Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

Şekil 6. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır. bunların aynı birim sisteminde.85-1.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci.1.10-6 A 'dır.02 / 10. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır.Şekil 6. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir. transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir. Örnek: Şekil 6. (Örneğin VCE=4.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur. Emiteri ortak bağlantıda. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır.75 = 0. ∆VCE değişimi volt. Bu değere göre.02V ∆IB=10.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak. .5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0. Burada örnek olarak Şekil 6.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0..11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge.1 mA olur.

.Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI.12 . çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur. Buna. Transfer karakteristiği denir.Şekil 6.

dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1. Şekil 6. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır.13 . Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. Bu nedenle "β" genel olarak. bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. Ancak. 2. 2. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir.Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC".

Gerilim kazancında. Örneğin: Akım kazancını.14 'te verilmiştir. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. VÇ = IC*R2 'dir. Böylece.2-1. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. Şekil 6. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir. daha da doğru bir sonuç alabilmek için. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup.13 'teki. Şekil 6. Bu duruma göre.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur. yani IB=0 iken. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Örnek bir devre Şekil 6. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. . VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım. Şekil 6. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken.Transfer karakteristiği. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . Bu akım ihmal edilebileceğinden.2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1.14 'teki devrenin. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. Ancak. Şekil 6.

transistör çıkış uçlarıyla.14 'ten PÇ = IC2*R2 . yerine konursa.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti. Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. Şekil 6. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir.14 . beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır. Pg = IB2*R1 olup. veya . Örneğin. R1 ve R2 'nin diğer işlevi.Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. VBB kaynağı. Statik gerilim kazancının. Şekil 6. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur.

Devrenin Çalışması: . DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. KP = β*KV şeklinde yazılır.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. • CB kondansatörü ile.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur. • Ortak nokta topraklanmıştır. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre. DC ve AC yük doğrulan farklıdır.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır.22 'ye ait giriş . • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. Şekil 6. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. 1. Şekil 6.25 'te. Şekilde görüldüğü gibi. • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır. Çıkış işaret gerilimi. Yükselteçlerin hem DC. Bazı hallerde de ayrılır.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. hem de AC çalışmasında. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır.çıkış bağıntıları Şekil 6. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. 2. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur.

kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. polarma gerilimi nedeniyle. Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir.Devre. Şöyleki: CE kondansatörü. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. Bu nedenle. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır.25 .29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. Şekil 6. Ancak. DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. AC çalışmada.

VCC değeri de.Şekil 6.29 'da gösterilen. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: . IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm . Buradan. Bu bağıntıya göre. RC. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir. DC yük doğrusunun. A ve B noktaları şöyle bulunur. A noktasını belirler.DC çıkış devresi Şekil 6.RE. Şekil 6.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir.(RC + RE ) olur. Bu değer B noktasını belirler. VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre. Şekil 6.27 . ICm = (VCC / RC+RE) dir.26 .27 ve Şekil 6.

Şekil 6. CE ve CC kondansatörleri. VCEm. . transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC.28 . VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. Şekil 6. AC devrede kondansatörler kısa devre olur. kondansatörlerin empedans değeri. AC akım için sıfır (0) kabul edilir.RL / RC+RL) dir. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. ICmak ve VCEmak olduğuna göre.29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır. => Keza. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. AC gerilim ve akımın genlikleri. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür. Şekil 6. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse.28'de de görüldüğü gibi.Önce.Şekil 6. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir. çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. => Şekil 2 25'te görülen CS. Yani. Pratik hesaplamalarda.

Bu nedenle.29 . Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. . Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. Şekil 6.Kollektör çıkışına. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan. Bunlar. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Şekil 6. karakteristik değerlerdir.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı. AC yük doğrusu.29 'da da görüldüğü gibi. DC yük doğrusuna göre daha diktir. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur.Şekil 6.

çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. VCE 'nin değişimi.IC * RL . Girişteki değişime bağlı olarak. bir doğru boyunca değişmektedir. P potansiyometresi ile değiştirilir. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB). Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC . DC ve AC çalışmada farklıdır. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC. Ancak. VBB ve VCC gerilim kaynakları. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. Şekil 6. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir.15 (a) 'da görüldüğü gibi.2. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir.

VCE = VCC olur. RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından.15 . IC = 0 iken. VBE = 0. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması .IC * RL bağıntısında. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC . a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır.Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür.Şekil 6. Yani. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur. IB = 0 'dır. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. IC = 0 konulursa. VCE = VCC olur.

Olayı tanımlamak için. Şekil 6. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. 2. gereksede Şekil 6. IB büyütülmeye devam edilirse de. Ancak. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. 3. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . VCC ve IC 'nin. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . Sonuç olarak.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır .ICd. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır.16 'da. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. Şekil 6.. Gerek Şekil 6. Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur.RL buradan. transistör kataloğunda verilen. Bu durumda. dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. Şekil 6. . RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. IB = 240 µA eğrisini.RL veya 0 = VCC .15(b) 'de. burada. artık IC daha fazla büyümez. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. IC" karakteristik eğrileri.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. VCEd = VBE olur. IC akımı yalnızca. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . VCE = 0 olur. B noktası da. "Transistör doydu" denir. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir.16) Bu evreden sonra. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. transistör ısınarak tahrip olur. Not: 1. gerçekte tam olarak 0 olmaz. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen.P potansiyometresi.ICm. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir. Bkz. (Gerçekte. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır. Bu anda. VCE tam "0" olmaz. ICm = ICd = VCC / RL olur. Görüldüğü gibi. Geçerse. Şekilde de görüldüğü gibi.

Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0.0. transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. yani IC = 0 iken.17'de görüldüğü gibi. 2. IC eksenini.Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir.Çalışmazken. RL yük direncini bulmak mümkündür. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir.008 = 1875 Ohm olarak bulunur. 1.Şekil 6. Bu uygulama sonucunda. RL 'den RL = 15 / 0. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte . VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir.16. Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte.008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir. Şekil 6.16' da da görüldğüğ gibi .16'daki gibi.Yük doğrusu.008 . VCE = VCC olmaktadır. gerekse de AC yükselteçte. IB ve IC gibi DC akımları oluşur. Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6.Doyma da yani. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise. Şekil 6. yük doğrusu. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör . VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır . Örneğin: .

IC” eğrisi bulunur. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. VCC=15'tir. . Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. b) Çalışma noktasının iki yanında. 2. Şekil 6. A. ICm. a) Çalışma noktası Şekil 6. Şekil 6. beyz akımı IB=60mA. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre. VCC noktasından bir doğru çizilir.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. transistor girişine uygulanan değişken işaret.16'da görüldüğü gibi. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır. Çalışma noktası. B. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi.Şekil 6.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. VCE ve RL isteniyor.6 V tur. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında. yükselteçler. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır. Şekıi 6. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. ICQ. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı.VCEQ< PCmak olmalıdır. Yani. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki. Tam ortada olması idealdir.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5. Burada bir örnek vermek üzere.

.18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6. RL=VCC/ICm bağıntısından. maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta.17 .17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır.Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta. Böyle bir durumda. ICm = 10 mA ' dir .Belirli IB . RL = 1500 Ohm olarak bulunur .Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir. Şekil 6. Q çalışma noktası olarak seçilir. transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır. 2. Bu teğetin. Şekil 6. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri.

18.18'de gösterilmiş olduğu gibi. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: . Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri. RE direnci kullanmasının nedeni. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır.Şekil 6. Uygulamada. Isıl.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için. ve ICmak değerleri. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. genellikle emetöre Şekil 6. Şekil 6. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. 2.

Yukarıdaki bağıntıda: "IE. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir..RE"büyüyünce. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. aynı oranda IE de artar.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse. yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır.RE 'dır. . Bu duıum. IC maksimum olduğunda. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6. "IB.ICm akımını küçültmekte. Şekil 6. Örneğin ısınmayla IC artarsa.19 .RL+VCE+IE. VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur.RE 'nin Önemi: Şekil 6.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur.RB+VBE+IE.20'de verilmiş olan. VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur.21'de görüldüğü gibi. Dolayısıyla IC küçülür.20 . ve dolayısıyla da VCE=0 olur.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa. bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6. RB sabit olduğu için IB küçülür. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC. RE ile.RB" değeri küçülecektir Şekil 6.

Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler.21 . emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları. . a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler. akım. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir.22 'de. Şekil 6. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan.22 'de verilmiş olan devre. televizyon. Transistörün AC ile çalışması sırasında. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir.Şekil 6.. gerilim ve güç kazançlarını. Şekil 6. transfer oranlarını vermektedir. transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir. radyo.. AC çalışmaya örnek olarak transistörün. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır.Emiteri ortak yükselteçte.

girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır.Şekil 6. AC 'de hesaplama yaparken. beyz girişinde ve kollektör çıkışında. Şekilde görüldüğü gibi. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak. Durum böyle olmakla beraber.minumum değerler kullanılır.22 .VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir. transistörün. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum . (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1. Bu gerilimler. ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç. Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi. 2. Örneğin: .

uygulamada. efektif veya maksimum değerler kullanılır. büyültüp küçültür.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak. "VCQ" DC gerilimi. tam sinüzoidal olmayabilmektedir. AC Çalışmadaki Giriş . Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır.23'te görülen "Q" noktası gibi. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . VC'nin genliği kadar.23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı.Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır. Şekil 6. Şekil 6. Q çalışma noktasına ait DC değeri. çıkış işaret gerilim ve akımı. • AC yükselteçteki. Buna distorsiyonlu işaret denir. • Hesaplamalarda. Örneğin.23 . • AC değerler. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. Şekil 6. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. Örneğin.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde. Şekil 6. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir.

3. 2. EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1. Giriş direnci. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır.1.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir. Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum . girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 . Kollektör . Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan.minimum değerler kullanılır.Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6.24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir.Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir. Şekil 6. 3 . Akım kazancı. ve 3. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır. ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır. 5. 1. Gerilim kazancı. 4. Çıkış direnci. Buna göre akım kazancı: . statik giriş ve çıkış direnci gibi. Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. Güç kazancı.Ölçme Yöntemi: Şekil 6. 2 . ortalama değerler kullanılır.

707. Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. VCmo = 1 / 2 ( 38 .22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür.707. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir. Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. 2. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir. 2.ICm / 0. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir. Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır.ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1.VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa. . (VCmak . Şekil 6.(ICmak .0) = 19 V olarak bulunur.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur.IBm = ICm / IBm 'dir. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır.22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle. Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır. VCmo = 1/2 .Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0. KV = VCef / VBef 'dir.

24 'teki. (VB. IB" eğrisi.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri.) EOB Dinamik Güç Kazancı . Örnek: Şekil 6.6-0. VBmak = 0.6V olmaktadır. doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır. (Ge Trans. VBmo = 1/2. (a) (VB .2) = 0.(VBmak-VBmin) = 1/2(0.24 'te görüldüğü gibi.2V olur.2V .Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6. VBmin = 0. IB) değişimi (b) (Ib . Şekil 6.24 . "VB.2 = 95 olur.IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır. 3.giriş direnci) değişimi Şekil 6.23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır. Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır. Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.

KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef.KV KP ve KV KP = 98. . sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır.VBef olup.VCef / IBef.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful