Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

75 = 0.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım. bunların aynı birim sisteminde. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur. Örnek: Şekil 6.10-6 A 'dır.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1.02V ∆IB=10. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan. ∆VCE değişimi volt.02 / 10.. Emiteri ortak bağlantıda.1 mA olur. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır.1. Şekil 6. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir.11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge.85-1. Burada örnek olarak Şekil 6. . transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir. Bu değere göre. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0. (Örneğin VCE=4. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır.Şekil 6.

Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI.Şekil 6.12 . . Transfer karakteristiği denir. Buna. çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur.

bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. 2.13 .Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". DC giriş akımı "IB" olduğuna göre. Şekil 6. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1. 2. Statik akım kazancı: β = IC/IB dir.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir. Ancak. Bu nedenle "β" genel olarak. dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır.

Gerilim kazancında. Bu duruma göre.13 'teki. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. Ancak. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Şekil 6. statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural.2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır. Şekil 6. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür. bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur.2-1.14 'te verilmiştir. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. Şekil 6. daha da doğru bir sonuç alabilmek için.14 'teki devrenin. VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Böylece. VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım.Transfer karakteristiği. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur. . Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. Şekil 6. yani IB=0 iken. Bu akım ihmal edilebileceğinden.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . VÇ = IC*R2 'dir. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. Örnek bir devre Şekil 6. Örneğin: Akım kazancını.

R1 ve R2 'nin diğer işlevi. Şekil 6. Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan.14 . beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır.Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır. Şekil 6. yerine konursa. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur. Pg = IB2*R1 olup. veya . Statik gerilim kazancının. Örneğin. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. transistör çıkış uçlarıyla. VBB kaynağı. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır.14 'ten PÇ = IC2*R2 . Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6.

AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6. Devrenin Çalışması: . uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre. 1. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir.çıkış bağıntıları Şekil 6.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir. 2. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. • CB kondansatörü ile. hem de AC çalışmasında. Yükselteçlerin hem DC. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. DC ve AC yük doğrulan farklıdır.22 'ye ait giriş . Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. Şekilde görüldüğü gibi. Çıkış işaret gerilimi. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. Şekil 6. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır. DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. Bazı hallerde de ayrılır. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır.25 'te. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır. KP = β*KV şeklinde yazılır. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. Şekil 6. • Ortak nokta topraklanmıştır.

Devre. Ancak. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır. Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü.29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır.25 . AC çalışmada.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. Şöyleki: CE kondansatörü. Şekil 6. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir. Bu nedenle. kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . polarma gerilimi nedeniyle. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi.

Bu bağıntıya göre.27 . IC = 0 iken VCE = VCC 'dir. Şekil 6.26 .Şekil 6. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: . IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm . DC yük doğrusunun. VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre.(RC + RE ) olur. Bu değer B noktasını belirler. VCC değeri de.27 ve Şekil 6. A ve B noktaları şöyle bulunur.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir. Şekil 6. RC.RE. A noktasını belirler. Buradan. ICm = (VCC / RC+RE) dir.DC çıkış devresi Şekil 6.29 'da gösterilen.

. AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür. Pratik hesaplamalarda. Şekil 6. kondansatörlerin empedans değeri.28'de de görüldüğü gibi. AC devrede kondansatörler kısa devre olur. AC akım için sıfır (0) kabul edilir. Şekil 6. CE ve CC kondansatörleri.Şekil 6.RL / RC+RL) dir. AC gerilim ve akımın genlikleri. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur.28 .25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir. çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. Şekil 6. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. => Keza. VCEm. Yani.29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC. => Şekil 2 25'te görülen CS.Önce.

Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar.Şekil 6. Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. AC yük doğrusu. DC yük doğrusuna göre daha diktir.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. .29 . DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. karakteristik değerlerdir. Şekil 6. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan.29 'da da görüldüğü gibi. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur. Bu nedenle. Şekil 6. DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı.Kollektör çıkışına. Bunlar.

VBB ve VCC gerilim kaynakları. Ancak. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB). P potansiyometresi ile değiştirilir. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. VCE 'nin değişimi. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir.IC * RL . DC ve AC çalışmada farklıdır. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC . Girişteki değişime bağlı olarak. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır.15 (a) 'da görüldüğü gibi. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. Şekil 6. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC. çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. bir doğru boyunca değişmektedir.2.

IC * RL bağıntısında. RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC .15 . IB = 0 'dır. VBE = 0. Yani. IC = 0 konulursa. VCE = VCC olur. a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır. IC = 0 iken.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması .Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. VCE = VCC olur.Şekil 6. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur.

"VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir.. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır. Bu anda.ICm. VCC ve IC 'nin. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . Bkz. Şekil 6. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC .RL veya 0 = VCC . "Transistör doydu" denir. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır. Sonuç olarak. artık IC daha fazla büyümez. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır . IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. burada. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. 2. Bu durumda. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur. VCEd = VBE olur. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir .15(b) 'de. Şekil 6. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. B noktası da. transistör ısınarak tahrip olur. Gerek Şekil 6. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. Görüldüğü gibi. transistör kataloğunda verilen. Not: 1.RL buradan. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. . gerçekte tam olarak 0 olmaz. (Gerçekte. Ancak. VCE tam "0" olmaz.P potansiyometresi. Şekilde de görüldüğü gibi.16) Bu evreden sonra. gereksede Şekil 6. ICm = ICd = VCC / RL olur. IC" karakteristik eğrileri. Olayı tanımlamak için.ICd. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. IC akımı yalnızca.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen.16 'da. Şekil 6. IB büyütülmeye devam edilirse de. 3. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. IB = 240 µA eğrisini. Geçerse. VCE = 0 olur.

çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte .Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6. Şekil 6. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise.008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . gerekse de AC yükselteçte.Çalışmazken. RL yük direncini bulmak mümkündür. VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır . Bu uygulama sonucunda.008 = 1875 Ohm olarak bulunur.Yük doğrusu.008 . IB ve IC gibi DC akımları oluşur. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir.Doyma da yani. Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör . transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir.Şekil 6.16. 2.0. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir.16' da da görüldğüğ gibi . IC eksenini. yani IC = 0 iken. Şekil 6. RL 'den RL = 15 / 0. Örneğin: . Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır. ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0. 1. yük doğrusu. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir.17'de görüldüğü gibi. VCE = VCC olmaktadır.16'daki gibi. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe.

çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7. ICQ. transistor girişine uygulanan değişken işaret. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. VCC=15'tir. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır. 2. VCC noktasından bir doğru çizilir. . Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki.5 V • Kollektör akımı : IC = 5.Şekil 6. ICm. Şekil 6. Çalışma noktası. Tam ortada olması idealdir. Şekıi 6. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. VCE ve RL isteniyor. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1. beyz akımı IB=60mA.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. a) Çalışma noktası Şekil 6.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır. yükselteçler.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte.6 V tur. Burada bir örnek vermek üzere. IC” eğrisi bulunur.16'da görüldüğü gibi.VCEQ< PCmak olmalıdır. A. b) Çalışma noktasının iki yanında. B. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. Şekil 6. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. Yani.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5.

Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta. RL = 1500 Ohm olarak bulunur . Böyle bir durumda.17 . Şekil 6. 2. ICm = 10 mA ' dir .Belirli IB . transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır. RL=VCC/ICm bağıntısından. transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6. Q çalışma noktası olarak seçilir. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri.Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir. maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta.17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır. Şekil 6.18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. . Bu teğetin.

özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir. Isıl. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: . Şekil 6.18. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan.Şekil 6. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. RE direnci kullanmasının nedeni. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. genellikle emetöre Şekil 6.18'de gösterilmiş olduğu gibi. Uygulamada. 2. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için. ve ICmak değerleri. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı.

VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur.. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. Bu duıum. ve dolayısıyla da VCE=0 olur. . VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle.RB" değeri küçülecektir Şekil 6.21'de görüldüğü gibi.RE 'nin Önemi: Şekil 6. RB sabit olduğu için IB küçülür.RE"büyüyünce.20 . Dolayısıyla IC küçülür.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC.RL+VCE+IE.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir. IC maksimum olduğunda.RE 'dır. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur. aynı oranda IE de artar. Yukarıdaki bağıntıda: "IE. yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır. Örneğin ısınmayla IC artarsa. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez. "IB. Şekil 6. RE ile.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur.19 . bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6.ICm akımını küçültmekte.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse.RB+VBE+IE.20'de verilmiş olan.

22 'de verilmiş olan devre. emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları. radyo.Şekil 6.Emiteri ortak yükselteçte. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler. gerilim ve güç kazançlarını. televizyon. . transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır. AC çalışmaya örnek olarak transistörün... Şekil 6. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan.21 . Şekil 6.22 'de. Transistörün AC ile çalışması sırasında. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini. akım. transfer oranlarını vermektedir. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir.

beyz girişinde ve kollektör çıkışında. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. Bu gerilimler.VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri. Şekilde görüldüğü gibi. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum .minumum değerler kullanılır. Durum böyle olmakla beraber.22 . Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi. girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır. ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir. CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. Örneğin: . 2. AC 'de hesaplama yaparken.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak.Şekil 6. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. transistörün. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç.

Şekil 6. AC Çalışmadaki Giriş . AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . • Hesaplamalarda.Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. efektif veya maksimum değerler kullanılır.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak.23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. Örneğin. Q çalışma noktasına ait DC değeri.23 . • AC değerler. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır.23'te görülen "Q" noktası gibi. VC'nin genliği kadar. Buna distorsiyonlu işaret denir. uygulamada. Şekil 6. büyültüp küçültür. tam sinüzoidal olmayabilmektedir.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde. Örneğin. Şekil 6. çıkış işaret gerilim ve akımı. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. "VCQ" DC gerilimi. Şekil 6. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. • AC yükselteçteki. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır.

ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır.24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. statik giriş ve çıkış direnci gibi. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 .Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1.1. Gerilim kazancı. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de. ortalama değerler kullanılır. Buna göre akım kazancı: .Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır. Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. 2. ve 3. 3 . Kollektör . Güç kazancı.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır. Çıkış direnci. girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan. 5. 2 . Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum . Akım kazancı.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir.minimum değerler kullanılır. Şekil 6. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir.Ölçme Yöntemi: Şekil 6. 1. Giriş direnci. 3. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. 4. Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir.

Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir. VCmo = 1 / 2 ( 38 .VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa. Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir. KV = VCef / VBef 'dir.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir. VCmo = 1/2 . (VCmak .ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir.707. 2. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır.22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur.IBm = ICm / IBm 'dir.707. 2. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6.(ICmak .0) = 19 V olarak bulunur.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0. Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2. Şekil 6. .22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür. Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır.ICm / 0. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır.

IB) değişimi (b) (Ib . Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.2) = 0.6V olmaktadır.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6.23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6. "VB. (a) (VB .2 = 95 olur. VBmo = 1/2.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri. VBmin = 0.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır.2V . Örnek: Şekil 6.24 'teki.2V olur.giriş direnci) değişimi Şekil 6. doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır.) EOB Dinamik Güç Kazancı .IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır.24 .24 'te görüldüğü gibi.6-0. Şekil 6. VBmak = 0.(VBmak-VBmin) = 1/2(0. (VB. IB" eğrisi. 3. (Ge Trans. Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir.

KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır. sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β.VCef / IBef.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir.KV KP ve KV KP = 98. .95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni.VBef olup.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful