P. 1
2 Emiteri Ortak Yukseltec Devreleri

2 Emiteri Ortak Yukseltec Devreleri

|Views: 130|Likes:
Yayınlayan: Alp Gürkaynak

More info:

Published by: Alp Gürkaynak on Jun 07, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/07/2011

pdf

text

original

Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

Örnek: Şekil 6. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir. (Örneğin VCE=4. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0. bunların aynı birim sisteminde..85-1. .02V ∆IB=10. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0. Şekil 6.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım.1.75 = 0. Burada örnek olarak Şekil 6. transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir.02 / 10. Emiteri ortak bağlantıda.10-6 A 'dır. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0. Bu değere göre.Şekil 6. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir. ∆VCE değişimi volt.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1.11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur.1 mA olur. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır.

Transfer karakteristiği denir. Buna. .Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI.Şekil 6.12 . çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur.

13 . 2. bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir. Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır. 2. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre. Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. Bu nedenle "β" genel olarak. Şekil 6. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1.Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". Ancak.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır.

statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup. Ancak. Şekil 6. Şekil 6. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur. Bu akım ihmal edilebileceğinden.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). yani IB=0 iken. VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. VÇ = IC*R2 'dir.13 'teki. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur.14 'teki devrenin. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. daha da doğru bir sonuç alabilmek için.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur. Gerilim kazancında. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür.14 'te verilmiştir. Örnek bir devre Şekil 6. Örneğin: Akım kazancını. .2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1. Böylece.Transfer karakteristiği. Bu duruma göre.2-1. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için. Şekil 6. Şekil 6. VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım.

Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. VBB kaynağı.Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. veya . NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır. beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6. Şekil 6. yerine konursa. Şekil 6.14 'ten PÇ = IC2*R2 . KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur. Pg = IB2*R1 olup. Örneğin. R1 ve R2 'nin diğer işlevi.14 . transistör çıkış uçlarıyla.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti. Statik gerilim kazancının. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır.

• Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin.25 'te.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir.çıkış bağıntıları Şekil 6. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır. Çıkış işaret gerilimi. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. 2. • Ortak nokta topraklanmıştır. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. 1. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır. Şekil 6. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur. Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır. Şekilde görüldüğü gibi.22 'ye ait giriş . • CB kondansatörü ile.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6. Yükselteçlerin hem DC. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır. hem de AC çalışmasında. Devrenin Çalışması: . Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. KP = β*KV şeklinde yazılır. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. DC ve AC yük doğrulan farklıdır. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır. Şekil 6. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır. Bazı hallerde de ayrılır.

kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de.29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır. Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir. polarma gerilimi nedeniyle. Ancak.Devre.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. AC çalışmada. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir.25 . CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır. Şekil 6. Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi. Şöyleki: CE kondansatörü. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi. Bu nedenle. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır.

A ve B noktaları şöyle bulunur. Şekil 6.27 . RC.DC çıkış devresi Şekil 6. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: .(RC + RE ) olur.Şekil 6.RE. Bu değer B noktasını belirler.29 'da gösterilen. VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre. Bu bağıntıya göre.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir. DC yük doğrusunun. ICm = (VCC / RC+RE) dir. Şekil 6. A noktasını belirler.26 . Buradan.27 ve Şekil 6. VCC değeri de. IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm .

AC devrede kondansatörler kısa devre olur. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse. .29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür.Önce. kondansatörlerin empedans değeri. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC. Yani. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. Şekil 6. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir. çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. AC gerilim ve akımın genlikleri.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri.28 . => Keza. Şekil 6. Pratik hesaplamalarda. CE ve CC kondansatörleri.Şekil 6.RL / RC+RL) dir. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. AC akım için sıfır (0) kabul edilir.28'de de görüldüğü gibi. Şekil 6. VCEm. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. => Şekil 2 25'te görülen CS.

29 .Kollektör çıkışına. Bunlar.Şekil 6. karakteristik değerlerdir.29 'da da görüldüğü gibi. Şekil 6. Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. DC yük doğrusuna göre daha diktir. Şekil 6. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı. . Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. AC yük doğrusu.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. Bu nedenle.

2. Girişteki değişime bağlı olarak. Şekil 6. VBB ve VCC gerilim kaynakları. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB). VCE 'nin değişimi. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC.IC * RL . P potansiyometresi ile değiştirilir.15 (a) 'da görüldüğü gibi. bir doğru boyunca değişmektedir. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Ancak. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır. DC ve AC çalışmada farklıdır. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC .

VBE = 0. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması .Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi. IC = 0 iken.Şekil 6.IC * RL bağıntısında. RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC . VCE = VCC olur. a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır. IB = 0 'dır. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur. VCE = VCC olur. Yani. IC = 0 konulursa.15 .

gereksede Şekil 6. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır. transistör ısınarak tahrip olur. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir .ICd. 3. .15(b) 'de. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. ICm = ICd = VCC / RL olur. B noktası da.RL veya 0 = VCC . Görüldüğü gibi.16) Bu evreden sonra. dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. 2. Bkz. burada. Olayı tanımlamak için. Sonuç olarak.P potansiyometresi.. IB büyütülmeye devam edilirse de. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . VCE = 0 olur. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. Geçerse. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. IB = 240 µA eğrisini. VCEd = VBE olur. IC akımı yalnızca. Şekilde de görüldüğü gibi. gerçekte tam olarak 0 olmaz. Şekil 6.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. (Gerçekte. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir. Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur.ICm.RL buradan.16 'da. Şekil 6. transistör kataloğunda verilen. VCE tam "0" olmaz. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. Ancak. Bu anda. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . Gerek Şekil 6. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır . Şekil 6. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . Bu durumda. artık IC daha fazla büyümez. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen. IC" karakteristik eğrileri. VCC ve IC 'nin.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. "Transistör doydu" denir. Not: 1.

Doyma da yani.16. RL 'den RL = 15 / 0.008 = 1875 Ohm olarak bulunur. Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır. Bu uygulama sonucunda.Çalışmazken.008 . IC eksenini. gerekse de AC yükselteçte.Yük doğrusu. transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte . 1. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile.Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir.008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . IB ve IC gibi DC akımları oluşur.Şekil 6. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör . Örneğin: .16' da da görüldğüğ gibi . yani IC = 0 iken. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe. yük doğrusu. 2.0. RL yük direncini bulmak mümkündür.16'daki gibi. Şekil 6. Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte.17'de görüldüğü gibi. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. Şekil 6. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise. VCE = VCC olmaktadır. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir. VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır . ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0.

Tam ortada olması idealdir. 2.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7.VCEQ< PCmak olmalıdır. Şekil 6. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre. ICQ. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. VCC noktasından bir doğru çizilir. ICm.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır.Şekil 6. Şekil 6. Burada bir örnek vermek üzere. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. Yani.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında. IC” eğrisi bulunur.16'da görüldüğü gibi.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. VCC=15'tir. beyz akımı IB=60mA. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. b) Çalışma noktasının iki yanında. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır. Şekıi 6. . > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. yükselteçler. VCE ve RL isteniyor. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1. a) Çalışma noktası Şekil 6.6 V tur. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte. B. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. Çalışma noktası. transistor girişine uygulanan değişken işaret. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. A. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır.

Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir. ICm = 10 mA ' dir . maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta. Q çalışma noktası olarak seçilir. RL = 1500 Ohm olarak bulunur . Şekil 6. Böyle bir durumda. 2.Belirli IB .Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta.17 .18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır. RL=VCC/ICm bağıntısından.17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır. Bu teğetin. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri. Şekil 6. . transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6.

Uygulamada. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı. Isıl. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı.Şekil 6.18.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri.18'de gösterilmiş olduğu gibi. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: . RE direnci kullanmasının nedeni. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. ve ICmak değerleri. 2. Şekil 6. genellikle emetöre Şekil 6.

. bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6. Bu duıum. Dolayısıyla IC küçülür. RB sabit olduğu için IB küçülür.ICm akımını küçültmekte. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. ve dolayısıyla da VCE=0 olur.RE 'dır. Örneğin ısınmayla IC artarsa. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6.20'de verilmiş olan.RE 'nin Önemi: Şekil 6.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur. Yukarıdaki bağıntıda: "IE. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa.19 . Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur.RB" değeri küçülecektir Şekil 6. VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC..RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez.RL+VCE+IE. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. RE ile.RE"büyüyünce. IC maksimum olduğunda. Şekil 6. aynı oranda IE de artar.21'de görüldüğü gibi. "IB.20 . yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır. VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur.RB+VBE+IE. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse.

transfer oranlarını vermektedir.Şekil 6. emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları.. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler. Transistörün AC ile çalışması sırasında.22 'de verilmiş olan devre. AC çalışmaya örnek olarak transistörün. transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir. televizyon. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini..Emiteri ortak yükselteçte. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler. Şekil 6.21 . Şekil 6. . akım. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir.22 'de. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır. radyo. gerilim ve güç kazançlarını.

CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. Şekilde görüldüğü gibi. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum . Durum böyle olmakla beraber. Bu gerilimler. ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. transistörün. beyz girişinde ve kollektör çıkışında. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir. Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi.22 .minumum değerler kullanılır. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç.Şekil 6.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir. 2. AC 'de hesaplama yaparken. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak.VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri. Örneğin: . girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır.

çıkış işaret gerilim ve akımı. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır. • Hesaplamalarda. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . Şekil 6. tam sinüzoidal olmayabilmektedir. efektif veya maksimum değerler kullanılır. Q çalışma noktasına ait DC değeri. Şekil 6. • AC değerler. "VCQ" DC gerilimi.23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir. büyültüp küçültür. uygulamada.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak. Şekil 6. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. VC'nin genliği kadar. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir. Şekil 6. Örneğin.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır.23 . • AC yükselteçteki. Örneğin. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. Buna distorsiyonlu işaret denir. AC Çalışmadaki Giriş .Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır.23'te görülen "Q" noktası gibi.

Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır. 2 . Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır.Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. 3 . 5. Giriş direnci. statik giriş ve çıkış direnci gibi.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir. 2. Güç kazancı.Ölçme Yöntemi: Şekil 6.Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir. Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. ortalama değerler kullanılır. 1. Gerilim kazancı.24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir. ve 3.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır. Çıkış direnci.minimum değerler kullanılır. Şekil 6. Buna göre akım kazancı: . Kollektör . Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum . girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir. 3.1. Akım kazancı. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir. 4. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 . EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1.

Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur. Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. .0) = 19 V olarak bulunur.IBm = ICm / IBm 'dir.(ICmak .VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa. Şekil 6. Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2.22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür. Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. VCmo = 1 / 2 ( 38 .707. Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır. (VCmak .22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle. KV = VCef / VBef 'dir. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir.ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1. 2. 2.ICm / 0. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6.707. VCmo = 1/2 .

) EOB Dinamik Güç Kazancı .24 'teki.(VBmak-VBmin) = 1/2(0. (Ge Trans. Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.6-0.24 'te görüldüğü gibi.23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6. VBmak = 0.IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır. IB) değişimi (b) (Ib .24 . "VB.2) = 0. (VB.giriş direnci) değişimi Şekil 6. Şekil 6. VBmin = 0.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır. Örnek: Şekil 6.2V . VBmo = 1/2. doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır. IB" eğrisi.2 = 95 olur.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri.2V olur. 3. (a) (VB . Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir.6V olmaktadır.

sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β.VBef olup.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni. . güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir.KV KP ve KV KP = 98.VCef / IBef. KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->