Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

Emiteri ortak bağlantıda. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0.11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge.Şekil 6. (Örneğin VCE=4. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci.1. bunların aynı birim sisteminde.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur.1 mA olur.75 = 0.85-1. ∆VCE değişimi volt. Burada örnek olarak Şekil 6.10-6 A 'dır.. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur. Bu değere göre.02V ∆IB=10. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir.02 / 10.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1. . Örnek: Şekil 6. transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir. Şekil 6.

Şekil 6. Buna.12 .Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI. Transfer karakteristiği denir. çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur. .

bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre. 2.Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". Bu nedenle "β" genel olarak.13 . 2.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . Ancak. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir. Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır. Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır. Şekil 6.

daha da doğru bir sonuç alabilmek için.Transfer karakteristiği. Şekil 6. VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü.14 'teki devrenin. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup. Bu akım ihmal edilebileceğinden. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. Şekil 6. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Şekil 6.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. . Böylece. Bu duruma göre. Gerilim kazancında. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. Şekil 6.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için.14 'te verilmiştir. Örneğin: Akım kazancını. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. VÇ = IC*R2 'dir. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir.2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). Ancak. Örnek bir devre Şekil 6.13 'teki. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur. yani IB=0 iken.2-1. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2.

beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur.14 'ten PÇ = IC2*R2 .14 .Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. veya . R1 ve R2 'nin diğer işlevi. besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti. Şekil 6. Statik gerilim kazancının. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir. Örneğin. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. Pg = IB2*R1 olup. VBB kaynağı. Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır. Şekil 6. transistör çıkış uçlarıyla. yerine konursa. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır.

Şekil 6. Şekil 6. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir. • CB kondansatörü ile.22 'ye ait giriş .23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. Çıkış işaret gerilimi. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. hem de AC çalışmasında.25 'te. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur. DC ve AC yük doğrulan farklıdır. Yükselteçlerin hem DC.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir. • Ortak nokta topraklanmıştır. Devrenin Çalışması: . 2. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. KP = β*KV şeklinde yazılır. Bazı hallerde de ayrılır. 1. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır. • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır. Şekilde görüldüğü gibi. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6.çıkış bağıntıları Şekil 6. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre.

polarma gerilimi nedeniyle.Devre. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi. Şöyleki: CE kondansatörü. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. AC çalışmada. Ancak. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır. Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. Bu nedenle. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır.25 . Şekil 6. Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir.29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır.

Bu değer B noktasını belirler. A ve B noktaları şöyle bulunur. A noktasını belirler. Şekil 6.29 'da gösterilen. Şekil 6.27 ve Şekil 6. IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm . RC. VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir. ICm = (VCC / RC+RE) dir.(RC + RE ) olur. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: .RE.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir. Bu bağıntıya göre.DC çıkış devresi Şekil 6. Buradan. VCC değeri de.27 .26 . DC yük doğrusunun.Şekil 6.

AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür.RL / RC+RL) dir. Şekil 6.Önce. kondansatörlerin empedans değeri. . çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. AC gerilim ve akımın genlikleri.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. Pratik hesaplamalarda. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir. AC devrede kondansatörler kısa devre olur. Şekil 6. VCEm. => Keza. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse. => Şekil 2 25'te görülen CS.29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. CE ve CC kondansatörleri. AC akım için sıfır (0) kabul edilir.Şekil 6. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC. transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri. Şekil 6. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur.28'de de görüldüğü gibi. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. Yani. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu.28 .

Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. karakteristik değerlerdir. DC yük doğrusuna göre daha diktir.29 . Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. Şekil 6.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. Şekil 6. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. . Bu nedenle. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa. DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı.Şekil 6. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan. Bunlar. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur.29 'da da görüldüğü gibi. DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür.Kollektör çıkışına. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. AC yük doğrusu.

Girişteki değişime bağlı olarak. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC.15 (a) 'da görüldüğü gibi. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir. VBB ve VCC gerilim kaynakları. çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB).2. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. Ancak. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir. bir doğru boyunca değişmektedir. DC ve AC çalışmada farklıdır. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC . Çıkışta yük direncinin bulunması halinde. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. VCE 'nin değişimi. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır.IC * RL . P potansiyometresi ile değiştirilir. Şekil 6. Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır.

VCE = VCC olur. VCE = VCC olur. IC = 0 iken.Şekil 6.15 . IC = 0 konulursa. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC .IC * RL bağıntısında. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması . a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır. IB = 0 'dır. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur. RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür.Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi. VBE = 0. Yani.

ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen.RL buradan. Sonuç olarak.P potansiyometresi. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır.16 'da. Gerek Şekil 6. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. Bu anda. VCE tam "0" olmaz. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . Not: 1.15(b) 'de. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır. VCEd = VBE olur. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . "Transistör doydu" denir. B noktası da. Bkz. Ancak. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. burada. . transistör kataloğunda verilen.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. (Gerçekte.RL veya 0 = VCC . Geçerse.. Şekil 6.ICd. VCC ve IC 'nin.ICm. VCE = 0 olur. Şekil 6. gerçekte tam olarak 0 olmaz.16) Bu evreden sonra. 2.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. Olayı tanımlamak için. artık IC daha fazla büyümez. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . ICm = ICd = VCC / RL olur. IC" karakteristik eğrileri. gereksede Şekil 6. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. Görüldüğü gibi. Şekil 6. 3. dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. IC akımı yalnızca. IB büyütülmeye devam edilirse de. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. Şekilde de görüldüğü gibi. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır . IB = 240 µA eğrisini. Bu durumda. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. transistör ısınarak tahrip olur.

Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6. IB ve IC gibi DC akımları oluşur. gerekse de AC yükselteçte. IC eksenini.Yük doğrusu.16'daki gibi. Örneğin: . RL yük direncini bulmak mümkündür. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör .008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. yani IC = 0 iken. yük doğrusu.Çalışmazken. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe. ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0. Şekil 6. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir. 2.17'de görüldüğü gibi.008 .0.16.008 = 1875 Ohm olarak bulunur.Doyma da yani. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise. Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır.Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. Şekil 6. Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte. VCE = VCC olmaktadır. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte .16' da da görüldğüğ gibi . 1. VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır . Bu uygulama sonucunda. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir.Şekil 6. RL 'den RL = 15 / 0. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile.

Tam ortada olması idealdir. Şekıi 6.Şekil 6.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. Şekil 6. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7. Çalışma noktası. Burada bir örnek vermek üzere.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. ICm. a) Çalışma noktası Şekil 6. VCC=15'tir. 2. ICQ. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. .16'da görüldüğü gibi. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1. IC” eğrisi bulunur.VCEQ< PCmak olmalıdır.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında. VCE ve RL isteniyor. B.6 V tur. transistor girişine uygulanan değişken işaret.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır. VCC noktasından bir doğru çizilir. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. Yani. b) Çalışma noktasının iki yanında. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır. A. Şekil 6. yükselteçler.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1. beyz akımı IB=60mA. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür.

Şekil 6. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri. Böyle bir durumda. ICm = 10 mA ' dir . Q çalışma noktası olarak seçilir. 2. transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır.Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta. Şekil 6.Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir. RL = 1500 Ohm olarak bulunur . RL=VCC/ICm bağıntısından. transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6. Bu teğetin. .Belirli IB .17 . maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta.17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır.18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir.

Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: . Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. ve ICmak değerleri. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri. 2. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı. Uygulamada.18'de gösterilmiş olduğu gibi. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. Şekil 6. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı. RE direnci kullanmasının nedeni. genellikle emetöre Şekil 6.18. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. Isıl.Şekil 6. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır.

VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur.21'de görüldüğü gibi.RE 'dır. "IB. ve dolayısıyla da VCE=0 olur.RE 'nin Önemi: Şekil 6.RB" değeri küçülecektir Şekil 6. RE ile.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse.RE"büyüyünce.20'de verilmiş olan. VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur. Örneğin ısınmayla IC artarsa. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır.19 .ICm akımını küçültmekte.. Bu duıum. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez. IC maksimum olduğunda. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur. bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6.20 . aynı oranda IE de artar. Yukarıdaki bağıntıda: "IE.RL+VCE+IE.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur. RB sabit olduğu için IB küçülür. Şekil 6.RB+VBE+IE. Dolayısıyla IC küçülür. . Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira.

Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini.Şekil 6. Transistörün AC ile çalışması sırasında. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan. AC çalışmaya örnek olarak transistörün.. transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir.Emiteri ortak yükselteçte. televizyon. transfer oranlarını vermektedir. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır. gerilim ve güç kazançlarını..22 'de. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler. radyo. Şekil 6. .22 'de verilmiş olan devre. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler.21 . emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları. akım. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir. Şekil 6.

AC 'de hesaplama yaparken.22 . ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir.VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1.minumum değerler kullanılır. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. Durum böyle olmakla beraber. 2. Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi.Şekil 6. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak. Örneğin: .Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir. transistörün. girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum . CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. beyz girişinde ve kollektör çıkışında. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir. Şekilde görüldüğü gibi. Bu gerilimler.

Örneğin.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. çıkış işaret gerilim ve akımı. "VCQ" DC gerilimi. uygulamada. Şekil 6.23'te görülen "Q" noktası gibi. Örneğin. efektif veya maksimum değerler kullanılır. tam sinüzoidal olmayabilmektedir.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır. VC'nin genliği kadar. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir.23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. Şekil 6. Buna distorsiyonlu işaret denir. Şekil 6. • AC değerler. • Hesaplamalarda. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. Şekil 6. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . • AC yükselteçteki. AC Çalışmadaki Giriş .Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. Q çalışma noktasına ait DC değeri.23 . büyültüp küçültür.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde.

Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. 5.Ölçme Yöntemi: Şekil 6.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır. 3 . Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir.Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan. 2 . Buna göre akım kazancı: . ve 3. Güç kazancı.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. Akım kazancı. 2. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir. Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır.24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir. 1. Kollektör . girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir.Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir.minimum değerler kullanılır. Giriş direnci. EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 . ortalama değerler kullanılır.1. 4. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum . Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir. Çıkış direnci. 3. Şekil 6. statik giriş ve çıkış direnci gibi. Gerilim kazancı.

2. Şekil 6.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur. VCmo = 1/2 . . Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır. KV = VCef / VBef 'dir.IBm = ICm / IBm 'dir. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır.(ICmak . 2. Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. VCmo = 1 / 2 ( 38 . Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2. (VCmak . Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir.22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle.22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir.ICm / 0.707. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir.707.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir.ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1.0) = 19 V olarak bulunur.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0.VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa.

23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6.24 'te görüldüğü gibi. IB" eğrisi.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri.) EOB Dinamik Güç Kazancı . VBmo = 1/2.24 . Şekil 6. IB) değişimi (b) (Ib . (a) (VB . "VB.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6. (Ge Trans. doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır.2) = 0. (VB.2V . Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir. Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.6-0. Örnek: Şekil 6. 3.24 'teki.(VBmak-VBmin) = 1/2(0.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır.2V olur.2 = 95 olur. VBmak = 0.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır.IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır.giriş direnci) değişimi Şekil 6.6V olmaktadır. VBmin = 0.

VBef olup. sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır.KV KP ve KV KP = 98.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir. . KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef.VCef / IBef.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni.