Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur.1.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak.75 = 0. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir.Şekil 6.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1. bunların aynı birim sisteminde.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1. (Örneğin VCE=4. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir.02 / 10. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0.1 mA olur.85-1. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır.. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0. .11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge. Bu değere göre. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0. Şekil 6. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan.02V ∆IB=10. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır. transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir. Örnek: Şekil 6.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım.10-6 A 'dır. Burada örnek olarak Şekil 6. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci. ∆VCE değişimi volt. Emiteri ortak bağlantıda.

Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI. Transfer karakteristiği denir. Buna. çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur.12 . .Şekil 6.

Ancak.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . 2. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir.13 . Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1. Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır. Şekil 6. bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre.Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". Bu nedenle "β" genel olarak. 2.

.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). Şekil 6. VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur. Bu duruma göre. Gerilim kazancında. Böylece. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. yani IB=0 iken.13 'teki. daha da doğru bir sonuç alabilmek için. Örnek bir devre Şekil 6.2-1. VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . Şekil 6.14 'te verilmiştir. Ancak. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. Örneğin: Akım kazancını. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir.Transfer karakteristiği.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için. Şekil 6. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. Şekil 6. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir. Bu akım ihmal edilebileceğinden.2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1.14 'teki devrenin. VÇ = IC*R2 'dir. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür. bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur.

VBB kaynağı. transistör çıkış uçlarıyla. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır.14 .14 'ten PÇ = IC2*R2 . Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur. Örneğin. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. Şekil 6.Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. Pg = IB2*R1 olup. R1 ve R2 'nin diğer işlevi. yerine konursa. besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir. Statik gerilim kazancının. veya . Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. Şekil 6. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır. beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır.

DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. Şekil 6. Devrenin Çalışması: . Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır.çıkış bağıntıları Şekil 6. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. 1. Bazı hallerde de ayrılır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir. Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. KP = β*KV şeklinde yazılır. Çıkış işaret gerilimi. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir. • Ortak nokta topraklanmıştır. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur. Şekilde görüldüğü gibi.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır. Yükselteçlerin hem DC. • CB kondansatörü ile. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. 2. DC ve AC yük doğrulan farklıdır. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir. • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır. hem de AC çalışmasında. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır.25 'te. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. Şekil 6.22 'ye ait giriş . DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir.

Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü. Bu nedenle. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır.25 .29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır.Devre. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir. kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. AC çalışmada. Şöyleki: CE kondansatörü. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi. Şekil 6. polarma gerilimi nedeniyle.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır. DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır. Ancak. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir.

A ve B noktaları şöyle bulunur. A noktasını belirler.29 'da gösterilen. Bu bağıntıya göre.DC çıkış devresi Şekil 6.26 .(RC + RE ) olur. DC yük doğrusunun. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: . ICm = (VCC / RC+RE) dir. Buradan.27 ve Şekil 6. Bu değer B noktasını belirler. Şekil 6.27 . RC. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir.Şekil 6. Şekil 6.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir. IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm . VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre. VCC değeri de.RE.

transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri. => Keza. Şekil 6. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir. AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur. VCEm. Pratik hesaplamalarda.28'de de görüldüğü gibi. AC akım için sıfır (0) kabul edilir.29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. Şekil 6. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. AC gerilim ve akımın genlikleri.Şekil 6.RL / RC+RL) dir.28 . çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan.Önce. => Şekil 2 25'te görülen CS. Şekil 6. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse. Yani. kondansatörlerin empedans değeri. AC devrede kondansatörler kısa devre olur. CE ve CC kondansatörleri. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. .

ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. Şekil 6. karakteristik değerlerdir.29 'da da görüldüğü gibi. Bunlar.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. AC yük doğrusu. Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. Şekil 6. DC yük doğrusuna göre daha diktir. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır.Şekil 6. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1.29 . Bu nedenle.Kollektör çıkışına. . DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa. DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı.

VCE 'nin değişimi. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir.15 (a) 'da görüldüğü gibi. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde.2. Girişteki değişime bağlı olarak. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC . Şekil 6. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. DC ve AC çalışmada farklıdır. bir doğru boyunca değişmektedir. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir.IC * RL . çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. Ancak. VBB ve VCC gerilim kaynakları. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır. P potansiyometresi ile değiştirilir. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB).

VCE = VCC olur. IC = 0 konulursa. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması . VCE = VCC olur. IB = 0 'dır.15 . RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından. a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır.Şekil 6. Yani. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC .Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi.IC * RL bağıntısında.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. IC = 0 iken. VBE = 0.

Görüldüğü gibi. Bu durumda. Şekilde de görüldüğü gibi. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. 2.15(b) 'de.. artık IC daha fazla büyümez. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin.P potansiyometresi. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. IC akımı yalnızca. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir.RL veya 0 = VCC . Sonuç olarak. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen. . Ancak. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . Gerek Şekil 6.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. ICm = ICd = VCC / RL olur. Şekil 6. "Transistör doydu" denir. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. IB büyütülmeye devam edilirse de. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır.ICm. gereksede Şekil 6. burada. VCEd = VBE olur. IC" karakteristik eğrileri. Olayı tanımlamak için. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. transistör ısınarak tahrip olur. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. 3. gerçekte tam olarak 0 olmaz. VCC ve IC 'nin. Bkz. Şekil 6. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. VCE = 0 olur. transistör kataloğunda verilen.ICd.16) Bu evreden sonra. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir .16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır.RL buradan. IB = 240 µA eğrisini. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. VCE tam "0" olmaz.16 'da. Geçerse. (Gerçekte. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır. Şekil 6. B noktası da. Not: 1. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır . Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . Bu anda. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek.

VCE = VCC olmaktadır. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör . Bu uygulama sonucunda.0.16' da da görüldğüğ gibi .008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . IC eksenini. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe.17'de görüldüğü gibi. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir. yük doğrusu. 2. gerekse de AC yükselteçte. RL yük direncini bulmak mümkündür.Yük doğrusu. Şekil 6.Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte . Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte. VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır . ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0. IB ve IC gibi DC akımları oluşur.Çalışmazken.008 .16. Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir. transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. Örneğin: . Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir.008 = 1875 Ohm olarak bulunur.Şekil 6. Şekil 6. yani IC = 0 iken. RL 'den RL = 15 / 0. 1.16'daki gibi. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise.Doyma da yani.

17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı. VCC=15'tir. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. ICm.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında.6 V tur.VCEQ< PCmak olmalıdır. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır. a) Çalışma noktası Şekil 6. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. Tam ortada olması idealdir. Çalışma noktası. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için. Yani.16'da görüldüğü gibi. A. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır. 2. yükselteçler. transistor girişine uygulanan değişken işaret.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır. beyz akımı IB=60mA. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. Burada bir örnek vermek üzere. Şekıi 6. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6. VCE ve RL isteniyor. B. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. b) Çalışma noktasının iki yanında. IC” eğrisi bulunur. ICQ. VCC noktasından bir doğru çizilir. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. Şekil 6. Şekil 6. . AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır.Şekil 6.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5.

Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri.Belirli IB . 2. Böyle bir durumda. RL = 1500 Ohm olarak bulunur . RL=VCC/ICm bağıntısından. Q çalışma noktası olarak seçilir. ICm = 10 mA ' dir .17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır. maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta. transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır. .17 . Bu teğetin. Şekil 6. transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6.Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir.18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. Şekil 6.

Uygulamada. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. ve ICmak değerleri. 2. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır. genellikle emetöre Şekil 6.18. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri. Şekil 6. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı.18'de gösterilmiş olduğu gibi. RE direnci kullanmasının nedeni. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: .Şekil 6. Isıl. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı.

19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB.19 .RB" değeri küçülecektir Şekil 6.RE"büyüyünce.ICm akımını küçültmekte. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6. . VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur.RE 'dır. bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6.20'de verilmiş olan. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez.20 . IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta. Yukarıdaki bağıntıda: "IE.. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. Şekil 6. yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır. aynı oranda IE de artar.21'de görüldüğü gibi. RB sabit olduğu için IB küçülür. Örneğin ısınmayla IC artarsa. VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle.RE 'nin Önemi: Şekil 6. IC maksimum olduğunda. Dolayısıyla IC küçülür. RE ile.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC. "IB. Bu duıum. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur. ve dolayısıyla da VCE=0 olur.RB+VBE+IE.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse.RL+VCE+IE.

transfer oranlarını vermektedir. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır.22 'de verilmiş olan devre.22 'de.21 . AC çalışmaya örnek olarak transistörün. Şekil 6. emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları.Emiteri ortak yükselteçte.. televizyon.Şekil 6. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler. Transistörün AC ile çalışması sırasında. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler. . Şekil 6. akım. radyo. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir. gerilim ve güç kazançlarını. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir. transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir..

AC 'de hesaplama yaparken. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. Örneğin: . ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak. beyz girişinde ve kollektör çıkışında.VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri.Şekil 6. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum . emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi.minumum değerler kullanılır. Şekilde görüldüğü gibi. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1. girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç. CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. 2. Bu gerilimler. Durum böyle olmakla beraber. transistörün.22 .

Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda.Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır. VC'nin genliği kadar. Şekil 6. "VCQ" DC gerilimi. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. tam sinüzoidal olmayabilmektedir.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde. • AC yükselteçteki.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak. efektif veya maksimum değerler kullanılır. • Hesaplamalarda. AC Çalışmadaki Giriş .23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. Örneğin. Şekil 6.23'te görülen "Q" noktası gibi. Şekil 6. büyültüp küçültür. Buna distorsiyonlu işaret denir. uygulamada. çıkış işaret gerilim ve akımı.23 . • AC değerler. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir. Örneğin. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir. Q çalışma noktasına ait DC değeri. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . Şekil 6.

ve 3. 2.minimum değerler kullanılır. Akım kazancı.Ölçme Yöntemi: Şekil 6.1. Giriş direnci. Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir. statik giriş ve çıkış direnci gibi. 3 .Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. Gerilim kazancı. 5. Kollektör . ortalama değerler kullanılır. 2 . Güç kazancı.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1.Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir. Buna göre akım kazancı: . Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 .22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan. girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir. 1.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir. Şekil 6. 3. ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir. Çıkış direnci. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de. 4. Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum .24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir.

KV = VCef / VBef 'dir.IBm = ICm / IBm 'dir. Şekil 6. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6.(ICmak .0) = 19 V olarak bulunur.707. Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6.22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0. Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir. 2. (VCmak .Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur.707.22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir. 2. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir. Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır. VCmo = 1 / 2 ( 38 .ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1.ICm / 0. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır. VCmo = 1/2 . .VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa.

) EOB Dinamik Güç Kazancı . IB" eğrisi.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır.IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır. VBmin = 0. (VB.24 'teki.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır. Örnek: Şekil 6.(VBmak-VBmin) = 1/2(0.2 = 95 olur. VBmak = 0.2V olur.2) = 0. Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.6V olmaktadır. 3.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri. (Ge Trans.24 .23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6.2V . doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır. IB) değişimi (b) (Ib .24 'te görüldüğü gibi. (a) (VB . VBmo = 1/2.6-0.giriş direnci) değişimi Şekil 6.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6. "VB. Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir. Şekil 6.

KV KP ve KV KP = 98.VCef / IBef. sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır.VBef olup. . KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef.