TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 315

Abbasi Halifeleri le Büyük Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler*
The Relationship Abbasid Khalifats Between Saljuq Sultans
Mehmet Nadir ÖZDEMİR** ÖZET Abbasi Devleti ikinci devrinde zayıflamış, toprak kaybetmiş ve hilâfet toprakları üzerinde bir çok devletler kurulmuştur. Bu devletlerin en büyüğü Büyük Selçuklu Devleti’dir. Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Büveyhî sultanının elinde bir kukla haline gelmişti. Hiçbir yetkisi yoktu. Doğuda güçlenerek egemen bir güç haline gelen Tuğrul Bey’i Bağdat’a davet etti. Bu davet üzerine 447/1055 yılında Bağdat’a giren Sultan Tuğrul, halife tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Halife ona “Doğunun ve batının hükümdarı” ünvanını verdi. Tuğrul Bey halifenin siyasî yetkilerini ele geçirdi. Halife sadece dinî bir lider olarak kaldı. Bu durum sonraki Selçuklu sultanları döneminde de devam etti. Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra kardeşler arasındaki taht mücadelesinden dolayı halifeler Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer döneminde toparlanmaya çalıştıysa da onun ölümünden sonra devlet parçalandı. Selçuklular Bağdat’ta Nizamiye medreseleri adı altında eğitim kurumları açarak bölgenin kültürel hayatına da katkıda bulundular. Ayrıca bu kurumlarda Sünnî ideolojiyi yayarak o dönemde bir tehlike olarak gördükleri Şiîliği, ilmî yoldan bertaraf etmeye çalıştılar. Selçuklu sultanları halifelerin kızlarıyla evlenerek veya onlara kızlarını vererek akrabalık kurmaya da önem verdiler. Selçukluların Bağdat’a egemen olmalarından sonra Bağdat’ta ticarî ve ekonomik hayat canlanmıştır. Bunda Ortaasya ile yapılan kervan ticaretinin önemli bir yeri vardır. • ANAHTAR KELİMELER Abbasi, Selçuklu, Halife, Sultan, Bağdat, Nizamiye • ABSTRACT In the period,The Abbasid Government became weak,lost its’ lands and a lost of states began to appear over the lands of the Caliphate.The biggest of these states is The Great Saljuq Government. The Abbasid Caliph Kaim Biemrillah, became o doll in the hands of the Buwaihid Sultan.He
*

**

Bu makale aynı isimle 01.07.1998 tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünce kabul edilen Yüksek Lisans tezinin özetidir. Dr., Başöğretmen, Konya Selçuklu İmam-Hatip Lisesi.

316 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

didn’t have any power.He invited Tughril Beg to Baghdad who became a dominating authority in the east.Upon this invitation Sultan Tughril who entered Baghdad in 447/1055 was welcomed enthusiastically by the caliph.The Caliph called him as “The Sultan of the East and West.” Tughril Beg took over the political authority of the caliph. The Caliph was only left as a religious chief.This event continued also in the following Saljuq Sultan’s period. After the death of Sultan Malikshah,a throne struggle between the brothers was seen and as a result of this the caliphs set about an independence struggle against the Saljuqs.In the time of Sultan Sencer, The Great Saljuqs Government tried to pack up itself, but with the death of him, the state collapsed. The Saljuqs opened educational institutions called the Nizamiya Madrasas in Baghdad and so contributed to the cultural life of the region.Moreover in these institutions they taught the sunnite ideology, spread it and tried to put aside the danger of Shiism in that period with scientific ways. The Saljuq Sultans gave an importance for making relatives by marrying the daughters of the caliphs or giving them their own daughters. After The Saljuqs became dominant over Baghdad,the commercial and economical life in Baghdad became active.In this,the caravan trade made with Middle Asia,has an important place.But we must at once explain that,what we expressed as economical relationships couldn’t obtain Iraq’s especially Bagdad’s development. • KEY WORDS Abbasi, Saljuq, Khalifa, Sultan, Baghdad, Nizamiyah

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 317

GİRİŞ Çalışmamıza konu olan bu dönem tarihimizde pek çok yönden belirleyici olayın yaşandığı bir zaman dilimidir. Tarih boyunca mücadelelere sahne olan ve İslâm medeniyetinin de önemli merkezlerinden olan Bağdat’ın kaderi bugün de değişmemiştir. Zira bazı şehirlerin kaderi devletlerin kaderleriyle beraberdir. Çalışmamızda halife-sultan ilişkilerinin sadece siyasî yönüne değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yönlerine de kısmen temas ettik. Abbasilerin ikinci döneminde halifelik zayıflamış, beraberinde toprak kaybetmiş ve halifelik toprakları üzerinde ve çevresinde devletler kurulmuştur. Bu devletler, Mâverâünnehir ve Horasan’da Samanoğulları (874/999), doğu sınırı üzerinde Karahanlılar (932/1212),bugünkü Afganistan ile Pakistan devletlerinin egemen oldukları bölgelerde Gazneliler(962/1083)1,Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler(932/1055),Mısır ve Suriye’de Fatımîler(910/1171)dir. Bu devletlerden ikisi, Karahanlılar ve Gazneliler Türk2, diğer ikisi Samanoğulları ve Büveyhoğulları; Fars, Fatımîler ise Arap’tır. Bunlardan Türk kökenli devletler Bağdat-Abbasi Halifesini meşru halife olarak tanıdılar.3 Karahanlılar kendilerine “Mü’minlerin Emirinin Mevlaları” derlerdi. Mâverâünnnehir’de, devlet kurmalarının ardından Halife Kadir adına sikke bastırdılar.4 334/946’dan sonra Abbasi halifeleri Büveyhî emirlerince sıkı kontrol altında tutuldular. Ancak, V/XI yüzyıl başlangıcından itibaren Büveyhî hanedanlığının otoritesi, iç anlaşmazlıklar ve askerî ayaklanmalarla yavaş yavaş aşındı. Aynı dönemde Gazneli Sultan Mahmud, Abbasi Halifeliğine sadakat sunan bir çok kişi ile birlikte İran ve komşu bölgelerde geniş bir devlet kurdu. Sultan Mahmud Halife Kadir’den menşur5 ile Horasan tacını ve “Yeminüddevle” ve “Eminülmille” ünvanlarını aldı. Sultan Mahmud da

1

2

3 4

C.E.Bosworth,The Ghaznawids: Their Empire in Afganistan and Eastern Iran,Edinburg, 1963, 27-98; M.Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Ankara, 1979, I, 35. M.Kabir, The Buvaihid Dynasty of Baghdad, Calcutta,1964, s.1-115; M.Altay Köymen, a.g.e, I, 37. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 38. V.V.Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara, 1990, s.291

318 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

381/991’de Büveyhîler tarafından halifeliğe geçirildiği Samanilerce tanınmayan Halife Kadir adına Horasan’da hutbe okuttu.6 Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği Somnat seferinde büyük bir başarı kazanmasıyla zaferin yankıları tüm İslâm dünyasına yayılınca Abbasi halifesi de kendisine ve ailesine yeni şeref lakapları göndermişti.7 Gazneli Mahmud’un ardından devletin başına geçen Sultan Mesud, Halife Kadir Billah’ın ölümü ve yerine Kaim Biemrillah’ın geçmesiyle pek telaşlandı.8 Sultan Mes’ud Selçukluları takibe başlamıştı ki o sırada ot kıtlığı baş gösterdi. Bu sırada Abbasi halifesinden Sultan Mes’ud’a gelen mektupta halife kendisine Türkmenlerin yüzünden alevlenen fitne ateşini söndürünceye kadar Horasan’dan ayrılmamasını iş bittikten sonra da bu ülkeleri zorbaların elinden kurtarmak üzere Rey ve Cibal tarafına geçmesini emrediyordu. Sultan Mes’ud bu mektuplara verdiği cevapta kendisinin hedefinin de bu olduğunu belirtmiş emir geldikten sonra gayretini daha da artıracağını söylemişti.9 Gazneliler döneminde halife ve sultanlar arasındaki ilişkiler dostane bir şekilde cereyan etti, herhangi bir anlaşmazlık çıkmadı. Sultan Mes’ud, Karahanlılara karşı babası Sultan Mahmud’un siyasetini takip ederek, halife ile yapılan anlaşmayı 423/1031 yılında yeniledi. Bu anlaşma ile halifenin Karahanlılar ile diplomatik ilişkiyi ancak Gazneliler aracılığıyla kurabileceği hükme bağlandı. I.SİYASÎ İLİŞKİLER A.Büveyhî Egemenliğinde Abbasi Halifelerinin IV/V.Yüzyıllardaki Durumu Abbasilerin ikinci asrı olarak nitelenen bu dönem birinci Abbasi yüzyılından ayrılıyordu. En önemli ayrılan yönü ise ikinci Abbasi döneminde merkezî otoritenin ortadan kalkıp İslâm coğrafyası üzerinde farklı hanedanların ortaya

5

6 7 8

9

Menşur: Halife, Sultan ya da padişah tarafından verilen vezirlik, müşirlik rütbesinin fermanı. (Örneklerle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, III, 1942) V.V.Barthold, a.g.e, s.290. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 1990, s.290. Beyhakî, Ebu’l Fadl, Tarih-i Mes’udî, nşr. Gani ve Said Nefisî, s.284, Tahran, 1319-32 (1940-53), nşr. M.R.Waldman, Chicago, 1974, Rusça, çev.Arends, Istoria Mes’ud, 1030-1041, Taşkent, 1962, s.286. Beyhakî, a.g.e, nşr. Gani, s.607,nşr.S.Nefisî, s.738; bkz. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 321.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 319

çıkmasıdır. Halifenin sadece dinî otoritesi kaldı.10 Bu otorite boşluğunu önce Büveyhîler sonra da Selçuklular doldurmuştu. Sünnî Abbasilere mukabil Şiî olan Büveyhoğulları mezhep farkının da neden olduğu kin, nefret ve düşmanlık ile Abbasi Halifeliğini asla meşru görmediler. Bu nedenle ne onlara boyun eğdiler ne de saygı gösterdiler. Halifeliğe bağlı oldukları görüntüsünü vermelerinin neden ise tamamen siyasî idi.11 Çünkü onlar bilmekteydiler ki, halifeliğe görünüşte de olsa bağlı olmayan ve halifelerin onayını almayan hiçbir siyasî oluşumun Ortaçağ Sünnî dünyasında başarılı olma imkânı yoktu. Büveyhîlerin iktidarı tamamen ellerine geçirmelerine ve halifeye her istediklerini yaptırmalarına rağmen, Şiî bir devlet kurma yoluna gitmemelerinin altında yatan neden de bu gerçeği kavramalarıdır.12 334/945 tarihinde Halife Müstekfî (333-335/944-946) bir zafer kazanmış olarak dönen Ahmed b.Büveyh’i huzuruna kabul ederek ve onu kendisinin “Emiru’l Ümera”sı tayin ettiği gibi, “Muizzüddevle”13 ünvanı ile de taltif etti. Resmî sıfatı emiru’l ümera’dan başka bir şey olmamasına rağmen Muizzüddevle kendi adının da Cuma hutbelerinde halifenin adıyla beraber okunmasında ısrar etti. Bununla da kalmayarak paralara onun adını da yazdı.14 Büveyhîler dönemi, İslâm dünyasında Şiîlerle Sünnîlerin birbirlerine nazire yaptığı, kışkırtıcı eylemler sergilediği, fakat bu durumdan genellikle Şiîlerin galip çıktığı bir dönem oldu.15 335/946 yılında talihsiz Halife Müstekfî’nin gözleri kör edilmiş ve Muizuddevle tarafından görevden uzaklaştırıldı. Yerine Muizz yeni halife olarak Mutî (335/364-946/947)yi getirdi. Böylece Büveyhîler, Abbasi Halifeliği üzerinde baskı kurmaya başladılar. Devlet Halife Müttekî’nin son ve Müstekfî’nin ilk günlerinde Abbasilerin elinden çıkarak Büveyhî sultanlarının eline geçti. Böylece Abbasi halifelerinin elinde iktidar değil, sadece dinî nüfuz kaldı.16

10 11 12

13 14

15 16

Montgomery Watt, İslâm Nedir, çev.Elif Rıza, İstanbul, 1993, s.167. Mevdudî, Ebu’l A’la, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Ankara, 1971, s.29. Erdoğan Merçil, “Büveyhîler”, DİA, İstanbul, 1992, VI, 499; ayrıca bkz. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.37. Philip K. Hitti, Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul, 1980, III, 763. Philip K.Hitti, a.g.e., III, 740; İsamüddin Abdurrauf el-Fakî, a.g.e., s.238; Yusuf el-Iş, Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye, thk.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş, Dımaşk, 1982, s.187; Hasan İbrahim Hasan, İslâm Tarihi, çev. Komisyon, İstanbul, 1985, IV, 1974. Hasan İbrahim Hasan, en-Nuzumu’l İslamiyye, Kahire, 1970, s.82. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.39.

bütün Selçuklu ailesi ve Gazne’li Mes’ud’un halka karşı hükümdarlık görevlerini gereği gibi yerine getiremediği için idareyi ele aldıklarını ve memleketi koruma konusunda halifenin kölesi olduklarını bildirdi. 1987. VII. “The Marriage of Tughril Beg”.19 Abbasi halifesi Kaim Biemrillah Tuğrul Bey’e Çağrı Bey’e bu arada. Sosyal. Bundarî. XII. 1990. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi.Daniel.e. s. 80. Haydarabad. International Journal of Middle East Studies. M. halifenin elçisine gerekli saygıyı gösterdiği gibi. 1992.Ali. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. yağma.18. Cambridge.466.Altay Köymen. Zubdetü’n Nusre. a.Kıvamüddin Burslan. 1889. s. M. İstanbul. Sultan Tuğrul Bey onu karşı- 17 18 19 20 21 Said Abdülfettah Âşur. Rey. “Abbasid Dynasty”.g. nşr. M. İstanbul.320 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S IV-X.Altay Köymen. s. 4. VIII. Selçuklu Tarihi.George Makdisî. Belleten.143.233. New York.Şemseddin Günaltay.1359.17Abbasi halifelerinin her türlü kuvvet ve kudretlerini kaybettikleri devirlerde Kuzey Afrika’da ve Mısır’da bir Şiî devleti kuran ve sonra Suriye’yi de egemenlikleri altına alan Fatımî halifeleri (298-567/910-1171) Şiîliği ve mezhep mücadelelerini bütün kuvvetleriyle tahrik ediyorlardı. Tuğrul Bey ve Zamanı. Ankara.L. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. 1943.el-Muntazam fi Tarihi’l Mulüki ve’l Ümem. Leiden.1940/H. 1988 . Abbasilerle dinî ve siyasî nüfuz konusunda çatışmaktaydı.Halifelik ile İlk Temaslar ve Sultan Tuğrul Bey Dönemi Abbasi Halifeliği ile Büyük Selçuklu Devleti arasındaki ilk ilişki Nişabur’un işgali ile 429/1038 yılında başladı. İbn Kesir. Görülüyor ki Selçuklular ile ilişki kurma girişimi halifeden gelmiştir. Ekonomik ve Dinî Durumu”. Türk Dünyası Araştırmaları. 1976. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. Hemedan ve diğer Cibal şehirlerine akınlar yapan Oğuz liderlerine gönderdiği ayrı ayrı elçilerle. Sayı:25.yüzyılda Fatımîler. Beyrut. 1943.Th.20 Abbasi halifesi ile diplomatik ilişki kurmakla itibar kazanmayı isterken Halife Kaim Biemrillah da Selçuklular ile ilişki kurup onlardan Büveyhîlere karşı yardım etmeyi hedefliyordu. 87. Kahire. Bunun anlamını kavrayan Tuğrul Bey.34. İbnü’l Cevzî. Yüksel Arslantaş.7-8. İstanbul.4-5. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. 1970. 116. s. M.18 B. s.I. katil ve tahripten vazgeçerek imar faaliyetlerine girişmelerini istedi. s. Encyclopedia of Asian History. Tuğrul Bey bu isteklere uydu.M. Bunun üzerine Şafiilerin büyüklerinden olan Ebu’l Hasan el-Maverdî21 yi sultana elçi olarak gönderdi. İbrahim Kafesoğlu. bu fırsattan yararlanarak kendisi de. Bu olayla aynı zamanda Selçukluların temeli atılmış oldu. el-Bidaye ve’n Nihaye. E. bkz.35. .Houtsma. I. 259. 1995. İstanbul. s.

Bağdat Seferi: Nihayet Tuğrul Bey. a.24 Sultan elçi ile halifeye hediyeler gönderdi.36. Kahire.Altay Köymen. XII.25 Halife elçisi ile Tuğrul Bey’den şu isteklerde bulundu: 1-Fethettiği ülkelerle yetinip. VII.Altay Köymen. Azimî. 51.23 Halifenin böyle bir şahsı elçi olarak göndermes (434/1043-1044) Tuğrul Bey’e verdiği önemi gösterir. 51. a.fethettiği ülkelerin gelirlerinin büyük ordusuna yetmeyeceğini ifade ederken. 1973. Tuğrul Bey bu isteklerden bir kısmını kabul.Tornberg. 2-Haccetmek. VIII.36. thk. 3-Halka adil davranması.g. 1948. Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî bölgeyi tanıyordu. M. Tuğrul Bey ve Zamanı.26 1. geri kalan memleketleri Arap emirlerine bırakması. XII. tsz. C. 1957.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 321 ladı. Ankara. İstanbul. İbnü’l Esir. s. Halife Kaim Biemrillah zamanında başkadılık yapmıştır. s. İbnü’l Esir. Tuğrul Bey’in yanında kalan Maverdî’nin dönüşünde sultan hakkında verdiği olumlu rapor ile halifenin Tuğrul Bey’e olan itimadını güçlendirdi.e. 3-Hac yollarını bedevilerin akınlarından kurtarmak. Ona halifenin mektuplarını verdi. Beyrut.22 Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî. IX.6. bir kısmını da reddetti. el-Muntazam. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev.Tuğrul Bey’in I.Muhyiddin Abdülhamid.e. İbn Kesir. İA. İbn Kesir. elçilerle halifeye Bağdat’a gelme niyetinde olduğunu bildirdi. İstanbul.Peygamber’in halifesinin hizmetinde bulunmak. s. 1988. “Maverdî”. 351. 4-Fethettiği yerlerden âdet gereğince halifeye vergiler göndermesi. Haydarabad. Kısas-ı Enbiya. nşr.116.Brockelmann.g. s. İbn Hallikan. Vefeyatü’l A’yan. vergi vermeyi ise kabul ettiğini bildirdi.e. IV.27 Bağdat’a geliş sebebini şöyle ifade etti: 1-Hz. Tuğrul Bey ve Zamanı. 233. 22 23 24 25 26 27 İbnü’l Cevzî. Ertesi yıl da kendisini davet etti. Örneğin o. 1966.Ali Sevim. M.Mahir İz. IX.g. 2-Kendisine mutlak şekilde tabi kalması ve bunu yeminlerle taahhüt etmesi. a. el-Kamil fi’t Tarih. hzr. Maverdî’ye de ikramlarda bulundu. 157. 609 . Ahmed Cevdet. 409.

1982. Türk Dünyası El Kitabı. IV.e.g.e. XVIII. George Makdisî. 1992.Davud Cevdet.38 Halife kendisine çalışmalarından dolayı teşekkürlerini bildirerek dua etti39 ve ona “Rükneddin” ünvanını verdi.g.40 Halife Sultan Tuğrul Bey’i karşılarken.82. a.122. Muhammed Hudari Bek.421. s. Halife kendisine ikramlarda bulundu. Ankara. İskenderiye. Leiden. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. Tuğrul Bey ve Zamanı. 260. Mısır. 67.y. Tuğrul Bey’in askerleri çarşıya çıkınca çatışmalar oluyordu. İstanbul.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. 22) İbn Kesir. Ali İbrahim Hasan. a.59) Şevki Dayf. Tuğrul Bey’i sarayında kabul ederek.DİA. Hil’at: Halife ve hükümdarlar tarafından verilen şeref elbisesi. “Kaim Biemrillah”. Muhammed Nureddin. 1986. Bağdat girişindeki karşılamadan sonra halife. s. Kahire.13. Tarihu’l Asri’l Hilafeti’l Abbasiyye. I. Büveyhî sultanı Melikü’r Rahim. a.(Ali b. Dımaşk. Törenle karşılandı. thk.66.E.y. tsz. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. 1978. Tuğrul Bey ve Zamanı.e. onu yanına oturttu ve hil’at36 giydirdi. s.82. söz konusu tarihi 449/1057 olarak vermekte ise de kaynaklarımızın çoğu 447/1055 tarihi üzerinde birleşmektedir.g. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.g.Mevdudî. .187.322 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S 4-Suriye ve Mısır’da Fatımîlere karşı savaşmak.30 a-Bağdat’a Varışı: Tuğrul Bey 447/105531 yılında Bağdat’a vardı. s.Bosworth. s.459. Zübdetü’t Tevarih sahibi Ali b. s. s.35 Ama engel olamadı. Hüseyin Emin.g. a.g.y (basım yeri yazılmamış). Beyrut. s. a.e. 458. s.s. b.28 Halifenin dördüncü davetinden sonra harekete geçen Tuğrul Bey29 446/1054 yılında Bağdat’a doğru harekete geçti. 1966. C.32 Bazı tarihçiler Tuğrul Bey’in Bağdat’ı işgal ettiğini iddia etmektedirler.33 Oysa ki kendisi halifenin dördüncü davetinden sonra Bağdat’a gelmiştir. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.Nasır el-Hüseynî. tsz. halifenin iktidarlarını tehdit etmeye başlayan Selçuklulara yaklaşmasına engel olmak istedi. M. “Hil’at”.e. XII.37.e.g. Tuğrul Bey’in askerleri buna mukavemet ettiler.Sourdel.34 Büveyhî sultanı.e. b. “Selçuklular”.37 Tuğrul Bey de halifenin elini öperek saygısını gösterdi.199. s. 366. thk. s. s. İbrahim Kafesoğlu. tsz. a. Medinetü’r Remle. İA. halifenin tavsiyelerine uyarak. Sultan Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi ve askerlerini de Bağdat dışında çadırlara çekti. Yusuf el-Iş.38.İbrahim Hasan.492. Bağdat halkı bu durumdan hoşnut değildi. A. Halk ayaklanmıştı. D.Ayaklanma kısa sürede bastırıldı.Kendisinden şüphelenilen Büveyhî Sultanı Melikü’r Rahim tutuk- 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 George Makdisî. s.e. (Mehmet Şeker. The Encyclopedia of Islam. 1970.Altay Köymen. Hüseyin Emin.Nasır el-Hüseynî. 1965. İstanbul.65. M. a. s.167. Zübdetü’t Tevarih. X. V.g. 1998. Azimî. a. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye.Altay Köymen. H. 21.y (basım yeri yazılmamış.

Ahmed Cevdet. 427.) Reşidüddin Fadlullah.Ali.19.47. V. halifenin sarayına dayanıp. Ahmed Ateş.Ahmet Fidan. (Mustafa Baktır.43 Ardından halife Bağdat minberlerinde Tuğrul Bey “adına hutbe”44 okunmasını emretti. .TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 323 lanarak Tuğrul Bey’in huzuruna getirildi.45 Bununla sultanı İslâm dünyasına yaptığı hizmetlerden dolayı ödüllendirmiş oluyordu. Ankara. Dönemin şartları 41 42 43 44 45 46 47 Ebu’l Fida.. Ahmed Ateş. M. İbn Kesir. İstanbul. DİA. Oluşan bu fiilî durumun laiklik olduğu şeklinde bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır. a. “Deylem”. 1992. Şiîlere saldırmak istemişlerdi. İstanbul. Tuğrul Bey ve Zamanı. Hatta onu kendi tebaaları olarak görüyorlardı. a. XII. İslâm Medeniyeti Doğuştan Günümüze. İmâduddin İsmail b.g. 1999.42 Melikü’r Rahim’in de hapsedilmek suretiyle etkisiz hale getirilmesiyle Büveyhî Devleti sona ermiş oldu. halifenin yetkileri bir anlaşmayla sultana devredilmiş. 173. 124. 66. 1991. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. a. s. 246. a. s. II. Ebu’l Fida. Yay. Buna göre biri dinî diğeri devlet işleriyle ilgilenen iki lider İslâm dünyasını idare ediyordu. Bu anlayışın izlerini Türk Devlet Felsefesinde aramak gerekir. 1965. başkentten sonra gelen ikinci büyük şehri gözüyle bakıyor ve daima saygı gösterdikleri halifeye değer veriyorlardı. Yusuf el-Iş.21. asla bu yerlerde geçici bir süre kalmayı düşünmemişlerdir. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. Halifelik asla böyle bir ayrıma razı olmadı. çev.239.e. Böylece İslâm dünyasının önemli bir bölümünde Tuğrul Bey’in adı ve otoritesi egemen oldu.e. II. XVIII. I. İstanbul. cüz:5.g.g. b-Din ve Dünya İşleri Birbirinden Ayrılmış mıdır? İslâm tarihinde ilk defa Tuğrul Bey zamanında.Altay Köymen. s. s. s. 22. tsz. İA. Ancak otoritede eşitlik söz konusu değildi. a. Kostantiniyye. Selçuklular Tarihi. İslâm devletlerinde bir hükümdarın meşruiyet kazanması onun saltanatının halife tarafından tasdik edilmesiyle mümkün olurdu.e. 1998.el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. 573. Ankara. III. Kaldı ki halifenin Müslümanlar üzerindeki nüfuzu oldukça güçlüydü.46 Büyük Selçuklular ise halifelik merkezine Türk devletinin bir vilayeti. 426. 173.e. kendisi sadece İslâm ümmetinin dinî lideri olarak kalmıştı.41 Ancak Ebu’l Fida’nın verdiği bilgiye göre Bağdat’taki Sünnîler de ayaklanmış.e.Tuğrul Bey onun mahkeme edilinceye kadar hapsedilmesini istedi.g. André Miquel. II. Bunun ilk şartı da hükümdarın kendi ülkesinde halife adına hutbe okutmasıydı. İbrahim Kafesoğlu. “Hutbe”.47 Oysa ki kurumsal yapıda bir değişiklik olmadı. Zira Türkler ulaşıp egemenlik sağladıkları her yeri vatanlarının bir parçası olarak görmüşler.g.81. Halifenin izin vermesi üzerine halk Besâsirî’nin sarayına saldırdı ve sarayı yıktı.

260. ya halka iyi davranılmasının sağlanmasını. 175. Ebu’l Fida. 68.40. I. Bu sırada Halife Kaim Biemrillah’ın davetini kabul eden Tuğrul D. İbn Kesir. II.II. Aytigin ise şahne idi.e. Ebu’l Fida. s. (Medinetü’t Tuğrul) Ayrıca bir de saltanat sarayı yapılmasını emretti.g.324 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S gereği Selçukluların egemen güç olmalarını gerektirdiğinden bu fiilî durumu yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir kavram ile açıklamak gerçekçi değildir. a.49 Bunun üzerine halife durumdan hoşnut olmadığını göstermiş. “Khalifa”.e. ya da Bağdat’tan ayrılmasını istemiştir. Besâsirî onu suçluyordu. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.Sourdel. a. Büveyhî emiri Melikü’r Rahim Hüsrev Firuz zamanındaki (1048-1055) karışıklıklar sırasında huzur ve sükunun sağlanmasında önemli rol oynadı ve Bağdat askerî valiliğine tayin edildi.Altay Köymen. Büyük Selçuklu Sultanlarını Büveyhî emirlerinden ayıran noktalardan birisi de Büveyhî emirleri mahallî hanedanlar oldukları için Bağdat’ta oturmuşlardı.50 Bunun üzerine Tuğrul Bey 448/1056 yılında Bağdat’tan ayrıldı. 48 49 50 51 52 53 . M. Vezir ise Besâsirî’yi Fatımî halifesi Mustansır Billah adına faaliyette bulunmakla itham ederek onu ordudaki Türklerin ve halife Kaim Biemrillah’ın gözünden düşürmeyi başardı.g. I. XII.g. The Encyclopedia of Islam. a. 942.e. Dicle kenarında bir şehir kurarak ordusunu buraya yerleştirdi. 175. s. a.53 Amîdülmülk Irak’ın genel valisi.e.52 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrılırken yerine sürekli görev yapacak bir vali(şahne) bırakmayı da ihmal etmedi. Büveyhî emirlerinden Bahaüddevle’nin azatlısı olmakla birlikte esas şöhretini Celalüddevle devrinde kazanmıştır. Tuğrul Bey ile irtibat halindeydi.g. Oysa ki Selçuklular büyük bir devlet olduklarından kendi başkentlerinde oturuyorlardı. Besâsirî’nin kuvvetli bir muhalifi olan Abbasi veziri Reisürrüesa İbnü’l Müslime. Türk Dünyası El Kitabı.Bağdat Seferi: Büveyhîlerin son devrinde yaşayan bir Türk komutanı olan Arslan Besâsirî ilk efendisinin Fars bölgesindeki Besa(Fesa)şehrinde olması sebebiyle Besâsirî nisbesini aldı. Gerektiğinde başkenti de değiştiriyorlardı.51 Bağdat’tan ayrılmadan önce yıkılan ve harabe durumunda olan bir çok mekânın imar edilmesini istedi.48 c-Tuğrul Bey’in Bağdat’tan Ayrılışı: Tuğrul Bey’in Bağdat’ta kaldığı on üç ay içerisinde Selçuklu ordusunun halk üzerindeki baskısı ağırlaştı. 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II.

sarayını yağmaladı.e.61 İbn Kesir ve Celaleddin es-Suyutî’nin rivayetlerine göre ise.e.e. “Besâsirî”. Çünkü.e. İstanbul.e. aslında ise Suriye ve Mısır’a hakim olan Fatımî Devletini ortadan kaldırmak gayesiyle Bağdat’a geldi. 84. Nitekim söz vermesine rağmen Besâsirî’ye tam olarak destek verememiştir. Ebu’l Fida. s. İbn Kesir. Ahmed b. s.12.59 Besâsirî güçlü. IX. Azimî. s.”dedi. II. İbnü’l Cevzî. s.62 Bu rivayet kanaatimizce daha doğrudur. Mustansır’dan destek sözü alan Besâsirî 450/1058 yılında Bağdat’ı işgal etMısır bayrağı taşıyordu. 1992. 449/1057 yılında halifeliğini ilân eden Mustansır63 ülke içinde egemenliğini kurmakla meşgul olduğundan Irak ile ilginme imkânı bulamamış. Mir’atü’z Zaman.g.13.e. Tarihu’l Hulefa.e. s. İbn Kesir.g. 1887/1305. İstanbul. Mahmud. a. M. ancak Besâsirî’nin mektubuyla durumdan haberdar olmuştu. Beyrut.g.Abdülkerim Özaydın. a. 295. İbn Kesir. İbnü’l Esir. 641. a. a.1.e.g. I. s. 66.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 325 Bey görünürde hac görevini yerine getirmek. DİA.26. II. Halife Hadise Ane kalesine hapsedildi. bkz. Ahmed b.g. a. Kaim Biemrillah’tan ve Tuğrul Han’dan asla korkmayasın. a. a. s.g.1403. a. 1977. XII. s. 529.143. İbn Kalânisî. askerleri çok olan bir komutan olduğundan halife onu durduramadı. V. Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır el-Alevî’ye mektup yazarak Irak’ta Şiliğin yerleşmesi için yardım istemiş o da gereken desteği vereceğini iletmişti. thk.1983/H. “Mustansır Billah el-Fatımî. İstanbul. a.38. Süheyl Zekar. Hille: Bağdat yakınlarında meşhur bir köy.65 Halife Kaim Biemrillah’ı Bağdat’tan çıkardı.176. 119-121.167. I.60 Besâsirî bu arada Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yınal’a mektup yazarak onu Tuğrul Bey’e karşı isyana teşvik ediyordu. XII.54 Besâsirî Bağdat’tan kaçınca Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır elAlevî(el-Fatımî)55 Besâsirî’ye hil’at ve hediyeler gönderip “Ben sana yardımcıyım. Selçuknâme.II. 41. Destek sözü de veriyordu. Hamiş: Abdurrahman Helfî. 528.Mahmud.66 ti. Kahire. Celaleddin es-Suyutî. tsz.g.57 Bu sırada Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesinden sonra kaçarak Hille58’ye sonra da Rahbe’ye giden Arslan Besâsirî etTürkî durumu fırsat bilerek yeniden harekete geçti.64 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 Erdoğan Merçil. Ebu’l Fida. . XXXII. II.e. Tarihu Dımaşk.Celaleddin es-Suyutî.g.e.e.g. Besâsirî.Mahmud.e.g. 2006.145. hzr. Dımaşk.) Azimî.g. Mu’cemu’l Buldan. a. Ahmed b. XII.g. a.g.56 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrıldıktan sonra. 84. Ama sözünde durmadı.167. a. I.e. 77. a.Erdoğan Merçil. kendisine isyan eden kardeşi İbrahim Yınal ile mücadeleye girişti. İbnü’l Adîm. DİA. İbn Kalânisî.Bağdat’a kara yoluyla üç fersah mesafededir. (Yakut el-Hamevî.

63.75 Halife ona yaptığı çalışmalardan dolayı teşekkür edip yakınlık gösterdi. İbnü’l Cevzî.e. II. The Encyclopedia of Islam. ezanda “Hayye Alâ hayri’l amel”(Haydi en hayırlı işe) denilmesini emretti. İbn Kalânisî. el-Muntazam. kardeşi İbrahim Yınal’ı yendikten sonra bölgede otoriteyi sağladı.e.e. a.8.74 Bu başarısından dolayı Tuğrul Bey’i huzuruna kabul eden Halife Kaim Biemrillah’ın üzerinde Hz. a. İbn Kesir.Peygamber’in hırkası vardı.76 Halife bunlarla da kalmayarak egemenliği altındaki bütün toprakların yönetimini Sultan Tuğrul Bey’e devrettiğini resmen açıkladı. XII. IX.167. IX.144. VIII. 458. İbn Kesir. Mir’atü’z Zaman.e. a. a.g. en-Nuzumu’l İslamiyye.326 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mansur camiinde Mustansır el-Alevî adına hutbe okutan Besâsirî.3. Ebu’l Fida.149. zulmün ortadan kaldırılması için çalışmalarına devam etmesini istedi. 646.15. a.g.e.Ali b. a. Azimî.e. İbnü’l Cevzî.167.146. Suyutî. a. s.13. II. s.g.g. Ebu’l Fida. İbn Tiktaka. s.e. a. a. İbnü’l Cevzî. s.68 Bütün din bilginlerini ve ülkenin ileri gelenlerini Mustansır’a biat ettirdi.g. tsz. halifenin yanına oturdu.e. II. s. IV. a. Mir’atü’z Zaman. el-Fahri. 177.g.İbn Kesir. 44.g. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086’ya Kadar).107. Besâsirî Bağdat’ta zorbalık yaptı. “Kaim Biemrillah”.e. s. İbnü’l Esir. Azimî. 179.82. Ebu’l Fida. a. s. II. İbnü’l Cevzî. (449/1058)77 Böylece halifenin 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 İbn Kalânisî. İbnü’l Esir.82.g.g.g.İbnü’l Adîm. a. Celaleddin es-Suyutî. s. 1987. 649.g. s. Mir’atü’z Zaman. 81.(451/1058)73 Böylece Besâsirî’nin Şiîliği yayma ve egemen bir mezhep haline getirme faaliyetleri kesin bir şekilde sona erdi.g. Ardından onu “Doğunun ve Batının Sultanı”(Sultanu’l Meşrık ve’l Mağrib) ünvanıyla taltif etti.g.67 Böylece Bağdat’ta Abbasi halifesinin egemenliği bir yıldan fazla bir süre kesilmiş oldu. a.72 Ardından yakalanan Besâsirî sultanın huzuruna getirildi ve öldürüldü. İbn Kalânisî. IX.g.İbrahim Hasan.e. s..g. IX.e.26. I. a.e. Ahmed b. a.(451/1059)71 Bağdat’a vardığında ilk iş olarak Halife Kaim Biemrillah’ı hapisten kurtararak tahtına oturtmak oldu. Halifenin elini öpen sultan.Ebu’l Fida. a. 634.g. 78. XII. s. Ankara. Besâsirî Bağdat’ın ileri gelenlerinden âdeta intikam alıyordu. adına hutbe okuttu. Beyrut. a.g.e. . Muhammed b. a.İbnü’l Cevzî.293. 176.e. 233. a.g. IX. s. Ali Sevim. 80. s.Tabataba. 633.g. a.53.e.147. İbnü’l Esir. 641.g. VIII. İbnü’l Esir. 181-182.e. İbn Kesir. İbn Kalânisî. el-Muntazam. Adaletin yayılması.e. İbnü’l Cevzî. a.e. s. H.Sourdel.g. D.e.g. İbnü’l Esir.e. a. Mir’atü’z Zaman s. 178. XII. a. XII.e.69 Sultan Tuğrul Bey.g. s.70 Besâsirî’nin Bağdat’ı işgal ettiği haberini aldığından Bağdat’a hareket etti.Mahmud.e.e.

Elini idareden çekip sükun içinde oturmak istersen otur. Desmond Steward. halifenin bu davranışına şiddetle karşı çıkması ve kendisinin Selçuklu veziri Amidülmülk el-Kündürî’nin hizmetinde olduğunu. “Alparslan”. “Rey”.g. s.90. Arap sultanlarına haber göndererek. ortaya çıkan durum karşısında ülkede sükun ve asayişi korumak amacıyla alınacak tedbirleri görüşmeye çağırdı. 11.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 327 siyasî yetkilerini kendi rızası ile sultana devrettiği ve kendisinin sadece dinî bir lider olarak kaldığı resmen tescil edilmiş oldu. a. ancak ondan gelecek emirlere göre hareket edeceğini söylemesi. İstanbul.86 Bu kargaşayı Sultan Alparslan kısa sürede ortadan kaldırdı. İbnü’l Esir.“Ayyar”85 adı verilen anarşistler esnafa saldırdılar. Tuğrul Bey ve Zamanı. Muhammed b. halifeyi ve Arap sultanlarını daha ileri gitmekten alıkoydu. 1989. Halk da buna karşı koymaya çalıştı.Minorsky. 296) İbnü’l Cevzî. a. İstanbul. M. s. a.Reşidüddin Fadlullah.1979. ayrıca bkz. IV. .e. s. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. Müjdat Kayayerli.142.41. a. a.g. I. Alparslan ve Zamanı.27. Üstelik vergi toplamakla görevli Selçuklu memuruna şu haberi göndermişti: “Sen bu memlekette ölen sultan tarafından memur edildin.e.Hamid.. II.78 Adına Mekke’de hutbe okunan Tuğrul Bey’in bu başarısı İslâm dünyasının parçalanmışlığını ortadan kaldıramadı.165. Tuğrul Bey’in ölümünden sonra verdiği bir emirle adını hutbelerden çıkarmıştı. s. (Abdülkadir Özcan. II. I.g.80 C.(455/1063) Fakat yerine hiçbir hükümdarın adını koymamıştı. 1964. Ayyar: Ortaçağ İslâm dünyasında daha çok kendi çıkarları için toplum düzenini bozan zümreler hakkında kullanılan bir tabir. soygunlar yaptılar. 526-530. 99.Brockelmann.e.168. Selçukluların Bağdat valisi Amîd Ebu Said Kainî’nin.1994. cüz:5.79 Bununla beraber Selçuklularla İslâm dünyasında yeni bir fütuhat ve altın devir başladı. İbnü’l Cevzî. X. s. Mir’atü’z Zaman. “Ayyar”. Bu kargaşa Tuğrul Bey’in 78 79 80 81 82 83 84 85 86 M.e. M. DİA.1400/M.81 Çocuğu olmadığı için yerine kardeşi Çağrı Bey’in oğlu Alparslan’ı veliaht tayin etti. V. çev. Said Abdülfettah Âşur. İstanbul.Altay Köymen. İA. H.e. C. yoksa seni bu memleketten çıkarırım.30.Altay Köymen. Tarihu Devleti Âli Selçuk. DİA.g.Hamid el-Isfahanî.Sultan Alparslan Dönemi Tuğrul Bey 455/1063 yılında Rey’de vefat etti. s. IX.Altay Köymen. böylece Irak fiilen Selçuklu egemenliğinde kaldı. 234. Alparslan ve Zamanı. Fakat.”83 Selçuklular ile halifelik arasındaki anlaşmayı sultanın hayatıyla kayıtlı sanan Halife Kaim Biemrillah. s.137. 1991. el-Muntazam.84 Bu sırada Bağdat’ta halk ayaklandı.g.27. İstanbul. Beyrut. VIII. 722. İbrahim Kafesoğlu.s.82 Halife Kaim Biemrillah.Suyutî.

a.93 Kendisi “Büyük Sultan”. İstanbul. “Dinin Işığı” ve “Müslümanların bereketi” sıfatlarıyla zikredildi.(456/1064)Bu süre dokuz buçuk aydır. X. çev.e.Seyyide Sultanın Bağdat’a Dönüşü: Alparslan halifelik ile ilişkileri baştan itibaren iyi bir zemine oturtmak için çaba sarfetti ve bu konuda bir jest yaparak Tuğrul Bey ile evlenmiş olan ve onun ölümüyle ortada kalan Halife Kaim Biemrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un Bağdat’a iade edilmesini emretti.K. 1980. Hitti.g. 1982. O nedenle kaynaklarımız Bağdat minberlerinde “Sultan” ünvanıyla adına hutbe okunan ilk sultanın Alparslan olduğunu ifade ederler. İbnü’l Adim. İbnü’l Esir. Ebu’l Fida.113.Ali Sevim. VII.Ahmed (v.Salih Tuğ.e. a.halifelik ile dengeli bir ilişki kurdu. Ayrıca Bizans İmparatoru Selçukluların ilerlemesinden kaygılanmaya başladı ve büyük bir ordu hazırlayarak onları imparatorluk topraklarından uzaklaştırmak istedi.g. a. XII. Zekeriya Kitapçı. çev. Peter B.g. Ebu’l Fida. Mir’atü’z Zaman. 35. İstanbul. İbnü’l Cevzî. 1992. s. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b.e. III. XII. 67.87 Alparslan. 106. a.H. 184.1261). I. Bunun üzerine halife hemen sultanın beklentilerini yerini getirmeye başladı.96 Buna karşılık Alparslan da harekete 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 M.g.e. II.91 Çünkü Bağdat’ta yapılan düğünden sonra halifenin rızası olmadığı halde Rey’e dönen Tuğrul Bey’den Halife Kaim Biemrillah hoşnut değildi. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). 184. Komisyon. Dictionary of the Middle Ages. 1.95 2. II.92 Sultan Alparslan halifenin kızı ile birlikte Bağdat’a bir de heyet göndererek halifelikle etkili bir ilişki kuracağı izlenimi verdi. a. Abbasi halifesi ile ilişkilerini bütün yönleri ile geliştirmeye büyük özen gösterdi.94 Sultan Alparslan adına okunan hutbe kesintisiz olarak devam etti.e. Zekeriya Kitapçı.Sultan Alparslan’ın Bağdat’a Fetihnâme Göndermesi: Büyük Selçukluların batıya doğru ilerlemelerinin önünde bir engel vardı.88 O. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a. “Toghril Beg”.Golden. Alparslan ve Zamanı. 101. s.g.102.89 Sultanın Bağdat’a hiç gitmemesi90 de bunu göstermektedir. 122.328 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S ölümünden(455/1063)Alparslan adına hutbe okunmasına kadar olan dönemde devam etti. 107. İbn Kesir. o da Bizans İmparatorluğu idi.660/M.e. . Mektubu takip eden ilk Cuma günü minberlerde Alparslan adına hutbe okundu. Ankara. 1989.g. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. 749. New York. s. P.Altay Köymen.105.

73. a. a.155. Mir’atü’z Zaman.103 Saltanatı boyunca Büyük Selçuklu Devletini güçlendirip genişleten104 ve devleti her bakımdan iyi bir noktaya ulaştıran Sultan Alparslan. İbrahim Kafesoğlu. DİA. vezir Nizamülmülk ile karargâhta kalıp babasına vekâlet etti. 368.152. Mir’atü’z Zaman. Mevdudî. kuvvetleriyle bugünkü Türkiye sınırlarını geçerek Bizanslıların egemenliğindeki “Ani” ve “Kars” bölgesine girdi. Ankara. VI. X. X.98 Bu haberin ardından Bağdat süslendi ve büyük bir şenlik düzenlendi. “Kaim Biemrillah”. DİA. Ali Sevim. (456/1064). s. otoritesini kaybetmiş.Alparslan’ın.e. Sultan Alparslan. (Abdülkerim Özaydın.g. İbnü’l Esir’in 97 98 99 100 101 102 103 104 M. XXVII.g. Hüseyin Emin. 1967. İstanbul. “Malazgirt Muharebesi”. Şinasi Altundağ. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. a. oğlu Melikşah’ı veliaht tayin etmesi: Sultan Alparslan halifeye karşı izlediği dengeli siyasetin yanı sıra Bağdat şahneliğine(valilik/garnizon komutanlığı)olağanüstü yetkilerle donattığı meşhur komutanı Sadüddevle Güherâyin’i tayin etmekle de halifelik merkezinde tam bir egemenlik kurdu. 482. 2003.g.g. Melikşah.97 Halife Kaim Biemrillah bu fetihten sonra sultana Ebu’l Feth ünvanını vererek onu taltif etti. Bu galibiyetten sonra Selçuklulara Anadolu kapıları açıldı.Altay Köymen. beraberinde Bizans imparatorunun başındaki kavuğunu da gönderdi.g. Sultan Alparslan’ın gönderdiği fetihnâmenin Bağdat’ta halifelik sarayında okunması ve bizzat halife tarafından Selçuklu sultanına övücü bir mektup gönderilmesi. İA. Ankara.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 329 geçerek.99 Halife kendisini kutlayarak hil’at ve hediyeler gönderdi. 107. dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Radgan’da 458/1066 yılında düzenlediği törende oğlu Melikşah’ı102 veliahtı ilân etti. İbrahim Kafesoğlu.) İbnü’l Esir. İbnü’l Cevzî. Alparslan’ın galibiyeti ile sonuçlandı. İA. Selçuklular Tarihi. . “Melikşah”. Daha sonra bizzat Melikşah’ın da katıldığı bir kuşatma sonucunda Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geçirildi. M. a. s.Altay Köymen.e.269. I. 103. İbnü’l Cevzî.101 Zira halife. Melikşah: Daha küçük yaşta iken babası ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü.e. “Selçuklular”.e. 2004. 54. s. 50.100 3. İA. X. I. a. XXIX. s. halifeye bir fetihnâme göndererek galibiyeti müjdeleyen sultan. Ardından 463/1071 yılında Alparslan ile Romanos Diogenes arasında cereyan eden Malazgirt Meydan Muharebesi. 368. s. Zaferden sonra.35.e. halifeliğin de bu fethin önemini kavradığını gösterir. “Selçuklular”. Bağdat’ta bile sözünü geçiremez ve asayişi sağlayamaz duruma gelmişti.250.

buna izin vermeyen Muktedî.106 D. X. VIII. II.95. s. İstanbul. Sultan Melikşah’a yedi hil’at giydirildi. vefat edince Muktedî biat aldı. X.g. İbnü’l Esir’in rivayetine göre 475/1082 yılında birinci Bağdat ziyaretini gerçekleştirdi. İbnü’l Esir. Ebu’l Fida. Görüşmeler sonucunda sultan ve Halife Muktedî adına hutbe okunmaya başladı.e. 292.112 Beraberinde veziri Nizamülmülk ve komutanları.111 1. a. 111. s. İbn Kesir. X.109 Böylece Muktedî 467/1075 yılında halife oldu.Bağdat Ziyareti: Halife Muktedî Billah ile ilişkilerini sağlam canlı tutan Melikşah.113 Kendisini sarayda karşılayan halifenin yanında ayakta durmayı tercih eden Melikşah.g. s. a. a.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a. V.160. Halife Muktedî’nin ısrarı üzerine özel tanzim edilmiş şeref mevkiine geçti. Bunun üzerine Melikşah 468/1076 yılında hac emiri görevlendirerek Mekke’ye gönderdi.Sultan Melikşah Dönemi Melikşah tahta geçtikten sora ilk iş olarak veziri Nizamülmülk’ü Bağdat’a göndererek adına hutbe okunmasını sağladı.107 Melikşah’ın veliahtlığını kabul eden Halife Kaim Biemrillah 447/1075 yılında vefat etti.g.Ahmed Cevdet.e. II.Mir’atü’z Zaman.114 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 İbnü’l Esir.e. s.110 Sultan Alparslan’ın ölümü üzerine Mekke’de adına okunan hutbe kesildi ve tekrar Mısır’daki Mustansır el-Alevî adına okunmaya başlandı.g. a.94. XII. X. beyleri ve kalabalık bir maiyeti vardı.g.e.e.g. İbrahim Kafesoğlu. O. Sultan Melikşah Devri Büyük Selçuklu İmparatorluğu. el-Muntazam. İbrahim Kafesoğlu. Azimî.330 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S rivayetine göre Harezm’li bir emir ile yaptığı kavgada emir tarafından öldürüldü. 106. İbn Kesir.g.g. a.e. 1953.e. s. Halifenin emriyle “Doğunun ve batının hükümdarı” alâmeti olmak üzere iki kılıç kuşatıldı. Ebu’l Fida. İbnü’l Cevzî. 76. halifenin elini öpmek istedi.e.e.189. Hamid el-Isfahanî. .108 Kaim Biemrillah Muktedî Billah’ı veliaht tayin etmişti. İbnü’l Cevzî.160. 189. Ardından sultan.e. II. XII. İbnü’l Cevzî. 152. a. 155.e. 191.g. Ebu’l Fida. s. a. İbn Kesir.53.e.g.105 Alparslan’ın 465/1072 yılında ölümünden sonra yerine veliaht Melikşah geçti. XII. 106. 108. a. Melikşah da bunu öperek iade etti. a. a.g. Mir’atü’z Zaman. İbnü’l Esir.21. halifelik mührü olan yüzüğünü vererek.e.g. 156. a. 73. a. İbnü’l Esir.g. XII.g. a. İbn Kesir.Sultan Melikşah’ın I.

Eski Dünya Seyahatnamesi.).g. Sultan Melikşah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan taht kavgalarında önemli bir rol oynadı…(Osman Gazi Özgüdenli. Isfahan: İran’ın dördüncü büyük şehri ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi.g. 2000. Bu hedef. Ayrıca Hicaz da tam egemenliğini sağlamak. Yemen ve Aden’in de fethedilmesini istiyordu. I. halifelik üzerinde ağırlığını hissettireceği izlenimini vermek istiyordu. . Bu dönemde halife-sultan ilişkileri dostane gelişmedi.g.İbn Kalânisî bunu doğrular mahiyette “Sultan Melikşah Isfahan117 dan Bağdat’a. 671.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 331 Selçukluların Bağdat’a egemen oldukları zaman dilimi içinde Abbasi Halifeliğinin en zayıf olduğu dönem Sultan Melikşah dönemidir. Osman Turan.121 Sultan Melikşah’ın bunlardan başka çok önemli bir hedefi daha vardı ki. Bu durum ise Abbasi Halifeliği için bir tehditti.122 115 116 117 118 119 120 121 122 Osman Turan. 196. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. 372. ayrıca bkz. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.200. “Isfahan”. İstanbul.e. İlber Ortaylı. s. Başşehir olması sebebiyle Isfahan. DİA. X.e. s. a. saltanat merkezini halifelik merkezine yani Bağdat’a nakletmekti. İbn Kalânisî. Çünkü Melikşah’ın tüm İslâm dünyasını nüfuzu altına alma ideali vardı. İbrahim Kafesoğlu.214. “Melikşah”. Ankara.. Melikşah’ın Bağdat’a ikinci gelişini ziyaret değil bir sefer olarak görmek esasen daha doğru olur. “Selçuklular”. VII. İbrahim Kafesoğlu. s.59. a. İA. Böylece hem siyasî ve hem de dinî otoriteyi elinde tutup tüm İslâm dünyasını kontrol altına almayı düşünüyordu. 497-502.Isfahan’ın Selçuklular zamanında asıl gelişmesi Sultan Melikşah’ın Devletin merkezini Rey’den buraya nakletmesiyle başlar. İA. s. Osman Turan.116-125.e.Bağdat Ziyareti: Sultan Melikşah bu düşüncelerle 484-485/1091-1092 yılında Bağdat’a ikinci defa gitmeye karar verdi. a. ömrü yetmediği ve hayatına mâl olduğu için gerçekleştiremedi. Şehir bu dönemde büyük bir imar faaliyetine sahne oldu. 118 Sultan Bağdat’a bir çok Türk beyini çağırarak onlarla yeni yapacağı fetihler hakkında görüşme yaptı.115 İşte böyle bir zamanda sultan seçkin bir toplulukla Bağdat’a âdeta çıkarma yaparak.119 Mısır’ın sultanın hedefinde olmasının nedeni Batınî propagandasının yuvası haline gelmeye başlamasıdır.Sultan Melikşah’ın II. 2007. XXII. s.120 Melikşah’ın hedefinde sadece Mısır yoktu.208. Nitekim kısa sürede Selçuklu ordusu Hicaz’ı devlete bağladıktan sonra Yemen ve Aden’i de Selçuklu egemenliğine aldı. Erdoğan Merçil. İstanbul.1 993.Mısır’ı ele geçirmek amacıyla yöneldi.116 2.

s.g. 151. IX. Nizamülmülk.Ali. DİA. Muhammed b. bu savaşların kazanılmasında ve Kutalmış’ın isyanının bastırılmasında ve Kutalmış’ın isyanın bastırılmasında önemli rol oynadı.59.397. 1957.123 3. 208 .e. XXXIII. 131.e.g. (455/1063) Malazgirt Muharebesi hariç Alparslan’ın bütün seferlerine katılan Nizamülmülk. İbrahim Kafesoğlu. İdarî ve siyasî kabiliyetleriyle onun dikkatini çekti. Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı Devlet adamlarından. 194. 317. Siyeru A’lami’n Nübelâ. (Abdülkerim Özaydın. 128 Nizamülmülk Batınîlerle mücadelede mesafe almıştı. Beyrut. I. 152. 132. a. a. Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. Sultan Melikşah’ın rakiplerini bertaraf ederek tahta geçmesinde büyük hizmetleri oldu. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a.e. Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. onları propaganda ve telkin yoluyla kendi mezhebine bağladı.İbnü’l Adim. 95. Yani halifenin sultan ile ilişkilerinde etkin bir rol oynuyordu. çev. Çağrı Bey’in ölümünün ardından Tuğrul Bey döneminde (1040-1063) Horasan’ı yönetti. Ravendî. Halife. 1983-1985. 204. I.g. Kışkırtma gerekçesi olarak sultan hükümdarlıkta kendisiyle vezirin ortak olduğunu söylemesi ve vezirin kendisine danışmadan iş yapması olduğunu ifade eder. nşr. Tacülmülk’ün kışkırtması ve Batınîlerin suikastı sonucu gerçekleşti.g.332 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Sultan Melikşah’ın yaptırdığı Şahdiz kalesine sinsice yerleşen Batınî reislerinden Atâş burada özellikle Deylemliler ile dostluk kurarak. s. Selçuklu Devleti bünyesinde büyük bir boşluk ve huzursuzluk meydana getirdi. a. Alparslan’ın.e. s. İbrahim Kafesoğlu. İbnü’l Esir. mutluluğumuz başla123 124 125 126 127 128 Ravendî.127 Nizamülmülk’ün öldürülmesi. Sultan Melikşah zamanında devlet için ciddî bir tehlike teşkil eden Hasan Sabah ve adamlarıyla mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi. İstanbul. kardeşi Süleyman ile giriştiği taht kavgası sırasında Alparslan’ın yanında yer aldı. s. onun “Tacülmülk” adına Melikşah’a yakınlığı ile bilinen bir kişinin kışkırtması sonucunda öldürüldüğünü nakleder.g. Ankara.Ahmed b. İbn Hallikan.Ahmed Ateş.200. a. a. 195. Zehebî.205. sorunları sultana değil. Alparslan tahta geçtikten bir ay sonra Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü tayin etti. X. Böylece kaleye egemen olan Atâ Isfahan yakınlarında bir propaganda ocağı kurdu. XIX. 66. “Nizamülmülk”. 2007. 313.126 Tarihçi İbrahim Kafesoğlu’nun da kanaati Nizamülmülk’ün öldürülmesi. Bu olaydan en çok etkilenenlerin başında Halife Muktedî geliyordu.e. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. Zira onun öldürüldüğü haberini alan Hasan Sabah.g.Osman (748/1347). Vezirin öldürülmesiyle halife-sultan münasebeteleri halife aleyhine bozuldu. Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Veziri. Ravendî. Çünkü Nizamülmülk halifeye de yakın bir kişiydi. İbnü’l Cevzî.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. ona iletiyordu. I. “Bu şeytan öldü.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi: 485/1092 yılında Batınîler tarafından öldürülen Nizamülmülk125ün öldürülmesi hakkında bazı tarihçilerin farklı görüşleri vardır.206.) İbn Kalânisî.

135 Sultan Melikşah Bağdat’ta bulunduğu sırada bir gün ava gitmişti.e.130 Bu durum sultanı kızdırarak halife ile arasının açılmasına neden oldu. Ebu’l Fida. Suyutî. İbnü’l Cevzî. Melikşah. a. Sultan Bağdat’a bir heyet göndererek kızını Isfahan’a getirtti. IX.129 4. Suyutî.Sultan Melikşah’ın Ölümü: Sultanın Halife Muktedî ile evli kızı Mehmelek Hatun geçimsizlik nedeniyle babasına şikâyette bulundu. 375. Ebu’l Fida ise sultanın ateşli hummadan öldüğünü 137 rivayet eder.131 Bu sebeplerle Melikşah Bağdat’a vardıktan bir süre sonra halifenin Bağdat’ı terk etmesini istedi.g.g.170. IV. Rivayete göre o. İkincisi hummaya (ateşli hastalık) yakalandı ve öldü. sana ilave bir saat bile yok.141.e.g. İbn Hallikan. a.207. a. İbn Tiktaka. İbnü’l Cevzî.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 74. Allah’a dua ederek sultanı şikayet ediyordu. a. önceki eşinden olan Mustazhir Billah’ı veliaht tayin etmek istediğinden Melikşah’ın bu teklifini reddetmişti. dedi.e. Melikşah’ın ölümüyle ilgili üç görüş nakleder: Birincisi. s. İbnü’l Cevzî. a. a.”demişti. av etinden yedi. Onu da beraberinde getirtti.466.g. Hastalandı ve öldü.Basra’daki günlerinde oruç tutup. sonra hacamat yaptırdı. Kendisine on gün süre verdi. Melikşah’ın av etinden yedikten sonra hastalanıp. .200.e. İbrahim Kafesoğlu. a. IV. Öldüğünde 37 yaşındaydı.e.g. a.e. 129 130 131 132 133 134 135 136 137 Seyfullah Kara. el-Muntazam. Vezirin öldürülmesi devlet adamlarına ve bilginlere karşı terör eylemlerini artırdı.g.g. I. Mehmelek Hatun’un halifeden olma Ebu’l Fadl Cafer(480-1088) adında bir de oğlu vardı. 74. kan çıkarmaya başlayarak öldüğünü nakleder.296. Bu durum halifeye çok zor geldi.g.132 Halife bir ay süre istedi.134 Oysa ki halife. nefesi kesildi ve öldü. a. 375.133 Melikşah’ın halifeyi alelacele Bağdat’tan çıkarmak istemesi herhalde halifeden olan torunu Cafer’i halifeliğe veliaht yapma niyetinde olmasındandı. Sonuç olarak devlet günden güne sürekli kan kaybederek yıkılışı hızlandı. el-Muntazam. Ayrıca halife idarî işlere de karışmak istiyor ve bunu belli ediyordu. IX. s. Halife.e. Üçüncüsü zehirlendi. Ali İbrahim Hasan. Sultan bunu söylerken istediğin yerde kalabilirsin mesajını da gönderdi.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 333 dı. IV.e. sultanın kararlılığı karşısında Bağdat’tan ayrılmak zorunda kaldı ve Basra’ya gitti. s. İbn Hallikan.136 İbn Hallikan.Mahmud. s.e. Ahmed b.g. 164. s. 374: İbn Kalânisî. s. a. s.170.

g.153. Çünkü halifeliğin Selçuklulara intikalinin söz konusu olduğu bir dönemde138 sultanın ani ölümü139 şüpheleri artırmaktadır.Sultan Melikşah’tan Sonraki Dönem Melikşah 474/1081’de Isfahan’da doğan en büyük oğlu Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün tavsiyesi üzerine veliaht tayin etmişti. Zira zehirlenme olaylarında genellikle vücut ateşinin arttığı bilinen bir gerçektir. 1992.İbrahim Hasan.38.g.144 E. a. . sultanı zehirleyenin Terken Hatun olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu ifade etmektedir. Sultan Sencer’den (552/1157) sonra ise Selçuklu Devletleri tamamen birbirlerinden ayrıldılar.e. Tarihçi İbrahim Kafesoğlu. İbn Hallikan. s.210. Ebu’l Fida. a.334 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Bu rivayetleri göz önüne alarak Melikşah’ın zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varabiliriz. s.142 Melikşah o kadar büyük bir coğrafyaya egemendi ki kendisinden önce ve sonra hiçbir sultana nasip olmamıştı. V. Muhammed ve Sencer zamanlarında. s. Sultanın ölümünden sonra halife Bağdat’a dönerek yönetimi eline aldı. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. a.g. DİA. Kaynaklarda geçen sultanın ateşlenerek öldüğü rivayetleri de esasen zehirlenme olayıdır.147 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 Zekeriya Kitapçı.g.143 Onun ölümüyle Büyük Selçuklu Devletinin altın devri olarak isimlendirilen birinci dönemi sona ermiş oldu. Bunun Melikşah’ın ölümünden sonra gerçekleşmesi şüpheleri artırmaktadır. Çünkü nüfuz sahibi ve yaratılış itibariyle hırslı bir kadın olduğunda şüphe olmayan Terken Hatun’un halife ile anlaşarak bunu gerçekleştirmesi kuvvetli bir ihtimaldir. İbrahim Kafesoğlu.47.145 Melikşah’tan sonra sultan olan dört oğlu.g. II. Berkyaruk.e. s. a.e.g.141 Sultan Melikşah öldüğünde ardında Çin sınırından Şam’a ve Yemen’e kadar uzanan bir ülke bıraktı. Mahmud. İbrahim Kafesoğlu.140 Terken Hatun’un amacı ise oğlu Mahmud’u sultan yapmaktı. 514-516.e.78. Ali el-Hüseynî. a. V. s. Mevdudî. s. Hüseyin Emin. Abdülkerim Özaydın. 375. 46.49. IV. Suriye Selçukluları 511/1117 yılına kadar şeklen merkeze bağlı kaldı. İstanbul.e. 203. a. Ancak Terken Hatun beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht tayin ettirmek için her vasıtayı mübah sayarak harekete geçti. İslâm Tarihi.146 On üç yıl süren taht mücadelesi sonucunda devlet zayıfladı. “Berkyaruk”. Selçuklu Tarihi.e. H.

Ancak dikkate alınmadı. XXIX. Bunun nedeni. çev. 1999. “Melikşah”. İbnü’l Esir.g. II. 215.e. DİA.Holt.148 1. a. Bunun yanı sıra Terken Hatun Selçuklu Devletinin tüm vali ve komutanların oğlu küçük Mahmud’a biat ettirdi.M. ailedeydi. Ebu’l Fida. iktidar birey olarak sultanda değil. Böylece Mahmud adına hutbe okundu. a.e. çeşitli milliyetlerden insanların yaşadığı eyaletler üzerinde hüküm sürdüler. Bu uygulama. cenaze namazı bile kılınmadan sultanı Şuniziyye’de defnettirdi. a. İbrahim Kafesoğlu.152 Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk’u Isfahan’da yakalattı.e.g. İbnü’l Esir. Çünkü annesi Terken Hatun 487/1094’de öldü. 148 149 150 151 152 153 P. X. Böylece saltanat Berkyaruk’a geçti.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 335 Selçuklu sultanları iktidarlarının doruğunda oldukları zaman bile merkezî bir devlet oluşturamadılar. .213. s. 11. Çünkü o. Suyutî. Buna göre. X.g.g.g. Ebu’l Fida. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Bununla da kalınmayarak Mahmud’a “Nasırüddünya ve’ddin” ünvanı verildi.Melikşah’ın en büyük oğluydu.Mahmud Dönemi: Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun. 214. II.150 Bu sırada devlet işlerini Terken Hatun adına vezir Tacülmülk idare ediyordu. Selçukluların yönetim anlayışı devletin Melikşah’tan sonra parçalanmasına neden oldu.e. Kimin sultan olduğu belli olmadığı için devlet otoritesi ortadan kalktı. a.153 Böylece Mahmud’un sözde sultanlığı iki yıl sürdü. Isfahan’da adına hutbe okundu. s. İstanbul. Ordu parçalandı. Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak istemesiydi.e. Sonuçta hanedan üyeleri. Birinci Haçlı Seferi sırasında ağır sonuçlar doğuracaktı. Dönemin âlimleri küçük yaştaki bir kişinin adına hutbe okutmanın caiz olmadığını beyan etmişlerdi. a. Berkyaruk taraftarları ayaklanıp hapsedildiği yerden onu çıkardılar. Abdülkerim Özaydın.151 Bu durum üzerine Nizamülmülk’ün adamları Berkyaruk etrafında toplandılar ve ona sultan olarak biat ettiler. 213. Bunun yerine farklı diller konuşan. s. 57. 203.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. Daha sonra Isfahan’a götürülerek sultanın Şafii ve Hanefiler için yaptırdığı medresenin haziresine defnedildi.149 Terken Hatun Halife Muktedî’ye hutbede oğlunun adını okutmasını isteyen bir haber gönderdi. bir çeşit has olarak çeşitli eyaletleri ellerinde tutmaktaydı.11. Haçlılar Çağı.170. Harem-i Şerif’te de adına hutbe okundu. Özden Arıkan.

g. İbrahim Kafesoğlu.g.e. a.e. “Selçuklular”. 1992. 304. Hüseyin Emin.e. İbnü’l Esir. a. İstanbul. Bağdat’da Muhammed adına hutbe okundu. a. X. s. 372.g.(493/1100)162 Berkyaruk ile kardeşi Muhammed arasında 494/1101 yılında ikinci karşılaşma gerçekleşti.g.g. a.167 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 Ali el-Hüseynî. Erdoğan Merçil.Berkyaruk Dönemi: Berkyaruk iktidara geldikten sonra dağılmaya yüz tutan Selçuklu Devleti’ni toplamak için büyük gayret sarfetti. İbnü’l Cevzî. s. Ebu’l Fida. 229.e. Ali el-Hüseynî. İA.g. İbnü’l Esir. Abdülkerim Özaydın. 214.g.e. s. a. s. Ülkenin büyük bölümünü elinde tutan Berkyaruk tek sultan olarak ülkenin tamamına egemen olmak istiyordu.156 2.160 Bu sırada amcası Tutuş.Kardeş Kavgası: Berkyaruk kendisine baş kaldıran Muhammed Tapar üzerine yürüdü. İbnü’l Esir.52. el-Muntazam.e. . a. 212.g. İbnü’l Esir.158 Halife kendisine hil’at giydirdi. X.g. 231.e.e. Aralarında cereyan eden ilk savaşta yenildi. a. a. 374.157 Halife Mustazhir onu bu konuda destekledi. Muhammed’i yendi. 81. İbn Hallikan. a. 515. a.g.170. Berkyaruk’u yendikleri savaştan sonra Bağdat’a gidip Halife Mustazhir’in elinden hil’at giydiler.170. a. X. “Berkyaruk”. X.61. Suyutî. İlk savaşta Muhammed’e kardeşi Sencer de yardım etmişti. II. Berkyaruk’a karşı harekete geçti.164 Bu gelişme aynı zamanda bu Sencer’in de halife tarafından tanınması anlamına geliyordu. 163.g. V. Ebu’l Fida.e.g.g.155 Yeni halife sultan olarak Berkyaruk’u tanıdı. a.159 Adına hutbe okundu. II.336 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Aynı yıl Halife Muktedî de öldü154 yerine Mustazhir Billah halife oldu.79.166 Bu sırada üzerine yürüyen Sencer’e yenildi. İbnü’l Esir.e. X.165 Hutbe tekrar Berkyaruk adına okunmaya başladı.e.163 Her ne kadar Muhammed adına Bağdat’ta hutbe okunmuşsa da ülkenin Azerbaycan bölgesi hariç diğer bölgelerinde egemenliği yoktu. 303. 293. Ali el-Hüseynî. IX. X. Ardından üçüncü karşılaşmada da Muhammed’e galip geldi.161 3.e.52.e. a. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. İkinci mücadelede Berkyaruk. Berkyaruk’un kuvvetleri zayıf olduğu için Tutuş’a yenildi. IV. İbnü’l Esir. s. a.e.g. DİA. Bu haberi alan Halife Mustazhir Bağdat’ta Tutuş adına hutbe okuttu. s. X.

X.170 Berkyaruk’u bu yanlış davranışlara iten sebep iki kardeşinin-Muhammed ve Sencer-kendisine karşı ittifak kurmalarıydı.Holt. 370. Cezire.e. Bağdat’taki Abbasi halifesi Mustazhir.g.e. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. II. İbnü’l Esir. s.(497/1104)173 Savaşın uzamasıyla gasb olayları arttı. a. a. 369.g. Rey.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 337 İkinci defa Bağdat’a giden Berkyaruk168 para sıkıntısı çektiği için halifeden yardım istedi.g.g.e. Ebu’l Fida. diğeri de Kahire’de bulunan Fatımî halifesi el-Âmir idi. a.82. a. 307. Muhammed ise Azerbaycan’a.172 Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki bu mücadele beş yıl devam etti.e. .g. tedbirsizliği ve birbirlerine düşmeleriydi.e. İbnü’l Esir. İlk Müslüman-Türk Devletleri. Ebu’l Fida. s.g.e. Ebu’l Fida. Muhammed onun sultanlığını kabul etti.9. Sonuçta Berkyaruk galip geldi. İstanbul.174 Yapılan bu anlaşmayla Berkyaruk. Abdullah Nasıh Ulvan. yağma yaptılar. Cebel. Diyarıbekir.177 Haçlıların Kudüs’ü işgal ettikleri sırada Muhammed Tapar kardeşi Berkyaruk ile savaşıyordu.e.e. Aralarında barış yapıldı. s. X. Hüseyin Emin.g. s. a. İbnü’l Esir.g. 1965.175 Bu barışa göre birbirlerinin topraklarına saldırmayacaklardı. 369. X.e. X. a.179 Berkyaruk iktidarı boyunca kardeşleriyle saltanat mücadelesi yaparken aynı zamanda memleket içinde yer altı faaliyetleri yapan Batınîlere karşı da mü- 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 İbn Kalânisî. 307. 227. 217. 213. X. beşincisinde ise Muhammed galip geldi. P.g. 216.169 Halifenin yaptığı bu yardım yetmemiş olacak ki İbnü’l Esir’in rivayetine göre Berkyaruk ve ordusu halkın malına el uzattılar. Ebu’l Fida. a.55.e. Ebu’l Fida.176 Bu anlaşmayla aynı zamanda Bağdat’ta artık kesin olarak Berkyaruk adına hutbe okunmaya başladı. s. İbnü’l Esir. Ülkenin harap oldu ve valilerin halka zulümleri arttı.Mustafa Salih Çakmaklı. çev. a. Bunlardan biri.223. II. İstanbul. Harameyni’ş Şerifeyn’e egemen olacak. a.g.g. II. a.e.e. İbnü’l Esir. II. a. Halife de ona 50000 dinar verdi.171 Ardından gerçekleşen dördüncü savaşta Berkyaruk.g. a. Sencer ise Horasan bölgesine egemen olacaktı. II.M.g. Çağatay Uluçay. a. 1992.63.e.178 491/1097 yılında Haçlılar Suriye’ye girdiğinde Müslüman ümmetin başı olma iddiasıyla ortaya çıkmış iki kişi vardı. İran. Zaten Haçlıların Beytü’l Makdis ve civarını ele geçirmelerinin nedenlerinden biri de o dönemde İslâm dünyasının dağınıklığı. 216. Taberistan.

XII.e.g. 225. İbnü’l Cevzî. X. 191. 1990. İA. II. çok sayıda 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 İbrahim Kafesoğlu. İbn Kesir. Nevzat Kösoğlu.g.Melikşah’ın saltanatı birkaç ay devam edebildi. İbnü’l Esir. “Selçuklular”.180 Batınîlere karşı savaşılmasına181 rağmen Batınîlerin yayılması önlenemedi. Sencer bu bölgede otoritesini sağlamlaştırdı ve huzuru sağladı. 160. a.e.g. a.g.e.172. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. 322. a. Ali el-Hüseynî.182 498/1105 yılında Berkyaruk üçüncü ziyaretini gerçekleştirmek üzere Bağdat yolundaydı. Batınîlerin kilit noktalardaki kalelerine saldırılar düzenledi. O dönemde uygulanan âdet üzere gözlerine mil çekildi.57.161-163. a. 110. X. el-Muntazam.e.184 Muhammed Tapar durumu kabul etmedi. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. M.190 Ana-bir kardeşi Sencer191 Horasan bölgesine egemendi.Melikşah ve adamları özür dileyip çekildiler. s. 374.e.g. Yolda hastalandı. s. 305. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. IX.g.e. VII. Bu kalelerden biri de Şe’der kalesiydi.183 Tahta oturan II. a.Altay Köymen. Bu kaleyi kuşatan Muhammed Tapar. V.e.188 4. 150 İbnü’l Esir.e.e.e.Melikşah da Bağdat’taydı ve adına hutbe okunmuştu. 159. s. İbnü’l Esir. Ahmed Cevdet. Oğlu Melikşah’ın veliaht olmasını vasiyet etti. a. Ebu’l Fida.e.172.194 Sultan. a.g. 164. 164. X.g. Aynı yıl öldü. İbnü’l Cevzî.g. a. s.e. Suyutî. İbn Kalânisî.338 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S cadele veriyordu. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî.e. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.187 Ardından Abbasi halifesi Mustazhir (487-512/1094-1118) Muhammed’i sultan ilân etti ve ona “Gıyasüddin(Dinin bereketi)” ünvanını verdi. a. XII.Melikşah bu sırada dört yaşındaydı. Bu sırada II. Bunun üzerine II. VII.185 Muhammed Bağdat’ta hutbeyi kendi adına okuttu. Muhammed Tapar saltanatı boyunca Batınîlerle mücadele etti. s. saltanatının ilk günlerinde Selçuklu ülkesinin bütününe egemen olmasına189 rağmen tek başına idare edemedi. a.186 II. Sultan bunları bulup cezalandırdı. . a.61.239. a.g.276.192 Batınîler Muhammed Tapar’ın bir çok valisini öldürdüler. s. Suyutî.g.284.g.g.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi: Muhammed. s. II. X. Büyük kardeşi Berkyaruk’un ölüm haberini alan Muhammed Tapar Bağdat’a henüz girmişti. İstanbul.193 Devlet içine de sızdılar. Suyutî. a.

193. II. bkz. Ebu’l Fida.g.201 Bu konuda çağdaş tarihçiler de aynı kanaattedir. Ankara. Beyrut. Ankara. DİA.g. II.Ali el-Hüseynî.195 Bu başarı özellikle Bağdat’ta büyük bir sevinç meydana getirdi.e. a. bkz. 336. Ahmed Ateş.g. a.Muhammed’i tanımış oldu. Sultan burayı ele geçirmek için çok mücadele etti.g. s. II. 196.g. Ebu’l Fida. AÜİF Dergisi. a.Muhammed b.512/1118 yılında Mahmud adına Bağdat’ta hutbe okundu. II.62. İbn Kesir.g.e. 1989. Sonuç itibariyle Alamut kuşatması esnasında çok sayıda Batınî öldürülmüştür. kalede mahsur kalan Batınîler yiyecek alamadıkları için neredeyse açlıktan ölecek duruma gelmişler. a. Nevzat Kösoğlu. a.203 511/1117 yılında Muhammed Tapar vefat etti. XVI.207 Ancak amcası Sencer kendini yeğeninden saltanata daha çok layık gör195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 Ebu’l Fida. İbnü’l Cevzî. 1997. 229.49. s.e. Ahmed b. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye.g. 348.84. a.e. II. 166. s. s. 1990. Fakat Selçuklu ordusu burayı ele geçiremedi.263.Mahmud. Ali el-Hüseynî. İbnü’l Cevzî. II. sultan olarak Mahmud b. a. İran’da Elburz dağları üzerinde. a.e.g. Ahmed b.g. III-I. Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. İran’da Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusu.e. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (511/1118).205 Yerine oğlu Mahmud geçti. DİA. Hüseyin Emin.Çağatay Uluçay. sonraki yıllarda Batınîlerin etkinliği zayıflardı.g. s.301.57. a. Örneğin Hüseyin Emin. Çatışmalarda ölenlerle birlikte açlıktan ve hastalıktan telef olanlar da vardı. 42. 1954. Abdülkerim Özaydın. s. XII. 528. İstanbul.e. Zekeriya b.“Hasan Sabbah”. Kazvinî.202 Kanaatimizce bu bilgi doğrudur.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 339 Batınî’yi öldürdü. IX. 347.Mahmud (862/1283). İbnü’l Esir’in rivayetine göre Selçuklular kaleyi ele geçirdiler.e. a. Selçuklu askerlerinin kaleyi ele geçirecekleri sırada Sultan Muhammed Tapar’ın vefat haberinin geldiğini ve sonuç alınamadan askerlerin kuşatmayı kaldırdıklarını ifade etmektedir. 42. IX. 229.Mahmud.206 Böylece halife. Hüseyin Emin.e.150. a. a. Abdülkerim Özaydın. Çünkü Alamut kuşatmasından sonuç alınsaydı.Mahmud’un Selçuknâme’sinden öğreniyoruz.204 Ölüm nedenleri arasında Batınîler tarafından öldürüldüğü görüşünün de olması ayrıca dikkat çekicidir.g.el-Muntazam. s. a.e. ancak gizli yardım aldıkları için uzun süre dayanabilmişlerdi.g. 23-54. 529. b. s. İbnü’l Esir.200 Ancak bu rivayetin doğru olmadığını Ahmed b.e.el-Muntazam. 222.g.e.199 511/1117 yılındaki kuşatma uzun sürmüş. II.e.t. “Alamut”. Kale asıl şöhretini Haşşaşîn’in lideri ve İsmâilî Devletinin kurucusu Hasan Sabbah’a borçludur. Kazvin’in kuzeydoğusunda yer alan müstahkem bir kale.67. . Abdülkerim Özaydın. İstanbul. Ele geçirilen kale harap edildi.196 Batınîlerin elindeki en önemli kale ise Hasan Sabbah197 ın karargâhı olan Alamut198 kalesiydi. 337. X.y (basım tarihi yazılmamış).Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad.

459. İbnü’l Esir.208 Onu kendisinden sonra veliaht tayin etti. kendisinin Halife Müsterşid’i azlederek yerine Abbasoğullarından veya Hz. X.g. Sultan Sencer bu ortamda halifelik ile ilişkilerini yürütmeye çalışıyordu.15.g. s. a. II. Azimî. thk.g.209 5. a. 10. 9.g. VII.Sadaka destekliyordu. . Mahmud’a bir mektup yazarak bu ittifaktan derhal ayrılmasını istedi o da ayrıldı. II. Sencer galip geldi. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb.216 Bu arada diğer kardeşi II. Büyük Selçuklu Devletinin zayıfladığını ve kendi egemen olduğu bölgelerde bile otoritesinin ortadan kalkmaya başladığını gören Halife Müsterşid Billah. 231. a. 231.e. İbn Kalânisî. a. II. II. Bunu devletin emirlerine ve Abbasi halifesine bildirdi. 230. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. Ebu’l Fida. İbnü’l Cevzî. a. Halife onun sultanlığını kabul etti.g. Mes’ud’u bir kısım Türkmenler ile Hille’nin Arap emiri Dübeys b.e. Aralarında savaşlar meydana geldi. Ebu’l Fida.340 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S düğünden kendini sultan ilân etti.e.322.211 Bu dönemde Abbasi-Selçuklu ilişkileri yeni bir döneme girdi. Ebu’l Fida. M. Bu ittifakı öğrenen Sencer.g. Sencer’in Irak’ta naib bıraktığı yeğeni Mahmud ile ilişkilerini geliştirerek. a.Tuğrul da Irak’ta egemen208 209 210 211 212 213 214 215 216 İbn Kalânisî. Bu yüzden Selçuklulardan iki sultan ortaya çıktı.y. Sencer kardeşinin oğluyla barış yaptı. 170.41.212 Oysa Sencer. hatta Sencer’e karşı ittifak kurarak savaşma kararı almışlardı.e. Mahmud’a çok iyi davrandı.Sencer Dönemi: etti210 Sencer’in tahta geçtiği sırada Bağdat’ta Halife Mustazhir (512/1118) vefat yerine oğlu Müsterşid geçti. s. onu kızlarından Mehmelek Hatun ile evlendirdi. a.e.g. s.e.e. s.321.b. a.Said Âşur. 230.e.214 Halifeye saygı ve bağlılık konusunda babalarının yolundan yürüdüğünü dile getiren Sultan Sencer.Altay Köymen. Abdülvehhab en-Nüveyrî.Ali soyundan başka birini halife seçeceği yolundaki söylenti ve ithamları ise yalanlıyordu.y. VII. Ona ikramda bulundu.213 Mahmud’a ayrıca “Sultanu’l Muazzam”(Büyük Sultan) ünvanını vererek kendisine bağlı kalmak şartıyla Irak’a sultan tayin etti. 1985.g.215 Diğer taraftan Mahmud’un Irak’taki egemenliğine ilk itiraz kardeşi Mes’ud’dan geldi. Kendisine gelen halifelik elçilerine halifenin otoritesini tanıdığını ifade eden işaretler bile veriyordu. Duruma el koyan Mahmud 514/1120 yılında kardeşi Mes’ud’u yendi.

İbnü’l Cevzî.e.e. silaha başvurulmamasını istedi. s. a. X.g.219 Mahmud’un geri çekilmesinin sebebi hasta olmasıydı. İbnü’l Esir. İbnü’l Cevzî. Çünkü Halife Müsterşid ne pahasına olursa olsun Selçuklu egemenliğinden kurtulmak istiyordu. II.51. a.g. a. X.g.Altay Köymen.g. İbnü’l Cevzî. tedbir ve hazırlıkları sultanın görmesini istememesi.91. a. Mahmud’un ağırlıklarına saldıran halife karşısında Mahmud geri çekildi. idarî. . askerî.e.Ancak Mahmud’un gücüne dayanamayıp Dübeys ile birlikte amcası Sencer’e sığındı.e. Halife ise kendisinin bu yıl Bağdat’a gelmemesini aksi halde kılıca başvuracağını bildirdi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 341 lik mücadelesi veriyordu. a. malî. a. IX.e.g. 2-Henüz tamamlayamadığı bu hazırlıklar için zaman kazanmak istemesi.4. 526/1131 yılında Mahmud Bağdat’a gitmeye karar verdi. 676. Halife barış yoluyla Bağdat’a girmelerine engel olamazsa savaşacaktı. İbnü’l Cevzî. Bu durumda bile elçi göndererek halifeye bağlılığını bildirdi. a.220 Ardından Mahmud vefat etti. Azimî.223 217 218 219 220 221 222 223 M.217 Halifeye elçi gönderen Mahmud. (526/1131)221 Mahmud’un ölümüyle Sencer adına okuttuğu hutbeyi kesen Halife Müsterşid222 in bu tutumu karşısında harekete geçen Sencer’in amacı halife ile savaşmak değildi.e. Sultan Mahmud’un Bağdat’a yürüme kararına karşı çıkan halifenin böyle davranmasının başlıca üç nedeni vardı: 1-Devlet olma yolunda aldığı. X. 255-259. a-Sultan Mahmud ile Halife Müsterşid Arasındaki Mücadele: Selçuklu sultanlarının Bağdat’a gelmelerine karşı çıkan halife bu dönemde egemenlik haklarını almak istediğini açıkça ortaya koydu. 26. Amacı halifeyi kendisine karşı yapılmış ittifaktan ayırmaktı.g. 3-Nihayet halkı bir ordu yerine iki orduyu. 24. halifenin ordusu ile sultanlık ordusunu barındırmaya ve beslemeye mecbur ederek sıkıntıya maruz bırakmak.e. X.g.218 Halife Müsterşid oğlu Raşid’i halefi olarak Bağdat’ta bıraktıktan sonra Mahmud’a karşı harekete geçti.

g. “Sencer”. 52.232 Halifenin üzerine yürüyen Mes’ud onun 224 225 226 227 228 229 230 231 232 Mes’ud b. a.166. 231.g. s.Altuntegin kendisine atabeg tayin edildi. Kerimüddin Mahmud (733/1132). IX. İstanbul.Muhammed Tapar”. 214. a. Aksarayî. İbnü’l Cevzî. 349-351. . İslâm tarihi kaynakları bunu reddetmektedir. 55. Hamid el-Isfahanî.e. Sultan Muhammed Tapar öldüğünde (511/1118) Mes’ud atabegiyle birlikte Musul’da bulunuyordu. XI. X. amcası Sencer’in egemenliğindeki Rey’e sığındı. 28. Sultan Sencer ve Mes’ud’un isimlerini hutbeden çıkardı. a. İbnü’l Cevzî.143. Hatta İbnü’l Cevzî’nin nakline göre Müsterşid’den sonraki halifeler.Nuri Gençosman. İA.Altay Köymen. X. Sultan Mahmud 525/1131 yılında ölünce tahtı ele geçirmek için yeniden harekete geçti… (Faruk Sümer.e. Bundan etkilenen Abbasi hanedanı Selçuklular aleyhinde propagandaya başladılar. II. 53.229 Bu görüşe Selçuklu tarihçisi M.g. a.Tuğrul halife ile birlikte kendisine karşı ittifak kurdular.g. Hemedan civarında gerçekleşen savaş(527/1133)da Mes’ud’un daha doğrusu müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı.230 Müsterşid’in yerine veliaht olan oğlu Raşid Billah geçti.231Raşid. Selçukî Devletleri Tarihi. M. M.225 Artık Sultan Sencer’in Irak’ta otoritesi kalmadı. 27.Altay Köymen. Böylece Irak Selçukluları müstakil bir devlet oldu. XXIX. İbnü’l Esir. s. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. XI. Ankara. II. Irak Selçukluları Devletinin başkenti olan Hemedan’ı işgal etti. İbnü’l Cevzî.228 Halifenin Sencer tarafından öldürttüğü iddiası doğru değildir. 1966.342 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mahmud’un ölümünden sonra Sencer’in iki yeğeni Mes’ud224 ve II.Tuğrul. X. 53. DİA. Mes’ud. Mes’ud. İbnü’l Esir. Emir Mevdud’un 507/1113 yılında Dımaşk’ta Bâtıniler tarafından öldürülmesi üzerine yerine getirilen Aksungur el-Porsukî başarılı olamadığından azledildi. Böylece Mes’ud Irak Selçukluları Devletinin başına geçti.e. b-Halife Müsterşid’in Ölümü ve Batınîler: Halife Müsterşid Billah 528/1134 yılında ordusunun başındayken Batınîler tarafından öldürüldü226 Bu suikast Batınîlerin saçtıkları dehşeti göstermesi bakımından önemli bir örnektir.Altay Köymen de itiraz etmektedir.e. 1943. çev. 52.227 Halifenin suikast sonucu ölmesiyle Sultan Sencer’in öldürttüğü şayiası da yayıldı. Üstelik babasının intikamını almak için ordu toplamaya başladı. Henüz üç yaşında iken Türk Devlet geleneğine göre merkezi Musul olan el-Cezire valiliğine gönderildi ve Mevdud b. a.) M. Selçuklulara karşı önü alınmaz bir düşmanlık duygusuna kapıldılar. Seyfullah Kara. Muhammed Tapar: Sultan Muhammed Tapar’ın oğludur.e.g. “Mes’ud b. a.e.g. 489.

Şemsî.238 Alınan bu tedbirlere rağmen Batınîlik-İsmaililik cereyanı gelişerek. Tahran.Altay Köymen. Bu olayla halife-sultan mücadelesinin üçüncü safhası da Selçuklular lehine sona erdi. e. Said Nefisî. Tarih-i Beyhak. Batınîlerin nerede yakalanırlarsa derhal öldürülmelerini.234 Daha sonra Bağdat’a bir hücum hazırlığına girişti. İbnü’l Cevzî. 1317. İbnü’l Cevzî. 489. a. Sultan Sencer’in talimatıyla Muktefî’yi halife ilân etti. Raşid’in Batınîler tarafından öldürülmesi babasına nazaran çok daha zor kabul edilebilir. diğer taraftan da devletin bel kemiği olan Horasan’a yayıldı. el-Muntazam. M. M. s. fakat Bağdat sınırlarını aşarak başka ülkelere geçtikleri zaman iki halifeyi de arka arkaya Batınîler öldürüyor. Ahmed Behmenyâr. Zira Bağdat’ta bulunan halifelerin hiçbirini Batınîler öldürmüyor.Altay Köymen.194-199. Mes’ud. silah satın almayacaklar. X.(531/1136)233 Raşid. IX. Buna göre Batınîler yeniden kale yapmayacaklar. nşr. 1317. Şemsî. İstanbul. M. İA. bir taraftan Suriye’ye. a. Yönetim istikrara kavuşmuştur. Siyasî ihtirasa sahip Raşid’in sultanlar tarafından öldürtülmesi kuvvetle muhtemeldir. Sencer’in en ilginç icraatlarından biri de Bozkuş isimli komutanı vasıtasıyla Batınîlerle barış anlaşması yapmasıdır. vezirinin öldürülmesine rağmen. 26.240 Sencer. 492. X. 305.236 Ancak Sencer zamanında iç mücadelelerden dolayı Batınîler üzerine gidilemedi. II.239 521/1127 yılında vezir Kâşânî Batınîler tarafından öldürüldü.Hümamiddin. Bunun sebebi olarakta kendisine suikast yapılmasından korktuğu için olduğu söylenir. X. İbnü’l Cevzî. hiç kimseye inançlarını kabul ettirmeye 233 234 235 236 237 238 239 240 M. mallarının yağma edilmesini ve ailelerinin esir edilmesini emretti. II.g. Tahran. X.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 343 Bağdat’ı terk etmesini sağladı. Batınîlere karşı yeni önlemler almamış. el-Muntazam.237 Sencer bu fitne unsuruyla mücadeleye önem vererek ve veziri Kâşânî. . “Sencer”. nşr. Hândmîr.Altay Köymen. Muhammed Tapar’ın ölümüyle tekrar güçlenen Batınîler 518/1124 yılında büyük bir katliam yaparak 700 kişiyi öldürdüler. 249.g. “Sencer”. Bağdat’tan kaçtıktan sonra atabeg Nureddin Zengi’ye sığındı. Ebu’l Hasan Beyhakî. Bunu mantıken kabul etmeye imkân yoktur. karşı bir harekâta geçmemiştir. Gıyasüddin b.235 Bundan sonra Sencer dönemi nisbeten daha huzurlu geçmiştir. 67.271-276. 304. 1966. 154.Altay Köymen. İA. Düsturu’l Vüzera. kaleden kaleye sıçrayarak. s. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Bu sırada öldürüldü.e.

Kendisine karşı koyan Irak Selçukluları sultanı Mes’ud. Irak.Altay Köymen.245 551/1156 yılında kaçırılarak esaretten kurtarıldı. İskenderiye. VIII.Zetterstéen.V.Altay Köymen. e.137. s.e. Sencer’in esaretten kurtulduğunu duyan tabi devletlerden bazıları.241.g. M. Ali el-Hüseynî. 1965. “Muktefî”. Bu dönemde Selçuklu dünyasına atabeyler de egemen olmaya başladı. 222. 1971.V.242 c-Büyük Selçukluların Irak’taki Egemenliklerinin Sonu: Sultan Sencer’in onayı ile halifelik makamına getirilen Muktefî Billah. VII.120.249 Fakat Büyük Selçukluların yerini alan bu devletçiklerden hiç biri. 153. Şam ve Cezire atabeylikleridir. İA. Selçuklulara karşı kendinden önceki iki halifeden daha fazla mücadele etti. s. Büyük Selçuklu İmparatorluğu.e. XI. İstanbul. İbn Kesir.243 Halife Muktedî. ihtiyar sultanın dağılan devleti yeniden toparlamasına imkân vermedi. İstanbul. İbnü’l Esir. a. a.87. a. Osman Turan. aynı zamanda egemenliğini de genişletmeye çalışıyor. Ali İbrahim Hasan. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. 576.m. a. 466. XII.(551/1156)Bu olay Selçukluların Irak’taki sonu oldu. yalnız bağımsızlığını korumaya değil. .250 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 M. 183. VIII. Sencer’e bağlılıklarını bildirdiler. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. İslâm dünyasının içinde bulunduğu tehlikeden söz etmekte. Selçuklulara Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. tüm Yakın ve Ortadoğu’ya esaslı bir düzen getirememiştir.246 552/1157 yılında Sultan Sencer’in vefatıyla Büyük Selçuklu Devleti tarihe karıştı.g. Kudüs’ün domuz ve şarap ticareti yapılan bir yere dönüştürüldüğüne temas ediyordu.247 Ölüm haberi Bağdat’a ulaşınca Bağdat’ta adına okunan hutbe kesildi. II.244 Sencer 536/1141 yılında Türk asıllı Karahıtaylara yenildi. 576. 465. s. Buna karşılık Batınîlerin statüsü korunmuş olacaktı.Ancak anlaşmaya uymayan Batınîler sürekli yayıldılar. Irak’ın idarî bölgelerini birbiri ardına ele geçiriyordu.241 Diğer taraftan devam eden Haçlı akınlarına karşı ne Sultan Sencer ne de halife karşı koyamamıştır.Zetterstéen. a.151.e. s.344 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S çalışmayacaklardı.g.468.g. K. Hüseyin Emin. Hüseyin Emin.g. 1971. Musul.248 Bundan sonra Selçukluların egemen oldukları coğrafya karışıklıklar içinde kaldı. s.e. s. 230. a. Anadolu ve Kirman Selçuklularıdır. K. En meşhurları. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. Selçuklu devletçikleri ortaya çıkmaya başladı. En meşhurları.g. 155. Nitekim 527/1133 yılında halifeye yazdığı mektupta Sultan Sencer. Halife Muktedî tarafından yenildi. Ancak etrafında toplanan komutanları arasındaki rekabet.

Yüzyıllardaki İlmî ve Kültürel Durumu: Bilindiği üzere Abbasilerin ilk yüzyılında ilim ve kültür hayatı çok canlıydı. Selçuklu Tarihi.Dursun Yıldız. H.KÜLTÜREL İLİŞKİLER A. V.ve XI. 35. .255 Bu dönemde ilim ve kültürün gerilememesinin bir sebebi de Müslümanları meşgul edecek yeni fikirlerin ortaya çıkmasıdır. İstanbul. V.253 Açıktı ki Abbasi devleti artık ilk zamanlardaki gücüne ulaşamazdı. II. İzah:Fuad Köprülü. a.DİA.g. Zaten halife de bunlarla mücadele edemedi.Barthold.256 251 252 253 254 255 256 M. çev. Ahmed Emin. Oysa buna imkân yoktu. Ayrıca halifeliğin güçlü bir ordusu da yoktu. Yunan felsefesinden ve diğer batı ilim eserleri tercüme edilerek bunlardan yararlanılmıştı.171. İbrahim Kafesoğlu.251 İslâm dünyasının batı bölgesi korkunç Haçlı işgalinin ızdırapları içinde yuvarlanır ve sultanlar yakaladıkları her fırsatta bu işgalcileri durmak amacıyla ordular techiz ve sevk ederken. 1991.Barthold.252 Selçukluların zayıflamasıyla Bağdat ve çevresinde fiilî egemenliklerini kuran Abbasilerde tekrar büyük bir Arap devleti kurma fikri oluştu. Onlar yalnız İslâm halifesi sıfatıyla manevî egemenliklerini Müslüman sultanlara tanıtmak istiyorlardı. ilim adamları desteklenmişti.Muhammed el-Hadramî. Alparslan ve Zamanı. 402. s. Çünkü bölgedeki dengeler değişmişti. Bağdat’ta Selçuklu idaresini parçalamak için plan hazırlıyorlardı.Zakir Kadiri Ugan. Müslüman ülkelerini Haçlılardan kurtarmak için çareler düşünmeyen halifeler.254 II. Ankara. 12. 1962.e. Doğuda Moğollar ve Harizmşahlar güçlenmeye başlamıştı. İstanbul. İslâm medeniyetinin Selçuklulardan çok önce gerilemeye başladığını söyler. Mukaddime. I. İlme önem verilmiş.Altay Köymen. s. İbn Haldun bu dönemi değerlendirirken.Abbasi Halifeliğinin X. Halifelik coğrafyasının üzerinde bir çok devlet kurulmuş ve genişlemişti.40.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 345 Selçukluların Bağdat üzerindeki egemenliklerinin sultanın hayatıyla kaim olması dikkat çekicidir. Zuhru’l İslâm.93.“Abbasiler”.1988.I. Örneğin Tuğrul Bey’in vefatından Alparslan’ın tahta geçişine kadar olan zaman içerisinde Bağdat’ta Selçuklu egemenliği söz konusu değildi. Mısır. Özellikle Halife Me’mun döneminde Beytü’l Hikme gibi bir kuruluş hizmete açılmış. İslâm Medeniyeti Tarihi. s. III. 2. 1984. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. İbn Haldun.

bir memleketten diğerine giden gezgin bilginler için durak yerleriydi. Hüseyin Emin. hatta Selçuklu Devletinin zayıflamasına neden olduğunu iddia etmek kanaatimizce doğru değildir.İbrahim Hasan. s.yüzyılda kullanılmaya başlandığı 257 258 259 260 261 262 Hüseyin Emin.g. Ancak onun aşırı Şafiî taraftarlığı yapıp Müslümanlar arasında ayrılığa neden olduğunu söylemek.Nizamiye Medreselerinden Önceki Eğitim-Öğretim Faaliyetlerine Genel Bakış: Abbasilerin ilk devrinde eğitim-öğretim kurumları için medrese kelimesi kullanılıyordu. Eş’arilerin lanetlenmesi uygulamasını kaldırdı. İbrahim Kafesoğlu.261 Nizamiye medreselerinde Şafiî mezhebinden hocaları görevlendirmesi bölge halkının Şafiî olması nedeniyledir. s.g. H.346 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Selçuklular döneminde yapılan ribatlar. . Şu halde Nizamülmülk’ün çabaları doğrultusunda Selçuklular eğitim faaliyetleriyle yeni bir Müslüman medeniyetinin kurulmasını sağladılar. I. a.260 Mezheplere karşı ölçülü duran Nizamülmülk Batınîlerle amansız bir şekilde mücadele etmiştir. André Miquel.226.e.262 C. a.Nizamülmülk ve Faaliyetleri: Nizamülmülk vezir olduktan sonra Şiî Büveyhîler döneminden kalan ve önceki vezir Amidülmülk el-Kündürî zamanında da devam eden.226. Hüseyin Emin.244.226.g. Bununla birlikte çağdaş araştırmacılardan Hüseyin Emin. a. Bu kurum Irak’ta ilmin ve kültür hareketlerinin gelişmesinde aktif rol oynadı.e. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. s. s. 43.e.259 Nizamülmülk’ün Şafii mezhebinden olduğu bilinmektedir. Nizamülmülk’ün Şafii mezhebini diğer İslâm mezheplerinden daha üstün görmeye yöneldiğini böyle yaparak mezhepler arasında büyük bir ayrılığa sebep olduğunu ve hatta onun Şafiî mezhebini korumasının Selçukluların zayıflamasının nedenlerinden olduğunu iddia eder. a. Ribatlarda kütüphaneler bile vardı.g.257 B.e.258 Bu şekilde davranarak devletin onları dışlamadığını gösterdiği gibi varolan mezhep kavgalarının üzerini de küllendirecek bir davranışta bulundu. Diğer bir ifadeyle mezhep çatışmalarına Nizamülmülk’ün bir katkısı olmamıştır. Bu kelimenin ilk olarak III/IX. 249.Nizamiye Medreselerinin Kurulması ve Medreselerin Faaliyetleri 1. V. İslâm Tarihi.

s. bu gün için de çok ileri bir davranıştır.New York.268 263 264 265 266 267 268 Cahid Baltacı.121. . Kahire. halifenin elçisi olarak Melikşah nezdine Nişabur’a gönderildi.Yıllığı.Sebüktekin tarafından inşa ettirilen medrese olduğunu tesbit etmektedir. Materials on Muslim Education. 245. II. tsz.yüzyılda Karahanlılar zamanında gerçekleşmiştir.5. Eğitim-öğretimde fırsat ve imkân eşitliğini devlet eliyle bir dereceye kadar sağlamak yalnız o zaman için değil. ilk medresenin IV/X. XV/XVI. Sayı:4. Bu nedenle medreseler devletin istediği vasıfta insanlar yetiştiriyordu. 1976.Kempiners. 2-Devlet menfaatleri ve Sünnî olmayan ideolojilere karşı savunma tedbirleri: Devletin mülkî teşkilat kadrolarının ihtiyacı olan elemanın yetişmesini sağlamaktı. London. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye.Kuruluş Sebebi: İki nedeni vardır: 1-Amelî ihtiyaçlar: Fakir öğrencilerin okumalarını sağlamak bu türdendir.IV/X. III.266 2. Ancak bu medreseler Nizamiye medreseleri kadar etkili olamadılar.225. Nebrâvî.264 İlave olarak ilk Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in de Nişabur’da 434/1046 yılında bir medrese265 yaptırdığı tesbit edilmiştir.Encyclopedia of Asian History.Altay Köymen. s.Triton. IV. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. IV. 1955. Islamic Culture”. “Nizamülmülk”. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. Russell G. 126.30-71. Söz konusu medreseler camilerde verilen eğitimin biraz daha gelişmiş şeklidir.S.s. medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması.yüzyılda Nişabur’da Beyhakî medresesi adıyla Nasr b. Tabi ki devlet teşkilatında çalışacak bürokratların devletin istediği vasıflarda olmaları şarttır. 108. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. Ankara.267 Bu esaslar üzerine Nizamülmülk’ün çabalarıyla Selçuklu Devleti millî bir eğitim anlayışına kavuşmuş oluyordu.263 Fakat tarihçi Nebrâvî.İsmet Kayaoğlu. Higher Education in Medieval Islam. 1957. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. A. Görüldüğü gibi Nizamiye medreselerinden önce de medreseler kurulmuştu. 1988. Nizamiye medresesinin ilk hocası Ebu İshak Şirazî. Haydarabad. II (1947-1948).Altay Köymen. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Örneğin Arslan Gazi Tafgaç Han (v. 1975. M. Konya. S. XXIX. Şayet etkili olsalardı tarihçiler önemle üzerinde dururlardı. M.M. 87.Ü.Samadi.1035)Merv’de bir medrese yaptırmış ve vefatında oraya defnedilmiştir.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 347 bilinmekle beraber. İstanbul. A. İslâm Kurumları Tarihi. Aydın Sayılı. s. 50. 1994.

Ankara. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi. Sultan Alparslan’ın kendisini geniş yetkilerle donatması bunun bir nedeni olarak sayılabilir. 1976. öğretim kadrosu.276 Bu medrese dünyadaki ilk üniversite olma özelliğini de taşır. İsmet Kayaoğlu. “Nizamiye Medresesi”. İstanbul. 2007. a. çev. s. 22 Eylül 1067 tarihinde açılan Bağdat Nizamiye medresesi273 binaları.348 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Nizamülmülk Bağdat’ın ardından Belh. Komisyon. s.e. Hüseyin Emin. 3. 97.e. II. Ahmed Çelebi.Hitti.8.271 Nizamiye medreseleri Bağdat’ın 656/1258 yılında Hülagü yönetimindeki Moğolların işgaline kadar devam etti. es-Sıratu’l Müstakîm. Cahit Baltacı. aynı zamanda malî özerkliğe de sahip bulunuyordu. I. 284.elHayatü’l İlmiye fi’l Irak. öğrencilerin kalacakları yurtlar ve aldıkları burslar ile kendilerini kaygısızca ilme verebiliyorlardı. XVII. 1995. 123.8.K. 50. maaş kaygısından kurtulmuş hocaları. 188-191. öğrencileri ve gelir kaynakları ile bir bütün teşkil etmekteydi. Merv ve Musul269 şehirlerinde de Nizamiye medreseleri kurdurdu.114. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. XXXIII. 50. 1320.e. Bunlarla da kalınmayarak medreseler köylere kadar ulaştı. Basra. Daimî bir gelir kaynağına sahip olan bu medreseler. X. New Delhi. Isfahan.1980. a.255.Medresenin Gelir Kaynakları: Vakıflar: Medresenin giderleri kurulan vakıflardan karşılanıyor274 bununla da kalınmayarak öğrencilere maaş ve burs veriliyor275 bu konuda uzak bölgelerden gelen öğrencilere öncelik tanınıyordu.g. a.135.g. s. 1. Abdülkerim Özaydın.e. s. 1963.Tahran. Tarih-i Taberistan. Meriyzan Useyrî.272 Bu medreselere “Nizamiye” adının verilmesi şaşırtıcıdır. el-İslâm. Böylece medreseler eğitim tahsis edilmiş binaları. DİA. İsmet Kayaoğlu. İstanbul.Ali Yardım. Erdoğan Merçil. Herat. Halbuki o zamana kadar inşa edilen kurumlara sultanların adı verilirdi. I. Nişabur.Abbas İkbal. 1987.278 Bu haliyle bu kurumlar 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 İbn İsfendiyar.394. . İbnü’l Cevzî. kütüphanesi. Bağdat. İbrahim Kafesoğlu. Nizamülmülk bu konuda istisna olmuştur. a. II.277 Zaten Selçuklu medreselerinin özgün taraflarından birisi de budur.270 Ancak bu medreselerin bir çoğu Bağdat Nizamiye medresesinin ilk kademeleri seviyesindeydi. s.e. 409. “Selçuklular”. İslâm Kurumları Tarihi. 632. II.g. İA.Studies in Islam. a. s. Ziya Hasan Faruqı.g. Mekketü’l Mükerreme.g. P. nşr. yalnız ilmî ve idarî özerkliğe değil.

Altay Köymen.281 Bu medreselerde söz konusu ilim dallarının yanı sıra matematik. s.t. International Structure of the Saljuq Empire. s. İsmet Kayaoğlu. ödüller ve çiftlikler verdikleri için. DİA.115. günümüze göre de ileri eğitim kurumları olma özelliği taşır. “Nizamiye Medresesi”.y. Feraiz. İbrahim Kafesoğlu. Tarih-i Ferheng-i İran. II. Örneğin Ebu Nasr Abdülkerim Bağdadî es-Sulî (v.286 279 280 281 282 283 284 285 286 M. Kendisi. hil’atlar. İsa Sadık.105. ehl-i sünnete mensup şairler. Arap Dili ve Edebiyatı. Ayrıca feraizde hesap ve hatta aruz ilminde mahir bulunuyordu. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 216.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi: Selçukluları bu büyük eğitim faaliyetine sevk eden sebeplerin başında. s. Bu ödül ve bağışları elde etme arzusu. mantık. a. Tahran. İslâm Tarihi. s. Edeb.1026) Nizamiye medresesi kurulmadan önce. s.116. tarih. Paris. Zira 525/1130 yılında Ebu’l Kasım elAsturlabî Bağdat’ta Selçuklu sarayında astronomi alanında çalışmalar yapmaktaydı. Fatımî sarayı ile ilişki kurmuşlardı. V. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi.285 Bu dönemde Fatımî egemenliğindeki Mısır’da pek çok şair yetişmiştir.R. Hadis.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 349 sadece zamanının değil. IV. 188-191. s. devletin siyaseti icabı Şiî ve diğer Rafızî anlayışlarla mücadele etme zarureti geliyordu. H.284 5. a-b.282 Ayrıca hitabet.e.279 4. fıkıh usulü.181. 380. London-The Haque.55.el-Müntehab.Frye. A. fıkıh.Medreselerde Okutulan İlim Dalları: İlmî özerkliğe sahip olan hocalar farklı ilim dallarında ders veriyordu. Selçuklu Tarihi. Abdülkerim Özaydın. Fatımî halifelerini öven çok sayıda şiirler yazıyorlardı. tıp ve cerrahi dallarında da dersler verildiği283 bilinmektedir. Abdülgafur Farisî. b. 2007. kelam âlimi olduğu kadar edip. Zeyl. Bunlara ilave olarak astronomi çalışmalarına da değinmek gerekir. hendese.Lambton. Riyaziye. Şiî şairleri taklit etmeye sevketmiş. felsefe.N. Erdoğan Merçil.g. Cambridge. . şairler. edebiyat da okutuluyordu. XXXIII. ahlak.280 Bağdat Nizamiye medresesinde şu dersler okutuluyordu: Kur’an. Şafiî Fıkıh Usulü.K.62. İstanbul.317. nşr. 31. Selçuklu Tarihi. Nişabur’da on yedi ilim dalında ders veriyordu. Bol bol hediyeler. III. İbrahim Kafesoğlu. 1965. bu sebeple onlardan bir kısmı. History of Iran.S. Eş’arî Kelamı. şair ve gramerciydi.İbrahim Hasan.

622. Bunun üzerine Gazalî. ders veren bazı Sünnî fakih ve kelamcıların yaptıkları vaazlar yeni kavgalara neden olmuş ve bu kavgalar Bağdat’ın sokaklarına taşmıştı. Louis Gadret. Ankara.172. . ister Şafiî-Eş’arî ister Hanbeli-Selefî. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. Ancak bu yeni durum Şiîliğin yeniden teşkilatlanması sonucunu doğurmuştur. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. 1981.Sünniliğin Gelişmesi Abbasilerin ikinci döneminin en önemli özelliği.İbrahim Hasan. Nuri Topaloğlu. isterse de az da olsa Hanefî olsun.295Bu iddiayı tarihçi Abdülkerim Özaydın doğrulamaktadır. çev. 112. Mutezile mezhebine karşı da mücadele verilmiştir. I. 173.317. 1996. “Gazalî. İstanbul.g. 137.E.290 Ancak Nizamiye medreselerinin Batınî-İsmailî fikir ve propagandaları etkisiz kılmada pek başarılı olamadığı anlaşılıyor. “Din ve Kültür”.Ankara. Şiîlik ve diğer mezheplere karşı etkinliği bir günde gerçekleşmedi. Sayı:198. 1989. Abdurrahman Acar. “Muhassılü’l Hılaf”.Agâh Çubukçu. İ. Gazalî: Eş’arî kelamcısı.288 Dönemin Abbasi halifesi Mustazhir Billah. DİA. ehl-i sünnet dışına çıkmamışlar ve ehl-i bid’atla şiddetli bir mücadele içine girmişlerdi. s. İslâm Tarihi. a. İlhan Kutluer. İslâm dünyasında Sünniliğin egemenlik elde etmesidir. H. “el-Kısasu’l Müstekîm”. mutasavvıf ve filozoflara yönelttiği eleştirilerle tanınan İslâm düşünürü… (Mustafa Çağrıcı.Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. Zira.293 Sünniliğin. Şafiî fakihi. s.292 Öte yandan bu dönemde sadece Şiîliğe karşı değil. Belleten. IV.291 D. Şiî ve Batınî grupların etkileri artınca İmam Gazalî289 den eserler yazarak onların fikirlerini çürütmesini istemişti.492. İstanbul. Selçuklu Devri Muhaddisleri.çev. “Hüccetü’l Hat”. “Kitabu Fedaih el-Batıniyye”. Şevki Dayf. s. 1988. “Kitabu Kavâsım el-Batıniyye”.e. Bu fikir Büveyhîlerin egemenliği altında Şiî ve İsmailî akımlar arasında varlığını sürdürdü. “ed-Dercü’l Merkum” adlı eserlerini yazdı. İslâm Medeniyeti. IV. “Gazalî ve Felsefesi”. Bunlar bilinen Şiî inançlarını benimsemekle birlikte sahabilerin çoğunluğunu küfürle itham etmekle diğer Şiî gruplarından ayrılıyordu. 489-505.Ruhi Fığlalı.s. XIII.203.Sultan Tuğrul Bey’in veziri Amîdülmülk el-Kündürî: Amîdülmülk el-Kündürî’nin Mutezile mezhebine mensup olduğu iddia edilmektedir.350 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Şiîlerin fikir bakımından aşırı olanları vardı ki bunlara “Rafızî” deniyordu.294 1. İlave 287 288 289 290 291 292 293 294 295 Montgomery Watt.287 Bu dönemde muhaddisler. 136. 1997. Montgomery Watt.Tezi). Ankara.

“Kündürî”. Talât Koçyiğit.296 Onun Mutezile mezhebinden olduğu konusunda ise bütün kaynakların ittifakı vardır.İmamü’l Harameyn el-Cüveynî gibi fakih ve âlimlerin geri dönmelerini sağlamakla işe başlamıştı.171. Tuğrul Bey’in de Mutezile mezhebine mensup olduğunu öne sürerek Eş’arilerin hutbelerde lanetlenmesini emrettiğini dile getirir. DİA. Beyrut. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. 2. Siyeru A’lami’n Nubelâ. Zehebî. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.Buna bağlı olarak Selçukluların tarih sahnesine çıktıkları bölgeler olan Mâverâünnehir’de Maturidî mezhebi. XXVI.Sultan Alparslan’ın veziri Nizamülmülk: Kılıç pahasına savunulan Sünnî anlayış ilim kurumları ile de desteklenmişti.s.Hârizm’de ise Mutezile mezhebinin egemen olmasının buna neden olduğunu da ortaya koymaktadır.DİA. Seyfullah Kara. 141-144. s.e. XIX. . Ebu İshak Şirazî gibi büyük fakihler memleketi terk etmişlerdi.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî.138. Abdülkerim Özaydın. Kündürî’nin minberlerde Eş’arileri lanetleyen ve Şafiî mezhebinden olanları takip etme politikasına son vererek memleketi terk etmeye mecbur kalmış Ebu’l Kasım el-Kuşeyrî. Daha sonra onun Horasan camilerinde Rafızîlerle birlikte Eş’arilerin de lanetlenmesini istediği.303 Nizamülmülk âlimlere büyük değer veriyordu. Ankara. Ankara. İbrahim Kafesoğlu. 1983-1985.Ahmed b. a. İstanbul. Ebu’l Meâli el-Cüveynî. XXVI. 1993.nşr.g. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. ancak daha sonra bu tavrından vazgeçtiği rivayet edilir. a.86. “Kündürî”. 2002. 2005. VIII. 555. Abdülkerim Özaydın.g.e. Abdülkerim ed-Dîb. 555. s.304 Melikşah’ın isteğiyle kaleme alıp sultana sunduğu Siyasetnâme’sinde 296 297 298 299 300 301 302 303 304 Abdülkerim Özaydın. Selçuk Üniversitesi.300 Vezir Kündürî’nin Şafiîlerle Eş’arilere düşmanlığı ve özellikle İmam Şafiî aleyhindeki konuşmaları yüzünden Abdülkerim b. s. Mikail Bayram.Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. DİA.Hevazin el-Kuşeyrî ve İmamu’l Harameyn el-Cüveynî gibi âlimler Horasan’ı terk ederek kendisine tepki göstermişlerdir. Sayı:18.301Kündürî’nin tazyikinden nasibini alan Ebu’l Kasım Kuşeyrî. 96.Osman (748/1347). “Kündürî”. İbrahim Kafesoğlu. Konya.133.240. s. Tuğrul Bey’in Kündürî ile çalışması esasen kendisinin mezhep farklılığını önceleyen bir tutum içinde olmadığını gösterir.134.302 Bu olaylar bize Sultan Tuğrul Bey zamanında henüz Selçuklu Devletinin Sünnî bir ideolojiye sahip olamadığı gösterir. 1984.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 351 olarak Mutezile-Şiî ifadesini de kullanmaktadır. “Cüveynî İmamü’l Harameyn”.299 Tarihçi Mikail Bayram. DİA. XXVI.297 Onun Şiîliği konusunda da ittifak298 olmakla birlikte kanaatimizce Mutezile olması ağırlık kazanmaktadır. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 555.

s. s.g. IX.g.307 Selçuklu Devletinin resmî mezhebinin olması.Hasan İbrahim Hasan. 250. 1998. Mezhep taassubu da Sünnî anlayışı gelişme aşamasında derinden sarsmıştı. Halife de bunu kabul etti. Hasan b. 165. İslâm Şehri. İstanbul. II. çev. a.Altay Köymen. 305 306 307 308 309 310 311 312 Nizamülmülk.305 Nizamülmülk’ün gayretleri sonucunda Mutezile mezhebi kaybolmaya. 1992. İstanbul. Ankara. II.308 Bir mezhep üzerinde devlet himayesinin olması kargaşaya sebebiyet vermişti.Halife-Sultan İlişkilerinde Yeni Bir Boyut:Evlilikler 463/1070 yılında Alparslan kızını Halife Muktedî ile evlendirdi Alparslan halifeye mektup yazarak torunu ve veliahtı olup daha sonra Muktedî Biemrillah adıyla halife olan Udetüddin’in kendi kızıyla evlendirilmesini istemiştir. Bu evlilik 504/1110 yılında gerçekleşti. . mezhebinde namazlarda besmelenin açıktan okunması ve sabah namazında kunut dualarının okunmasına Hanbelilerin karşı çıkmalarıdır. 152. a. İbn Hallikan. Hişam Naşabî.99. s. a. a. Sünnî anlayışlar arasında daha önce görülmemiş bir rekabetin doğmasına sebebiyet vermiştir. H.g.e. ehli sünnet ise güçlenmeye ve yayılmaya başladı. en-Nuzumu’l İslamiyye.310 Muhammed Tapar Bağdat’a giderek kız kardeşini Halife Mustazhir Billah ile evlendirdi.Elif Topçugil.306 Alparslan döneminde devlet yönetimine Sünnîlerin alınmasına özen gösteriliyordu.309 III. Şafiî.465/1072’de Nişabur’da düzenlenen düğümle bu evlilik gerçekleşti.e.86.133. çev.e. 1975.SOSYAL İLİŞKİLER A. IV. Talât Koçyiğit.g. İbnü’l Cevzî. IV.Nurettin Bayburtlugil.42. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. s. “Eğitim Kurumları”. M. a.87. Öyle ki Bağdat’ta Şafiîler ile Hanbeliler arasında baş gösteren fitnenin sebebi. Ebu’l Fida. 174.Mahmud.311 Bu geleneğe Sultan Sencer de uymuş ve kızını Halife Müsterşid ile evlendirdi. Şimdi de bu evliliklerden bazıları üzerinde duralım.352 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S “Padişahların memleket işleri için âlimlerle meşveret yapması” isimli bir bölüm vardır.e.312 Tüm bu evliliklerden ne sultanlar lehine ne de halifeler açısından herhangi bir siyasî sonuç ortaya çıkmadı. Ahmed b. Siyasetnâme.İshak et-Tusî.g. “Alparslan Zamanı Dinî Siyaseti”.e.

Ebu’l Fida ve Hamid el-Isfahanî’den daha önce yaşamış olan İbn Kalânisî.a.fakat Zahîredüddin’in ölümü üzerine bu evliliği kendi şahsına çevirtmiştir. VIII. Buna göre Halife.e.a. Bağdat-Selçuklu egemenliği boyunca sık denebilecek zaman aralıklarında tekrarlanan evlilikler yoluyla iki hanedan arasında akrabalık kurma geleneği başladı. İbnü’l Cevzî.13. s. İbnü’l Cevzî. Osman Turan. s. 102. Azimî. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.e.13. Bu evlilikle.g. yeğenine karşı tutumunu öğrendi ve Arslan Hatun’a bir mektup göndererek onun halifenin sarayından çıkmasını ve Bağdat’taki sultan sarayına dönmesini ve Rey’e dönmek üzere yol hazırlığı yapmasını istedi.g.Sultan Tuğrul Bey’in Yeğeni ile Halife Kaim Biemrillah’ın Evliliği: Tuğrul Bey’in kardeşi Çağrı Bey’in kızı Hatice Arslan Hatun ile Halife Kaim Biemrillah arasında 448/1056 yılında nikâh yapıldı.g.92.2.s.617.g. s. Selçuklu Tarihi.e. Azimî. . Zekeriya Kitapçı.İbnü’l Esir.g. XII. İbnü’l Esir. 169.e.314 Oysa ki bu rivayete diğer kaynaklarda yer almamaktadır.s. s.141.91.318 454/1062 yılında Tuğrul Bey halifenin.Mir’atü’z Zaman.e.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 353 1. beklediği ilgiyi göstermemiş dolayısıyla Hatice Arslan Hatun Selçuklu sarayına dönmek durumunda kalmıştı. Tuğrul Bey ve Zamanı.e. Ayrıca tarih araştırmacılarının açıklamaları da bunu desteklemektedir.174.40. 67.22.Hamid elIsfahanî. a.Altay Köymen.170.317 Bu evlilikle halife-sultan ilişkileri sağlam bir zemine oturmuş görünüyordu. Bu evlilikle ilgili bir diğer rivayet ise halife ile evlenen kız Çağrı Bey’in değil.134. a. Şinasi Altundağ.Bu evlilik teklifinin halifeden geldiği bize intikal eden bilgiler arasındadır.13. “Kaim Biemrillah”.İbn Kesir. Sultan Tuğrul Bey’in diğer kardeşi Davud’un kızıdır.a.319 Ayrıca Bağdat’taki şahneye(vali)de mektup yazmış. Halife eşini hor görmüş.II. a.g.IX. s. s.e.Tuğrul Bey’in yeğeni ile oğlu Zahîredüddin’in nikâhını yapmış.313 Selçuklu tarihi müelliflerinden Azimî bu evlilikle ilgili olarak farklı bir bilgi vermektedir. a. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Sultanları. İbnü’l Cevzî.Ebu’l Fida.315 Bununla birlikte İbnü’l Cevzî. Arslan 313 314 315 316 317 318 319 İbn Kalânisî.316 Kanaatimizce de Hatice Arslan Hatun Çağrı Bey’in kızıdır. M. s. Hatice Arslan Hatun’un Çağrı Bey’in kızı olduğunu ifade etmektedir. İA. Fakat bu evlilik ne halifeye ne de Hatice Arslan Hatun’a mutluluk getirmedi.g.g.s. VI.İbrahim Kafesoğlu.Mir’atü’z Zaman. a.e. Gelin Rey’den Bağdat’a götürüldü.

g. 20.19.International Journal of Middle East Studies.e. Ali el-Hüseynî.g.325 Nihayet Tuğrul Bey 454/1062 yılında Halife Kaim Biemrillah’ın kızıyla nikâhlandı. böylece hem dünya hem de ahiret şerefine ulaşacağını ifade etmişti. s. Zekeriya Kitapçı. . a.e. a. a.g. 1994.326 Düğün nikâhtan yaklaşık bir yıl sonra gerçekleşti.60. Sayı:1.e. bir heyet kurarak girişimlerde bulunmak ve Hatice Arslan Hatun’un geri getirmek üzere Rey’e gönderdi. George Makdisî.Rivayete göre burada 455/1063 yılında bunun kanamasından öldü. Ebu’l Fida. X.Mahmud.323 Halife bununla da kalmayarak sultanı bu evlilikten vazgeçirmek için büyük miktarda mehir vermesini şart koşmuştu. 1970. Düğün 455/1063 yılında327 Bağdat’ta yapıldı. Ebu’l Fida.168.e.g. V. el-Muntazam. İbnü’l Esir. s.324 Zira o zamana kadar hiçbir halife sultanlardan hiç birine kız vermemişti. Cambridge. Amacı ilişkilerin daha da kötüye gitmesini önlemekti.e. a. 192.g. 261. “Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”.354 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Hatun’un yola çıkarılmasını istemişti. s.H. s.g.322 Sultanın bu niyetini sezen halife. 110.g.g. a.e.331 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 İbnü’l Cevzî. I. a.g.70.e. s.328 Ardından Rey’e hareket eden Sultan Tuğrul. Hüseyin Emin.321 Siyasî nedenlerle yapılmak istenen bu evliliğin amacı Selçuklu hanedanı ile Abbasi Halifeliğini birleştirmekti. 2.e. 181.622) Tuğrul Bey’in zifafa girdikten sonra öldüğünü330 rivayet ederse de kanaatimizce bu doğru değildir. 131. 234. I.Türkiyat Araştırmaları Dergisi. a.e. a. Zekeriya Kitapçı. a.e. İbnü’l Cevzî. VIII. a. şehre varmadan Tacarşat köyünde konaklamıştı. s. Halife karısının Bağdat’a geri dönmesini istemişse de320 sultan tarafından kabul edilmemişti. a. II.Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kaim Biemrillah’ın Kızıyla Evlenmesi: Tuğrul Bey’in eşi Altuncan Hatun.g.e.e.g. a. Konya. a.g. 192. Suyutî. “The Marriage of Tughril Beg”. II.e.g.75. s.45. Ravendî. Sonuç itibariyle bu evlilik amacına ulaşmamış ve iki hanedan arasında akrabalık oluşmamıştır. Ahmed Cevdet. ölmeden önce sultana halifenin kızıyla evlenmesini tavsiye ederek. Ebu’l Fida.208.76. İbnü’l Cevzî. I.329 Ali el-Hüseynî(v. Zira hava sıcaktı. II. Mevdudî. Ahmed b. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. s.15.

Sultan Melikşah’ın Kızıyla Halife Muktedî’nin Evliliği: 480/1087 yılında Sultanın Bağdat’ı ziyareti sırasında kızı Mehmelek Hatun ile Halife Muktedî Billah’ın evlendirdi. Sayı:1.336 B. Sultan Melikşah ise çok küçük yaştaki Cafer’i veliaht yapmak ve torununun hem halife hem de sultan yetkilerine sahip olmasını istiyordu. a.K. 160.15. X. Halife ile sultan arasındaki anlaşmazlıklar bu olaydan sonra başladı ve sultanın ölümüne kadar devam etti.g. kütüphane. Ahmed b. Esasen bu bir Türk geleneğidir. 749. P. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. imaret.m. zaviye ve kervansaraylar ile doldurmaları. III.Mehmelek Hatun sert çıkınca halife kabul etmek zorunda kaldı. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. a. hastane. Selçukluların medeniyet tarihinde en büyük hizmetleri şüphesiz Tuğrul Bey’den itibaren İslâm dünyasının her tarafını cami. Ahmed b. a.g. medrese.e.Mahmud. İbnü’l Esir. .”dedi.335 Nihayet sultanın kızı Isfahan’a döndü.e. Halife kızın gitmesine izin vererek göndermek için hazırlık yaptı.g. oğlu Cafer’i de alıp götürmek isteyince halife izin vermedi.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 355 Tuğrul Bey’in bu evlilik girişiminin sonuçlarından biri de kendisinden sonraki hemen bütün sultanların halifelerle akrabalık kurmak istemesini gelenek haline getirmesidir.333 Bu evlilik merasimi muhteşem oldu.Sultanların Bağdat’ta Yaptıkları İmar Faaliyetleri Selçukluların imar faaliyetlerinde bulunmaları onların Bağdat’ta işgal yoluyla egemenlik kurma amacında olmadıkları anlamına gelir.Mahmud. Meselenin esas noktası da halifenin sultanın kızı Mehmelek Hatun’dan olma oğlu Ebu’l Fadl Cafer idi. Sultanın kızı. tıp okulu. Evliliğin üzerinden iki yıl geçtikten sonra 482/1089 yılında sultanın kızı.e. X.334 İbnü’l Esir bu düğün hakkında “Benzerini Bağdat görmedi.s.Hitti. I. a.” ifadesini kullanır. İbnü’l Esir. Sultan da elçi göndererek “Kızımı göndersin” mesajını iletti. 157. Halife bu oğlunu veliaht yapmak istiyor. 160. 175.332 3. babasına halifeden şikâyetçi oldu ve Bağdat’ta durmaktan sıkıldığını ifade ederek “Halifenin bana saygısı yok. Halife Muktedî’nin önceki hanımından Mustazhir adında bir oğlu daha vardı. bu kurumlar 332 333 334 335 336 Zekeriya Kitapçı. I.

101.168. a. s. Selçuklu egemenliği zayıfladığından bayındırlık faaliyetleri devam etmedi. asayiş sağlanmış. Tuğrul Bey ve Zamanı. Yolcuların dinlenmesi için hanlar yaptırdı.e. a. vakıflar yaptırmıştı.340 İmar faaliyetlerinde Sultan Melikşah dönemi dikkat çeker. George Makdisî. ekonomide de kıpırdanmalar olmakla birlikte348 Selçukluların gelişiyle 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 Ravendî. Selçuklulara bayrak açtı ve Bağdat’ta Tuğrul şehri olarak bilinen bölgeyi ve surlarını yıktırarak yerine Selçuklulara karşı koyabilmek için yeni bir sur inşa ettirdi.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. M. 97. a. kanallar açtırmış. a.e.338 Tuğrul Bey Bağdat’ta çarşılar yaptırmıştı.342 İlave olarak Bağdat’ta bir de cami yaptırdı. Kurumların bakımı için daimî kaynaklar tahsis etmiş.346 Ticarî hayat canlandı ve para değer kazanmaya başladı.e. Abdülaziz ed-Durî.337 Mescid ve medrese yapımının bütün Selçuklu sultanlarının değişmez siyasetleri olduğu bilinmektedir. İstanbul. Konya. 262. ticaret yollarında asayişi temin etmiş. a. Ebu’l Fida. a.g.121. s. İslâm İktisat Tarihine Giriş. köprüler yaptırmış.341 Melikşah’ın icraatlarından birisi de hac yollarının güvenliğidir.13.356 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S için büyük vakıflar yapmalarıydı.IV-V/X.345 Muhammed Tapar’dan sonra.e. s. X.Yüzyıllardaki İslâm Dünyasındaki Ekonomik Durum Bu dönem ekonomik gelişmede hem bir zirve hem de gerilemenin başlangıcıydı. Ebu’l Fida. II.344 Fakat dönemin halifesi Mustazhir Billah.g. 1991. hanlar ve ribatlar inşa ettirmişti. 201. II. Tuğrul Bey ve Zamanı. . “The Marriage of Tughril Beg”.13.339 Bu faaliyetlerde Şiî-Sünni tüm Bağdat’ta yapmıştı. I. IV.e.Tezi). İbrahim Kafesoğlu. Hamid el-Isfahanî.International Journal Middle East. M. 1993. İbrahim Kafesoğlu. Bu yüzyıl ticaret ve sarraflıktaki gelişmenin zirveye ulaşmasına tanık oldu.g.g.Sabri Orman. Melikşah.122. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. s. 293.EKONOMİK İLİŞKİLER A. s. çev. s.e. sular getirtmiş. uzun yollarda durak yerleri. Abdülaziz ed-Durî.119.g.Altay Köymen. Ahmet Turan Yüksel.343 502/1108 yılında Muhammed Tapar Bağdat’taki Daru’l Memleke(Sultan sarayı)tamir edilmesini emretti.Yine bu yüzyılda Büveyhîler döneminin aksine tarım ve çeşitli sanayi dalları gelişti.347 Selçukluların gelişiyle Bağdat’taki ayyarlar ortadan kaldırılmış. s. s.168.XI. I.Altay Köymen.g.

351 Ev fiyatlarının normal zamanlardan çok yüksekti.000. 20. divanda çalışan bir memur da bir aylığı ile kolaylıkla bir ipek elbise satın alabiliyordu. 1349.000 dirheme bir köy satın alınabiliyordu.353 Para kazanmanın güçlüğü belirtilirse sermaye biriktirmenin de ne kadar zor olduğu kendiliğinden anlaşılır.21 dirhem 40 dinar 5 inci 11 veya 25 dirhem Anlaşılan Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da Hıristiyanlardan 3.s.350 B. 15 . Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum.16 dirhem ücret alan işçi de vardı.000 dinarlık zeytin yağını.Eyyüb Taberî. a. Dictionary of the Middle Ages.000 dinara352 kadar olan evler vardı. nşr. D. II.355 Herkes ticareti bu kadar büyük sermaye ile yapamıyordu.e. Servet adaletli dağıtılmıyordu.g. Dinar (Hazırlayanın notu) İbnü’l Cevzî.g.354 Buna karşılık divanda çalışan memurların maaşları çok yüksekti.e. Ayda 10.Ahmed Emin. Bağdat’ta kıymetleri 3. s. Tuğrul Bey’e borç para veren Hüseyin Selmasî. İbnü’l Cevzî.40.6.4000. 17.000 dinara satarak %100 kâr elde etmişti. Muhammed Emin Riyahî. a. 7. 1989.g. 188. a. New York. Yine görünüşe göre ticaret çok daha kârlı idi.349 Ekonomik durum hâlâ kötü idi. Örneğin üç kişi ortalama 13. Hüseyin Emin. II. Bağdat’ta 10. Ayda 70 dinar ile 150 dinar arasında değişiyordu.606. Yağan Paşa Vakfı.e.111. s. 440/1048/1049 tarihli. “Baghdad”.76.000 dinardan 30. 12.g. 12. 20 dirhem koyarak ticaret yapıyordu ve 10 dirhem kâr elde edi- 349 350 351 352 353 354 355 Jacob Lasner. XVII.e. a. 14 . Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. Tahran. 47. s. Görülüyor ki işçi bir aylığı ile bir normal elbise. Miftahu’l Muamelat.58.Ekonomik Durumla İlgili Bazı Veriler 1 koyun 1 sığır 1 kat elbise 1 ipek elbise 1 dirhem 1 at 14 gümüş dirhem=20 veya 22 dirhem=1 altın dinar 57 dirhem 10. Muhammed b.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 357 Bağdat’ta ekonomik yönden ciddî gelişme olmamıştır. .

e.y. a. İskenderiye.Gelir Kaynakları Bu dönemde gelir kaynaklarının başında iktalar358 geliyordu. a. tsz. 3-Ticarete dayalı ekonomi. M. s. Üç kişi 12 dirheme satın aldıkları bir elbiseyi 19 dirheme satarak %58 kâr elde edebiliyorlardı. 66. Bunun dışında ekonomi şu faaliyetlerle işlemekteydi: 1-Tarıma dayalı ekonomi.g. 126. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.e.Eyyüb Taberî.364 356 357 358 359 360 361 362 363 364 Muhammed b. a.121.40. 1000 dinarla 70..000 dirhem bırakmıştı. Halife gelirleri artırmak için vergileri artırmış ve yeni vergiler ihdas etmişti. I.y.356 Küçük ticaretin kâr haddi çok defa bundan fazla oluyordu.İbrahim Hasan. a.y. Sayı:12. Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî.g.e. s. a.362 Abbasilerin ikinci döneminde fetihler durduğu için ekonomi zayıflamaya başlamıştı.363 Diğer bir gelir kaynağı da halife ve sultanın birbirlerine sundukları hediyelerdi ki büyük bir ekonomik değere haizdiler.g. 1979. Bağdat’a gelince şer’î olmayan bu vergiyi kaldırmış. s. IV.106. 2-İmâlata dayalı ekonomi. H. 127. halife Selçuklulardan çekindiği için hazineyi koruma altına aldı.Eyyüb Taberî. Sayı:12.21. Hüseyin Emin.359 Ekonomi yönetimi Selçukluların elinde bulunmakla beraber. Alparslan tarafından vezirlikten azledildiği zaman.358 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S yordu. s.g. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi.128. 1979. I. 228. Bu vergilerden biri de veraset vergisiydi. İslâm Tarihi. s.357 C. . Abdülaziz ed-Durî.Altay Köymen. Muhammed Ahmed Abdülmevla.y. b.361 Pamuk üretimini yaygınlaştırdılar.360 Selçuklular harap olan tarımı kısmen de olsa yoluna koydular.Altay Köymen. Fakat Tuğrul Bey. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.135.e. 67. 300 gulamından ve sayısı bilinmeyen cariyelerinden başka. Muhammed b. b. s. ayrıca divan kurarak yapmak istedikleri müsadereyi de durdurmuştu.g. 229. 261. İbnü’l Cevzî.e. M.

31. Ebu Zeyd Şelebî.150. M. tsz. a. 1-Bağdat’tan Çin’e.Ticaret Yolları ve Kervan Ticareti: Halifeler ve emirler ticarete özel bir önem veriyorlardı. . a. 1983. 1975. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî. Yolların güvenliğine de önem veriliyordu.367 2. Bu ürünler Mâverâünnehir 365 366 367 368 369 370 371 Le Strange Guy.E.Heyd. s. Kahire.Ziya Karal. I.16.t. Cürcan’a ve Hazar denizine ulaşan kara ve deniz yolu. 116. Semerkand’a ve Türkistan’a giden kara yolu.g. Beyrut. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye.31.369 Yani halifeliğin yönelişi Ortaasya’ya doğru idi. a. çev. D. W.Heyd. Maurice Lombard.e.g.e. 1985.251.s. çev. s. s.Beşir Fransis. İsmet Kayaoğlu. ipek kürk ve kâğıttır. Yakındoğu Ticaret Tarihi. bununla beraber ekonomik olarakta bölgeye katkı sağlamak amacında olduklarını ortaya koymaktadır.365 Bağdat’ın ticaretteki öneminin artmasıyla Kayravan. s.199.g.g.105. Hulvan ve İran üzerinden gidiyordu.g. 2-Bağdat’tan Rusya’ya.Nezih Uzel.e.370 3.İhraç ve İthal Ürünleri ve Köle Ticareti: Tekstil ihraç ürünlerinin başında geliyordu. Ortaasya’lı tüccarlar Buhara ve İran yolunu kullanarak Bağdat’a geliyorlardı. ipek. Bu yolların en önemlileri. İlk Zafer Yıllarında İslam.Bağdat’ın Konumu: Şüphesiz bölgenin en önemli şehri Bağdat’tı. Abdülaziz ed-Durî. Ankara.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 359 Verdiğimiz bu bilgiler Selçukluların Bağdat’taki egemenliklerinin sadece siyasî olmadığını. 1974. Bunlardan pamuk üretiminin Mezopotamya’da yapılmasına rağmen ithal edilmesi dikkat çekicidir.168.366 Bağdat’ın Dicle nehrinin iki yakasında kurulması taşımacılıkta nehirden yararlanılmasını sağlamıştı. s.Bağdat ile Ortaasya Arasındaki Kervan Ticareti 1. İstanbul.Lombard. s.368 Bağdat’ın merkez olduğu yol sistemine göre Ortaasya’ya giden en önemli yol. Beyrut.371 İthal ürünleri ise pamuk. W. a. Kartaca gibi şehirler önemini kaybetmişti. çev.e. s. a. Ahmet Turan Yüksel.

Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. a. Bağdat’a davet edilen Tuğrul Bey’in 447/1055 yılında Bağdat’a girişi Abbasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.Ufuk Uyan. Halife ve diğer devlet adamları Arap olmayanlardan cariye edinmeye önem vermiş. Urallar ve Altay bölgesinden ithal ediliyordu.e.g.97.373 Öte yandan silah yapımında ihtiyaç duyulan demir. SONUÇ Selçukluların yükselişi Abbasi halifesi Kaim Biemrillah’ın dikkatini çekmiş.e. Bu politika ikinci Abbasi asrında da devam etti. Altın. hatta çoğu zaman cariyeleri hür Arap kadınlarından üstün tutmuşlardı. “Ekonomi. İslâm Tarihi.Bahr. 69. V/XI. a.375 Abbasilerin ilk döneminde yoğun şekilde Bağdat’a ve Irak’ın değişik bölgelerine getirilen köleler çeşitli işlerde çalıştırılıyordu. Sultan Tuğrul Bey ile ilişki kurmak istemesinin nedeni Fatımî yayılmacılığı ve buna paralel olarak gelişen Bağdat’taki Büveyhî yönetiminin baskıları ve Arslan Besâsirî unsurudur. Kafkasya. Claude Cahen.İbrahim Hasan. İstanbul. çev. a. Hasen Husni Abdilvehhab. IV. s. 165. bkz. Maurice Lombard. İstanbul. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. Çünkü onlardan çoğunun annesi köle377 idi. Maurice Lombard. Altın Kafkasya. Beyrut. Toplum ve Müesseseleri” İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. Bu yeni döneme “İkinci Türk dönemi” denilmesi yanlış olmaz. H. Altay.g. s. Toplum ve Müesseseler”.e. thk. 391. s. Halifenin. Ural. Tibet ve Türkistan374 dan gümüş ise Ortaasya ve İran’dan getiriliyordu.372 Kâğıt bu bölgeden getirilmeden önce Mısır’dan getiriliyordu. gümüş gibi değerli madenler de ithal ediliyordu. 1983. s.184.Mehmet Nadir Özdemir. .g.376 Abbasi halifeleri kölelere hakir gözle bakmamışlardı. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. Amr b. 2006.378 Köle kaynağının kurumasında artık Abbasi Halifeliğinin doğal sınırlarına ulaşıp gerilemeye başlaması ve doğuda Selçukluların etkin bir güç haline gelmeleri etkili olmuştu. 65. Cahız. elçiler göndermesiyle de ilk diplomatik ilişkiler kurulmuştur. 372 373 374 375 376 377 378 Abdülaziz ed-Durî. IV. IV.360 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S bölgesinden getiriliyordu.36. 1989. kalay gibi madenler.yüzyılda ise Türkler Bağdat’a artık köle olarak değil egemen güç olarak gelmeye başladılar.Claude Cahen.164. “Ekonomi.

Selçukluların Bağdat’a gelişleriyle beraber Türkistan bölgesiyle var olan ekonomik ilişkiler artarak devam etmiştir. © . Selçukluların bölgeye gelişlerinin sadece askerî bir seferden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 361 Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin en önemli sonuçlarından biri de hiç şüphesiz. Ardından Selçuklu sultanlarının halifelerle akrabalık ilişkileri kurmak istemeleri siyaseten de olsa siyasî amaçların dışında başka nedenlerin de varlığına işaret etmektedir. Bu bağlamda Mısır’da kurulan Fatımî Devletinin yayılmacılığına da engel olunmuştur. Selçukluların Bağdat’a girişiyle beraber gelişen olaylar. beraberinde kültürel. sosyal ve ekonomik ilişkileri ve icraatları da bulundurmaktaydı. Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi esas itibariyle askerî bir sefer olmakla birlikte. Şiî Büveyhî yönetiminin yıkılarak Sünnî yönetiminin egemen olmasıdır. yapılan icraatlar İslâm dünyasında etkileri günümüze kadar gelen önemli sonuçlar doğurmuştur. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün çabalarıyla önce Bağdat’ta ardından diğer önemli merkezlerde kurulan Nizamiye medreseleri. Abbasi halifeleri ise bundan böyle dinî bir otorite olarak varlıklarını sürdürmeye başladılar. Türk egemenliğin siyasî sonuçlarına bakacak olursak en önemli sonucunun halifeliğin siyaseten Selçukluların eline geçtiğini söyleyebiliriz.

Şinasi. II.E. Tahran. 1986. 1990.İslâm Medeniyeti Tarihi. Medinetü’r Remle. Chicago. İstanbul.Moğol İstilasına Kadar Türkistan. Edinburg. 1954. çev.Th. hzr. 1984. 1963. ARSLANTAŞ. Beyrut.284.R. BUNDARÎ. XV/XVI.Waldman. 2005. 1976. Kısas-ı Enbiya. tsz. 1973.Mahir İz. Mustafa. Selçuknâme. VII. nşr. BAKTIR. 1943. Türk Dünyası Araştırmaları. 1889. Konya. 1992. s. AKSARAYÎ. C.M. hzr. Ankara. 1974. nşr. AHMED B. 1030-1041.II. Tarih-i Mes’udî. Ebu’l Fadl. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. çev. İstanbul. III. _________. s. ALTUNDAĞ. Cahid. BARTHOLD. Taşkent. 1997. “Hutbe”. 1962. 1977. Ahmet.Ahmed Behmenyâr. Paris. Ankara. BALTACI.N. 1998.“Deylem”. 1965.362 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S KAYNAKLAR ABDULLAH NASIH ULVAN. Yüksel. AÜİF Dergisi. ________.Gani ve Said Nefisî. Zuhru’l İslâm. VI.Hakkı Dursun Yıldız. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. nşr. İstanbul.Arends.Erdoğan Merçil. İstanbul. _________. ATEŞ. The Ghaznawids:Their Empire in Afganistan and Eastern Iran. 131932 (1940-53). BOSWORTH. Ankara. Kahire.R. Kerimüddin Mahmud (733/1132). izah: Fuad Köprülü. 1995.55.Ali Sevim.. Ankara.M. İstanbul. AHMED EMİN. “Kaim Biemrillah”. ALİ İBRAHİM HASAN. 1988.London-The Haque. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. II. Istoria Mes’ud.MAHMUD.Houtsma.Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. Şemsî. İstanbul. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. el-Müntehab. nşr. BAYRAM. ABDÜLGAFUR FARİSÎ.M. XVIII. Ankara. İstanbul. nşr.hzr. İstanbul. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev.Tarih-i Beyhak. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. DİA. ab. BROCKELMANN. İA. . Abdurrahman. AHMED CEVDET. Leiden.105.DAVUD CEVDET. 1962. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. çev. A. III-I. Mısır. İA. Sayı:18. BEYHAKÎ.Tezi).Nuri Gençosman. 1965. ACAR. AZİMÎ. s. Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr.V. İA. Rusça. İstanbul. V.Mustafa Salih Çakmaklı. Selçukî Devletleri Tarihi. Zubdetü’n Nusre. C. Tahran. Selçuk Üniversitesi. Ankara. 1957. 1967.Frye. Zeyl. 1317. Mikail. I. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.“Maverdî”.

Dictionary of the Middle Ages. Beyrut. Amr b. DİA.Beyrut.. Louis. 1985.Şemseddin.“Toghril Beg”. 1974.1979. İslâm İktisat Tarihine Giriş. HASAN İBRAHİM HASAN.Şemsî.New York. _____________.Nasır. Kahire. Yusuf. tsz. ED-DÎB. 1976. DOĞUŞTAN GÜNÜMÜZE BÜYÜK İSLÂM TARİHİ.XII.1982. çev.I.Tarihu Devleti Âli Selçuk.Sabri Orman. 1983.İstanbul. Toplum ve Müesseseleri”İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. çev. ÇAĞRICI. II.L.çev.E. 1992.Elif Topçugil. GADRET.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu.1317. “Gazalî ve Felsefesi”..Salih Tuğ. Zübdetü’t Tevarih.Düsturu’l Vüzera.M. Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye.nşr.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. 1991.Özden Arıkan. “Eğitim Kurumları”. GOLDEN. Haçlılar Çağı.. Sayı:25. HOLT. VII. HİTTİ. CAHIZ. 1965. İstanbul. tsz. İstanbul. İsamüddin Abdurrauf.Komisyon. IV. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal.1400/M. HİŞAM NAŞABÎ. Kahire. 1989. “Din ve Kültür”. Kahire. Mustafa. IV. HEYD W.Ali.Ufuk Uyan.en-Nuzumu’l İslamiyye.y. GUY. Ankara. Sosyal.1975. EL-FAKÎ.Said Nefi- .İslâm Medeniyeti.Ali Yardım. 1989. İstanbul. Abdülaziz. İstanbul. İskenderiye. İstanbul. 1996. ÇUBUKÇU İbrahim Agâh. Sayı:198.thk. b. Encyclopedia of Asian History. ED-DURÎ. EBU ZEYD ŞELEBÎ. İstanbul.Hamid.Tahran.Gıyasüddin sî. EL-IŞ. Komisyon. EBU’L FİDA. Philip K. çev. çev. tsz.Muhammed Nureddin. GÜNALTAY. ed-Devletü’l Abbasiyye. “Abbasid Dynasty”. b.1989. XIII.1993. çev. 1988.Beşir Fransis. Ahmed. el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 363 CAHEN. Ekonomik ve Dinî Durumu”. 11.I.“Gazalî. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî.İlhan Kutluer. çev. ÇELEBİ. III. New York. 1985. Belleten. HÂNDMÎR. Beyrut. İstanbul. VII. Abdülazim. Dımaşk. Yakındoğu Ticaret Tarihi.Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. Peter B. İslâm Şehri.“Cüveynî İmamü’l Harameyn”. Ankara. EL-HÜSEYNÎ. İstanbul. M. EL-ISFAHANÎ. çev.Bahr. 1943.VIII. İstanbul. çev.. Ali b.E. Kostantiniyye. 1970. İstanbul.H.Hasen Husni Abdilvehhab. Le Strange. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi.Ziya Karal. 1980.Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare.thk. DANİEL. çev.Hümamiddin.thk. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî. “Ekonomi. Hamid Muhammed b. 1992.. İmadüddin İsmail b. 1987. DİA. P. Belleten.1999.y. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye. HÜSEYİN EMİN.. IV. Claude.

“Nizamülmülk”. 1982. 1991. 1948. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b.Tuğrul Bey ve Zamanı. Zekeriya. X.Ali Sevim..Mahmud (862/1283). KEMPİNERS. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. thk.I-II.Muhyiddin Abdülhamid. Seyfullah. b. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b.Ahmed. Talât.Tabataba. Muhammed b. The Buvaihid Dynasty of Baghdad. IV.Muhammed el-Hadramî.2007. KABİR.Abbas İkbal.Zakir Kadiri Ugan. Tarihu Dımaşk.M. 1984. 1990. İstanbul. KİTAPÇI.1994. 1966. Encyclopedia of Asian History. KIVAMÜDDİN BURSLAN. Ankara. KOÇYİĞİT. 1994.1403.“Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. Beyrut. İsmet. Tahran. “Sencer”.Ali b.1411. M.Ömer. ____________. İA. nşr. 1953. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi).Ankara. Kahire. İstanbul. “Selçuklular”. M. Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları. Vefeyatü’l A’yan. İzzüddin Ali b. Muhammed b. KAZVİNÎ.Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İBN KESİR. IV. Tarih-i Taberistan. RUSSELL G. nşr.y. b. KAFESOĞLU. İSA SADIK. KAYAOĞLU. çev. İstanbul. İBN HALLİKAN. İBNÜ’L CEVZÎ. Mukaddime. I _________. el-Muntazam fi Tarihi’l Müluk-i ve’l Ümem. Dımaşk. İBNÜ’L ESİR. Calcutta. el-Fahri. İstanbul. _________. Konya. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. Nevzat. III. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları.Muhammed b. Ankara. İBN KALÂNİSÎ.Süheyl Zekar. el-Bidaye ve’n Nihaye. Beyrut. 1975. 1966. tsz. İbrahim. tsz. thk.t. Zekeriya b. ____________. Selçuklu Tarihi. İsmail b. XII. 1988. İstanbul. İstanbul.VIII. İBN İSFENDİYAR. Beyrut. New York. Konya. M.Ebi’l Kerem. I.1983/H. 1979. Beyrut.Altay. İslâm Kurumları Tarihi. İBN HALDUN. Tahran. Sayı:1. _________“Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. İstanbul. .Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. İA. KARA. 1320.Hallikan. 1992.y. KÖYMEN.1994.Ali. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Haydarabad. İstanbul.1990/H. Ankara. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. 1966. X.Ebi Bekr b. Tarih-i Ferheng-i İran. Konya. çev. Tornberg. III.t. el-Kamil fi’t Tarih.364 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S İBNÜ’L ADİM. _________. İstanbul. IX. İBN TİKTAKA. KÖSOĞLU. 1976. 1964. 1943.. Ebu’l Ferec Abdurrahman b.

EN-NÜVEYRÎ. “Berkyaruk”.“Rey”. _________.1988. çev. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. b. “Tuğrul Bey”. ORTAYLI. “Baghdad”. nşr. 1990. _________. Tahran. 1991. André. VI. İstanbul.V. Sayı:12.“Hasan Sabbah”. Dictionary of the Middle Ages. 1942. V. Ankara. İstanbul.Nurettin Bayburtlugil. I. İskenderiye. Miftahu’l Muamelat . “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı?”Millî Kültür. ÖZAYDIN.Ali Genceli.1989. II. MERİYZAN USEYRÎ.Nezih Uzel. 1985.İA.y. İA. Jacob. 1992. III. 1997. MUHAMMED AHMED ABDÜLMEVLA.“Melikşah”. IX. XXXII.. Hasan b.History of Iran.Said Âşur.. Ankara. ________. 1992. DİA. 2006. DİA. İstanbul. İslâm ve Medeniyeti Doğuştan Günümüze. Abdülvehhab. International Structure of the Saljuq Empire. 1970. MEB. 1989. I. çev. b. İstanbul. DİA. Muhammed Emin Riyahî. GEORGE. _________. A.XII-II. I. 1995. MUHAMMED HUDARİ BEK. XXIX. 1349.K. 1992.“Alamut”.M. Siyasetnâme. 1998. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. 1987. New York. ÖRNEKLERLE TÜRKÇE SÖZLÜK. MAKDİSÎ. MEVDUDÎ. XXXIII. Mısır. DİA. 1990.Alparslan ve Zamanı. 2007. LOMBARD. _________. 2004. LAMBTON.DİA. Erdoğan. İstanbul. _________. “Büveyhîler”. çev.Ahmet Fidan. .İshak et-Tusî.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 365 _________. Ankara. MİQUEL. Kahire. DİA. İstanbul. Mekketü’l Mükerreme. NİZAMÜLMÜLK.Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. İstanbul. 1971. 1970.y. V..“Nizamülmülk”. Ankara. 1964. 1983. çev. Selçuklular Tarihi. “The Marriage of Tughril Beg”. _________. 2007. NEBRÂVÎ. İlber. “Mustansır Billah el-Fatımî. MUHAMMED B. tsz. İstanbul. MİNORSKY. el-Hayatü’l İlmiye fi’l Irak.“Besâsirî”. İstanbul. Ankara. ________. Eski Dünya Seyahatnamesi. İlk Zafer Yıllarında İslam. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. Ankara. MERÇİL.EYYÜB TABERÎ. _________. İstanbul. 1983. ________. DİA. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. _________.S. II. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye.y. 1979. İstanbul. Ebu’l A’la. Ankara. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi. V. Cambridge. XVI. thk. İstanbul. International Journal of Middle East Studies. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. Ankara. DİA.y. tsz. Cambridge. Abdülkerim. LASNER.

WATT. RAVENDÎ.Ahmed Ateş. Ankara. I. ÖZDEMİR..“Abbasiler” .S. IV. 1994.y. 1992. 1998.Ü. DİA. Hamiş: Abdurrahman Helfî. Osman. İstanbul.DİA. Aydın. _________. Mehmet Nadir. II. A. “Nizamiye Medresesi”. Abdülkadir. Tarihu’l Hulefa. 1887/1305. Ankara. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. 1988. D. Celaleddin.y.Ali. Ankara. İstanbul. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. tsz. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. Ankara. SÜMER. 2002. Higher Education in Medieval Islam. b.606.s. 1965. İstanbul. A. Hakkı Dursun. Ankara.DİA. I.DİA.Müjdat Kayayerli. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi(Başlangıçtan 1086’ya Kadar). XVIII. SOURDEL. XXVII. 2003. ŞEKER. 1957. Komisyon. Muhammed b. ES-SIRATU’L MÜSTAKÎM. . 1987. s. el-İslâm. Bağdat.Ahmed Ateş. ES-SUYUTÎ. çev.“Mes’ud b. çev. Ankara.E.SAMADİ.366 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S _________. Ankara.Yıllığı. DİA. İstanbul. TÜRK DÜNYASI EL KİTABI. Kahire. ŞEVKİ DAYF.“Kündürî”. DİA. Mehmet. ÖZCAN. REŞİDÜDDİN FADLULLAH. 2000. XXIX. 2007. 1987. Ankara. Asru’d Düvelü ve’l İmârât. Ankara. İlk Müslüman-Türk Devletleri. 2004. TRİTON. 1993. 1957. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. Selçuklu Devri Muhaddisleri.Muhammed Tapar”. “Malazgirt Muharebesi” . 1988. Haydarabad.Ruhi Fığlalı. 2006. ___________İslâm Nedir. İstanbul. İstanbul. XXII. DİA. “Kaim Biemrillah”. STEWARD. II(1947-1948). Montgomery. Ali.Elif Rıza. The Encyclopedia of Islam. 1981. İstanbul. SAİD ABDÜLFETTAH ÂŞUR.203. 1955. Osman Gazi. 440/1048/1049 tarihli.DİA. Leiden. 1999.D. Faruk. “Hil’at”. Islamic Culture”. İstanbul.76. Yay. Nuri. çev. 1963. DESMOND. İstanbul.. Materials on Muslim Education. Kahire. XXIX. YILDIZ. 1978. XXXIII _________. I. İstanbul. cüz:5. I. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. TURAN. XXVI. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. SEVİM. TOPALOĞLU. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. IV. London. VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ. SAYILI. 1991. Çağatay. Sayı:4. YAĞAN PAŞA VAKFI. S. çev. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.“Ayyar”. 1993. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. ULUÇAY. ÖZGÜDENLİ.“Isfahan”.

1993. Beyrut.İstanbul.Ahmed b. İA. VIII.Osman. XVII. 1980. “Muktefî”. 1971. Ebu Abdullah Muhammed b.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr.101..X. ZEHEBÎ. Siyeru A’lami’n Nübelâ. ZETTERSTÉEN. s. Konya. New Delhi. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. 1983-1985.Tezi). 1. Şemseddin. Studies in Islam.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. Ahmet Turan.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 367 YÜKSEL. .V. XIX. K. ZİYA HASAN FARUQI. nşr.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful