Emiteri Ortak Yükselteç (EOB

)
Emiteri ortak yükselteç en çok kullanılan yükselteç türüdür. Transistör uygulamasının %90-95 'inde kullanılır. Özellikle ses frekansı yükselteci olarak uygundur. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Karakterisitkleri Transistörün Emiteri Ortak Bağlantılı" hali belirtilirken, çoğu yerde baş harflerden oluşan "EOB" kısaltması kullanılacaktır. Statik karakteristiklerin incelenmesi, giriş ve çıkıştaki DC akım ve gerilim değerlerinin değerlendirilmesi ile sağlanır. Bu dört değerdeki değişmeler, Şekil 6.10 'daki gibi kurulan bir yükselteç devresiyle incelenir. Girişteki akım ve gerilimdeki değişmeler girişe seri bağlanan mikro ampermetre (µA) ve paralel bağlanan mili voltmetre (mV) ve çıkıştaki değişimler de, çıkışa bağlanan mili Ampermetre ve voltmetre ile ölçülür. Kullanılan ölçü aletlerinin skala büyüklüğü ölçebileceği değere göre seçilmiştir.

Şekil 6.10 - Transistörün statik karakteristiklerini tanımlamak üzere kurulan yükselteç devresi Şekil 6.10 'a dikkat edilirse, statik karakteristikler transistör çıkışında herhangi bit yük direnci bulunmaksızın yapılan DC ölçümleri ile belirlenmeltedir. Uygulanan butür ölçme yöntemi ile hesaplanan karakteristik değerlere ve çizilen eğrilere Kısa devre karakteristikleri 'de denir.

Emiteri Ortak Bağlantının Statik Giriş Direnci
"Rg" Giriş direnci, transistörün önemli karakteristik değerlerinden biridir.

Giriş direncini iki yoldan hesaplamak mümkündür:

1. Şekil 6.11 'de verilen devrede VBE gerilimi ve IB akımı ölçülerek, Rg = VBE/IB 2. Şekil 6.11 'de verilmiş olduğu gibi, "VBE - IB" bağıntısını gösteren, giriş karakteristik eğrisi üzerindeki küçük bir değişim (∆ - Delta) aralığındaki ∆VBE gerilimi ve ∆IB akımından yararlanılarak, Rg = ∆VBE / ∆IB bağıntısı ile hesaplanır.

Şekil 6.11 - Emiteri ortak bağlantıda giriş karakteristik eğrisi (Ge Transistör)

Küçük Değişimin Alınmasının Nedeni:
Şekil 6.11 'de görüldüğü gibi karakteristik eğrisi lineer (doğrusal) değilir ve orjinden (sıfır noktası) başlamamktadır. IB akımı Ge transistörlerde de VBE=0,2 Volt 'ta Si Transistörler de VBE=0,6 Volt 'ta akmaya başlar. Her iki yoldan yapılacak hesaplamalarda farklı sonuç alınacaktır. Fakat büyük bir fark olmayacaktır. Karakteristik eğrisi hassas bir çalışma sonucu çıkarıldığından daha doğru sonuç verir. Ancak ölçümlerin çok iyi yapılması gerekir.

Hesaplama Örneği:

Şekil 6. Burada örnek olarak Şekil 6.75 = 0. . (Örneğin VCE=4. transistörden transistöre ve besleme durumuna göre 200 ila 2000 Ohm arasında değişmektedir. "Volt ve Amper" olarak yazılması gerekir.11 'de görüldüğü gibi ölçüm için seçilen bölge.10-6 dan Rg=2000ohm olarak bulunur.11 'deki giriş karakteristik eğrisinden yararlanarak. Rg = ∆VBE / ∆IB = 0. Seçilen noktadaki değişimin değeri: ∆VBE=0. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Çıkış Direnci "RÇ" çıkış direncinin hesaplanmasıda yine iki koldan yapılır.10-3 = 10000 = 10 K olarak bulunur. ∆VCE değişimi volt.85-1..1 mA olur. çıkış dirençleri transistörden transistöre 10 ila 500 Kohm arasında değişmektedir. RÇ = ∆VCE / ∆IC = 1 / 0.5V iken) giriş direncinin ne olacağını hesaplayalım.02V ∆IB=10. Emiteri ortak bağlantıda giriş direnci. karakteristik eğrisinin mümkün olduğunca doğrusal bölümünde alınacaktır. Bölge Eğrisi) üzerindeki küçük bir değişim (∆ Delta) aralığında ölçülen ∆VCE gerilimi ve IB akımından yararlanılarak: Rç = ∆VCE / ∆IC bağıntısı ile hesaplanır. ∆IC değişimi ise mA cinsinden olduğundan. Örnek: Şekil 6. Bu değere göre. Şekil 6.12 'den: ∆VCE = 5-4-2=1V ∆IC = 1.10-6 A 'dır. Emiteri ortak bağlantıda.02 / 10.12 'de verilmiş olduğu gibi "VCE-IC" bağıntısını gösteren çıkış karakteristik eğrisi (1.1. bunların aynı birim sisteminde.

. çıkış akımının giriş akımına oranı ile bulunur.Emiteri ortak bağlantıda değişik IB akımlarında çıkış karakteristik eğrileri Emiteri Ortak Bağlantının Statik Akım Kazancı AKIM KAZANCI.Şekil 6. Transfer karakteristiği denir. Buna.12 .

2. emiteri ortak bağlantılı transistörün akım kazancı olarak kabul edilir. Giriş ve çıkış ölçü aletlerinden okunan IC ve IB değerleri oranlanır.13 . Ancak.Emiteri ortak bağlantılı yükselteçte DC çıkış akımı "IC". Statik akım kazancı: β = IC/IB dir. dinamik akım kazancı ile statik akım kazancı arasında çok büyük fark bulunmamaktadır. Hesaplaması yine iki yoldan yapılır: 1.Emiteri ortak bağlantıda transfer karakterisitiği . 2. Bu nedenle "β" genel olarak. bölge karakteristik eğrisinden yararlanılır. Şekil 6. DC giriş akımı "IB" olduğuna göre.

VÇıkış (VÇ): R2 direnci üzerindeki gerilim düşümü. karakteristiğinin herhangi bir yerinde çalışma noktası seçmek mükündür.0*10-3 /20*10-6 =50 olarak bulunur. yani IB=0 iken. Ancak. Bu akım ihmal edilebileceğinden.14 'teki benzer şekilde kurulan yükselteçler için.2)*10-3 / (40-20)*10-6 = 1. daha da doğru bir sonuç alabilmek için. ses freakansı gerilim yükselteçleri için de geçerlidir. VGiriş (Vg): R1 direnci üzerindeki gerilim düşümü. Şekil 6. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Gerilim Kazancı Gerilim kazancında durum akım kazancı ve direnç hesaplamalarından farklı olmaktadır. Bu duruma göre. Örnek bir devre Şekil 6. Bunun için dört bölge karakteristik eğrilerinden yararlanılmaktadır. Şekilde görülen ICEO akımıbeyz devresi açık iken. küçük değişim (D) değerleri ile hesap yapmak daha uygun olur. Böylece. Örneğin: Akım kazancını. Emiteri ortak yükselteçte akım kazancı 10 ile 200 arasında değişmektedir. Gerilim kazancının genel yazılışı: KV = VÇıkış / VGiriş tir. Şekil 6. şöyle bir kural ortaya çıkmaktadır: EOB Statik gerilim kazancı: KV = β*(Yük direnci / Giriş devresi direnci) Bu kural. Ki = β = ∆IC/∆IB = (2. Gerilim kazancı: KV = β*(R2/R1) olur. VC = 2V 'a göre çizilmiş olan transfer karakteristiğinden yararlanarak hesaplayalım.Transfer karakteristiği. VÇ = IC*R2 'dir. Diğer bir ifadeyle: Vg = IB*R1 . statik gerilim kazancı şöyle olacaktır: KV = IC*R2/IB*R1 IC/IB = β olup.13 'teki. Şekil 6. Emiter-Kollektör arasında akan kaçak akımdır.14 'teki devrenin. Gerilim kazancında. (Akım değerleri Amper olarak yazılacaktır). Şekil 6.2-1. karakteristik eğrisi "0" noktasından geçiyor kabul edilebilir. . bir devreden alınan zayıf gerilimin kuvvetlendirip başka br devreye verilmesi söz konusudur.13 'te görüldüğü gibi sıfır noktasına yakın başladığı ve lineer olduğu için.14 'te verilmiştir.

Örneğin. Bunun nedeni ise: Besleme kaynağı ile B ve C elektronları arasında direnç bulunduğundan. veya .14 'ten PÇ = IC2*R2 . beyz (B) polarması için VCC 'de kollektör (C) polarması kullanılmaktadır. EOB 'da KV gerilim kazancı bir kaç yüz civarındadır. Emiteri Ortak Bağlantının Statik Güç Kazancı Güç Kazancının genel bağlantısı şöyledir: KP = Çıkış gücü / Giriş gücü = PÇ/Pg veya Şekil 6.14 'teki besleme kaynakları ise VBB ve VCC şeklinde gösterilmiştir.Zira küçük frekanslarda: βAC = βDC 'dir. transistör çıkış uçlarıyla. Bunun nedeni: Besleme kaynaklarının doğrudan transistörün B-E ve C-E elektrotları arasına bağlanmasıydı. KP = I2C*R2/I2B*R1 = β2(R2/R1) olur. beyz ve kollektör polarma gerilimlerini limit değerler arasında sağlamaktır. Pg = IB2*R1 olup. Şekil 6. Statik gerilim kazancının. VBB kaynağı.14 . besleme kaynakları VBE ve VCE şeklinde gösterilmişti. yerine konursa. giriş uçları arasındaki gerilimlerin DC ölçü aleti ile ölçülmesi yoluyla bulunması da mümkündür. Şekil 6.Emiteri ortak tipik bir DC yükselteç devresi Emiteri ortak bağlantıda gerilim kazancı birkaç yüz civarındadır. kaynağın hangi elektrodun POLARILMASI için kullanıldığı ihtiyacının duyulmasıdır. NOT: Daha önceki STAT K KARAKTER ST KLER N incelendiği devrelerde. R1 ve R2 'nin diğer işlevi.

Bu yükselteçte aşağıda açıklandığı gibi. uygulamada çok rastlanan bir yüksellecin prensip şeması verilmiştir. DC akımın Vb işaret kaynağına geçmesi önlenmiştir. DC ve AC yük doğrulan farklıdır. Yukarıdaki değerlerde görüldüğü gibi emiteri ortak bağlantıda akım ve güç kazançları oldukça büyük çıkmaktadır.25 'te. 1. Bu nedenle de DC ve AC yük doğrusu aynı doğru olur. Yükselteçlerin hem DC.25 'te verilmiş olan yükselteç şu özelliklere sahiptir.çıkış bağıntıları Şekil 6. • CB kondansatörü ile. Çıkış işaret gerilimi.22 'ye ait giriş . • Polarılması tek VCC kaynağından yapılmaktadır. Emiteri Ortak Bağlantının AC Yük Doğrusu Her AC yükseltecin. Devrenin Çalışması: . Bazı hallerde de ayrılır. Bu bakımdan emiteri ortak yükselteçler çok kullanılır.23 'te verilen karakteristik eğrisi ile açıklanmıştır. • R1 ve R2 dirençleri ile beyz polarması sağlanmıştı. Böylece RE direnci üzerindeki AC enerji kaybı önlenmektedir.DC ve AÇ yük doğrularının aynı doğru olması hali: Şekil 6 22 'de görüldüğü gibi. Şekil 6. hem de AC çalışmasında. Hem DC hem de AC akım bu direnç üzerinden akmaktadır. RL yük direnci üzerinden alınmaktadır. 2. Emiteri ortak yükselteç devresinin güç kazancı bir kaç bin civarındadır. • RE direnci ile negatif geri besleme yapılarak dengeli çalışma sağlanmaktadır.AC ve DC yük doğrularının farklı olması hali: Şekil 6. • CC kondansatör DC akımın yük direncine geçmesini önlemektedir. Bazı hallerde bu iki doğru üst üste gelir.KP = Akım kazancı (β) x Gerilim kazancı (KV) kuralına göre. KP = β*KV şeklinde yazılır. Şekilde görüldüğü gibi. • RC ve RL gibi iki çıkış direnci vardır. kollektör direnci aynı zamanda yük direnci olarak kullanılmıştır. Şekil 6. AC çalışmada da DC yük doğrusu kullanılmıştır. • CB köprüleme (by pass) kondansatörü AC işaret akımı için kısa yol olmaktadır. çalışma şeklini belirleyen YÜK DOĞRUSU ve ÇALIŞMA NOKTASI konusunun önemli bir yeri vardır. bir DC bir de AC yük doğrusu vardır. • Ortak nokta topraklanmıştır. R2 ve R1 dirençleri ve β yerine en sık rastlanan değerler yazılırsa: EOB Statik güç kazancı: KP = 502*(10000/2000) = 2500*5 = 12500 olur.

DC gerilime bindirilmek suretiyle RC ve RL dirençleri üzerinden yükseltilmiş olarak alınmaktadır. polarma gerilimi nedeniyle. öncelikle bir DC yükselteç olarak çalışmaktadır. konuya daha etkin bir yaklaşım sağlayacaktır. AC çalışmada. DC ve AC akım yollarının değişmesi nedeniyle DC ve AC yük doğruları Şekil 6. girişe uygulanan AC işaret gerilimi de. daha önceki statik çalışma konularında incelenmiş olduğu gibi. Şöyleki: CE kondansatörü. RC ve RL Dirençli AC Yükseltecin DC Yük Doğrusu . kincisi de CC kondansatöründan sonra RL yük direnci ilavesidir.Devre.Uygulamada çok rastlanan bir yükselteç tipi RE. Burada daha önce incelenmiş olan yükselteclerin yapılarına göre iki önemli fark bulunmaktadır: Birincisi CE köpmleme (by pass) kondansatörü. Bu nedenle. Yükselteç bu yönden de bir AC yükselteçtir. CC kondansatörü ise yalnızca AC akımın RL yük direnci tarafına geçmesini sağlamaktadır.29 'da görüldüğü gibi ayrılmaktadır. VCC ve CC kısa devre olmakta ve RC ile RL paralel bağlı konumuna geçmektedir. Ancak. Bu ilaveler nedeniyle DC ve AC akım yolları değişmektedir. AC akımda RE direncini kısa devre etmektedir. burada DC ve AC yük doğrularının birlikte incelenmesi. Şekil 6.25 .

27 . Şekil 6.27 ve Şekil 6.RE. RC.Şekil 6. Bu bağıntıya göre. Buradan. IC eksendeki B noktası: VCE = 0 iken IC = ICm 'den yukarıdaki bağıntıya göre: VCC = ICm .26 . Şekil 6. A noktasını belirler. A ve B noktaları şöyle bulunur.DC çıkış devresi Şekil 6. IC = 0 iken VCE = VCC 'dir. ICm = (VCC / RC+RE) dir.(RC + RE ) olur.29 'da gösterilen. Bu değer B noktasını belirler. DC yük doğrusunun. VCC değeri de. RL dirençli emiteri ortak AC yükselteçte DC yük doğrusu AC Yük Doğrusunun ncelenmesi: .26 verilen DC yük doğrusu ile ilgili devrede Kirchoff kanununa göre: VCC = IC (RC + RE ) + VCE 'dir. VCE eksenindeki A noktası: Yukarıdaki bağıntıya göre.

Yani.25 'te verilmiş olan yükseltecin çıkış devresi AC akım yolu. AC 'de bu da kısa devre olarak düşünülür. Şekil 6. => Keza. Şekil 6. maksimum Kollektör-Emiter gerilimin belirlediği noktayı birleştiren doğrudur. Pratik hesaplamalarda. çıkışta AC akımın takip ettiği yolların bilinmesi gerekir.28'de de görüldüğü gibi. VCEm. CE ve CC kondansatörleri. VCE gerilim kaynağının da iç direnci çok küçük olduğundan. çalışılan frekansta küçük empedans gösterecek şekilde seçilmiştir. .Önce.Şekil 6. AC devrede kondansatörler kısa devre olur. ICm = ICQ+ICmak VCEm = VCEQ+VCEmak 'tır.29 'da da görüldüğü gibi AC çalışmadaki Icm maksimum kollektör akımının belirlediği nokta ile.RL / RC+RL) dir. => Şekil 2 25'te görülen CS.28 . Şekil 6. AC gerilim ve akımın genlikleri. ICmak ve VCEmak olduğuna göre. AC yük doğrusunu çizebilmek için: Yük doğrusu. kondansatörlerin empedans değeri. AC akım için paralel hale gelmiş bulunmaktadır. ICm ve VCEm Şu şekilde bulunur: Şekil 6 29 'dan takıp edilirse. AC akım için sıfır (0) kabul edilir. Paralel RC ve RL dirençlerinin eşdeğerine RAC diyelim: RAC = (RC. transistorun C-E çıkışı ile RC ve RL dirençleri.

transistörün iki çeşit bağlantı hali dikkate alınmıştır: 1. tamamen transistörün yapısıyla ilgili olan. Şekil 6. Emiteri Ortak Bağlantının DC Yük Doğrusu Yük Doğrusu Nedir? Buraya kadar yapılan incelemelerde. Bunlar.29 'da da görüldüğü gibi. DC yük doğrusuna ait maksimum kollektör akımından daha büyüktür. Yukarıda belirtilmiş olan AC çalışmadaki RAC çıkış direnci. Kısa devre bağlantı hali: Bu durumda giriş ve çıkış dirençleri ile akım kazancı incelendi. Q noktası DC ve AC yük doğrularında ortaktır. DC yük doğrusuna göre daha diktir. AC ampermetre ve voltmetre bağlanırsa.29 .Şekil 6. . DC çalışmadaki "RL+RE" direncine göre daha küçük olduğundan: AC çalışmadaki ICm kollektör akımı.Kollektör çıkışına. AC akım ve gerilimin efektif değerleri okunur. Şekil 6. ICQ ve VCEQ 'nun çalışma noktasına ait değerlerdir. Buradan ICmak ve VCEmak hesaplanır. Böylece ICm ve VCem hesaplanarak D ve C noktaları bulunur Ve AC yük doğrusu çizilir.25 'te verilmiş olan yükseltece ait DC ve AC yük doğrularıyla maksimum çıkış veren AC akım ve gerilim bağıntıları. AC yük doğrusu. Bu nedenle. Ve transistörün tanınmasını sağlamaktadırlar. karakteristik değerlerdir.

2. Bu bağıntı şöyle ifade edilir: VCE = VCC . Çalışma Noktası Nedir? Yük doğrusu üzerinde bulunan ve hangi DC çıkış akımı ve gerilimi ile çalışıldığını gösteren noktadır. çıkıştaki kollektör akımı (IC) ve dolayısıyla da kollektör gerilimi VCE değişir. Giriş gerilimi (VBE) ve dolayısıyla da giriş akımı (IB).IC * RL . bir doğru boyunca değişmektedir. Burada Emiteri Ortak Yükselteçte önce DC.15 (a) 'da görüldüğü gibi. Bir yük direncinin bağlanması hali: Bu durumda da gerilim ve yük kazancı incelendi. çıkış akımı ile çıkış gerilimi arasındaki bağıntı. sonra da dinamik karakteristikler bölümünde AC yük doğrusu incelenecektir. Bu doğrunun durumunu yük direnci belirlediğinden Yük doğrusu adı verilmiştir. giriş ve çıkış için gererkli polarma gerilimini sağlamaktadır. Çıkışta yük direncinin bulunması halinde. Ancak. DC ve AC çalışmada farklıdır. DC Yük Doğrusu Yük doğrusu ğç temel yükselteç içinde aynı şekilde tanımlanır. VCE 'nin değişimi. Kirchoff (Kirşof) bağıntısına göre gerçekleşir. Genellikle Q harfi ile gösterilir. Girişteki değişime bağlı olarak. P potansiyometresi ile değiştirilir. VBB ve VCC gerilim kaynakları. Bu değişim VBE voltmetresi ve IB ampermetresi ile takip edilir. Şekil 6.

IC = 0 iken. a) VCE 'nin sınır değerinin belirlenmesi: P potansiyometresi en sağa (0 konumuna) alındığında: Transistöre hiç bir gerilim uygulanmayacaktır. RL direnci üzerinden herangi bir gerilim düşümü olmayacağından. Diğer bir ifadeyle: VCE = VCC . VCE = VCC olur.IC * RL bağıntısında. Yani.Şekil 6. b) VCE gerilimin VBE ' ye göre değişimi VCE ve IC Değişim Sınırlarının Belirlenmesi: Şekil 6. VBE = 0. IB = 0 'dır. IC = 0 konulursa. Bu durumunda çıkış akımıda: IC = 0 olur.15 (a) 'dan takip edilirse şöyle iki deney yapmak mümkündür. VCE = VCC olur.Yük direnci DC çalışmada giriş ve çıkış gerilim ve akımları arasındaki bağınıtının incelenmesi a) nceleme devresi. b) IC 'nin sınır değerinin belirlenmesi ve Transistörün Doyması .15 .

transistör kısa devre çalışırken: VCE geriliminin. gerçekte tam olarak 0 olmaz. VCC ve IC 'nin.15(b) 'de. Bu anda. yük doğrusu ve Q çalışma noktası gösterimiştir. VBE gerilimini ve dolayısıyla da IB ve IC akımını büyültecek şekilde sola doğru kaydırılsın. Ancak. "Transistör doydu" denir.ICd. Bu andaki ICm kollektör akımına da ICd doyma akımı denir. Sonuç olarak. transistör ısınarak tahrip olur. Geçerse. Şekilde de görüldüğü gibi. DOYMA halinde çıkış devresi bağıntısı şöyle olacaktır: VCE = 0 = VCC . Şekil 6. ICm = VCC / RL değeri transistör firmasınca verilen. 2. Görüldüğü gibi. IC akımı yalnızca.16) Bu evreden sonra. dolayısıyla da RL direnci üzerindeki gerilim düşümü artacaktır. VCEd = VBE olur. "VCEd" gibi çok küçük bir değere sahiptir.. Şekil 6. (Gerçekte. IC akımına dikkate alınabilecek etkisi olmamaktadır. IC" karakteristik eğrileri. B noktası da. Belirli bir IC kollektör akımına ulaşınca: IC * RL = VCC olur. Bu durumda. transistörün kısa devre çalışmadaki "VCE. VCmak ve ICmak limit değerini geçmemsi gerekir. VCE tam "0" olmaz.P potansiyometresi. ICm = ICd = VCC / RL olur. IB = 240 µA eğrisini. gereksede Şekil 6. B noktasma ait IC akimi "ICd" doyma akımı olmaktadır. Şekil 6. tam dönüm noktası olan B noktasında kesmektedir . Not: 1.ICm. Bu da transistörün IB = 240 µA de doyma haline geldiğini göstermektedir . IB büyütülmeye devam edilirse de. IB büyüdükçe IC akımı büyüyecek. .16 'da. Olayı tanımlamak için. IC =β IB bağıntısı ile IB 'ye bağlı olmaktadır. burada.RL buradan. kollektör akımı limitini (ICmax) geçmemelidir.16 'dan takip edilirse: VCEd noktasından çıkılan dik. Bkz. VCE = 0 olur. 3. artık IC daha fazla büyümez. Gerek Şekil 6. transistör kataloğunda verilen. VCC ve RL 'nin seçimi büyük önem taşımaktadır. VCC ve RL öyle seçilmelidir ki. RL yük direnci bağlandığında ise: ICd = ICm = VCC / RL olmakta ve bu değerden sonra IB 'nin etkisi bulunmamaktadır. ve ICm gibi bir maksimum değerde kalır.16 'da da görüldüğü gibi doyma anında VCE gerilimi. Pratik hayatta : VCEd = 0 Kabul edilir . IC ekseni üzerindeymiş gibi düşünülür ve ICd = ICm olarak alınır .RL veya 0 = VCC .

16'daki gibi. Bu DC değerleri yük doğrusu üzerindeki belirli bir noktaya ait degerlerdir. ICm = 8 mA noktasında VCE eksenini de VCC = 15 V noktasında kesmiştir ICm = 8 mA = 0. VCC noktası ile ICm noktasını birleştiren doğruya Yük Doğrusu denmektedir. RL 'den RL = 15 / 0. Yukarıdaki bağıntılardan:1 / RL = ICm / VCC yük doğrusunun eğimidir. VCE = VCC olmaktadır. buna bağlı olarak çıkış kollektör akımı (IC) ve Kollektör . Q çılışma noktası ve PCm maksimum güç eğrisi Yük Doğrusunun Çizimi Yukandaki hesaplamalardan iki önemli sonuç çıkmaktadır: Şekil 6.16.Yük doğrusu. Örnek: Bir transistörün kataloğunda yük doğrusu verilmiş ise. yani IC = 0 iken. VBE ve VCE gibi DC gerilimleri ile. Bu noktaya Çalışma Noktası denmektedir. transistörün çalışabilmesi için belirli bir DC polarma geriliminin uygulanması gerekmektedir. yük doğrusu. Şekil 6. Örneğin: .17'de görüldüğü gibi. Bu uygulama sonucunda. Çıkış değerlerinin hesaplanmasında yük doğrusu önemli rol oynamaktadır.Çalışmazken.Doyma da yani. VCE = 0 iken ICm =ICd =VCC / RL olmaktadır . IB ve IC gibi DC akımları oluşur.Emiter gerilimi (VCE) yük doğrusu üzerinde kalacak şekilde değişir. Çalışma Noktası Gerek DC yükselteçte. 1. Giriş beyz akımı (IB) değiştirildikçe. RL yük direncini bulmak mümkündür.16' da da görüldğüğ gibi . Şekil 6. çıkışında bir RL yük direnci bulunan yükselteçte .008 = 1875 Ohm olarak bulunur.Şekil 6. gerekse de AC yükselteçte.0.008 A noktasında VCE = 0 olduğuna göre: Bağıntısında gerekli değerler yerlerine konursa: 0 = 15 . IC eksenini. 2.008 .

. AB ve C sınıfları olmak üzere dört sınıfa ayrılmaktadır. VCC=15'tir. Bunu hesaplama yöntemiyle de saptamak mümkündür. Şekil 6. Çalışma Noktası Seçimine Birkaç Örnek: 1. çıkıştan distorsiyonsuz (bozulmaksızın) alınsın. Q noktasına ait çıkış gerilimi: VCE = 7. Bu yük doğrusu ile daha önce saptanmış olan IB = 60 eğrisinin kesiştiği nokta Q çalışma noktasıdır. Q Çalışma noktasındaki "ICQ" ve "VCEQ" değerleri çarpımı. b) Çalışma noktasının iki yanında. Bu eğri tarafından ortalanacak şekilde. uygulamada en çok karşılanılan A sınıfı yükseltecin çalışma noktası ile ilgili bazı açıklamalar yapılacaktır: Bir transistorun A sınıfı yükselteç olarak çalıştırılabilmesi için. Şekıi 6.16'da da gösterilmiş olan doyma ve kesim bölgelerine kadar uzanmamalıdır. transistor katoluğunda verilmiş olan " PCm" maksimum dayanma gücünden küçük olmalıdır. VCE ve RL isteniyor. transistor girişine uygulanan değişken işaret. B. A.2 mA Çalışma noktasının bulunduğu yere göre. daha sonraki bölümlerde de açıklanacağı gibi. Çalışma noktası. yük doğrusu boyunca değişen "VCE" ve "IC" değerleri Şekil 6.16'da görüldüğü gibi yük doğrusunun ortalarına yakın bir yerde olmalıdır. seçilmiş olan "Q" çalışma noktası PCm=60 mW 'lık maksimum çıkış gücü eğrisinin dışındadır. VCC noktasından bir doğru çizilir. Burada bir örnek vermek üzere. Yani.15'teki ölçü aletleri şu değerleri gösterecektir: • Beyz akımı : IB = 120 µA • Kollektör gerilimi : VCE = 5. Çözüm: Çalışma noktasını belirlemek için ve dolayısıyla da VCE 'yi bulmak için Şekil 6 1 7'de görüldüğü gibi çıkış karakteristik eğrisinden yararlanılır. a) Çalışma noktası Şekil 6.VCEQ< PCmak olmalıdır. 2.5 V • Kollektör akımı : IC = 5. Şekil 6. IC” eğrisi bulunur.17'deki gibi verilmiş olan bir A sınıfı yükselteçte. yükselteçler. > Birinci şartın gerçekleştirilmesi. beyz akımı IB=60mA.16'da Q ile gösterilmiş olan çalışma noktasında. Çalışma noktası öyle bir yerde olmalıdır ki. ICm. IB= 60 mA değeri için çizilmiş olan "VCE. ICQ. Tam ortada olması idealdir. çalışma noktasının seçiminde aşağıda belirtilen şartların gerçekleştirilmesi gerekir : 1.16'da görüldüğü gibi.Çıkış karakteristik eğrisi Şekil 6.Şekil 6.6 V tur. > kinci şart olan distorsiyonsuz çıkışı gerçekleştirmek için.16'da gösterilmiş olan ve transistor üreticisi tarafından verilen "Pcm" maksimum güç eğrisinin dışında olmalıdır.

VCC değerleri yardımıyla çalışma noktasının saptanması Burada şuna dikkat etmek gerekir: Şekilde okunan ICm değeri. Böyle bir durumda. .Belirli IB . RL=VCC/ICm bağıntısından.17'den de anlaşıldığı gibi RL yük direnci büyüdükçe buna ait yük doğrusu yatıklaşmaktadır. ICm = 10 mA ' dir . Q çalışma noktası olarak seçilir. transistör kataloğunda verilmiş olan maksimum güç eğrisine Şekil 6.Yük doğrusunun IC eksenini kestiği nokta. transistör kataloğunda verilen ICmak değerine eşit veya ondan büyük olmamalıdır.17 . RL = 1500 Ohm olarak bulunur . Şekil 6.Transistörden maksimum kapasitede yararlanılmak istenebilir.18'de görüldüğü gibi ve yine transistör kataloğunda verilmiş olan ICmak ve VCmak değerlerinin dışına taşmayacak şekilde bir teğet çizilir. 2. maksimum güç eğrisine dokunduğu nokta. Bu teğetin. Şekil 6.

18'de gösterilmiş olduğu gibi. Negatif geri beslemede şu olay olmaktadır: . Şöyle ki: RE üzerinden negatif geri besleme yapılmaktadır. Frekans ve Limitsel karakteristikleri göz önünde bulundurulmalıdır. Şekil 6.19'da görüldüğü gibi bir RE direnci bağlanır.Şekil 6. Bunun nedeni anlatım kolaylığı sağlamaktı. 2. özetle şu temel kurallara uyulması gerekir: 1.Transistörden maksimum çıkış gücü alınmasını sağlayan Q çalışma noktasının seçimi Bir yükselteçten normal bir çıktş alabilmek için.18. Uygulamada. ortak noktaya (toprağa) direk bağlanmıştı. Daha kararlı (stabil) çalışma sağlamaktır. RE direnci kullanmasının nedeni. genellikle emetöre Şekil 6. Yükseltece ait çalışma akım ve gerilim değerleri. Emitere Direnç Bağlanması Halinde DC Yük Doğrusu Buraya kadar yapılan açıklamalarda emetör. Isıl. • Kesim bölgesi • Doyma bölgesi Bu bölgelerin sınırladığı alana. Transistörlerin kataloglarında verilmiş olan. ve ICmak değerleri. aşağıda sıralanan sınırlar arasında ki bölgede kalmalıdır: • Maksimum güç eğrisi • Transistör kataloğunda verilmiş olan VCmak. güvenli çalışma bölgesi veya aktif bölge denir.

yük doğrusu biraz daha yatıklaşmaktadır.19 . Bu bağıntılara göre yük doğrusu çizilirse Şekil 6 Şekil 6. Dolayısıyla IC küçülür. Bu duıum. VBB ve VBE 'nin sabit değer olması nedeniyle.RB" değeri küçülecektir Şekil 6. RE ile.20'de verilmiş olan.RL ve RE dirençli 21'deki gibi olur. "IB. emiteri ortak yükseltecin çıkış devresi Şekilde de görüldüğü gibi: Yalnızca RL olması halinde ICm = VCC / RL olur. Örneğin ısınmayla IC artarsa. Şekil 6. Bu tür hesaplamalarda IC=IE olarak alınabilmektedir. dolayısıyla çalışma alanını daraltmaktadır Bu gelişme de şöyle açıklanır. ve dolayısıyla da VCE=0 olur.RB+VBE+IE.RE direnci ağlanmış emiteri ortak yükselteç Sonuçta.. Bu durumdaki maksimum koltektör akımı: ICm2 = VCC / RL+RE olur.21'de görüldüğü gibi.RE 'dır.RL+VCE+IE. . VCE = VCC-IC(RL+RE ) olur.20 . aynı oranda IE de artar. Yukarıdaki bağıntıda: "IE. IB 'nin gücü bunu önlemeye yetmez. bir değişim daha olmaktadır: RE direnci yük direnci olarak RC'ye eklenmekte bunun sonucunda da Şekil 6.19'dan takıp edilirse Kirchoff kanununa göre : VBB=IB. IC özellikle ısınma nedeniyle anormal derecede artarsa.ICm akımını küçültmekte.RE"büyüyünce. RB sabit olduğu için IB küçülür. IC maksimum olduğunda.RE Bağıntısından IE = IC (yaklaşık) kabul edilirse. Ancak bu işlem sınırlı değerler içinde kalır Zira. çıkış devresine Kirchoff kanunu uygulanırsa: VCC = IC.RE 'nin Önemi: Şekil 6.

transistörün AC karakteristiklerinin incelenebileceği en basit bir AC yükselteç devresidir. giriş ve çıkış akımları ve gerilimleri arasındaki bağıntılardır.. a) Emiteri dirençsiz hal b) Emiteri dirençli hal Emiteri Ortak Yükseltecin (EOB) Dinamik Karakteristikleri Dinamik karakteristikler. AC çalışmaya örnek olarak transistörün. Şekil 6.22 'de.22 'de verilmiş olan devre. emiteri dirençli ve dirençsiz haldeki DC yük doğruları. gerilim ve güç kazançlarını.Şekil 6. Bu bağıntılar transistörün AC çalışmadaki giriş ve çıkış dirençlerini. emiteri ortak bağlantılı bir AC yükselteç devresi verilmiştir. Şekil 6.21 . transfer oranlarını vermektedir. Transistörün AC ile çalışması sırasında. Bir anlamda transistörün AC karakterini belirlemektedirler. Dinamik karakteristiklerin tanımlanması amacıyla kurulan. seslendirme sistemleri gibi pek çok elektronik sistemlerdeki çalışma şekli gösterilebilir. . televizyon. akım..Emiteri ortak yükselteçte. radyo.

22 . Şekilde görüldüğü gibi.Yukarıda verilen işaret gerilim ve akımları sinüzoidal olarak değişir.minumum değerler kullanılır.şaret kaynağı uygulanmış emetörü ortak yükselteç. Örneğin: . yalnızca AC 'ye ait efektif veya maksimum .VB ve VC ile gösterilen polarma gerilimleri. Bu gerilimler. ve R2 dirençleri üzerinden gelen DC polarma gerilimi ve akımları da vardır. Durum böyle olmakla beraber. (AC) Akım olarak iB = IB+ib Burada: IB : beyz polarma akımı I b : beyz işaret akımı Kollektör Çıkışında: Gerilim olarak vC = VC + vC Burada: VC kollektör polarma gerilimi (DC) vC: kollektör işaret gerilimi (AC) Akım olarak iC = IC + iC Burada: IC : kollektör polarma akımı iC : kollektör işaret akımı NOT: 1. 2. girişe Vb gibi bir işaret gerilimi uygulanmış ve çıkıştaki R2 yük direnci üzerinden de VC gibi bir gerilimi alınmıştır. AC 'de Çalışan Bir Yükselteçte Giriş ve Çıkıştaki AC ve DC Değerleri Aşağıdaki Gibi Toplanmaktadır: Ancak.Şekil 6. CB ve CC kondansatörleri de AC giriş ve AC çıkış tarafına DC akımın geçmesini önlemektedir. AC 'de hesaplama yaparken. Ancak genelde benimsenen VB ve VC şeklindeki gösterilimdir. emiterde direnç yokken VBE ve VCE olarak gösterilmişti. beyz girişinde ve kollektör çıkışında. ortak noktaya (toprağa) göre olan gerilimlerdir. transistörün. Beyz Girişinde: Gerilim olarak vB = VB+vb Burada: VB : beyz polarma gerilimi (DC) vb : işaret gerilimi.

23 .23'ten takip edilirse: Girişteki Ib işaret akımı. • AC yükselteçteki. Şekil 6.Vb = VBm Sin ωt <----> VC = VCm Sin ωt <----> b = IBm Sin ωt gibi C = ICm Sin ωt gibi Ancak. Q çalışma noktasına ait DC değeri. Şekil 6. efektif veya maksimum değerler kullanılır.23'te de görüldüğü gibi giriş işaret gerilim ve akımı tam sinüzoidal olduğu halde.Emiteri ortak yükseltecin dinamik karakteristiği ve distorsiyonu Bir AC Yükselteçte Hesaplar Nasıl Yapılır? AC yükseltecin çalışmasında şu işlemler olmaktadır: • Dinamik çalışmada etken olan değişken işaret gerilimi ve akımıdır.Çıkış Gerilimleri Faz Bağıntısı Emiteri ortak bağlantıda. VC'nin genliği kadar. Şekilde görüldüğü gibi IBmak ve dolayısıyla da VBmak girişine karşın kollektör gerilimi VCmin olmaktadır VBmak iken VCmin olması 180° faz farkını gösterir. "VCQ" DC gerilimi. • AC değerler. çıkış işaret gerilim ve akımı. büyültüp küçültür. Buna distorsiyonlu işaret denir. Şekil 6. VCmak ile VCmin arasında değişmektedir. giriş ve çıkış gerilimleri arasında 180° faz farkı vardır. • Hesaplamalarda. DC polarma değerleri ise çalışma noktasını belirlemektedir. • Bu nedenle AC yükselteçlerde hesaplamalar "AC" değerler ile yapılır. Şekil 6. Örneğin. Vb giriş gerilimi ile aynı sinüzoidal değişimi gösterir.23'te görülen "Q" noktası gibi. tam sinüzoidal olmayabilmektedir. AC Çalışmadaki Giriş . Örneğin. AC yükselteçte de şu karakteristik değerlerin bilinmesi gerekir: . uygulamada.

ölçme ve karakteristik eğrilerinden yararlanılma yöntemi ile hesaplanır.Emiter arasındaki RCE (RÇ) çıktş direnci de giriş direncine benzer bir değişim gösterir. EOB Dinamik Giriş ve Çıkış Dirençleri Dinamik giriş ve çıkış direnci de. Giriş direnci. Esasında giriş ve çıkış dirençleri sabit olmayıp devre gerilimine ve geçen akıma göre değişmektedir. statik giriş ve çıkış direnci gibi. 5. Akım ve gerilim tam sinüzoidal değilse. 2 . Güç kazancı. burada "karakteristik eğrilerinden" yararlanma yöntemi ile hesaplama örneklen verilecektir. ortalama değerler kullanılır. Çıkış direnci. ve 3.Ölçme Yöntemi: Şekil 6. Bu değerlerin hesaplanabilmesi için şu üç yöntem de uygulanabilmektedir: 1 . EOB Dinamik Akım Kazancı Dinamik akım kazancı şu iki yöntem ile hesaplanır: 1.22'deki giriş ve çıkıştaki ampermetrelerden okunacak akımlar efektif değerlerdir. Şekil 6. 3. Akım kazancı.24(b) 'de Rg giriş direncinin IB akımına göre değişimi verilmiştir. 2.minimum değerler kullanılır.22'ye benzer şekilde giriş ve çıkışa bağlanan AC ölçü aletlerinden okunan Efektif (etkin) Değerler 'den yararlanılır. Kollektör akımı arttıkça çıkış direnci küçülür. 3 . Kollektör . Gerilim kazancı. Kollektör akımın maksimum olduğu doyma halinde pratik olarak RCE=0 olarak kabul edilir.1. 1.Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. 4. Buna göre akım kazancı: . Yöntemlerdeki hesaplamalar statik karakteristikler incelenirken yapılan hesaplamaların bir benzeridir Bu nedenle.Karakteristik Eğrilerinden Yararlanma Yöntemi: Üretici firmalar tarafından verilen veya laboratuarda çıkarılan karakteristik eğrilerinden yararlanılır.Verilmiş Bir Devredeki Değerlerden Yararlanma Yöntemi: Özellikle gerilim ve güç kazancı hesabında uygulanan. girişteki devrenin çıkış direnci ile yük direnci ve akım kazancından yararlanma yöntemidir. Giriş ve çıkışa ait AC akım ve gerilimler tam sinüzoidal ise efektif ve dolayısıyla da maksimum .

VCmo = 1 / 2 ( 38 .707. 2.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: IB ve IC tam sinüzoidal ise: β = ICef / IBef = 0. Icmo şöyle hesaplanmaktadır: ICmo = 1/2.ICm / 0. Tam sinüzoidal olmama halinde ortalama değerler kullanılır. Akımların tam sinüzoidal olmaması halinde ICmo ortalama genliği alınır.Ki = β =ICef / IBef bağıntısından bulunur.23'te görüldüğü gibi vc kollektör işaret gerilimi tam sinüzoidal değildir.22 'ye dikkat edilirse: AC'de VBB ve VCC kısa devre olarak düşünülür.VCmin) Karakteristik eğrisinden okunan değerler yerine konulursa.ICmin) EOB Dinamik Gerilim Kazancı Üç yöntemle hesaplanabilmektedir: 1. Şekil 6. 2.IBm = ICm / IBm 'dir. Bu durumda gerilim genliğinin ortalamasını bulmak gerekecektir.(ICmak . Ölçme yöntemi ile hesap: Şekil 6. VCmo = 1/2 .707. Örnek: Kollektör gerilimi: Şekil 6. Bu durumda: Vbef = VR1ef = VBEef ve VCef = VR2ef = VCEef 'dir. .0) = 19 V olarak bulunur. Giriş ve çıkıştaki voltmetrelerden okunan VBef ve VCef değerleri yukarıdaki formülde yerlerine konarak gerekli hesaplamalar yapılır. (VCmak . KV = VCef / VBef 'dir.22'de görüldüğü gibi AC ölçü aletiyle. Kollektör ve Beyz 'den toprağa karşı VCef ve VBef gerilimlerinin okunması yoluyla hesaplama yapılır.Karakteristik eğrilerinden yararlanma yöntemi ile hesap: Giriş ve çıkış gerilimlerinin tam sinüzoidal olması halinde: KV = VCef / VBef = VCm / VBm 'dir.

(VBmak-VBmin) = 1/2(0.2V olur.23 'te IB akımının 0 ile 300 µA arasında değiştiği görülmektedir Bunu sağlayan VB gerilimindekı değişim ise Şekil 6. VBmo = 1/2. IB) değişimi (b) (Ib . "VB.Verilmiş olan devredeki değerlerden yararlanma yöntemi ile hesap: Girişteki devrenin direnci ve yük direnci ile β akım kazancından yararlanılarak hesaplama yapılır. Kazanç bağıntısında değerler yerine konursa: EOB Dinamik gerilim kazancı: KV = VCmo / VBmo = 19/0.24 'teki.2V .2) = 0. VBmin = 0. (a) (VB . Şekil 6. (Ge Trans. doğrusal olmadığmdan VBmo hesaplanır.6V olmaktadır.6-0.giriş direnci) değişimi Şekil 6.IB) giriş karakteristik eğrisinden yararlanılacaktır.) EOB Dinamik Güç Kazancı .22' deki gibi bir devrede Dinamik Gerilim Kazancı şöyle bulunur: KV = βAC (R2/R1) Yukarıda da belirtildiği gibi ses frekansındaki AC kazançları ile DC kazançları birbirine çok yakındır. VBmak = 0.24 .24 'te görüldüğü gibi.Emiteri ortak yükseltecin giriş karakteristik eğrileri. IB" eğrisi.Beyz gerilimi: VBm genliğini bulabilmek için Şekil 6. Örnek: Şekil 6. Bu nedenle βAC = βDC = β olarak yazılabilecektir. (VB. 3.2 = 95 olur.

VBef olup. güç kazancının diğer bağlantı şekillerine göre yüksek olmasıdır. .VCef / IBef.KV KP ve KV KP = 98.95 = 9310 Görüldüğü gibi emiteri ortak yükseltecin çok kullanılmasının en önde gelen nedeni.Dinamik güç kazancı hesaplama yöntemi de statik güç kazancından farklı değildir. sonuç olarak aşağıdaki bağıntıya dönüşür: KP = β. KP = Pççıkış / Pgiriş = ICef.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful