezir olduktan sonra Şiî Büveyhîler döneminden kalan ve önceki vezir Amidülmülk el-Kündürî zamanında da devam eden. bir memleketten diğerine giden gezgin bilginler için durak yerleriydi.260 Mezheplere karşı ölçülü duran Nizamülmülk Batınîlerle amansız bir şekilde mücadele etmiştir.Nizamiye Medreselerinin Kurulması ve Medreselerin Faaliyetleri 1. Eş’arilerin lanetlenmesi uygulamasını kaldırdı.259 Nizamülmülk’ün Şafii mezhebinden olduğu bilinmektedir. s. s. Ancak onun aşırı Şafiî taraftarlığı yapıp Müslümanlar arasında ayrılığa neden olduğunu söylemek.g. André Miquel. Diğer bir ifadeyle mezhep çatışmalarına Nizamülmülk’ün bir katkısı olmamıştır. a. İbrahim Kafesoğlu. a.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 347 bilinmekle beraber. s. Nebrâvî. Tabi ki devlet teşkilatında çalışacak bürokratların devletin istediği vasıflarda olmaları şarttır.1035)Merv’de bir medrese yaptırmış ve vefatında oraya defnedilmiştir. Eğitim-öğretimde fırsat ve imkân eşitliğini devlet eliyle bir dereceye kadar sağlamak yalnız o zaman için değil. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. . 50.S.Ü.5.yüzyılda Nişabur’da Beyhakî medresesi adıyla Nasr b. M. II (1947-1948). Konya. M. S.New York. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. ilk medresenin IV/X. 1976. Ancak bu medreseler Nizamiye medreseleri kadar etkili olamadılar.Yıllığı. İstanbul. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İslâm Kurumları Tarihi. Sayı:4. Nizamiye medresesinin ilk hocası Ebu İshak Şirazî.Encyclopedia of Asian History. 1988. IV. Haydarabad. III. 126. Aydın Sayılı.Triton. Ankara. Bu nedenle medreseler devletin istediği vasıfta insanlar yetiştiriyordu. medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması.Kuruluş Sebebi: İki nedeni vardır: 1-Amelî ihtiyaçlar: Fakir öğrencilerin okumalarını sağlamak bu türdendir.İsmet Kayaoğlu. Materials on Muslim Education. Görüldüğü gibi Nizamiye medreselerinden önce de medreseler kurulmuştu. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye.264 İlave olarak ilk Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in de Nişabur’da 434/1046 yılında bir medrese265 yaptırdığı tesbit edilmiştir.Kempiners. 1957. 1975. 1994. 108. XXIX. 87. “Nizamülmülk”. Russell G. 2-Devlet menfaatleri ve Sünnî olmayan ideolojilere karşı savunma tedbirleri: Devletin mülkî teşkilat kadrolarının ihtiyacı olan elemanın yetişmesini sağlamaktı. 1955. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”.IV/X. Kahire.M. tsz.Altay Köymen.225.267 Bu esaslar üzerine Nizamülmülk’ün çabalarıyla Selçuklu Devleti millî bir eğitim anlayışına kavuşmuş oluyordu.Sebüktekin tarafından inşa ettirilen medrese olduğunu tesbit etmektedir. Şayet etkili olsalardı tarihçiler önemle üzerinde dururlardı. IV. s. Örneğin Arslan Gazi Tafgaç Han (v. Söz konusu medreseler camilerde verilen eğitimin biraz daha gelişmiş şeklidir. A. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. halifenin elçisi olarak Melikşah nezdine Nişabur’a gönderildi.yüzyılda Karahanlılar zamanında gerçekleşmiştir.s.Samadi.266 2. XV/XVI.121.263 Fakat tarihçi Nebrâvî.30-71. A. II. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. London. 245. Higher Education in Medieval Islam. s.Altay Köymen. bu gün için de çok ileri bir davranıştır. Islamic Culture”.268 263 264 265 266 267 268 Cahid Baltacı.

Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme.8.g.278 Bu haliyle bu kurumlar 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 İbn İsfendiyar. X. Komisyon.e. II. P. öğrencileri ve gelir kaynakları ile bir bütün teşkil etmekteydi. Nişabur. 188-191.K. 50.276 Bu medrese dünyadaki ilk üniversite olma özelliğini de taşır.271 Nizamiye medreseleri Bağdat’ın 656/1258 yılında Hülagü yönetimindeki Moğolların işgaline kadar devam etti. Sultan Alparslan’ın kendisini geniş yetkilerle donatması bunun bir nedeni olarak sayılabilir. I. a. a. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.e. s. İstanbul. I. Bağdat. 284. 1320.g.g.272 Bu medreselere “Nizamiye” adının verilmesi şaşırtıcıdır. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. es-Sıratu’l Müstakîm. “Selçuklular”.8.g.e. Isfahan. İslâm Kurumları Tarihi. Ankara. 1. kütüphanesi. 1995. aynı zamanda malî özerkliğe de sahip bulunuyordu. “Nizamiye Medresesi”. s. 123. Tarih-i Taberistan.Ali Yardım.114. Cahit Baltacı. Erdoğan Merçil. .394. öğrencilerin kalacakları yurtlar ve aldıkları burslar ile kendilerini kaygısızca ilme verebiliyorlardı. 2007. XXXIII.1980.Abbas İkbal. DİA.348 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Nizamülmülk Bağdat’ın ardından Belh. Merv ve Musul269 şehirlerinde de Nizamiye medreseleri kurdurdu. nşr. s.Hitti. Hüseyin Emin.135. 3. Bunlarla da kalınmayarak medreseler köylere kadar ulaştı. s. II. Meriyzan Useyrî. a.g.277 Zaten Selçuklu medreselerinin özgün taraflarından birisi de budur. 632. Nizamülmülk bu konuda istisna olmuştur. 409.Studies in Islam. Ziya Hasan Faruqı. Daimî bir gelir kaynağına sahip olan bu medreseler. İbnü’l Cevzî. 22 Eylül 1067 tarihinde açılan Bağdat Nizamiye medresesi273 binaları. a. İsmet Kayaoğlu. öğretim kadrosu. Ahmed Çelebi. el-İslâm. a. Böylece medreseler eğitim tahsis edilmiş binaları. s. İbrahim Kafesoğlu. İstanbul.elHayatü’l İlmiye fi’l Irak. İA. II. Herat.Medresenin Gelir Kaynakları: Vakıflar: Medresenin giderleri kurulan vakıflardan karşılanıyor274 bununla da kalınmayarak öğrencilere maaş ve burs veriliyor275 bu konuda uzak bölgelerden gelen öğrencilere öncelik tanınıyordu. 50. Mekketü’l Mükerreme. yalnız ilmî ve idarî özerkliğe değil. Abdülkerim Özaydın. İsmet Kayaoğlu. XVII. Basra. New Delhi. 1976. maaş kaygısından kurtulmuş hocaları.e.e. 1963. s.255. çev. 97.Tahran. 1987.270 Ancak bu medreselerin bir çoğu Bağdat Nizamiye medresesinin ilk kademeleri seviyesindeydi. Halbuki o zamana kadar inşa edilen kurumlara sultanların adı verilirdi.

XXXIII.105. Edeb.Frye.281 Bu medreselerde söz konusu ilim dallarının yanı sıra matematik.y. London-The Haque. Arap Dili ve Edebiyatı. Bol bol hediyeler.284 5.N.116. İbrahim Kafesoğlu. Hadis. b.115. Tarih-i Ferheng-i İran. fıkıh usulü.S.Lambton. DİA.g. kelam âlimi olduğu kadar edip. Zira 525/1130 yılında Ebu’l Kasım elAsturlabî Bağdat’ta Selçuklu sarayında astronomi alanında çalışmalar yapmaktaydı. s.Altay Köymen. International Structure of the Saljuq Empire. ahlak. Fatımî sarayı ile ilişki kurmuşlardı. Erdoğan Merçil. devletin siyaseti icabı Şiî ve diğer Rafızî anlayışlarla mücadele etme zarureti geliyordu. hil’atlar.1026) Nizamiye medresesi kurulmadan önce. 2007. nşr.317. Abdülkerim Özaydın.279 4. V. a. edebiyat da okutuluyordu. Cambridge. Şiî şairleri taklit etmeye sevketmiş. tarih.K. İstanbul.55. Riyaziye. Selçuklu Tarihi. tıp ve cerrahi dallarında da dersler verildiği283 bilinmektedir. Tahran. Abdülgafur Farisî. 380. İsmet Kayaoğlu. Paris. Şafiî Fıkıh Usulü.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi: Selçukluları bu büyük eğitim faaliyetine sevk eden sebeplerin başında. Selçuklu Tarihi. felsefe. İbrahim Kafesoğlu. Kendisi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 349 sadece zamanının değil. 188-191.285 Bu dönemde Fatımî egemenliğindeki Mısır’da pek çok şair yetişmiştir. s. İsa Sadık. s. 1965. Bunlara ilave olarak astronomi çalışmalarına da değinmek gerekir. 31.el-Müntehab. Eş’arî Kelamı. Zeyl. bu sebeple onlardan bir kısmı. s. Ayrıca feraizde hesap ve hatta aruz ilminde mahir bulunuyordu. şair ve gramerciydi. IV. şairler. 216.İbrahim Hasan. Nişabur’da on yedi ilim dalında ders veriyordu. İslâm Tarihi.286 279 280 281 282 283 284 285 286 M.e. . a-b.Medreselerde Okutulan İlim Dalları: İlmî özerkliğe sahip olan hocalar farklı ilim dallarında ders veriyordu.280 Bağdat Nizamiye medresesinde şu dersler okutuluyordu: Kur’an.t.R. A. H. III.282 Ayrıca hitabet. günümüze göre de ileri eğitim kurumları olma özelliği taşır. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.181. Bu ödül ve bağışları elde etme arzusu. fıkıh. II. History of Iran. ödüller ve çiftlikler verdikleri için. s. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. s. Örneğin Ebu Nasr Abdülkerim Bağdadî es-Sulî (v.62. hendese. mantık. ehl-i sünnete mensup şairler. Fatımî halifelerini öven çok sayıda şiirler yazıyorlardı. “Nizamiye Medresesi”. Feraiz.

çev. 1989.İbrahim Hasan.350 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Şiîlerin fikir bakımından aşırı olanları vardı ki bunlara “Rafızî” deniyordu. XIII. DİA. 173. Ancak bu yeni durum Şiîliğin yeniden teşkilatlanması sonucunu doğurmuştur.295Bu iddiayı tarihçi Abdülkerim Özaydın doğrulamaktadır.317.291 D. “Muhassılü’l Hılaf”. ister Şafiî-Eş’arî ister Hanbeli-Selefî. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. Şafiî fakihi. Mutezile mezhebine karşı da mücadele verilmiştir. “Kitabu Kavâsım el-Batıniyye”. 622. s. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri.Sünniliğin Gelişmesi Abbasilerin ikinci döneminin en önemli özelliği.492. İslâm Medeniyeti. “el-Kısasu’l Müstekîm”. 137. Belleten. Bunlar bilinen Şiî inançlarını benimsemekle birlikte sahabilerin çoğunluğunu küfürle itham etmekle diğer Şiî gruplarından ayrılıyordu. 136. 1981. .Agâh Çubukçu. 1997. Şevki Dayf. İslâm dünyasında Sünniliğin egemenlik elde etmesidir. çev.Ruhi Fığlalı.e. “Gazalî ve Felsefesi”. Sayı:198. 489-505. “Hüccetü’l Hat”.Tezi). isterse de az da olsa Hanefî olsun. Louis Gadret.288 Dönemin Abbasi halifesi Mustazhir Billah. I. İlave 287 288 289 290 291 292 293 294 295 Montgomery Watt. 1988. Zira. mutasavvıf ve filozoflara yönelttiği eleştirilerle tanınan İslâm düşünürü… (Mustafa Çağrıcı. Abdurrahman Acar. Bunun üzerine Gazalî.203. s. ders veren bazı Sünnî fakih ve kelamcıların yaptıkları vaazlar yeni kavgalara neden olmuş ve bu kavgalar Bağdat’ın sokaklarına taşmıştı. Nuri Topaloğlu. Gazalî: Eş’arî kelamcısı.E.292 Öte yandan bu dönemde sadece Şiîliğe karşı değil. İstanbul. İ. Bu fikir Büveyhîlerin egemenliği altında Şiî ve İsmailî akımlar arasında varlığını sürdürdü. IV.Sultan Tuğrul Bey’in veziri Amîdülmülk el-Kündürî: Amîdülmülk el-Kündürî’nin Mutezile mezhebine mensup olduğu iddia edilmektedir. İlhan Kutluer. “Gazalî. “Din ve Kültür”.290 Ancak Nizamiye medreselerinin Batınî-İsmailî fikir ve propagandaları etkisiz kılmada pek başarılı olamadığı anlaşılıyor.Ankara. a. Selçuklu Devri Muhaddisleri.172.294 1.287 Bu dönemde muhaddisler.s. IV. Ankara. ehl-i sünnet dışına çıkmamışlar ve ehl-i bid’atla şiddetli bir mücadele içine girmişlerdi.g. Montgomery Watt. s. H.Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. “Kitabu Fedaih el-Batıniyye”. 112. İstanbul. Ankara. İslâm Tarihi. “ed-Dercü’l Merkum” adlı eserlerini yazdı. 1996.293 Sünniliğin. Şiî ve Batınî grupların etkileri artınca İmam Gazalî289 den eserler yazarak onların fikirlerini çürütmesini istemişti. Şiîlik ve diğer mezheplere karşı etkinliği bir günde gerçekleşmedi.

300 Vezir Kündürî’nin Şafiîlerle Eş’arilere düşmanlığı ve özellikle İmam Şafiî aleyhindeki konuşmaları yüzünden Abdülkerim b. 96. 2005. Ebu’l Meâli el-Cüveynî. a. XIX. XXVI. 1984. XXVI.Hevazin el-Kuşeyrî ve İmamu’l Harameyn el-Cüveynî gibi âlimler Horasan’ı terk ederek kendisine tepki göstermişlerdir. İbrahim Kafesoğlu.134. Tuğrul Bey’in Kündürî ile çalışması esasen kendisinin mezhep farklılığını önceleyen bir tutum içinde olmadığını gösterir.Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. a. 1993.Buna bağlı olarak Selçukluların tarih sahnesine çıktıkları bölgeler olan Mâverâünnehir’de Maturidî mezhebi.Ahmed b. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti.296 Onun Mutezile mezhebinden olduğu konusunda ise bütün kaynakların ittifakı vardır.133. Kündürî’nin minberlerde Eş’arileri lanetleyen ve Şafiî mezhebinden olanları takip etme politikasına son vererek memleketi terk etmeye mecbur kalmış Ebu’l Kasım el-Kuşeyrî.s.304 Melikşah’ın isteğiyle kaleme alıp sultana sunduğu Siyasetnâme’sinde 296 297 298 299 300 301 302 303 304 Abdülkerim Özaydın. Tuğrul Bey’in de Mutezile mezhebine mensup olduğunu öne sürerek Eş’arilerin hutbelerde lanetlenmesini emrettiğini dile getirir.Osman (748/1347). 555. s. Abdülkerim Özaydın. Mikail Bayram. Ankara.nşr.g.g. 555. Ankara. “Cüveynî İmamü’l Harameyn”.171. 2002. Daha sonra onun Horasan camilerinde Rafızîlerle birlikte Eş’arilerin de lanetlenmesini istediği.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. DİA. Ebu İshak Şirazî gibi büyük fakihler memleketi terk etmişlerdi. Siyeru A’lami’n Nubelâ. Beyrut. 141-144. Selçuk Üniversitesi. Abdülkerim ed-Dîb.e.86.297 Onun Şiîliği konusunda da ittifak298 olmakla birlikte kanaatimizce Mutezile olması ağırlık kazanmaktadır.DİA.138. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. s. VIII. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.302 Bu olaylar bize Sultan Tuğrul Bey zamanında henüz Selçuklu Devletinin Sünnî bir ideolojiye sahip olamadığı gösterir. ancak daha sonra bu tavrından vazgeçtiği rivayet edilir. Konya.299 Tarihçi Mikail Bayram.e. 2. . İbrahim Kafesoğlu.301Kündürî’nin tazyikinden nasibini alan Ebu’l Kasım Kuşeyrî. s. Sayı:18. DİA. Abdülkerim Özaydın. İstanbul. DİA. Seyfullah Kara. “Kündürî”.Sultan Alparslan’ın veziri Nizamülmülk: Kılıç pahasına savunulan Sünnî anlayış ilim kurumları ile de desteklenmişti.İmamü’l Harameyn el-Cüveynî gibi fakih ve âlimlerin geri dönmelerini sağlamakla işe başlamıştı. s. Talât Koçyiğit. 555. 1983-1985.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 351 olarak Mutezile-Şiî ifadesini de kullanmaktadır. “Kündürî”.303 Nizamülmülk âlimlere büyük değer veriyordu. Zehebî. XXVI.240. “Kündürî”.Hârizm’de ise Mutezile mezhebinin egemen olmasının buna neden olduğunu da ortaya koymaktadır. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.

306 Alparslan döneminde devlet yönetimine Sünnîlerin alınmasına özen gösteriliyordu. İbnü’l Cevzî. s. Şafiî.e.g. 250.311 Bu geleneğe Sultan Sencer de uymuş ve kızını Halife Müsterşid ile evlendirdi.86. Ebu’l Fida.133. Mezhep taassubu da Sünnî anlayışı gelişme aşamasında derinden sarsmıştı. IX. s. İslâm Şehri. “Eğitim Kurumları”.87.309 III. s. 1998. Hasan b. IV. a.g. s. Siyasetnâme. 165. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Hişam Naşabî.e.307 Selçuklu Devletinin resmî mezhebinin olması.e. çev.Hasan İbrahim Hasan. çev. 1975.42. Talât Koçyiğit. a. H.Halife-Sultan İlişkilerinde Yeni Bir Boyut:Evlilikler 463/1070 yılında Alparslan kızını Halife Muktedî ile evlendirdi Alparslan halifeye mektup yazarak torunu ve veliahtı olup daha sonra Muktedî Biemrillah adıyla halife olan Udetüddin’in kendi kızıyla evlendirilmesini istemiştir. IV.Nurettin Bayburtlugil. Sünnî anlayışlar arasında daha önce görülmemiş bir rekabetin doğmasına sebebiyet vermiştir. 152. İstanbul. Şimdi de bu evliliklerden bazıları üzerinde duralım.352 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S “Padişahların memleket işleri için âlimlerle meşveret yapması” isimli bir bölüm vardır. . a. Bu evlilik 504/1110 yılında gerçekleşti.Altay Köymen.99. 174.312 Tüm bu evliliklerden ne sultanlar lehine ne de halifeler açısından herhangi bir siyasî sonuç ortaya çıkmadı. a. mezhebinde namazlarda besmelenin açıktan okunması ve sabah namazında kunut dualarının okunmasına Hanbelilerin karşı çıkmalarıdır. 305 306 307 308 309 310 311 312 Nizamülmülk. Öyle ki Bağdat’ta Şafiîler ile Hanbeliler arasında baş gösteren fitnenin sebebi.308 Bir mezhep üzerinde devlet himayesinin olması kargaşaya sebebiyet vermişti. en-Nuzumu’l İslamiyye.465/1072’de Nişabur’da düzenlenen düğümle bu evlilik gerçekleşti. ehli sünnet ise güçlenmeye ve yayılmaya başladı. “Alparslan Zamanı Dinî Siyaseti”.g.İshak et-Tusî. İbn Hallikan.SOSYAL İLİŞKİLER A. 1992.g. II. Ankara. II.e. a.g. Ahmed b.310 Muhammed Tapar Bağdat’a giderek kız kardeşini Halife Mustazhir Billah ile evlendirdi.305 Nizamülmülk’ün gayretleri sonucunda Mutezile mezhebi kaybolmaya.Mahmud.Elif Topçugil.e. Halife de bunu kabul etti. M. İstanbul.

Azimî.316 Kanaatimizce de Hatice Arslan Hatun Çağrı Bey’in kızıdır. a.Mir’atü’z Zaman. Ayrıca tarih araştırmacılarının açıklamaları da bunu desteklemektedir. .Mir’atü’z Zaman. Şinasi Altundağ.174. Arslan 313 314 315 316 317 318 319 İbn Kalânisî.13. s.II.319 Ayrıca Bağdat’taki şahneye(vali)de mektup yazmış. Gelin Rey’den Bağdat’a götürüldü.s.g. Buna göre Halife.Sultan Tuğrul Bey’in Yeğeni ile Halife Kaim Biemrillah’ın Evliliği: Tuğrul Bey’in kardeşi Çağrı Bey’in kızı Hatice Arslan Hatun ile Halife Kaim Biemrillah arasında 448/1056 yılında nikâh yapıldı.Hamid elIsfahanî.e. İbnü’l Cevzî. s. VI.Bu evlilik teklifinin halifeden geldiği bize intikal eden bilgiler arasındadır.s. Bu evlilikle.134. İbnü’l Cevzî. Sultan Tuğrul Bey’in diğer kardeşi Davud’un kızıdır.170.Ebu’l Fida.318 454/1062 yılında Tuğrul Bey halifenin. İbnü’l Cevzî. Ebu’l Fida ve Hamid el-Isfahanî’den daha önce yaşamış olan İbn Kalânisî. a.a.g. 67. 169.Altay Köymen.e. Bağdat-Selçuklu egemenliği boyunca sık denebilecek zaman aralıklarında tekrarlanan evlilikler yoluyla iki hanedan arasında akrabalık kurma geleneği başladı.Tuğrul Bey’in yeğeni ile oğlu Zahîredüddin’in nikâhını yapmış. M.314 Oysa ki bu rivayete diğer kaynaklarda yer almamaktadır.317 Bu evlilikle halife-sultan ilişkileri sağlam bir zemine oturmuş görünüyordu.g.e.s.13.40. s.IX. “Kaim Biemrillah”.2.e.617.g. s.91. s. a.141. Osman Turan.g. Zekeriya Kitapçı. a.a. Tuğrul Bey ve Zamanı.313 Selçuklu tarihi müelliflerinden Azimî bu evlilikle ilgili olarak farklı bir bilgi vermektedir.İbrahim Kafesoğlu. s. VIII.e.g. Azimî.e. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. XII. a. Halife eşini hor görmüş. Bu evlilikle ilgili bir diğer rivayet ise halife ile evlenen kız Çağrı Bey’in değil. 102.İbn Kesir.315 Bununla birlikte İbnü’l Cevzî.g.a.22. İbnü’l Esir.13.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 353 1. Hatice Arslan Hatun’un Çağrı Bey’in kızı olduğunu ifade etmektedir.fakat Zahîredüddin’in ölümü üzerine bu evliliği kendi şahsına çevirtmiştir. Fakat bu evlilik ne halifeye ne de Hatice Arslan Hatun’a mutluluk getirmedi. beklediği ilgiyi göstermemiş dolayısıyla Hatice Arslan Hatun Selçuklu sarayına dönmek durumunda kalmıştı. yeğenine karşı tutumunu öğrendi ve Arslan Hatun’a bir mektup göndererek onun halifenin sarayından çıkmasını ve Bağdat’taki sultan sarayına dönmesini ve Rey’e dönmek üzere yol hazırlığı yapmasını istedi. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Sultanları.92.e.g. s.İbnü’l Esir. Selçuklu Tarihi.e. İA.

Sayı:1. Zekeriya Kitapçı. Konya. s. George Makdisî.Mahmud. a.324 Zira o zamana kadar hiçbir halife sultanlardan hiç birine kız vermemişti. Amacı ilişkilerin daha da kötüye gitmesini önlemekti. Cambridge.45. a.e. a. 20.g. a. ölmeden önce sultana halifenin kızıyla evlenmesini tavsiye ederek. “The Marriage of Tughril Beg”. . Ravendî. Hüseyin Emin. Zekeriya Kitapçı.g. 192.g.e. a. Sonuç itibariyle bu evlilik amacına ulaşmamış ve iki hanedan arasında akrabalık oluşmamıştır.622) Tuğrul Bey’in zifafa girdikten sonra öldüğünü330 rivayet ederse de kanaatimizce bu doğru değildir.322 Sultanın bu niyetini sezen halife. a.328 Ardından Rey’e hareket eden Sultan Tuğrul.70.75. a. a. Ebu’l Fida.Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kaim Biemrillah’ın Kızıyla Evlenmesi: Tuğrul Bey’in eşi Altuncan Hatun.e.e. 261.76. İbnü’l Cevzî. bir heyet kurarak girişimlerde bulunmak ve Hatice Arslan Hatun’un geri getirmek üzere Rey’e gönderdi. 1994. s.321 Siyasî nedenlerle yapılmak istenen bu evliliğin amacı Selçuklu hanedanı ile Abbasi Halifeliğini birleştirmekti. “Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. el-Muntazam. 131. s. Ahmed b. böylece hem dünya hem de ahiret şerefine ulaşacağını ifade etmişti. II.Türkiyat Araştırmaları Dergisi.e.323 Halife bununla da kalmayarak sultanı bu evlilikten vazgeçirmek için büyük miktarda mehir vermesini şart koşmuştu.15.331 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 İbnü’l Cevzî. 181.g. Ebu’l Fida. 2. Ebu’l Fida.e. 234.g.e. İbnü’l Cevzî.e.354 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Hatun’un yola çıkarılmasını istemişti. s.g. I.325 Nihayet Tuğrul Bey 454/1062 yılında Halife Kaim Biemrillah’ın kızıyla nikâhlandı. s. a. V.g. s.H. Ali el-Hüseynî.g. VIII. a. Zira hava sıcaktı.International Journal of Middle East Studies.208. Halife karısının Bağdat’a geri dönmesini istemişse de320 sultan tarafından kabul edilmemişti. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları.e.e. I.g. Düğün 455/1063 yılında327 Bağdat’ta yapıldı. a. Mevdudî. a.Rivayete göre burada 455/1063 yılında bunun kanamasından öldü. şehre varmadan Tacarşat köyünde konaklamıştı. Suyutî. 192.g.19.e.60. 110. I.g.e.168. İbnü’l Esir. 1970.g. a.g. II.326 Düğün nikâhtan yaklaşık bir yıl sonra gerçekleşti. Ahmed Cevdet. II. s. s.e.329 Ali el-Hüseynî(v. X.

İbnü’l Esir.e. P.g. a.K. bu kurumlar 332 333 334 335 336 Zekeriya Kitapçı. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi.Sultan Melikşah’ın Kızıyla Halife Muktedî’nin Evliliği: 480/1087 yılında Sultanın Bağdat’ı ziyareti sırasında kızı Mehmelek Hatun ile Halife Muktedî Billah’ın evlendirdi.Mahmud. 175.e. Halife kızın gitmesine izin vererek göndermek için hazırlık yaptı.s. X. babasına halifeden şikâyetçi oldu ve Bağdat’ta durmaktan sıkıldığını ifade ederek “Halifenin bana saygısı yok.Mehmelek Hatun sert çıkınca halife kabul etmek zorunda kaldı. Ahmed b. oğlu Cafer’i de alıp götürmek isteyince halife izin vermedi. I. a. Sultan da elçi göndererek “Kızımı göndersin” mesajını iletti. 157.”dedi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. a. Meselenin esas noktası da halifenin sultanın kızı Mehmelek Hatun’dan olma oğlu Ebu’l Fadl Cafer idi. Esasen bu bir Türk geleneğidir. tıp okulu.” ifadesini kullanır. hastane. Sultanın kızı. imaret. Halife Muktedî’nin önceki hanımından Mustazhir adında bir oğlu daha vardı.15. medrese.Sultanların Bağdat’ta Yaptıkları İmar Faaliyetleri Selçukluların imar faaliyetlerinde bulunmaları onların Bağdat’ta işgal yoluyla egemenlik kurma amacında olmadıkları anlamına gelir.e. . X. 160. 749. zaviye ve kervansaraylar ile doldurmaları. Halife ile sultan arasındaki anlaşmazlıklar bu olaydan sonra başladı ve sultanın ölümüne kadar devam etti.m. Selçukluların medeniyet tarihinde en büyük hizmetleri şüphesiz Tuğrul Bey’den itibaren İslâm dünyasının her tarafını cami. III.g. Halife bu oğlunu veliaht yapmak istiyor.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 355 Tuğrul Bey’in bu evlilik girişiminin sonuçlarından biri de kendisinden sonraki hemen bütün sultanların halifelerle akrabalık kurmak istemesini gelenek haline getirmesidir.334 İbnü’l Esir bu düğün hakkında “Benzerini Bağdat görmedi.Hitti.335 Nihayet sultanın kızı Isfahan’a döndü.336 B. I. kütüphane. Evliliğin üzerinden iki yıl geçtikten sonra 482/1089 yılında sultanın kızı. 160. a.g. Ahmed b.g.333 Bu evlilik merasimi muhteşem oldu.Mahmud.332 3. Sultan Melikşah ise çok küçük yaştaki Cafer’i veliaht yapmak ve torununun hem halife hem de sultan yetkilerine sahip olmasını istiyordu. Sayı:1. İbnü’l Esir.

EKONOMİK İLİŞKİLER A.342 İlave olarak Bağdat’ta bir de cami yaptırdı. 1993. Ebu’l Fida.Altay Köymen.Altay Köymen.e.Tezi).356 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S için büyük vakıflar yapmalarıydı. Tuğrul Bey ve Zamanı.121. köprüler yaptırmış. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. I.g.337 Mescid ve medrese yapımının bütün Selçuklu sultanlarının değişmez siyasetleri olduğu bilinmektedir. s. M. kanallar açtırmış.168. Abdülaziz ed-Durî.g. s.XI. a. Selçuklu egemenliği zayıfladığından bayındırlık faaliyetleri devam etmedi. vakıflar yaptırmıştı.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr.341 Melikşah’ın icraatlarından birisi de hac yollarının güvenliğidir. a. İslâm İktisat Tarihine Giriş. a.g. 97. II. ekonomide de kıpırdanmalar olmakla birlikte348 Selçukluların gelişiyle 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 Ravendî. Abdülaziz ed-Durî. “The Marriage of Tughril Beg”. a.338 Tuğrul Bey Bağdat’ta çarşılar yaptırmıştı. Tuğrul Bey ve Zamanı. .g.340 İmar faaliyetlerinde Sultan Melikşah dönemi dikkat çeker. Bu yüzyıl ticaret ve sarraflıktaki gelişmenin zirveye ulaşmasına tanık oldu. Ebu’l Fida. Hamid el-Isfahanî. s.101. 1991. Konya. hanlar ve ribatlar inşa ettirmişti. II. ticaret yollarında asayişi temin etmiş. 262. sular getirtmiş.119.Yine bu yüzyılda Büveyhîler döneminin aksine tarım ve çeşitli sanayi dalları gelişti. Kurumların bakımı için daimî kaynaklar tahsis etmiş.e.International Journal Middle East.13. asayiş sağlanmış. İbrahim Kafesoğlu. George Makdisî. Ahmet Turan Yüksel. IV. s.346 Ticarî hayat canlandı ve para değer kazanmaya başladı.339 Bu faaliyetlerde Şiî-Sünni tüm Bağdat’ta yapmıştı. a. İstanbul. a.e.g.g.343 502/1108 yılında Muhammed Tapar Bağdat’taki Daru’l Memleke(Sultan sarayı)tamir edilmesini emretti. uzun yollarda durak yerleri. çev.168.13. 201.345 Muhammed Tapar’dan sonra. Melikşah.e.e.Yüzyıllardaki İslâm Dünyasındaki Ekonomik Durum Bu dönem ekonomik gelişmede hem bir zirve hem de gerilemenin başlangıcıydı. s. Yolcuların dinlenmesi için hanlar yaptırdı. X. s.344 Fakat dönemin halifesi Mustazhir Billah. Selçuklulara bayrak açtı ve Bağdat’ta Tuğrul şehri olarak bilinen bölgeyi ve surlarını yıktırarak yerine Selçuklulara karşı koyabilmek için yeni bir sur inşa ettirdi.122. 293. İbrahim Kafesoğlu.IV-V/X. M.Sabri Orman.347 Selçukluların gelişiyle Bağdat’taki ayyarlar ortadan kaldırılmış. s.e. s. I.

15 . 440/1048/1049 tarihli. 188.000 dinardan 30. 47. Yağan Paşa Vakfı. divanda çalışan bir memur da bir aylığı ile kolaylıkla bir ipek elbise satın alabiliyordu. İbnü’l Cevzî. 20 dirhem koyarak ticaret yapıyordu ve 10 dirhem kâr elde edi- 349 350 351 352 353 354 355 Jacob Lasner.e. XVII. Yine görünüşe göre ticaret çok daha kârlı idi. a. Dinar (Hazırlayanın notu) İbnü’l Cevzî. . II.354 Buna karşılık divanda çalışan memurların maaşları çok yüksekti.000 dinarlık zeytin yağını.Ekonomik Durumla İlgili Bazı Veriler 1 koyun 1 sığır 1 kat elbise 1 ipek elbise 1 dirhem 1 at 14 gümüş dirhem=20 veya 22 dirhem=1 altın dinar 57 dirhem 10. 1989.111. Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum.Ahmed Emin. Bağdat’ta 10.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 357 Bağdat’ta ekonomik yönden ciddî gelişme olmamıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. Tuğrul Bey’e borç para veren Hüseyin Selmasî.40.16 dirhem ücret alan işçi de vardı.349 Ekonomik durum hâlâ kötü idi. a. a.g.351 Ev fiyatlarının normal zamanlardan çok yüksekti. Görülüyor ki işçi bir aylığı ile bir normal elbise.76. II. 12. Hüseyin Emin.000 dinara352 kadar olan evler vardı. 12.e. Ayda 10.g.353 Para kazanmanın güçlüğü belirtilirse sermaye biriktirmenin de ne kadar zor olduğu kendiliğinden anlaşılır. a.000.4000.350 B. New York.Eyyüb Taberî. Örneğin üç kişi ortalama 13.606. s.58. Dictionary of the Middle Ages. D. Ayda 70 dinar ile 150 dinar arasında değişiyordu.21 dirhem 40 dinar 5 inci 11 veya 25 dirhem Anlaşılan Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da Hıristiyanlardan 3.000 dinara satarak %100 kâr elde etmişti. 17.6. 20. s. Muhammed Emin Riyahî. 7. Muhammed b. Bağdat’ta kıymetleri 3. Servet adaletli dağıtılmıyordu. Tahran. s.g.s.g.355 Herkes ticareti bu kadar büyük sermaye ile yapamıyordu. nşr. 14 . “Baghdad”.e.000 dirheme bir köy satın alınabiliyordu.e. 1349. Miftahu’l Muamelat.

g.İbrahim Hasan.e.g. b. 261.135.360 Selçuklular harap olan tarımı kısmen de olsa yoluna koydular.g.361 Pamuk üretimini yaygınlaştırdılar. Sayı:12. 1979. a. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.Eyyüb Taberî.Gelir Kaynakları Bu dönemde gelir kaynaklarının başında iktalar358 geliyordu.359 Ekonomi yönetimi Selçukluların elinde bulunmakla beraber. s.. Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî. Bu vergilerden biri de veraset vergisiydi.g.363 Diğer bir gelir kaynağı da halife ve sultanın birbirlerine sundukları hediyelerdi ki büyük bir ekonomik değere haizdiler. 2-İmâlata dayalı ekonomi. I. Üç kişi 12 dirheme satın aldıkları bir elbiseyi 19 dirheme satarak %58 kâr elde edebiliyorlardı.Eyyüb Taberî. I. Muhammed b. M. Fakat Tuğrul Bey.121. 1979. Bağdat’a gelince şer’î olmayan bu vergiyi kaldırmış. halife Selçuklulardan çekindiği için hazineyi koruma altına aldı.y. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. a. b. H. M. Abdülaziz ed-Durî.y.y.000 dirhem bırakmıştı.e. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür. a. 126. 127. IV.Altay Köymen. Sayı:12. 1000 dinarla 70. a. s. Halife gelirleri artırmak için vergileri artırmış ve yeni vergiler ihdas etmişti.356 Küçük ticaretin kâr haddi çok defa bundan fazla oluyordu. Muhammed Ahmed Abdülmevla. tsz. s. 229.e. 228. s. Bunun dışında ekonomi şu faaliyetlerle işlemekteydi: 1-Tarıma dayalı ekonomi.e.Altay Köymen. s.362 Abbasilerin ikinci döneminde fetihler durduğu için ekonomi zayıflamaya başlamıştı.128. 67.40. 3-Ticarete dayalı ekonomi.21. 300 gulamından ve sayısı bilinmeyen cariyelerinden başka.y.e. Alparslan tarafından vezirlikten azledildiği zaman. İskenderiye.106.364 356 357 358 359 360 361 362 363 364 Muhammed b. İslâm Tarihi. 66. a. s. İbnü’l Cevzî. ayrıca divan kurarak yapmak istedikleri müsadereyi de durdurmuştu. .358 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S yordu. Hüseyin Emin.g.357 C.

M.Ziya Karal.g. Yolların güvenliğine de önem veriliyordu. 1-Bağdat’tan Çin’e. s. Cürcan’a ve Hazar denizine ulaşan kara ve deniz yolu. çev.e. Bu yolların en önemlileri. s. bununla beraber ekonomik olarakta bölgeye katkı sağlamak amacında olduklarını ortaya koymaktadır.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 359 Verdiğimiz bu bilgiler Selçukluların Bağdat’taki egemenliklerinin sadece siyasî olmadığını.366 Bağdat’ın Dicle nehrinin iki yakasında kurulması taşımacılıkta nehirden yararlanılmasını sağlamıştı.Nezih Uzel. 116. Maurice Lombard. İsmet Kayaoğlu. D. Ortaasya’lı tüccarlar Buhara ve İran yolunu kullanarak Bağdat’a geliyorlardı. s.31.g.s.371 İthal ürünleri ise pamuk. a. s. 2-Bağdat’tan Rusya’ya. ipek. ipek kürk ve kâğıttır.Beşir Fransis.Bağdat’ın Konumu: Şüphesiz bölgenin en önemli şehri Bağdat’tı.199. s.g. .Heyd. Beyrut. Ankara.150.e. Ahmet Turan Yüksel. 1985. 1983.İhraç ve İthal Ürünleri ve Köle Ticareti: Tekstil ihraç ürünlerinin başında geliyordu.Bağdat ile Ortaasya Arasındaki Kervan Ticareti 1.251. Bunlardan pamuk üretiminin Mezopotamya’da yapılmasına rağmen ithal edilmesi dikkat çekicidir. s. İlk Zafer Yıllarında İslam. Abdülaziz ed-Durî. İstanbul.369 Yani halifeliğin yönelişi Ortaasya’ya doğru idi.367 2. Beyrut.168.365 Bağdat’ın ticaretteki öneminin artmasıyla Kayravan. W. Hulvan ve İran üzerinden gidiyordu.Lombard. W. Bu ürünler Mâverâünnehir 365 366 367 368 369 370 371 Le Strange Guy.16. Semerkand’a ve Türkistan’a giden kara yolu. I. çev.g.105. a. 1975. a.31. 1974.e. a. Ebu Zeyd Şelebî. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye. Kartaca gibi şehirler önemini kaybetmişti. Kahire.368 Bağdat’ın merkez olduğu yol sistemine göre Ortaasya’ya giden en önemli yol.t.Heyd. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.370 3. s. Yakındoğu Ticaret Tarihi.E. tsz.g.e.Ticaret Yolları ve Kervan Ticareti: Halifeler ve emirler ticarete özel bir önem veriyorlardı. çev. a.

Altay. Ural.İbrahim Hasan.Ufuk Uyan. Tibet ve Türkistan374 dan gümüş ise Ortaasya ve İran’dan getiriliyordu. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. H.373 Öte yandan silah yapımında ihtiyaç duyulan demir. a.e. Maurice Lombard. s. Amr b. Çünkü onlardan çoğunun annesi köle377 idi. “Ekonomi. Halife ve diğer devlet adamları Arap olmayanlardan cariye edinmeye önem vermiş. 372 373 374 375 376 377 378 Abdülaziz ed-Durî. s.Claude Cahen. Altın Kafkasya.375 Abbasilerin ilk döneminde yoğun şekilde Bağdat’a ve Irak’ın değişik bölgelerine getirilen köleler çeşitli işlerde çalıştırılıyordu. IV. İslâm Tarihi. İstanbul. 391.97.360 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S bölgesinden getiriliyordu. V/XI. Toplum ve Müesseseleri” İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti.184. Urallar ve Altay bölgesinden ithal ediliyordu. İstanbul. Beyrut.yüzyılda ise Türkler Bağdat’a artık köle olarak değil egemen güç olarak gelmeye başladılar. Claude Cahen. Altın. 1989. Cahız.376 Abbasi halifeleri kölelere hakir gözle bakmamışlardı.g. IV.36. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. hatta çoğu zaman cariyeleri hür Arap kadınlarından üstün tutmuşlardı. kalay gibi madenler. Halifenin. 2006. s. Bağdat’a davet edilen Tuğrul Bey’in 447/1055 yılında Bağdat’a girişi Abbasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.Bahr. Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. 65.Mehmet Nadir Özdemir. Bu yeni döneme “İkinci Türk dönemi” denilmesi yanlış olmaz. a. IV.e. bkz. thk. “Ekonomi. Bu politika ikinci Abbasi asrında da devam etti. Toplum ve Müesseseler”. Maurice Lombard. Hasen Husni Abdilvehhab. 165.164.g. . a. 69. SONUÇ Selçukluların yükselişi Abbasi halifesi Kaim Biemrillah’ın dikkatini çekmiş.372 Kâğıt bu bölgeden getirilmeden önce Mısır’dan getiriliyordu. Sultan Tuğrul Bey ile ilişki kurmak istemesinin nedeni Fatımî yayılmacılığı ve buna paralel olarak gelişen Bağdat’taki Büveyhî yönetiminin baskıları ve Arslan Besâsirî unsurudur. s. 1983. gümüş gibi değerli madenler de ithal ediliyordu.e.g.378 Köle kaynağının kurumasında artık Abbasi Halifeliğinin doğal sınırlarına ulaşıp gerilemeye başlaması ve doğuda Selçukluların etkin bir güç haline gelmeleri etkili olmuştu. elçiler göndermesiyle de ilk diplomatik ilişkiler kurulmuştur. çev. Kafkasya.

Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi esas itibariyle askerî bir sefer olmakla birlikte. Selçukluların Bağdat’a girişiyle beraber gelişen olaylar. Ardından Selçuklu sultanlarının halifelerle akrabalık ilişkileri kurmak istemeleri siyaseten de olsa siyasî amaçların dışında başka nedenlerin de varlığına işaret etmektedir. Selçukluların Bağdat’a gelişleriyle beraber Türkistan bölgesiyle var olan ekonomik ilişkiler artarak devam etmiştir. Abbasi halifeleri ise bundan böyle dinî bir otorite olarak varlıklarını sürdürmeye başladılar. Türk egemenliğin siyasî sonuçlarına bakacak olursak en önemli sonucunun halifeliğin siyaseten Selçukluların eline geçtiğini söyleyebiliriz.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 361 Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin en önemli sonuçlarından biri de hiç şüphesiz. beraberinde kültürel. Selçukluların bölgeye gelişlerinin sadece askerî bir seferden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Mısır’da kurulan Fatımî Devletinin yayılmacılığına da engel olunmuştur. © . Şiî Büveyhî yönetiminin yıkılarak Sünnî yönetiminin egemen olmasıdır. sosyal ve ekonomik ilişkileri ve icraatları da bulundurmaktaydı. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün çabalarıyla önce Bağdat’ta ardından diğer önemli merkezlerde kurulan Nizamiye medreseleri. yapılan icraatlar İslâm dünyasında etkileri günümüze kadar gelen önemli sonuçlar doğurmuştur.

1998. ALİ İBRAHİM HASAN.DAVUD CEVDET. 2005.105. İstanbul.Mustafa Salih Çakmaklı. BOSWORTH. BAYRAM. Ankara.Ahmed Behmenyâr. ACAR. Şemsî. ABDÜLGAFUR FARİSÎ. BUNDARÎ.London-The Haque. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.Gani ve Said Nefisî. s.Mahir İz. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. Şinasi. C. Ankara. AKSARAYÎ. ALTUNDAĞ. “Kaim Biemrillah”. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. Medinetü’r Remle.V.Erdoğan Merçil. izah: Fuad Köprülü.Waldman.Ali Sevim. nşr. Beyrut. İstanbul.Nuri Gençosman. 1988. 1889. C. Selçuk Üniversitesi.Arends. AHMED B. İstanbul. BEYHAKÎ. İstanbul. 1965. A.MAHMUD. The Ghaznawids:Their Empire in Afganistan and Eastern Iran. “Hutbe”.Tarih-i Beyhak. İA.“Deylem”. Taşkent. 1962. 1963. Sayı:18. ________. Cahid. Selçukî Devletleri Tarihi. Abdurrahman. İstanbul. İA. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. Zuhru’l İslâm. XV/XVI. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. Istoria Mes’ud. Mustafa. Ankara.“Maverdî”.R.Hakkı Dursun Yıldız. ab. Yüksel. Mikail.284. Mısır.Tezi). II. hzr. Selçuknâme. III-I. V. 1965. çev. . Rusça.. Kerimüddin Mahmud (733/1132). nşr. 131932 (1940-53). _________.hzr. ARSLANTAŞ. Tahran. nşr. Konya. _________.Houtsma. Ankara. İA. BROCKELMANN.E.Moğol İstilasına Kadar Türkistan. Zubdetü’n Nusre.İslâm Medeniyeti Tarihi. 1967. İstanbul. Tahran. Kısas-ı Enbiya. 1984.M. II. hzr.Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. I.Frye. s. XVIII. 1954. s. 1977. Ankara.II. tsz. Türk Dünyası Araştırmaları. Kahire. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. 1943. Zeyl. 1962. 1974.55. 1992. ATEŞ. nşr. 1976.R. İstanbul.N. 1990. 1957. el-Müntehab.M. 1030-1041.Th. Paris. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. İstanbul. VI. 1997. çev. 1986. Leiden. çev. DİA. BARTHOLD. Edinburg. Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. İstanbul. AHMED EMİN.M. Tarih-i Mes’udî. Asırlarda Osmanlı Medreseleri.362 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S KAYNAKLAR ABDULLAH NASIH ULVAN. Chicago. 1317. III. BAKTIR. AZİMÎ. VII. nşr. 1995. 1973. Ankara. Ahmet. AÜİF Dergisi. BALTACI. AHMED CEVDET. Ebu’l Fadl.

GUY. HÜSEYİN EMİN. 1943. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî. İstanbul.Şemseddin.1317.1999.1975. IV.. Toplum ve Müesseseleri”İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. Dımaşk.Elif Topçugil. HİŞAM NAŞABÎ.“Gazalî.y. Hamid Muhammed b.I. Abdülazim. İstanbul. 1983. HASAN İBRAHİM HASAN. çev.Salih Tuğ.1993. çev.Özden Arıkan.thk. İstanbul. DOĞUŞTAN GÜNÜMÜZE BÜYÜK İSLÂM TARİHİ. çev. DANİEL.1400/M. 1991. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. New York. Amr b. İslâm İktisat Tarihine Giriş. HOLT. Komisyon. Sayı:198.nşr.Ali Yardım. P.VIII.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 363 CAHEN. İslâm Şehri. _____________.Tarihu Devleti Âli Selçuk. Ahmed.1982. Louis. 1974. 1992.. Belleten. ÇAĞRICI. 1976. EL-FAKÎ. ed-Devletü’l Abbasiyye.Şemsî. GOLDEN. DİA.Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. 1989. çev.“Toghril Beg”. 11. EBU’L FİDA. 1985. Yusuf. Kostantiniyye.Hasen Husni Abdilvehhab. Mustafa.. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.. Ankara.y.Hamid.H. 1965. 1980. Kahire. HEYD W. EL-IŞ.thk.Komisyon.L.M. Sayı:25.Nasır. HİTTİ. 1970. 1989.XII. Ali b. Encyclopedia of Asian History. İstanbul.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. çev. EBU ZEYD ŞELEBÎ. VII.thk. Beyrut.Dictionary of the Middle Ages. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi.Said Nefi- . M. “Gazalî ve Felsefesi”.Beşir Fransis.Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. Zübdetü’t Tevarih. b. IV.İlhan Kutluer. VII.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş.1979.1989.İslâm Medeniyeti. Ankara.Ali. 1987. Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye.Hümamiddin.Ufuk Uyan. ÇELEBİ.E. “Ekonomi. İmadüddin İsmail b. İstanbul.en-Nuzumu’l İslamiyye. II. Kahire. Claude. İstanbul. IV.Sabri Orman.Bahr.Muhammed Nureddin. ED-DURÎ. İstanbul. Sosyal. İstanbul.E. Beyrut. GÜNALTAY. 1988. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. ÇUBUKÇU İbrahim Agâh. Le Strange. çev.Düsturu’l Vüzera.Gıyasüddin sî.. çev. İstanbul. HÂNDMÎR. Kahire. tsz. 1992. Yakındoğu Ticaret Tarihi. “Eğitim Kurumları”. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.Beyrut. Abdülaziz. Haçlılar Çağı. CAHIZ.“Cüveynî İmamü’l Harameyn”. Belleten. İskenderiye. İsamüddin Abdurrauf. GADRET. tsz. Peter B.Tahran.Ziya Karal. “Din ve Kültür”. çev. Philip K. 1996. İstanbul. b.. tsz.I. III.New York.İstanbul. ED-DÎB. Ekonomik ve Dinî Durumu”. 1985. el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. DİA. “Abbasid Dynasty”. XIII.çev. EL-HÜSEYNÎ. EL-ISFAHANÎ. çev.

KABİR. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. .Muhammed b.y. Ankara. Ankara. 1988. b.1990/H. 1964. Tarihu Dımaşk. III. İstanbul. Seyfullah. Muhammed b. Zekeriya.Hallikan. Konya. KÖYMEN. el-Kamil fi’t Tarih.Mahmud (862/1283). Kahire. Tarih-i Taberistan. thk. 1943. Konya. XII. nşr. _________.364 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S İBNÜ’L ADİM. 1984. Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. X. Dımaşk. 1990. IV. 1948. I _________. KİTAPÇI. 1966. nşr. I. 1966. M. Sayı:1. 1975. İBN TİKTAKA.Ömer. İstanbul. Tarih-i Ferheng-i İran.Ebi’l Kerem. İstanbul. İstanbul. el-Fahri. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). 1953.Ahmed.Süheyl Zekar. _________“Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. X. Selçuklu Tarihi. 1979. İstanbul. İBN HALDUN. İstanbul. KOÇYİĞİT. 1320. tsz. M.Ebi Bekr b. İbrahim.Ali b. thk. İBNÜ’L CEVZÎ. IV. 1992.Altay. KAFESOĞLU. Tahran. Zekeriya b. Beyrut. “Sencer”. 1966.Abbas İkbal.Muhammed el-Hadramî. ____________. çev.1403. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b.1994. M. RUSSELL G. Mukaddime. IX. KIVAMÜDDİN BURSLAN.Tabataba. İBN KESİR.t. İBNÜ’L ESİR.VIII. çev.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad.I-II.2007.Tuğrul Bey ve Zamanı. İstanbul.“Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. KAZVİNÎ. The Buvaihid Dynasty of Baghdad.1983/H. KARA. Beyrut. İstanbul.Zakir Kadiri Ugan.M.Ankara. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. Konya. İSA SADIK. İA. Beyrut. Beyrut. İBN HALLİKAN. KÖSOĞLU. el-Bidaye ve’n Nihaye. Ebu’l Ferec Abdurrahman b.Ali Sevim. İstanbul. İBN İSFENDİYAR.y. Tornberg.Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 1994. Ankara. “Selçuklular”. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. İzzüddin Ali b. İBN KALÂNİSÎ. İA.1411. İsmail b. tsz.Muhyiddin Abdülhamid. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. Encyclopedia of Asian History. Tahran. KEMPİNERS. İslâm Kurumları Tarihi. 1982. b.Ali. KAYAOĞLU. _________. Calcutta.. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. 1976. “Nizamülmülk”.. Nevzat. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları.1994. Muhammed b. 1991.t. Talât. Haydarabad. el-Muntazam fi Tarihi’l Müluk-i ve’l Ümem. Vefeyatü’l A’yan. İsmet. III. New York. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. ____________.

DİA. çev. Erdoğan. DİA. V.1988. Selçuklular Tarihi. MERİYZAN USEYRÎ. V. 1985. _________. çev.y. Cambridge.Said Âşur. XXIX.M. Eski Dünya Seyahatnamesi. XXXIII. EN-NÜVEYRÎ.History of Iran. “Mustansır Billah el-Fatımî. VI. “The Marriage of Tughril Beg”.1989. b. MEB. İstanbul. II. _________. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. İstanbul. Ankara.Nurettin Bayburtlugil.EYYÜB TABERÎ. İstanbul.Ahmet Fidan. Abdülvehhab. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme.Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. Muhammed Emin Riyahî. 1990. 1989. 1987. II. Cambridge. ORTAYLI. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. İstanbul. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi. DİA. MİNORSKY.“Hasan Sabbah”. 2006. nşr.“Besâsirî”. “Berkyaruk”. XXXII. I. International Journal of Middle East Studies. _________. 2007. ÖZAYDIN. Abdülkerim. Dictionary of the Middle Ages.“Melikşah”. tsz. MERÇİL. _________. MUHAMMED AHMED ABDÜLMEVLA. İslâm ve Medeniyeti Doğuştan Günümüze.y. DİA. GEORGE. 1983. Ankara.. Ankara. 1992. I. İstanbul. ________. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. 1942. thk. _________. İstanbul.y. “Tuğrul Bey”. III. 2007. 2004. İA. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. 1992. _________.“Alamut”.XII-II. 1971. Mısır. I. “Büveyhîler”.. Jacob.İshak et-Tusî.y. “Baghdad”.Nezih Uzel.“Nizamülmülk”. b. İlk Zafer Yıllarında İslam.Ali Genceli.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 365 _________. _________. Tahran.İA. André. 1992. 1991. 1979. İstanbul. çev. IX. 1964. 1990. New York. 1997. Kahire. Ankara. MUHAMMED HUDARİ BEK. 1995.. el-Hayatü’l İlmiye fi’l Irak. _________. ÖRNEKLERLE TÜRKÇE SÖZLÜK. 1970. DİA. . İstanbul.K. LAMBTON. Siyasetnâme.S. Ankara. Miftahu’l Muamelat . tsz.DİA. LASNER. Sayı:12. NEBRÂVÎ. ________. 1349. İstanbul. MAKDİSÎ. Ankara. Ankara. DİA. Ankara. MUHAMMED B.“Rey”. International Structure of the Saljuq Empire. ________. İstanbul. İstanbul. çev.Alparslan ve Zamanı. NİZAMÜLMÜLK.V. MEVDUDÎ. İstanbul. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı?”Millî Kültür. İlber. Hasan b. 1998. 1983. A. İskenderiye. DİA. Mekketü’l Mükerreme. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye. V. 1970. Ebu’l A’la. MİQUEL. XVI. LOMBARD.

İstanbul. London. İstanbul.DİA. Aydın.366 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S _________. _________. Montgomery..SAMADİ. Ankara. Ali. Celaleddin. İlk Müslüman-Türk Devletleri.D. 2006. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. 1998.s. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. ULUÇAY. çev. 2007. S. “Malazgirt Muharebesi” . İstanbul. XXIX. ___________İslâm Nedir. İstanbul. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi(Başlangıçtan 1086’ya Kadar). 1991. ŞEVKİ DAYF. ES-SIRATU’L MÜSTAKÎM. Bağdat. SAİD ABDÜLFETTAH ÂŞUR. Osman Gazi.. 2004. REŞİDÜDDİN FADLULLAH. Mehmet. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. İstanbul. 1988. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. Kahire.Ahmed Ateş. DİA. 1993. Muhammed b. Kahire. TURAN. Leiden. 1887/1305. 2000. Yay. Sayı:4. XXXIII _________. TRİTON.S.DİA. VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ. İstanbul. “Hil’at”. Ankara. Islamic Culture”.DİA. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. XXIX. YAĞAN PAŞA VAKFI.Ali. 1981. A. Selçuklu Devri Muhaddisleri. XXII. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. TÜRK DÜNYASI EL KİTABI. 1988. çev. el-İslâm. ÖZGÜDENLİ. 1987. Nuri. DİA. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. ÖZCAN. SOURDEL. . 1957. A.DİA. Çağatay.Ahmed Ateş. b.Yıllığı. Komisyon. 1963. I. 1994. cüz:5. İstanbul. ES-SUYUTÎ. Ankara.“Kündürî”. s. II(1947-1948). 1957. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. I. “Kaim Biemrillah”. “Nizamiye Medresesi”.Müjdat Kayayerli. Ankara. D. 1987. WATT. Haydarabad.y.E.Muhammed Tapar”. STEWARD. tsz. DESMOND. SÜMER. Ankara. Tarihu’l Hulefa. IV. 440/1048/1049 tarihli. 1965.Ruhi Fığlalı. 1978. IV. 1955. Higher Education in Medieval Islam. TOPALOĞLU. Ankara.“Isfahan”. Ankara. 1992. çev. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.“Ayyar”.Ü. çev. 1993. Faruk. DİA. 2002. ŞEKER. XVIII. XXVII. Materials on Muslim Education. The Encyclopedia of Islam. SAYILI. SEVİM. İstanbul.“Mes’ud b. I. DİA.203. Ankara.76. Mehmet Nadir. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. Hamiş: Abdurrahman Helfî. 1999. Hakkı Dursun. İstanbul. I. 2003. YILDIZ. ÖZDEMİR. Osman.Elif Rıza. İstanbul. RAVENDÎ. XXVI.“Abbasiler” .y. Ankara. II.606. Abdülkadir.

Studies in Islam.Ahmed b. XVII. “Muktefî”. Siyeru A’lami’n Nübelâ. K. 1980. Beyrut.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. 1971. Şemseddin. İA.İstanbul.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 367 YÜKSEL. ZEHEBÎ. Konya.V. . Ebu Abdullah Muhammed b. ZİYA HASAN FARUQI. VIII. ZETTERSTÉEN.101. 1983-1985. nşr.X.. New Delhi. s. “Madrasa Nizamiye of Baghdad.Osman. XIX. 1993. 1.Tezi). Ahmet Turan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful