Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1. Şekil 6. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır. bunların aynı birim sisteminde. (Örneğin VCE=4. Burada örnek olarak Şekil 6. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir. Bu değere göre.1 mA olur.85-1. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0.1. Örnek: Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge. Emiteri ortak bağlantıda. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır. transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0.02 / 10.75 = 0.10-6 A 'dır.Şekil 6. ∆VCE değişimi volt.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1. .11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak.02V ∆IB=10..

Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI. Buna.12 .Şekil 6. . Transfer karakteristiği denir. çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur.

Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". 2. Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır. Bu nedenle "β" genel olarak. Ancak. 2. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre. bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır.13 . Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. Şekil 6.

VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım. yani IB=0 iken. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Gerilim kazancında. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). Şekil 6. . Şekil 6. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü.Transfer karakteristiği. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. Örneğin: Akım kazancını. statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. Şekil 6. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. VÇ = IC*R2 'dir.2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur.2-1. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur.14 'te verilmiştir. Şekil 6. VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. Ancak. Bu akım ihmal edilebileceğinden. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. daha da doğru bir sonuç alabilmek için.13 'teki.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için. Böylece. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . Bu duruma göre. Örnek bir devre Şekil 6. bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur.14 'teki devrenin. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür.

transistör çıkış uçlarıyla. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir. Şekil 6. R1 ve R2 'nin diğer işlevi. VBB kaynağı. Statik gerilim kazancının. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır.14 'ten PÇ = IC2*R2 .14 .Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. Örneğin.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. Şekil 6. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde. veya . besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti. Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. yerine konursa. beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır. Pg = IB2*R1 olup. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur.

DC ve AC yük doğrulan farklıdır. Bazı hallerde de ayrılır. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir. Yükselteçlerin hem DC. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır.çıkış bağıntıları Şekil 6. Devrenin Çalışması: .25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir. • CB kondansatörü ile.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6.22 'ye ait giriş . çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. KP = β*KV şeklinde yazılır. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. hem de AC çalışmasında. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır. Şekil 6. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre. 2. Şekil 6. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. Şekilde görüldüğü gibi.25 'te. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. 1. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. Çıkış işaret gerilimi. • Ortak nokta topraklanmıştır. • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır.

kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. Şekil 6. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır. Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi.29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır. Bu nedenle. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır. Şöyleki: CE kondansatörü. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır.Devre. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır.25 . Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. polarma gerilimi nedeniyle. Ancak. AC çalışmada.

DC yük doğrusunun.27 . Şekil 6. Bu değer B noktasını belirler.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir. Şekil 6. ICm = (VCC / RC+RE) dir. IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm . A ve B noktaları şöyle bulunur. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: . Buradan. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir. RC.DC çıkış devresi Şekil 6.29 'da gösterilen.26 .RE. VCC değeri de. Bu bağıntıya göre. VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre.(RC + RE ) olur. A noktasını belirler.27 ve Şekil 6.Şekil 6.

29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. kondansatörlerin empedans değeri. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC. AC gerilim ve akımın genlikleri. çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. Şekil 6.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır. Pratik hesaplamalarda.RL / RC+RL) dir. CE ve CC kondansatörleri. AC akım için sıfır (0) kabul edilir. . => Şekil 2 25'te görülen CS. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. Şekil 6. => Keza. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. Yani. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur.28'de de görüldüğü gibi. Şekil 6.Şekil 6. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse.Önce.28 . VCEm. transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. AC devrede kondansatörler kısa devre olur. AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür.

Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde.29 . Şekil 6. DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. Bunlar. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. . DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı.Şekil 6. Şekil 6. Bu nedenle. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan. AC yük doğrusu. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. DC yük doğrusuna göre daha diktir.Kollektör çıkışına. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. karakteristik değerlerdir.29 'da da görüldüğü gibi. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur.

Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB). giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. Ancak. P potansiyometresi ile değiştirilir. bir doğru boyunca değişmektedir.15 (a) 'da görüldüğü gibi. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC .IC * RL . VCE 'nin değişimi.2. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. Şekil 6. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. VBB ve VCC gerilim kaynakları. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC. DC ve AC çalışmada farklıdır. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir. Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde. Girişteki değişime bağlı olarak. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi.

IC * RL bağıntısında. Yani. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC .Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi. VCE = VCC olur. a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır.15 . VBE = 0. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması . IC = 0 iken.Şekil 6. RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından. IB = 0 'dır. IC = 0 konulursa. VCE = VCC olur.

Bu anda. Şekil 6. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . (Gerçekte. Sonuç olarak. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . IB büyütülmeye devam edilirse de. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. VCE tam "0" olmaz. VCEd = VBE olur. Şekilde de görüldüğü gibi. Geçerse. 3.15(b) 'de. Gerek Şekil 6. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. VCC ve IC 'nin. B noktası da. dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. gerçekte tam olarak 0 olmaz. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. ICm = ICd = VCC / RL olur.. Not: 1. Bu durumda. . IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. 2. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır . transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE.16) Bu evreden sonra.RL veya 0 = VCC . burada. Şekil 6. IC" karakteristik eğrileri. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır. transistör kataloğunda verilen. Görüldüğü gibi. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur. "Transistör doydu" denir.ICm. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. transistör ısınarak tahrip olur. artık IC daha fazla büyümez.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi.16 'da. Bkz. IB = 240 µA eğrisini. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. Şekil 6. VCE = 0 olur. Olayı tanımlamak için. gereksede Şekil 6. IC akımı yalnızca.ICd.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır.P potansiyometresi. Ancak.RL buradan.

Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte. 1. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir.0.Şekil 6.16. ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0. Örneğin: . RL 'den RL = 15 / 0. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir.008 . 2. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile. Şekil 6. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör . yani IC = 0 iken. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe. VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır .16' da da görüldğüğ gibi .Yük doğrusu.008 = 1875 Ohm olarak bulunur. IC eksenini.17'de görüldüğü gibi. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. gerekse de AC yükselteçte. Şekil 6. Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır. VCE = VCC olmaktadır. yük doğrusu. transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6.Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. RL yük direncini bulmak mümkündür.Doyma da yani.16'daki gibi. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise.Çalışmazken. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir.008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . IB ve IC gibi DC akımları oluşur. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte . Bu uygulama sonucunda.

beyz akımı IB=60mA. Tam ortada olması idealdir. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre. ICm.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında. Burada bir örnek vermek üzere.VCEQ< PCmak olmalıdır. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için. VCC=15'tir. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı. yükselteçler. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. VCC noktasından bir doğru çizilir. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. VCE ve RL isteniyor. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi.16'da görüldüğü gibi. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. ICQ. 2. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1. Şekıi 6. b) Çalışma noktasının iki yanında.Şekil 6.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5. B. . A. Şekil 6. Şekil 6. Yani. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın. a) Çalışma noktası Şekil 6. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1. transistor girişine uygulanan değişken işaret. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır.6 V tur.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. Çalışma noktası.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. IC” eğrisi bulunur. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır.

ICm = 10 mA ' dir . Bu teğetin. Şekil 6. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri. transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6.Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta. maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta.17 .18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. RL=VCC/ICm bağıntısından. 2. transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır. Böyle bir durumda. Şekil 6. Q çalışma noktası olarak seçilir.17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır.Belirli IB . .Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir. RL = 1500 Ohm olarak bulunur .

2. ve ICmak değerleri.Şekil 6. Uygulamada. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri. RE direnci kullanmasının nedeni. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. genellikle emetöre Şekil 6. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı. Isıl. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: . Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için.18'de gösterilmiş olduğu gibi. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır.18. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. Şekil 6.

yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur.20 .. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir. RB sabit olduğu için IB küçülür. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur.19 . bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB. Bu duıum.RL+VCE+IE.RE 'nin Önemi: Şekil 6. . IC maksimum olduğunda. VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur.RE"büyüyünce. Şekil 6.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta.RB" değeri küçülecektir Şekil 6. aynı oranda IE de artar.21'de görüldüğü gibi. "IB. Örneğin ısınmayla IC artarsa.RE 'dır. RE ile. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur. Yukarıdaki bağıntıda: "IE.20'de verilmiş olan. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa. ve dolayısıyla da VCE=0 olur.ICm akımını küçültmekte. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6.RB+VBE+IE. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez. VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle. Dolayısıyla IC küçülür.

. Şekil 6. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır. AC çalışmaya örnek olarak transistörün. transfer oranlarını vermektedir.22 'de verilmiş olan devre.. Transistörün AC ile çalışması sırasında. transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini.Emiteri ortak yükselteçte. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler. gerilim ve güç kazançlarını. radyo. Şekil 6. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan. televizyon. emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir. akım. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir.Şekil 6.21 . .22 'de.

VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. Durum böyle olmakla beraber. Örneğin: . Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi. beyz girişinde ve kollektör çıkışında. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum . Şekilde görüldüğü gibi. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç. girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak. ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir. AC 'de hesaplama yaparken. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1.Şekil 6. CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. Bu gerilimler. 2.minumum değerler kullanılır.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir. transistörün.22 .

uygulamada. • AC yükselteçteki. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır. "VCQ" DC gerilimi. VC'nin genliği kadar.23'te görülen "Q" noktası gibi. AC Çalışmadaki Giriş . efektif veya maksimum değerler kullanılır. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir. • AC değerler.23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . Örneğin. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir. çıkış işaret gerilim ve akımı. Şekil 6.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. büyültüp küçültür. Buna distorsiyonlu işaret denir. Şekil 6. Şekil 6. Şekil 6. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır. Q çalışma noktasına ait DC değeri. Örneğin.23 .Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde. tam sinüzoidal olmayabilmektedir. • Hesaplamalarda.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak.

5. Çıkış direnci.Ölçme Yöntemi: Şekil 6.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum . burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir. ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir. 2 . Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. 3. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. ve 3. Giriş direnci. Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de. girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir. Buna göre akım kazancı: .Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır.1.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan. Şekil 6. Güç kazancı. EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1. Kollektör .24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir. 3 .minimum değerler kullanılır. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 . 2.Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. Akım kazancı. 1. Gerilim kazancı. ortalama değerler kullanılır. 4. statik giriş ve çıkış direnci gibi.

KV = VCef / VBef 'dir. Şekil 6.(ICmak . Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6.ICm / 0. Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2. VCmo = 1 / 2 ( 38 . Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0. (VCmak .22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle. VCmo = 1/2 . Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir.VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa. .707.ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1.707. Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır. 2.0) = 19 V olarak bulunur.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir.22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür.IBm = ICm / IBm 'dir. 2.

23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6. (Ge Trans. (VB.2V olur.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6.2 = 95 olur. "VB.2) = 0. IB) değişimi (b) (Ib . (a) (VB . Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0. VBmak = 0. VBmin = 0.) EOB Dinamik Güç Kazancı . doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır. Örnek: Şekil 6.24 'te görüldüğü gibi. IB" eğrisi.2V . 3.(VBmak-VBmin) = 1/2(0.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri.24 .IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır.6V olmaktadır.24 'teki. Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir.6-0.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır.giriş direnci) değişimi Şekil 6. VBmo = 1/2. Şekil 6.

.VCef / IBef.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır. sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β. KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef.KV KP ve KV KP = 98.VBef olup.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful