2 Emiteri Ortak Yukseltec Devreleri

Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

1. bunların aynı birim sisteminde.75 = 0.02 / 10. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0.10-6 A 'dır.. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır. ∆VCE değişimi volt. Burada örnek olarak Şekil 6. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci. Bu değere göre.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım. Örnek: Şekil 6. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur.11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge.85-1.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur. Şekil 6. Emiteri ortak bağlantıda.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0. . transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan.Şekil 6.1 mA olur. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır.02V ∆IB=10. (Örneğin VCE=4. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak.

Transfer karakteristiği denir. Buna. .Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI. çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur.12 .Şekil 6.

Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği .Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir. bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. Bu nedenle "β" genel olarak. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre.13 . Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır. 2. 2. Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1. Ancak. Şekil 6.

VÇ = IC*R2 'dir. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. daha da doğru bir sonuç alabilmek için. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için.Transfer karakteristiği.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. Örnek bir devre Şekil 6. bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Ancak.14 'te verilmiştir. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür. Bu akım ihmal edilebileceğinden. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır).2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1.2-1. Şekil 6.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için. Gerilim kazancında. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. Şekil 6. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Örneğin: Akım kazancını. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 .14 'teki devrenin. Bu duruma göre. VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. .13 'teki. yani IB=0 iken. Böylece. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2. Şekil 6. VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup. Şekil 6.

beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. VBB kaynağı. Pg = IB2*R1 olup. Statik gerilim kazancının. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur. veya .14 .Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. yerine konursa. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır.14 'ten PÇ = IC2*R2 . R1 ve R2 'nin diğer işlevi. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde. Şekil 6. Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. Şekil 6. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6. Örneğin.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir. besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti. transistör çıkış uçlarıyla.

KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. hem de AC çalışmasında. • CB kondansatörü ile. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır. • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır. 1. Şekil 6.25 'te. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. 2. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir. Şekilde görüldüğü gibi. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır. DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır. Çıkış işaret gerilimi. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur. Şekil 6. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır.22 'ye ait giriş . Bazı hallerde de ayrılır. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır.çıkış bağıntıları Şekil 6. Yükselteçlerin hem DC. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6. Devrenin Çalışması: . • Ortak nokta topraklanmıştır. DC ve AC yük doğrulan farklıdır. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır. KP = β*KV şeklinde yazılır.

AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi. DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır. Bu nedenle. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir.29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır. Şöyleki: CE kondansatörü. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6.Devre. polarma gerilimi nedeniyle.25 . daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. Ancak. kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir. Şekil 6. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. AC çalışmada. Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü.

RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: .Şekil 6.27 .RE. ICm = (VCC / RC+RE) dir. Buradan. Bu bağıntıya göre. VCC değeri de. A noktasını belirler. DC yük doğrusunun. Şekil 6.26 . A ve B noktaları şöyle bulunur.27 ve Şekil 6.29 'da gösterilen. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir.26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir.DC çıkış devresi Şekil 6. IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm . VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre. Bu değer B noktasını belirler. RC. Şekil 6.(RC + RE ) olur.

AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür. çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. VCEm. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. Şekil 6. Şekil 6.28 . maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. AC devrede kondansatörler kısa devre olur.Önce. => Keza. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. Şekil 6. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir.29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile. CE ve CC kondansatörleri. Yani. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC.Şekil 6. . AC gerilim ve akımın genlikleri. AC akım için sıfır (0) kabul edilir.RL / RC+RL) dir. kondansatörlerin empedans değeri. => Şekil 2 25'te görülen CS.28'de de görüldüğü gibi.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. Pratik hesaplamalarda. transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse.

Bunlar. Şekil 6.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. Bu nedenle. karakteristik değerlerdir. .Şekil 6. AC yük doğrusu. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan.29 . DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. Şekil 6.Kollektör çıkışına. Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur. DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı. Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. DC yük doğrusuna göre daha diktir.29 'da da görüldüğü gibi.

Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC . DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır.15 (a) 'da görüldüğü gibi. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir.2. Girişteki değişime bağlı olarak. Ancak. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir. Şekil 6. VCE 'nin değişimi. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC. bir doğru boyunca değişmektedir. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. DC ve AC çalışmada farklıdır. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde.IC * RL . Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB). P potansiyometresi ile değiştirilir. VBB ve VCC gerilim kaynakları. Genellikle Q harfi ile gösterilir.

b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması . Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur.IC * RL bağıntısında. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC . b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6.Şekil 6.15 . RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından.Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi. Yani. IC = 0 konulursa. a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır. VCE = VCC olur.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür. VBE = 0. IC = 0 iken. IB = 0 'dır. VCE = VCC olur.

Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır. IC akımı yalnızca. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır.. ICm = ICd = VCC / RL olur. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. (Gerçekte. Olayı tanımlamak için.16) Bu evreden sonra. Ancak. Not: 1.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır.16 'da. dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır.15(b) 'de. gerçekte tam olarak 0 olmaz. Şekil 6. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. Gerek Şekil 6. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. IB = 240 µA eğrisini.RL buradan.ICd. VCEd = VBE olur. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . Bu anda.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. transistör ısınarak tahrip olur. Bu durumda. VCC ve IC 'nin. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . Sonuç olarak. B noktası da. IB büyütülmeye devam edilirse de. Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur. Geçerse. transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir. "Transistör doydu" denir. IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır . artık IC daha fazla büyümez. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. Görüldüğü gibi. transistör kataloğunda verilen.P potansiyometresi.ICm.RL veya 0 = VCC . VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . Bkz. Şekil 6. 3. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. Şekil 6. IC" karakteristik eğrileri. VCE = 0 olur. VCE tam "0" olmaz. gereksede Şekil 6. Şekilde de görüldüğü gibi. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen. burada. . 2.

Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. IC eksenini. Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6.Şekil 6. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir.008 = 1875 Ohm olarak bulunur. Bu uygulama sonucunda.Çalışmazken. yük doğrusu.Yük doğrusu. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir. 2. transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. IB ve IC gibi DC akımları oluşur. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör .16.16' da da görüldğüğ gibi .Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0. yani IC = 0 iken. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile. 1. Şekil 6.008 . RL yük direncini bulmak mümkündür. gerekse de AC yükselteçte.17'de görüldüğü gibi. Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte. VCE = VCC olmaktadır. Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte . Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise.Doyma da yani. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir. Şekil 6.0.008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . RL 'den RL = 15 / 0. Örneğin: . VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır .16'daki gibi.

yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için. Şekil 6. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür.16'da görüldüğü gibi. Yani.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6. Burada bir örnek vermek üzere. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır. B. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. Şekil 6.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte.6 V tur. 2. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı. Çalışma noktası. b) Çalışma noktasının iki yanında. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır.VCEQ< PCmak olmalıdır.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre. VCC=15'tir. a) Çalışma noktası Şekil 6.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. ICm. transistor girişine uygulanan değişken işaret. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1. VCE ve RL isteniyor. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1. Tam ortada olması idealdir.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için. VCC noktasından bir doğru çizilir. .Şekil 6. IC” eğrisi bulunur. A. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. Şekıi 6. beyz akımı IB=60mA. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın. yükselteçler. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7. ICQ.

2. Bu teğetin. ICm = 10 mA ' dir . transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır. Q çalışma noktası olarak seçilir. Şekil 6.Belirli IB . Böyle bir durumda. maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta.17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır. . transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6. Şekil 6.Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir. RL=VCC/ICm bağıntısından.Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta.18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri.17 . RL = 1500 Ohm olarak bulunur .

Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri.18. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: .18'de gösterilmiş olduğu gibi. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı. genellikle emetöre Şekil 6. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak. 2.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. RE direnci kullanmasının nedeni. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1. Uygulamada. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir. ve ICmak değerleri. Isıl.Şekil 6. Şekil 6.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı.

VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle. ve dolayısıyla da VCE=0 olur.. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. Örneğin ısınmayla IC artarsa. Dolayısıyla IC küçülür.RE"büyüyünce. VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur. aynı oranda IE de artar. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa. bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6.RB+VBE+IE. Bu duıum.RB" değeri küçülecektir Şekil 6.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur. Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6. RE ile. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC. "IB.RL+VCE+IE. yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB.RE 'dır. Yukarıdaki bağıntıda: "IE.19 . RB sabit olduğu için IB küçülür. . IC maksimum olduğunda. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur.21'de görüldüğü gibi.20 .ICm akımını küçültmekte.RE 'nin Önemi: Şekil 6.20'de verilmiş olan. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez. Şekil 6.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse.

Emiteri ortak yükselteçte. emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları. Şekil 6. Transistörün AC ile çalışması sırasında. gerilim ve güç kazançlarını. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır.. AC çalışmaya örnek olarak transistörün. . emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir.22 'de verilmiş olan devre. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan. transfer oranlarını vermektedir. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir.Şekil 6.. transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir. radyo. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler.21 . televizyon. akım. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler.22 'de. Şekil 6.

Örneğin: . CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum .VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1. girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır. Durum böyle olmakla beraber. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. 2.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir.minumum değerler kullanılır. beyz girişinde ve kollektör çıkışında. ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir. Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi. transistörün.22 . AC 'de hesaplama yaparken.Şekil 6. Şekilde görüldüğü gibi. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir. Bu gerilimler.

23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. Örneğin. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . • AC yükselteçteki.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. "VCQ" DC gerilimi. • Hesaplamalarda. VC'nin genliği kadar.Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır. büyültüp küçültür. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır. Şekil 6. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde. çıkış işaret gerilim ve akımı. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. tam sinüzoidal olmayabilmektedir. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir. Şekil 6. Q çalışma noktasına ait DC değeri. uygulamada. Şekil 6. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir. Örneğin. • AC değerler. Şekil 6. efektif veya maksimum değerler kullanılır.23'te görülen "Q" noktası gibi.23 .Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak. AC Çalışmadaki Giriş . Buna distorsiyonlu işaret denir.

Buna göre akım kazancı: .1.Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. statik giriş ve çıkış direnci gibi. Çıkış direnci. 4. Kollektör . 2 .Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir. 5. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de. ve 3. 2. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum . Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 . Giriş direnci.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür.minimum değerler kullanılır. 3 . Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle. Şekil 6.24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir. EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1. 1. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse.Ölçme Yöntemi: Şekil 6. ortalama değerler kullanılır. Akım kazancı. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır. Gerilim kazancı. 3. Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır. Güç kazancı. girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir. Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır.

22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür. .22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir.707. (VCmak . 2. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir.(ICmak . Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0.0) = 19 V olarak bulunur. VCmo = 1 / 2 ( 38 . Şekil 6.ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1.VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa.707. KV = VCef / VBef 'dir. VCmo = 1/2 . Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6. 2.IBm = ICm / IBm 'dir.ICm / 0. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır. Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur. Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır.

Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.6V olmaktadır. (Ge Trans.2V .giriş direnci) değişimi Şekil 6.24 'teki. VBmin = 0. VBmo = 1/2. IB) değişimi (b) (Ib .Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır. doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri. Örnek: Şekil 6.(VBmak-VBmin) = 1/2(0.22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır. "VB.2V olur.6-0. IB" eğrisi. Şekil 6.24 . (VB. VBmak = 0.2 = 95 olur.IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır. (a) (VB .2) = 0. 3.) EOB Dinamik Güç Kazancı .24 'te görüldüğü gibi. Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir.23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6.

sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β. .Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir.KV KP ve KV KP = 98.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni. KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır.VBef olup.VCef / IBef.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful