P. 1
Abbasi Halifesi- Selçuklu Münasebetleri

Abbasi Halifesi- Selçuklu Münasebetleri

|Views: 712|Likes:
Yayınlayan: Murat Sayin

More info:

Published by: Murat Sayin on Jun 11, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/22/2012

pdf

text

original

Sections

  • 1.Tuğrul Bey’in I.Bağdat Seferi:
  • 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II.Bağdat Seferi:
  • 3.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi:
  • 4.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi:
  • 5.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi:

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 315

Abbasi Halifeleri le Büyük Selçuklu Sultanları Arasındaki Münasebetler*
The Relationship Abbasid Khalifats Between Saljuq Sultans
Mehmet Nadir ÖZDEMİR** ÖZET Abbasi Devleti ikinci devrinde zayıflamış, toprak kaybetmiş ve hilâfet toprakları üzerinde bir çok devletler kurulmuştur. Bu devletlerin en büyüğü Büyük Selçuklu Devleti’dir. Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Büveyhî sultanının elinde bir kukla haline gelmişti. Hiçbir yetkisi yoktu. Doğuda güçlenerek egemen bir güç haline gelen Tuğrul Bey’i Bağdat’a davet etti. Bu davet üzerine 447/1055 yılında Bağdat’a giren Sultan Tuğrul, halife tarafından büyük bir coşkuyla karşılandı. Halife ona “Doğunun ve batının hükümdarı” ünvanını verdi. Tuğrul Bey halifenin siyasî yetkilerini ele geçirdi. Halife sadece dinî bir lider olarak kaldı. Bu durum sonraki Selçuklu sultanları döneminde de devam etti. Sultan Melikşah’ın ölümünden sonra kardeşler arasındaki taht mücadelesinden dolayı halifeler Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Büyük Selçuklu Devleti Sultan Sencer döneminde toparlanmaya çalıştıysa da onun ölümünden sonra devlet parçalandı. Selçuklular Bağdat’ta Nizamiye medreseleri adı altında eğitim kurumları açarak bölgenin kültürel hayatına da katkıda bulundular. Ayrıca bu kurumlarda Sünnî ideolojiyi yayarak o dönemde bir tehlike olarak gördükleri Şiîliği, ilmî yoldan bertaraf etmeye çalıştılar. Selçuklu sultanları halifelerin kızlarıyla evlenerek veya onlara kızlarını vererek akrabalık kurmaya da önem verdiler. Selçukluların Bağdat’a egemen olmalarından sonra Bağdat’ta ticarî ve ekonomik hayat canlanmıştır. Bunda Ortaasya ile yapılan kervan ticaretinin önemli bir yeri vardır. • ANAHTAR KELİMELER Abbasi, Selçuklu, Halife, Sultan, Bağdat, Nizamiye • ABSTRACT In the period,The Abbasid Government became weak,lost its’ lands and a lost of states began to appear over the lands of the Caliphate.The biggest of these states is The Great Saljuq Government. The Abbasid Caliph Kaim Biemrillah, became o doll in the hands of the Buwaihid Sultan.He
*

**

Bu makale aynı isimle 01.07.1998 tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünce kabul edilen Yüksek Lisans tezinin özetidir. Dr., Başöğretmen, Konya Selçuklu İmam-Hatip Lisesi.

316 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

didn’t have any power.He invited Tughril Beg to Baghdad who became a dominating authority in the east.Upon this invitation Sultan Tughril who entered Baghdad in 447/1055 was welcomed enthusiastically by the caliph.The Caliph called him as “The Sultan of the East and West.” Tughril Beg took over the political authority of the caliph. The Caliph was only left as a religious chief.This event continued also in the following Saljuq Sultan’s period. After the death of Sultan Malikshah,a throne struggle between the brothers was seen and as a result of this the caliphs set about an independence struggle against the Saljuqs.In the time of Sultan Sencer, The Great Saljuqs Government tried to pack up itself, but with the death of him, the state collapsed. The Saljuqs opened educational institutions called the Nizamiya Madrasas in Baghdad and so contributed to the cultural life of the region.Moreover in these institutions they taught the sunnite ideology, spread it and tried to put aside the danger of Shiism in that period with scientific ways. The Saljuq Sultans gave an importance for making relatives by marrying the daughters of the caliphs or giving them their own daughters. After The Saljuqs became dominant over Baghdad,the commercial and economical life in Baghdad became active.In this,the caravan trade made with Middle Asia,has an important place.But we must at once explain that,what we expressed as economical relationships couldn’t obtain Iraq’s especially Bagdad’s development. • KEY WORDS Abbasi, Saljuq, Khalifa, Sultan, Baghdad, Nizamiyah

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 317

GİRİŞ Çalışmamıza konu olan bu dönem tarihimizde pek çok yönden belirleyici olayın yaşandığı bir zaman dilimidir. Tarih boyunca mücadelelere sahne olan ve İslâm medeniyetinin de önemli merkezlerinden olan Bağdat’ın kaderi bugün de değişmemiştir. Zira bazı şehirlerin kaderi devletlerin kaderleriyle beraberdir. Çalışmamızda halife-sultan ilişkilerinin sadece siyasî yönüne değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yönlerine de kısmen temas ettik. Abbasilerin ikinci döneminde halifelik zayıflamış, beraberinde toprak kaybetmiş ve halifelik toprakları üzerinde ve çevresinde devletler kurulmuştur. Bu devletler, Mâverâünnehir ve Horasan’da Samanoğulları (874/999), doğu sınırı üzerinde Karahanlılar (932/1212),bugünkü Afganistan ile Pakistan devletlerinin egemen oldukları bölgelerde Gazneliler(962/1083)1,Batı İran ve Irak’ta Büveyhîler(932/1055),Mısır ve Suriye’de Fatımîler(910/1171)dir. Bu devletlerden ikisi, Karahanlılar ve Gazneliler Türk2, diğer ikisi Samanoğulları ve Büveyhoğulları; Fars, Fatımîler ise Arap’tır. Bunlardan Türk kökenli devletler Bağdat-Abbasi Halifesini meşru halife olarak tanıdılar.3 Karahanlılar kendilerine “Mü’minlerin Emirinin Mevlaları” derlerdi. Mâverâünnnehir’de, devlet kurmalarının ardından Halife Kadir adına sikke bastırdılar.4 334/946’dan sonra Abbasi halifeleri Büveyhî emirlerince sıkı kontrol altında tutuldular. Ancak, V/XI yüzyıl başlangıcından itibaren Büveyhî hanedanlığının otoritesi, iç anlaşmazlıklar ve askerî ayaklanmalarla yavaş yavaş aşındı. Aynı dönemde Gazneli Sultan Mahmud, Abbasi Halifeliğine sadakat sunan bir çok kişi ile birlikte İran ve komşu bölgelerde geniş bir devlet kurdu. Sultan Mahmud Halife Kadir’den menşur5 ile Horasan tacını ve “Yeminüddevle” ve “Eminülmille” ünvanlarını aldı. Sultan Mahmud da

1

2

3 4

C.E.Bosworth,The Ghaznawids: Their Empire in Afganistan and Eastern Iran,Edinburg, 1963, 27-98; M.Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Ankara, 1979, I, 35. M.Kabir, The Buvaihid Dynasty of Baghdad, Calcutta,1964, s.1-115; M.Altay Köymen, a.g.e, I, 37. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 38. V.V.Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara, 1990, s.291

318 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S

381/991’de Büveyhîler tarafından halifeliğe geçirildiği Samanilerce tanınmayan Halife Kadir adına Horasan’da hutbe okuttu.6 Sultan Mahmud’un Hindistan’a düzenlediği Somnat seferinde büyük bir başarı kazanmasıyla zaferin yankıları tüm İslâm dünyasına yayılınca Abbasi halifesi de kendisine ve ailesine yeni şeref lakapları göndermişti.7 Gazneli Mahmud’un ardından devletin başına geçen Sultan Mesud, Halife Kadir Billah’ın ölümü ve yerine Kaim Biemrillah’ın geçmesiyle pek telaşlandı.8 Sultan Mes’ud Selçukluları takibe başlamıştı ki o sırada ot kıtlığı baş gösterdi. Bu sırada Abbasi halifesinden Sultan Mes’ud’a gelen mektupta halife kendisine Türkmenlerin yüzünden alevlenen fitne ateşini söndürünceye kadar Horasan’dan ayrılmamasını iş bittikten sonra da bu ülkeleri zorbaların elinden kurtarmak üzere Rey ve Cibal tarafına geçmesini emrediyordu. Sultan Mes’ud bu mektuplara verdiği cevapta kendisinin hedefinin de bu olduğunu belirtmiş emir geldikten sonra gayretini daha da artıracağını söylemişti.9 Gazneliler döneminde halife ve sultanlar arasındaki ilişkiler dostane bir şekilde cereyan etti, herhangi bir anlaşmazlık çıkmadı. Sultan Mes’ud, Karahanlılara karşı babası Sultan Mahmud’un siyasetini takip ederek, halife ile yapılan anlaşmayı 423/1031 yılında yeniledi. Bu anlaşma ile halifenin Karahanlılar ile diplomatik ilişkiyi ancak Gazneliler aracılığıyla kurabileceği hükme bağlandı. I.SİYASÎ İLİŞKİLER A.Büveyhî Egemenliğinde Abbasi Halifelerinin IV/V.Yüzyıllardaki Durumu Abbasilerin ikinci asrı olarak nitelenen bu dönem birinci Abbasi yüzyılından ayrılıyordu. En önemli ayrılan yönü ise ikinci Abbasi döneminde merkezî otoritenin ortadan kalkıp İslâm coğrafyası üzerinde farklı hanedanların ortaya

5

6 7 8

9

Menşur: Halife, Sultan ya da padişah tarafından verilen vezirlik, müşirlik rütbesinin fermanı. (Örneklerle Türkçe Sözlük, MEB, İstanbul, III, 1942) V.V.Barthold, a.g.e, s.290. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara, 1990, s.290. Beyhakî, Ebu’l Fadl, Tarih-i Mes’udî, nşr. Gani ve Said Nefisî, s.284, Tahran, 1319-32 (1940-53), nşr. M.R.Waldman, Chicago, 1974, Rusça, çev.Arends, Istoria Mes’ud, 1030-1041, Taşkent, 1962, s.286. Beyhakî, a.g.e, nşr. Gani, s.607,nşr.S.Nefisî, s.738; bkz. M.Altay Köymen, a.g.e, I, 321.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 319

çıkmasıdır. Halifenin sadece dinî otoritesi kaldı.10 Bu otorite boşluğunu önce Büveyhîler sonra da Selçuklular doldurmuştu. Sünnî Abbasilere mukabil Şiî olan Büveyhoğulları mezhep farkının da neden olduğu kin, nefret ve düşmanlık ile Abbasi Halifeliğini asla meşru görmediler. Bu nedenle ne onlara boyun eğdiler ne de saygı gösterdiler. Halifeliğe bağlı oldukları görüntüsünü vermelerinin neden ise tamamen siyasî idi.11 Çünkü onlar bilmekteydiler ki, halifeliğe görünüşte de olsa bağlı olmayan ve halifelerin onayını almayan hiçbir siyasî oluşumun Ortaçağ Sünnî dünyasında başarılı olma imkânı yoktu. Büveyhîlerin iktidarı tamamen ellerine geçirmelerine ve halifeye her istediklerini yaptırmalarına rağmen, Şiî bir devlet kurma yoluna gitmemelerinin altında yatan neden de bu gerçeği kavramalarıdır.12 334/945 tarihinde Halife Müstekfî (333-335/944-946) bir zafer kazanmış olarak dönen Ahmed b.Büveyh’i huzuruna kabul ederek ve onu kendisinin “Emiru’l Ümera”sı tayin ettiği gibi, “Muizzüddevle”13 ünvanı ile de taltif etti. Resmî sıfatı emiru’l ümera’dan başka bir şey olmamasına rağmen Muizzüddevle kendi adının da Cuma hutbelerinde halifenin adıyla beraber okunmasında ısrar etti. Bununla da kalmayarak paralara onun adını da yazdı.14 Büveyhîler dönemi, İslâm dünyasında Şiîlerle Sünnîlerin birbirlerine nazire yaptığı, kışkırtıcı eylemler sergilediği, fakat bu durumdan genellikle Şiîlerin galip çıktığı bir dönem oldu.15 335/946 yılında talihsiz Halife Müstekfî’nin gözleri kör edilmiş ve Muizuddevle tarafından görevden uzaklaştırıldı. Yerine Muizz yeni halife olarak Mutî (335/364-946/947)yi getirdi. Böylece Büveyhîler, Abbasi Halifeliği üzerinde baskı kurmaya başladılar. Devlet Halife Müttekî’nin son ve Müstekfî’nin ilk günlerinde Abbasilerin elinden çıkarak Büveyhî sultanlarının eline geçti. Böylece Abbasi halifelerinin elinde iktidar değil, sadece dinî nüfuz kaldı.16

10 11 12

13 14

15 16

Montgomery Watt, İslâm Nedir, çev.Elif Rıza, İstanbul, 1993, s.167. Mevdudî, Ebu’l A’la, Selçuklular Tarihi, çev. Ali Genceli, Ankara, 1971, s.29. Erdoğan Merçil, “Büveyhîler”, DİA, İstanbul, 1992, VI, 499; ayrıca bkz. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.37. Philip K. Hitti, Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul, 1980, III, 763. Philip K.Hitti, a.g.e., III, 740; İsamüddin Abdurrauf el-Fakî, a.g.e., s.238; Yusuf el-Iş, Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye, thk.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş, Dımaşk, 1982, s.187; Hasan İbrahim Hasan, İslâm Tarihi, çev. Komisyon, İstanbul, 1985, IV, 1974. Hasan İbrahim Hasan, en-Nuzumu’l İslamiyye, Kahire, 1970, s.82. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul, 2007, s.39.

İbnü’l Cevzî. İstanbul. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal.Houtsma. bütün Selçuklu ailesi ve Gazne’li Mes’ud’un halka karşı hükümdarlık görevlerini gereği gibi yerine getiremediği için idareyi ele aldıklarını ve memleketi koruma konusunda halifenin kölesi olduklarını bildirdi.20 Abbasi halifesi ile diplomatik ilişki kurmakla itibar kazanmayı isterken Halife Kaim Biemrillah da Selçuklular ile ilişki kurup onlardan Büveyhîlere karşı yardım etmeyi hedefliyordu. a. s.el-Muntazam fi Tarihi’l Mulüki ve’l Ümem.Th. I. Türk Dünyası Araştırmaları. Sayı:25.Daniel.Kıvamüddin Burslan. s.35.L. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. 87. Kahire.18 B.320 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S IV-X.1940/H. VIII.34. 1889. . Tuğrul Bey ve Zamanı. 259. Tuğrul Bey bu isteklere uydu. Leiden. İstanbul. Rey.I.Altay Köymen. 1976. Yüksel Arslantaş.233. halifenin elçisine gerekli saygıyı gösterdiği gibi. International Journal of Middle East Studies. Bu olayla aynı zamanda Selçukluların temeli atılmış oldu. Abbasilerle dinî ve siyasî nüfuz konusunda çatışmaktaydı. Beyrut.Altay Köymen. s. Bundarî. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”.George Makdisî.e. Ekonomik ve Dinî Durumu”. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. 1995.Ali. Encyclopedia of Asian History.143. Hemedan ve diğer Cibal şehirlerine akınlar yapan Oğuz liderlerine gönderdiği ayrı ayrı elçilerle.Halifelik ile İlk Temaslar ve Sultan Tuğrul Bey Dönemi Abbasi Halifeliği ile Büyük Selçuklu Devleti arasındaki ilk ilişki Nişabur’un işgali ile 429/1038 yılında başladı. el-Bidaye ve’n Nihaye. nşr. 1970. 1943. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi.yüzyılda Fatımîler. s. Bunun anlamını kavrayan Tuğrul Bey. s.1359. bu fırsattan yararlanarak kendisi de.18. 80. M. İbn Kesir. M.7-8. yağma. “Abbasid Dynasty”.M. İbrahim Kafesoğlu. 116. 4. M.466. Haydarabad.Şemseddin Günaltay. M.17Abbasi halifelerinin her türlü kuvvet ve kudretlerini kaybettikleri devirlerde Kuzey Afrika’da ve Mısır’da bir Şiî devleti kuran ve sonra Suriye’yi de egemenlikleri altına alan Fatımî halifeleri (298-567/910-1171) Şiîliği ve mezhep mücadelelerini bütün kuvvetleriyle tahrik ediyorlardı. 1943. 1988 . New York. 1992. Sosyal. Bunun üzerine Şafiilerin büyüklerinden olan Ebu’l Hasan el-Maverdî21 yi sultana elçi olarak gönderdi. Belleten. İstanbul. İstanbul. s.4-5. Ankara. XII. VII. 1987. Görülüyor ki Selçuklular ile ilişki kurma girişimi halifeden gelmiştir. Selçuklu Tarihi. bkz.g. Sultan Tuğrul Bey onu karşı- 17 18 19 20 21 Said Abdülfettah Âşur. s. E. 1990. katil ve tahripten vazgeçerek imar faaliyetlerine girişmelerini istedi. Zubdetü’n Nusre. Cambridge.19 Abbasi halifesi Kaim Biemrillah Tuğrul Bey’e Çağrı Bey’e bu arada. “The Marriage of Tughril Beg”.

3-Halka adil davranması. Ertesi yıl da kendisini davet etti. thk. VII. Maverdî’ye de ikramlarda bulundu. s. tsz.24 Sultan elçi ile halifeye hediyeler gönderdi. İbn Hallikan. Tuğrul Bey ve Zamanı. M. VIII. Kahire. 609 . 4-Fethettiği yerlerden âdet gereğince halifeye vergiler göndermesi. İbnü’l Esir.27 Bağdat’a geliş sebebini şöyle ifade etti: 1-Hz. İbnü’l Esir. İstanbul. el-Muntazam.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 321 ladı. İA. Tuğrul Bey’in yanında kalan Maverdî’nin dönüşünde sultan hakkında verdiği olumlu rapor ile halifenin Tuğrul Bey’e olan itimadını güçlendirdi. Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî bölgeyi tanıyordu.6. İstanbul. İbn Kesir.25 Halife elçisi ile Tuğrul Bey’den şu isteklerde bulundu: 1-Fethettiği ülkelerle yetinip. 1973.Muhyiddin Abdülhamid. s. Örneğin o. 1988. 3-Hac yollarını bedevilerin akınlarından kurtarmak. 2-Kendisine mutlak şekilde tabi kalması ve bunu yeminlerle taahhüt etmesi.Bağdat Seferi: Nihayet Tuğrul Bey.e. Ankara. Ona halifenin mektuplarını verdi.36. IX.36.23 Halifenin böyle bir şahsı elçi olarak göndermes (434/1043-1044) Tuğrul Bey’e verdiği önemi gösterir. 233. 2-Haccetmek.e.Peygamber’in halifesinin hizmetinde bulunmak. XII.g. a. “Maverdî”.Altay Köymen. el-Kamil fi’t Tarih. a. IV.e. a.Brockelmann. 409. bir kısmını da reddetti. elçilerle halifeye Bağdat’a gelme niyetinde olduğunu bildirdi. geri kalan memleketleri Arap emirlerine bırakması.Mahir İz. C. Tuğrul Bey bu isteklerden bir kısmını kabul. Beyrut. Haydarabad. hzr. M. XII. s. 157. s. 1957. 51. Kısas-ı Enbiya.Ali Sevim. 22 23 24 25 26 27 İbnü’l Cevzî. nşr.fethettiği ülkelerin gelirlerinin büyük ordusuna yetmeyeceğini ifade ederken.22 Kendisi aynı zamanda bir fakih olan Maverdî.Tuğrul Bey’in I. IX.26 1. Ahmed Cevdet. vergi vermeyi ise kabul ettiğini bildirdi.Tornberg. Azimî.g. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev. 1948. 351.g.116. Vefeyatü’l A’yan. Halife Kaim Biemrillah zamanında başkadılık yapmıştır. İbn Kesir.Altay Köymen. Tuğrul Bey ve Zamanı. 1966. 51.

Asru’d Düvelü ve’l İmârât. Törenle karşılandı.e. 1982. a. Bağdat girişindeki karşılamadan sonra halife. Tuğrul Bey’in askerleri buna mukavemet ettiler.167. 1978. 366. Sultan Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi ve askerlerini de Bağdat dışında çadırlara çekti. Türk Dünyası El Kitabı.İbrahim Hasan. 22) İbn Kesir.322 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S 4-Suriye ve Mısır’da Fatımîlere karşı savaşmak. M. s.122. A.g.38 Halife kendisine çalışmalarından dolayı teşekkürlerini bildirerek dua etti39 ve ona “Rükneddin” ünvanını verdi. s.e. s. Bağdat halkı bu durumdan hoşnut değildi.82. a. M.Sourdel.e. Hüseyin Emin. söz konusu tarihi 449/1057 olarak vermekte ise de kaynaklarımızın çoğu 447/1055 tarihi üzerinde birleşmektedir. Mısır. s. Tuğrul Bey’i sarayında kabul ederek. 458. Leiden. Muhammed Hudari Bek. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. b. “Kaim Biemrillah”. H. Halife kendisine ikramlarda bulundu. İstanbul. a.Bosworth. thk. 21. s. s. The Encyclopedia of Islam. a.35 Ama engel olamadı. s.g. a.187.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. 67.e. 1965. Zübdetü’t Tevarih. s. Halk ayaklanmıştı. Ankara. 1992.13. (Mehmet Şeker.32 Bazı tarihçiler Tuğrul Bey’in Bağdat’ı işgal ettiğini iddia etmektedirler. a. s. “Selçuklular”. tsz.492. 260. thk. C. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. IV. Azimî. tsz.38.Nasır el-Hüseynî. Medinetü’r Remle. 1966. İbrahim Kafesoğlu. Dımaşk. s.DİA. D.65.459. 1970. Büveyhî sultanı Melikü’r Rahim.e.(Ali b.59) Şevki Dayf.g.g.e. Ali İbrahim Hasan. George Makdisî. Hil’at: Halife ve hükümdarlar tarafından verilen şeref elbisesi. Tuğrul Bey ve Zamanı. s.34 Büveyhî sultanı.e. a. I. Yusuf el-Iş.Ayaklanma kısa sürede bastırıldı. Muhammed Nureddin. V.y.Davud Cevdet.y (basım yeri yazılmamış). a. XVIII. s. İA.g. halifenin iktidarlarını tehdit etmeye başlayan Selçuklulara yaklaşmasına engel olmak istedi.Kendisinden şüphelenilen Büveyhî Sultanı Melikü’r Rahim tutuk- 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 George Makdisî. Beyrut.30 a-Bağdat’a Varışı: Tuğrul Bey 447/105531 yılında Bağdat’a vardı.33 Oysa ki kendisi halifenin dördüncü davetinden sonra Bağdat’a gelmiştir.Nasır el-Hüseynî. 1986. X.37 Tuğrul Bey de halifenin elini öperek saygısını gösterdi.40 Halife Sultan Tuğrul Bey’i karşılarken.28 Halifenin dördüncü davetinden sonra harekete geçen Tuğrul Bey29 446/1054 yılında Bağdat’a doğru harekete geçti. “Hil’at”.Altay Köymen. İstanbul.E. tsz.199. İskenderiye. Kahire. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. 1998. . XII.e.y.37. Tuğrul Bey’in askerleri çarşıya çıkınca çatışmalar oluyordu.Mevdudî.g. s. halifenin tavsiyelerine uyarak.66. Zübdetü’t Tevarih sahibi Ali b.y (basım yeri yazılmamış. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. onu yanına oturttu ve hil’at36 giydirdi. s.s.421.Altay Köymen. Hüseyin Emin.g.g. b. Tarihu’l Asri’l Hilafeti’l Abbasiyye. Tuğrul Bey ve Zamanı.82.

1965. a. İbrahim Kafesoğlu.47. İbn Kesir. XII. İslâm devletlerinde bir hükümdarın meşruiyet kazanması onun saltanatının halife tarafından tasdik edilmesiyle mümkün olurdu. asla bu yerlerde geçici bir süre kalmayı düşünmemişlerdir.e. Kaldı ki halifenin Müslümanlar üzerindeki nüfuzu oldukça güçlüydü.41 Ancak Ebu’l Fida’nın verdiği bilgiye göre Bağdat’taki Sünnîler de ayaklanmış. Bu anlayışın izlerini Türk Devlet Felsefesinde aramak gerekir.21.g. Ahmed Ateş. halifenin yetkileri bir anlaşmayla sultana devredilmiş. 22. Tuğrul Bey ve Zamanı. V.Tuğrul Bey onun mahkeme edilinceye kadar hapsedilmesini istedi. a. Böylece İslâm dünyasının önemli bir bölümünde Tuğrul Bey’in adı ve otoritesi egemen oldu. s. kendisi sadece İslâm ümmetinin dinî lideri olarak kalmıştı. Buna göre biri dinî diğeri devlet işleriyle ilgilenen iki lider İslâm dünyasını idare ediyordu. Hatta onu kendi tebaaları olarak görüyorlardı. “Deylem”. b-Din ve Dünya İşleri Birbirinden Ayrılmış mıdır? İslâm tarihinde ilk defa Tuğrul Bey zamanında. İslâm Medeniyeti Doğuştan Günümüze. M. André Miquel.g. Selçuklular Tarihi. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. 1999.e. 173. halifenin sarayına dayanıp. s. Ancak otoritede eşitlik söz konusu değildi. Dönemin şartları 41 42 43 44 45 46 47 Ebu’l Fida. 573. . XVIII. 124. 426.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 323 lanarak Tuğrul Bey’in huzuruna getirildi.47 Oysa ki kurumsal yapıda bir değişiklik olmadı. 66. Halifenin izin vermesi üzerine halk Besâsirî’nin sarayına saldırdı ve sarayı yıktı.43 Ardından halife Bağdat minberlerinde Tuğrul Bey “adına hutbe”44 okunmasını emretti. Ahmed Ateş. II. II. 427. Ankara. Kostantiniyye. s.19.Ali.81. 1992. III. başkentten sonra gelen ikinci büyük şehri gözüyle bakıyor ve daima saygı gösterdikleri halifeye değer veriyorlardı. Yay.Altay Köymen. 1991.el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. 246. İstanbul.e.45 Bununla sultanı İslâm dünyasına yaptığı hizmetlerden dolayı ödüllendirmiş oluyordu. a. Şiîlere saldırmak istemişlerdi. Ahmed Cevdet. II..42 Melikü’r Rahim’in de hapsedilmek suretiyle etkisiz hale getirilmesiyle Büveyhî Devleti sona ermiş oldu. İmâduddin İsmail b. a. 1998. Oluşan bu fiilî durumun laiklik olduğu şeklinde bir yaklaşım ortaya çıkmaktadır. Halifelik asla böyle bir ayrıma razı olmadı. İA.g.239.g.e. Zira Türkler ulaşıp egemenlik sağladıkları her yeri vatanlarının bir parçası olarak görmüşler.g. (Mustafa Baktır. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. İstanbul.Ahmet Fidan. a. s. Bunun ilk şartı da hükümdarın kendi ülkesinde halife adına hutbe okutmasıydı. çev. “Hutbe”. DİA.e. s. Yusuf el-Iş. 173. tsz. Ankara. cüz:5. I.46 Büyük Selçuklular ise halifelik merkezine Türk devletinin bir vilayeti. Ebu’l Fida. İstanbul.) Reşidüddin Fadlullah.

g. 2-Arslan Besâsirî Olayı ve Tuğrul Bey’in II.Sourdel. (Medinetü’t Tuğrul) Ayrıca bir de saltanat sarayı yapılmasını emretti. “Khalifa”.49 Bunun üzerine halife durumdan hoşnut olmadığını göstermiş. Ebu’l Fida. Besâsirî onu suçluyordu. 175.II. a.e. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.g. İbn Kesir.48 c-Tuğrul Bey’in Bağdat’tan Ayrılışı: Tuğrul Bey’in Bağdat’ta kaldığı on üç ay içerisinde Selçuklu ordusunun halk üzerindeki baskısı ağırlaştı.40.324 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S gereği Selçukluların egemen güç olmalarını gerektirdiğinden bu fiilî durumu yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir kavram ile açıklamak gerçekçi değildir. s. Büyük Selçuklu Sultanlarını Büveyhî emirlerinden ayıran noktalardan birisi de Büveyhî emirleri mahallî hanedanlar oldukları için Bağdat’ta oturmuşlardı. 260. Oysa ki Selçuklular büyük bir devlet olduklarından kendi başkentlerinde oturuyorlardı. M. a. The Encyclopedia of Islam. ya halka iyi davranılmasının sağlanmasını.e. 68. Türk Dünyası El Kitabı. XII. ya da Bağdat’tan ayrılmasını istemiştir. Besâsirî’nin kuvvetli bir muhalifi olan Abbasi veziri Reisürrüesa İbnü’l Müslime.e. Büveyhî emirlerinden Bahaüddevle’nin azatlısı olmakla birlikte esas şöhretini Celalüddevle devrinde kazanmıştır.Bağdat Seferi: Büveyhîlerin son devrinde yaşayan bir Türk komutanı olan Arslan Besâsirî ilk efendisinin Fars bölgesindeki Besa(Fesa)şehrinde olması sebebiyle Besâsirî nisbesini aldı. a. I. 942. Dicle kenarında bir şehir kurarak ordusunu buraya yerleştirdi. Vezir ise Besâsirî’yi Fatımî halifesi Mustansır Billah adına faaliyette bulunmakla itham ederek onu ordudaki Türklerin ve halife Kaim Biemrillah’ın gözünden düşürmeyi başardı. s. Bu sırada Halife Kaim Biemrillah’ın davetini kabul eden Tuğrul D. 48 49 50 51 52 53 . Tuğrul Bey ile irtibat halindeydi.Altay Köymen. Gerektiğinde başkenti de değiştiriyorlardı. 175. II.53 Amîdülmülk Irak’ın genel valisi.51 Bağdat’tan ayrılmadan önce yıkılan ve harabe durumunda olan bir çok mekânın imar edilmesini istedi. Aytigin ise şahne idi.g.g.e. I. a.52 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrılırken yerine sürekli görev yapacak bir vali(şahne) bırakmayı da ihmal etmedi.50 Bunun üzerine Tuğrul Bey 448/1056 yılında Bağdat’tan ayrıldı. Büveyhî emiri Melikü’r Rahim Hüsrev Firuz zamanındaki (1048-1055) karışıklıklar sırasında huzur ve sükunun sağlanmasında önemli rol oynadı ve Bağdat askerî valiliğine tayin edildi. Ebu’l Fida.

thk. s. s. I. a. s. Ebu’l Fida. Beyrut. 1992.e.e. DİA. 77. İbnü’l Esir. İbn Kalânisî. Mahmud. Hille: Bağdat yakınlarında meşhur bir köy.143.64 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 Erdoğan Merçil. Hamiş: Abdurrahman Helfî.e. Çünkü.13. II. Destek sözü de veriyordu.66 ti.62 Bu rivayet kanaatimizce daha doğrudur. sarayını yağmaladı.g.g. Selçuknâme.167.g. 66. s. Nitekim söz vermesine rağmen Besâsirî’ye tam olarak destek verememiştir.Mahmud.145. Tarihu’l Hulefa.167. a.g. 84. Ahmed b. Mu’cemu’l Buldan. 2006. a. İbn Kesir. kendisine isyan eden kardeşi İbrahim Yınal ile mücadeleye girişti. a. hzr. II.e. İbn Kesir.56 Tuğrul Bey Bağdat’tan ayrıldıktan sonra. a.g. IX. a. İbnü’l Cevzî. 1977. Kahire. (Yakut el-Hamevî. XXXII.e. 119-121.g.g. İbn Kesir. . “Mustansır Billah el-Fatımî. Ebu’l Fida. a. 41.59 Besâsirî güçlü. İstanbul.”dedi.60 Besâsirî bu arada Tuğrul Bey’in kardeşi İbrahim Yınal’a mektup yazarak onu Tuğrul Bey’e karşı isyana teşvik ediyordu.II. a.Erdoğan Merçil.e. Besâsirî. s.e. 641. Tarihu Dımaşk. I.12.1.g. a.g. 528. İbn Kalânisî. İbnü’l Adîm. Ama sözünde durmadı.e. II. Ahmed b. 295. Dımaşk. M. XII.38.g.Abdülkerim Özaydın. İstanbul.e. s. 1887/1305. aslında ise Suriye ve Mısır’a hakim olan Fatımî Devletini ortadan kaldırmak gayesiyle Bağdat’a geldi. Kaim Biemrillah’tan ve Tuğrul Han’dan asla korkmayasın. İstanbul.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 325 Bey görünürde hac görevini yerine getirmek. a.e.61 İbn Kesir ve Celaleddin es-Suyutî’nin rivayetlerine göre ise. Süheyl Zekar. V. s.Mahmud.1983/H.) Azimî. ancak Besâsirî’nin mektubuyla durumdan haberdar olmuştu.57 Bu sırada Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesinden sonra kaçarak Hille58’ye sonra da Rahbe’ye giden Arslan Besâsirî etTürkî durumu fırsat bilerek yeniden harekete geçti. 84.g. I. askerleri çok olan bir komutan olduğundan halife onu durduramadı.e. 529. “Besâsirî”. Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır el-Alevî’ye mektup yazarak Irak’ta Şiliğin yerleşmesi için yardım istemiş o da gereken desteği vereceğini iletmişti. 449/1057 yılında halifeliğini ilân eden Mustansır63 ülke içinde egemenliğini kurmakla meşgul olduğundan Irak ile ilginme imkânı bulamamış.g. XII. XII. s. a. Azimî. a.g. Mustansır’dan destek sözü alan Besâsirî 450/1058 yılında Bağdat’ı işgal etMısır bayrağı taşıyordu.65 Halife Kaim Biemrillah’ı Bağdat’tan çıkardı. Ahmed b. Halife Hadise Ane kalesine hapsedildi.54 Besâsirî Bağdat’tan kaçınca Mısır’da halifeliğini ilân eden Mustansır elAlevî(el-Fatımî)55 Besâsirî’ye hil’at ve hediyeler gönderip “Ben sana yardımcıyım.26.176. bkz.Celaleddin es-Suyutî.e. tsz.e. Celaleddin es-Suyutî.1403.Bağdat’a kara yoluyla üç fersah mesafededir. Mir’atü’z Zaman. DİA. a.

13.72 Ardından yakalanan Besâsirî sultanın huzuruna getirildi ve öldürüldü. Beyrut. a.26. s.İbn Kesir. İbnü’l Cevzî. 646.e.e. İbnü’l Cevzî. kardeşi İbrahim Yınal’ı yendikten sonra bölgede otoriteyi sağladı. İbn Kesir.e.147. Ankara.Ali b.Peygamber’in hırkası vardı. Ebu’l Fida. a.e. a.g.g. 633. İbnü’l Esir.İbnü’l Cevzî.Mahmud.g.146. s. “Kaim Biemrillah”.e. İbnü’l Cevzî. 458. XII.82. adına hutbe okuttu. s. s. 177. a. İbnü’l Esir. 634.149.Sourdel. IV.e. İbn Kesir. Mir’atü’z Zaman. s. s.g. 80.74 Bu başarısından dolayı Tuğrul Bey’i huzuruna kabul eden Halife Kaim Biemrillah’ın üzerinde Hz. Mir’atü’z Zaman s. (449/1058)77 Böylece halifenin 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 İbn Kalânisî. İbn Kalânisî. I. a.g. a. 176. s. Mir’atü’z Zaman. s.İbnü’l Adîm.326 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mansur camiinde Mustansır el-Alevî adına hutbe okutan Besâsirî. a.e. s.e.107. s.e. Ali Sevim. el-Fahri. 1987. a. a.e.(451/1058)73 Böylece Besâsirî’nin Şiîliği yayma ve egemen bir mezhep haline getirme faaliyetleri kesin bir şekilde sona erdi. Besâsirî Bağdat’ta zorbalık yaptı.g. a.g. İbn Kalânisî. a.g. IX. 181-182.68 Bütün din bilginlerini ve ülkenin ileri gelenlerini Mustansır’a biat ettirdi.8.g. H. İbnü’l Esir.e. 649.82. el-Muntazam. II.e. 81.g..144.g. D.e.(451/1059)71 Bağdat’a vardığında ilk iş olarak Halife Kaim Biemrillah’ı hapisten kurtararak tahtına oturtmak oldu. Ebu’l Fida. The Encyclopedia of Islam. İbnü’l Cevzî. a. 179.e.İbrahim Hasan.Tabataba.Ebu’l Fida.g. Azimî.167.63.167. İbnü’l Cevzî. a. IX. a. Muhammed b.e.g.e. İbn Kesir. Halifenin elini öpen sultan.76 Halife bunlarla da kalmayarak egemenliği altındaki bütün toprakların yönetimini Sultan Tuğrul Bey’e devrettiğini resmen açıkladı.g. XII. el-Muntazam. s. Mir’atü’z Zaman. halifenin yanına oturdu.15. XII. Ardından onu “Doğunun ve Batının Sultanı”(Sultanu’l Meşrık ve’l Mağrib) ünvanıyla taltif etti. a.69 Sultan Tuğrul Bey.g.75 Halife ona yaptığı çalışmalardan dolayı teşekkür edip yakınlık gösterdi. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086’ya Kadar). IX. a.e.g.70 Besâsirî’nin Bağdat’ı işgal ettiği haberini aldığından Bağdat’a hareket etti.e. s. Celaleddin es-Suyutî.e.e. İbnü’l Esir.e. Adaletin yayılması. .e. VIII. 178. Ebu’l Fida.g. II. İbn Tiktaka.g. İbnü’l Esir.67 Böylece Bağdat’ta Abbasi halifesinin egemenliği bir yıldan fazla bir süre kesilmiş oldu.3. a.g.g. ezanda “Hayye Alâ hayri’l amel”(Haydi en hayırlı işe) denilmesini emretti. a. IX. Suyutî. 78. VIII.g. 641. zulmün ortadan kaldırılması için çalışmalarına devam etmesini istedi.53. II. Ahmed b. Besâsirî Bağdat’ın ileri gelenlerinden âdeta intikam alıyordu. s. Azimî. IX.g. İbn Kalânisî. a. a. XII. II. 233. en-Nuzumu’l İslamiyye. s. tsz.e.293. a.g. a. a. s. 44.

böylece Irak fiilen Selçuklu egemenliğinde kaldı. 1989.e. X. ayrıca bkz. Üstelik vergi toplamakla görevli Selçuklu memuruna şu haberi göndermişti: “Sen bu memlekette ölen sultan tarafından memur edildin. 99. Said Abdülfettah Âşur.1400/M. “Rey”. İstanbul. a.86 Bu kargaşayı Sultan Alparslan kısa sürede ortadan kaldırdı. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. H. Alparslan ve Zamanı. İstanbul.142. Halk da buna karşı koymaya çalıştı. Fakat. 526-530.e.137. IV. Desmond Steward. İstanbul.Minorsky.90. Müjdat Kayayerli. Mir’atü’z Zaman. s. 722. cüz:5.g.Hamid. I. DİA. Muhammed b. “Alparslan”. s.e. 234. .30. VIII. a. II. Ayyar: Ortaçağ İslâm dünyasında daha çok kendi çıkarları için toplum düzenini bozan zümreler hakkında kullanılan bir tabir.168.27.165.27. Arap sultanlarına haber göndererek. halifeyi ve Arap sultanlarını daha ileri gitmekten alıkoydu. Tuğrul Bey’in ölümünden sonra verdiği bir emirle adını hutbelerden çıkarmıştı.g.g. Tuğrul Bey ve Zamanı.s. a.Brockelmann.g.80 C. 1964. yoksa seni bu memleketten çıkarırım. M. (Abdülkadir Özcan. C. s. halifenin bu davranışına şiddetle karşı çıkması ve kendisinin Selçuklu veziri Amidülmülk el-Kündürî’nin hizmetinde olduğunu. II. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Esir.”83 Selçuklular ile halifelik arasındaki anlaşmayı sultanın hayatıyla kayıtlı sanan Halife Kaim Biemrillah. ancak ondan gelecek emirlere göre hareket edeceğini söylemesi. çev.84 Bu sırada Bağdat’ta halk ayaklandı.41.Reşidüddin Fadlullah. Elini idareden çekip sükun içinde oturmak istersen otur.Altay Köymen.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 327 siyasî yetkilerini kendi rızası ile sultana devrettiği ve kendisinin sadece dinî bir lider olarak kaldığı resmen tescil edilmiş oldu. s. s.1979.82 Halife Kaim Biemrillah.Sultan Alparslan Dönemi Tuğrul Bey 455/1063 yılında Rey’de vefat etti.78 Adına Mekke’de hutbe okunan Tuğrul Bey’in bu başarısı İslâm dünyasının parçalanmışlığını ortadan kaldıramadı.Altay Köymen. DİA.Suyutî. M. Selçukluların Bağdat valisi Amîd Ebu Said Kainî’nin.Hamid el-Isfahanî. IX. s. Beyrut.79 Bununla beraber Selçuklularla İslâm dünyasında yeni bir fütuhat ve altın devir başladı. ortaya çıkan durum karşısında ülkede sükun ve asayişi korumak amacıyla alınacak tedbirleri görüşmeye çağırdı. 11.e. a. a.e. “Ayyar”.g. I. soygunlar yaptılar. Alparslan ve Zamanı.(455/1063) Fakat yerine hiçbir hükümdarın adını koymamıştı. 296) İbnü’l Cevzî. V. el-Muntazam.81 Çocuğu olmadığı için yerine kardeşi Çağrı Bey’in oğlu Alparslan’ı veliaht tayin etti. İstanbul.1994. Bu kargaşa Tuğrul Bey’in 78 79 80 81 82 83 84 85 86 M. s.Altay Köymen.“Ayyar”85 adı verilen anarşistler esnafa saldırdılar. Tarihu Devleti Âli Selçuk. 1991.. İA. İbrahim Kafesoğlu.

Bunun üzerine halife hemen sultanın beklentilerini yerini getirmeye başladı. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. 184. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). 107. II. .1261). Alparslan ve Zamanı. 1. 106.g.95 2. Ayrıca Bizans İmparatoru Selçukluların ilerlemesinden kaygılanmaya başladı ve büyük bir ordu hazırlayarak onları imparatorluk topraklarından uzaklaştırmak istedi.g. O nedenle kaynaklarımız Bağdat minberlerinde “Sultan” ünvanıyla adına hutbe okunan ilk sultanın Alparslan olduğunu ifade ederler. 67.Ali Sevim.105.e.Golden. Abbasi halifesi ile ilişkilerini bütün yönleri ile geliştirmeye büyük özen gösterdi. Mektubu takip eden ilk Cuma günü minberlerde Alparslan adına hutbe okundu. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. çev.Salih Tuğ. II.e. X. İstanbul.660/M. s. İstanbul. Ebu’l Fida.92 Sultan Alparslan halifenin kızı ile birlikte Bağdat’a bir de heyet göndererek halifelikle etkili bir ilişki kuracağı izlenimi verdi. 1989. İbn Kesir. a. Komisyon. 101.e. çev. a. a.H.113.e.91 Çünkü Bağdat’ta yapılan düğünden sonra halifenin rızası olmadığı halde Rey’e dönen Tuğrul Bey’den Halife Kaim Biemrillah hoşnut değildi. s. s. XII.88 O. 1992. 35.halifelik ile dengeli bir ilişki kurdu. Peter B. İbnü’l Adim.e. Mir’atü’z Zaman. “Dinin Işığı” ve “Müslümanların bereketi” sıfatlarıyla zikredildi.102.94 Sultan Alparslan adına okunan hutbe kesintisiz olarak devam etti. o da Bizans İmparatorluğu idi.g. Hitti.328 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S ölümünden(455/1063)Alparslan adına hutbe okunmasına kadar olan dönemde devam etti. a.87 Alparslan. Zekeriya Kitapçı.g. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. 1980. Dictionary of the Middle Ages.Altay Köymen.K. 122. 1982.g. İbnü’l Cevzî. III. a. I. Zekeriya Kitapçı. Ankara. 749.g. New York.96 Buna karşılık Alparslan da harekete 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 M.93 Kendisi “Büyük Sultan”. İbnü’l Esir.e.(456/1064)Bu süre dokuz buçuk aydır.Seyyide Sultanın Bağdat’a Dönüşü: Alparslan halifelik ile ilişkileri baştan itibaren iyi bir zemine oturtmak için çaba sarfetti ve bu konuda bir jest yaparak Tuğrul Bey ile evlenmiş olan ve onun ölümüyle ortada kalan Halife Kaim Biemrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un Bağdat’a iade edilmesini emretti. “Toghril Beg”. a. XII. VII. 184.Ahmed (v. Ebu’l Fida. P.89 Sultanın Bağdat’a hiç gitmemesi90 de bunu göstermektedir.Sultan Alparslan’ın Bağdat’a Fetihnâme Göndermesi: Büyük Selçukluların batıya doğru ilerlemelerinin önünde bir engel vardı.

İA. 54. a. Alparslan’ın galibiyeti ile sonuçlandı. s. a. Ankara.e. Selçuklular Tarihi. dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Radgan’da 458/1066 yılında düzenlediği törende oğlu Melikşah’ı102 veliahtı ilân etti. İbnü’l Cevzî. Zaferden sonra. 103. 107.g. halifeye bir fetihnâme göndererek galibiyeti müjdeleyen sultan. İbnü’l Esir’in 97 98 99 100 101 102 103 104 M.g. X.e.g. Mir’atü’z Zaman. I. (Abdülkerim Özaydın. İA. İbrahim Kafesoğlu. X. . M. Mevdudî. Şinasi Altundağ. Sultan Alparslan.e. s. DİA. 1967. 2004.) İbnü’l Esir. Mir’atü’z Zaman.35. XXIX. Daha sonra bizzat Melikşah’ın da katıldığı bir kuşatma sonucunda Bizans kuvvetlerince korunan bir kale ele geçirildi. Ankara. Hüseyin Emin. İA. I. a. beraberinde Bizans imparatorunun başındaki kavuğunu da gönderdi. X. 368. s.Alparslan’ın.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 329 geçerek. halifeliğin de bu fethin önemini kavradığını gösterir. Bu galibiyetten sonra Selçuklulara Anadolu kapıları açıldı. “Selçuklular”. s.g. İstanbul.73.e. 2003.101 Zira halife. Sultan Alparslan’ın gönderdiği fetihnâmenin Bağdat’ta halifelik sarayında okunması ve bizzat halife tarafından Selçuklu sultanına övücü bir mektup gönderilmesi. vezir Nizamülmülk ile karargâhta kalıp babasına vekâlet etti. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. İbnü’l Cevzî.103 Saltanatı boyunca Büyük Selçuklu Devletini güçlendirip genişleten104 ve devleti her bakımdan iyi bir noktaya ulaştıran Sultan Alparslan. “Melikşah”. XXVII.Altay Köymen. a. 482.g. s.99 Halife kendisini kutlayarak hil’at ve hediyeler gönderdi. DİA.98 Bu haberin ardından Bağdat süslendi ve büyük bir şenlik düzenlendi.152. otoritesini kaybetmiş.e.100 3. Melikşah: Daha küçük yaşta iken babası ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü. Ali Sevim. Ardından 463/1071 yılında Alparslan ile Romanos Diogenes arasında cereyan eden Malazgirt Meydan Muharebesi. VI.269. 50. İbrahim Kafesoğlu.155. kuvvetleriyle bugünkü Türkiye sınırlarını geçerek Bizanslıların egemenliğindeki “Ani” ve “Kars” bölgesine girdi. “Selçuklular”.250. Melikşah. a. (456/1064). “Malazgirt Muharebesi”. oğlu Melikşah’ı veliaht tayin etmesi: Sultan Alparslan halifeye karşı izlediği dengeli siyasetin yanı sıra Bağdat şahneliğine(valilik/garnizon komutanlığı)olağanüstü yetkilerle donattığı meşhur komutanı Sadüddevle Güherâyin’i tayin etmekle de halifelik merkezinde tam bir egemenlik kurdu. Bağdat’ta bile sözünü geçiremez ve asayişi sağlayamaz duruma gelmişti.Altay Köymen. “Kaim Biemrillah”. 368.97 Halife Kaim Biemrillah bu fetihten sonra sultana Ebu’l Feth ünvanını vererek onu taltif etti.

g. 108. a. İbnü’l Esir. Ebu’l Fida. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. s. XII. a. a.53. 155.e. II. İbnü’l Cevzî. a. el-Muntazam. a. a.Sultan Melikşah Dönemi Melikşah tahta geçtikten sora ilk iş olarak veziri Nizamülmülk’ü Bağdat’a göndererek adına hutbe okunmasını sağladı.189. 76. a. .Sultan Melikşah’ın I. Halifenin emriyle “Doğunun ve batının hükümdarı” alâmeti olmak üzere iki kılıç kuşatıldı.95. Görüşmeler sonucunda sultan ve Halife Muktedî adına hutbe okunmaya başladı.g. II. 106.g. Halife Muktedî’nin ısrarı üzerine özel tanzim edilmiş şeref mevkiine geçti.330 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S rivayetine göre Harezm’li bir emir ile yaptığı kavgada emir tarafından öldürüldü. a.160. a.g. Ebu’l Fida.e. Ebu’l Fida. beyleri ve kalabalık bir maiyeti vardı. İbn Kesir. 292.111 1.107 Melikşah’ın veliahtlığını kabul eden Halife Kaim Biemrillah 447/1075 yılında vefat etti.g. a.e. Melikşah da bunu öperek iade etti. a. İbnü’l Cevzî.94. X.Mir’atü’z Zaman. Sultan Melikşah Devri Büyük Selçuklu İmparatorluğu.112 Beraberinde veziri Nizamülmülk ve komutanları. 191. vefat edince Muktedî biat aldı. 152. 73.e. İbnü’l Esir.e. X. VIII.114 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 İbnü’l Esir.g. Ardından sultan.g. s. a.g. buna izin vermeyen Muktedî.g.108 Kaim Biemrillah Muktedî Billah’ı veliaht tayin etmişti.e.e. X.Ahmed Cevdet. a. Azimî.160. Hamid el-Isfahanî. 106.Bağdat Ziyareti: Halife Muktedî Billah ile ilişkilerini sağlam canlı tutan Melikşah.g. İbn Kesir. Bunun üzerine Melikşah 468/1076 yılında hac emiri görevlendirerek Mekke’ye gönderdi. İbrahim Kafesoğlu. 1953. İbn Kesir. İbn Kesir. II.e.110 Sultan Alparslan’ın ölümü üzerine Mekke’de adına okunan hutbe kesildi ve tekrar Mısır’daki Mustansır el-Alevî adına okunmaya başlandı.e. 111. XII.g.21.e. halifelik mührü olan yüzüğünü vererek.e.e. Sultan Melikşah’a yedi hil’at giydirildi. s. İbnü’l Esir’in rivayetine göre 475/1082 yılında birinci Bağdat ziyaretini gerçekleştirdi.109 Böylece Muktedî 467/1075 yılında halife oldu.g. O. İbrahim Kafesoğlu. s. s. X. 189. V. a. XII. XII.g.e.105 Alparslan’ın 465/1072 yılında ölümünden sonra yerine veliaht Melikşah geçti. İbnü’l Esir. s. Mir’atü’z Zaman.113 Kendisini sarayda karşılayan halifenin yanında ayakta durmayı tercih eden Melikşah. halifenin elini öpmek istedi. İbnü’l Cevzî. 156.g.106 D. İstanbul.e.

Çünkü Melikşah’ın tüm İslâm dünyasını nüfuzu altına alma ideali vardı.200. s.). 497-502.122 115 116 117 118 119 120 121 122 Osman Turan. “Melikşah”. İstanbul.116 2. a.208. Sultan Melikşah’ın ölümünün ardından ortaya çıkan taht kavgalarında önemli bir rol oynadı…(Osman Gazi Özgüdenli.. ömrü yetmediği ve hayatına mâl olduğu için gerçekleştiremedi. s.Sultan Melikşah’ın II. Ankara. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi.e. “Selçuklular”.g. Böylece hem siyasî ve hem de dinî otoriteyi elinde tutup tüm İslâm dünyasını kontrol altına almayı düşünüyordu. 2007.e.Bağdat Ziyareti: Sultan Melikşah bu düşüncelerle 484-485/1091-1092 yılında Bağdat’a ikinci defa gitmeye karar verdi. XXII.1 993. 2000. a. saltanat merkezini halifelik merkezine yani Bağdat’a nakletmekti.119 Mısır’ın sultanın hedefinde olmasının nedeni Batınî propagandasının yuvası haline gelmeye başlamasıdır. Bu dönemde halife-sultan ilişkileri dostane gelişmedi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 331 Selçukluların Bağdat’a egemen oldukları zaman dilimi içinde Abbasi Halifeliğinin en zayıf olduğu dönem Sultan Melikşah dönemidir. 196.214. ayrıca bkz. halifelik üzerinde ağırlığını hissettireceği izlenimini vermek istiyordu. I.121 Sultan Melikşah’ın bunlardan başka çok önemli bir hedefi daha vardı ki. s. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. s. Osman Turan. Melikşah’ın Bağdat’a ikinci gelişini ziyaret değil bir sefer olarak görmek esasen daha doğru olur. Başşehir olması sebebiyle Isfahan. Yemen ve Aden’in de fethedilmesini istiyordu. Şehir bu dönemde büyük bir imar faaliyetine sahne oldu. İbrahim Kafesoğlu. a. 671. X. İA. 372. İbn Kalânisî.g. İlber Ortaylı. Bu hedef.e. “Isfahan”. Bu durum ise Abbasi Halifeliği için bir tehditti. İbrahim Kafesoğlu.Mısır’ı ele geçirmek amacıyla yöneldi. Erdoğan Merçil.Isfahan’ın Selçuklular zamanında asıl gelişmesi Sultan Melikşah’ın Devletin merkezini Rey’den buraya nakletmesiyle başlar. DİA.116-125. Nitekim kısa sürede Selçuklu ordusu Hicaz’ı devlete bağladıktan sonra Yemen ve Aden’i de Selçuklu egemenliğine aldı. İA. Isfahan: İran’ın dördüncü büyük şehri ve aynı adı taşıyan eyaletin merkezi. 118 Sultan Bağdat’a bir çok Türk beyini çağırarak onlarla yeni yapacağı fetihler hakkında görüşme yaptı. Eski Dünya Seyahatnamesi.59.120 Melikşah’ın hedefinde sadece Mısır yoktu. . VII. Osman Turan.115 İşte böyle bir zamanda sultan seçkin bir toplulukla Bağdat’a âdeta çıkarma yaparak. İstanbul.g. Ayrıca Hicaz da tam egemenliğini sağlamak.İbn Kalânisî bunu doğrular mahiyette “Sultan Melikşah Isfahan117 dan Bağdat’a. s.

194.Ali. Ankara. 95. I. 1983-1985. a. Nizamülmülk: Büyük Selçuklu Veziri. a. 152. s.g. a. 208 . Sultan Melikşah zamanında devlet için ciddî bir tehlike teşkil eden Hasan Sabah ve adamlarıyla mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi. Bu olaydan en çok etkilenenlerin başında Halife Muktedî geliyordu. onun “Tacülmülk” adına Melikşah’a yakınlığı ile bilinen bir kişinin kışkırtması sonucunda öldürüldüğünü nakleder. 132.g. XIX. s. a. Çünkü Nizamülmülk halifeye de yakın bir kişiydi.206. 2007. 317. 151. onları propaganda ve telkin yoluyla kendi mezhebine bağladı.g. Siyeru A’lami’n Nübelâ. Çağrı Bey’in ölümünün ardından Tuğrul Bey döneminde (1040-1063) Horasan’ı yönetti. İbrahim Kafesoğlu. X. Muhammed b. Ravendî. Yani halifenin sultan ile ilişkilerinde etkin bir rol oynuyordu.e. ona iletiyordu.205.e.e. Vezirin öldürülmesiyle halife-sultan münasebeteleri halife aleyhine bozuldu. 195. İbnü’l Esir.Osman (748/1347). İbnü’l Cevzî. İdarî ve siyasî kabiliyetleriyle onun dikkatini çekti. kardeşi Süleyman ile giriştiği taht kavgası sırasında Alparslan’ın yanında yer aldı. s. Halife. 131.123 3. Alparslan’ın.g. Nizamülmülk.397.e. Tacülmülk’ün kışkırtması ve Batınîlerin suikastı sonucu gerçekleşti. nşr. s. Böylece kaleye egemen olan Atâ Isfahan yakınlarında bir propaganda ocağı kurdu. a. sorunları sultana değil. 66. 128 Nizamülmülk Batınîlerle mücadelede mesafe almıştı. mutluluğumuz başla123 124 125 126 127 128 Ravendî. IX.İbnü’l Adim. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu.g. (Abdülkerim Özaydın. Selçuklu Devleti bünyesinde büyük bir boşluk ve huzursuzluk meydana getirdi.e. Zehebî. a. Ravendî. Ortaçağ İslâm dünyasının en başarılı Devlet adamlarından. “Bu şeytan öldü. Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî. (455/1063) Malazgirt Muharebesi hariç Alparslan’ın bütün seferlerine katılan Nizamülmülk.) İbn Kalânisî.Nizamülmülk124’ün Öldürülmesi: 485/1092 yılında Batınîler tarafından öldürülen Nizamülmülk125ün öldürülmesi hakkında bazı tarihçilerin farklı görüşleri vardır.126 Tarihçi İbrahim Kafesoğlu’nun da kanaati Nizamülmülk’ün öldürülmesi. Zira onun öldürüldüğü haberini alan Hasan Sabah. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Sultan Melikşah’ın rakiplerini bertaraf ederek tahta geçmesinde büyük hizmetleri oldu. 313. “Nizamülmülk”. Alparslan tahta geçtikten bir ay sonra Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü tayin etti. İbrahim Kafesoğlu. bu savaşların kazanılmasında ve Kutalmış’ın isyanının bastırılmasında ve Kutalmış’ın isyanın bastırılmasında önemli rol oynadı.332 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Sultan Melikşah’ın yaptırdığı Şahdiz kalesine sinsice yerleşen Batınî reislerinden Atâş burada özellikle Deylemliler ile dostluk kurarak. XXXIII.127 Nizamülmülk’ün öldürülmesi.e.g. Beyrut.200.Ahmed b. I. İstanbul.Ahmed Ateş. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. Kışkırtma gerekçesi olarak sultan hükümdarlıkta kendisiyle vezirin ortak olduğunu söylemesi ve vezirin kendisine danışmadan iş yapması olduğunu ifade eder. DİA. 1957. 204. İbn Hallikan.59. I. Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. çev.

Ebu’l Fida ise sultanın ateşli hummadan öldüğünü 137 rivayet eder. sonra hacamat yaptırdı. s. 375. a. Halife. İbn Hallikan.e. İbn Tiktaka. 164. a. Üçüncüsü zehirlendi. s.200. Öldüğünde 37 yaşındaydı. 374: İbn Kalânisî.e. Kendisine on gün süre verdi.g.e. IV. İbnü’l Cevzî. a.296. Melikşah’ın ölümüyle ilgili üç görüş nakleder: Birincisi.e.g. Sonuç olarak devlet günden güne sürekli kan kaybederek yıkılışı hızlandı. 375.130 Bu durum sultanı kızdırarak halife ile arasının açılmasına neden oldu.170. dedi. IX. a. Allah’a dua ederek sultanı şikayet ediyordu. s. a. önceki eşinden olan Mustazhir Billah’ı veliaht tayin etmek istediğinden Melikşah’ın bu teklifini reddetmişti.e.170. Mehmelek Hatun’un halifeden olma Ebu’l Fadl Cafer(480-1088) adında bir de oğlu vardı. av etinden yedi. İbn Hallikan.Mahmud. a.g.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 333 dı. IX. a. IV.131 Bu sebeplerle Melikşah Bağdat’a vardıktan bir süre sonra halifenin Bağdat’ı terk etmesini istedi. Ali İbrahim Hasan. Ayrıca halife idarî işlere de karışmak istiyor ve bunu belli ediyordu.207. Onu da beraberinde getirtti. Ahmed b.g.e. Rivayete göre o. s. a.132 Halife bir ay süre istedi. İkincisi hummaya (ateşli hastalık) yakalandı ve öldü.136 İbn Hallikan.e. s. İbnü’l Cevzî.e. 74.g. 129 130 131 132 133 134 135 136 137 Seyfullah Kara.Basra’daki günlerinde oruç tutup. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Sultan bunu söylerken istediğin yerde kalabilirsin mesajını da gönderdi.Sultan Melikşah’ın Ölümü: Sultanın Halife Muktedî ile evli kızı Mehmelek Hatun geçimsizlik nedeniyle babasına şikâyette bulundu. Bu durum halifeye çok zor geldi. Sultan Bağdat’a bir heyet göndererek kızını Isfahan’a getirtti.129 4.e.g.466. Hastalandı ve öldü. Vezirin öldürülmesi devlet adamlarına ve bilginlere karşı terör eylemlerini artırdı.g. s. el-Muntazam. I. İbrahim Kafesoğlu. s. kan çıkarmaya başlayarak öldüğünü nakleder. IV. sultanın kararlılığı karşısında Bağdat’tan ayrılmak zorunda kaldı ve Basra’ya gitti. Suyutî. Ebu’l Fida. nefesi kesildi ve öldü. Melikşah’ın av etinden yedikten sonra hastalanıp.”demişti.133 Melikşah’ın halifeyi alelacele Bağdat’tan çıkarmak istemesi herhalde halifeden olan torunu Cafer’i halifeliğe veliaht yapma niyetinde olmasındandı. a. a. İbnü’l Cevzî.e.g. sana ilave bir saat bile yok.135 Sultan Melikşah Bağdat’ta bulunduğu sırada bir gün ava gitmişti. Suyutî.134 Oysa ki halife. el-Muntazam.g.141. 74.g. Melikşah. .

210. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. V. s.147 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 Zekeriya Kitapçı. Selçuklu Tarihi. Ebu’l Fida. a. Sultan Sencer’den (552/1157) sonra ise Selçuklu Devletleri tamamen birbirlerinden ayrıldılar.334 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Bu rivayetleri göz önüne alarak Melikşah’ın zehirlenerek öldürüldüğü sonucuna varabiliriz. a. a. Mevdudî. s. Ancak Terken Hatun beş yaşındaki oğlu Mahmud’u veliaht tayin ettirmek için her vasıtayı mübah sayarak harekete geçti. İbn Hallikan. a.e.140 Terken Hatun’un amacı ise oğlu Mahmud’u sultan yapmaktı.g. II.153. Zira zehirlenme olaylarında genellikle vücut ateşinin arttığı bilinen bir gerçektir. Çünkü halifeliğin Selçuklulara intikalinin söz konusu olduğu bir dönemde138 sultanın ani ölümü139 şüpheleri artırmaktadır. Muhammed ve Sencer zamanlarında.146 On üç yıl süren taht mücadelesi sonucunda devlet zayıfladı. Berkyaruk.İbrahim Hasan. “Berkyaruk”.e.78. 375. Suriye Selçukluları 511/1117 yılına kadar şeklen merkeze bağlı kaldı. s. İbrahim Kafesoğlu.144 E. Abdülkerim Özaydın.g. Tarihçi İbrahim Kafesoğlu. İslâm Tarihi.e.g. s. IV. İbrahim Kafesoğlu.145 Melikşah’tan sonra sultan olan dört oğlu. 46. s. 203.g.e. Mahmud.g. a.49.143 Onun ölümüyle Büyük Selçuklu Devletinin altın devri olarak isimlendirilen birinci dönemi sona ermiş oldu. Sultanın ölümünden sonra halife Bağdat’a dönerek yönetimi eline aldı. . a. Kaynaklarda geçen sultanın ateşlenerek öldüğü rivayetleri de esasen zehirlenme olayıdır.e. s. 514-516. V. Çünkü nüfuz sahibi ve yaratılış itibariyle hırslı bir kadın olduğunda şüphe olmayan Terken Hatun’un halife ile anlaşarak bunu gerçekleştirmesi kuvvetli bir ihtimaldir.e. Bunun Melikşah’ın ölümünden sonra gerçekleşmesi şüpheleri artırmaktadır.141 Sultan Melikşah öldüğünde ardında Çin sınırından Şam’a ve Yemen’e kadar uzanan bir ülke bıraktı. İstanbul. Hüseyin Emin.g. DİA. Ali el-Hüseynî. sultanı zehirleyenin Terken Hatun olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu ifade etmektedir. 1992.142 Melikşah o kadar büyük bir coğrafyaya egemendi ki kendisinden önce ve sonra hiçbir sultana nasip olmamıştı.Sultan Melikşah’tan Sonraki Dönem Melikşah 474/1081’de Isfahan’da doğan en büyük oğlu Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün tavsiyesi üzerine veliaht tayin etmişti.38. H.47.

g. Bu uygulama.e. Berkyaruk taraftarları ayaklanıp hapsedildiği yerden onu çıkardılar. Bunun yanı sıra Terken Hatun Selçuklu Devletinin tüm vali ve komutanların oğlu küçük Mahmud’a biat ettirdi. s. Ancak dikkate alınmadı.152 Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk’u Isfahan’da yakalattı.e. Haçlılar Çağı. Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak istemesiydi.M.151 Bu durum üzerine Nizamülmülk’ün adamları Berkyaruk etrafında toplandılar ve ona sultan olarak biat ettiler. Dönemin âlimleri küçük yaştaki bir kişinin adına hutbe okutmanın caiz olmadığını beyan etmişlerdi. 1999. Çünkü annesi Terken Hatun 487/1094’de öldü. XXIX. Ebu’l Fida. s.e. çeşitli milliyetlerden insanların yaşadığı eyaletler üzerinde hüküm sürdüler. 148 149 150 151 152 153 P. .153 Böylece Mahmud’un sözde sultanlığı iki yıl sürdü. Birinci Haçlı Seferi sırasında ağır sonuçlar doğuracaktı.g. Suyutî.g. II. İbrahim Kafesoğlu. Kimin sultan olduğu belli olmadığı için devlet otoritesi ortadan kalktı.e. Harem-i Şerif’te de adına hutbe okundu. Böylece Mahmud adına hutbe okundu. Ordu parçalandı. cenaze namazı bile kılınmadan sultanı Şuniziyye’de defnettirdi. İstanbul.Mahmud Dönemi: Melikşah’ın ölümünü gizleyen Terken Hatun. s.11.150 Bu sırada devlet işlerini Terken Hatun adına vezir Tacülmülk idare ediyordu. Isfahan’da adına hutbe okundu.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu.170. X. Özden Arıkan. Ebu’l Fida. a. Selçukluların yönetim anlayışı devletin Melikşah’tan sonra parçalanmasına neden oldu.g. 215. iktidar birey olarak sultanda değil. ailedeydi. X. İbnü’l Esir.g.e.149 Terken Hatun Halife Muktedî’ye hutbede oğlunun adını okutmasını isteyen bir haber gönderdi. bir çeşit has olarak çeşitli eyaletleri ellerinde tutmaktaydı.213. Abdülkerim Özaydın. Bununla da kalınmayarak Mahmud’a “Nasırüddünya ve’ddin” ünvanı verildi. “Melikşah”. Sonuçta hanedan üyeleri. a. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Bunun nedeni. İbnü’l Esir. 214. Çünkü o. a.Holt. Böylece saltanat Berkyaruk’a geçti. Buna göre. Bunun yerine farklı diller konuşan. 213.Melikşah’ın en büyük oğluydu. II. çev. a. Daha sonra Isfahan’a götürülerek sultanın Şafii ve Hanefiler için yaptırdığı medresenin haziresine defnedildi. DİA. 11. a.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 335 Selçuklu sultanları iktidarlarının doruğunda oldukları zaman bile merkezî bir devlet oluşturamadılar. 57.148 1. 203.

Erdoğan Merçil. a. a.e.61. Ebu’l Fida. 515.e.g.g. . İbnü’l Esir. V. el-Muntazam.e. a. Ali el-Hüseynî.336 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Aynı yıl Halife Muktedî de öldü154 yerine Mustazhir Billah halife oldu. 212. Muhammed’i yendi.79. İbnü’l Esir. İbrahim Kafesoğlu.g.Kardeş Kavgası: Berkyaruk kendisine baş kaldıran Muhammed Tapar üzerine yürüdü. İbn Hallikan.170. 163. s. İbnü’l Esir. Abdülkerim Özaydın.g.170. a.52. Berkyaruk’a karşı harekete geçti. Berkyaruk’u yendikleri savaştan sonra Bağdat’a gidip Halife Mustazhir’in elinden hil’at giydiler.165 Hutbe tekrar Berkyaruk adına okunmaya başladı. s.164 Bu gelişme aynı zamanda bu Sencer’in de halife tarafından tanınması anlamına geliyordu. a. X. “Selçuklular”.52.166 Bu sırada üzerine yürüyen Sencer’e yenildi.e. II. Ardından üçüncü karşılaşmada da Muhammed’e galip geldi. X. İlk savaşta Muhammed’e kardeşi Sencer de yardım etmişti.Berkyaruk Dönemi: Berkyaruk iktidara geldikten sonra dağılmaya yüz tutan Selçuklu Devleti’ni toplamak için büyük gayret sarfetti. 304.e.161 3.e. İbnü’l Cevzî. a. DİA. Ali el-Hüseynî. 374. İbnü’l Esir. 303.e. a. X.e. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi.157 Halife Mustazhir onu bu konuda destekledi.160 Bu sırada amcası Tutuş. Aralarında cereyan eden ilk savaşta yenildi.g. Bağdat’da Muhammed adına hutbe okundu.g. IX. a. a. a. X. Hüseyin Emin. 81.e. Ebu’l Fida. Bu haberi alan Halife Mustazhir Bağdat’ta Tutuş adına hutbe okuttu. 372. Ülkenin büyük bölümünü elinde tutan Berkyaruk tek sultan olarak ülkenin tamamına egemen olmak istiyordu.g. II. IV. 214. İbnü’l Esir. İstanbul. X.e.e. s. 1992.g.167 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 Ali el-Hüseynî.158 Halife kendisine hil’at giydirdi.g. 231.g. 229. İA.e. “Berkyaruk”.g. s.g. İkinci mücadelede Berkyaruk.e. s. a. X.163 Her ne kadar Muhammed adına Bağdat’ta hutbe okunmuşsa da ülkenin Azerbaycan bölgesi hariç diğer bölgelerinde egemenliği yoktu.159 Adına hutbe okundu.g. 293.156 2.(493/1100)162 Berkyaruk ile kardeşi Muhammed arasında 494/1101 yılında ikinci karşılaşma gerçekleşti. a. a. Suyutî. s. İbnü’l Esir. a.155 Yeni halife sultan olarak Berkyaruk’u tanıdı. Berkyaruk’un kuvvetleri zayıf olduğu için Tutuş’a yenildi. X.e.g.

a. Çağatay Uluçay.g. X. İran.g. X.e.g.e. Ebu’l Fida. 369. a.e. 227. 217. Bunlardan biri. İstanbul. a.M. yağma yaptılar. çev. İlk Müslüman-Türk Devletleri.175 Bu barışa göre birbirlerinin topraklarına saldırmayacaklardı. II. Diyarıbekir. s.g.e. s.82. s.171 Ardından gerçekleşen dördüncü savaşta Berkyaruk. İbnü’l Esir. a. Abdullah Nasıh Ulvan. Aralarında barış yapıldı.g.g.(497/1104)173 Savaşın uzamasıyla gasb olayları arttı.g. a.e. tedbirsizliği ve birbirlerine düşmeleriydi. a. Sencer ise Horasan bölgesine egemen olacaktı. X. 216. İbnü’l Esir. II. s. beşincisinde ise Muhammed galip geldi. Harameyni’ş Şerifeyn’e egemen olacak.Holt. II. Ebu’l Fida.g. Sonuçta Berkyaruk galip geldi. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî. II. Ülkenin harap oldu ve valilerin halka zulümleri arttı. Rey. P.g. İstanbul.176 Bu anlaşmayla aynı zamanda Bağdat’ta artık kesin olarak Berkyaruk adına hutbe okunmaya başladı.e.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 337 İkinci defa Bağdat’a giden Berkyaruk168 para sıkıntısı çektiği için halifeden yardım istedi.9. a.e.178 491/1097 yılında Haçlılar Suriye’ye girdiğinde Müslüman ümmetin başı olma iddiasıyla ortaya çıkmış iki kişi vardı. a.g. . Hüseyin Emin.169 Halifenin yaptığı bu yardım yetmemiş olacak ki İbnü’l Esir’in rivayetine göre Berkyaruk ve ordusu halkın malına el uzattılar. s. 1992. a. Ebu’l Fida. Bağdat’taki Abbasi halifesi Mustazhir. Halife de ona 50000 dinar verdi.e.179 Berkyaruk iktidarı boyunca kardeşleriyle saltanat mücadelesi yaparken aynı zamanda memleket içinde yer altı faaliyetleri yapan Batınîlere karşı da mü- 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 İbn Kalânisî. 307.e.177 Haçlıların Kudüs’ü işgal ettikleri sırada Muhammed Tapar kardeşi Berkyaruk ile savaşıyordu. diğeri de Kahire’de bulunan Fatımî halifesi el-Âmir idi.g.e.174 Yapılan bu anlaşmayla Berkyaruk.63. a.e. 216. Zaten Haçlıların Beytü’l Makdis ve civarını ele geçirmelerinin nedenlerinden biri de o dönemde İslâm dünyasının dağınıklığı. a. Cebel.e.g. Muhammed onun sultanlığını kabul etti. 370.55. Taberistan. İbnü’l Esir.170 Berkyaruk’u bu yanlış davranışlara iten sebep iki kardeşinin-Muhammed ve Sencer-kendisine karşı ittifak kurmalarıydı. Ebu’l Fida.e.172 Berkyaruk ile Muhammed Tapar arasındaki bu mücadele beş yıl devam etti. Cezire. İbnü’l Esir. a. 307. Muhammed ise Azerbaycan’a. X. 369.Mustafa Salih Çakmaklı. a.223. 213. İbnü’l Esir. 1965. II. Ebu’l Fida.g. X.

s. Bu sırada II. 191.161-163.g.Altay Köymen.e. “Selçuklular”. Ebu’l Fida.Melikşah’ın saltanatı birkaç ay devam edebildi.e. . Muhammed Tapar saltanatı boyunca Batınîlerle mücadele etti.g.e.61. a.183 Tahta oturan II.172. Batınîlerin kilit noktalardaki kalelerine saldırılar düzenledi. a.e. Sencer bu bölgede otoritesini sağlamlaştırdı ve huzuru sağladı.g. 164.g.Melikşah bu sırada dört yaşındaydı. X. a. a. Sultan bunları bulup cezalandırdı. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. s.Melikşah ve adamları özür dileyip çekildiler.g.g. O dönemde uygulanan âdet üzere gözlerine mil çekildi. 150 İbnü’l Esir.185 Muhammed Bağdat’ta hutbeyi kendi adına okuttu. İsamüddin Abdurrauf el-Fakî. 164.Melikşah da Bağdat’taydı ve adına hutbe okunmuştu. Bu kaleyi kuşatan Muhammed Tapar. İbnü’l Cevzî. 159. Büyük kardeşi Berkyaruk’un ölüm haberini alan Muhammed Tapar Bağdat’a henüz girmişti. İbnü’l Cevzî.g. İstanbul. İbn Kalânisî. 225.e. a.e.e. 305. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 374. M. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. a.e. II. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. a.e.g. a. a. 1990.284.180 Batınîlere karşı savaşılmasına181 rağmen Batınîlerin yayılması önlenemedi.g.g. s.e. Ali el-Hüseynî. Aynı yıl öldü. Suyutî. s. Oğlu Melikşah’ın veliaht olmasını vasiyet etti. Ahmed Cevdet.172. saltanatının ilk günlerinde Selçuklu ülkesinin bütününe egemen olmasına189 rağmen tek başına idare edemedi.Muhammed Tapar Dönemi ve Batınîlerle Mücadelesi: Muhammed.g. İbnü’l Esir. X. İbn Kesir. XII. Bunun üzerine II. s.184 Muhammed Tapar durumu kabul etmedi. X. VII. çok sayıda 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 İbrahim Kafesoğlu. s.g.e.190 Ana-bir kardeşi Sencer191 Horasan bölgesine egemendi. İbnü’l Esir.192 Batınîler Muhammed Tapar’ın bir çok valisini öldürdüler. XII.e. 322. a.276. Suyutî.187 Ardından Abbasi halifesi Mustazhir (487-512/1094-1118) Muhammed’i sultan ilân etti ve ona “Gıyasüddin(Dinin bereketi)” ünvanını verdi. Nevzat Kösoğlu.193 Devlet içine de sızdılar. 110.e.239.188 4. İA.194 Sultan. V. II.57. Bu kalelerden biri de Şe’der kalesiydi. X.182 498/1105 yılında Berkyaruk üçüncü ziyaretini gerçekleştirmek üzere Bağdat yolundaydı.338 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S cadele veriyordu. a. Yolda hastalandı.g. IX. a. VII.186 II. Suyutî. s. 160. el-Muntazam. a.

Örneğin Hüseyin Emin. . Çatışmalarda ölenlerle birlikte açlıktan ve hastalıktan telef olanlar da vardı. İstanbul. s. Abdülkerim Özaydın. a.g.“Hasan Sabbah”.g. a. a. 529. II. Ebu’l Fida.g. 42. 1990. 1997. a.Çağatay Uluçay. İran’da Elburz dağları üzerinde.196 Batınîlerin elindeki en önemli kale ise Hasan Sabbah197 ın karargâhı olan Alamut198 kalesiydi.g.e.512/1118 yılında Mahmud adına Bağdat’ta hutbe okundu.e. s.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 339 Batınî’yi öldürdü.el-Muntazam. bkz.e. b. AÜİF Dergisi. Ahmed b.206 Böylece halife.el-Muntazam. DİA. 347.Ali el-Hüseynî.g. 348. s. Fakat Selçuklu ordusu burayı ele geçiremedi. İbnü’l Esir.199 511/1117 yılındaki kuşatma uzun sürmüş. Zekeriya b.57. Kale asıl şöhretini Haşşaşîn’in lideri ve İsmâilî Devletinin kurucusu Hasan Sabbah’a borçludur.g. sultan olarak Mahmud b. 1954. 196.202 Kanaatimizce bu bilgi doğrudur. 337. Kazvinî.200 Ancak bu rivayetin doğru olmadığını Ahmed b. II.e.g. XII. III-I.e.195 Bu başarı özellikle Bağdat’ta büyük bir sevinç meydana getirdi.204 Ölüm nedenleri arasında Batınîler tarafından öldürüldüğü görüşünün de olması ayrıca dikkat çekicidir.e.Mahmud. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye. Ahmed b. a.g. ancak gizli yardım aldıkları için uzun süre dayanabilmişlerdi.g. s. Selçuklu askerlerinin kaleyi ele geçirecekleri sırada Sultan Muhammed Tapar’ın vefat haberinin geldiğini ve sonuç alınamadan askerlerin kuşatmayı kaldırdıklarını ifade etmektedir. Ankara. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (511/1118). 42. II. s. Ali el-Hüseynî. 336. bkz.g. Ele geçirilen kale harap edildi.67. İstanbul. İbnü’l Esir’in rivayetine göre Selçuklular kaleyi ele geçirdiler. Abdülkerim Özaydın.e. Hüseyin Emin. a. Abdülkerim Özaydın.e. II.203 511/1117 yılında Muhammed Tapar vefat etti.263.201 Bu konuda çağdaş tarihçiler de aynı kanaattedir. Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. II. 222.e. Ahmed Ateş.Muhammed’i tanımış oldu.84.e. s. X. a.y (basım tarihi yazılmamış).62.e. 1989.Mahmud (862/1283). IX. 229.Muhammed b. Kazvin’in kuzeydoğusunda yer alan müstahkem bir kale. 229.205 Yerine oğlu Mahmud geçti. II.g.e. 166.150. İran’da Nizârî-İsmâilî Devleti’nin kurucusu.e. sonraki yıllarda Batınîlerin etkinliği zayıflardı. II. a.g. s.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad. IX.t. Nevzat Kösoğlu. a. DİA. Beyrut.Mahmud. Sonuç itibariyle Alamut kuşatması esnasında çok sayıda Batınî öldürülmüştür. Ankara. a.193. İbnü’l Cevzî. s. a. Hüseyin Emin. a. “Alamut”.49.207 Ancak amcası Sencer kendini yeğeninden saltanata daha çok layık gör195 196 197 198 199 200 201 202 203 204 205 206 207 Ebu’l Fida. XVI. İbnü’l Cevzî.301. kalede mahsur kalan Batınîler yiyecek alamadıkları için neredeyse açlıktan ölecek duruma gelmişler. Çünkü Alamut kuşatmasından sonuç alınsaydı. İbn Kesir. a.Mahmud’un Selçuknâme’sinden öğreniyoruz. 23-54. Ebu’l Fida. Sultan burayı ele geçirmek için çok mücadele etti. 528.g.

209 5. hatta Sencer’e karşı ittifak kurarak savaşma kararı almışlardı.e. X.211 Bu dönemde Abbasi-Selçuklu ilişkileri yeni bir döneme girdi. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. Mahmud’a çok iyi davrandı.g. Sencer’in Irak’ta naib bıraktığı yeğeni Mahmud ile ilişkilerini geliştirerek. Aralarında savaşlar meydana geldi. a. kendisinin Halife Müsterşid’i azlederek yerine Abbasoğullarından veya Hz. II. 170.b.213 Mahmud’a ayrıca “Sultanu’l Muazzam”(Büyük Sultan) ünvanını vererek kendisine bağlı kalmak şartıyla Irak’a sultan tayin etti.Ali soyundan başka birini halife seçeceği yolundaki söylenti ve ithamları ise yalanlıyordu.41.Tuğrul da Irak’ta egemen208 209 210 211 212 213 214 215 216 İbn Kalânisî. 231. s. 231. a.e.15. 10. a. Halife onun sultanlığını kabul etti. Sultan Sencer bu ortamda halifelik ile ilişkilerini yürütmeye çalışıyordu. 230. onu kızlarından Mehmelek Hatun ile evlendirdi. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. Sencer galip geldi. s. Ebu’l Fida. Bu ittifakı öğrenen Sencer.e. Kendisine gelen halifelik elçilerine halifenin otoritesini tanıdığını ifade eden işaretler bile veriyordu. 459.e.Sencer Dönemi: etti210 Sencer’in tahta geçtiği sırada Bağdat’ta Halife Mustazhir (512/1118) vefat yerine oğlu Müsterşid geçti. a.e. VII.y.g. s.321. Bunu devletin emirlerine ve Abbasi halifesine bildirdi. a. a.g. VII.g. İbn Kalânisî. Büyük Selçuklu Devletinin zayıfladığını ve kendi egemen olduğu bölgelerde bile otoritesinin ortadan kalkmaya başladığını gören Halife Müsterşid Billah.Altay Köymen. Duruma el koyan Mahmud 514/1120 yılında kardeşi Mes’ud’u yendi. Mahmud’a bir mektup yazarak bu ittifaktan derhal ayrılmasını istedi o da ayrıldı.Said Âşur.322. thk. Ona ikramda bulundu.e.g. a.e. İbnü’l Esir. Ebu’l Fida.g. II.Sadaka destekliyordu. s. II.g.208 Onu kendisinden sonra veliaht tayin etti. .e. 1985. 9.216 Bu arada diğer kardeşi II.212 Oysa Sencer.214 Halifeye saygı ve bağlılık konusunda babalarının yolundan yürüdüğünü dile getiren Sultan Sencer. Abdülvehhab en-Nüveyrî. Ebu’l Fida. M. İbnü’l Cevzî. Sencer kardeşinin oğluyla barış yaptı. a.y. Bu yüzden Selçuklulardan iki sultan ortaya çıktı. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. II.215 Diğer taraftan Mahmud’un Irak’taki egemenliğine ilk itiraz kardeşi Mes’ud’dan geldi. Mes’ud’u bir kısım Türkmenler ile Hille’nin Arap emiri Dübeys b. 230. Azimî.340 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S düğünden kendini sultan ilân etti.g.

İbnü’l Esir.e.g.Altay Köymen. 3-Nihayet halkı bir ordu yerine iki orduyu.217 Halifeye elçi gönderen Mahmud.51. 526/1131 yılında Mahmud Bağdat’a gitmeye karar verdi. halifenin ordusu ile sultanlık ordusunu barındırmaya ve beslemeye mecbur ederek sıkıntıya maruz bırakmak. a. Bu durumda bile elçi göndererek halifeye bağlılığını bildirdi. Sultan Mahmud’un Bağdat’a yürüme kararına karşı çıkan halifenin böyle davranmasının başlıca üç nedeni vardı: 1-Devlet olma yolunda aldığı. a. Çünkü Halife Müsterşid ne pahasına olursa olsun Selçuklu egemenliğinden kurtulmak istiyordu. Azimî. (526/1131)221 Mahmud’un ölümüyle Sencer adına okuttuğu hutbeyi kesen Halife Müsterşid222 in bu tutumu karşısında harekete geçen Sencer’in amacı halife ile savaşmak değildi. X. a. askerî. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Cevzî. X.e.220 Ardından Mahmud vefat etti.g. İbnü’l Cevzî. 255-259. Halife barış yoluyla Bağdat’a girmelerine engel olamazsa savaşacaktı. Halife ise kendisinin bu yıl Bağdat’a gelmemesini aksi halde kılıca başvuracağını bildirdi. 2-Henüz tamamlayamadığı bu hazırlıklar için zaman kazanmak istemesi. 26.e. IX. a.218 Halife Müsterşid oğlu Raşid’i halefi olarak Bağdat’ta bıraktıktan sonra Mahmud’a karşı harekete geçti. .Ancak Mahmud’un gücüne dayanamayıp Dübeys ile birlikte amcası Sencer’e sığındı. Mahmud’un ağırlıklarına saldıran halife karşısında Mahmud geri çekildi. II. a. s. X.e.g.4. 24.219 Mahmud’un geri çekilmesinin sebebi hasta olmasıydı.223 217 218 219 220 221 222 223 M.e. Amacı halifeyi kendisine karşı yapılmış ittifaktan ayırmaktı. X. 676. a-Sultan Mahmud ile Halife Müsterşid Arasındaki Mücadele: Selçuklu sultanlarının Bağdat’a gelmelerine karşı çıkan halife bu dönemde egemenlik haklarını almak istediğini açıkça ortaya koydu.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 341 lik mücadelesi veriyordu.g.e.g.e. İbnü’l Cevzî. a.91. malî. a. tedbir ve hazırlıkları sultanın görmesini istememesi. silaha başvurulmamasını istedi.g. idarî.g.

M.229 Bu görüşe Selçuklu tarihçisi M. Sultan Muhammed Tapar öldüğünde (511/1118) Mes’ud atabegiyle birlikte Musul’da bulunuyordu.e.) M. M. Muhammed Tapar: Sultan Muhammed Tapar’ın oğludur.g.342 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Mahmud’un ölümünden sonra Sencer’in iki yeğeni Mes’ud224 ve II. s. b-Halife Müsterşid’in Ölümü ve Batınîler: Halife Müsterşid Billah 528/1134 yılında ordusunun başındayken Batınîler tarafından öldürüldü226 Bu suikast Batınîlerin saçtıkları dehşeti göstermesi bakımından önemli bir örnektir.232 Halifenin üzerine yürüyen Mes’ud onun 224 225 226 227 228 229 230 231 232 Mes’ud b. Bundan etkilenen Abbasi hanedanı Selçuklular aleyhinde propagandaya başladılar.Nuri Gençosman. Ankara.g. Böylece Irak Selçukluları müstakil bir devlet oldu.e.143.166. İstanbul. “Sencer”. IX. 489. amcası Sencer’in egemenliğindeki Rey’e sığındı.e. Hemedan civarında gerçekleşen savaş(527/1133)da Mes’ud’un daha doğrusu müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı. “Mes’ud b.g.g. 1966. Irak Selçukluları Devletinin başkenti olan Hemedan’ı işgal etti. 53. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. 28. a. Sultan Mahmud 525/1131 yılında ölünce tahtı ele geçirmek için yeniden harekete geçti… (Faruk Sümer. 231. 53. İbnü’l Cevzî. İbnü’l Cevzî. Henüz üç yaşında iken Türk Devlet geleneğine göre merkezi Musul olan el-Cezire valiliğine gönderildi ve Mevdud b. 52.e. a.Muhammed Tapar”. Selçukî Devletleri Tarihi. Sultan Sencer ve Mes’ud’un isimlerini hutbeden çıkardı. a.Altay Köymen.Altuntegin kendisine atabeg tayin edildi. II.g.227 Halifenin suikast sonucu ölmesiyle Sultan Sencer’in öldürttüğü şayiası da yayıldı.Altay Köymen. 52. Böylece Mes’ud Irak Selçukluları Devletinin başına geçti.e. XI.231Raşid. Selçuklulara karşı önü alınmaz bir düşmanlık duygusuna kapıldılar. Mes’ud. 1943. Seyfullah Kara. 55.Tuğrul halife ile birlikte kendisine karşı ittifak kurdular. a. Emir Mevdud’un 507/1113 yılında Dımaşk’ta Bâtıniler tarafından öldürülmesi üzerine yerine getirilen Aksungur el-Porsukî başarılı olamadığından azledildi. XI. s. Hatta İbnü’l Cevzî’nin nakline göre Müsterşid’den sonraki halifeler. II. Mes’ud. 27. çev. . 214.e. İslâm tarihi kaynakları bunu reddetmektedir. X.g. a. Hamid el-Isfahanî. 349-351. a. X. Üstelik babasının intikamını almak için ordu toplamaya başladı.Tuğrul.228 Halifenin Sencer tarafından öldürttüğü iddiası doğru değildir.225 Artık Sultan Sencer’in Irak’ta otoritesi kalmadı. Aksarayî. İA. DİA.Altay Köymen de itiraz etmektedir. İbnü’l Esir. XXIX. İbnü’l Esir. İbnü’l Cevzî. Kerimüddin Mahmud (733/1132).230 Müsterşid’in yerine veliaht olan oğlu Raşid Billah geçti. X.

Altay Köymen.235 Bundan sonra Sencer dönemi nisbeten daha huzurlu geçmiştir. Tarih-i Beyhak. İA.g.Altay Köymen. 249. İbnü’l Cevzî. bir taraftan Suriye’ye. X. “Sencer”. Siyasî ihtirasa sahip Raşid’in sultanlar tarafından öldürtülmesi kuvvetle muhtemeldir. Batınîlere karşı yeni önlemler almamış. silah satın almayacaklar. 154. Muhammed Tapar’ın ölümüyle tekrar güçlenen Batınîler 518/1124 yılında büyük bir katliam yaparak 700 kişiyi öldürdüler. IX. İbnü’l Cevzî.Altay Köymen. nşr. s. Zira Bağdat’ta bulunan halifelerin hiçbirini Batınîler öldürmüyor. II. Mes’ud. Tahran.Altay Köymen. 489. 1966.234 Daha sonra Bağdat’a bir hücum hazırlığına girişti. Ebu’l Hasan Beyhakî. X. Bu olayla halife-sultan mücadelesinin üçüncü safhası da Selçuklular lehine sona erdi. 26. kaleden kaleye sıçrayarak. “Sencer”. 304.Hümamiddin. Raşid’in Batınîler tarafından öldürülmesi babasına nazaran çok daha zor kabul edilebilir. nşr.271-276. a. 1317.194-199. karşı bir harekâta geçmemiştir. Bu sırada öldürüldü. X.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 343 Bağdat’ı terk etmesini sağladı. İA. vezirinin öldürülmesine rağmen. e. M. Bunun sebebi olarakta kendisine suikast yapılmasından korktuğu için olduğu söylenir. M. Said Nefisî. 67. diğer taraftan da devletin bel kemiği olan Horasan’a yayıldı. Bağdat’tan kaçtıktan sonra atabeg Nureddin Zengi’ye sığındı. Ahmed Behmenyâr.(531/1136)233 Raşid. Yönetim istikrara kavuşmuştur. el-Muntazam. M. Şemsî. 305. İbnü’l Cevzî. el-Muntazam. İstanbul. Gıyasüddin b. Hândmîr. X. Sencer’in en ilginç icraatlarından biri de Bozkuş isimli komutanı vasıtasıyla Batınîlerle barış anlaşması yapmasıdır. hiç kimseye inançlarını kabul ettirmeye 233 234 235 236 237 238 239 240 M. . Sultan Sencer’in talimatıyla Muktefî’yi halife ilân etti.237 Sencer bu fitne unsuruyla mücadeleye önem vererek ve veziri Kâşânî.g.239 521/1127 yılında vezir Kâşânî Batınîler tarafından öldürüldü.240 Sencer.238 Alınan bu tedbirlere rağmen Batınîlik-İsmaililik cereyanı gelişerek. Tahran. Batınîlerin nerede yakalanırlarsa derhal öldürülmelerini. Buna göre Batınîler yeniden kale yapmayacaklar. 1317. Düsturu’l Vüzera. mallarının yağma edilmesini ve ailelerinin esir edilmesini emretti. Şemsî.e. s. a. 492. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. fakat Bağdat sınırlarını aşarak başka ülkelere geçtikleri zaman iki halifeyi de arka arkaya Batınîler öldürüyor. II.236 Ancak Sencer zamanında iç mücadelelerden dolayı Batınîler üzerine gidilemedi. Bunu mantıken kabul etmeye imkân yoktur.

Sencer’e bağlılıklarını bildirdiler.246 552/1157 yılında Sultan Sencer’in vefatıyla Büyük Selçuklu Devleti tarihe karıştı. Kudüs’ün domuz ve şarap ticareti yapılan bir yere dönüştürüldüğüne temas ediyordu.242 c-Büyük Selçukluların Irak’taki Egemenliklerinin Sonu: Sultan Sencer’in onayı ile halifelik makamına getirilen Muktefî Billah. İstanbul. Ancak etrafında toplanan komutanları arasındaki rekabet.V. s.e.e.245 551/1156 yılında kaçırılarak esaretten kurtarıldı. İskenderiye. XII. Bu dönemde Selçuklu dünyasına atabeyler de egemen olmaya başladı. tüm Yakın ve Ortadoğu’ya esaslı bir düzen getirememiştir. Ali el-Hüseynî. Buna karşılık Batınîlerin statüsü korunmuş olacaktı.87. Nitekim 527/1133 yılında halifeye yazdığı mektupta Sultan Sencer.Ancak anlaşmaya uymayan Batınîler sürekli yayıldılar. 1965.241 Diğer taraftan devam eden Haçlı akınlarına karşı ne Sultan Sencer ne de halife karşı koyamamıştır. ihtiyar sultanın dağılan devleti yeniden toparlamasına imkân vermedi. II.Zetterstéen.Zetterstéen. Şam ve Cezire atabeylikleridir.g. XI. 466.249 Fakat Büyük Selçukluların yerini alan bu devletçiklerden hiç biri. M.151. Musul. a. 576. VIII. En meşhurları. İA. VIII. Anadolu ve Kirman Selçuklularıdır. 230. 222.g.m. a. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi.e. Selçuklu devletçikleri ortaya çıkmaya başladı. En meşhurları.g. Sencer’in esaretten kurtulduğunu duyan tabi devletlerden bazıları. aynı zamanda egemenliğini de genişletmeye çalışıyor. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. İbnü’l Esir.344 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S çalışmayacaklardı. 153. a. yalnız bağımsızlığını korumaya değil.g. İslâm dünyasının içinde bulunduğu tehlikeden söz etmekte. VII. a.g. s.250 241 242 243 244 245 246 247 248 249 250 M. Hüseyin Emin. Irak’ın idarî bölgelerini birbiri ardına ele geçiriyordu. 576.(551/1156)Bu olay Selçukluların Irak’taki sonu oldu.244 Sencer 536/1141 yılında Türk asıllı Karahıtaylara yenildi.243 Halife Muktedî.120.137. Osman Turan. 1971.468. Selçuklulara karşı kendinden önceki iki halifeden daha fazla mücadele etti. e.Altay Köymen. “Muktefî”. İstanbul. 465. İbn Kesir. 183. 1971. Ali İbrahim Hasan. 155. .e. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm.241. K. a. s. Kendisine karşı koyan Irak Selçukluları sultanı Mes’ud. s. Halife Muktedî tarafından yenildi. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Selçuklulara Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.248 Bundan sonra Selçukluların egemen oldukları coğrafya karışıklıklar içinde kaldı. s. Hüseyin Emin. a.V.247 Ölüm haberi Bağdat’a ulaşınca Bağdat’ta adına okunan hutbe kesildi. K. Irak. s.g.Altay Köymen.

.Zakir Kadiri Ugan. 402.Muhammed el-Hadramî.251 İslâm dünyasının batı bölgesi korkunç Haçlı işgalinin ızdırapları içinde yuvarlanır ve sultanlar yakaladıkları her fırsatta bu işgalcileri durmak amacıyla ordular techiz ve sevk ederken.Barthold. İzah:Fuad Köprülü.DİA. Bağdat’ta Selçuklu idaresini parçalamak için plan hazırlıyorlardı. İstanbul. I. İbn Haldun.Dursun Yıldız. İbn Haldun bu dönemi değerlendirirken.256 251 252 253 254 255 256 M. 35.g. Zuhru’l İslâm. İbrahim Kafesoğlu. Alparslan ve Zamanı. 1984. Onlar yalnız İslâm halifesi sıfatıyla manevî egemenliklerini Müslüman sultanlara tanıtmak istiyorlardı.I. Özellikle Halife Me’mun döneminde Beytü’l Hikme gibi bir kuruluş hizmete açılmış. H. s. Mukaddime.253 Açıktı ki Abbasi devleti artık ilk zamanlardaki gücüne ulaşamazdı. Zaten halife de bunlarla mücadele edemedi.255 Bu dönemde ilim ve kültürün gerilememesinin bir sebebi de Müslümanları meşgul edecek yeni fikirlerin ortaya çıkmasıdır. II.171.Abbasi Halifeliğinin X. Oysa buna imkân yoktu. çev.Barthold.Yüzyıllardaki İlmî ve Kültürel Durumu: Bilindiği üzere Abbasilerin ilk yüzyılında ilim ve kültür hayatı çok canlıydı.40. Mısır. s. İslâm medeniyetinin Selçuklulardan çok önce gerilemeye başladığını söyler. 1991. Çünkü bölgedeki dengeler değişmişti.93.“Abbasiler”. İstanbul. V. V. Ankara.252 Selçukluların zayıflamasıyla Bağdat ve çevresinde fiilî egemenliklerini kuran Abbasilerde tekrar büyük bir Arap devleti kurma fikri oluştu. Doğuda Moğollar ve Harizmşahlar güçlenmeye başlamıştı. ilim adamları desteklenmişti. İlme önem verilmiş.e.KÜLTÜREL İLİŞKİLER A. Örneğin Tuğrul Bey’in vefatından Alparslan’ın tahta geçişine kadar olan zaman içerisinde Bağdat’ta Selçuklu egemenliği söz konusu değildi. Ahmed Emin.Altay Köymen. a. 2.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 345 Selçukluların Bağdat üzerindeki egemenliklerinin sultanın hayatıyla kaim olması dikkat çekicidir. Halifelik coğrafyasının üzerinde bir çok devlet kurulmuş ve genişlemişti. Müslüman ülkelerini Haçlılardan kurtarmak için çareler düşünmeyen halifeler. 1962. III. Selçuklu Tarihi.254 II. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Ayrıca halifeliğin güçlü bir ordusu da yoktu. s.1988. İslâm Medeniyeti Tarihi. 12.ve XI. Yunan felsefesinden ve diğer batı ilim eserleri tercüme edilerek bunlardan yararlanılmıştı.

e.Nizamiye Medreselerinin Kurulması ve Medreselerin Faaliyetleri 1. Bu kurum Irak’ta ilmin ve kültür hareketlerinin gelişmesinde aktif rol oynadı.g. Diğer bir ifadeyle mezhep çatışmalarına Nizamülmülk’ün bir katkısı olmamıştır. I. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. .346 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Selçuklular döneminde yapılan ribatlar.İbrahim Hasan.258 Bu şekilde davranarak devletin onları dışlamadığını gösterdiği gibi varolan mezhep kavgalarının üzerini de küllendirecek bir davranışta bulundu.g. Bu kelimenin ilk olarak III/IX. bir memleketten diğerine giden gezgin bilginler için durak yerleriydi.yüzyılda kullanılmaya başlandığı 257 258 259 260 261 262 Hüseyin Emin. Hüseyin Emin. İslâm Tarihi. s. Bununla birlikte çağdaş araştırmacılardan Hüseyin Emin.e.Nizamülmülk ve Faaliyetleri: Nizamülmülk vezir olduktan sonra Şiî Büveyhîler döneminden kalan ve önceki vezir Amidülmülk el-Kündürî zamanında da devam eden. a.g. a. a. hatta Selçuklu Devletinin zayıflamasına neden olduğunu iddia etmek kanaatimizce doğru değildir.257 B. s. Şu halde Nizamülmülk’ün çabaları doğrultusunda Selçuklular eğitim faaliyetleriyle yeni bir Müslüman medeniyetinin kurulmasını sağladılar. İbrahim Kafesoğlu.259 Nizamülmülk’ün Şafii mezhebinden olduğu bilinmektedir.261 Nizamiye medreselerinde Şafiî mezhebinden hocaları görevlendirmesi bölge halkının Şafiî olması nedeniyledir.226. H. a. Hüseyin Emin. V. 249.e. Eş’arilerin lanetlenmesi uygulamasını kaldırdı.226.244.226. s. Nizamülmülk’ün Şafii mezhebini diğer İslâm mezheplerinden daha üstün görmeye yöneldiğini böyle yaparak mezhepler arasında büyük bir ayrılığa sebep olduğunu ve hatta onun Şafiî mezhebini korumasının Selçukluların zayıflamasının nedenlerinden olduğunu iddia eder.Nizamiye Medreselerinden Önceki Eğitim-Öğretim Faaliyetlerine Genel Bakış: Abbasilerin ilk devrinde eğitim-öğretim kurumları için medrese kelimesi kullanılıyordu.g. Ribatlarda kütüphaneler bile vardı. André Miquel.262 C. 43.260 Mezheplere karşı ölçülü duran Nizamülmülk Batınîlerle amansız bir şekilde mücadele etmiştir.e. Ancak onun aşırı Şafiî taraftarlığı yapıp Müslümanlar arasında ayrılığa neden olduğunu söylemek. s.

225.264 İlave olarak ilk Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in de Nişabur’da 434/1046 yılında bir medrese265 yaptırdığı tesbit edilmiştir. 1975. bu gün için de çok ileri bir davranıştır. 1976. M.Samadi. Islamic Culture”. İstanbul. Materials on Muslim Education. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. s. 1994. A. “Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”.268 263 264 265 266 267 268 Cahid Baltacı.Sebüktekin tarafından inşa ettirilen medrese olduğunu tesbit etmektedir.Altay Köymen. 108.Ü.New York. 126. tsz. Görüldüğü gibi Nizamiye medreselerinden önce de medreseler kurulmuştu. Higher Education in Medieval Islam. S.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 347 bilinmekle beraber. Nebrâvî. Örneğin Arslan Gazi Tafgaç Han (v. 1955. XXIX. . “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad.30-71. IV.Altay Köymen.İsmet Kayaoğlu. Ankara.121.S.5. Şayet etkili olsalardı tarihçiler önemle üzerinde dururlardı. London. Ancak bu medreseler Nizamiye medreseleri kadar etkili olamadılar. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. Nizamiye medresesinin ilk hocası Ebu İshak Şirazî. II (1947-1948). Selçuklu Araştırmaları Dergisi. XV/XVI.Encyclopedia of Asian History. Haydarabad. İslâm Kurumları Tarihi. Kahire. 50. 87. 245. s. Tabi ki devlet teşkilatında çalışacak bürokratların devletin istediği vasıflarda olmaları şarttır.266 2.yüzyılda Karahanlılar zamanında gerçekleşmiştir.Kempiners. “Nizamülmülk”. ilk medresenin IV/X. halifenin elçisi olarak Melikşah nezdine Nişabur’a gönderildi. A. IV.s.M.1035)Merv’de bir medrese yaptırmış ve vefatında oraya defnedilmiştir. Eğitim-öğretimde fırsat ve imkân eşitliğini devlet eliyle bir dereceye kadar sağlamak yalnız o zaman için değil.Kuruluş Sebebi: İki nedeni vardır: 1-Amelî ihtiyaçlar: Fakir öğrencilerin okumalarını sağlamak bu türdendir. Konya.Triton. II. medreselerin resmî bir teşekkül olarak devlet eliyle kurulması. Söz konusu medreseler camilerde verilen eğitimin biraz daha gelişmiş şeklidir.267 Bu esaslar üzerine Nizamülmülk’ün çabalarıyla Selçuklu Devleti millî bir eğitim anlayışına kavuşmuş oluyordu. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. Russell G. s.263 Fakat tarihçi Nebrâvî.Yıllığı. 1988. Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye. M.IV/X. Aydın Sayılı. Sayı:4. 2-Devlet menfaatleri ve Sünnî olmayan ideolojilere karşı savunma tedbirleri: Devletin mülkî teşkilat kadrolarının ihtiyacı olan elemanın yetişmesini sağlamaktı. III. Bu nedenle medreseler devletin istediği vasıfta insanlar yetiştiriyordu.yüzyılda Nişabur’da Beyhakî medresesi adıyla Nasr b. 1957.

Nizamülmülk bu konuda istisna olmuştur. öğretim kadrosu. Bunlarla da kalınmayarak medreseler köylere kadar ulaştı. nşr. s. X.135. aynı zamanda malî özerkliğe de sahip bulunuyordu. Basra. . Bağdat. Isfahan. Meriyzan Useyrî. Cahit Baltacı.Medresenin Gelir Kaynakları: Vakıflar: Medresenin giderleri kurulan vakıflardan karşılanıyor274 bununla da kalınmayarak öğrencilere maaş ve burs veriliyor275 bu konuda uzak bölgelerden gelen öğrencilere öncelik tanınıyordu.272 Bu medreselere “Nizamiye” adının verilmesi şaşırtıcıdır. DİA.e. II.277 Zaten Selçuklu medreselerinin özgün taraflarından birisi de budur. 1. Merv ve Musul269 şehirlerinde de Nizamiye medreseleri kurdurdu.e. XVII. Tarih-i Taberistan.8. Halbuki o zamana kadar inşa edilen kurumlara sultanların adı verilirdi. P. Ahmed Çelebi. s. 50. Sultan Alparslan’ın kendisini geniş yetkilerle donatması bunun bir nedeni olarak sayılabilir.276 Bu medrese dünyadaki ilk üniversite olma özelliğini de taşır. Ziya Hasan Faruqı.e. a. Mekketü’l Mükerreme. 1963.Abbas İkbal. Herat. Daimî bir gelir kaynağına sahip olan bu medreseler. I. el-İslâm.255.K. II. XXXIII. 2007.Studies in Islam. çev. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme.394.g. Nişabur. kütüphanesi. I.1980.g.e.348 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Nizamülmülk Bağdat’ın ardından Belh. 1320. 22 Eylül 1067 tarihinde açılan Bağdat Nizamiye medresesi273 binaları. 1995. İsmet Kayaoğlu. es-Sıratu’l Müstakîm.Tahran.e. İstanbul. s. öğrencileri ve gelir kaynakları ile bir bütün teşkil etmekteydi. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi. “Nizamiye Medresesi”. New Delhi.elHayatü’l İlmiye fi’l Irak. a. 97. öğrencilerin kalacakları yurtlar ve aldıkları burslar ile kendilerini kaygısızca ilme verebiliyorlardı.g. İstanbul. s. İsmet Kayaoğlu. 409. 188-191.278 Bu haliyle bu kurumlar 269 270 271 272 273 274 275 276 277 278 İbn İsfendiyar. 632. İA. s. yalnız ilmî ve idarî özerkliğe değil.271 Nizamiye medreseleri Bağdat’ın 656/1258 yılında Hülagü yönetimindeki Moğolların işgaline kadar devam etti. Ankara. “Selçuklular”.g. a. 3. s. 1987. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. 50.270 Ancak bu medreselerin bir çoğu Bağdat Nizamiye medresesinin ilk kademeleri seviyesindeydi. Hüseyin Emin. maaş kaygısından kurtulmuş hocaları.8. a.114. 284. İslâm Kurumları Tarihi. Erdoğan Merçil. Komisyon. 1976. II. İbrahim Kafesoğlu. İbnü’l Cevzî.Ali Yardım. a. 123.g. Böylece medreseler eğitim tahsis edilmiş binaları.Hitti. Abdülkerim Özaydın.

DİA.t. A. Paris. hendese. Riyaziye. 216.y.N.İbrahim Hasan. a.Medresenin Şafiî ve Rafızîlerle Mücadelede Etkisi: Selçukluları bu büyük eğitim faaliyetine sevk eden sebeplerin başında. 188-191. III.1026) Nizamiye medresesi kurulmadan önce.181. Bu ödül ve bağışları elde etme arzusu. kelam âlimi olduğu kadar edip. Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Hadis. ahlak. bu sebeple onlardan bir kısmı. Tarih-i Ferheng-i İran. Kendisi. Nişabur’da on yedi ilim dalında ders veriyordu. s. Zira 525/1130 yılında Ebu’l Kasım elAsturlabî Bağdat’ta Selçuklu sarayında astronomi alanında çalışmalar yapmaktaydı. Feraiz. İslâm Tarihi. H. ehl-i sünnete mensup şairler.el-Müntehab. şairler. İsmet Kayaoğlu. İsa Sadık.116.317. Şiî şairleri taklit etmeye sevketmiş.K. İbrahim Kafesoğlu.Altay Köymen. felsefe. edebiyat da okutuluyordu.282 Ayrıca hitabet. Erdoğan Merçil.S.115. Bunlara ilave olarak astronomi çalışmalarına da değinmek gerekir.62. 2007. fıkıh usulü. şair ve gramerciydi. II.279 4. Zeyl. s.285 Bu dönemde Fatımî egemenliğindeki Mısır’da pek çok şair yetişmiştir. hil’atlar. Tahran.R. tarih. Fatımî sarayı ile ilişki kurmuşlardı. Edeb.286 279 280 281 282 283 284 285 286 M. London-The Haque. Ayrıca feraizde hesap ve hatta aruz ilminde mahir bulunuyordu.284 5. Fatımî halifelerini öven çok sayıda şiirler yazıyorlardı. International Structure of the Saljuq Empire. Abdülgafur Farisî. mantık. Selçuklu Tarihi. Cambridge.Frye. Şafiî Fıkıh Usulü. XXXIII. fıkıh. İbrahim Kafesoğlu. V. s. s. nşr. 31. Arap Dili ve Edebiyatı. günümüze göre de ileri eğitim kurumları olma özelliği taşır.Lambton. Selçuklu Tarihi. 380. tıp ve cerrahi dallarında da dersler verildiği283 bilinmektedir.281 Bu medreselerde söz konusu ilim dallarının yanı sıra matematik. devletin siyaseti icabı Şiî ve diğer Rafızî anlayışlarla mücadele etme zarureti geliyordu. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. . s.55. a-b.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 349 sadece zamanının değil. History of Iran. IV. Eş’arî Kelamı. İstanbul.105. Bol bol hediyeler. “Nizamiye Medresesi”.g. Örneğin Ebu Nasr Abdülkerim Bağdadî es-Sulî (v. 1965.280 Bağdat Nizamiye medresesinde şu dersler okutuluyordu: Kur’an. s.e. ödüller ve çiftlikler verdikleri için. Abdülkerim Özaydın.Medreselerde Okutulan İlim Dalları: İlmî özerkliğe sahip olan hocalar farklı ilim dallarında ders veriyordu. b.

287 Bu dönemde muhaddisler. 622. İslâm Tarihi.288 Dönemin Abbasi halifesi Mustazhir Billah. IV. s. “Gazalî ve Felsefesi”. ehl-i sünnet dışına çıkmamışlar ve ehl-i bid’atla şiddetli bir mücadele içine girmişlerdi. Louis Gadret.g. Mutezile mezhebine karşı da mücadele verilmiştir. DİA. Şiîlik ve diğer mezheplere karşı etkinliği bir günde gerçekleşmedi. Selçuklu Devri Muhaddisleri. Montgomery Watt. Bu fikir Büveyhîlerin egemenliği altında Şiî ve İsmailî akımlar arasında varlığını sürdürdü.292 Öte yandan bu dönemde sadece Şiîliğe karşı değil. İslâm Medeniyeti.Ruhi Fığlalı. XIII. s. 1989. İstanbul. “Kitabu Kavâsım el-Batıniyye”. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. İslâm dünyasında Sünniliğin egemenlik elde etmesidir. İstanbul. 137. 1996.Ankara.Tezi). İ.291 D.295Bu iddiayı tarihçi Abdülkerim Özaydın doğrulamaktadır. Ankara. Ankara. mutasavvıf ve filozoflara yönelttiği eleştirilerle tanınan İslâm düşünürü… (Mustafa Çağrıcı.Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr.s. Gazalî: Eş’arî kelamcısı. Şiî ve Batınî grupların etkileri artınca İmam Gazalî289 den eserler yazarak onların fikirlerini çürütmesini istemişti.Sünniliğin Gelişmesi Abbasilerin ikinci döneminin en önemli özelliği. “el-Kısasu’l Müstekîm”. Şafiî fakihi. Belleten. IV. Şevki Dayf.350 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Şiîlerin fikir bakımından aşırı olanları vardı ki bunlara “Rafızî” deniyordu. ister Şafiî-Eş’arî ister Hanbeli-Selefî.çev.Agâh Çubukçu. 489-505. “Kitabu Fedaih el-Batıniyye”. Bunlar bilinen Şiî inançlarını benimsemekle birlikte sahabilerin çoğunluğunu küfürle itham etmekle diğer Şiî gruplarından ayrılıyordu.203. İlhan Kutluer.293 Sünniliğin. . 1988. 136. Bunun üzerine Gazalî. “Din ve Kültür”. çev.İbrahim Hasan. Zira.E.492. a. I. 112.290 Ancak Nizamiye medreselerinin Batınî-İsmailî fikir ve propagandaları etkisiz kılmada pek başarılı olamadığı anlaşılıyor. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. 173. İlave 287 288 289 290 291 292 293 294 295 Montgomery Watt. Nuri Topaloğlu. s.e.317. Sayı:198. Ancak bu yeni durum Şiîliğin yeniden teşkilatlanması sonucunu doğurmuştur. “Hüccetü’l Hat”. isterse de az da olsa Hanefî olsun.294 1. “ed-Dercü’l Merkum” adlı eserlerini yazdı. H. ders veren bazı Sünnî fakih ve kelamcıların yaptıkları vaazlar yeni kavgalara neden olmuş ve bu kavgalar Bağdat’ın sokaklarına taşmıştı. “Gazalî. 1997. “Muhassılü’l Hılaf”. 1981. Abdurrahman Acar.172.Sultan Tuğrul Bey’in veziri Amîdülmülk el-Kündürî: Amîdülmülk el-Kündürî’nin Mutezile mezhebine mensup olduğu iddia edilmektedir.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 351 olarak Mutezile-Şiî ifadesini de kullanmaktadır. Ebu İshak Şirazî gibi büyük fakihler memleketi terk etmişlerdi. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. VIII. a.g.e.DİA.300 Vezir Kündürî’nin Şafiîlerle Eş’arilere düşmanlığı ve özellikle İmam Şafiî aleyhindeki konuşmaları yüzünden Abdülkerim b.İmamü’l Harameyn el-Cüveynî gibi fakih ve âlimlerin geri dönmelerini sağlamakla işe başlamıştı.g. 1993.302 Bu olaylar bize Sultan Tuğrul Bey zamanında henüz Selçuklu Devletinin Sünnî bir ideolojiye sahip olamadığı gösterir.299 Tarihçi Mikail Bayram. s.e.s. 555. 141-144.Şemseddin Ebu Abdullah Muhammed b. “Kündürî”. “Kündürî”.Ahmed b. Abdülkerim Özaydın. Ankara. 2. “Cüveynî İmamü’l Harameyn”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi.301Kündürî’nin tazyikinden nasibini alan Ebu’l Kasım Kuşeyrî. Sayı:18. “Kündürî”. a.Buna bağlı olarak Selçukluların tarih sahnesine çıktıkları bölgeler olan Mâverâünnehir’de Maturidî mezhebi. s.138. 2002. Tuğrul Bey’in Kündürî ile çalışması esasen kendisinin mezhep farklılığını önceleyen bir tutum içinde olmadığını gösterir. XXVI.134. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. XXVI. DİA.304 Melikşah’ın isteğiyle kaleme alıp sultana sunduğu Siyasetnâme’sinde 296 297 298 299 300 301 302 303 304 Abdülkerim Özaydın.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî.297 Onun Şiîliği konusunda da ittifak298 olmakla birlikte kanaatimizce Mutezile olması ağırlık kazanmaktadır. Tuğrul Bey’in de Mutezile mezhebine mensup olduğunu öne sürerek Eş’arilerin hutbelerde lanetlenmesini emrettiğini dile getirir.Osman (748/1347).Hevazin el-Kuşeyrî ve İmamu’l Harameyn el-Cüveynî gibi âlimler Horasan’ı terk ederek kendisine tepki göstermişlerdir. DİA. Ankara. Konya. Siyeru A’lami’n Nubelâ. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. 1983-1985. . Beyrut.240. Selçuk Üniversitesi.303 Nizamülmülk âlimlere büyük değer veriyordu. 96. DİA. İbrahim Kafesoğlu. Talât Koçyiğit. Zehebî. 1984. 555. XIX. Ebu’l Meâli el-Cüveynî. ancak daha sonra bu tavrından vazgeçtiği rivayet edilir. 555. İbrahim Kafesoğlu.133. Abdülkerim Özaydın.Hârizm’de ise Mutezile mezhebinin egemen olmasının buna neden olduğunu da ortaya koymaktadır.296 Onun Mutezile mezhebinden olduğu konusunda ise bütün kaynakların ittifakı vardır. Abdülkerim ed-Dîb. Kündürî’nin minberlerde Eş’arileri lanetleyen ve Şafiî mezhebinden olanları takip etme politikasına son vererek memleketi terk etmeye mecbur kalmış Ebu’l Kasım el-Kuşeyrî. Daha sonra onun Horasan camilerinde Rafızîlerle birlikte Eş’arilerin de lanetlenmesini istediği.86. 2005.171. s. s. Seyfullah Kara. İstanbul. Mikail Bayram. XXVI.Sultan Alparslan’ın veziri Nizamülmülk: Kılıç pahasına savunulan Sünnî anlayış ilim kurumları ile de desteklenmişti.nşr.

s.g. 165. Şimdi de bu evliliklerden bazıları üzerinde duralım. mezhebinde namazlarda besmelenin açıktan okunması ve sabah namazında kunut dualarının okunmasına Hanbelilerin karşı çıkmalarıdır.Nurettin Bayburtlugil.311 Bu geleneğe Sultan Sencer de uymuş ve kızını Halife Müsterşid ile evlendirdi.305 Nizamülmülk’ün gayretleri sonucunda Mutezile mezhebi kaybolmaya. çev.Elif Topçugil. H. Ahmed b.Altay Köymen. 152. II. 1998. s. İbnü’l Cevzî.309 III.SOSYAL İLİŞKİLER A. Talât Koçyiğit. Siyasetnâme. Öyle ki Bağdat’ta Şafiîler ile Hanbeliler arasında baş gösteren fitnenin sebebi.Halife-Sultan İlişkilerinde Yeni Bir Boyut:Evlilikler 463/1070 yılında Alparslan kızını Halife Muktedî ile evlendirdi Alparslan halifeye mektup yazarak torunu ve veliahtı olup daha sonra Muktedî Biemrillah adıyla halife olan Udetüddin’in kendi kızıyla evlendirilmesini istemiştir. çev. ehli sünnet ise güçlenmeye ve yayılmaya başladı. Ebu’l Fida.465/1072’de Nişabur’da düzenlenen düğümle bu evlilik gerçekleşti.352 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S “Padişahların memleket işleri için âlimlerle meşveret yapması” isimli bir bölüm vardır. s. 174. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. a. Bu evlilik 504/1110 yılında gerçekleşti.308 Bir mezhep üzerinde devlet himayesinin olması kargaşaya sebebiyet vermişti. 250. 1992. IV. “Alparslan Zamanı Dinî Siyaseti”.87.133.Mahmud.İshak et-Tusî.306 Alparslan döneminde devlet yönetimine Sünnîlerin alınmasına özen gösteriliyordu. a. II.g.Hasan İbrahim Hasan. Halife de bunu kabul etti. a. IV.g. en-Nuzumu’l İslamiyye. Şafiî.g.e.e. a. “Eğitim Kurumları”.312 Tüm bu evliliklerden ne sultanlar lehine ne de halifeler açısından herhangi bir siyasî sonuç ortaya çıkmadı.86. Hişam Naşabî. . Mezhep taassubu da Sünnî anlayışı gelişme aşamasında derinden sarsmıştı.42. s. Sünnî anlayışlar arasında daha önce görülmemiş bir rekabetin doğmasına sebebiyet vermiştir. 1975.e. IX. 305 306 307 308 309 310 311 312 Nizamülmülk.99. İbn Hallikan. M.e. İstanbul.g. a. İslâm Şehri.307 Selçuklu Devletinin resmî mezhebinin olması. İstanbul. Hasan b.e. Ankara.310 Muhammed Tapar Bağdat’a giderek kız kardeşini Halife Mustazhir Billah ile evlendirdi.

Tuğrul Bey’in yeğeni ile oğlu Zahîredüddin’in nikâhını yapmış. İbnü’l Cevzî.13.91.a.Hamid elIsfahanî. .e.318 454/1062 yılında Tuğrul Bey halifenin. s.g. Gelin Rey’den Bağdat’a götürüldü.Ebu’l Fida.s. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Sultanları. beklediği ilgiyi göstermemiş dolayısıyla Hatice Arslan Hatun Selçuklu sarayına dönmek durumunda kalmıştı.İbnü’l Esir.e.317 Bu evlilikle halife-sultan ilişkileri sağlam bir zemine oturmuş görünüyordu.170. s. Fakat bu evlilik ne halifeye ne de Hatice Arslan Hatun’a mutluluk getirmedi. Zekeriya Kitapçı.Bu evlilik teklifinin halifeden geldiği bize intikal eden bilgiler arasındadır. İbnü’l Cevzî.316 Kanaatimizce de Hatice Arslan Hatun Çağrı Bey’in kızıdır.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 353 1.617. Selçuklu Tarihi. Bu evlilikle ilgili bir diğer rivayet ise halife ile evlenen kız Çağrı Bey’in değil.174.13. s.g.fakat Zahîredüddin’in ölümü üzerine bu evliliği kendi şahsına çevirtmiştir.II. a. Tuğrul Bey ve Zamanı. Halife eşini hor görmüş. Ayrıca tarih araştırmacılarının açıklamaları da bunu desteklemektedir.g. İbnü’l Cevzî. Ebu’l Fida ve Hamid el-Isfahanî’den daha önce yaşamış olan İbn Kalânisî.s.e.Mir’atü’z Zaman.313 Selçuklu tarihi müelliflerinden Azimî bu evlilikle ilgili olarak farklı bir bilgi vermektedir.92. a.314 Oysa ki bu rivayete diğer kaynaklarda yer almamaktadır.Mir’atü’z Zaman. s.e. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti.a. 102.g. 169. Arslan 313 314 315 316 317 318 319 İbn Kalânisî.a.40.Sultan Tuğrul Bey’in Yeğeni ile Halife Kaim Biemrillah’ın Evliliği: Tuğrul Bey’in kardeşi Çağrı Bey’in kızı Hatice Arslan Hatun ile Halife Kaim Biemrillah arasında 448/1056 yılında nikâh yapıldı.e. yeğenine karşı tutumunu öğrendi ve Arslan Hatun’a bir mektup göndererek onun halifenin sarayından çıkmasını ve Bağdat’taki sultan sarayına dönmesini ve Rey’e dönmek üzere yol hazırlığı yapmasını istedi. Hatice Arslan Hatun’un Çağrı Bey’in kızı olduğunu ifade etmektedir.319 Ayrıca Bağdat’taki şahneye(vali)de mektup yazmış. 67. s. Bu evlilikle. s. a. VI.141. İbnü’l Esir.g. Buna göre Halife. Osman Turan.g.g.İbrahim Kafesoğlu. İA. VIII.e.e. Azimî.IX.Altay Köymen. “Kaim Biemrillah”.2. Sultan Tuğrul Bey’in diğer kardeşi Davud’un kızıdır. Azimî. XII.315 Bununla birlikte İbnü’l Cevzî.g. Şinasi Altundağ.13.22. M. s. Bağdat-Selçuklu egemenliği boyunca sık denebilecek zaman aralıklarında tekrarlanan evlilikler yoluyla iki hanedan arasında akrabalık kurma geleneği başladı.e. a. a.134.İbn Kesir.s.

Düğün 455/1063 yılında327 Bağdat’ta yapıldı. a. Ali el-Hüseynî. I.g.331 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329 330 331 İbnü’l Cevzî.e.e. 192.g. s. Halife karısının Bağdat’a geri dönmesini istemişse de320 sultan tarafından kabul edilmemişti. Ahmed b.g.354 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S Hatun’un yola çıkarılmasını istemişti.325 Nihayet Tuğrul Bey 454/1062 yılında Halife Kaim Biemrillah’ın kızıyla nikâhlandı. a.323 Halife bununla da kalmayarak sultanı bu evlilikten vazgeçirmek için büyük miktarda mehir vermesini şart koşmuştu. a. İbnü’l Esir. a. s. II.g. s.Rivayete göre burada 455/1063 yılında bunun kanamasından öldü. a. 20.15. Zekeriya Kitapçı.H. a.e. Ebu’l Fida.208. s.75. s. 110. a. İbnü’l Cevzî.45. 192.e. “The Marriage of Tughril Beg”. a. 2. el-Muntazam. Sayı:1. bir heyet kurarak girişimlerde bulunmak ve Hatice Arslan Hatun’un geri getirmek üzere Rey’e gönderdi. Ebu’l Fida.76.19. Zekeriya Kitapçı. . Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. a.g. Ebu’l Fida.622) Tuğrul Bey’in zifafa girdikten sonra öldüğünü330 rivayet ederse de kanaatimizce bu doğru değildir. ölmeden önce sultana halifenin kızıyla evlenmesini tavsiye ederek.328 Ardından Rey’e hareket eden Sultan Tuğrul.70.e.Mahmud.e. Ahmed Cevdet.e.e.e.Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kaim Biemrillah’ın Kızıyla Evlenmesi: Tuğrul Bey’in eşi Altuncan Hatun. a. Konya.168. şehre varmadan Tacarşat köyünde konaklamıştı.g. Amacı ilişkilerin daha da kötüye gitmesini önlemekti. 1994. 131.326 Düğün nikâhtan yaklaşık bir yıl sonra gerçekleşti. II. Mevdudî. George Makdisî. X.g. VIII. Cambridge.International Journal of Middle East Studies. Sonuç itibariyle bu evlilik amacına ulaşmamış ve iki hanedan arasında akrabalık oluşmamıştır. Ravendî.g. 181.e.60. Hüseyin Emin.e. böylece hem dünya hem de ahiret şerefine ulaşacağını ifade etmişti. I. Zira hava sıcaktı. a.321 Siyasî nedenlerle yapılmak istenen bu evliliğin amacı Selçuklu hanedanı ile Abbasi Halifeliğini birleştirmekti. İbnü’l Cevzî. V.Türkiyat Araştırmaları Dergisi. s.g.329 Ali el-Hüseynî(v.g. 261. Suyutî.e.e.g.g. I. s. II. a. a.324 Zira o zamana kadar hiçbir halife sultanlardan hiç birine kız vermemişti. “Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. 234. s. 1970.322 Sultanın bu niyetini sezen halife.g.

a. 160. Ahmed b.g. X.g. a. hastane.e. imaret. İbnü’l Esir.Sultan Melikşah’ın Kızıyla Halife Muktedî’nin Evliliği: 480/1087 yılında Sultanın Bağdat’ı ziyareti sırasında kızı Mehmelek Hatun ile Halife Muktedî Billah’ın evlendirdi.Mehmelek Hatun sert çıkınca halife kabul etmek zorunda kaldı. III. Halife Muktedî’nin önceki hanımından Mustazhir adında bir oğlu daha vardı. İbnü’l Esir. bu kurumlar 332 333 334 335 336 Zekeriya Kitapçı.333 Bu evlilik merasimi muhteşem oldu. Sultan da elçi göndererek “Kızımı göndersin” mesajını iletti. zaviye ve kervansaraylar ile doldurmaları. Ahmed b. 157. I.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 355 Tuğrul Bey’in bu evlilik girişiminin sonuçlarından biri de kendisinden sonraki hemen bütün sultanların halifelerle akrabalık kurmak istemesini gelenek haline getirmesidir. Meselenin esas noktası da halifenin sultanın kızı Mehmelek Hatun’dan olma oğlu Ebu’l Fadl Cafer idi. Sultanın kızı. P.Sultanların Bağdat’ta Yaptıkları İmar Faaliyetleri Selçukluların imar faaliyetlerinde bulunmaları onların Bağdat’ta işgal yoluyla egemenlik kurma amacında olmadıkları anlamına gelir. Halife kızın gitmesine izin vererek göndermek için hazırlık yaptı. Sayı:1.15. kütüphane. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. 749.e.336 B.s. Sultan Melikşah ise çok küçük yaştaki Cafer’i veliaht yapmak ve torununun hem halife hem de sultan yetkilerine sahip olmasını istiyordu. Halife bu oğlunu veliaht yapmak istiyor. X. Selçukluların medeniyet tarihinde en büyük hizmetleri şüphesiz Tuğrul Bey’den itibaren İslâm dünyasının her tarafını cami.g. Halife ile sultan arasındaki anlaşmazlıklar bu olaydan sonra başladı ve sultanın ölümüne kadar devam etti. medrese. a.Mahmud.g.” ifadesini kullanır. a. oğlu Cafer’i de alıp götürmek isteyince halife izin vermedi. Esasen bu bir Türk geleneğidir. .332 3.e. tıp okulu.m.Hitti.335 Nihayet sultanın kızı Isfahan’a döndü.334 İbnü’l Esir bu düğün hakkında “Benzerini Bağdat görmedi. Evliliğin üzerinden iki yıl geçtikten sonra 482/1089 yılında sultanın kızı.Mahmud. I.K. 175. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. babasına halifeden şikâyetçi oldu ve Bağdat’ta durmaktan sıkıldığını ifade ederek “Halifenin bana saygısı yok. 160.”dedi.

356 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S için büyük vakıflar yapmalarıydı. “The Marriage of Tughril Beg”. asayiş sağlanmış.347 Selçukluların gelişiyle Bağdat’taki ayyarlar ortadan kaldırılmış.g.345 Muhammed Tapar’dan sonra.Yüzyıllardaki İslâm Dünyasındaki Ekonomik Durum Bu dönem ekonomik gelişmede hem bir zirve hem de gerilemenin başlangıcıydı. George Makdisî. köprüler yaptırmış.Tezi). 97. a.e. II. Tuğrul Bey ve Zamanı. M.13.Sabri Orman. Yolcuların dinlenmesi için hanlar yaptırdı. çev.e. İstanbul. Hamid el-Isfahanî.Altay Köymen. Abdülaziz ed-Durî. a.168. 1991. Kurumların bakımı için daimî kaynaklar tahsis etmiş. 293.341 Melikşah’ın icraatlarından birisi de hac yollarının güvenliğidir.Altay Köymen. II. kanallar açtırmış. a.339 Bu faaliyetlerde Şiî-Sünni tüm Bağdat’ta yapmıştı.IV-V/X. a. a.346 Ticarî hayat canlandı ve para değer kazanmaya başladı.13. 262.119. s. X.344 Fakat dönemin halifesi Mustazhir Billah. M.International Journal Middle East.g. İslâm İktisat Tarihine Giriş. s.e.g. Ahmet Turan Yüksel.122. Konya. a.338 Tuğrul Bey Bağdat’ta çarşılar yaptırmıştı. s.g. Tuğrul Bey ve Zamanı.e.340 İmar faaliyetlerinde Sultan Melikşah dönemi dikkat çeker. I. I. İbrahim Kafesoğlu. s. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. Abdülaziz ed-Durî.XI.101.343 502/1108 yılında Muhammed Tapar Bağdat’taki Daru’l Memleke(Sultan sarayı)tamir edilmesini emretti.e. 1993.Yine bu yüzyılda Büveyhîler döneminin aksine tarım ve çeşitli sanayi dalları gelişti. ticaret yollarında asayişi temin etmiş. IV. Selçuklulara bayrak açtı ve Bağdat’ta Tuğrul şehri olarak bilinen bölgeyi ve surlarını yıktırarak yerine Selçuklulara karşı koyabilmek için yeni bir sur inşa ettirdi. uzun yollarda durak yerleri.Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. s. s. ekonomide de kıpırdanmalar olmakla birlikte348 Selçukluların gelişiyle 337 338 339 340 341 342 343 344 345 346 347 348 Ravendî.EKONOMİK İLİŞKİLER A. Ebu’l Fida.g. İbrahim Kafesoğlu. s. vakıflar yaptırmıştı. Ebu’l Fida.342 İlave olarak Bağdat’ta bir de cami yaptırdı.e. Selçuklu egemenliği zayıfladığından bayındırlık faaliyetleri devam etmedi. s. sular getirtmiş.337 Mescid ve medrese yapımının bütün Selçuklu sultanlarının değişmez siyasetleri olduğu bilinmektedir. Melikşah.g. Bu yüzyıl ticaret ve sarraflıktaki gelişmenin zirveye ulaşmasına tanık oldu. 201. .121. hanlar ve ribatlar inşa ettirmişti.168.

D.Ahmed Emin. Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. XVII. a.g. Bağdat’ta 10. II.350 B. 7. Örneğin üç kişi ortalama 13.000 dinarlık zeytin yağını.000 dinara satarak %100 kâr elde etmişti.351 Ev fiyatlarının normal zamanlardan çok yüksekti. Ayda 10.16 dirhem ücret alan işçi de vardı.58. a. Bağdat’ta kıymetleri 3.606.000. 17. 47. 1989. 188.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 357 Bağdat’ta ekonomik yönden ciddî gelişme olmamıştır.g. 440/1048/1049 tarihli. 1349. Görülüyor ki işçi bir aylığı ile bir normal elbise.g. Tuğrul Bey’e borç para veren Hüseyin Selmasî.e. İbnü’l Cevzî.e.349 Ekonomik durum hâlâ kötü idi.354 Buna karşılık divanda çalışan memurların maaşları çok yüksekti.e. 14 . s. Servet adaletli dağıtılmıyordu.000 dinara352 kadar olan evler vardı. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. . a. divanda çalışan bir memur da bir aylığı ile kolaylıkla bir ipek elbise satın alabiliyordu.6.353 Para kazanmanın güçlüğü belirtilirse sermaye biriktirmenin de ne kadar zor olduğu kendiliğinden anlaşılır. Dictionary of the Middle Ages. Hüseyin Emin. Muhammed Emin Riyahî.Eyyüb Taberî. Ayda 70 dinar ile 150 dinar arasında değişiyordu.21 dirhem 40 dinar 5 inci 11 veya 25 dirhem Anlaşılan Tuğrul Bey zamanında Anadolu’da Hıristiyanlardan 3. 12. Miftahu’l Muamelat. II. Dinar (Hazırlayanın notu) İbnü’l Cevzî. Tahran.000 dirheme bir köy satın alınabiliyordu.e. Muhammed b.111. s. 15 . 20. a. Yine görünüşe göre ticaret çok daha kârlı idi.40.s.76. 20 dirhem koyarak ticaret yapıyordu ve 10 dirhem kâr elde edi- 349 350 351 352 353 354 355 Jacob Lasner. 12. nşr. Yağan Paşa Vakfı.000 dinardan 30.Ekonomik Durumla İlgili Bazı Veriler 1 koyun 1 sığır 1 kat elbise 1 ipek elbise 1 dirhem 1 at 14 gümüş dirhem=20 veya 22 dirhem=1 altın dinar 57 dirhem 10. “Baghdad”. New York. s.4000.g.355 Herkes ticareti bu kadar büyük sermaye ile yapamıyordu.

s. a. b. İskenderiye. Abdülaziz ed-Durî. 300 gulamından ve sayısı bilinmeyen cariyelerinden başka. 66.106.362 Abbasilerin ikinci döneminde fetihler durduğu için ekonomi zayıflamaya başlamıştı. a. H. s.g. a.128. 67. IV. Bunun dışında ekonomi şu faaliyetlerle işlemekteydi: 1-Tarıma dayalı ekonomi. 1979. 1000 dinarla 70. I. 126. a.y.364 356 357 358 359 360 361 362 363 364 Muhammed b. Sayı:12. M. tsz. a. s. Muhammed Ahmed Abdülmevla. M.361 Pamuk üretimini yaygınlaştırdılar.g.y.Altay Köymen. Bağdat’a gelince şer’î olmayan bu vergiyi kaldırmış.e. . 1979. İbnü’l Cevzî.40. Hüseyin Emin. halife Selçuklulardan çekindiği için hazineyi koruma altına aldı.Eyyüb Taberî.357 C. Üç kişi 12 dirheme satın aldıkları bir elbiseyi 19 dirheme satarak %58 kâr elde edebiliyorlardı. Bu vergilerden biri de veraset vergisiydi. 2-İmâlata dayalı ekonomi. b.356 Küçük ticaretin kâr haddi çok defa bundan fazla oluyordu.121. 127.y.21.135. İslâm Tarihi..360 Selçuklular harap olan tarımı kısmen de olsa yoluna koydular.363 Diğer bir gelir kaynağı da halife ve sultanın birbirlerine sundukları hediyelerdi ki büyük bir ekonomik değere haizdiler.Gelir Kaynakları Bu dönemde gelir kaynaklarının başında iktalar358 geliyordu.e. 261. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. s. s.g. Selçuklu veziri Amîdülmülk el-Kündürî. 229.359 Ekonomi yönetimi Selçukluların elinde bulunmakla beraber. 228.g. I.358 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S yordu.e.İbrahim Hasan.g. Sayı:12.Altay Köymen. Alparslan tarafından vezirlikten azledildiği zaman.e. Muhammed b. 3-Ticarete dayalı ekonomi. ayrıca divan kurarak yapmak istedikleri müsadereyi de durdurmuştu. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.000 dirhem bırakmıştı.Eyyüb Taberî.y. Halife gelirleri artırmak için vergileri artırmış ve yeni vergiler ihdas etmişti. Fakat Tuğrul Bey.e. s. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı? ”Millî Kültür.

bununla beraber ekonomik olarakta bölgeye katkı sağlamak amacında olduklarını ortaya koymaktadır.Bağdat ile Ortaasya Arasındaki Kervan Ticareti 1. İstanbul.365 Bağdat’ın ticaretteki öneminin artmasıyla Kayravan.Bağdat’ın Konumu: Şüphesiz bölgenin en önemli şehri Bağdat’tı.Ziya Karal. 2-Bağdat’tan Rusya’ya. tsz. Kartaca gibi şehirler önemini kaybetmişti.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 359 Verdiğimiz bu bilgiler Selçukluların Bağdat’taki egemenliklerinin sadece siyasî olmadığını. Bu yolların en önemlileri.g. W.g.e. İsmet Kayaoğlu.Heyd. s.105. s.Heyd. 1974. çev. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye. Abdülaziz ed-Durî. s. W. Bu ürünler Mâverâünnehir 365 366 367 368 369 370 371 Le Strange Guy. Ahmet Turan Yüksel. ipek kürk ve kâğıttır. a.31. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî.366 Bağdat’ın Dicle nehrinin iki yakasında kurulması taşımacılıkta nehirden yararlanılmasını sağlamıştı. Kahire. Bunlardan pamuk üretiminin Mezopotamya’da yapılmasına rağmen ithal edilmesi dikkat çekicidir. s.168. 1983. 1975.İhraç ve İthal Ürünleri ve Köle Ticareti: Tekstil ihraç ürünlerinin başında geliyordu. Cürcan’a ve Hazar denizine ulaşan kara ve deniz yolu.Lombard.31. a. Hulvan ve İran üzerinden gidiyordu.s.367 2. Beyrut.Beşir Fransis. 116. Semerkand’a ve Türkistan’a giden kara yolu. Ankara. Beyrut. ipek. 1-Bağdat’tan Çin’e.199. a.E. çev. İlk Zafer Yıllarında İslam. I. Yakındoğu Ticaret Tarihi. Yolların güvenliğine de önem veriliyordu.150.16.e.e.g. çev. a. a. 1985.369 Yani halifeliğin yönelişi Ortaasya’ya doğru idi.g. D. Maurice Lombard.370 3. . Ebu Zeyd Şelebî.251.Ticaret Yolları ve Kervan Ticareti: Halifeler ve emirler ticarete özel bir önem veriyorlardı. s.Nezih Uzel.368 Bağdat’ın merkez olduğu yol sistemine göre Ortaasya’ya giden en önemli yol.e. M.t.371 İthal ürünleri ise pamuk. s. s. Ortaasya’lı tüccarlar Buhara ve İran yolunu kullanarak Bağdat’a geliyorlardı.g.

s. s.İbrahim Hasan. a.g. 1989. Claude Cahen. Amr b.378 Köle kaynağının kurumasında artık Abbasi Halifeliğinin doğal sınırlarına ulaşıp gerilemeye başlaması ve doğuda Selçukluların etkin bir güç haline gelmeleri etkili olmuştu. Altın Kafkasya. Urallar ve Altay bölgesinden ithal ediliyordu.Claude Cahen. Halifenin. Kafkasya.g. Hasen Husni Abdilvehhab.375 Abbasilerin ilk döneminde yoğun şekilde Bağdat’a ve Irak’ın değişik bölgelerine getirilen köleler çeşitli işlerde çalıştırılıyordu.e. Tibet ve Türkistan374 dan gümüş ise Ortaasya ve İran’dan getiriliyordu. H. 69. .36. V/XI. s. Bu yeni döneme “İkinci Türk dönemi” denilmesi yanlış olmaz. Sultan Tuğrul Bey ile ilişki kurmak istemesinin nedeni Fatımî yayılmacılığı ve buna paralel olarak gelişen Bağdat’taki Büveyhî yönetiminin baskıları ve Arslan Besâsirî unsurudur. Toplum ve Müesseseleri” İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. “Ekonomi. İslâm Tarihi. 1983. IV. IV. Maurice Lombard. SONUÇ Selçukluların yükselişi Abbasi halifesi Kaim Biemrillah’ın dikkatini çekmiş. Çünkü onlardan çoğunun annesi köle377 idi. 65. Ural.e. hatta çoğu zaman cariyeleri hür Arap kadınlarından üstün tutmuşlardı. gümüş gibi değerli madenler de ithal ediliyordu.164.373 Öte yandan silah yapımında ihtiyaç duyulan demir.372 Kâğıt bu bölgeden getirilmeden önce Mısır’dan getiriliyordu.376 Abbasi halifeleri kölelere hakir gözle bakmamışlardı.184. Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. elçiler göndermesiyle de ilk diplomatik ilişkiler kurulmuştur. a. Toplum ve Müesseseler”. çev.yüzyılda ise Türkler Bağdat’a artık köle olarak değil egemen güç olarak gelmeye başladılar. bkz.Mehmet Nadir Özdemir.97.Bahr.e. İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti. Cahız. Bu politika ikinci Abbasi asrında da devam etti. thk. Halife ve diğer devlet adamları Arap olmayanlardan cariye edinmeye önem vermiş. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. s. IV.Ufuk Uyan.g. 391. “Ekonomi. kalay gibi madenler. 165. a.360 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S bölgesinden getiriliyordu. 2006. 372 373 374 375 376 377 378 Abdülaziz ed-Durî. Beyrut. İstanbul. Altın. İstanbul. Maurice Lombard. Bağdat’a davet edilen Tuğrul Bey’in 447/1055 yılında Bağdat’a girişi Abbasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Altay.

TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 361 Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişinin en önemli sonuçlarından biri de hiç şüphesiz. Selçukluların Bağdat’a gelişleriyle beraber Türkistan bölgesiyle var olan ekonomik ilişkiler artarak devam etmiştir. Abbasi halifeleri ise bundan böyle dinî bir otorite olarak varlıklarını sürdürmeye başladılar. Şiî Büveyhî yönetiminin yıkılarak Sünnî yönetiminin egemen olmasıdır. Ardından Selçuklu sultanlarının halifelerle akrabalık ilişkileri kurmak istemeleri siyaseten de olsa siyasî amaçların dışında başka nedenlerin de varlığına işaret etmektedir. Türk egemenliğin siyasî sonuçlarına bakacak olursak en önemli sonucunun halifeliğin siyaseten Selçukluların eline geçtiğini söyleyebiliriz. © . sosyal ve ekonomik ilişkileri ve icraatları da bulundurmaktaydı. Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün çabalarıyla önce Bağdat’ta ardından diğer önemli merkezlerde kurulan Nizamiye medreseleri. Selçukluların Bağdat’a girişiyle beraber gelişen olaylar. Selçukluların bölgeye gelişlerinin sadece askerî bir seferden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Mısır’da kurulan Fatımî Devletinin yayılmacılığına da engel olunmuştur. yapılan icraatlar İslâm dünyasında etkileri günümüze kadar gelen önemli sonuçlar doğurmuştur. beraberinde kültürel. Tuğrul Bey’in Bağdat’a girişi esas itibariyle askerî bir sefer olmakla birlikte.

Gani ve Said Nefisî. Medinetü’r Remle. Cahid.M.R. 1997. II.“Deylem”. 1998. DİA.Arends. Ankara.Th. AHMED EMİN.Mustafa Salih Çakmaklı. 1988. İstanbul.M. “Danişment Oğulları’nın Dinî ve Millî Siyaseti. İstanbul. Ankara. İstanbul. Türk Dünyası Araştırmaları. XV/XVI. AZİMÎ. hzr. ALTUNDAĞ.M.N.Ahmed Behmenyâr.Hakkı Dursun Yıldız.Erdoğan Merçil. VII. İstanbul. 1030-1041. 1967.London-The Haque. 1976. Konya. Ankara. III.V. BEYHAKÎ. II. BAKTIR. nşr.DAVUD CEVDET. İA. Beyrut. Paris.MAHMUD. Kahire. 1973. 1957. Edinburg. VI. nşr.Frye. . ab. 1986. 1963. ACAR. el-Müntehab. “Hutbe”. _________. 1954. ABDÜLGAFUR FARİSÎ.İslâm Medeniyeti Tarihi. Zuhru’l İslâm.Ali Sevim. çev. s. Mustafa. Şemsî. nşr. Zubdetü’n Nusre. İstanbul. A. I. 1889. Kısas-ı Enbiya. Selçukî Devletleri Tarihi. hzr. The Ghaznawids:Their Empire in Afganistan and Eastern Iran. Selçuk Üniversitesi. AKSARAYÎ.. Chicago. Tahran. ARSLANTAŞ. İstanbul. AÜİF Dergisi. Leiden. AHMED CEVDET. Tarihu’l İslamiyyi’l Âmm. BUNDARÎ.II. C. 1317.Tarih-i Beyhak. Yüksel. 1943. Sayı:18. Ahmet. çev. BALTACI. BAYRAM. V. 1965. İstanbul. s. BARTHOLD. İA. izah: Fuad Köprülü. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. İstanbul. Kudüs Fatihi Selahaddin-i Eyyubî.Tezi).Nuri Gençosman. 1995. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. “Kaim Biemrillah”. 1974. çev. C. Tahran. Abdurrahman. 1984. Taşkent. 1962. nşr. ALİ İBRAHİM HASAN. nşr. 1977. XVIII.105.Mahir İz. 1965. III-I. Mikail. “Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Halifeliği Arasındaki İlk Münasebetler”. s. _________. ________. Ankara. Ankara. BOSWORTH. 1962. Zeyl.R. 2005. Mısır. Ankara. Ebu’l Fadl. İstanbul. Selçuklu Sultanı Sencer’in Din Siyaseti (Basılmamış Dr. Şinasi.55. Istoria Mes’ud. 131932 (1940-53). AHMED B.Moğol İstilasına Kadar Türkistan. 1990. Kerimüddin Mahmud (733/1132).E. tsz.284. Tarih (Selçuklular dönemiyle ilgili bölümler) çev.“Maverdî”. Selçuknâme. BROCKELMANN. ATEŞ. Tarih-i Mes’udî.Waldman. İA.Gazali’nin Batınîlerin Belini Kıran Delilleri. Rusça. Kitâbu’l Kavâsım el-Batıniyye.Houtsma.362 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S KAYNAKLAR ABDULLAH NASIH ULVAN.hzr. 1992.

New York. çev.. İslâm İktisat Tarihine Giriş.çev. çev. M.1982. IV.Dictionary of the Middle Ages. Claude. İstanbul.Özden Arıkan.. 1992. EL-IŞ.en-Nuzumu’l İslamiyye. Yusuf. “Gazalî ve Felsefesi”. 11.Hümamiddin. EL-HÜSEYNÎ.1317. 1983. Ankara. “Abbasid Dynasty”. İstanbul.XII.Hamid.Ali. İstanbul. 1980. ed-Devletü’l Abbasiyye. İstanbul.y.thk. 1974.Ufuk Uyan.Komisyon.Kitabu’t Tabassur bi’t Ticare. GADRET. Mustafa. 1987. Zübdetü’t Tevarih. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslâm Tarihi. III.Yüzyıldan 1517’ye Yakındoğu. çev. Ahmed. Ekonomik ve Dinî Durumu”. Belleten. İslâm’da Eğitim-Öğretim Tarihi.E.1993. 1989. XIII. “Din ve Kültür”. “Eğitim Kurumları”. HÜSEYİN EMİN.“Cüveynî İmamü’l Harameyn”. İstanbul. ED-DÎB.I. Kostantiniyye.y.İstanbul.Ziya Karal.thk. 1992. IV.1979. Ali b.Salih Tuğ.Tarihu Devleti Âli Selçuk. “Ekonomi.“Toghril Beg”.1975.Bahr. çev. çev. Sayı:25. IV. DANİEL. DİA. New York. ÇUBUKÇU İbrahim Agâh. İstanbul. İsamüddin Abdurrauf. Amr b.L. Philip K. Toplum ve Müesseseleri”İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti.. ÇELEBİ. ED-DURÎ. Ankara. Yakındoğu Ticaret Tarihi.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 363 CAHEN. İstanbul.Elif Topçugil. DİA.Ali Yardım. P. İslâm Şehri. 1991. Buldanu’l Hilafeti’ş Şarkıyye. CAHIZ. GUY. tsz.Nasır. _____________.Sabri Orman.Şemsî. çev. Beyrut.İslâm Medeniyeti.Beşir Fransis. Komisyon. çev. EL-FAKÎ. 1996..VIII. tsz. Peter B. Tarihu’l Hadarati’l İslamiyye ve’l Fikri’l İslamî. İskenderiye. Sayı:198.1400/M. Kahire. Kahire. ÇAĞRICI. Belleten. Abdülazim..M. HEYD W. tsz.nşr. 1988. 1985.Muhammed Nureddin.Şemseddin. “Selçukluların Horasan’a İndikleri Zaman İslâm Dünyasının Siyasal. Beyrut. İstanbul. 1970.Tahran.Said Nefi- . HASAN İBRAHİM HASAN. Le Strange.Beyrut. İmadüddin İsmail b. GÜNALTAY. Encyclopedia of Asian History. 1943.1999. el-Muhtasar fi Ahbâri’l Beşer. EL-ISFAHANÎ.Düsturu’l Vüzera. HİTTİ.thk. İstanbul. 1989. İstanbul. GOLDEN. çev. Tarihu’l Asri’l Hilâfeti’l Abbasiyye. HİŞAM NAŞABÎ.H. Kahire. VII. 1985. 1965. DOĞUŞTAN GÜNÜMÜZE BÜYÜK İSLÂM TARİHİ.Hasen Husni Abdilvehhab. b.Muhammed Ebu’l Ferec el-Iş. Tarihu’l Irak fi’l Asri’s Selçukî. EBU ZEYD ŞELEBÎ.I. EBU’L FİDA. Hamid Muhammed b. Abdülaziz. Sosyal. Louis. çev. II. Dımaşk. HOLT.Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. Haçlılar Çağı. b. 1976.“Gazalî. HÂNDMÎR.Gıyasüddin sî. VII..1989.E.İlhan Kutluer.

İBN TİKTAKA.1411. 1994. M. “Selçuklular”. İstanbul. Tarihu Dımaşk. İbrahim. İA. Beyrut. “Nizamülmülk”.1983/H. IV. thk. Tahran. 1991. Tornberg. IV.Hallikan. b. 1948. İstanbul. İBN HALDUN.Ankara. Zekeriya. Tarih-i Ferheng-i İran.Muhammed b. Seyfullah. thk. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 1964. 1984. _________“Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Halife Kaim’in Kızı Seyyide ile Evlenmesi ve Bazı Tarihi Gerçekler”. 1982. 1953. Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları.y. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar. Calcutta. 1943. XII. X. Konya. Buğyetü’t Taleb fi Tarihi’l Haleb (Biyografilerle Selçuklular Tarihi). İBN HALLİKAN. İA. New York. Tarih-i Taberistan. Beyrut.Muhammed el-Hadramî.Tuğrul Bey ve Zamanı. Haydarabad.M. İsmet. IX.1403. b. İstanbul. Abbasi Hilâfetinde Selçuklu Hatunları ve Türk Sultanları. İstanbul. İstanbul. İstanbul. Encyclopedia of Asian History. 1966.Tabataba. Tahran.1994. “Sencer”. 1975. _________. Vefeyatü’l A’yan.Muhyiddin Abdülhamid.y. Talât. Kemaleddin Ebu’l Kasım Ömer b. 1979. KEMPİNERS. ____________. KIVAMÜDDİN BURSLAN. KAZVİNÎ. 1966. tsz. _________. İSA SADIK.364 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S İBNÜ’L ADİM. İstanbul. çev. 1992.. nşr. 1976. KÖYMEN.Zakir Kadiri Ugan. İslâm Kurumları Tarihi. Dımaşk. III. İBNÜ’L CEVZÎ. Konya. Ebu’l Ferec Abdurrahman b. 1966. KAYAOĞLU.Ebi’l Kerem. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi.Ali.Ebi Bekr b. İzzüddin Ali b. KAFESOĞLU. Mukaddime. I _________. Ankara. el-Fahri. Ankara. KARA. KÖSOĞLU.2007.Abbas İkbal.Ömer. el-Bidaye ve’n Nihaye. III.Mahmud (862/1283).Altay. 1990. Zekeriya b. M. İsmail b. 1320. The Buvaihid Dynasty of Baghdad. İBNÜ’L ESİR. el-Muntazam fi Tarihi’l Müluk-i ve’l Ümem. çev. İBN KALÂNİSÎ. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. 1988. I.Süheyl Zekar. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. tsz.Ali Sevim. İstanbul. KOÇYİĞİT.1994. el-Kamil fi’t Tarih. M. ____________. Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b.Ali b.VIII.Âsaru’l Bilâd ve Ahbâru’l İbad.1990/H. Nevzat. Muhammed b. Selçuklu Tarihi.I-II.Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. KABİR. Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler. İBN KESİR. Beyrut.t.Ahmed. İBN İSFENDİYAR. RUSSELL G.“Alparslan Zamanı Kültür Müesseseleri”. Muhammed b. Beyrut. nşr. Sayı:1. Konya. İstanbul.t. . X. Kahire.. KİTAPÇI. Ankara.

.EYYÜB TABERÎ.. Abdülkerim. MUHAMMED AHMED ABDÜLMEVLA. GEORGE. Ankara. DİA. “The Marriage of Tughril Beg”. çev. _________. Ebu’l A’la. İslâm ve Medeniyeti Doğuştan Günümüze. “Mustansır Billah el-Fatımî.. MUHAMMED HUDARİ BEK. İstanbul. V. el-Hayatü’l İlmiye fi’l Irak. NEBRÂVÎ.. MİNORSKY. İstanbul. Büyük Selçuklular Devri Kütüphaneleriyle İlgili Bir Deneme. Eski Dünya Seyahatnamesi. 1992. Abdülvehhab.“Alamut”.DİA. I. Ankara. II. Ankara. _________.Metn-i Niyâzî Ezkarn-ı Pencum. Dictionary of the Middle Ages. b. XXXII. I. IX. 1942. Muhadaratü Tarihi’l İslamiyye. André. MUHAMMED B. İstanbul. MERİYZAN USEYRÎ.“Melikşah”. XXXIII. b.Ali Genceli. 1995. tsz. Jacob. Muhammed Emin Riyahî. 1970. İstanbul. Cambridge.XII-II.y. tsz. 1992. 1971. EN-NÜVEYRÎ. Erdoğan. 1992. Ankara. LOMBARD. “Selçukluların Kendilerine Mahsus İktisadî Siyasetleri Var mıydı?”Millî Kültür. Siyasetnâme. 1987. 1349. I.Alparslan ve Zamanı. İA. 1970. Ankara. International Journal of Middle East Studies. 1979. MEVDUDÎ. DİA.S.V. ÖZAYDIN.Nurettin Bayburtlugil. 2004. Selçuklular Tarihi. DİA. LASNER.y. 2007. XVI. İstanbul. 1991. İstanbul. VI.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 365 _________. Kahire.K. 1989.“Nizamülmülk”. Ankara.“Hasan Sabbah”. _________. A.History of Iran. MERÇİL. “Baghdad”. XXIX. İskenderiye. 1983. _________.y.1989. 1997. Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi. “Berkyaruk”. 1983. DİA. İstanbul. ________. çev. 2007. Tahran. thk. NİZAMÜLMÜLK. “Büveyhîler”. _________. “Tuğrul Bey”.“Besâsirî”. 1990.M.Nezih Uzel. 1985. Mekketü’l Mükerreme. MİQUEL.y. ________. ÖRNEKLERLE TÜRKÇE SÖZLÜK. İstanbul.1988. Ankara. İlk Zafer Yıllarında İslam. II. Nihayetü’l Erab fi Fünuni’l Edeb. 1998. DİA. _________. DİA. Ayyarun ve’ş Şuttaru’l Bigadirati fi Tarihi’l Abbasi. ________. çev. İstanbul. İstanbul. V. Sayı:12. İlber. New York. LAMBTON.“Rey”. DİA. Ankara.Ahmet Fidan.İA. Hasan b. _________. Cambridge. III. Mısır. 2006. ORTAYLI. 1990.İshak et-Tusî. Miftahu’l Muamelat . Tarihu’n Nuzum ve’l Hadarati’l İslamiyye. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. _________.Said Âşur. İstanbul. MAKDİSÎ. İstanbul. 1964. MEB. nşr. çev. V. International Structure of the Saljuq Empire.

s.DİA.Elif Rıza. Osman. İstanbul. 1992. ÖZCAN. İstanbul. ÖZDEMİR. Leiden. “Social And Economic Aspect of Life Under the Abbasid Hegemony at Baghdad. SOURDEL. b.366 • TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S _________. Batılı Gözüyle İslâm Kültür ve Medeniyeti. SAYILI. Bağdat. el-İslâm.“Kündürî”. Ankara. REŞİDÜDDİN FADLULLAH. Ankara.E.“Mes’ud b. Mehmet Nadir. Ankara. Ankara. İstanbul. Camiu’t Tevarih Zikru Tarih-i Âli Selçuk. 1993. “Malazgirt Muharebesi” .606. çev. Celaleddin. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İslâm’ın İlk Döneminde Kölelik Abbasilerin İlk Yüzyılı. 2003. Ankara. XXVI. DESMOND. Hamiş: Abdurrahman Helfî. SEVİM. “Nizamiye Medresesi”. çev. 1957. ___________İslâm Nedir. Ankara. “Hil’at”. Anadolu’nun Fethi Selçuklular Dönemi(Başlangıçtan 1086’ya Kadar). RAVENDÎ. tsz. Haydarabad. I. XXII. Higher Education in Medieval Islam. İstanbul. 1994.“Abbasiler” .. I.D. A. s. 1987. 1988.203. ŞEVKİ DAYF. TURAN. 1999. Tarihu’l İslâm ve Hadaratih. TÜRK DÜNYASI EL KİTABI. Materials on Muslim Education. Nuri. XXIX.Ahmed Ateş.y. 2006.DİA. II(1947-1948). Aydın.76. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. 1981. DİA. STEWARD.DİA. Asru’d Düvelü ve’l İmârât.SAMADİ. TOPALOĞLU. Sayı:4. 2002. S. 1993. XVIII.Ruhi Fığlalı. II. Montgomery. 1965. Komisyon. ES-SUYUTÎ. 1991.S. DİA. Hakkı Dursun. . ULUÇAY. 2000.y. I. Islamic Culture”. 1998.Ahmed Ateş. Selçuklu Devri Muhaddisleri. IV. 1988. Osman Gazi. D. The Encyclopedia of Islam. İstanbul. TRİTON. Yay.Yıllığı. Rahatü’s Südur ve Ayetü’s Sürur. çev. Tarihu’l Hulefa. I. Faruk. çev. 1955. İstanbul.Ali. A. cüz:5. 1957. Ali. Çağatay. XXXIII _________. İstanbul. “Kaim Biemrillah”. ÖZGÜDENLİ. SAİD ABDÜLFETTAH ÂŞUR. 2004. 1978. WATT. Ankara. IV. Mehmet. İlk Müslüman-Türk Devletleri. VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ARŞİVİ. XXIX. 1887/1305. _________. 1987..Müjdat Kayayerli. XXVII. Muhammed b. 1963.Ü. Kahire. 440/1048/1049 tarihli. DİA. ES-SIRATU’L MÜSTAKÎM. İstanbul. London. İstanbul. 2007. Kahire. DİA. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. İstanbul.DİA.“Ayyar”. YAĞAN PAŞA VAKFI. Ankara. Ankara. YILDIZ.Muhammed Tapar”. SÜMER. ŞEKER. Abdülkadir.“Isfahan”.

1983-1985.101. s.Tezi).Yüzyıl Sonuna Kadar Yakındoğu’da Ticaret Merkezleri ve Panayırlar (Basılmamış Dr. İA. ZEHEBÎ.V. XIX.Şuayb el-Arnavud-Muhammed el-Araksusî.. ZİYA HASAN FARUQI. VIII. Beyrut. Konya. “Madrasa Nizamiye of Baghdad. Ahmet Turan. 1993. New Delhi. 1. “Muktefî”. . nşr. K.TÜRK YAT ARAŞTIRMALARI DERG S • 367 YÜKSEL. Ebu Abdullah Muhammed b. 1971. Siyeru A’lami’n Nübelâ.Osman. XVII. 1980.X. Studies in Islam.İstanbul. Şemseddin. ZETTERSTÉEN.Ahmed b.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->