P. 1
SOKAĞA YANSIMIŞ İŞ YERİ İSİMLERİ BİŞKEK ULAŞIM ANA ARTERLERİNE YÖNELİK İDEOLOJİK VE ANALİTİK BİR ÇÖZÜMLEME

SOKAĞA YANSIMIŞ İŞ YERİ İSİMLERİ BİŞKEK ULAŞIM ANA ARTERLERİNE YÖNELİK İDEOLOJİK VE ANALİTİK BİR ÇÖZÜMLEME

|Views: 719|Likes:
Yayınlayan: niyaziayhan
ideoloji ve sokak isimleri
ideoloji ve sokak isimleri

More info:

Categories:Types, Research, Science
Published by: niyaziayhan on May 24, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/30/2013

pdf

text

original

KIRGIZİSTAN TÜRKİYE MANAS ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLETİŞİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI

2009–10 AKADEMİK YILI

SOKAĞA YANSIMIŞ İŞ YERİ İSİMLERİ: BİŞKEK ULAŞIM ANA ARTERLERİNE YÖNELİK İDEOLOJİK VE ANALİTİK BİR ÇÖZÜMLEME

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Niyazi AYHAN

Tez Danışmanı: Prof.Dr. Bayram KAYA

BİŞKEK-2010

1

ÖZ SOKAĞA YANSIMIŞ İŞ YERİ İSİMLERİ: BİŞKEK ULAŞIM ANA ARTERLERİNE YÖNELİK İDEOLOJİK VE ANALİTİK BİR ÇÖZÜMLEME Niyazi AYHAN Yüksek Lisans, İletişim Bilimleri Anabilim Dalı Tez Danışmanı: Prof.Dr. Bayram KAYA Haziran 2010, 120 sayfa Çalışmamızda iş yerlerinin yabancı kelimelerden oluştuğunu tespit ettik.

Çalışmamıza göre iş yerlerinin yabancı kelimelerden oluşmasının sebepleri: 1- Küreselleşme ve Medya 2- Sosyal, ekonomik ve siyasal gelişmeler 3- Popüler Kültür 4- Yerel medya kanallarının etkisi 5- Yerel program üretme sürecinde teknoloji ve insan kaynaklarının yetersizliği 6- Reklamlar, kitle üretimi ve tüketimi 7- Yerel denetim eksikliği 8- Kent kimliği ve tarihi bağlar 9- Baskın ekonomi faktörü 10- Baskın kültür faktörü Çalışmamız bu sebeplerden Baskın ekonomi ve Baskın kültür faktörü üzerine kurulmuştur. Bu bağlamda analitik ve ideolojik çalışmalar yaptık. Baskın ekonomi ve baskın kültürün unsurlarını belirledikten sonra. Bu unsurlar doğrultusunda Kırgızistan ithalat ve ihracat rakamlarını devlet istatistik kurumundaki bilgilere göre tespit ettik. Baskın ekonominin medyaya yansımalarını analiz etmek için televizyon kanalları, gazeteler, radyo kanallarında incelemelerde bulunduk sonuç olarak hâkim ekonomin yani Rusya’nın dili de Kırgızistan medyasında hâkim olduğunu söyleyebiliriz. Analitik çalışmamız da Kırgızistan’ın Bişkek şehrinde bulunan dört ana ulaşım arteri olan Ahunbaeva, Kievskaya, Mira ve Sovetskaya caddelerini ele aldık. İşyerlerini tek tek saydıktan sonra SPSS programının yardımıyla analizler ve tablolar oluşturduk. Analitik analizimizden çıkan sonuçlara göre:

2

532 işyerinin 246 sı Rusça,132 si İngilizce,97 si Kırgızca 97 ve diğer diller ise 57 adettir. Yüzdeliklerini vermek gerekirse Rusça % 46,2, İngilizce % 24,8,Kırgızca % 18,2,Diğer diller 10,7 dir. İdeolojik çalışmamızda ise işyerlerini gruplara ayırdık bu gruplamalar 1) masal kahramanları 2) insan isimleri 3) yer isimleri 4) küresel anlamlar İdeolojik çalışmamızın sonuçları: Masal kahramanları, baskın ekonomi ülkenin yani Rusya’nın yüklediği anlamlara göre şekillenmiştir. Ve masal kahramanları araç olarak kullanılarak insanlara ideolojik mesajlar verilmiştir. Bu mesajları Rus masallarında yer alan kardeşlik, iyilik, yardımseverlik olarak tespit ettik. İnsan isimleri, İnsan isimlerinin verilmesinde Rusça isimler 16 iken Kırgızca 48, İngilizce 6, Diğer isimler ise 3 adet tespit edilmiştir. Bu rakamlardan da anlaşılacağı gibi Kırgızlar kendi isimlerini işyerlerine vermede daha yatkındırlar. Yer isimleri, bu bağlamda Rus yer isimlerinde yine ideolojik olarak Ukrayna, Prag, Rusya, Mossovet, Arbat isimleri verilmekle beraber, Amerikan yer isimlerine de yer verilmiştir. Bu yerler ise Mayami, Hollywood, Las vegas tır. Küresel anlamlar, İşyeri isimlerinde yer yer küresel anlamlara da yer verilmiştir. Bu isimlerden örnek vermek gerekirse Дом итальянской мебели,(italyan

mobilyaları)Гролливудская улыбка (Hollywood gülüşü), Матритца (Matrix) Пекинская утка (Pekin Ördeği), Mac Burger’dir. Sonuç olarak Kırgızistan’daki işyerlerinde baskın ekonominin kodladığı anlamlarla şekillenmiştir. Aynı zamanda küreselleşmenin ve popüler kültür gibi öğelerinde etkisiyle İngilizce isimlere yer verilmiş ve hatta yer isimlerinde bile küreselleşmenin bir bakıma Amerikan şehirlerinin izleri taşınmıştır. Öneriler bölümünde ise yerel medyaya destek verilmesinin gerekliliğini ve yerel denetimdeki olan eksikliklerin giderilmesi gerektiğini açıkladık. Anahtar Kelimeler: Medya, işyeri isimleri, ideoloji, baskın ekonomi, baskın kültür.

3

ӨЗӨК ЖОЛ БОЮНДА ЖАЙГАШКАН МЕКЕМЕ АТТАРЫ: БИШКЕКТИН НЕГИЗГИ ТРАНСПОРТ ЖОЛДОРУНА КАРАТА ИДЕОЛОГИЯЛЫК ЖАНА АНАЛИТИКАЛЫК ИЗИЛДӨӨ Ниязи Айхан Магистратура, Коммуникация билимдери тармагы Жетекчиси: Проф. Док. Байрам Кайа Июнь 2010, 120 бет Бул изилдөө ишинин жыйынтыгында мекеме аттарынын көбүнесе чет тилде коюлганын көрдүк. Мунун негизги себеби катары төмөнкүлөрдү айта кетишибиз мүмкүн: 1- Ааламдашуу жана медиа. 2- Социалдык, экономикалык жана саясий өнүгүүлөр. 3- Популярдуу маданият. 4- Жергиликтүү ММКлардын таасири 5- Жергиликтүү ММК программаларын даярдоодо технологиялык жана адамдык ресурстардын жеткиликсиздиги. 6- Көрнөк-жарнактар, массалык түрдө өндүрүү жана керектөө. 7- Жергиликтүү башкаруучулуктун жеткиликсиздиги. 8- Шаардын өздүк статусу жана тарыхый байланыштар. 9- Доминанттуу экономикалык факторлор 10- Доминанттуу маданий факторлор. Изилдөөбүз доминанттуу ушул себептерден улам доминанттуу экономикалык Ушул маселенин жана

маданий

факторлорго

негизделген.

алкагында

аналитикалык жана идеологиялык изилдөө жасадык. Доминанттуу экономикалык жана доминанттуу маданий факторлорду аныктагандан кийин ушул факторлордун негизинде Кыргызстандагы экспорттук жана импорттук көрсөткүчтөрдү Мамлекеттик Статистикалык Комитеттен алынган маалыматтарга карата белгиледик. Доминанттуу экономиканын медиада чагылдырылышын анализ этүү үчүн телеканалдарды, гезиттерди, радиоканалдарды изилдедик жана жыйынтык катары экономикасы доминанттуу болгон мамлекеттин тилинин башкача айтканда орус тилинин Кыргыз медиасында басымдуу экенин көрдүк. Изилдөөгө алынган аймак Кыргызстандын борбору Бишкек шаарынын 4 негизги транспорттук жолдору Киев көчөсү, Тынчтык проспектиси, Совет көчөсү

4

жана Ахунбаев көчөсү болду. Бул көчөлөрдө жайгашкан мекемелерди бир-бирден эсептеп чыгып аны SPSS программасынын жардамы менен анализ кылдык жана таблицаларды түздүк. Аналитикалык изилдөөбүздөн алынган жыйынтыктарга таянып төмөнкү айта алабыз: 532 мекеме жайларынын аттарынын 246сы орус тилинде, 132си англис тилинде, 97си кыргыз тилинде ал эми канган 57си башка тилдерде аталган.

Пайыздарына карасак мекеме жайларынын аттарынын 46.2%ы орус тилинде, 24,8%ы англис тилинде, 18,2%ы кыргыз тилинде жана калган 10,7%ы башка тилдерде коюлган. Идеологиялык изилдөөбүздө мекеме жайларынын аттарын төмөнкүдөй төрт топко бөлдүк. Бул топтор: 1) Жомок каармандарынын аттары 2) Адам аттары 3) Жер аттары 4) Глобалдык маанайдагы сөздөр Идеологиялык изилдөөбүздүн жыйынтыктары төмөнкүдөй болду: Жомок каармандарынын аттары экономикасы доминанттуу болгон өлкөнүн башкача айтканда Россиянын жомок каармандарынын аттарына карата коюлган жана бул аттардын жардамы аркылуу адамдарга идеологиялык түшүнүктөр берилүүгө аракет кылынган. Бул түшүнүктөрдү орус жомокторунда көп кездешчү бир туугандык, жакшылык, жардам сүйүүчүлүк деп көрсөттүк. Жер аттарына келсек бул жерде да көбүнесе орус жер аттары колдонулган. Мисалы Украина, Прага, Россия, Моссовет, Арбат сыяктуу аттарды айтсак болот. Андан сырткары Америкалык жер аттары да коюлган. Мисалы Майами, Голливуд, Лас-Вегас сыяктуу аттарды көрсөтсөк болот. Глобалдык түшүнүктөргө келсек мекеме аттарында кез-кез глобалдык

түшүнүктөргө да орун берилгенин көрөбүз. Мисалы кээ бир мекемелерге Дом итальянской мебели, Голливудская улыбка, Матритца, Пекинская утка, Mac Burger сыяктуу аттар коюлган. Жыйынтык катары айтсак, Кыргызстандагы мекемелердин аттары доминанттуу экономика тарабынан берилген түшүнүктөргө карата коюлган. Ошол эле мезгилде ааламдашуу жана популярдуу маданият сыяктуу факторлордун таасири астында англис аттарга да орун берилген жана ал гана эмес жер аттарында да ааламдашуунун таасири башкача айтканда Америкалык шаарлардын таасири бар экенин байкашыбыз мүмкүн.
5

Сунуш бөлүмүндө болсо жергиликтүү ММКларга колдоо көрсөтүлүүсү керектиги жана жергиликтүү башкаруучулуктагы кемчиликтердин азайтылышы керектиги тууралуу айтып өттүк.

Негизги сөздөр: Медиа,мекеме аттары, идеология,доминанттуу экономика,доминанттуу маданият.

6

АННОТАЦИЯ НАЗВАНИЯ РАБОЧИХ МЕСТ ПОСЕЛЯЮЩИХ ПО КРАЮ УЛИЦ: ИДЕОЛОГИЧЕСКОЕ И АНАЛИТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЯ НА ГЛАВНОЙ ТРАНСПОРТНОЙ АРТЕРИИ ГОРОД БИШКЕК Ниязи Айхан Магистратура, Направление «Коммуникация» Научный руководитель: Проф. Док. Байрам Кайа Июнь 2010, 120 бет Наше исследование показало, что названия предприятий были составлены из иностранных слов. По данным нашего исследования причин названия рабочих мест, состоящих из иностранных слов: 1) Глобализация и СМИ 2) Социальные, экономические и политические события, 3) Массовая культура 4) Местные каналы средств массовой информации, действие 5) Местные программы обеспечения технологических процессов и

человеческих ресурсов 6) Реклама, массового производства и потребления 7) Недостаток местного контроля 8) Самобытности города и исторических связей 9) Фактор доминирующей экономики 10) Были определены в качестве доминирующей культурных факторов. По этим причинам, наше исследование базируется на доминирующим факторе для экономики и доминирующей культурой. В связи с этим, мы сделали аналитичесую и идеологическую работу. Доминирующее положение в экономике и после определения элементов господствующей культуры. Импорт и экспорт Кыргызстана были определены в соответствии с информацией в органах государственной статистики исследовали экономику, в которой доминирует в средствах массовой информации в Кыргызстане русский язык. В нашей аналитической работе в городе Бишкек, Кыргызской Республике, мы взяли четыре основных транспортных артерий ул. Ахунбаева, Киевская, пр.Мира и Советская улица. Мы посчитали с помощью SPSS анализа и таблиц. По результатам нашего аналитического анализа:

7

Из 532 рабочих мест - 246 русские кыргызском, 57 в Кыргызской Республики на

названия, 132 на английском, 97 на других языках. Проценты -русский

46,2%, английский 24,8%, кыргызский18,2%, другие 10,7 Идеологически разделили на группы, 1) сказочные герои 2) человеческие имена 3) названия мест 4) глобальное значение Результаты нашего идеологического исследования в сказках герои,в

доминирующей экономике страны, сформировались с помощью России. Рассказы о героях, используются как средство идеологического сообщения. Русские названия,

содержат понятия братства, доброты, доброжелательности . Русские человеческие имена 16, 48 кыргызские имена, английские 6, другие имена 3. Как свидетельствуют эти данные в Кыргызстане, места работы склонны назвать своими именами. Глобальные названия, Бизнес-имена также включают и глобальный смысл. Чтобы дать вам несколько примеров этого имени Дом итальянской мебели, Голливудская улыбка, Матритца Пекинская утка, Macburger. В результате, доминирующая экономика сформировала названия заведений в Кыргызстане под закодированными значениями. В то же время под влиянием глобализации и популярных предметов культуры, сформировались такие

географические названия на английском языке и даже географические названия американских городов. Географические названия, в этом контексте, русские имена, имеют место идеология Украины, а так же назапния Прага, Россия, Моссовет, Арбат даются с имена американских мест. Это Голливуд, Лас-Вегас. Рекомендации в поддержку местных средств массовой информации и необходимость устранения недостатков в местные управления мы разработали. Ключевые Слова: СМИ, рабочих мест ,идеология ,доминирующей экономики ,доминирующей культуры

8

ABSTRACT WORKPLACES’S NAMES WHICH ARE REFLECTED IN THE STREETS: ANALYTİCAL AND İDEOLOGY ANALYSİS TOWARD BİSHKEK TRANSPORTATİON MAİN ARTERY Niyazi Ayhan MA, Communication Sciences Department Supervisor: Prof. Dr. Bayram KAYA June 2010, 120 pages Our work consists of studies that have detected a foreign word. According to our study of the causes of workplaces consisting of foreign words: 1) Globalization and the Media 2) Social, economic and political developments 3) Popular Culture 4) The effect of local media channels, 5) Local program generation process technology and human resources, 6) Advertising, mass production and consumption 7) Local control deficiency 8) Cities identity and historical ties 9) The Dominant economy factor 10) The dominant cultural factor As we have observed. These reasons, our study is based on the dominant factor for the economy and the dominant culture. In this context, we made analytical and ideological work. Determine the dominant elements of the economy and the dominant culture then. Kyrgyzstan imports and exports in line with those elements of the state statistics bodies have been identified according to the information. Dominated economy to analyze the implications of media and television channels, newspapers, radio stations, we have as a result of the economy that dominated the Russian language media in Kyrgyzstan seems to be dominant. In our analytical work in the city of Bishkek, the Kyrgyz Republic, the four main transportation arteries Ahunbaeva, Kievskaya, Mira and Sovetskaya streets we take. Once considered one of the businesses with the help of SPSS analysis and tables created. According to the results of our analytical analysis:

9

246 Russian establishment, 132 English, 97 Kyrgyz and other languages is 57 To give a percentage of the Russian 46.2%, 24.8% English, Kyrgyz 18.2%, other languages is 10.7. Ideological work of the businesses we have grouped these groupings 1) Tales of heroes 2) Human names 3) Place names4) The global implications The results of our ideological work Tale heroes, that means installing the dominant economy of the country that Russia has been shaped by. And tales of heroes to the people as a means of ideological messages are used. Russian goods contained in these messages of brotherhood, kindness, benevolence were found to be. Human names, human names issuing 48 Kyrgyz, Russian names 16 of the english names 6 pieces 3other names. As these figures can be understood in Kyrgyzstan are prone to give their businesses names. Place names, in this context, the Russian place names still in ideology Ukraine, Prague, Russia, Mossovet, Arbat is given together with the names, the American place names are also included. This is where Mayami, Hollywood, ,Las vegas Global implications, Business names are also included in the global sense in places. To give you some examples of this name Дом итальянской мебели (Italian furniture) Гролливудская улыбка (Hollywood smile), Матритца (Matrix) Пекинская утка (Peking duck), is the Mac Burger As a result, the dominant establishments in Kyrgyzstan's economy has been shaped by the encoded meaning. At the same time under the influence of globalization and popular culture items such as place names given in English place names and even a sense of globalization, even traces of American city has moved Recommendations in support of the local media and the necessity to overcome the shortcomings of local control that we've outlined.

Key words: Media, ideology, workplaces’s names ,dominant economy, dominant cultura.

10

ÖNSÖZ

İdeoloji anlam inşaası bakımından büyük bir öneme sahiptir. Baskın ekonomi ve baskın kültür bağlamında baskın ekonomi sahibi ülke aynı zamanda ekonomisiyle baskı kurduğu ülkenin kültüründe de çeşitli değişiklikler yapabilir. Baskın ekonominin aktörü ülke işyerleri aracılığıyla kendi ideolojisine yönelik kodlar üretir ve bu kodlar halkın bilinçaltında tüketilir. Araştırmamızda baskın ekonominin kodladığı anlamlar ele alınarak analitik ve ideolojik bakımdan analizler yapılmıştır. Kültür değişiminin sokakta başladığını varsayarsak baskın ekonominin kodladığı anlamların masal kahramanlarına gönderme yaptığını ve işyerlerinin bu masal kahramanları aracılığıyla şekillendirme yoluna gittiğini, ayrıca küreselleşen Kırgızistan’ın bir göstergesi olarak işyerleri isimlerini görmekteyiz. Çalışmanın ilk yazılmaya başladığı tarihten çalışmanın son halini almasına kadar çalışmanın her aşamasında emeği geçen, yol gösteren ve yönlendiren değerli danışmanım ve hocam sayın Prof. Dr. Bayram KAYA’ya çok teşekkür ederim. Ayrıca uygulama bölümlerinde yardımcı olan Dr. Emre GÜRBÜZ ve Gökçe YOĞURTÇU hocalarıma teşekkürlerimi sunuyorum. Araştırmanın görüntülenmesini üstlenen arkadaşım Hakkı İŞCAN ‘a, Rusça kaynaklara ulaşmamı sağlayan Valeriya BELENKOVA’ ya ve benden desteklerini esirgemeyen arkadaşlarım Baktıgül ABASKAN KIZI, Mustafa AKARSU ve Topçugül NARMAMATOVA ‘ya ayrı ayrı teşekkür ederim. Niyazi AYHAN

Bişkek 2010

11

İÇİNDEKİLER

ÖZ....................................................................................................................................ı ӨЗӨК..............................................................................................................................ıv АННОТАЦИЯ..............................................................................................................vıı ABSTRACT.....................................................................................................................x ÖNSÖZ.........................................................................................................................xıı İÇİNDEKİLER............................................................................................................ xııı TABLO VE GRAFİKLER........………….………………...………………………… xıv GİRİŞ...........................................................................................................................1 1 – BÖLÜM I. ÇALIŞMANIN PROBLEMİ NE DAİR GENEL ANLAMLAR 1. Problemler................................................................................................................12 2. Amacı ve Önemi......................................................................................................13 3. Varsayımlar..............................................................................................................20 4. Problem Sunumları…………………………………………………………………20 5. İlgili İncelemeler……………………………………………………………………30 2 – BÖLÜM II. YÖNTEM VE KAVRAMLAR 1. Çalışmanın Yöntemi.............................................................................................40 2. Kuramsal Çerçeve………………………………………………………………..40 3. İşyerleri ve Kültür………………………………………………………………..40 4. Sovyet Döneminde Kırgız Kültürü………………………………………………42 5. Küreselleşme Kavramı……………………………………………………………43 6. Kültür……………………………………………………………………………..48 7. Medya…………………………………………………………………………….56 8. İdeoloji……………………………………………………………………………58 9. Baskın Ekonomi…………………………………………………………………..60 10.Hipotezler………………………………………………………………………...62

3 – BÖLÜM III. UYGULAMA 1. Kırgızistan temel ekonomik göstergeleri……………………………..…………63
12

2. Kırgızistan’da Baskın Kültür Öğeleri……………………………..…………….69 3. Kırgızistan’daki İşyeri İsimleri………………………………….………………74 4. Kırgızistan’daki İşyerlerinin Analitik Analizi…………………….……………88 5. Kırgızistan’daki İşyerlerinin İdeolojik Analizi…………………….………….91 6. Sonuç ve Öneriler………………………………………………………………98 Kaynakça…………...………………………………………………………………104 7.Kırgızca Özet……………………………………………………………………………………110

TABLO VE GRAFİKLER

Tablo 1:Kırgızistan’ın temel ekonomik göstergeleri..................................................…63 Tablo 2: Kırgızistan İhracatında Önde Gelen Maddeler………………………………64 Tablo 3 Kırgızistan İhracatında Önde Gelen Ülkeler …………..……………….65

Tablo 4: Kırgızistan İthalatında Önde Gelen Maddeler ………………………………65 Tablo 5: Kırgızistan İthalatında Önde gelen Ülkeler…………………………………..66 Tablo 6: Kırgızistan’ın dış ülkelerle ticari ilişkileri………………………………….67 Tablo 7: Kırgızistan’da basılan kitap ve dergiler…………………………………… 69 Tablo 8: Kırgızistan’da çıkan gazeteler…………………………………………… ..71 Tablo 9: İşyeri isimleri……………………………………………………………….74 Tablo 10: Magaza isimlerinin dili sokak isimleri Crosstabulation spss analiz….….88 Tablo 11 Bişkek şehrindeki 4 sokaktaki işyeri isimlerin dillere göre oranları……….89

13

GİRİŞ Adlandırma özellikle yer adları, bir milletin mekânla ilgili düşünce arka planını, hayata bakış açısının göstermeleriyle, onların karakteristik özelliklerini ortaya koymaktadır. Ayrıca bu adlar milletlerin bir yerlerde varlığında kanıtı olması bakımından da önem taşır. (Gülensoy, T. (1995 : 9 )Coğrafyaya ad vermede her ulusun kendine özgü bir eğilimi vardır. Bazı araştırmacılar insanların verdikleri yer isimlerinin mantığını araştırarak genel bir sonuca ulaşmak istemişlerdir. Buna göre yer adı vermede ‘yerleşim yerinin kurulduğu zamanki durumu ve konumunun, orada bulunmuş, egemenlik sürmüş önemli bir kimsenin, çevredeki yaygın mesleklerin, göl veya akarsuların etkili olduğu tespit edilmiştir.’( Aksan, D. 1998:107) Örneğin, Bişkek isminin ilk ismi ‘‘Pişpek’’ tir. Pişpek Sovyetler Birliğinde adı değiştirilerek Sovyet generali olan Mihail Vasilevich Frunzenin adı konularak ‘ ‘‘Frunze’’ olarak değiştirilmiştir. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra Frunze ismi ‘‘Bişkek’’ olarak değiştirilmiştir. Bişkek ismi kimi tarihçilere göre Kırgızların milli içeceği olan kımızın karıştırılmasında kullanılan çubuğun adı, kimilerine göre ise Kırgız kahramanı olan Bişkek Baatır’ın adını almıştır. Buradan da açıkça görüldüğü gibi isimler bir milletin tarihini ve kendi tarihleri içerisinde geçiş dönemlerini yansıtır. Bir şehrin ismine ya da şehirde bulunan işyerleri isimlerine bakarak da o şehir hakkında ilk bilgileri alabiliriz. İsimler bir milletin aynasıdır aynı zamanda kültürel değişimin başlangıç noktasıdır. ‘Kent, tarihi farklı dönemlerine ait fiziksel, sosyal ve kültürel katmanların tarihsel süreklilik içinde üst üste yığılması sonucu oluşan fiziksel, mekânsal ve sosyal bir ortamdır. Kent kimliği ise kente ait olan, o kenti diğerlerinden farklı kılan ve o kente değer katan, o kente özgü unsurların oluşturduğu bir bütündür.’ (Birol, 2006: 1)Ayrıca hükümetin, ticaretin, reklamların ve medyanın merkezidir. Kentte yapılı çevrenin kimliği, bir yandan kent kimliğinin önemli bir parçasını oluştururken diğer yandan da o kentteki toplumsal ve kültürel yaşama ilişkin ipuçları verir. Yapılı çevrenin kimliğini oluşturan değerlerin zenginliği, kentteki sosyal ve kültürel yaşantı zenginliğinin de ifadesidir. Çünkü kimlikler, sosyal yaşamın mekânsallaşması aracılığıyla kurulan sosyal yapılardır. (Birol, 2006: 6) İnsanların kent kimliğini etkiledikleri gibi kentin kimliği de toplumun kimliğini etkiler. Diğer bir deyişle toplum içinde bulunduğu kente göre davranış biçimlerini sergiler. Çeşitli aktiviteleri barındıran kentler, farklı rollerdeki aktörlerin müdahaleleriyle şekillenmektedir. Kentler, tarihsel süreç içerisinde incelendiğinde sürekli bir değişim içerisindedir. Mekânsal, siyasal, kültürel, ekonomik nedenler ve küreselleşme bu

14

değişimlerin başlıca sebepleridir. Ekonomik faaliyetlerin küreselleşmesi yani küresel bir üretim ve tüketim söz konusudur. Bu da dünyanın her yerinde aynı tüketici davranışlarını beraberinde getirir. Ve işyerleri bu tüketici davranışlarına göre şekillenir. Kent mekânlarında giderek İşyerlerinin isimleri küresel isimlerden oluşmaya başlamıştır. Yani Amerika’da bir işyerine verilen ismi Kırgızistan’da da rastlayabiliriz. Bu da küreselleşmenin kente yaptığı en büyük etkilerden biridir. Değişimin işyerleri isimlerinden başladığını varsayarsak Bişkek şehrinin değişen yüzünü görmüş oluruz. Zamanla içerisinde yaşadığımız kent ve mekânlarımız toplumsal yapı ve kültüre bağlı olarak da değişir. Bir diğer deyişle toplumsal yapı ve kültür değişmeye uğrarsa kentin yapısı değişir. Örnek verecek olursak Sovyet döneminde ki Bişkek şehrindeki mağaza ve marka isimleri Rusçadır ve çoğu markanın önünde ‘Sovyet’ ön eki vardır.(Sovyet Parfümleri v.b gibi.) Sovyet sonrası Bişkek şehrinde ise markalarda Sovyet ön ekinin yerine Kırgız motifleri olan markaları görmek mümkündür, ya da Kırgızca marka isimlerine rastlanıldığı gibi küreselleşmenin etkisiyle de İngilizce marka isimlerine de rastlanır. Yaşam biçimi arasından olan kentler arasında temel olarak ortak özellikler olmasına rağmen, kentin tarihsel gelişimi, ülkenin ekonomisi ve izlediği politika, kentin kendine özgü kimliğinin oluşmasına katkıda bulunur. Kent kültürü bu kapsam içinde, evrensel değerleri içerdiği gibi, kentler doğal, sosyal, ekonomik çevrelerin yarattığı değerlerden de etkilenir. (Soyer 1996: 31-35) Bir kentte bulunan heykeller, parklar bize o kenttin kültürü ve geçmişi hakkında bilgi verir. Örnek verecek olursak Bişkek’te bulunan Lenin heykellerine baktığımızda biz Bişkek’te hala baskın kültür aktörlerinden birinin de Rusya olduğunu görebiliriz. Diğer bir örnekte Park isimleri ‘Park Panfilova’ ismi Kırgızca kökenli bir isim değil Rusça kökenli bir isimdir. Ama Kırgızistan bağımsızlığını ilan ettikten sonra bile değiştirilmemiştir. ‘Küreselleşme, ekonomik, siyasal ve kültürel alanda hayatımızda etkili olmaktadır. Bu sayede mekânlarda batılı değerlerin etkisi görülmektedir.’ Yine küreselleşmeyle birlikte günümüz kentleri değiştirilebilir hale gelmiştir. Buna bağlı olarak kentleri oluşturan sokakları, pazarları, mağaza ve dükkânları, parkları, insanları bu değişimden

soyutlayamayız. İlk bakışta kent mekânsal bir konum olarak algılansa da bu değişim sürecinde ekonomik, sosyal kültürel ve siyasal olaylar kentin çehresini oluşturan ya da kentin çehresini değiştiren unsurlardır. Postmodernizm olarak nitelendirilen değişim süreci köklü bir yapı ve öz farklılaşmasını, yeni bir çalışma biçimine yönelişi ve yeni bir kimlik

15

oluşumunu gerçekleştirmiştir. Tüm yaşam biçimi, davranışlar ve dünya görüşü üzerinde etkili olan bu değişim, kentleşme sürecinde sosyal olarak birçok olgusal değişimi de içinde barındırmıştır.( Akıcı, Yıkıcı ve Yiğit: 2004: 80) Örneğin Küreselleşme zaman ve mekân açısından, kentte yoğunlaşma ve sıkışma duygusunu da beraberinde getirmektedir.’ Bu algıya Ridley Scott’un Blade Runner adıyla oynayan filmi örnek verilebilir. Film bilim kurgu filmi olmakla beraber 2019 yılında Los Angeles’te geçmektedir. Bir şirketler topluluğunun piramit şeklinde dev bir binası vardır. Şirket, film de kopya adı verilen insan benzeri robotlar üretmektedir. Cadde de algılanan kent duygusu kargaşa içermektedir. Yunan, Roma sütunları Maya, Çin, Doğu Victoria dönemi ve günümüz mimarisine özgü alışveriş merkezine yapılan göndermeler birbirine girmiştir. Kentin sokakları çeşit çeşit insanlarla doludur. Ve sokakta Coca-cola reklamını yapan bir Japon kadınının gülen yüzü vardır.’(Akıcı, Yıkıcı ve Yiğit: 2004: 90) Ekonomik küreselleşme ile sermaye akışının sağlamasıyla, iletişim ve taşımacılıktaki gelişmeler içinde üreticilerin rekabet edebileceği bir dünya pazarının belirli sektörlerde gelişmesine yol açmıştır. Çeşitli ülkelerde küresel girişimlere sahip çok uluslu şirketle ortaya çıkmış ve dünya çapındaki dağıtım söz konusu olmuştur. Ekonomik faaliyetlerin küreselleşmesi beraberinde kültürel dönüşüm ve kültürel küreselleşmeyi getirir. Bu ilişki içinde yaratılan evrensel kültür üretimiyle şekillenmektedir. Yeni kültür endüstrilerinde dünyanın kültürel bütünleşmesiyle birlikte bütün dünyada benzer tüketici davranışları görülür. (Marley ve Kevin: 2000: 66)Örneğin Amerika’da Dolce Gabbana markası ne ise verdiği mesaj ne ise Kırgızistan’da veya dünyanın başka bir yerinde de aynıdır. Küreselleşme bir bakıma kapitalizmin uzantısı olarak görülmektedir. Dolayısıyla ortaya batılı kavramı çıkmaktadır. ‘Bunun sonucu da batı ürünlerinin, değerlerinin, yaşam biçiminin ihraç edilmesi demektir.’ (Marley ve Kevin: 2000: 68)Küresel kültür git gide dünya çapında yaygınlaşmaktadır. Yaygınlaşmasında mutlaka kitle iletişim araçlarının rolü büyüktür. Küreselleşme sürecinde medya aktif bir rol oynar. Bu bağlamda küreselleşme aktörleri ve medya sahipleri hâkim kültürün diğer kültürler üzerine etkiyi medya yoluyla yapar. (Taylan ve Arklan, 2008: 95) Stuart’a göre; (Stuart 1998: 39-61) ‘günümüzde küresel olanla yerel olan iç içe geçmiştir ve yeni bir tür küreselleşme sürecinin başladığını savunur.’ Yeni bir tür küreselleşmenin Amerikan kültürünün başka bir deyişle Amerikan yaşam tarzının küreselleşmesi olduğunu vurgular. Bu yeni tür küreselleşmeye kültür tarafından baktığımızda Amerikan kültürünün diğer yerel kültürlerle etkileşimde olduğunu ve yerel
16

kültürü etkilediğini görürüz. Bu etkileşim sonucunda Amerikan kültürünün yerel kültüre göre daha baskın olduğunu söyleyebiliriz. Kültürel olarak değişim internet, küresel medya vb. yolu ile devam etmektedir. Bu da tüm dünyada aynı ya da benzer kültürlerin oluşumunu beraberinde getirir. ‘İnsanların giyim, yaklaşımlarında kullandıkları nesnelerin ve benzeşmeye başlayan boş zaman ve eğlence türlerini ile kentlerin benzer kültürlerin bir ürünü olacağı gerçeği kendini hissettirmektedir.’ (Yılmaz ve Çetin, 2005:69) Sokaklara baktığımızda bunu daha yakından hissedebiliriz. Sokakta bulunan mağaza isimlerinde kullanılan İngilizce kelimeler, insanların giyinişleri ve kendilerini ifade etmedeki kullandıkları nesnelerin diğer dünya ülkeleriyle aynı olması buna birer örnektir. Medya, dil bilimsel öğeleri ve görsel içerikleri ile iletişimi gerçekleştirir. Günümüzde reklamların amacı sadece enformasyon iletmek değildir. Bugün reklamlar ürünlerin tanıtımını ve satışını gerçekleştirmenin yanında belli bir yaşam tarzını ve belli kimlik özelliklerini de tüketiciye sunarlar. (Batı, 2005:176) Medya günümüzde yaşantılarımızın şekillenmesinde de önemli bir rol üstlenir ve kentsel alanlarda bundan kaçış mümkün değildir. ‘Kitle iletişim araçları ve onlara bağlı olarak gelişen kamusal ve özel kurumlar geleneksel toplumda sözlü şekilde yapılan iletişimi tamamlamakta, onun da ötesinde toplum yapısında devrimci olarak nitelendirebileceğimiz sosyal değişmelere yol açmaktadır.’ (Taylan ve Arklan, 2008: 25) İnsanın karakterinin şekillenmesinde, düşüncelerinin oluşumunda içinde yaşadığı çevrenin büyük bir önemi vardır. Günümüzde buna ek olarak gazete, dergi, internet kısacası kitle iletişim araçlarını da sayabiliriz. Ve insan her an bu kitle iletişim araçlarının etkisi altındadır. ‘Küresel kültür, Batı merkezlidir ve İngilizce konuşur. Küresel kültürün yönlendirici gücü, Batı teknolojisi ve batı medyasıdır.’ (Hall 1998: 48) Batıdan yani gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ya da az gelişmiş ülkelere kültür empoze edilir. Batı bunu da kullandığı teknoloji ve medya sayesinde yapar. Kırgızistan medyasına baktığımızda yerel kanallar yoluyla batı tarzı yayın yapan kanallar sunulur.(NBT kanal Kırgız kanalının CTC Rusya kanalıyla ortak yayın yapması gibi.) Batı kültüründen daha az etkilenmek için bu kanallara denetim getirmek gerekir, ya da bu kanallarla rekabet edebilecek yerel kültüre hizmet veren programlar üretilmelidir ki, bu da büyük maliyet teknoloji ve insan kaynağı gerektirir. Bu

17

bakımdan baktığımızda Kırgızistan medyasının yerel programlar yapabilmesi ve batı kültüründen daha az etkilenebilmesi için devlet desteği ( teknolojik araç ve gereçlerin alınması )ve program yapabilecek nitelikli insanların yetiştirilmesi gerekir, bunu da üniversitelerde iletişim bölümlerine destek verilmesiyle olabilir. ‘Ulusal kültürlerden ve ulusal kültürlerin kimliklerinden bahsedildiğinde aslında ulusal ve ya kültürel kimliklerin küreselleşmenin bizzat kendisi ve ya yaygınlaştırıcı araçları olan teknolojiler, kitle iletişim araçları, reklamcılık, ticari yayılmacılık ve moda gibi araçlarla birlikte hem farklı kültürlerden etkilenmeleri hem de farklı kültürlerle etkileşime girip diğer kültürleri etkilemeleri olasıdır. Fakat kültürel etkileşimin mantığına ters biçimde kültürel akış, tek bir merkezden yerel kültüre doğru gerçekleşmektedir.’( Taylan ve Arklan, 2008: 90) Amerikan popüler kültürü neden bu kadar başarılı? Sorusuna cevap olarak Hakan Pehlivanın verdiği yanıt şu şekildedir. 1-Amerikan kültürünün çoğu İngilizce üretir. Ancak bütün dünyada anlaşılmasa da bu İngilizce konuşmayan ülkelerdeki bireyler için bir statü durumudur. Bu topluluğun bireyleri İngiliz dili kültürüne katılmayı başlı başına bir ayrıcalık olarak görürler. 2-Amerikan popüler kültür üreticileri ve izleyicileri çok kültürlü elemanları eşliğinde bir çeşit melez bir yaşam gücü oluştururlar. 3-Sonuç olarak çoklu bir kültür düşünüldüğünde Amerikan popüler kültürü bir referans gibi görülebiliyor. 4-Popüler kültür Amerikan toplumu odaklı bireysel mutlu olma aracı gibi görülebiliyor. Böylece popüler kültürün Amerikan menşeli bireysel bir mutluluk aracı olduğunu söyleyebiliriz. (Pehlivan, 2007: 274) A.B.D de üretilen film ve dizi ve popüler kültür ürünlerinin milyonlarca doları aşar. Bu Amerika da ki uçak sanayisine harcanan paralardan da daha çok bir parayı dizi ve filmlere harcanıyor. Bu da bize diğer ülkelere kadar uzanan ekonomik ve kültürel gücün boyutunu gösterir.( Huntington,2003: 1) Kitle iletişim araçları, kültürün yayılmasında tek güç değildir ama kültürün yayılmasında sınırları kaldırması bakımından hızlandırmıştır. Bu teknolojiye sahip ülkeleri teknolojiye sahip olmayan ülkelerle bir etkileşim içine sokmuştur ve kendi ülkelerinin ideolojilerini yayması bakımından bir araç olmuştur. Bunu günümüzde Amerikan

18

filmlerinde görebiliriz. Buna en güzel örnek ise; Vietnam filmleri ya da ‘Kara Şahin Düştü’ filmlerindeki kendi ideolojilerini yayarak Amerikan işgallerini haklılaştırmıştır bir bakıma. ‘Yerel medyalarında bu iletişim ağlarına ya da küresel medya uzantılarına yerel uzantılarıyla da ( CNN-Türk örneğinde olduğu gibi ) küresel alanlar yerelleştirilmekte ve küresel güçler, eğilimler, kültürler dünyanın her yerine ulaşmaktadır. Küresel mesajlar yerelle birleştirilmek suretiyle küresel akışın içeriğini zenginleştirmektedir.’(Önür 2002:186187) Kitle iletişim araçlarının gelişmesi ve yaygınlaşması ile kültür de üretilen ve pazarlanan bir meta haline gelmiştir. ‘Kitle iletişim araçları üreten gelişmiş ülkeler tarafından, bu araçları üretmekten yoksun ülkelere medyatik ürünlerle birlikte ‘kültür’ de ihraç edilmektedir.’ Toplum olayları bu iletişim araçlarından aldığı imgeler ve simgelerle yorumlar. Dolayısıyla insanlar elektronik sömürüye maruz kalmaktadırlar. Batı ülkelerinden ithal edilen kitle iletişim ürünleri vasıtasıyla Üçüncü dünya ülkelerinde yaşayan insanların davranışlarını, arzularını, inançlarını, yaşam biçimlerini, tüketim sürecinde seçim yapma imkânlarını tüketicilerin gözlerini ve kulaklarını etki altına almayı amaçlamaktadır. .(Önür 2002:190) Bu bağlamda herkes batılı gibi giyinmeli batılının kullandıkları eşyaları kullanmalı ki kendini daha modern hissedebilsin. Ya da başka bir deyişle batılı ünlü bir aktrisin tükettiği nesneyi tüketerek kendimizi o aktris gibi hissedebilmemiz mesajı verilmektedir. Son zamanlarda reklamlarda genelde ünlü ve batılı kişilerin oynamasındaki amaç budur. Örnek verecek olursak Cristiano Ronaldo’nun oynadığı parfüm reklamında ki gibi reklamda ‘benim adım Cristiano Ronaldo ve ben Rexona for men kullanıyorum.’ demesindeki amaç kendinizi benim gibi hissetmeniz için Rexona kullanmalısınız mesajı veriyor. Özdemir’in (1998:98) de ‘belirttiği gibi ‘medya yalnızca aktardığı içerikle etkilemez, içerik aktarırken metnin derinliğinde yer alan her bir unsur da etkileşime katkı sağlar. Metnin derinliğinde arka planda ayrıntıları bulunur.’ Filmlerdeki ya da medya metinlerindeki kahramanların sergiledikleri davranışlar, sahip oldukları nesneler seyirciyi etkiler. Çok az etkilediği zannedilen bu tür ayrıntıda kalan davranış biçimleri esasında gerçek değişim modellemesini yapmaktadır. ‘Kültürel değişim boyutu da büyük oranda bu arka plan ayrıntılarında gizlidir. Çünkü bu arka plan ayrıntılarında hâkim kültüre ilişkin bir yapı örülmüştür ve verilen enformasyon bu yapı bütünlüğü içerisinde sunulmaktadır. Kitle iletişim araçlarında yayılan iletilerle hâkim kültürün diğer kültürler üzerinde hegemonya

19

kurması sağlanmaya çalışılmaktadır. Medya tarafından kurulan hegemonya zora değil, rızaya dayanan bir çerçeve gelişir.’ (Taylan ve Arklan, 2008: 91)Biz batı kültürünün, batı tüketim kültürünün, öteki kültürlere medya aracılığıyla diğer kültürlerde yaygınlaşmasını kültürel emperyalizm desek yanlış olmaz. Batı bunu çeşitli dizi ve reklamlar yoluyla yapar. Batılı ülkelerden gelişmekte olan ya da az gelişmiş ülkelere doğru tek yönlü bir bilgi aktarımı vardır. Dolayısıyla hâkim medya yerel medya üzerinde bir hâkimiyet kurarak kültür akışını böylece yapar. Yerel medya da yalnızca küresel medyanın taklidini yaparak programlar üretir. Burada belirtmek gerekir ki kültür endüstrisinin son günlerde hedefi çocuklar ve gençlerle ilgili tüketimle ilgilenmeye başlamasıdır. Çocuk kültürünün vazgeçilmezlerinden olan oyuncaklar bugün medya devleri tarafından yönlendirilmektedir. Burada çocuklara yeni kahramanlar üretme hedeflenmiştir. Üretilen son kahramanda Harry Poter desek yanlış olmaz. Harry Poter filminden sonra Harry Poter oyuncaklarının çıkması, örümcek adam filminden sonra örümcek adamın oyuncaklarının çıkması buna örnektir. Yerel medya küresel medyanın taklidini yaparak programlar üretir demiştik biz bu programların ya da dizilerin, yarışma programlarının yerel versiyonlarını kendi medyamızda görebiliriz. Örnek verecek olursak Türkiye deki ‘Çocuklar Duymasın’ , ‘Dadı’ ‘Şahane Pazar’ , ‘Kim 500 milyar ister’ gibi ya da Kırgızistan’a da yayın yapan TNT kanalında gösterime giren Univer, Shastlivı Vmeste ( Çocuklar duymasın tarzında bir dizi) Nyanya ( dadı ),Dom 2 ( Biri bizi Gözetliyor.) gibi program ve diziler birer örnek teşkil eder. ‘Toplum bireyin yetişmesinde önemli bir yere sahip olup, aynı zamanda onun toplumsal statüsünü de belirleyen tüketim biçimlerini üzerinde de etkin bir rol oynar. Bu bakımdan firmaların hedef pazarını oluşturan toplumun dikkatle izlenmesi gereğini doğurur.’ Jain, ülkelerin refahı belirli bir gereksinimin düzeyini tatmin ettiği zaman, tatmin edilmesi gereken yeni gereksinimler için kültürel değişimin zorunlu olabileceğini ve bu potansiyeli yakalayabilen firmaların kültürel değişimi yaratabileceğini belirtir. Kültürel devrimin amacı öncelikle ticari sonrada siyasal yakınlaşmayı getirir. Bunu yapabilecek firmaların gelişmiş ülkeler tarafından yapılacağını varsayarsak az gelişmiş ülkelere doğru kültürel asimilasyon olduğunu rahatlıkla görebiliriz. Usiner’e (Usiner 2000: 119 )göre kültürel asimilasyon süreci oldukça uzundur. Bazen bu sürecin tam anlamıyla başarılabilmesi için birkaç kuşaklık zaman gerekebilir. ‘Pazarlamacılar geleneksel toplumlarda değişim aracı olarak önemli görevlere sahiptirler. Ürünle ilgili yeni ve farklı kavramları vurgulamak yerine, bu kavramları geleneksel değerlerle ilişkilendirmek ve
20

farklılıklardan çok benzerlikleri vurgulayarak daha iyi bir sonuç alabilirler.’ (Eren,Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,2000 : 1-19) Örneğin Kırgızistan’daki Coca cola reklamının yanındaki Kırgız halkının kahramanı olan Manas’ı büyük Coca cola ambleminin yanına koymasıdır. Böylelikle benzerlikleri vurgulayarak daha iyi sonuç alma yoluna gitmiştir. Ya da firmalar sunumunu yaptığı ürünün yanın da daha yerel kültürel öğelere de yer verir. Örneğin Mc Donalds ürününü Türkiye de tutundurmak için hamburgerin yanında bir Türk içeceği olan ayranı da vermiştir. Pazarlamacının görevi sattığı malı satmakla kalmayıp aynı zamanda onun kültürünü aşılaması gerekir. Ve bu kültürü aşılaması kaçınılmazdır. Razzouk ve Masters’un (Eren, Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,2000: 16) örneğinde olduğu gibi Arap ülkelerine çamaşır makinesini pazarlarken kadının ailesine daha çok vakit ayıracağı söylemiyle pazara girmiştir aynı zamanda makineyi pazarlamakla kalmayıp onu kullanabilecek kültürü de pazarlamıştır. Jain, Avrupa, Amerika veya Japonya da üretilmiş ürünlerin genellikle son teknolojiye sahip, modern, orijinal ve yüksek kaliteli olarak algılandığını vurgular. Bu tutum gelişmiş ülke firmaları tarafından olası bir kültürel direnişi ortadan kaldırabilen ve hatta kültürel kabulü hızlandıran bir avantajdır. Bu durumun olması halkın yabancı isimli mağaza ve dükkânlara rağbet etmesini doğurabilir. Halkın yabancı isimli dükkân ve mağazalara girmesi de iş yeri sahiplerinin dükkân isimlerindeki seçimleriyle doğrudan alakalıdır. İşyeri sahipleri sattığı ürünlerin kaliteli olduğunu kanıtlamak için işyeri isimlerini yabancı bir isim vererek yapabilir. (aktaran Eren, Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,2000: 13) Ayrıca daha fazla tüketmek gücün ve mutluluğun sembolü olmuş sosyal yapıda sınıf ve kimliği belirleyen ana unsur olarak algılanmıştır. Bu bağlamda ortaya çıkan tüketim toplumu kitlesel üretim sonucunda ortaya çıkan kitlesel tüketime ilişkin yeni bir anlayış olarak algılanır. Buna bağlı olarak da kitlesel tüketim elbette toplumu şekillendirir. Rassuli ‘tüketimi, doğal kaynakların hesapsızca tüketildiği, insanları kendi ürettiklerinden fazlasını tükettikleri, başkalarını ve bir ölçüde de kendilerini yaşam tarzları ile yargıladıkları bir kültürel ortamda var olma hali olarak tanımlar.’ Kendi toplumumuzu değerlendirdiğimizde, batıdan gelen değerler, moda ve tüketim ürünleri yeni yaşam biçiminin temel unsuru olarak algılanır. Üst tabakanın davranışları Batı’yı taklit etme ile şekillenir ve toplum alt katmanları da üst tabakanın değerlerini benimser ve tüketim kültürü aşağıya doğru yayılır. (Üstün ve Tutal 2008: 74)Aynı şey Kırgızistan içinde geçerlidir kuşkusuz. Dolayısıyla

21

tüketim toplumun kültürünü etkilediğinden ve tüketim yapılırken batı örnek alındığından tüketim kültürünün beraberinde toplumun kültürü de değişir. Toplum batının tükettiklerini tüketerek kendini bir batılı gibi hissederken onun değerlerini de alır. Bu da beraberinde kültürel değişimi getirir. Bugün Bişkek şehrine baktığımız da batı giyiniş tarzının aynısını bulabiliriz. Daha Sovyetler birliği dağılmadan ülkeye kaçak yollarla kot pantolonların girmesi halkın tüketim kültürünün o zamanlardan başlayıp batıya dönmesinin bir göstergesidir. Ger ve Belk in yaptıkları araştırmalara göre;(aktaran Üstün ve Tutal 2008: 75) ‘tüketiciler maddi ürünlere sahip olma amaçlarını ‘iyi hayat, medenileşme, batılılaşma, ilerleme, batılılar gibi yaşama, moda’ gibi kavramlarla ifade etmiştir.’ Böylelikle yerel üreticilerde batı markalarını taklit yoluna gitmişlerdir, yerel üreticiler ürünlerinin marka isimlerini yabancı kelimelerle ifade etmek durumunda kalmışlardır. Türkiye’de bilinen bir kot pantolon markası olan Rodi halk arasında yabancı bir marka olarak bilinir. Oysaki Rodi markasının açılımı Remzi Oğulları Dikim İmalathanesidir. Odabaşı ya göre; (Odabaşı 1999: 57 ) ‘içinde yaşadığımız tüketim kültüründe, yabancı isimleri taşıyan ürünlerin daha iyi, daha kaliteli ve seçkin özellikleri olduğu algılanıyor ise, çevremizde uydurma bile olsa yabancı isimlerle dolu mağazalara şaşmamak gerekir. Urfa’daki girişimcinin kaliteli ve seçkin giysiler ürettiğinin kanıtı olarak Harran kelimesinin sonuna i koyarak Harrani markasını üretmesine hayranlıkla bakabiliriz. Talep fazlası üretilen maddi ve manevi kültür öğeleri kitle iletişim araçları aracılığıyla insanlara pazarlamakta ve yapay gereksinimler yaratılmaktadır. Bu yapay gereksinimler de kişileri ‘tüketim kölesi’ haline getirmekte, toplumda tek boyutlu insanlardan meydana gelmeye başlamaktadır.’ (Adıgüzel, 2001: 21) Tüketmek toplumda bir kimlik haline

gelmiştir. İnsanların ne tükettiği başkaları tarafından değerlendirilir. Değişen kültür ve değişim gereksinimler kültürel tüketimi meydana getirir. Burada unutulmaması gereken nokta, üretilmekte ve yayılmakta olan bilgi ve haberlerin kültürel bir ürün olduğu ve ekonomik bir amaca dönük olduğudur. Söz konusu bu amaç ise kitle iletişim araçları ‘teknolojisini üreten ülkelerin kültürünü yaymak ve küresel dünyada bu ülkelerin standartlaşmış popüler ürünlerini satmaktır. Bir anlamda kültür ve enformasyon iç içe girmiştir.’ (Adıgüzel, 2001: 23)Aynı zamanda reklamlar da sunulan sadece mal değil aynı zamanda nesnelerin kültürel anlam ve imgeleridir.(Coca Cola ve Ramazan örneği ) Ekonomik küreselleşmeye verilecek örneklerden biri de Mc Donalds işletmeleridir. Biz Mc Donalds işletmelerini Bişkek’te görmesek bile bu işletmelerin

22

taklitlerini Mc Burger adıyla görebiliriz. Bişkek şehrinde Mc Donalds gibi işyerlerini her geçen gün değişik adlarla çoğaldığını belirtmek gerekir. Kellner’e göre, (Kelner 1991: 64 ) ‘gerçekte reklamcılık ve moda, başlı başına bir değer, politika erkek ve kadın tipleri, doğru ve yanlış gündelik toplumsal davranış şekilleri sunmakta olan bir ideoloji biçimidir.’ Dolayısıyla bu iki kültür endüstrisi kolu, tüketim talebinin oluşturulmasında ve davranışların şekillendirilmesinde hayati önemi bulunan toplumsal ve ekonomik işlevlere sahiptir. Sonuçta da reklam ve moda endüstrisi tarafından yeni bir tüketim toplumunun katılmaları öngörülmektedir. Amaç tüketimi olabildiğine körüklemek ve sahip değerleri ve tüketim ideolojilerini diğer insanlara bu yolla aşılamaktır. Mesela Türkiye de kahvaltı kültürünü değiştiren bir ürün olan Nesquick mısır gevreğinin sütle karıştırıp kahvaltılarda yenmesini örnek verebiliriz. Türk kültüründe bulunan kahvaltıda zeytin, peynir gibi yiyeceklerin yerine yavaş yavaş batıdan empoze edilen bu kahvaltılık ürünlerinin almasını buna en iyi örnektir. Aynı örnek Kırgızistan içinde geçerli tabii ki. Yine başka bir örnek te Coca Cola’nın diğer ülkelere girmesi için o ülkenin kültürüyle anlamlandırması gibi. Ramazan da Coca Cola’nın tüketimini artırmak için gelinen sonuç Coca Cola bir Ramazan içkisi halini almasıdır. Reklamda ‘Nerde kaldın Ramazan’söylemi bunu en iyi temsilidir. Coca Cola Kırgızistan’a ise Manas la özleştirilip girmiştir. Günümüzde reklamlar, ürün veya hizmet ürünleri bir takım duygularla eşleştirip popüler kültür ürünlerinden aldıkları simgeleri kullanarak bu ürünleri tanıtma yoluna giderler. Açık işlevi ürünleri satmak olan reklamların bize sundukları, sadece satmaya çalıştıkları ürünlerin doğasında var olan nitelikler değildir. Tüm bu ürünler bizim için bir şeyler ifade eder. Bunu gerçekleştirirken de yaşam içinde var olan nesneleri, şeyleri şekillendirme yoluna gider. (Batı, 2005: 34) Örneğin Türkiye’de hazır kart reklamı burada sim kartına özgür kızı kullanarak hazır kartı özgürlük duygularıyla eşleştirip tanıtım yoluna gitmiştir. Yine Sprite reklamında da ‘ imaj hiçbir şey dir susuzluk her şey’ diyerek aslında imajsız olmanın imajını çizmiştir. İmajsızlığı Sprite‘la eşleştirip ürünü tanıtma yoluna gitmiştir. Reklamlar yeni anlam yapıları oluşturmanın yanında, oluşturdukları anlam süreci içerisinde, duyguları, düşünceleri, insan yaşamıyla ilgili her türlü şeyi şekillendirerek insanların toplum içerisinde statülerini, sınıflarını belirler. Bu durum bireylerin satın

23

alabildikleri ürün ve hizmetlerle toplumdaki konumlarının belirlenmesi sonucuna gider. İnsanların satın aldıkları otomobille bile bir alt gruba dâhil olabilirler. Tüketici davranışı kişinin özellikle ekonomik ürünleri ve hizmetleri satın alma ve kullanmadaki kararları ve bunlarla ilgili faaliyetleri olarak tanımlanır.(Odabaşı ve Barış 2003: 29) Kültür günlük yaşamımızı temsil ettiğinden tüketim alışkanlıklarımızı ve davranışlarımızın oluşmasında da başrol oynar. Satın aldıkları ürünlerin yalnızca fiziksel özellikleriyle sınırlı tutmayıp, fayda sağlayan bir bütün olarak gören tüketiciler için marka, ürünün işlevsel yönünün ötesinde o kişiye değer katan bir unsur olmaktadır. Bu nedenle marka tüketicilerin kendilerini ifade etmede kullandıkları bir araçtır. Böylece mağaza ve dükkân seçimi de tüketici davranışlarının önemli bir bölümünü oluşturur. Buna göre, sosyal ve kişisel güdüler mağaza ve mağaza içi özelliklerle birlikte mağaza seçimini belirlemektedir. (Odabaşı, Gülfidan 2003: 380-381)Küresel medya kanalları yolu ile kişilere bilgi aktarıldığını varsayarsak, küresel medyanın dili de İngilizce olduğundan küresel medyaya maruz kalan toplumlar İngilizce isimli mağazalara yönelebilirler. Kendilerini ifade etmek için sadece İngilizce isimli mağazalardan alışveriş yapabilirler. Bu bağlamda kar amacı güden işletmeler mağaza isimlerini kendi dilinde vermeyip İngilizce bir ad koyarlar. Bişkek şehrine baktığımızda markalaşmış mağazaların olduğunu görürüz. Adidas, Puma gibi mağaza isimlerinin bu markalardan koyulmasının sebebi markalaşma süreci içinde Adidas ve Puma markasının başka bireylere karşı bir mesaj vermesi ve kişinin kendini bu markayla ifade ettiğinden mağazalara bu marka isimleri konulmuştur. ‘Dil, bir toplumda şüphesiz en yaygın iletişim aracıdır. İletişimden de öte o toplumu bir arada tutan birlikte yaşamalarına olanak sağlayan en önemli kurumdur.’( Aksan 1983: 15)İnsanlar ana dillerinde düşünürler, rüya görürler ve yaratıcı özelliklerini ana dilleriyle geliştirirler (Gökçora, 2004:1) Dili etkileyen faktörlerse kültürel gelişmeler, sosyal gelişmeler, siyasi gelişmeler, teknolojik gelişmelerdir. (Demirbağ 202: 126) Eğer bir dile dışarıdan belirli bir müdahale gelmediğini varsayarsak ve ya bir dili konuşan insanların sosyo-ekonomik, kültürel ve siyasi yapılarında bir değişme meydana gelmezse, o dil, büyük ölçüde varlığını sürdürür. (Karabulut, 2005: 19) Bir dilin ölmesi için, o dili kullanan toplumun konuşmayı unutması değil, toplumsal ve siyasal sebeplerden dolayı o dilin başka bir baskın dil tarafından zaman içerisinde yavaş yavaş kullanım dışına itilmesi ve etkisizleştirilmesi ile açıklanır. Aitchison diller kendilerine ihtiyaç duyulmadığı, yani ailelerin bu dili kendi çocuklarına aktarmak için çabalamalarını gerektirecek yeterli sosyal işlevleri kalmadığı zaman yok olup giderler. (aktaran Karabulut, 2005: 19) Kırgızistan
24

toplumuna baktığımızda Rusçayı prestij bir dil olarak görürüz. Burada ülkenin dili olan Kırgızca prestij bir dil olan Rusça karşısında ezilmesi söz konusudur. Halk Kırgızcayı bir bakıma etkisizleştirmiş, kullanım dışına itmiştir. Bu bakımdan işyerleri isimlerinde Rusçanın etkisini görebiliriz. Ayrıca Kırgızca karşılığı olmayan mesleki kelimeleri işyerleri isimlerinde verilir. Örneğin Vulkanizatsya (Eksozcu ) mesleğinin Kırgızca karşılığı yoktur. Ayrıca ülkenin iki resmi dilinin olması ( Rusça ve Kırgızca) işyerleri isimlerinde Rusça kullanılmasında ve Kırgızcanın Rusça karşısında ezilmesinde etkisi büyüktür. Kırgızistan halkının büyük bir çoğunluğu Rusça konuştuğunu varsayarsak bütün kesimden halkın anlayabilmesi için işyerleri isimlerinin Rusça adlandırılmasına sebep olabilir. Küreselleşme süreciyle birlikte üretim ve tüketim toplumları arasındaki alışveriş sadece mal ve hizmetle sınırlı kalmamış, sunulan mal ve hizmetlerin içinde bunu üretenlerin dil ve kültürleri de yer almaya başlamıştır. Böylece, küresel kitle kültürü ve bu kültürün dili olan İngilizce, gelişen iletişim teknolojilerinin de yardımıyla dünya üzerinde büyük bir hızla yayılmaya, baskın duruma geçmeye başlamıştır.(İçli,2001:165)Biz bu baskınlığı sokağa yansıyan işyeri isimlerinden görebiliriz. Kırgızistan’da yaşamamıza rağmen İngilizce isimli mağaza ve dükkânlar oldukça çoğunluktadır.

25

I. BÖLÜM

I ÇALIŞMANIN PROBLEMİ NE DAİR GENEL ANLAMLAR

1.1. PROBLEMLER

1- Mağaza ve dükkân isimlerinin yabancı kelimelerden oluşuyor. 2- Mağaza ve dükkân isimlerinde yabancı kelime kullanılmasının sebebi küreselleşme ve medya mıdır? 3- Sosyal, ekonomik ve siyasal gelişmeler mağaza ve dükkân isimlerinin yabancı kelime olmasındaki rolü var mıdır? 4- Popüler kültürün dükkân ve mağaza isimlerinin yabancı olmasındaki etkisi nedir? 5- Yerel medya kanallarının mağaza ve dükkân isimlerinde yabancı kelime kullanılmasındaki rolü nedir? 6- Yerel program üretme sürecinde teknoloji ve insan kaynakları dükkân ve mağazaların yabancı kelimelerden oluşmasını etkiliyor mu? 7- Reklamların Mağaza ve dükkân isimlerinde yabancı kelime kullanılmasındaki rolü nedir? 8- Kitle üretimi ve kitle tüketimi mağaza ve dükkânların yabancı kelimelerden oluşmasındaki etkisi nedir? 9- Yabancı ürünlerin ülke içerisindeki imajı dükkân ve mağazaların yabancı kelimelerden oluşmasını sağlar mı? 10- Yerel denetimin olmaması mağaza ve dükkân isimlerinin yabancı isimlerden oluşmasına etkisi nedir? 11- Kent kimliğinin dükkân ve mağaza isimlerinin yabancı isimlerden oluşmasındaki etkisi nelerdir? 12- Kırgızistan’ın iki resmi dilinin olmasının işyerleri isimlerinin yabancı dilden oluşmasına etkisi nedir? 13- Tüketici davranışlarının işyerleri isimlerine yabancı dilden verilmesine etkisi nedir?

26

1.2.AMACI VE ÖNEMİ

1- İnsanlar doğdukları andan itibaren diğer insanlarla iletişime geçer birbirlerine sordukları ilk soru da tanıştığı kişinin ismini sormaktır. Bir kişinin ismine bakarak onun milletini öğrenebildiğimiz gibi o isim bize o kişinin ailesi hakkında da bilgi verebilir. Türkçe isimlerden örnek vermek gerekirse İslamcı bir ailenin çocuğuna verdiği isim Mustafa, Ahmet olabildiği gibi sosyalist bir ailenin çocuğuna verdiği isim Devrim, Ulaş olabilir. Buradan da anlaşıldığı gibi isimler bizim

düşüncelerimizin arka planını oluşturur. Ayrıca bir ülkede bulunan mağaza ve dükkân isimleri de bize o ülkenin neresi olduğu hakkında bilgi verdiği gibi yine ilk izlenimlerimiz bu işyerleri isimlerine göre şekillenir. Kırgızistan’ın Bişkek şehrine baktığımızda mağaza ve dükkân isimlerinin çoğunu yabancı kelimelerden oluştuğunu görürüz. Bu durum bize ülkenin öz dili olan Kırgızcadan uzaklaşıldığının göstergesi olabileceği gibi daha birçok şeyinde göstergesi olabilir. Bişkek şehrinde iş yerleri isimleri neden yabancı dilde diğer bir ifadeyle insanlar kendi öz dilleri dururken, işyerleri isimleri neden yabancı dillerden seçiliyor. Çalışmamız bittiğinde bunların nedenleri ortaya konmuş olacaktır.

2- Küreselleşme geçen yüzyılın sonlarından itibaren dünyaya damgasını vuran olay ve kavramlardan biridir. Bu kavramın zihinsel arka planında bir şeyi dünya ölçeğinde kılma, dünyaya mal etme düşüncesinin olduğunu ve küreselleşmenin bizde olanı dünyaya vermek, başkalarında olanı almak olduğu belirtilir.(Oğuz: 2001) Küreselleşmenin kültürel boyutuna baktığımızda kitle iletişim araçları yoluyla tek bir kültüre doğru gidildiği görülmektedir. İnsanların aynı kültür kaynaklarından beslenmesi üretilen popüler kitle kültürünün etkisi altında kalması, kültürel küreselleşme sürecini hızlandırmıştır.(Atasoy: 2005)Yine küreselleşme bağlamında genelden yerele bir bilgi aktarımı söz konusudur. Küreselleşmenin dili İngilizce olduğundan İngilizce bilmek ya da konuşmak kişiye bir statü katar. Buna göre İngilizce isimli işyerleri isimleri popülarite kazanabilir. Medyanın küresel etki altında olması sebebiyle yabancı isimlerin popülarite kazanması dükkan ve mağaza isimlerin verilirken yerel isimlerin seçilmemesinde etkisi var mı ya da yok mu? Çalışmamız sonucunda anlaşılmış olacaktır

27

3- Kent kimliğinin oluşumu için bir süreç gerekir. Tıpkı kentin kendisi gibi kimliğinin de zamansallık boyutu bulunur.(Tekeli: 1991)Kent kimliğinin oluşumu tarihsel bir süreç içerisinde gerçekleşir. Dünya çapında oluşan sosyo ekonomik gelişmeler ülkeyi etkilediği gibi o ülkenin şehirlerini de etkiler ve bu ülkede başlayan değişim kent kimliğinin oluşmasına katkıda bulunur. Kentin tarihi ve içerisinde bulunduğu zaman ki durumu o kentte bulunan işyerlerinin isimlerini etkileyebilir. Bişkek şehrindeki mağaza ve dükkân isimleri sosyoekonomik bir sebebe bağlanabilir mi? Siyasi gelişmeler işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden seçilmesini etkiler mi? Etkilerse nasıl etkilediğini çalışmamız sonucunda anlaşılmış olacaktır.

4- Popüler kültürün kaynağı batıdır. Bu kavramın oluşmasındaki asıl sebep kapitalist üretim ilişkilerinin kültür alanını biçimlemek ana etmen haline gelmesidir. İlk popüler kültür ürünleri ise resimli magazin dergileri ve romanlar olduğunu görürüz.(Erdoğan 2005) Tüketimin körüklenmesi için satın aldığımız mal ve hizmetlerin yanında o malda olmayan suni bir duygu yaratıldı. İnsanlar satın aldıkları mal ve hizmetlere göre sınıflanır oldular bu bakımdan statü ve sınıf kazanmak için insanlar daha çok tüketir hale geldiler. Sınıf atlamak için sadece tüketmekle kalmayıp aynı zamanda batının tükettiklerini de tüketmek gerekir. Batının neyi tükettiklerini de biz medya kanalları yoluyla öğreniyoruz. Bu bağlamda Popüler kültürün işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşmasında etkisi var mıdır? Varsa popüler kültürün işyerleri isimlerindeki rolü ne kadar etkilidir? Çalışmamızın sonucunda açıklanmış olacaktır.

5- Medya günümüzde yaşantılarımızın şekillenmesinde önemli rol oynar. Küresel kültürün yönlendirme gücü batı teknolojisi ve batı medyasıdır. Batıdan yani gelişmekte olan ülkelerden az gelişmiş ülkelere doğru kültür empoze edilir. Batı bunu medya ve gelişmiş teknolojisi sayesinde yapar. Yerel medya kanalları ya bu programları batıdan bire bir alır. Ya da batıda olan programları yerele uyarlayarak

28

batının taklidini yaparak yayınını sürdürür. Kırgızistan yerel medya kanallarına baktığımızda yerel kanallar yoluyla batı tarzı yayın yapan kanallar sunulur.(NBT kanal Kırgız kanalının CTC Rusya kanalıyla ortak yayın yapması gibi.)Peki bu bağlamda Kırgızistan’daki yerel medya kanallarının işleyişinin işyeri ismi seçiminde etkisi var mı yok mu? Varsa yerel medya kanalları işyeri isimlerini nasıl etkiler? Çalışmamız bittiğinde bu sorular cevaplanmış olacaktır.

6- Teknoloji ve insan kaynakları, yerel program üretme açısından çok önemlidir. İnsan kaynaklarının ve teknolojinin yetersizliği yerel program üretmeyi sınırlar. Bu bağlamda dışarıdan beslenen medya kanalları kendi kültürel öğelerine yönelik programlar üretmekte zorlanırlar. Böylece dışarıdan gelen kültürel tehditlere karşı savunmasız kalırlar. Yerel program üretememe işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşmasını etkiler mi etkilemez mi? Etkilerse nasıl etkilediği çalışmamızın sonunda açıklanmış olacaktır.

7- Kitle iletişim araçlarının gelişmesi ile kültür de pazarlanan bir meta haline gelmiştir. McPhall a göre (1991:151) yabancı batı ülkelerinden ithal edilen kitle iletişim ürünleri vasıtasıyla az gelişmiş ülkelerde yaşayan insanların davranışlarını ve yaşam biçimlerini tüketim sürecinde seçim yapma imkânlarını etkisi altına almayı amaçlamaktadır. Buna göre batıdan gelen reklamların etkisiyle insanlar kendilerini batılı gibi hissetmeleri için bu ürünleri tüketmeleri gerekmektedir. Çünkü reklamlarda verilen mesaj budur. Bu bağlamda medya kanallarında yayınlanan reklamlar işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşmasını etkiler mi etkilemez mi? Reklamların işyeri isimlerinin verilmesindeki rolü nedir? Çalışmamızın sonucunda açıklanmış olacaktır.

8- Jain, e göre( aktaran Eren,Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,2000 : 13) ülkelerin refahı belirli bir gereksinimin düzeyini tatmin ettiği zaman, tatmin edilmesi gereken yeni gereksinimler için kültürel değişimin zorunlu olabileceğini ve bu potansiyeli yakalayabilen firmaların kültürel değişimi yaratabilir. Bu sayede de kültür çeşitli pazarlama stratejileriyle biraz da olsa değiştirilebilir. İnsanların

29

alışkanlıkları bu stratejilerle değişir ya da bir mal o kültüre mal edilip o mal ve ya hizmetin tüketimi sağlanabilir. Örneğin Türkiye’de Coca Coca nın Ramazan da iftar vakitlerinde tüketilen bir içecek halini alması gibi. Ayrıca talep fazlası üretilen ürünler insanları tüketim kölesi haline getirmekte bu üretilen malların satımı içinde mal ve hizmetler suni duygularla eşleştirilmektedir. Bu gibi nedenler kültürü etkilediği gibi bir millete mal olan işyerleri isimlerini de doğrudan etkileyebilir. Bu açıdan baktığımızda kitle üretimi ve kitle tüketimi işyerleri isimlerine yabancı isimler verilmesini etkiler mi etkilemez mi? Etkilerse nasıl etkilediği çalışmamız sonunda açıklığa kavuşmuş olacaktır.

9- Medya yoluyla halkta oluşan bilişe göre batıdan gelen ürünler daha kaliteli yerli ürünler ise kalite bakımından daha kötüdür. Halk batıdan gelen malları kullanarak kendini daha medeni ve modern hissedebilir. Kırgızistan toplumunun tüketim alışkanlıkları yerli imalatlara da yönelik olabilir.Bunları çalışmamızın sonucunda daha net göreceğiz.Yabancı ürünlerin Kırgızistan içerisindeki imajı nedir? Yabancı ürünlerin Kırgızistan içerisindeki imajı işyerleri isimlerinin yabancı isimler verilmesini etkiler mi? Etkilemez mi çalışmamız sonucunda anlaşılmış olacaktır.

10- Türkiye de yasalara göre şirketlerin ticaret unvanlarının Türkçe olarak belirlenmesi gerekiyor. Ancak bu maddeye istisna olarak şirketin faaliyet konusuna giren mal ve hizmetlerin yabancı dilde olması ya da şirket ortakları arasında bir yabancının olması halinde şirket isminde yabancı kelime bulundurulmasına izin verilmiştir. Buna karşılık işyerleri isimlerinde böyle bir uygulama yok. Kırgızistan’da da işyerleri isimlerini denetlemeyle ilgili bir kanun konulmamıştır. Bu da herkese istediği bir ismi işyerine verebilme olanağı sağlamıştır. Bu durum Kırgızistan’ın Bişkek şehrindeki işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşmasını etkiler mi? Eğer etkilerse nasıl etkiler çalışmamız sonunda anlaşılmış olacaktır.

30

11- Kentin kimliği işyerleri isimleri bakımından büyük bir öneme sahiptir. Bir kentin tarihi uğradığı işgaller, siyasi, ekonomik ve tarihi gelişmeler kenti etkilediği gibi o kentte yaşayan insanları da etkiler. Kırgızistan’ın Sovyetler birliğinde ki varlığını göz önüne alırsak o tarihten günümüze kadar heykellerin, binaların, parkların günümüze kadar ulaştığını görürüz. O tarihlerde yaşayan insanların çoğunluğunun Rusça konuştuğunu varsayarsak günümüzde işyerleri isimlerinde etkilerini görebiliriyiz? Bişkek şehrinin kentsel kimliği ve kent kimliğinin işyerlerinin yabancı isimlerden oluşmasına etkisi var mı yok mu? Çalışmamız sonunda anlaşılmış olacaktır.

12- Dil insanların iletişimini gerçekleştirmesi bakımından en etkili araç olmakla birlikte insanları bir arada tutan tek şeydir. İnsanlar konuştukları dille kimliklerini belirledikleri gibi yine o dille bir millete aidiyetini de belirtirler. Kırgızistan’a baktığımızda çoğunlukla Rusça konuşulduğunu görürüz. Kırgızların kendi dillerinde değil de Rusça konuşması Rusçayı prestijli bir dil haline getirip Kırgızcayı da kullanım dışına itmektedir. Ayrıca ülkenin iki resmi dilinin olması ve medya kanallarının çoğunluğunun Rusça yayın yapması gelecek yeni nesillere Kırgız dilini aktarımını engellemektedir. Bu bağlamda Kırgızistan’ın iki resmi dili olmasını göze alarak bu durum işyerleri isimlerinin yabancı dilden oluşmasını etkiler mi? Etkilerse nasıl etkilediği çalışmamız sonucunda açıklığa kavuşmuş olacaktır.

13- Marka tüketicilerin kendilerini ifade etmekte kullandıkları araçtır.(Smith2002 )Mağaza ve dükkân seçimi de tüketici davranışlarının bir bölümünü oluşturduğundan bu mağaza ve işyerleri tüketici davranışlarına göre şekillenir. Küresel medyaya maruz kalan toplumlar genelde dükkân ve mağazaları batı standartlarına göre seçebilirler. Mal ve hizmeti satın aldığı mağaza ve dükkânlar tüketici için bir statü oluşturabilir. Küreselleşmenin de etkisiyle tek tip tüketici davranışları olmasına karşın ülkenin refahı da tüketici davranışlarını etkileyen ana unsurlardan biridir. Bu bağlamda Kırgızistan toplumun tüketici davranışları işyerleri isimlerinin yabancı isimlerden verilmesini etkiler mi? Etkilemez mi? Etkilerse nasıl etkilediği çalışmamız sonunda anlaşılmış olacaktır.

31

1.3. ÖNEMİ Günümüzde küreselleşmeyle birlikte kitlesel iletişim araçları kültür üzerinde büyük öneme sahiptir. Kültür asimilasyonunda ve kültürel değişimde reklamların rolü büyüktür. Reklamlar mal ve hizmetle birlikte bize sundukları malların içinde olmayan yapay bir duygu aşılarlar böylece kültürel değişim başlamış olur. Çalışmamız kültür çalışanları ve sosyologlar açısından önemlidir çünkü yaşanan değişimlerin bir göstergesi de sokaklardır. Kültürel değişim bir bakıma sokakta başlar. Ayrıca dünya çapında pazarlamada pazarlama stratejileri önem kazanır. Hedef ülkenin kültürüne ait ürünler pazarlama yapanlar öncelikle pazarlama yapacağı ülkenin değerlerini bilmek zorundadır. Çalışmamız yabancı yatırım sahipleri için bu bakımından büyük bir öneme sahiptir. Mal ve hizmetlerin pazarlanması için pazarlanacak toplumun kültürel yapılarının saptanması bakımından da bu çalışmamız pazarlama çalışmaları yapacaklar içinde yol gösterici olacaktır. Politika saptama bağlamında iç çevrenin önemi olduğu kadar dış çevrenin ve medyanın etkisi önemlidir. Kültürün korunması ve toplumun bilinçlenmesi açısından devlet politikası saptayanlar açısından çalışmamız önemlidir. Ayrıca sivil toplum kuruluşları bakımından da çalışmamız yol gösterici olacaktır İşyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşması içinde bulunduğumuz toplumun kendi öz kültüründen uzaklaştığının göstergelerinden biridir. Yerel denetimin eksikliği işyeri isimlerine yabancı dilde vermesinin bu bağlamda öne çıkan temel etkenlerinden biridir. Denetim getirmeme bir bakıma değişen kültürü körüklemektir. Bu bakımdan yerel yönetim stratejileri uygulayanlar ya da yerel yönetim de çalışanlar için çalışmamız önemlidir. İşyeri sahipleri işyerlerine yabancı isimler vererek bir bakıma kültürün öz benliklerinden uzaklaşmasına teşvik ediyorlar. Kar amacı güden işyerleri farkında olmadan öz kültürüne büyük bir kötülük ediyorlar. Çalışmamız işyeri sahiplerinin bilinçlenmesi açısından önemlidir. Kültür Bakanlığı, öz kültürü korumakla yükümlüdür. Kültürüne zarar verecek şeyleri ortadan kaldırmak ya da zararı en aza indirmek onun görevleri arasındadır. Değişen kültürün dükkân isimlerinden gördüğümüzü varsayarsak acil önlem alınması bakımından çalışmamız önemlidir. Milli bilinci uyandırma çalışmaları yapılması gerekir.

32

Küresel medya sahipleri kendi kültürlerini yaymak için kuşkusuz medyayı kullanır. Bu medya kanalları vasıtasıyla İnsan biçimlenir. Tutum ve davranışlarında medya önemli bir rol oynar. Kırgızistan’daki medya sahipleri kendi kültürlerini içeren programlar yapmalıdır. Çalışmamız Kırgız medya sahipleri ve Devlet medya kanallarının bilinçlenmesi açısından da önemlidir. Halkın küçük olarak gördüğü şeylerin aslında büyük bir öneme sahip olduğunu da çalışmamız da bulabilirsiniz. Mağaza ve dükkân isimlerinde yabancı kelimelerin kullanılmasındaki ana sebepler kültürel değişimdir ve halkın medya kanallarından farkında olmadan negatif yönde etkilendiğini de söylemek gerekir. Çalışmamız halkın bilinçlenmesi bakımından büyük bir önem taşır. VARSAYIMLAR 1-Usiner, medya kaynaklı filmler, diziler, reklamlar yoluyla firmaların mallarını satabilmesi için toplumda kültürel değişim yapılmaktadır. Buda beraberinde Kültürel Asimilasyonu getirir. 2-Küreselleşme boyunca tek bir merkezden yerel kültüre doğru kültürel etkileşim söz konusudur. 3-Kültür üretimi, pazarlamacılar mal ve hizmetlerini satmak ve ya bir toplumun pazarına girmek için kültür üretirler. 4-Kırgızistan yerel program üretme sınırlıdır. İnsan kaynağı ve teknolojinin yetersizliği yerel program üretmeyi sınırlar.

1.4. Problem Sunumları Çalışmada saptanan ve temel problemler ele alındığında problem sunumlarımız aşağıdaki gibidir. Problem 1. Adlandırma, dükkân isimleri, insanlar neden isim koyar, yabancı dil de isim koymak neye yarar, zararları neler? Kültür bozulur mu?

33

Bişkek şehrinin işyerleri isimleri Kırgızcadan fazla diğer yabancı dillerde bulunan kelimelerden oluşması dikkat çekiyor. İnsanlar neye göre bu isimleri veriyor? Steve Rivkin in yaptığı araştırmalara göre insanlar öncelikle hatırlanma olasılığı yüksek ve anlamlı isimlerden seçiyorlar. Dünyadaki şirketlerde aile yönetimin var olduğunu varsayarsak. Şirketlerin büyük bir bölümünün soyadlarını bu firmalara verdiğini görebiliriz. Örneğin Koç, Sabancı, Eczacıbaşı vb. gibi. İnsanlar neye göre kendi dillerinde olmayan kendi dillerine yabancı kelimeleri işyerlerine veriyor? İsmail Doğan’ın Ankara’da yaptığı,105 işyerini kapsayan araştırma sonuçlarına göre işyeri isimlerinin verilmesine neden olan etkenleri şöyle sıralamış: Toplumda batılı kavramlara karşı gelişen duyarlılık % 3 Toplumda doğulu kavramlara karşı duyarlılık % 2 Farklı olma duygusu % 15 Ticari açıdan işlevsel olacağı düşüncesi % 17 Kişisel yaşantı ile ilgili olması % 32 Kendi dışındaki etkenler % 6 İdeolojik gerçekler %17 İşlevsel bir mesaj bulma kaygısı % 4 İşyerlerinin bir bayi temsilcisi olması % 3 İşyerinin konusuna uygun olması % 1

Ertuğrul Yaman a göre: İşyerlerine yabancı adlar verilmesinin en temel sebebi satıcıların daha çağdaş görünme, kaliteli mal satıyormuş havasını verme gayretidir. Bir kısım insanımız, içindeki aşağılık duygusunu yabancı isimlere başvurarak giderme çabası içindedir. Sanem Alkibay’a göre ise İngilizcenin egemen bir dil olarak günlük yaşantımıza girmesini, evrensel bir dil olmasına bağlayabileceğimiz gibi kulağa hoş gelme ve farklı olma düşüncesinin isim seçiminde ön planda geldiği düşünülebilir.

34

Bizin araştırmamızda bu araştırmalardan farklı olarak Bişkek şehrinde yapmamız olmamızdır. Bu araştırmalar Türkiye de yapıldı mutlaka Türkiye ve Kırgızistan arasında konum, tarihi geçmiş, kültür ve resmi dilleri itibariyle farklılıklar var biz bu farklılıklarında çerçevesinde Kırgızistan’ın Bişkek şehrine yönelik bir araştırma yapacağız

araştırmamamızın Türkiye’ye benzer yanları olabileceği gibi farklı yanları da olabilir. Alkibay’ın İngilizcenin egemen bir dil olmasını biz Bişkek şehrinde Rusça olarak da görebiliriz. Tüm bu varsayımlar araştırmamızın sonunda açıklığa kavuşacaktır. İsmail Doğan’ın araştırmalarındaki vardığı sonuç, dildeki yabancılaşmanın ekonomik ve kültürel gelişimin bir sonucu olduğu ve dilin bu bağlamda bozulmaya uğramayacağını, yeni ve farklı olanı reddetmenin ülkeye girişini engellemeyeceğini ve yeni gelen kültürün yerel kültürün kültür dağarcığını genişleteceğini savunur. Ertuğrul Yaman ise tam tersine işyerlerine verilen isimlerin kültürel bir tehdit oluşturduğu kanısındadır. Türkiye de yapılan iki araştırmadan da farklı sonuçlar çıkarılmış olmasına rağmen bizim araştırmamız Kırgızistan’da yapılacağından işyerlerine verilen yabancı isimlerin Kırgız kültürüne zarar verip vermediği de araştırmamız sonucunda açıklığa kavuşmuş olacaktır.

Problem 2.Küreselleşme ve medya işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden verilmesini ne kadar etkiler? Bu bağlamda küreselleşmiş medyanın rolü nedir? Küreselleşme siyasi, iktisadi ve kültürel alanda dünya ülkelerini etkileyebilir. Küreselleşmenin tek bir kültürden gelip diğer kültürleri etkilediğini varsayarsak kültür üzerinde önemli tehditler oluşturabilir, yerel kültür çeşitli yollarla aşınabilir. Küreselleşme kuşkusuz medya yayın organlarıyla dünyaya yayılır. Bunu internet hızlandırmıştır. Uydularında yardımıyla biz dünyadaki bütün televizyon kanallarını seyredebildiğimiz gibi internet yoluyla da dünyada yayınlanan gazete ve dergilere kolayca ulaşabiliriz. Medyanın insanları şekillendirdiğini varsayarsak küreselleşen medyadan yerele doğru bir enformasyon alışverişi yaşanır bu sayede insanlar küreselleşmiş medyanın yönlendirmeleriyle

davranışlarını ve tüketim davranışlarını değiştirebilirler.

35

Stuart (Stuart 1998: 39-61) yeni bir küreselleşmeden bahseder ve bu yeni küreselleşme Amerikan kültürüne doğru gitmektedir. Amerikan ürünlerinin, tüketim alışkanlıklarının, kültürel değerleri egemen olabilir. Kürselleşmenin dili İngilizce olduğunu varsayarsak bununda etkisiyle işyerlerine yansıyan İngilizce isimleri görmezlikten gelemeyiz. İşyerlerine yabancı isimler verilmesinin elbette tek nedeni küreselleşme değildir ama nedenlerinden biri olabilir. Burada önemli olan küresel medyanın kültüre yönelik etkilerini en aza indirmektir. Yerel medya kanalarıyla verilen mesajlar bu bağlamda önem kazanabilir. Yerel medya küresel medyanın taklidiyle şekilleniyorsa o ülkenin kültürü zarar görebilir. Yerel medyanın verdiği mesajlar önemli olduğu gibi o medyanın yayın dili de oldukça önem kazanır. Problem 3. Sosyal, ekonomik ve siyasi gelişmeler işyerlerinin yabancı kelimelerden oluşmasını nasıl etkiler? Değişen dünyada, artık tek değişmeye hiçbir şeyin karşı koyamadığı günümüzde; kentlerde değişime ayak uydurmaktadır. İletişim, bilgi ve kentin değişen yüzünün yarattığı değişimi insanların gerçekleştirdiği ve alıştıkları yaşam standartlarının ve düzeninin değişmesi, toplumsal ilişkilerin kopması, kendini yalnız hissetmesi ve aile kavramındaki anlam kaybı toplumsal doku bozulması gibi olaylar kentte toplumsal değişimlerin örneklerinden bir kaçıdır. Artık insanlar kentleri değil kentler insanları değiştirir hale gelmiştir. İnsan davranışlarını yaşadığı çevreye göre şekillendirir. Kentte yaşanan sosyal değişimler insanları etkileyebilir. Kentsel değişim insanlar üzerinde fiziksel ve çevreyle ilgili farklılıkları, sosyal yaşam ve yaşama biçimine ait farklılıkları doğurmuştur. Johnson, fiziksel ve çevreyle ilgili anlamda kentleri belirleyen, farklılaşma, seçicilik ve bağımlılık gibi üç faktörden söz eder.(Johnson 1974:30) Farklılaşma, fiziksel ve mekansal olarak başlar ülkenin ekonomik durumu kentlere şekil verir. Günümüzde ekonomik durumu iyi olan ülkelerdeki rastladığımız büyük alışveriş merkezlerinden bahsedebiliriz. Ekonomik durumu iyi olan insanlar zaman kaybetmemek için ihtiyacı olan şeyleri bu büyük alışveriş merkezlerinden alırlar, çünkü aradığı her şey bu devasal alışveriş merkezlerinin içerisindedir. Ve bu alışveriş merkezlerini isimleri genelde yabancı bir dil de adlandırılır. Yabancı dilde isim verilmeyen alışveriş merkezlerinin de sonunda centre, plaza, stores gibi kelimeleri görebiliriz. Bişkek şehrinden örnek verecek olursak. Dordoi Plaza, Beta Stores, Vefa Centre.

36

Ülkeler belli bir refah düzeyine ulaştığında bazı firmaların ülkelerdeki kültürü etkiler ve böylece kültürel dönüşüm yaşanır. Bu kültürel değişimin amacı tamamen ekonomik olarak gözükse de ticari yakınlaşma sağlayan ülkeler daha sonra siyasal yakınlaşma getirir. Bunu yapabilecek firmaların gelişmiş ülke firmaları olduğunu da varsayarsak az gelişmiş ülkelere doğru bir kültürel asimilasyon görülebilir. Kültürel asimilasyona maruz kalmış ülkelerin tüketim alışkanlıkları değişebileceğinden, bu gelişmiş ülkelerden gelen mal ve hizmetleri daha kaliteli olarak görebilir ve bu da işyerleri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşmasına olanak sağlayabilir. Şöyle ki ülkede oluşan siyasal değişim, ülkeler arasındaki siyasal yakınlaşma işyerleri isimlerine etki edebilir. Problem 4. Popüler nedir? Popüler kültür dükkân ve mağaza isimlerinin yabancı olmasındaki etkisi nedir? Nasıl etkiler? Popüler kültürün en klasik anlamı halka ait olan demektir. Alemdar ve Erdoğan a göre (Alemdar ve Erdoğan 205: 30 ) bu kavram birçok kişi tarafından toplumca sevilen, toplumun benimsediği, kabullendiği, sevilen beğenilen anlamında kullanılmaktadır. Bu kavramın yaratılmasındaki asıl sebep kapitalist üretimin kültür alanının biçimleyen bir ana etmen olmasındandır. İlk popüler kültür ürünleri ise; resimli magazin dergileri ve popüler romanlar olmuştur. Daha sonraları ise görsel sanatlar, gösteri sanatlar izlemektedir. (Alemdar ve Erdoğan 2005: 30 ) Ulusal kültürler diğer yerel kültürleri etkilemek için teknoloji ve kitle iletişim araçlarını kullanarak moda, sinema ve müzik gibi dallarla ülkeye girip yerel kültürü etki altına alabilirler. Batı da moda olan bir şey Kırgızistan’da da moda olabilir ve bunu batı kullandığı gelişmiş teknoloji sayesinde yapar. Batının markaları, mal ve hizmetlerinin imajları bir ülkeye girip o ülkenin kültürünü etkileyebildiği gibi tüketim alışkanlıklarını da tamamen değiştirebilir. Tüketim alışkanlıkları değişen ülkede batı tarzı kavramlar ve kendilerini ifade etmede kullandıkları mal ve hizmetleri tüketerek statü kazanabilir. Bu da yerel tüketimi etkileyebileceğinden ülkede üretilen mal ve hizmetlerin kendi dillerinde değil yabancı bir kelime altında verilebildiği gibi mal ve hizmetleri satın alabileceğimiz işyerleri isimlerinde de yabancı kelimeleri görebiliriz. Problem 5. Medya nedir? Yerel medya kanallarının mağaza ve dükkân isimlerinde yabancı kelime kullanılmasındaki rolü nedir?

37

Medya Latincede ortam, araç anlamına gelen medium kelimesinin çoğulundan gelmiştir. Türk Dil Kurumunun sözlüğüne göre medya iletişim ortamı, iletişim araçları anlamına gelmektedir. Yaygın kullanımıyla medyayı kitle iletişim araçlar ( gazete, dergi, radyo, televizyon, internet)olarak tanımlamak mümkündür.(T.C Radyo Televizyon Üst Kurulu Medya El Kitabı: 20 )Medya günümüzde toplumsal yaşamı belirleyen en önemli merkezlerden biridir. Özellikle televizyon seyretmek dünyanın pek çok yerinde en yaygın serbest zaman etkinliğidir. Günde en azından 3-4 saati ekran karşısında geçirmeyen insan sayısı çok azdır, bu da bize televizyon kanallarının insanı nasıl etki altında bıraktığına bir örnektir. Bu konuda yapılmış araştırmalar özellikle Türkiye’nin bu konuda başı çektiğini göstermektedir.( T.C Radyo Televizyon Üst Kurulu Medya El Kitabı: 25 )Günümüzde medya kuruluşlarının çoğu devletten bağımsız şirket halindedir. Bu şirketlerin birinci amacı kar elde etmektir. Bunların haricinde devlet kanalları da bulunur. Türkiye de TRT Kırgızistan’da KTR kanalları gibi bu kanallar gücünü devletten aldığından kar elde etme gibi bir amaçları yoktur. Bu kanalların amacı haber verme ve ülkenin kültürünü korumaktır. Kırgızistan medyasına baktığımızda yerel kanallar yoluyla batı tarzı yapan yayın yapan kanalların halka sunulduğunu görürüz. NBT Kırgız kanalının CTC Rusya kanalıyla ortak yayın yapması Kırgız halkının bu yolla batı tarzı kanallardan etkilenmesine sebep olabilir. Ayrıca bu televizyon kanalının yayın dilinin Kırgızca değil de Rusça olması Rusçanın bir üst dil olarak algılanmasına da sebep olabilir. Yaptığımız araştırmaya göre: Kırgızistan’da yayın yapan KTR, KANAL 5_,NBT kanallarının yayın akışına göre: KTR kanalının yayına sunduğu 18 programın 9 u Kırgızca, 9 u Rusçadır. Kanal 5televizyon kanalının yayına sunduğu bütün programların dili Rusça

olmasına karşın haber programları (Kündem)hem Rusça hem de Kırgızca dır.Kanal 5kanalının Kırgızistan’da yayın yapmasına rağmen programlarının büyük bir çoğunluğunun Kırgızca değil de Rusça olması dikkat çekicidir. NBT televizyon kanalının yayına sunduğu programları incelediğimizde 27 programın yalnızca 1 tanesi( Şaardıktar ) Kırgızca olması geri kalan programların Rusça olması dikkat çekicidir. Rusya’dan yayın yapan CTC kanalının NBT kanalının yoluyla yayın yaptığını da burada belirtmek gerekir.

38

Bu üç kanalı incelediğimizde Rusçanın Kırgız medyası üzerinde baskınlığını rahatlıkla görebiliriz. Bu durum Kırgızistan’da Rusçayı popüler bir dil haline getirip işyerleri isimlerinin Rusça kelimelerden oluşmasına etken olabilir.

Problem 6. Yerel program üretme sürecinde teknoloji ve insan kaynakları dükkân ve mağazaların yabancı kelimelerden oluşmasını etkiliyor mu? Teknoloji ve insan kaynakları program üretimini sağlayan başlıca etmenlerdir. Teknoloji ve insan kaynaklarının yetersizliği Kırgız NBT kanalı örneğinde olduğu gibi medyanın dışarıdan beslenmesine yol açar. Böylelikle kendi yerel kültür öğelerini içeren programları sunmak yerine dışarıdan gelen başka bir kültüre yönelik programların ülke içerisinde tüketimine sebep olabilir. Bir başka ülkece popüler olan nesneler, program üretemeyen ülkelerde de popüler olur bu da sonunda kültürel yozlaşmayı beraberinde getirebilir. Ayrıca yerel program üretememe süreci boyunca dışarıdan gelen kültürel tehditlere karşı savunmasız kalınır. Bir başka ülkenin dili ile, bir başka ülkenin kültürü ile yapılmış ve sunulmuş programlar o ülkenin dilini popüler yapmakla kalmayıp biz bu dilin sokağa yansımalarını işyerlerine verilen isimlerden de görebiliriz. Problem 7. Reklamların Mağaza ve dükkân isimlerinde yabancı kelime kullanılmasındaki rolü nedir? Açık işlevi belirgin olarak bizlere yani tüketicilere talep yaratmak suretiyle bir şeyler satmak olan reklamlar, ürünleri tüketiciler için bir şeyler ifade eder hale getirmek amacıyla yeni anlam yapıları oluşturur. Bu bağlamda, reklam aynı zamanda bir anlam yaratma sürecidir. Reklamlar, şeyler dünyasından aldığı ifadeleri, insanlar için bir şey ifade eder biçime çevirmek zorundadır. Bunun sonucu olarak reklamlar bir üst yapıyı

oluşturur.(Williamson 2002,12) İnsan tükettikleri mal ve hizmetlerle bu üst yapıya geçebilir. Bu tüketim süreci genelde batı tarzı mal ve hizmetlerin tüketilmesidir. Batı neyi tüketiyorsa bizde onu tüketmeliyiz ki biz de kendimizi batılı gibi hissedip kendimizi o tüketim eşyalarıyla ifade edebilelim. McPhall’ın da dediği gibi (1991: 151 ) Batıdan gelen reklamların etkisiyle insanlar kendilerini batılı gibi hissetmeleri için bu ürünleri tüketmeleri gerekir. Çünkü reklamlarda verilen mesaj budur. Son zamanlarda sıkça oynayan Cristiano Ronaldo’nun Rexona reklamında Rexona deodorantını alın ki kendinizi benim gibi hissedin

39

mesajında olduğu gibi. Batılı markaların satın alımını körükleyen bu tür reklamlar batılı yaşam tarzını bize ilettikleri gibi aynı zamanda batılı ürünlerin kalitelerini de bize gösteriyorlar. Çünkü bütün ünlü kişiler ki bunların hepsi batılı onlar bu ürünü tüketiyorlarsa demek ki bu ürünler kalitelidir, mesajı veriyor. Bu da halkın ister istemez batılı ürünleri tüketmesini doğurabilir. Batılı ürünlerin daha kaliteli olduğu varsayımlarıyla insanlar yabancı isimli işyerlerinden alışveriş yapabilirler. Problem 8. Kitle üretimi ve kitle tüketimi mağaza ve dükkânların yabancı kelimelerden oluşmasındaki etkisi nedir? Kültürel alışveriş kapsamında uluslar arası firmalar pazarlama programları ile birlikte, hedef ülkeye pazarlarken yeni değerler veya yeni bir kültür aşılar.(Tek 2003:13) Jain 1990: 238) çok uluslu işletmeleri, kültürel değişim aracı olarak görür. Pazarlamacılar geleneksel toplumda değişim aracıları olarak önemli görevler üstlenirler. Ürünle yeni ve farklı kavramlar üretmek yerine, bu kavramları geleneksel değerlerle ilişkilendirmek, anlamlandırmak daha iyi sonuçlar verebilir. Böylelikle yabancı kültürün bir şeyini biz kendi kültürümüzün şeyi gibi algılayabiliriz. Örneğin Coca Colanın İftarlarda tüketilen bir içecek halini alması gibi ya da Mc donalds ürünlerinin yanında ayran vererek Türkiye pazarına girmesini örnek verebiliriz. Oysaki İtalya da Lahmacun satımının yasaklandığı unutulmamalıdır. İtalya’daki Pizza satışlarını büyük bir oranda düştüğü görülüp, devlet önlem olarak Lahmacunun yasaklanmasıyla almıştır. Ülkeye çok sayıda kitle üretim mallarının girmesi ve tüketilmesi işyerleri isimlerinin yabancı dilden bir kelimeyle verilmesine neden olabilir. Örneğin Bişkek’te Mc Donalds olmasa da biz bunun taklidi olan Mc Burgeri görebiliriz. Problem 9. Yabancı ürünlerin ülke içerisindeki imajı dükkân ve mağazaların yabancı kelimelerden oluşmasını sağlar mı? Reklamlar bizim tüketim alışkanlıklarımız şekillendirir. Reklamlar yoluyla bize sunulan ihtiyacımı olan ya da olmayan mal ve hizmetleri tüketiriz. Reklamlardan aşılan suni duygular çerçevesinde insanlar tüketim alışkanlıklarını bu suni duygulara göre şekillendirir. Başka bir kişiye tükettiği mal ve hizmetlerle mesaj verir. Genelde reklamlarda sunulan mal ve hizmetlerin açık mesajı batıdan gelen malların ya da Japonya gibi ülkelerden gelen malların daha kalite olduğudur. Bu bağlam da ülkede üretilmiş bile olsa o mal veya hizmete yabancı bir isim seçilebilir. Örneğin Türkiye de üretilen kot markası olan Rodi ve radyo markası olan Yumato gibi. Tamamen kar amaçlı verilen bu isimlerin yansımalarını sokakta

40

bulunan işyerleri isimlerinde de görebiliriz. Kırgızistan’dan verebileceğimiz bir örnekte OKNA LUX markalı pencereler Bişkek’te üretilmesine rağmen tamamen yabancı isimli bir markayla Kırgızistan pazarına girmiştir. Okna kelimesinin Rusça ve Lux kelimesinin İngilizce olması burada dikkat çekicidir. Problem 10. Yerel denetimin olmaması mağaza ve dükkân isimlerinin yabancı isimlerden oluşmasına etkisi nedir? Kırgızistan Cumhuriyeti 2 Nisan 2004 yılında aldığı kanuna göre: Kırgızistan Cumhuriyetinde tabelalar, ilanlar, duyurular ve başka bilgiler yazılırken önce devlet dili olan Kırgızca sonra devletin resmi dili olan Rusça yazılmak zorunludur. Arzu edildiği takdirde yabancı dillerde de yazılabilir. Yazılan yazının puntosu Kırgızcadan büyük olmaması şartıyla Buna ek olarak 26 Ocak 2008 den itibaren, Tabelalardaki isimler yabancı kelime yazılacağı takdirde Kırgızistan belediyesinin izniyle yazılabilir. Yabancı firmalar, yabancı işyerleri isimlerini Kırgızca çevirisini yazmak zorundadır. Bişkek şehrindeki işyerlerine baktığımızda bütün isimlerin Kırgızca olmadığını rahatlıkla görebiliriz. Kanunda belirtilen yabancı firmaların isimlerinin meclis kararıyla verilmesi bağlamında yeni açılan işyerlerinin çoğu yabancı kelimelerden oluşması problemini çözememiştir. Bunu yerel denetimin olmamasına bağlayabiliriz. Türkiye de Türk Dil Kurumu Başkanlığınca yabancı isimli işyerlerini Türkçe olarak değiştiren işyerlerine Türkçeye karşı duyarlılık ve onur belgesi verilerek Türkçe isimli işyerlerinin çoğalmasına katkı sağlayacağı düşünülüyor. Böylelikle dilimiz yabancı kelimelerin baskısından kurtulmuş olacak. Böyle bir uygulama Bişkek’te de başlatılabilir.

Problem 11. Kent kimliğinin dükkân ve mağaza isimlerinin yabancı isimlerden oluşmasındaki etkisi nelerdir? Kent, tarihi farklı dönemlerine ait fiziksel, sosyal ve kültürel katmanların tarihsel süreklilik içinde üst üste yığılması sonucu oluşan fiziksel, mekânsal ve sosyal bir ortamdır. Kent kimliği ise kente ait olan, o kenti diğerlerinden farklı kılan ve o kente değer katan, o kente özgü unsurların oluşturduğu bir bütünüdür.( Birol,2005: 1) Ülkenin izlediği politika, kent tarihi, kent kimliğinin oluşmasına da katkıda bulunur. Bir kentte birden fazla milletin

41

yaşaması o kentteki farklı tüketici davranışlarını da beraberinde getirir. Bir kentte ki birden fazla milletin yaşaması aynı zamanda o kentteki en çok konuşulan dilin üstünlüğüyle beraber işyerlerine yansımalarını da görebiliriz. Örneğin Bişkek’te birçok milletin yaşaması ve ortak konuşulan dilin Rusça olması dolayısıyla biz Bişkek’te duyuru, ilan ve işyerleri tabelalarının Rusça olduğunu görebiliriz. Aynı zamanda Bişkek’in tarihi kimliği dolayısıyla Rusça ve Rusya büyük önem teşkil ettiğinden bunun yansımalarını yine işyerleri isimlerinde bulabiliriz. Problem 12. Kırgızistan’ın iki resmi dilinin olmasının işyerleri isimlerinin yabancı dilden oluşmasına etkisi nedir? İnsanların başka insanlarla iletişime geçmesi için dil büyük bir önem teşkil eder. Ülkelerin resmi dili ise o ülkenin neresi olduğuna dair o ülkede hangi dilin konuşulduğuna dair bilgiler verir. Kırgızistan’ın iki resmi dilinin olması Rusça ve Kırgızca. Bir dili popüler kılarken diğer bir dili kılanlım dışına itebilir. Medya da Rusçanın ağırlıklı rol oynaması, sokakta Kırgızların kendi dillerinde değil de Rusça konuşması Kırgızcayı kullanım dışına itmiştir diyebiliriz. İnsanların çoğunlukla konuşmasını ve tüm milletten insanların anlaması bakımından işyerleri isimlerine Rusça ad konulabilir. Biz bu baskın dilin yansımalarını işyerleri isimlerinde görebiliriz. Problem 13. Tüketici davranışlarının işyerleri isimlerine yabancı dilden verilmesine etkisi nedir? Küreselleşmenin de etkisiyle tüm dünya da aynı tüketici davranışlarına rastlayabiliriz. Batı da popüler olan bir ürünün Kırgızistan’da da popüler olması buna bir örnektir. Reklamlarında etkisiyle bize aşılanan suni duygular doğrultusunda ihtiyacımız olsun olmasın karşı tarafa mesaj vermek için bu ürünleri tüketiriz. Bu suni duygularla bize aşılanan ürünler batı kökenli olduğundan biz batının ürettiği şeyleri ya da onların taklitlerini tüketiriz. İşyerleri de bu batı işyerlerine model teşkil edebileceğinden bunun yansımalarını işyerlerinde görebiliriz. Bişek şehrinde Mc Donalds olmamasına rağmen biz bu ürünün aynı imgelerle yansıtılmış taklidini McBurger adıyla görüyoruz. Mac Burger değil de Kırgızca bir isim verilmemesinin sebebi tüketici davranışlarından olduğu gibi kişinin oraya gitmekle kendisini Bişkek’te bulunmasına rağmen bir batılı gibi hissedebilir. O markanın dışarıya verdiği bir mesaj var. Kırgızca bir isim olsaydı o mesajı dışarıya veremeyecekti. Çünkü batıda yaşayan insanlarda Mc Donalds a gidiyor.

42

1.5. İlgili İncelemeler Çalışmamızda saptanan konu ve temel problemler çerçevesinde Kırgızistan’da Bişkek tarihi ve Bişkek sokaklarına yönelik çalışmalar yapılmasına rağmen Sokağa yansımış iş yeri isimlerine yönelik bir araştırmanın olmaması dikkat çekicidir. Fakat Kırgızistan’da yapılmış olan Bişkek sokaklarına ve Bişkek kentinin kimliğine yönelik çalışmalar araştırmamız bakımından büyük bir önem teşkil etmektedir. İlgili incelemeler bölümünde de bahsettiğimiz üzere Bişkek’te iş yeri isimlerinin yabancı kelimelerden oluşmasına yönelik bir araştırma yapılmamıştır. Bize yol gösterici olması bakımından Türkiye’nin başkenti olan Ankara’da yapılan çalışmaları burada belirtmekte büyük bir önem var. Bu çalışmaların birincisi İsmail Doğan’ın yaptığı çalışmadır. Bu çalışmaya göre işyerlerinin yabancı kelimelerden oluşmasının en temel nedeni: Kişisel yaşantı ile ilgisi olması olmuştur medyadan gelen iletilerin kişisel yaşantımızı şekillendirdiği görüşüne dayanılarak işyerleri isimleri de bu bağlamda şekillenmiştir. İkinci nedeni ise ticari açıdan işlevsel olacağı düşüncesidir. Araştırmacı bu nedenini açıklarken üretkenliğini kaybetmiş bir toplumun dilinin de canlı ve etkili olmasının beklenemeyeceği görüşündedir. Bu nokta da yerli malı haftalarının başarılı olabilmesi için, Avrupa’dan gelen malların en iyi ve en kaliteli anlamına geldiği günümüzde öncelikle yerli malın rekabete açılan bir kültürde genç kuşakları yerli malına yöneltecek iyi bir yöntem oluşturulmasını yabancı ürünler karşısında da rekabet standardı yakalaması gerektiğini de eklemiştir Daha sonraki nedenler ise ideolojik gerçekler ve farklı olma duygusudur. Araştırmacı bu bağlamdaki ideolojik gerçekler terimini üreten ve tüketen toplumun varlığı ve hâkim medyanın insanların düşüncelerini şekillendirip onları kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirmek olarak tanımlamıştır. Ayrıca yazar çalışmasında dilin ifade işlevsel ve etkinliği bakımından kaliteli, işlevsel ve kullanılabilir olan her ürün aynı zamanda kültürün damgasını pazara vurmaktadır. Dolayısyla ürünü alalım, ama adını almayalım teknolojisini alalım ama kültürünü almayalım biçimindeki tercihten beklenen sonuçları alınamayacağını da dile getirmiştir.( Doğan 1999: 62) İsmail Doğan araştırmasında 1996 yılının Ekim ve Kasım aylarında Ankara’nın Ulus, Kızılay ve Kavaklıdere semtlerindeki 105 işyeri sahibi üzerinde anket çalışması yapmıştır. Ankette: işyerleri sahiplerinin ve müşterilerinin eğitim durumlarından, iş yerinin bulunduğu semte, kullanılan ismin yabancı mı yoksa Türkçe kökenlimi olduğuna dair çok konuda sorular yönelmiştir. Araştırmanın sonunda ise fotoğraflara da yer verip dilin bugün

43

yaşadığı çıkmazda dilde uygulanan bazı yanlış politikaların da etkili olduğunu da belirtmiştir. Araştırmanın sonuçlarını özetlemek gerekirse yabancı isimli işyerlerinin % 19 ‘u üst gelir gruplarına,% 9 ‘u öğrencilere,%57 si her kesimden müşteriye hitap ediyor. İşyerlerine yabancı isim verenlerin % 42 si lise,%38 i üniversite mezunu öğrenim durumları daha düşük olanların ise % 20 dir. Yine işyerlerine yabancı isim verenlerin % 72 si yabancı dil biliyor ,% 28 i ise bilmiyor. İsmail Doğan araştırma sonuçlarını İsim tercihlerinde belirli bir ortak gerekçe, genel-geçer bir ölçüt olmamakla beraber kişisel eğilimler, kişisel tecrübeler daha öne gelmektedir diyerek özetlemiştir. Bizim İsmail Doğan’ın çalışmasından farkımız bu çalışmayı Bişkek’te yapmamız olmamızdır. Bişkek şehri tarihi bakımından Türkiye’nin herhangi bir şehrinden ayrıldığı gibi ülkenin iki resmi dilinin olması ve ülkede yabancı dil bilen sayısının Türkiye’ye oranla çok daha fazla çıkacağından iki çalışma arasındaki farklılıkları doğurur. İsmail Doğanın üretemeyen tüketen toplumların ithal ettikleri malla birlikte ithal ettiği ülkenin kültürünü de aldığını belirttiği görüşüne katılıyoruz. Bu aşamada Bişkek şehri üretmekten çok tüketen bir şehir görüntüsü verdiğinden araştırmamız İsmail Doğan’ın görüşünü destekler nitelik kazanmıştır. Ertuğrul Yaman’ın yaptığı araştırmanın sonucunu işyerlerine yabancı adlar verilmesinin en temel sebebin satıcıların daha çağdaş görünme, kaliteli mal satıyormuş havası verme gayreti olarak göstermiştir. (Bkzhttp://www.photoshopmagazin.com/paylasim/7008/companynzn_name_nedr_sirketiniz in_adi_ne.htm) Bu görüşe de katılıyoruz. Bişkek kentinde yabancı ürünler daha çok talep görmektedir. Özellikle ülkeye Türkiye’den gelen giyim eşyaları İtalya’dan gelen mobilyalar ülke halkı tarafından büyük bir rağbet görmektedir. Bişkek şehrine baktığımızda giyim eşyası satan işyerlerinden bazı örnekler ise, Defile, Nilüfer, Adil Işık, By Murat bunlardan bir kaçıdır. Sanem Alkibay’ın bu konuyla yaptığı araştırmanın sonucu ise, İngilizcenin egemen bir dil olarak yaşantımıza girmesi ve evrensel bir dil olmasıdır. Bu görüşe katılmamıza rağmen buna ek olarak Kırgızistan için biz Rusçayı gösterebiliriz. Ülkenin iki resmi dilinin olması Rusçanın Kırgız halkının günlük yaşantısına girmesine sebep olmuştur bu bakımdan İngilizce dükkân isimlerine rastlanıldığı kadar Rusça işyerleri isimlerine de rastlıyoruz. Ayrıca son günlerde İngilizcenin ülke içerisinde tabelalara ve ilanlara yansıyan ağırlığını da

44

belirtmek gerekir. Örnek bir balık restaurantının reklam afişi ‘Fish me ’ ülkede İngilizce konuşulmamasına rağmen İngilizce ilan verilmesi son derece dikkat çekicidir. Günümüzde küreselleşme süreci bağlamında Amerikanlaşma yaklaşımlarına dair birçok yaklaşım üretilmektedir. Yine bu çalışmalarda ağırlıklı olarak ekonomik küreselleşme boyutu ve kültürel boyutunu oluşturmaktadır. Bu çalışmalara örnek vermek gerekirse, Stuart’ın 1998 yılında yaptığı bir araştırmada küreselleşmenin Amerikan kültürüne doğru gittiğini ve Amerikan tüketim alışkanlıklarının benimsendiğini savunduğu çalışmasıdır. (aktaran Taylan ve Arklan 2008 : 86) Böylelikle Stuart küreselleşmenin kültürel ve ekonomik boyutuna büyük önem verir. Yerel unsurların, küresel etkilere yönelik tepkilerini araştıran çalışmalara değinmek gerekirse, Chakarin Komolsiri Globalization and Voices isimli çalışmasında Tayland da yaptığı çalışmaya göre: Taylandlı küreselleşme karşıtlarının, küresel değerlerin Tayland toplumuna ve kültürüne zarar verdiğini, Budist değerleri tehdit ettiklerini düşündükleri halde küreselleşme ile demokrasi standartlarının artacak olmasından ve insan haklarını savunmasından dolayı da memnun olduklarını saptamıştır. Komolsiri (aktaran

Küreselleşme, Kültür ve Siyaset: Türk Düşünsel ve Siyasal Yaşamında Küreselleşme Yaklaşımları 2002: 2 ) Komolsiri çalışmasında Taylandlı küreselleşme karşıtlarıyla derinlemesine mülakatlar yaparak, küreselleşme karşıtlarının aldıkları tavırlara göre bu kanıya varmıştır. Böylelikle küreselleşme karşıtlarının bile aslında biraz da olsa küreselleşmeden memnun oldukları gözlenmiştir. Loubna Skalli Faslı kadın dergileri üzerinde bir çalışma yapar. Loubna Skallinin amacı kültürel homojenleşme senaryolarını değerlendirmek olduğunu da burada belirtmek gerekir. Bu bağlamda Yerel ürünler küresel medya ürünlerini yeniden mi üretirler? Yerel ürünler küresel medya ürünlerinin sadece birer kopyalarımıdır yoksa özgün ürünler midirler? Gibi sorulara cevaplar arar. Araştırmanın sonucu ise küreselleşmenin küresel bir homojen kültürünü oluşturduğudur. Biz Bişkek medya kanallarına baktığımızda aynı durumun Bişkek için de geçerli olduğunu görürüz. Bişkek medya kanalları aracılığıyla aktarılan Rus medya kanallarının içeriğinde bulunan bazı programlar küresel ürünlerin aynısıdır.( Türkiye’de yayınlanan Kim 500 milyar ister, Rusya’da Kto hochet Byt Milioneram) Stephen Entwisle da, Yerel kimlik, Küreselleşme ve Çağdaş müzik isimli çalışmasında Skalli gibi benzer şeyleri araştırmıştır. Araştırmanın tek farkı Skalli yayınlanan dergileri incelerken Stephann Entwisle ise müzik alanında araştırma yapmıştır. Entwisle, ekonomik, sosyal ve kültürel küreselleşmenin yerel kimliklerin ifadesini ve oluşumunu
45

tehdit edip etmediğini inceleyerek ortaya koymaya çalışmıştır. Araştırmanın sonunda ise küreselleşmenin bir açıdan kültürel söylemi homojenleştirme potansiyelini taşıdığını ve bu nedenle yerel kimliklerin ifadesi için tehdit oluşturduğu sonucuna ulaşır.(aktaran Küreselleşme, Kültür ve Siyaset: Türk Düşünsel ve Siyasal Yaşamında Küreselleşme Yaklaşımları 2002: 4 ) Entwislenin de belirttiği gibi küreselleşme müziği de etkilemiş ve bir Hip-hop kültürü üretmiştir. Bu kültürün tamamen Amerikan kaynaklı olduğunu belirtmek gerekir. Küreselleşme sanat alanında etkili olduğu gibi bu sanatla insanların giyim tercihlerinde de etkili olur bu bağlamda mağaza ve dükkân isimlerini etkilediğini de söylemek yanlış olmaz.Bu görüşle beraber biz Kırgızistan’daki genç nüfusun giyim tarzlarına baktığımızda Kırgızistan ve küreselleşme ilişkisini daha iyi anlamış

oluruz.Amerika’daki gençlerin giyim tarzının aynısını Bişkek’te de görmemiz Entwisle’ın çalışmasını doğrular niteliktedir.Ayrıca müzik alanında da Amerikan müziğine benzeyen yanlarını Bişkek’te görebiliriz.Son zamanlarda artan Hip Hop müzik tarzı Kırgızistan’da oldukça yaygınlık göstermiştir. Jain’in (aktaranErem Tunç Tek Baybars ,Gegez Ercan,Börü Deniz 2007 : 6)de

belirttiği üzere ülke içerisindeki ekonomik değişimler ya da ekonomik gelişmeler belirli bir refah seviyesine geldiğinde bazı firmalar bu ekonomik refahtan yararlanıp yeni ihtiyaçlar üretebilirler. Bu yeni ihtiyaçların sonucunda kültürel değişim oluşur. Yani bir milletin tüketim değerleri ve ürünleri bir başka ülkeye girerek o ülkenin kültürünü tüketim yoluyla etkiler. Bu tamamen ekonomik olarak görülse bile zamanla siyasi yakınlaşmayı ve daha sonra ise kültürel asimilasyonu getirir. Johnson’ un yaptığı araştırmalara göre ülkenin ekonomik gelişim de bulunması o ülkenin kentini şekillendirir. Genelde bu şekillenmede batının etkileri görülür.( Yılmaz, Çetin 2005: 5) Biz bu araştırmaya katılıyoruz. Bişkek kentini ele aldığımızda daha önceki şehir fotoğraflarına baktığımızda daha yerele ait motifleri görebiliriz. Ülkedeki ekonomik gelişmelerin görülmesinden sonraki portre ise tamamen farklıdır. Açılan alışveriş merkezleri ve bu alışveriş merkezlerinde bulunan işyerleri isimlerine baktığımızda tamamının İngilizce ya da Fransızca olduğunu görürüz. Bu da bize ekonomik faaliyetlerin küreselleştiğini gösterir. Böylelikle tüm dünya da olduğu gibi biz Bişkek’te de aynı tüketici davranışlarını görürüz. Dünyada oluşan ekonomik küreselleşme ile bir ülkeden bir ülkeye sermaye akışı sağlanmıştır. İletişimin ve taşımacılığın da gelişmesiyle rekabet edebileceği bir dünya

46

pazarının belirli sektörlerde gelişmesine yol açmıştır. Bu sayede dünya çapında üretim ve dağıtım ortamı oluşmuştur. (Sarı,2006: 1) Bu dağıtımlardan Kırgızistan’ı da soyutlayamayız. Dünya çapında üretilen ürünler Kırgızistan pazarına da girip Kırgız halkının tüketim kültürü üzerinde etkili olduğunu söyleyebiliriz. Ekonomik faaliyetlerin küreselleşmesi beraberinde küresel dönüşümü de getirir. Popüler kavramı günümüzde sevilen, seçilen anlamında kullanılmaktadır.(Güngör 1999:18) Ayrıca iletişim medyasının sunduklarını (müzik, pembe diziler, yarışmalar) halk tarafından beğenilmesi anlamına da gelir. Alemdar ve Erdoğan (1994: 110) popüler kültürü ‘halk ya da halkın dışında ya da üstünde yer alanlar tarafından üretilen her şey olarak tanımlarken, başka tanımda da popüler kültür yöneten sınıfların, kültürel değerlerini ve geleneklerini, egemen ideolojilerini doğrultusunda yeni formüller biçiminde yansıtarak yarattıkları, bağımlı bireylere sundukları kültürdür. Geniş anlamıyla, belirli bir yaşam tarzının ideolojik olarak yeniden üretilmesinin ön koşulunu sağlar.’(Oktay,2002:17) Bu tür Filmlerde, romanlarda karşımıza çıkan, egemen sınıfın bakış açısıdır. ‘İnsanlar reklamlardaki malları tüketme, bir dizideki gibi yaşam sürme, dergilerdeki ünlüler gibi giyinme çabasına girerler. Kendilerine sunulanları eleştirisiz kabul

ederler‘(Oktay,2002:28)Bu ürünleri tüketmek için ya o baskın kültürün markasını ya da yabancı isimli işyerlerine rağbet gösterebilirler. Bu bağlamda yabancı adlı iş yeri isimleriyle popüler kültürün halka verdiği mesaj arasında doğru bir orantı göze çarpar. Popüler kültürün dili de İngilizce olduğundan bu işyeri üzerindeki İngilizce kelimelerin baskınlığını görebiliriz.

Küreselleşme sürecinde medya aktif bir rol oynar. Bu sayede hâkim kültür diğer kültürler üzerinde etkili olmasına olanak sağlar. Yerel medya kanallarının da bu küresel iletişim ağlarına bağlanmasıyla küresel alanlar yerelselleşmektedir. Küresel mesajlar yerelle birleşmek suretiyle küresel akışın içeriğini zenginleştirmektedir.(Taylan ve Arklan 2008 :35). Kırgızistan medyasını ele aldığımızda yerel kanallar yoluyla başka ülkenin kanallarına bağlandığını görürüz. Bu durum Kırgız halkına tamamen yabancı bir kültürden yabancı bir dilden yayın yapan bu medya kanallarından etkilenmesine yol açmaktadır.

47

Adıgüzel'in (2001:103) belirttiği gibi kitle iletişim araçları üreten gelişmiş ülkeler bu araçları üretemeyen ülkelere medyatik ürünlerle birlikte kültürü de ihraç etmektedir. İnsanlar ise toplumsal çevreyi yorumlamak için kullandıkları simgeler tamamen bu medya kanallarından alınan simgelerle olur. Yani Kırgızistan medya kanallarının Rus kanallarıyla ortak yayın yapmasının sonucu olarak Kırgız halkının çevrelerindeki olup biten olguları bu kanalların verdikleri imgeler yoluyla yorumlar diyebiliriz. Ama burada unutulmaması gereken nokta, üretilmekte ve yayılmakta olan bilgi ve haberlerin kültürel bir ürün olduğu ve ekonomik bir amaca dönük olduğudur. Bu amaç ise kitle iletişim araçları teknolojisini üreten ülkelerin kültürünü yaymak ve küresel dünyada bu ülkelerin standartlaşmış popüler ürünlerini satmaktır.(Adıgüzel 2001: 13) Bu ürünlerin satın alan toplumlar o ürünleri var eden toplumun standartlarına uygun ya da üreten toplumun dilinde olan işyerlerine yönelme ihtiyacı hissedebilirler.

İletişim 80’li yıllar da önemli değişimleri de beraberinde getirmiştir. Bunun temel sebebi ekonomi ve teknoloji alanında yaşanan değişim ve gelişimlerin medya bakımından önemli rol oynamasıdır. Bu ‘süreçte ulus devletler, hâkimiyetlerini çok uluslu şirketlerle paylaşmak zorunda kalmış, küresel ölçüde zenginleşen ve büyüyen bu şirketler, medya alanında yatırımlar yaparak, kitle iletişimini kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya başlamışlardır.’ Böylelikle medya da tekeleşmeler görülmeye başlanmıştır. ( T.C Radyo Televizyon Üstkurulu Medya Okuryazarlığı El Kitabı: 2007: 24)Günümüzde bu teknolojiye sahip ülkeler ya da kuruluşlar medyayı kendi çıkarlarına göre kullanarak bireylere iletiler iletirler. Bu iletilere karşı savunmasız kalan ülkeler ise kültürel bir tehdit içerisinde bulunurlar. Türkiye de bulunan RTÜK adlı kuruluş dışarıdan gelen bu gibi kültürel tehditlere karşı bir bakıma kültürel tehdit içeren bu iletilere karşı süzgeç görevi görür. Teknoloji ve bu teknolojiyi kullanacak insanlar ise program üretmenin başlıca etmenleri arasındadır. Kitle iletişim araçlarının teknolojisine sahip olmayan ülkeler kendi kültürlerine yönelik programlar yapamazlar. Bu da yerel medyanın dışarıdan beslenmesine sebep olur. Kırgız NBT kanalının Rus CTC kanalıyla ortak yayın yapması örneğinde olduğu gibi yabancı bir kültürden gelen kültürel iletileri Kırgız halkına ileterek aslında yerel kültüre yönelik kültürel bir tehdit oluşturmaktadır. Bunun en temel sebebi ise Kırgızistan’ın bu teknoloji ve insan kaynaklarına sahip olmamasıdır. Medyanın en önemli işlevi ise kültürel değerlerin korunmasıdır ve bunu medya sahip olduğu teknoloji ile yapar.

48

Reklamlar günlük hayatımızı şekillendiren ve alışveriş kültürümüzü etkileyen önemli unsurlardan biridir. Marcuse’nin de dediği gibi ( Marcuse 1997: 84) ‘hedef kitlenin, reklamların içinde bulunan büyüsel dile inanmadığı ve aldırmadığını söylediği durumlarda bile, ona göre davranmaları söz konusudur.’( Batı, 2005: 175-190) Reklamcılığın ilk dönemlerinde reklamların amacı var olan ürünün avantajlı yanlarını vurgulayıp ürünü satmakken, günümüzde gelişen teknoloji ve oluşan yeni pazar şartlarıyla birlikte reklamların misyonu da farklılaşmaya uğramıştır. Günümüzde ürünlerde standartlaşma görüldüğü gibi reklamcılar tarafından tüketicilerin duygularına hitap etmek için farklı anlamlarla biçimlendirilmektedir. Bu da beraberinde birey ve marka arasında duygusal bir bağ oluşturmuştur. Günümüzdeki reklamcılık anlayışına göre reklamlar, ürün veya hizmet hakkında doğrudan bilgilendirme yapmak yerine, daha çok ürünleri bir takım duygularla eşleştirip, popüler kültür ürünlerinden aldıkları simgeleri kullanarak tanıtma yoluna giderler. Bunu gerçekleştirirken gündelik yaşam içinde var olan nesneleri şekillendirme yoluna giderler.(Batı : 2005 : 194) Örnek verecek olursak Türkiye’de bulunan Hazır kart reklamında olduğu gibi burada popüler kültür simgelerinden biri olan özgürlük bir kızla eşleştirilip özgür kız yaratılmıştır. Ve hazır kartı özgür kızla şekillendirerek ürüne suni bir duygu verilmiş ve hedef kitleye sunulmuştur. Hedef kitleye verilen mesaj ise özgürsen hazır kart kullanmalısın. ‘Kitle iletişim araçları ve onun ürünlerinden olan reklam gibi popüler kültür ürünleri, egemen ideolojiyi yayan etkili araçlardır.’ Batıdan gelen reklamların etkisiyle insanlara suni bir duygu aşılanıyor bu duygu insanlar ancak kendilerini batılı gibi hissetmeleri için batının ürettiği ürünleri tüketmek zorundadır çünkü reklamlarda verilen mesaj budur.(aktaran Batı,2005: 190) Bu bağlamda düşünecek olursak kişiler kendilerini bir batılı gibi hissetmek isteyebilirler bunun için batının ürünlerini tüketmek gerekecek ve bu ürünleri satın almak için yabancı isimli iş yerlerine yönelebilir. Reklamların bize aşıladığı duygulardan biri de insanların tükettikleri mal ve hizmetlere göre sınıflandırıldığıdır. Bir kişi sahip olduğu otomobille bile bir alt sınıfa dâhil olabilir. Bu bakımdan reklamlar bize sürekli batı tarzı ürünleri tüketmemiz duygusunu verirler. Firmalar öncelikle ticari ardından da siyasi yakınlığı beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda kültürel bir asimilasyon görülür. Kültürel asimilasyon belirli bir kültürel grubun bir diğer kültürel gruba ait inanç ve davranış biçimlerini benimsemesi anlamına gelmektedir. Penaloza ve Gilly ( 1999: 84) ‘pazarlamada kültürel asimilasyon’u belirli bir sisteme bağlı tüketicilere yaklaşma ve adaptasyon süreci olarak tanımlamaktadır.’ Eren, Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,(2000 :14) Bu bağlamda ithalatlarla birlikte

49

aynı zamanda kültür de ithal edilir. Türkiye’den bir örnek vermek gerekirse Coca Cola’nın Türkiye’ye uyguladığı ithalat politikasıdır. Coca Cola ürününü satmak için ürününü Ramazanda iftar vaktinde tüketilen bir içecek gibi tanıtmıştır. Bu bağlamda biz ülkelerin ithalatlarına baktığımızda hangi ülke, kültürünü nereye pazarladığını anlayabiliriz. Kültürel asimilasyonun genç kuşaktan başladığını varsayarsak bugünkü genç kuşağı biz Mc Donalds nesli olarak görebiliriz. Belki biz Kırgızistan’da Mc Donalds firmasını göremiyoruz ama onun taklidi olan Mc Burger’i görüyoruz. Bu da firmaların kültür üzerindeki en büyük kanıtlarından biridir. Bu görüşler doğrultusunda ithalatın kültürü etkilediğine ve kültürü değiştirme potansiyelinin olduğuna katılıyoruz. İthalat sadece ekonomik alanda yapılmakla kalmayıp zamanla siyasi yakınlaşmayı da getireceğinden yerel kültür üzerinde tehdit oluşturur. Kırgızistan’daki baskın ekonomi aktörlerinden birisi de Rusya’dır. Biz bu baskınlığı Bişkek sokaklarına yansıyan işyeri isimlerinde görebiliriz. ‘Günümüzde işyerleri hızla değişen iç ve dış çevre koşullarının etkisi altındadır. Bu değişen çevre koşulları içerisindeki işlemeler çevrelerinde meydana gelen değişikliklere uyum sağlamak zorundadır. Toplumda bir markaya ya da bir ürüne olan rağbet işyerleri de etkiler. Marka, üreticilerin veya satıcıların, mallarının kimliğini belirleyen ve mallarını rakiplerinden ayırt eden bir isim, simge, şekil veya bunların bileşimidir.’(Eren, Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,2000: 15) Günümüzde reklamların da etkisiyle markaya yapay duygular yüklenmiştir, bu duygular çerçevesinde insanların tüketim davranışları şekillenir. Tüketici davranışları da işyerlerinin şekillenmesine neden olur. Küreselleşmenin ekonomik boyutu bağlamında mekânlarında yakınlaşmasıyla birlikte, dünyanın küçülmesi ve tek pazar haline gelmesiyle yerel pazarlara yabancı ürünler girmeye başlamıştır. Kaliteli ve kullanışlı ürünler ülke içerisinde rağbet görürken daha kalitesiz ürünler pazar dışarısında kalmıştır. (Balay,2004, cilt: 37, sayı: 2, 61-82) Ülke

içerisindeki yerel üretimle küreselleşmenin de etkisiyle dışarıdan gelen ürünler arasında bir rekabet ortamı oluşmuştur. Bu bağlamda yerel halkın mal ve hizmetleri seçimi ülke ekonomisi ve yerel üretimin imajı açısından önemli bir rol oynamaktadır. Bu görüşler ışığı altında işletmelerin iç ve dış koşullara göre değiştiğini, toplumdaki bir markaya olan rağbet veya bağımlılık işyerlerini de etkilediğini belirttik. Küreselleşmenin

50

etkisiyle de Kırgızistan’daki yerel mala olan rağbet azalmıştır diyebiliriz. Ülke içerisindeki Türkiye’den gelen giyim eşyalarının imajı buna örnektir. Kırgızistan’da Kırgız dilini korumaya yönelik yasalar olmasına rağmen, 26 Ocak 2008’de aldığı karar doğrultusunda yabancı firmalar, tabelalarına yabancı işyerleri isimlerinin Kırgızca çevirisini yazmak zorundadır. Ayrıca karar gereğince yabancı isimli işyerlerinin Bişkek Belediyesinden izinli olmak şartının da belirtildiğini de göz önüne alarak(Bkzhttp://online.toktom.kg/forum/message.phtml?id_subject=222)Bişkek sokaklarında halen artan yabancı isimli işyerleri de denetim eksikliğinin kanıtı gibidir. Türkiye de ise Türk dil Kurumu Başkanı Haluk Akalın’ın başlattığı projeyle yabancı isimli işyerlerinden Türkçeye geçen işyerlerine onur belgesi verilerek Türkçenin korunmasına katkıda bulunmuştur. (Bkz http://www.turkcan.org/anasayfalist.asp) Çankaya belediyesinin yaptığı açıklamaya göre Çankaya sınırları içerisinde bulunan işyerlerinin Türkçe kullanmaları doğrultusunda teşvik edildiğini ve yeni açılan işyerlerinde Türkçe kullanıldığını belirtti. (Bkz http://www.turkcan.org/haberlerview.asp?key=2014) Türkiye’de işyerlerinin Türkçe kullanması konusunda teşvik çalışmaları yapılmasına rağmen Kırgızistan’da böyle bir proje henüz gerçekleştirilmemiştir. ‘Kızılçelik ve Erdem’e göre kent: tarımsal olmayan üretimin yapıldığı, daha önemlisi hem tarımsal hem de tarım dışı üretimin dağıtım ve denetim fonksiyonlarının toplandığı, teknolojik gelişme derecelerine göre belirli bir büyüklükte yerleşim biçimleri olarak tanımlanmaktadır.’ (Yılmaz ve çetin 2005: 30)Kentsel değişim insanlar üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Toplumsal değişim kent insanlarının ihtiyaçlarını da çeşitlendirmiştir. Böylelikle artık insanlar kentleri değil kentler insanları değiştirir olmuştur. Bir kentteki çevrenin kimliği kent kimliğini de oluşturur. ‘Kent, sosyal etkinlikler için bir tiyatro sahnesidir. Ve kullanıcının anıları, kentin değerini oluşturur.’(Birol, 2005: 19) Bu nedenle, insan tarafından kimlik oluşturmak için yapılmış anıt ve heykel gibi yapıtlar kentte yaşayan insanların kimliklerini de yansıtırlar. Bu görüşler doğrultusunda biz bir kentin kimliğini anlamak bakımından o kentte bulunan heykeller ve anıtlar bizim için yol gösterici olacaktır. Bişkek şehrindeki heykel ve anıtlara baktığımızda biz halen Sovyet döneminden kalan anıt ve heykelleri görürüz. Bu da Rusya ile halen ilişkilerin iyi ve Rusya’nın buradaki önemli aktörlerden biri olduğunu görebiliriz. Bir kentin geçmişten aldığı kültürün izlerini yine bu anıtlardan anlıyoruz.

51

Elbette işyeri isimlerinde dil olsun ya da işyerine ad koymada olsun bu kent kimliğinden doğan yansımalarını görebiliriz. Kırgızistan anayasasına göre ülkenin iki resmi dili vardır. Bunlar Rusça ve Kırgızca dır. Buna rağmen medya ağırlıklı olarak Rusçayı kullanmaktadır. Medya dilinin Rusça olması sonucunda iki resmi dilden biri olan Kırgızcayı zaman zaman kullanım dışına itmektedir. Bişkek sokaklarına baktığımızda ağırlıklı olarak Rusça konuşulduğunu görürüz bu da Rus diline bir popülarite kazandırmakla beraber Kırgızcanın daraltmaktadır. Kırgızistan’daki tabelalar, ilanlar, reklam ve afişlere baktığımızda yine Rusçanın yoğunluğunu görüyoruz. Ülkenin iki resmi dilinin olması sonucu küçük işyerleri dışındaki büyük mağaza ve dükkânlardaki Rusça isimli işyerlerine rastlıyoruz. ‘Tüketici davranışı, kişinin özellikle ekonomik ürünleri ve hizmetleri satın alma ve kullanmadaki kararları ve bunlarla ilgili faaliyetleridir.’(Odabaşı ve Barış 2003: 29) Üretime dayalı olarak aynı kalitede hizmetleri, aynı fiyatlarla, aynı mağaza düzeniyle ve aynı satış modeliyle sunan markalaşmış mağaza sistemi tüketicilerin mağaza seçiminde etkili olmuştur. Ünüsan,Bilge, 2008: 22) Bu araştırmanın sonuçlarına göre tüketiciler açısından marka bilinirliğinin kalite ve güven ifade ettiği anlaşılmıştır. Aynı araştırmada markalı ürünün kaliteli olduğunu düşünen tüketiciler çoğunluktadır. Küreselleşmeyle birlikte pazarlamanın ülke sınırlarının da dışarı çıkmasından dolayı tanınmış bir markayı dünyanın her yerinde bulabiliriz. Ve bu marka dünyanın bir yerinde neyi ifade ediyorsa başka yerinde de aynı şeyi ifade eder. Markalara suni duygular verildiğinden biz bütün dünyada aynı tüketici davranışlarını görebiliriz. Markalaşmış mağaza sistemi sayesinde biz bu ürünlerin Bişkek’te de yaygınlaştığını görüyoruz. Örneğin Moskovskaya Sovyeskaya da bulunan Adidas mağazası gibi, kullanım alanlarını da

52

II. BÖLÜM

II YÖNTEM VE KAVRAMLAR

2.1. Çalışmanın Yöntemi

Bu çalışma da yöntem olarak literatür taraması yapılmıştır. Ayrıca Bişkek ulaşım ana arterlerine yönelik analitik ve ideolojik analizlerde de bulunulmuştur.

2.2. Çalışmanın Sınırlılıkları Bu çalışma zaman ve maddi olanaksızlıklar sebebiyle sadece Bişkek şehrinin belirli cadde ve sokaklarında yapılmıştır. Çalışmanın daha sağlıklı olması bakımından Bişkek’in en kalabalık ulaşım ana arterleri ele alınmıştır. Ayrıca bu çalışma hakkında Kırgızistan’da çalışma yapılmaması çalışmamızın sınırlılıklarını oluşturur.

2.3.Kuramsal Çerçeve ve Tanımlar

2.3.1. İşyerleri ve Yabancı kavramı: İşyerlerinin Yabancı Kelimelerden Oluşması

2.3.1.1.

İşyerleri ve kültür

Tarım sektöründe hızlı gelişmeler beraberinde pazarlamayı da getirdi. Bu alanda dağıtım, ticaret, taşıma önemli hale geldi. Sanayi toplumunun oluşumunda Fransa ve Kuzey Amerika önemli bir rol oluşturmuştur. Başarılı şekilde geliştirilen yelkenlerinde yardımıyla ip kâğıt, şeker, sabun, cam, bira gibi ürünler artık ülke dışına da satılan en merkezi mallar

53

olmuştur. Bir örnek verecek olursak tarım da Hollanda keten kenevir, tütün, Hollanda da üretilen peynir daha 1600lü yıllarda bütün Avrupa’ya yayılmıştır. Sanayi devriminin ardından İngiltere tekstilde gelişme sağlamış ve bu mallardan sattığı ürünlerden ekonomisine katkı sağladığı kadar ithalat yoluyla kendi kültürünü de yaymayı başarmıştır. 18. Yüzyılda ise İngiliz finans ve sermaye iş dünyasına hâkim olmaya başlamıştır. (Chuntolova, 2001: 19) Fransa’da sanayi toplumunun oluşmasıyla 18.yüzyılın dünyanın en güçlü ülkelerinden biri oldu. Bu durum Fransızlara yüksek bir kültür sağladı. Fabrikaların sayısı çoğaldı ve lüks üretime ağırlık verildi. Bu lüks ürünler ağırlıklı olarak ipek, saten, kadife, mobilya, halı, asker üniformaları ve benzeri ürünlerdir. Bu ürünlerin dışarıya ithal edilmesiyle bir bakıma Fransa kendi kültürünü ithal etmiş oluyordu. O dönemde Fransızca konuşmak popüler hale gelmiş, Fransız gibi giyinmek insanlara statü katmıştır diyebiliriz. ( Bkz http://www.5ballov.ru/referats/preview/40279) İşyerleri toplumun aynasıdır diyebiliriz. Bir ülkedeki işyerleri isimlerine bakarak o ülkedeki baskın kültürü anlayabiliriz. Günümüzde küreselleşmenin de etkisiyle dünya ülkeler arasında sınırlar kalkmış, hızlı para akışı sağlanarak bir dünya ülkesinin ürettiği ürünü dünyanın en uzak köşesinde bile görebiliriz. Burada unutulmaması gereken nokta ülkeler üretim yaparak bu ürettiği ürünleri dünya pazarlarına yayarak aynı zamanda kendi kültürlerini de ihraç etmesidir. Günümüzde ise son yıllarda ekonomik ve sosyal sahalarda yaşanan gelişmeler ,hızlı şehirleşme sonucunda şehirde yaşayan insanların arttığını gözlemlemekteyiz.Yerleşim birimlerinde yaşayanlara nispeten daha fazla artış göstergesi,eğitim ve kültür düzeyinin yükselmesi ,tüketicinin satın alma alışkanlıklarında bir takım değişikliklerin meydana

gelmesi mağazaların ve işyerlerinin gelişimini hızlandırmıştır.Küreselleşmenin de etkisiyle bu mağaza ve İşyerleri Avrupa’daki işyerlerine benzer olması bir yana işyeri isimlerinde de biz bu Avrupa ve Amerika’nın izlerini görmekteyiz. Çalışmamızda yabancılık kavramı bağlamında Kırgızistan’ın Rusya’yla derin tarihi bağlar olmasına rağmen Rus işyerleri isimleri yabancı isimli işyerleri kategorisine aldık. Araştırmalarımız sonucunda Sovyet kültürü ve Kırgız kültürü arasında hiç bir yakınlık bulunmadığından dolayı Kırgız işyerleri isimleri haricindeki işyerlerini yabancı isimli işyeri olarak tanımlıyoruz.

54

2.3.1.2.

Sovyet Döneminde Kırgız Kültürü

Sovyet yıllarında Kırgız nüfusunun kültür düzeyi yükselmiştir.1930 yıllarında Kırgızistan’da zorunlu ilköğretim başlamıştır.1960lı yıllarda ise zorunlu eğitim 8 yıla çıkarıldı, uzmanlık okulları açıldı 1980lere kadar birçok sanayi uzmanı yetiştirilmiştir. İlk Kırgız vatandaşı ilk doktora tezini 1942 yılında savundu. Sovyetler Kırgız milli gelişimini edebiyat, güzel sanatlar, sinema ve müzik alanında başarıyla gerçekleştirmiştir. Tınıstanov, Tokonbaev, T.Sıdıkov, A.Osmanov, Aytmatov gibi yazarlar Sovyet döneminin önemli yazarları arasındadır. Aytmatov’un eserleri bir çok dilde yayınlanmış ve dünyaca bir popülarite kazanmıştır. Ayrıca müzik, tiyatro ve diğer sanat türleri için Flormoni Salonu, Drama Tiyatrosu, Tiyatro Opera ve balesi açıldı. S.Kiyizbaeva, B.Ryskulov yanı sıra bir opera sanatçısı Boris Minzhylkiev, bale sanatçısı S.Beishenbaeliva, A.Tokonbaev, Güzel sanatlarda heykel G.Atieva, T. Sıdıkov ve diğerleri hızla büyüdü.Kırgız sineması 1960-1980 yılları arasında sinemada dünya çapında tanındı.O dönemin yönetmenleri T.Okeyev , B. Shamshiyev,D. Asanova dır. (bkz www.gokyrgyzstan.net) Peki, bu kültür devrimi nasıl yapıldı? Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Kültür devrimi Sovyet iktidarının ilk on yılı içinde okuma yazma bilmeyenlerle mücadelesiyle başladı.1926 da toplam okur-yazarlık oranı %15 idi. Kırgızistan’da 1939 yılında parti ve hükümet kuruluşlarının çabalarıyla okur-yazarlık oranı % 82 ye yükseldi. Ve bu okuryazarlığın yayarken Rusça kullanıldı. Yani halk eğitimini Kırgızca değil Rusça olarak aldı. Ve halkın kimliği bu aldığı derslere göre şekillendi. Sovyet gücü bu yıllarda kamu gücünü geliştirip milli alfabe yazdırma ve kültürel eğitim kurumları kurdurdu. (www.kyrgyzstan.orexca.com)Sovyetler birliği Kırgız kimliğini öğrettiği Rus dili ve verdiği Rus kültürü sayesinde şekillendirmiştir. Yazarlarıyla, şairleriyle, sanatçılarıyla tamamen Rus okullarında yetişmiş ve Sovyet politikalarıyla birlikte Kırgız kültürü arka plana itilmiştir diyebiliriz. Biz bu bakımdan Kırgız kültürü ve Sovyet kültürü arasında bir yakınlık bulamadık. Bu yüzden Rusça isimli işyerlerini biz Bişkek’te yabancı isimli işyerleri statüsü içerisinde aldık.

55

2.3.2. Küreselleşme Kavramı ‘Küreselleşme, globalleşme, yenidünya düzeni, post-modernizm, yerelselleşme, neolibaralizm gibi kavramlar çoğu zaman birbirlerinin yerlerine kullanılmaktadır.’ (Çalık, Sezgin 2005: 56) Küreselleşme mesafenin önemini azaltarak, siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlarda dünyanın bütünleşmesi anlamını ifade etmektedir. Bozkurt’a göre ise ( Bozkurt 2000:17-31) zaman ve mekan kavramları eski anlamlarını yitirmiş, sınırlar kaybolmaya başlamış ve ülkelerin karşılıklı bağımlılığı artmıştır. Cafaloğlu ve

Somuncuoğlu ise küreselleşmeyi ( Çalık, Sezgin 2005: 58) günümüzde, sosyal ilişkilerin bir araya gelmesi, toplanması olarak tanımlamışlardır. Bu yüzden, küreselleşme sürecinde, sosyal ilişkiler bir ön koşul olmakta ve kültürler arası etkileşim önem kazanmaktadır. Kültürler arası etkileşimin hız kazanması da beraberinde tüm dünyada aynı yaşam tarzlarını, giyim tarzlarını, aynı mekânları beraberinde getirebileceğinden yerel olmayan bir ismi işyerlerinde görmemiz küreselleşmenin doğal sonucu olur. Peki, küreselleşmeye yol açan etkenler nelerdir?(Deniz 1999: 88) Global eğitim adlı kitabında bunun sebeplerini şöyle sıralamıştır. Küreselleşmeyi hızlandıran önemli unsurların başında iletişim ve bilgi teknolojilerinin de görülen hızlı gelişmeler, bilgisayarın ve internetin yaygınlaşması, ulusal ve uluslar arası ticaret ağlarının genişlemesi, yabancı yatırımcıların ve uluslar arası şirketlerin artması temel gelişmelerdir. Ama küreselleşmenin en başta nedeni İngilizcenin dünya genelinde çok hızlı yayılması ve evrensel bir dil haline dönüşmesidir. Dünya üzerinde bir milyardan fazla kişi İngilizce konuşmaktadır. Yüze yakın ülkede, İngilizce ana dil veya ikinci dil olarak konuşulmaktadır. Bu nedenle İngilizce evrensel medya, bilgisayar ve iş dili olmuştur.

56

2.3.2.1 Küreselleşme Yaklaşımları

Bozkurt’a göre küreselleşme, tek yanlı bir süreç değil aksine zıt eğilimlerle gelişmektedir. Ülkelerin birbirlerine karşı bağımlılıkları artmaktadır. Bu nedenle küreselleşmenin siyasal, kültürel ve ekonomik sonuçları bakımından taraftarları olmasına karşın karşı çıkanları da vardır. Çünkü küreselleşmeden kazananlar olduğu kadar kaybedenlerde vardır. Bu ‘bakımdan küreselleşmeciler, küreselleşme karşıtları ve dönüşümcüler olmak üzere sınıflandırabiliriz.’ (aktaran Çalık ve Sezgin 2005: 58)Aşırı küreselleşmeciler radikaller diye de anılabilir. Bunlara göre, endüstri uygarlığının bir ürünü olan ulus devlet, küreselleşme süresince paralel olarak önemini yitirmiştir. Artık piyasa, politikanın yerini almaktadır. Küreselleşme karşıtları, aşırı küreselleşmecilerin karşısında yer alırlar. Bunlar küreselleşmen her boyutuna kuşkuyla yaklaşırlar. Dönüşümcüler ise küreselleşmeyi modern toplumları ve dünya düzenini yeniden şekillendiren hızlı sosyal, siyasal ve ekonomik değişmelerin arkasındaki ana siyasal güç olarak görmektedir. Holton ise aktaran (Çalık ve Sezgin 2005: 59) küreselleşmeye olan yaklaşımları olumlu ve olumsuz olmak üzere ikiye ayırır. Küreselleşmeyi olumlu yönleriyle değerlendiren, bir gelişim ve dönüşüm fırsatı olarak görenlerin yanında, olumsuz yönlerine dikkat çeken, batının kültürel ve ekonomik emperyalizm olduğunu söyleyenlerde vardır.

2.3.2.2. Küreselleşmenin Çelişkili Yanları Küreselleşme yaşadığımız dünyanın şartlarını değiştirmiştir. Bilgi ve buna paralel olarak da bilişim teknolojileri de hızla değişme göstermektedir. Dünya küçülmüş insanlar birbirleriyle ve kültürleriyle tanışmış, haberler ve gündemler küreselleşmiştir. Buna karşılık küreselleşmenin ekonomik yanı ulusal sınırları kaldırması bakımından milli kimlikleri tehdit eder hale dönüşeceği beklentisi, bazı tereddütleri de beraberinde getirmiş, milli devletin varlığı, ülkenin bağımsızlığı, milli sınırların korunması, milli kültürlerin yaşatılması gibi temel kavramlar da yüksek duyarlılıkların oluşmasına da neden olmuştur. Bu kaygılar dünya çapında paylaşılır olmuştur.(Turgut 2001: 1) Akkutay (Akkutay 2000) küreselleşme sürecinin yanlış yorumlanmasına yol açabilecek konuları 21.yüzyılda ‘Sosyal Yapının Eğitime Nasıl Olacaktır’adlı eserinde şöyle özetlemiştir. (Çalık ve Sezgin 2005 :65)

57

a) Küreselleşme süreci uluslar arası güçlerin dışında piyasa güçlerinin oluşturduğu bir ortam değildir. Uluslararası etkileşim devam etmektedir. b) Uluslar arası şirketler, uluslar ötesi şirketler değildir. Büyük ölçüde ulusal tabanlara bağlıdır. c) Küreselleşme sürecinde ülkelerin rekabetinin, uluslar arası firmalar arasında geçeceği anlaşılmaktadır. d) Dünya ekonomisi ilişkilerin % 85’i, gelişmiş ülkeler arasında cereyan etmektedir. Dünya ekonomisine yön verme, kural koyma ve düzenleme imkânı ve gücü, bu ülkelerin elinde bulunmaktadır. e) Küreselleşmeyi bir doğa kuralı olarak yorumlamak ve ona tabi olmak, diğer bir yanlış olacaktır. f) Korumacılığın dünya ekonomisinin gelişmesinde en büyük engel olduğu inkâr edilirken ekonomik bloklaşmalarla yeni korumacılıklar gelişmektedir. g) Küreselleşme konusunda dikkat edilecek yer, küreselleşmenin ideolojik yönüdür. Bir takım ideolojik ölçütleri, evrensel değerler veya küreselleşmenin ön şartı olarak yorumlamak, rekabet edilen cepheye baştan teslim olmak anlamına gelir. Küreselleşmenin olumlu yanlarının olduğu kadar olumsuz yanlarının da olduğu kaynaklar vardır. Bu kaynaklar doğrultusunda küreselleşmenin olumsuz yanlarını şöyle sıralayabiliriz. Oran,2000: 39) a) Küreselleşme, batı etkisinin her tarafa yayılması demek olduğu için, bir tekdüzelik, bir tek kültürün hâkimiyeti ve tekdüzeleşme olabilir. b) İnsan hakları üzerinde durulmasına rağmen, kısmende olsa güçlü iktidar özlemlerinin dile getirildiği de rastlanabilmektedir. c) Yerel dillerin kaybolmaması amacı güdülürken, diğer yandan İngilizcenin dünya dili olması yönünde gelişmeler vardır. d) Küreselleşme ile birlikte gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkeler işsizlik ve bununla birlikte geleceğe yönelik umutsuzluk ve güvensizlik artmaktadır. e) Çok tartışılan bir konu da, ulusal hükümetlerin küresel sermaye ve çok uluslu şirketler karşısında politika oluşturma ve egemenliğini kabul ettirme de yetersiz kalmasıdır. f) Ticaretin ve yatırımın önündeki engellerin kaldırılması, uluslar arası sınırları aşabilen grupları ile aşamayan gruplar arasındaki dengesizliği artırmaktadır.

58

2.3.2.3 Küreselleşme ve Eğitim

Günümüzde küreselleşme söylemleri giderek yayılmıştır. ‘Küreselleşen dünya da ayakta kalabilmek için gerekli bilgi, beceri, tutum, değer ve davranışları insanlarımıza kazandırmak ve küresel değerler karşısında milli benliği korumak ile evrensel değerlere adapte olmak arasındaki ince çizgiyi çok iyi anlamaktır.’(Çalık ve Sezgin 2005 :70) Bu küreselleşme ortamında, eğitim sisteminin de yardımlarıyla milli değerler ve küresel gerçekler arasındaki dengeyi sağlayabilecek çeşitli eğitim elemanları yetiştirmek zorunlu hale gelmiştir. O halde cevaplanması gereken soruların başında bir yandan milli kültür ve mili değerlere sahip çıkarken diğer yandan küresel dünyanın getirdiği evrensel değerlere nasıl uyum sağlanabilir? Giderek küçülen dünya da, toplumların varlıklarını devam ettirmeleri için etkili eğitim sistemlerine sahip olması gerekmektedir. Bu bağlamda Kırgızistan eğitim sistemine bakmak ta fayda var. Devletin iki resmi dilinin olması sonucunda Kırgızca ve Rusça zorunlu ders olarak okutulmaktadır. Ve dersler Kırgızca ve Rusça olarak verilmektedir. Okula göre dersin Kırgızca mı? Rusça mı? Olacağı değişiklik gösterir. Kırgızistan’da sadece Rusça eğitim veren okullarda 1. Sınıftan 11. Sınıfa kadar hafta da 8 saat Rusça zorunlu derstir. Kırgızca eğitim veren okullarda hafta da 3,5 saat Rusça dersi bulunmaktadır. 2001 yılı verilerine göre 1975 okul bulunmaktadır. Bu okulların 136 tanesinde sadece Rusça eğitim verilmektedir.280 okul ise Rusça ve Kırgızca,15 Rusça-Özbekçe,14 ise Rusça-Özbekçe-Tacikçe dillerinde eğitim verilmektedir. 1 111 374 öğrenciden her yıl 252 697 öğrenci sadece Rus dili öğreniyor. Ülkede Rusça eğitim veren öğretmen sayısı ise 7862 olarak belirlenmiştir. (Bkz http://www.edinenie.kiev.ua/Flash/rusobraz.htm) Bu rakamlardan da görüldüğü üzere Kırgız eğitim sistemi küreselleşmeye karşı hazırlıksız bir konum çizer. Rus dilinin ağırlığını biz geçmişteki tarihi bağlardan olduğunu da söyleyebildiğimiz gibi baskın ekonominin dili aynı zamanda eğitim diline de yansıdığını belirtebiliriz. Küreselleşme ve Eğitim çerçevesinde söyleyeceklerimiz Kırgızistan’ın küreselleşmeye karşı milli benliğini korumasında korunmasız olduğudur. Milli benliğin korunmaması araştırmamızda olduğu gibi işyerleri isimlerinde Rusça ve İngilizce isimlerin oldukça fazlalığını doğurduğu gibi aynı zamanda işyerleri isimlerinde Rus ve yabancı masal

59

kahramanlarına ve yer isimlerine de rastlamamızın temel sebeplerinden biridir. Örneğin; feya, dobriy juk, Rossiya, Simbat, Mayami, Las vegas v.b gibi.

2.3.2.4 Küreselleşme ve Kültür Küreselleşme bir yandan emperyalizmin yeni boyutu olarak ele alınıp, başta küresel Amerikan kültürü ve ekonomisin bütün dünyaya yayılma ve egemenlik kurma eğilimi olarak gözlemlenirken, diğer yandan yerel ve bölgesel unsurların harekete geçmesi şeklinde olaylara sebep olmaktadır. Küreselleşmenin asıl başlangıç noktası küreselleşmeye karşı direnmenin imkânsız olması gelir. Küreselleşme iki temel psikolojik boyutu vardır. Bunlardan birincisi, küreselleşmenin demokrasi, insan hakları, özgürlük gibi masum içeriklerle sunulması ikincisi de bunun kaçınılmaz olduğu telkinidir. En sonunda ise küreselleşmeye katılmayan toplumların medeniyet dışına itileceği öngörüsüdür. Kültürel benzeşmenin ve iç içe geçmenin en önemli etkeni kitle iletişim araçlarının etkin biçimde kullanılmasıdır. (Arslan,2005: 1) Yani kitle iletişim araçlarına ve bu araçları kullanabilecek teknoloji ve insan kaynaklarına sahip ülkeler bu teknolojiye sahip olmayan ülkelere kitle iletişim araçları yoluyla kendi kültürlerini empoze ederler. Biz bu bakımdan Kırgızistan medyasına baktığımızda yerel kanallarla birlikte ortaklaşa program yapan kanalları görüyoruz. Bu durum da Kırgızistan’a kitle iletişim araçları vasıtasıyla kültür empoze ediliyor yargısına varabiliriz. Kırgız medyasının dili çoğunlukla Rusça olduğundan bu durumda sokaktaki halka dolayısıyla da sokakta bulunan işyerleri isimlerine yansır. ‘Küreselleşmenin dijitalleşmeyle beraber gelişmesi, insanların aynı kültür kaynaklarından beslenmesi veya üretilen popüler kitle kültürünün etkisi altında kalması, kültürel kültürel bir küreselleşmenin de varlığı tartışmasını hızlandırmıştır. Küreselleşmenin kültürel boyutunda, içinde olduğumuz küreselleşme sürecinin bizzat kendisin kabul göreceği bir homojen kültür ihtiyacı olduğu belirtilir.’( Arslan, 2005: 2 )

60

2.3.2.5. Küreselleşme ve Medya

Küreselleşme ve medya ile ilgili çok sayıda çalışma yapılmıştır. Çalışmamızda küreselleşmenin yayılmasında en büyük etkenin kitle iletişim araçları yani medyanın olduğunu belirtmiştik. Bu çalışmalara örnek vermek gerekirse, Komolsiri, Taylandlı küreselleşme karşıtlarını, küresel değerler ve pratikler ile sekülerleşmenin Tayland toplumuna zarar verdiğin, Budist değerleri tehdit ettiğini ve Budist değerlerin medya kültürü karşısında kendini koruyamadığı düşündüklerini belirtir. Ama küreselleşme karşıtları, küreselleşme ile birlikte artacağını düşündükleri demokrasi standardı ve insan haklarından memnundurlar.( aktaran Küreselleşme, Kültür Siyaset: Türk Düşünsel ve Siyasal Yaklaşımında Küreselleşme Yaklaşımları 2000: 2 ) Komolsiri’nin bir çalışması da Taylandlı entelektüellere ilişkin yaptığı çalışmanın bir benzerini Loubna Skalli Faslı kadın dergileri üzerinde yapar. Faslı kadın dergileri örnek olayında küresel ve yereli eklemlemek isimli doktora çalışmasında yerel ürünler, genellikle varsayıldığı gibi, küresel medya ürünlerini yeniden mi üretirler? Yerel ürünler küresel medya ürünlerinin sadece birer kopyaları mıdırlar yoksa özgün ürünler midirler? Gibi sorunlara cevap arar ve vardığı sonuç yerel ürünler küresel medya ürünlerinin kopyalarından ibaret olduğunu savunur. Entwistle’da yerel müzik ve çağdaş müzik isimli çalışmasında dünyanın hiphoplaştığını ve bu kişilerin giyim tarzlarına kadar yansıyıp yine bunu küreselleşme medya aracılığıyla yaptığının kanısına varmıştır. Yine Türkiye’de olsun Kırgızistan da olsun küresel medyaların biz yerel versiyonlarını görebiliriz. Amerika’da yayınlanan Who wants 1 mil. Dol. Türkiye’de Kim Beş Yüz Milyon İster, Rusya’da Kto hochet milionerom isimli programlar yerel kanalların küresel medyanın taklidini yaptığına sadece bir örnektir. Rusya’da yayınlanan bu program Kırgızistan’da da yayınlanmaktadır. 2.3.3.1. Kültür nedir? Kültürün Tanımları Kültürün kökeni Latincede tarım anlamına gelen Cultura kelimesinden gelir. Batı dillerinde daha sonra Culture olarak kullanılmıştır. (Bilig,2005: 2)Avrupa’da kültür terimini 19. Yüzyılın sonunda İngiliz Antropologları incelenen toplumların sahip oldukları temel düşünce, inançlar, değer sistemleri, simgeler olarak kullanmışlardır. Sosyolojide ise kültür tanımı ilk kez İngiliz antropolog Taylor tarafından kullanılmıştır. Taylor kültürü

61

etkileşimlere yön veren senaryo ve rollerin işleyişinin daha iyi anlaşılması için yardımcı olan bir kavram olarak görmektedir. Taylor kültürün tanımını şöyle yapmıştır. ‘Etnografyadaki en geniş anlamında bilgi, sanat, hukuk, ahlak, töre ve tüm diğer yetenek ve alışkanlıkları içeren karmaşık bir bütündür.’ (Bilig, 2005 :5) Çeçen’e göre kültür konusunda her disiplin kendine göre değişik yaklaşımlar getirmiştir. Kültür çok geniş bir kavramdır bu yüzden bir tanım içine koyulamaz. ‘Ne var ki, insanların tarattığı tüm değerler ve ürünlerin topluca kültürü oluşturduğu bilinmektedir. Tanımı yapan kişinin içinden geldiği disiplin ve yetişme biçimi verilen tanımın içeriğini belirlediği gibi sınırlarını da çizmektedir. Kültür sorunu insanların varlığını ve etkinlik alanlarını içine alan bir yapıdadır. Getirilen tanımlar, geliştirilen açıklamalar bu sorunun değişik yönlerinin tanımasını sağlamaktadır. Bu tür gelişme de, birlik ve bütünlük konunun daha da karmaşık yapıya dönüşmesine yardımcı olmaktadır.’( Çeçen 1994 :10) Bazı kültür tanımları ise, İlk olarak 1969 yılında toplanan UNESCO uzmanlarının yaptığı tanıma göre: ‘kültür bir insan topluluğunun kendi tarihi içerisinde sahip olduğu şuur demektir.’(Bilig 2005 :5 ) Güngör’e göre : (Güngör 1989:35) kültür, bir toplumda yaşayan insanların hayatlarında var olan problemlerin çözümlerinde kullandıkları çözüm yollarıdır. Bu çözüm yollarının bir kısmı zamanla sabitleşir ve o topluma mal olur ve onun kültürünü oluşturur. Sosyal ilimlerde ise kültür inançlar, örfler, adetler, normlar ve kutsal olgular anlaşılır. Kültürün bir toplum için en önemli özelliği birleştirici olmasıdır. Yani kültür bir torak parçasında yaşayan insanların ortak örf, adet ve inançlar çerçevesinde toplanmasıdır. 2.3.3.2 Kültür ve Medya Kitle iletişim araçları kültür taşıyıcılarıdır. Günümüzde ise gelişen teknoloji sayesinde bu araçların etkileri ülke sınırlarını da aşmıştır. Örneğin bir yerde oynanan futbol karşılaşmasını dünyanın her yerinden izleme imkânımız vardır. Televizyon ve internet kitlelere ulaşan en büyük iletişim aracıdır. Mutlu’ya göre (Mutlu 1991:15) Kitle iletişim araçlarının gelişme aşamaları ve bireylere ulaşabilirlikleri bakımından hiç biri televizyonun gücüne ulaşamamıştır. ‘Televizyonun kültür aktarma gibi özelliğiyle çağımızın en büyük kültürel üretim aracı olmuştur.’(Özkök 1982:1991) Buna ek olarak biz interneti ve çeşitli popüler dergileri sayabiliriz. Çünkü televizyon kendisinden önceki iletişim araçlarını değiştirmiştir. Comstok’un da belirttiği gibi ‘artık hiçbir şey televizyondan önceki gibi

62

olmayacaktır.’ Comstok (aktaran Bilig 2005:8)televizyonun diğer iletişim araçlarıyla etkilerini radyo, dergi ve sinema gibi iletişim araçlarıyla örneklerle değerlendirmeler yapmıştır. Bu örnekleri şöyle sıralamıştır. Eskiden tek eğlence aracı olan radyo bu işlevini televizyona bırakmak zorunda kalmıştır. Bunun neticesinde radyo programcılık bakımından değişime gitmiştir. Aynı şekilde bu değişimler dergilerde de görülmüştür. Çok konuyu kapsayan dergiler yerini sadece hobilere yer veren dergilere bırakmıştır. Sinema da ise televizyona olan siyasi baskılar neticesinde televizyonda gösterilemeyen aşırı şiddet ve cinsellik temalarını kışkırtıcı bir şekilde yönelmiştir. Televizyonun diğer iletişim araçları üzerindeki etkisi halen devam ederken aynı zamanda kitle iletişim araçları içerisindeki en fazla tartışmaya konu olan araçlardan biri olmuştur. Bu tartışmaların önemli bölümünü televizyon ve birey hakkındaki tartışmalar oluşturur. Bu tartışmaları)n çoğu, televizyonun kişiler üzerindeki etkileri olmuştur. Tartışmalar genelde olumlu ve olumsuz etkileri üzerine yoğunlaşılmıştır. Fakat tartışmaların odak noktası televizyonun olumsuz etkileri olduğunu belirtmek gerekir.(Kocadaş 2002:25) Aziz’e göre (Aziz 1982:91) Medyanın olumlu işlevleri olduğu yönünde görüş

belirtenlerin onu toplumun aynası olarak görürler ve televizyonla sıkıntılarını ve özlemlerini giderirler yargısına varmakla birlikte televizyonun alışkanlıkları, beğeni düzeyi ve yaşama bakış açısı o televizyon program yapısından anlaşılır görüşüne varmıştır. Televizyonu olumlayan yaklaşımlardan bahsetmek gerekirse, Mc Luhan, televizyon sayesinde insanın küçülen dünyasından çıkıp büyük ve büyüleyici bir dünyaya girdiğini savunur. Daniel Lerner ve Wilbur Schramm ise televizyonu modernleşme aracı olarak görmüşler. Özellikle üçüncü dünya ülkelerinin batılılaşma aracı olarak görüp modernleşme çabalarının en etkili aracı olarak görmüşler.(Mutlu 1991: 16) Modernleşme süreci içerisinde televizyon bir bakıma modern ülkelerin kültürünü de yayar. Bu bağlamda teknolojik güce sahip ülkelerden bu teknolojiye ulaşamayan ülkelere doğru bir kültür akışı görülür. Televizyona yönelik olumlu değerlendirmeler genellikle, bu aracın teknolojik potansiyelinin ön plana çıkarılmaya çalışıldığı görülmektedir. Televizyonun içeriğine baktığımızda hitap ettiği izleyici kitlesinin sosyal, ekonomik ve kültürel seviyesi önemlidir. Televizyon üzerine yapılan eleştirilerden biri de programlar ve içerikleridir. Bennet (2000:57) bireylerin tüketime feda edildiğini ve televizyon için önemli olan şeyin bireylere

63

aşılanan tüketim kültürüdür. Ayrıca haber kalitesindeki düşüklüğünün sorumlusu algılamakla kalmayıp politikaya dair cehaletten suç ve şiddete, akşam sofrasındaki muhabbet yokluğuna varıncaya kadar tüm toplumsal hastalıkların sorumlusunun televizyon olduğunu savunur. Televizyonun toplumsal boyutuna baktığımızda değer yargıların yerini, televizyonun getirdiği yeni kültürel değerlere bıraktığını görürüz. Televizyon yabancı kaynaklı diziler ve reklamlar aracılığıyla kültürler arası etkileşimi artırırken, diğer yandan da varlıklı ülkelerin zengin bireylerinin yaşam anlayışını ön plana çıkarmıştır. Ve zaman içerisinde bu değerler yerel kültürü şekillendiren unsurlardan biri olmuştur.(Koca 1993:35) Kısaca diyebiliriz ki insanlar, birçok olayı kitle iletişim araçlarından takip etmektedir. Kitle iletişim araçlarıyla insanların ne düşünmesi gerektiği kitlelere empoze edilir. Yani üzerinde düşünülecek dünya hakkında düşünebileceklerimiz çıkar sahipleri tarafından belirlenmekte ve kitleler devamlı yönlendirilmektedir. Kırgızistan medyasına baktığımızda medyanın dili olsun içeriği olsun devamlı ve durmaksızın Kırgızistan’da yaşayan topluma bir kültür akışı görülmektedir. Medyanın çoğunluğunun Rus diliyle yayın yapması ve Rus medyasının Kırgızistan’daki bazı medya kanallarıyla ortak yayın yapması bu kültür akışını daha da kolaylaştırmakla kalmayıp aynı zamanda medyayla yapılan kültürel asimilasyonu da hızlandırmaktadır. Bu asimilasyon süreci içerisinde işyerleri isimlerinin medya kanalları vasıtasıyla yansımalarını görebiliriz. Kırgızistan’da yaptığımız araştırmalar sonucunda Rusça isimli işyerleri çoğunluğu oluşturur. Bunun nedenlerinden biri de Rus medya kanallarının Kırgızistan’a sorunsuz bir şekilde ulaşması ve kitleleri yönlendirmesinden dolayıdır diyebiliriz. Aynı zamanda yerel medyanın dilinin de ağırlıkla Rusça olduğunu belirtmek gerekir. 2.3.3.3. Kültür Endüstrisi Kültür endüstrisi kavramını ileri atan Franfurt Okulu temsilcilerinden biri olan Adorno dur. Nazilerin kullandıkları propaganda yöntemleri onun bu kavramı ileri sürmesine yol açmıştır. Adorno’ya göre ( Adorno 1990) ideolojiden bağımsız, özgür bir sanattan kültürden bahsetmek imkânsızdır. Adorno kültür endüstrisinin kitlelerin kendiliğinden çıkan bir kültür sorunu ya da popüler bir sanatın çağdaş bir formu olmadığının altını çizer. Kültürel varlıkların kar elde etmek amacıyla standartlaşmış mallara dönüştüğünü vurgular. Genel olarak düşünüldüğünde, izleyici reklamı yapılan mal ve hizmetin üstün gücüne teslim

64

olmakta, o mal ve hizmeti kendine aitmiş gibi algılayarak ruhsal huzur satın alma, kişisel zevk olarak tanımlamaktadır. Adorno’nun kültür endüstrisi kültür sanat, siyaset ve ideoloji bir biri içine girmiştir. Dolayısıyla özgür kültür ve sanattan söz etmek imkânsızdır. İdeoloji hem kültürü hem de sanatı şekillendiren bir araç olmuştur. Günümüzde de kitle iletişim araçları sayesinde dünyanın öbür ucundaki insanları bile etkileyebilme imkânı doğmuştur. Dünyamız küresel güçlerin ürettiği sanat, özellikle müzik ve sinema alanındaki gelişmelere göre yapay bir kültür üretilmekte, dünya bu tür üretiler neticesinde şekillenmektedir. Amerika’da gösterime giren bir filmi, ya da çıkan bir albümü insanlar satın alarak bir bakıma yerel kültürlerinin aşınmalarına sebep olurlar.

2.3.3.4. Kültür ve Yönetim İş dünyasının ve hükümet kurumlarının kökeni 1960’lardan eskilere gider.2.dünya savaşından önce kültür bakanları, kültürel komiteler vardı ama bunların sayısı günümüzde oldukça artmıştır. Üçüncü dünya ülkelerinde kültürel müdahale ve kültürel kimliği kaybetme korkuları UNESCO gibi kurumların oluşumuna yardımcı oldu. Gelişmiş ülkelerde kitle kültürünün etkileri adı altında UNESCO odaklı birçok anlaşmalar yapıldı. Amerika’da film endüstrisinin gelişmesi sonucu A.B.D ‘nin kültürel ürünlerinin ihracat yapması tartışmanın boyutlarını genişletti. (Briggs, Asa culture1992 : 10) A.B.D ürettiği filmlerle kitlelere bu ürünleri satıp, ekonomik alanda elde ettiği karla kalmayıp aynı zamanda bu filmler sayesinde kendi kültürünü yaymaya başlamıştır. Bu yüzden günümüzde yerel kültürü tehdit edebilecek unsurlar bazı sivil toplum kuruluşları ve ya kültüre bağlı bakanlıklar tarafından yapılmaktadır. Bütün ülkelerde kültürü koruma amaçlı birçok yönetimsel organlar vardır. İşyeri isimleri yerel kültürü tehdit ettiğinden Kırgızistan’a çeşitli kanunlar getirilmiştir. Bu kanunlarla işyeri isimleri denetim altına alınmaya çalışılmış, yabancı isimli işyerleri Bişkek meclis kararından geçmesi gibi bir çok uygulama başlatılmıştır. Ama sokağa baktığımızda işyeri isimlerinin çoğunun yabancı isimli olduğunu görmemiz yerel denetimlerde eksikliklerin olduğunu göz önüne seriyor.

65

2.3.3.5 George Gerbner Ekme ( cultivation) Kuramı Ekme ( cultivation ) teorisi George Gerbner aracılığıyla ortaya atılmıştır. Gerbner’in yaklaşımı görsel hafıza oluşumu ve bu hafızaya bilinçli bir biçimde yerleştirilen kodlardan görsel olanları ön plana çıkarır. Ekme teorisi ile izleyicilerin düşünce, davranış, tutum ve değer yargılarında televizyonun ne kadar önemli faktör olduğunu açıklamaya çalışmıştır. Ekme ile bireylerin toplumla ilgili düşüncelerinde kitle iletişim araçlarının katkısını anlatmaya çalışan Gerbner çalışmalarında görüntülerin en çok tüketilen yer olan televizyonu merkez olarak almıştır. ‘Toplumun televizyon üzerinden görüntülere olan bağımlılığını ve inanılırlığını yaşanılan dünyanın anlaşılması ve tanımlanmasındaki öneminden hareketle televizyonu gösterdiği ile gerçek dünya arasındaki farkı belirtmektedir.’( Bayraktaroğlu 2009: 1) Gerbner’e göre ekmenin televizyondan izleyiciye doğru tek yönlü bir akış olmadığını, mesajlar ve bağlamlar arasında izleyiciyle televizyon arasında bir etkileşim vardır. Aynı zamanda şiddetin tercih edilen temalardan biri olması konusunda da kapalı kültürel kodların küresel pazarda iyi dolaşamayacağını böylelikle basitlik ve çıplaklık lehine sürekli gelişen bir pazardan söz eder. (Bkz http://www.context.org/ICLIB/IC38/Gerbner.htm.) Günümüzde yaşamın anlamlandırılması ve toplumsal gerçekliğin üretiminde ve tüketiminde kitle iletişim araçlarının oluşturduğu söylemler çok önemlidir. Topluma sunulan medyatik söylemler ve davranışlar izleyicilerin şekillenmesine olanak sağlar. ‘Aynı zamanda teknolojinin getirdiği kolaylıklar sonrasında yaşamın yoğun biçiminde görsellik üzerine kurulduğu yanılsaması toplumda oluşmuştur. Görselliğin egemenliği teknolojinin getirdiği bir sonuçtan çok, görseli bilinçli olarak ön plana çıkaran biliş ve bilincin yönetimin sonucudur. Bu bağlamda görsel ile görüntünün gerçeği anlattığı imajı toplumsal hafızaya işlenir. Böylece özü görüntü tanımlar. Görüntünün özü bilinç ortamında egemenlik ortaya çıkar.’( Bayraktaroğlu, 2009: 5) Ekme kuramı bağlamında insanların televizyon aracılığıyla şekillendirildiğini, günümüz de ise dört yanımız kuşatan reklam afişlerine baktığımızda o görüntülerle de topluma mesaj verdiğini söylememiz gerekir. Örneğin Türkiye ‘deki Coca Cola reklamına ve reklam afişlerine baktığımızda bir aile akşam yemeğinde yerken Coca Colayla birlikte görüntüsü verilmiştir. Bu görüntü Coca Colayı yerel kültürle özdeşleştirip bir özne kurmaya

66

kadar gitmiştir. Sonuç olarak Coca Cola iftar vakitlerinde tüketilen bir içecek halini almıştır. Biz aynı reklamı Kırgızistan’da da görüyoruz. Coca Cola’nın reklam afişlerinde bir Kırgız ailesi akşam yemeği yerken çekilmiş fotoğrafının yanında Coca Cola şişesi durmaktadır. İki reklamın aralarında sadece bir fark var, Türkiye’deki reklamında Türk yemekleri yer alırken, Kırgızistan’dakinde ise doğal olarak Kırgız mutfağından yemeklere yer verilmiştir. Sonuç olarak ekme kuramı bağlamında görsel öğeler insanları şekillendirir. Aynı şekilde biz iş yeri isimlerini bu oluşumdan soyutlayamayız. Her işyeri isminin sokağa yansırken verdiği bir mesaj, bir anlam inşasının olduğunu görürüz. Ekme kuramı A.B.D iletişim yaklaşımlarının temel konuların başında yer alan etki sorunu çerçevesinde geliştirilmiştir. Etki geleneği ekme kuramı yoluyla televizyonları içerik analiziyle çözümleme yoluna gider. Araştırmalarda temel faktörler izleyici yoğunluğu ve imajları anlamdırılarak yapılır. Bu araştırmalarda izleyici yoğunluğu bakımından sınıflara ayrım da yapılır. Bu ayrımlar yaş, cinsiyet, meslek, eğitim ve gelirdir. Bu bilgilerin toplamlarıyla analizlerde bulunulur. Ayrılan kategoriler bağlamında ise çıkan sonuç çok televizyon ya da az televizyon seyredenler şeklinde yorumlanabilir.Ve bu şekilde televizyon etkileri dolaylı ve uzun vadeli olacak şekilde sonuçlar alınır. Gerbner’e göre :( aktaran İrfan Erdoğan bknz http://www.irfanerdogan.com/makaleler1/gerbner.html) ‘Televizyon merkezileşmiş bir öykü anlatma sistemidir. Halk televizyonun simgesel çevresi içinde doğar ve televizyonun tekrarlanan dersleri ile yaşar. Simgesel çevreyi yaratma sıkı sıkıya denetlenen bir süreçtir. Halkın yönetiminden korunmuş ve özel şirketlerin yönetimine bağlanmıştır. Bu yönetimi sağlayan mekanizma reklamdır. Reklam yapan firmalar televizyona müşteri çektiği, teslim ettiği, haber ve eğlence yoluyla öteki hizmetleri gördüğü için para öder. Televizyon olası en geniş izleyici sayısını en az maliyetle elde etmek için rekabet eder. Bunun anlamı en geniş ve alışılmış yaklaşımlar (nüfusun çoğunun hoşuna gidecekleri verme), keskin çatışmaların bulandırılması, rekabet eden görüşleri birbirine katma ve dengeleme, farklı ya da sapan görüntülerden çekinme, korkulan ya da bastırılmış olarak sunmadır. Gerbner’e göre televizyon seyretme farklı grupların yaşam koşullarıyla ve dünya görüşleriyle farklı fakat uygun bir şekilde ilgilidir. Bu uygun kalıpların en genel olanları “ana akım” olarak isimlendirilir. Ana akım (anayol, orta yol, ana damar) televizyonun ekmeye çalıştığı genel dünya görüşü ve değerleri olarak tanımlanır. Televizyon toplumun bütün sektörlerine girer, tekrarlanan ve yaygın kalıplar yoluyla belli bir dünya görüşünü ortaya atar; bu

67

kalıplar organik bir şekilde birbiriyle ilişkili ve içsel olarak uyumludur. Ekme analizlerinin bulgularına göre, televizyon Amerikan toplumunu yansıtırken oranlı şekilde, demografik nitelikleri temsil edecek bir biçimde yansıtmamaktadır. Örneğin televizyonda erkekler kadınlardan üç kat daha fazla yer alır. Kadınların çoğu televizyonda erkeğe hizmet eder, genç erkeklerle tanışır ve hızla yaşlanırlar. Televizyon dünyasında hemen herkes ortalama bir gelirle rahat bir yaşam sürüyor görünür. Amerikan televizyonunda hemen hemen on televizyon karakterinden yedi tanesi orta sınıfta görünür. Hizmet sektörü dahil işçi sınıfı Amerikalıların yüzde 67’sini oluşturur, fakat televizyon karakterlerinin sadece yüzde onu işçidir. Televizyon dünyasındaki düşük oranlı temsil, izleyicilerin sınırlı yaşam koşullarını, sınırlı etkinlikler alanını ve katı bir şekilde ön yargılamıştır.’

Burada baskın kültürden de bahsetmek gerekir. Baskın kültür bir ülkedeki yerel kültürü ikinci plana atan kültürdür. Zamanla yerel kültür medya ve ideolojik faktörlerle hâkim bir kültür yaratılır. Baskın kültürün öğeleri medyanın dili, basılan kitap ve gazetelerin dili dir. 2.3.3.6 Popüler Kültür ‘Popüler kültürün en klasik anlamı ile halka ait olan demektir. Günümüzde ise birçok kişi tarafından sevilen, toplumun benimsediği, kabullendiği veya seçilen anlamında kullanılmaktadır.( Alemdar ve Erdoğan 2005: 30 ) Bu tanımın tersini söyleyen tanımlarda mevcuttur örneğin: Popüler kültür yöneten sınıfların, kültürel değerleri ve gelenekleri, egemen ideolojileri doğrultusunda yeni formüller biçiminde yansıtarak yarattıkları, bağımlı bireylere sundukları kültürdür. Popüler kültür gündelik yaşamın kültürüdür. Dar anlamıyla emeğin gündelik olarak yeniden üretilmesinin bir girişi olarak eğlence içerir. Geniş anlamıyla, belirli bir yaşam tarzının ideolojik olarak yeniden üretilmesinin ön koşullarını sağlar.’(Oktay,2002: 17) Stuart ise popüler kültürün kullanıldığı biçimiyle iki tanımı olduğunun altını çizer. Birinci tanımı popüler teriminin yaygın olarak beğenilen, tüketilen anlamında. Bu tanım kapitalist sermayelerin popüler kültürü kullanarak kendilerine müşteri bulmak için kullandıkları bir araçtır. İkinci tanımında ise halka ait olan, halkın çoğunluğunun yaptığı davranışlar olarak tanımlar.(Özbek 2003:81)

68

Bu kavramın yaratılmasındaki en önemli sebep kapitalist üretim ve bu üretim sonucu kültürü biçimlendiren ana etmen olmasıdır. Popüler kültürün kültürü biçimlendirmesinin nedeni Batı ürettiği mal ve hizmetlere Pazar bulabilmesidir. İlk popüler kültür ürünleri magazin dergileriyken günümüzde ise çeşitli diziler ve filmlerdir. ( Alemdar ve Erdoğan 2005: 30 ) Gramsci ise popüler kültüre olumsuz yaklaşan Frankfurt Okulu ile popüler kültüre olumlu yaklaşan Kültürelciliği birleştirmiştir. Ona göre ‘ne yapısalcı ekolün dediği gibi halkın kültürel deformasyonu ne de kültürelcilerin dediği gibi kendini doğrulama, kendini yapma olarak görür. Popüler kültür, karşıt baskılar ve eğilimler tarafından biçimlenen güç alanı ilişkileri olarak nitelendirir. Yani popüler kültür, ne egemen ideolojiyle çatışan, empoze edilmiş kitle kültüründen ne de karşıt kültürden oluşmaz. Popüler kültür iki sınıfın arasında pazarlık sahasıdır. Bu sahada egemen ve alttaki karşıt kültürel, ideolojik değerler ve elemanlar farklı karışımlarda bulunurlar.’(Özkan,2006: 32) 2.3.4.1. Medya Kavramı ve Medyanın İşlevleri Medya Latincede ortam anlamına gelen medium kelimesinin çoğulundan gelmiştir. Türk dil kurumu sözlüğüne göre medya iletişim ortamı, iletişim araçları anlamına gelir. Yaygın olarak medyayı kitle iletişim araçları gazete, dergi, radyo televizyon ve internet olarak tanımlasak yanlış olmaz. İletişim ve toplum arasındaki yaşanan ilişki 80’li yıllar da önemli değişimleri de getirmiştir. Bu süreçte ulus devletler hakimiyetlerini çok uluslu şirketlerle paylaşmak zorunda kalmışlar, global ölçüde zenginleşen ve büyüyen bu şirketler, medya alanına da yatırımlar yaparak medyayı kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya başlamışlardır. Medya günümüzde toplumsal yaşamı belirleyen önemli merkezlerden biri olmuştur. Ve toplum olayları bu iletişim araçlarının verdiği mesajlar doğrultusunda algılar. İnsanlar bu iletişim araçları vasıtasıyla sosyalleşmekte, haberdar olmakta, eğitilmekte ve eğlenmektedir. Medyanın çıkar sahipleri tarafından şekillendiğini varsayarsak insanlar bu çıkar sahiplerinin çıkarları doğrultusunda haberdar olurlar, eğitilirler hatta yaşarlar. Medyanın işlevlerini sıralayacak olursak; Haber ve Bilgi Verme: Modadan sağlığa, siyasetten ekonomiye pek çok alana ilişkin bilgi kitle iletişim araçları vasıtasıyla kitlelere ulaşmaktadır. İnsanlar yaşadıkları

69

dünyayla ilgili algılarının oluşmasında medya etkili olmaktadır. Çünkü bilgi ve haber toplumlarının gelişiminde ve siyasallaşmasında belirleyicidir. Bizler medya aracılığıyla bilgilenirken, aynı zamanda medya tarafından yönlendiriliriz. Toplumsallaştırma: Özellikle kamusal yayıncılığı benimseyen medya kuruluşları, toplumsal yapının gelişmesine ve bireylerin bu yapı içinde sosyalleşmelerine olanak sağlar. Medyanın toplumun ortak siyasi tutum ve görüşlere ulaşmasında da rolü bulunur. Bu arada medya çeşitli siyasi görüşlerin propagandasının yapıldığı araçlara da dönüşebilir. Medya bilgi üretmekte ve sosyal yapının şekillendirilmesinde katkı da bulunmaktadır. Eğitim: Medya düşüncenin gelişmesine, kişiliğin oluşmasına yardımcı olacak bilgiler iletir. Özellikle gelişme çağındaki çocukların algı ve bilinç düzeyini yükselterek onların eğitimlerinde yardımcı rol oynar. Eğlendirme: Medyanın en önemli işlevlerinden biridir. İnsanlar medya yardımıyla rahatlar ve daha mutlu olması sağlanmaktadır. Sıkılan insanlar ciddi haberlerden çok eğlendirici haber ya da programlarla vakit geçirmek istemektedir. Günümüzde televizyon tam bir eğlence merkezi konumundadır. Eğlence ihtiyacı, kitlelerin televizyona olan bağımlılığını arttırmış ve bu durumda televizyon yöneticileri eğlendirici programlara yer verme yoluna gitmişlerdir. Müzik, mizah, magazin başlıca eğlence alanlarını

oluşturmaktadır. Kültürel Değerlerin Korunması: Medya doğru kullanıldığında kültürün savunma görevini üstlenebilir. Toplumların hafızalarına işleyen medya estetik ve kültürel değerlerin yaşatılmasında da öncü rol oynayarak tarihsel ve sanatsal bir görev yüklenir. İnsanlar resim, edebiyat, müzik, şiir v.b gibi şeylerle kendi kültürlerini öğrenip o kültüre yönelik hizmet edebilirler. Kamuoyu Oluşturma: Medyanın kamusal görevi de vardır. Bu bağlamda özellikle de hükümeti, siyasi partileri, kamu kuruluşlarını, şirketleri, vs. kamu adına denetleme ve eleştirme yetkisini vardır. Vatandaşın hakkının savunma adına görev yüklenen medya tarihi boyunca pek çok kez iktidarla kamu yararı adına mücadeleye girişmiş ve bu özelliğiyle de toplumsal saygınlık elde etmiştir. Medya, aynı şekilde gerekli görülen durumlarda, topluma öncülük ederek kamuoyu oluşumuna aracılık eder.

70

Tanıtım: Medya devletlerin, şirketlerin, kurum ve kuruluşların hatta bireylerin en önemli tanıtım aracıdır. Günümüz ekonomisi pazarlama üzerine kuruludur. Pazarlamanın en önemli aracı da medyadır. (T.C Radyo televizyon üst kurulu 2007: 1-28) Kırgızistan medyasını ele aldığımızda yerel kanallar yoluyla Rusya dan yayın yapan bazı kanallar birleştirilmiştir. Medyanın insan üzerindeki işlevlerini açıkladıktan sonra Kırgız toplumunun bu kanallar doğrultusunda eğitildiğini, eğlendirildiğini ve

şekillendirildiğini kolaylıkla söyleyebiliriz. Medyanın kültürü koruma işlevi bağlamında yerel medyanın programlarının çoğunun Rusça yayın yapması ve yine Kırgız kültürü ne yönelik programların yapılmaması ve ya yok denecek kadar az olması Kırgız medyasının kültürü koruma işlevini yerine getirmediğini söyleyebiliriz. Kamuoyu oluşturma bağlamında kamuoyu baskın ekonomi ve baskın medya kuruluşları tarafından şekillendiğini de söyleyebiliriz. Bu şekillendirme doğrultusunda Rus dili popülarite kazanmış Kırgız dili de ikinci plana itilmiştir. Rus dilinin popülarite kazanması işyeri isimlerine yansımıştır. Kırgızistan da ağırlıklı olarak Rusça işyeri isimlerinin bulunmasının sebeplerinden biri medya dır. Yine tanıtım yani reklam bağlamında yerel medyada baskın ekonominin ürünleri ağırlıklı olarak tanıtıldığından işyeri isimleri bu tanıtımlara göre şekillenmiştir diyebiliriz.

2.3.5.1. İdeoloji İdeoloji kavramı ilk defa Fransız ihtilalinin son aşamasında ideologlar olarak aydınlarlardan biri olan Destut de Trancy tarafından kullanılmıştır.1797 tarihinde kullanılan anlamına göre ideoloji ‘herkese doğru düşünme imkânı sağlamak için kullanılacak fikir bilimi idi.’ Kavrama olumsuz anlamını ilk veren Napolyon olmuştur. Napolyon, ilk başlarda ideologlara fikirlerini yaymak için destekte bulunmuşsa da dini kurumların eğitim yasağını kaldırması yüzünden eleştirilerine maruz kalınca onları metafizik yapmakla suçlamıştır. (Mardin,1976:10-11) İdeoloji kavramı, Marksla birlikte yeniden önem kazanmıştır. Marks geleneksel ideolojileri, retinanın eşyayı ters göstermesi gibi, gerçeği tersyüz etmekle suçlamıştır. Engels’in de yanlış bilinç tabirini kullanmasıyla, Marksizm ilk dönemde kavrama olumsuz anlamlar yüklemiştir.(Saklı 2004: 2)

71

‘İdeolojinin insanda oluşan düşünce ve bilinç olarak eşyaya yönelmesi, Marks’ın sosyal yaşam bilinci belirler görüşünün revize edilmesini zorunlu kılmıştır. George Lukacs gerçeklik, olan bir şey değil oluşan bir şeydir ve oluşması için düşüncenin katılımı gerekir.(Eagleton,1996:138) demekle Marksizm’i bir ideoloji olarak gerçeğine uydurmaya çalışmıştır. Bu ifade ile aynı zamanda, Marks ve Engels’in ideoloji için öne sürdükleri yanlış bilinç kavramı da reddedilmiş olmaktadır.’ (Saklı 2004: 3) ‘Lukacs’ın ideolojiyi olumlaması karşısında Mannheim, yeniden Marksizm’in ilk dönemlerindeki anlayışına geri dönmüştür. İdeoloji ve Ütopya kavramlarını ortaya atarak, ideolojiyi modası geçmiş inanç, gerçeklikten koparılmış, miladi dolmuş, mitler, normlar ve idealler kümesi olarak nitelemiştir. Ütopya ise zamanından önce ortaya atılmış olmakla gerçek dışı sayılsa da anlam olarak olumlanmıştır.’( aktaran Saklı ,2004 :30) Gramsci ideoloji yerine hegemonya kavramını kullanmıştır. Marksizim’in Batı’da burjuva devletinin, emekçileri baskı altına aldığı görüşüne karşılık vererek burjuva devletinin baskıcı yönü olmasına karşılık ikna edici bir yanının da bulunduğunu ifade ederek bunu hegemonya kavramı ile açıklamıştır.(Dağtaş,1999:343)

Althusser, bilim ile ideoloji arasında kesin bir sınır çizilebileceğini öne sürer. Ona göre: bilimin açık uçlu ve devrime uğratılabilir yapısı vardır ama ideolojinin kapalı, döngüsel ve kendi kendini onaylayıcı bir niteliği de vardır.(Eagleton,1996:194-95) ‘İdeoloji bilimsel veya rasyonel değildir. Aksine, dünya ile aramızdaki duygusal ve bilinç dışı ilişkilerle toplumsal gerçekliğe, düşünce öncesi bağlanma yollarımız hatırlatır’ (aktaran Saklı,2004: 29) Althusser devletin ideolojik aygıtları tezi ile Marksizm’in içinde kalarak bir yorum yapmıştır. Ona göre, ideolojik bir sorunsal kendi içerisinde sorulabilecek her soru için, belirli türden cevapları önceden varsayan bir biçimde kurulmuştur.(Eagleton,1996:194)

Voloshinov, ‘ideolojiyi dilin eklemlenmesindeki temel öğe, göstergedir ve göstergeler anlamın maddi kayıtlarıdır diyerek dil ve söylem içindeki göstergelerle bağlantısını ortaya çıkarmıştır. Ona göre, göstergeler gerçekliğin yansımaları değil onun ayrılmaz parçalarıdır. Böylece ideolojinin gösterge bilimsel tanımı karşıt toplumsal çıkarların gösterge düzeyindeki mücadelesi olarak anlamlandırmıştır.’(Dağtaş,1999:341)

72

2.3.5.2. İdeolojinin İşlevleri Eagleton’a ( Eagleton,1996: 225) göre ideolojik düşünen kişi ilk bakışta ideoloji amaç edinmiş kişi olarak görünse de ideoloji başka amaçlara ulaşmayı mümkün kılacak bir araç işlevindedir. Marks gibi Freud da asıl amacın dünyayı yorumlamak değil onu değiştirmek olduğunu savunmuştur. Burada sadece ideolojinin işçi sınıfının iktidarına hizmet ettiği sürece doğru kabul edilmesi şeklinde bir yaklaşım vardır. Mardin üç ideolojik yanlılıktan bahseder. Bunlar insanın içinde bulunan grubun etkisi, olaylara bakılan kültür gözlüğü ve toplumun simgeleri yazılı veya sözlü olarak kullanılan şeylerdir.(Mardin 1976:100-101) Gramsci’nin hegemonya, Althusser’in devletin ideolojik aygıtları şeklindeki açıklamaları bağlamında iktidarı meşrulaşma aracı olarak görebiliriz. Gramsci de halkın devlet otoritesini rıza ile kabul etmesini sağlayan ideolojiyi Althuser’de de devlet, okullar, kitle iletişim araçları, aile, eğitim kurumları gibi ideolojik aygıtları ile egemenliğini kabul ettirmektedir. İdeolojik bağlamında tezimize geri dönecek olursak Kırgızistan’daki işyerleri belirli bir ideoloji ye göre şekillendiğini görebiliriz. Baskın ekonomiye sahip ülkeler İşyeri isimlerinde seçici rolü oynarken aynı zamanda bu işyerlerinin sokağa yansımalarını da görebiliriz. İşyerleri isimleri olsun sokak isimleri olsun baskın ekonomi sahibi ülke tarafından şekillenmiştir. Bir diğer deyişle baskın ekonomi aynı zamanda o ülkenin kültürünü de baskın kılmış bu da Kırgızistan’daki medya ya, halkın konuştuğu dile, medya diline ve kültüründe de baskınlık kurmuştur. 2.3.6.1 Baskın Ekonomi Baskın ekonomi teorisi ekonomik yaşamın temel ilkesi olarak ekonomik faktörlerin eşitsizliğine dayalı bir teoridir. Bu eşitsizliklerden söz etmek gerekirse faaliyet koşullarının farkındalığı üretim ve sermaye miktarındaki farklılıklar, ortaklar ve rakiplerdir. Bu eşitsizliğin en önemli sonucu baskın ve alt ekonomik birimlerin varlığıdır. Baskın olan ekonomi bir alt ekonomiyi her zaman etkiler. Baskın ekonomi teorisini atan F.Perroux deformasyondan söz eder.Deformasyonla açıklamak istediği egemen ekonomik birimin

73

etrafında ve içeriğinde bulunan değişik birimlerin ekonomik ilişkileri olduğu anlamına gelir.Ve baskın olan ekonomi baskı kurduğu ülkeleri mal ve hizmetlerini satmak için o ülkenin kültürünü değiştirebilir.Bunlar giyim ve yemek alışkanlıkları olabilir. Hakim ekonomiyi devlet ya kısıtlar ya da teşvik eder.Bu devlet politikasıyla alakalı bir şeydir. Dünya ekonomisi F.Perroux’e göre modern kapitalist toplumun sosyo-ekonomik sistemle eşitlik kurmaya çalışır. Eşitsizlik baskın ekonominin meta üretimini yapmaya yönlendirmiştir. ( Yartseva NV 2002 :30) Baskın ekonominin öğeleri ise bir ülkedeki ithalat ve ihracat rakamları, o ülkedeki sermayenin miktarı ve yeri, basılan kitap sayısı ve o kitapların dili şeklinde yorumlanabilir.

74

2.4.1. METODOLOJİ BÖLÜMÜ Hipotez 1: H0: Baskın ekonomi ve baskın kültürü doğurmaz. H1: Baskın ekonomi baskın kültürü doğurur. Hipotez 2: H0: Medyanın dili baskın ekonominin dili değildir. H1: Medyanın dili baskın ekonominin dilindedir. Hipotez:3: H0:Baskın ekonominin dili baskın değildir. H1:Baskın ekonominin dili de baskındır. Hipotez: 4 H0: Yerel medya baskın ekonominin kültürüne yönelik yayınlar yapmıyor. H1: Yerel medya baskın ekonominin kültürüne yönelik yayınlar yapıyor. Hipotez: 5 H0: Baskın ekonomi işyeri isimlerine yansımaz. H1: Baskın ekonomi işyeri isimlerine yansır. Hipotez: 6 H0: İşyerlerinde hâkim ekonominin kodladığı anlam üretilmez. H1: İşyerlerinde hâkim ekonominin kodladığı anlam üretilir. Hipotez:7 H0: Küreselleşme işyeri isimlerine yansımamıştır. H1: Küreselleşme işyeri isimlerine yansımıştır.

75

III. BÖLÜM

III UYGULAMA 3.1Bişkek Ana Ulaşım Arterlerindeki Sokağa Yansıyan İşyeri İsimlerine Yönelik Analitik ( Ampirik ) Yaklaşım a-) KIRGIZİSTAN’IN TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELERİ 2004 Gayr safi milli 94.350,7 hâsılat Som) Gayri safi milli 2.268,05 hâsılat Dol.) Reel G.S. M.H 7.0 artış oranı % Kişi başına milli 42.9 gelir dol. Enflasyon oranı 2.8 (tüfe) İş gücü İşsizlik oranı % Tarım Sanayi Hizmet İhracat dolar) İthalat dolar) (bin 948.300 1.195.000 1.931.000 2.785.700
76

2005 100.115,5

2006 113.175,6

2007 139.749,4

(

mil.

2.4241,1

2.818,1

3.881,9

(mil.

-0.6

2.7

8.2

469,8

551,09

720,0

4.9

5.1

20.1

1.842.300 2.9 4.1 4.6 5.8 (bin 722.300

2.945.100 3.3 -4.2 -12.1 7.5 673.300

3.007.000 2.1 1.5 -10.2 8.4 796.000

2.971.000 11 1.5 7.3 22 1.135.000

Kırgızistan

ekonomisine

yapılan

yatırımların

büyük

çoğunluğunu

yabancı

yatırımcılar oluşturmaktadır. Özellikle yüksek seyreden petrol fiyatlarının etkisiyle sermaye birikimine sahip olan Kazak yatırımcıların son dönemlerde Kırgızistan piyasasında önemli bir güç oluşturur. İşgücünün % 48 i tarım ,%39 u hizmetler,% 13 ü de sanayide çalışmaktadır. ‘Mali sektördeki büyüme Kazakistan ve Rusya kaynaklı yatırımlarla mümkün olmuştur.’( Konya Ticaret Odası Kırgızistan Raporu Eylül 2008: 1) Altın 1997 yılında kumtor madenin de üretimin başlamasından itibaren ülkenin en büyük ihracat maddesi olmuştur. Altın ülkenin ihracat gelirlerin yaklaşık % 25,9’unu oluşturmakta, BDT ülkeler dışına yapılan ihracatın yaklaşık %49,6’sına tekabül etmektedir. Kırgız altınının alıcı ülkeleri İsviçre, Birleşik Arap Emirlikleri ve Almanya’dır. Tekstil ürünlerinin ağırlığını ise Rusya’ya gönderilen hazır giyim ürünleri oluşturmaktadır. (Konya Ticaret Odası Kırgızistan Raporu Eylül 2008 : 1) Kırgızistan İstatistik kurumu raporlarına göre İhracatta bir numaralı ortağı Rusya dır.Rusya’nın Kırgızistan ihracatındaki payı % 20’ dir. İkinci sırada ise İsviçre gelmektedir bu da ihracatın % 19,9 dur. İsviçre’ye ihraç ürünlerin başında altın gelmektedir. İHRACATTA ÖNDE GELEN MADDELER MADDE Değerli metaller Kerosin Giyim ve Aksesuar Dizel Sebzeler Çimento BİN DOLAR 224.740,6 106.628,1 79.385,9 75.470,8 46.078,6 40.029,1

77

Cam Elektrik Oto Benzini Pamuk lifi

38.196,8 32.462,6 29.365.5 29.245,8

KIRGIZİSTAN İHRACATINDA ÖNDE GELEN ÜLKELER ÜLKE RUSYA İSVİÇRE KAZAKİSTAN AFGANİSTAN ÖZBEKİSTAN 2006 153.781,40 207.699,10 162.638,20 74.752,10 27.856,50 2007 234.626,50 226.129,10 204.616,00 118.366,40 85.592,60

İthalat Kırgızistan ithalatında yer alan başlıca ülkeler Rusya ( % 34,9 ),Çin ( % 14,7) ,Kazakistan ( % 11,2), Özbekistan (% 4,3) ve Abd dir (% 3,4) İTHALATTA ÖNDE GELEN MADDELER MADDE KEROSİN OTO BENZİNİ DİZEL (BİN DOLAR) 224.690,3 216.559,3 140.540,8

78

ELEKTRİKLİ

İLETİŞİM 88.890,0

DONANIM PARÇALARI DOĞALGAZ İLAÇLAR BUĞDAY LASTİKLER KÖŞEBENT, ÇUBUKLAR ORGANİK Kimyasal Maddeler OLMAYAN 32.994,7 75.220,0 74.106,3 69.911,7 44.598,5 TEL 33.351,1

KIRGIZİSTAN İTHALATINDA ÖNDE GELEN ÜLKELER ÜLKE RUSYA ÇİN KAZAKİSTAN ÖZBEKİSTAN 2006 652.305,20 245.639,40 199.796,30 65.000,40 2007 971.517,80 355.550,50 312.299,60 120.852,30

79

KIRGIZİSTANIN DIŞ ÜLKELERLE TİCARİ İLİŞKİLERİ (MİL. DOLAR )

ÜLKELER YILLAR TOPLAM AZERBAY CAN BELARUS 0.9 1.8 2006 891.2 1.9

İHRACAT 2007 1321.1 2.7 2008 1642.2 2.6 2006 1931.2 7.7

İTHALAT 2007 2788.5 2.0 2008 4072.4 10.5

5.3

18.7

23.8

42.5

GÜRCİSTA N KAZAKİST AN MOLDOVA

1.3

0.6

1.2

0.3

0.3

1.3

162.6

204.2

184.1

199.8

312.4

376.6

0.4

0.9

0.7

0.9

2.8

3.5

RUSYA TACİKİST AN TÜRKMEN İSTAN ÖZBEKİST AN UKRAYNA

153.8 23.9

234.6 28.1

316.5 27.3

652.3 2.8

973.9 2.3

1492.2 3.5

2.1

1.9

4.3

1.8

1.3

2.2

27.9

85.7

232.5

65.0

120.9

160.1

4.1

6.1

6.1

41.9

79.5

94.1

80

AVRUPA BİRLİĞİ AVUSTUR YA BELÇİKA ALMANYA İTALYA

34.5

74.0

204.1

208.8

228.1

592.7

0.0

0.1

0.0

2.3

3.8

10.9

5.2 2.2 6.5

11.5 6.4 6.7

11.9 17.7 3.0

16.8 39.9 13.8

8.0 54.2 8.9

13.2 335.9 18.9

HOLLAND A İNGİLTER E FRANSA İSVEÇ İSVİÇRE

3.2

3.4

0.9

27.7

36.4

42.8

5.2

9.0

3.5

7.0

10.1

27.6

0.3

0.4

108.2

24.8

17.6

18.3

0.4

0.0

0.1

16.8

7.9

30.3

207.7 74.8

226.1 118.8

440.5 48.0

6.5 0.1

12.5 0.2

8.8 0.6

AFGANİST AN İSRAİL

0.0

-

0.0

1.0

1.2

3.2

HİNDİSTA N İRAN

3.7

0.8

0.6

6.2

8.7

14.0

7.3

11.0

12.0

8.1

5.7

9.7

ÇİN

38.1

61.9

44.4

245.7

355.6

754.4

81

MALEZYA

-

-

-

1.3

2.4

4.0

MOĞALİST 1.2 AN BİRLEŞİK ARAP EMİRLİKL ERİ PAKİSTAN KORE 0.1 2.1 8.9

1.8

1.5

0.2

2.0

3.3

14.4

50.9

11.0

14.7

12.0

0.3 3.1

0.2 1.0

0.9 29.1

3.0 39.1

1.9 83.2

TÜRKİYE JAPONYA KANADA

27.2 1.1 0.2

43.0 1.7 0.8

44.9 3.1 0.9

39.5 13.3 32.2

50.9 17.9 23.0

91.1 130.4 30.8

ABD

6.0

4.1

4.3

97.5

95.8

119.8

Kırgızistan’ın İthalat ve ihracat göstergelerini aynı zamanda dış ülkelerle ticari ilişkilerini tablolarımızda verdikten sonra, baskın ekonominin öğelerinden olan ithalat ve ihracat faktörleri göz önüne alındığında ihracat ve ithalatta Kırgızistan’ın en büyük partnerinin Rusya olduğunu gördük. Dolayısıyla Kırgızistan’daki baskın ekonominin en büyük aktörünün Rusya olduğunu söyleyebiliriz.

82

3.2. Kırgızistan’da Baskın Kültür Öğeleri Basılan Kitap, gazete, dergi ve sayısı broşür 703 716 583 675 900 2004 2005 2006 2007 2008

Bunların içinde Kırgızca olanlar Rusça Olanlar 427 462 284 376 474 276 254 217 299 426

Basılan dergi sayısı 100 74 75 60 79

Bunların İçinde Kırgız Dilinde 10 6 Rusça olanlar 90 68 67 53 74 8 7 5

83

Buradan da anlaşıldığı gibi Kırgızistan’da çıkan kitap, dergi ve broşürlerin dili ağırlıklı olarak Rusçadır. Kırgızistan’da çıkan gazetelerin diline baktığımızda devlet istatistik kurumu verilerine göre çıkan tablo aşağıdaki gibidir. Kırgızistan Devlet İstatistik Kurumu Verilerine Göre : 2004 Kırgızistan’d aki çıkarılan gazetelerin sayısı Kırgız Dilinde Çıkanlar Rus dilinde 109 110 107 87 88 105 109 106 103 110 214 219 213 190 198 2005 2006 2007 2008

Çıkanlar

Gazetelerin tirajları bin sayı her 881.4 949.4 916.1 1249.6 980.5

Bunların içinden Kırgızca olanlar Bunların içinden Rusça olanlar 540.2 573.9 523 638.7 484.9 341.2 375.5 393.1 610.9 495.6

84

Tablo verilerinden çıkarttığımız sonuca göre son yıllarda Kırgızca çıkan gazete sayısında artışlar olsa da tirajları bakımından Rus dilinde çıkan gazete sayısı ağırlıktadır. Buradan gazetelerin kişilere en çok ulaşan Rus dilinde çıkan gazetelerin olduğunu belirtmek gerekir. Kırgızistan’da Russian Club’ün Kırgızistan da yaptığı araştırmaya göre Kırgızistan’ın en popüler radyo kanalları reytinglere göre şöyledir. (bkz Russianclub.net) Love Radio: Dinleyicilerine en yeni ve en popüler müzikleri veren kanaldır. Kırgızistan da en çok dinlenen radyo dur. İngilizce ve Rusça müzikler ağırlıktadır. Radyo dili Rusçadır. Kırgızstan Obondoru: Programlarının tümü Kırgız dilindendir. Dinleyicilerin çoğunluğunu 22-23 yaşları arasındaki dinleyiciler oluşturur. Program içeriği % 90 müzik ve % 10 unu misafir dinleyicilere ayırmaktadır. Hit FM: 10 yıldır hizmet vermektedir. 18-35 yaş arasına yayın yapmaktadır. Rusça ve uluslararası müzikler de yayın yapmaktadır. Radyo dili Rusçadır. Eurupa Plus: En iyi dünya müziklerinden örnekler vermektedir. Ağırlık olarak İngilizce müziklerdir. Yayın dili Rusçadır. Avto Radio: Taksici ve dolmuş şoförleri için ideal kanaldır. Dinleyici kitlesi bu kişilerdir. Yayın dili Rusçadır. KTR Radyo: En yeni müzikler ve sanatçılarla söyleşilerin yer aldığı kanaldır. Kültürel öğelere önem veren bir radyodur. Radyo Şanson: 25 ten daha yaşlı kişilere yönelik yayın yapmaktadır. Rusça caz ve Rus halk müziklerine yönelik yayın yapan bir radyodur. Yukarıdaki verilerden de anlaşıldığı gibi Radyo kanallarının ağırlıklı dili Rusça ve yayınladıkları müzikler doğrultusun da Rusça, Kırgızca ve İngilizceden oluşur. Radyo kanalları bakımından biz baskın ekonomi sahibi ülkenin dili radyo ya yansımıştır demekle beraber yayınladıkları müzikler doğrultusunda İngilizce müziklere yer vererek

küreselleşmenin de etkileri görülmektedir.

85

Kırgızistan medya kanallarına baktığımızda yerel medya kanalları yoluyla batı tarzı yapan yayın yapan kanalların halka sunulduğunu görürüz. NBT Kırgız kanalının CTC Rusya kanalıyla ortak yayın yapması Kırgız halkının bu yolla batı tarzı kanallardan etkilenmesine sebep olabilir. Ayrıca bu televizyon kanalının yayın dilinin Kırgızca değil de Rusça olması Rusçanın bir üst dil olarak algılanmasına da sebep olabilir. Yaptığımız araştırmaya göre: Kırgızistan’da yayın yapan KTR, KANAL 5_,NBT kanallarının yayın akışına göre: KTR kanalının yayına sunduğu 18 programın 9 u Kırgızca, 9 u Rusçadır. Kanal 5televizyon kanalının yayına sunduğu bütün programların dili Rusça

olmasına karşın haber programları (Kündem)hem Rusça hem de Kırgızca dır.Kanal 5kanalının Kırgızistan’da yayın yapmasına rağmen programlarının büyük bir çoğunluğunun Kırgızca değil de Rusça olması dikkat çekicidir. NBT televizyon kanalının yayına sunduğu programları incelediğimizde 27 programın yalnızca 1 tanesi( Şaardıktar ) Kırgızca olması geri kalan programların Rusça olması dikkat çekicidir. Rusya’dan yayın yapan CTC kanalının NBT kanalının yoluyla yayın yaptığını da burada belirtmek gerekir. Bu üç kanalı incelediğimizde Rusçanın Kırgız medyası üzerinde baskınlığını rahatlıkla görebiliriz. Sonuç olarak incelediğimiz veriler doğrultusunda baskın ekonominin unsurları ve baskın kültürün unsurları bağlamında Rusya Kırgızistan’da baskın ekonominin aktörüdür. Ve Kırgız medyasının dili de Rusçadır. Birinci hipotezimiz olan Baskın ekonomi baskın kültürü doğurur hipotezimiz doğrulanmış olmaktadır. İkinci hipotezimiz olan medyanın dili baskın ekonominin dilindedir. Araştırmamızda çıkan veriler doğrultusunda medyanın dilinin Rusça olduğu gördük Baskın ekonomi sahibi ülke Rusya olduğundan dili de hâkimdir. Bu bağlamda hipotezimiz doğrulanmaktadır. Üçüncü hipotezimiz olan baskın ekonominin dili de baskındır. Çıkarılan kitap, gazete, broşürler olsun, medya kanallarının dili olsun, sokaklara baktığımızda konuşulan dil ve kitlelere ulaşan bilgi akışındaki dil olsun çoğunlukla Rusçadır. Ve Ülkenin yerel dili olan Kırgızcayı ikinci plana itmiştir. Bu bağlamda Hipotezimiz doğrulanmaktadır. Baskın ekonominin dili de baskın sonucuna varabiliriz. Dördüncü hipotezimiz olan yerel medya baskın ekonominin kültürüne yönelik

86

yayınlar yapıyor. Burada ekme kuramından söz etmek gerekir. Ekme ( cultivation ) teorisi George Gerbner aracılığıyla ortaya atılmıştır. Gerbner’in yaklaşımı görsel hafıza oluşumu ve bu hafızaya bilinçli bir biçimde yerleştirilen kodlardan görsel olanları ön plana çıkarır. Ekme teorisi ile izleyicilerin düşünce, davranış, tutum ve değer yargılarında televizyonun ne kadar önemli faktör olduğunu açıklamaya çalışmıştır. Ekme ile bireylerin toplumla ilgili düşüncelerinde kitle iletişim araçlarının katkısını anlatmaya çalışan Gerbner çalışmalarında görüntülerin en çok tüketilen yer olan televizyonu merkez olarak almıştır. ‘Toplumun televizyon üzerinden görüntülere olan bağımlılığını ve inanılırlığını yaşanılan dünyanın anlaşılması ve tanımlanmasındaki öneminden hareketle televizyonu gösterdiği ile gerçek dünya arasındaki farkı belirtmektedir.’( Bayraktaroğlu 2009) Bu bağlamda yerel medya kanallarının Rusya kaynaklı kanallarla yayın yaptığını düşünürsek ekonomisinde baskın rol oynayan aynı zamanda televizyon aracılığıyla kültürünü de yaydığını belirtmemiz gerekir. Yerel halkın algılayışı bu medya kanallarından verilen bilgilere göre şekillenir dolayısıyla yerel medya baskın ekonominin kültürüne yönelik yayınlar yapmış olur. Dördüncü hipotezimiz yerel medya kanallarıyla baskın ekonominin kültürüne yönelik yayınlar yapar doğrulanmış olur. 3.3 İş Yeri İsimleri Araştırmamızda Bişkek ana ulaşım arterlerindeki 4 sokağı almıştık. Bu sokaklardaki işyerleri isimleri aşağıdaki gibidir.

3.3.1. Ahunbaeva Sokağındaki İşyeri İsimleri:

Rusça İşyeri İsimleri

Kırgızca İsimleri

İşyeri İngilizce İsimleri Monarh De luxe Mishel Oracle

İşyeri Diğer İsimleri Алмена имаго

İşyeri

Азиястом Альянс Англия аристократ

Асылзат Дастан Толубай Кашкасуу

Demir bank Las spedo

87

Альянс Арабика Авантаж Бегемот

Алма Кыргызстан Улан Айнар

X.o corparation Aqua city Free styler Vegas

Данита Интизар Dennim

Бар No 1 Библиотека Будда бар Белые ночи Бегемот Домино

Элчи Нурлан Тынчтык Эмилге Айжан Арзан

Az-tek gold Mac Burger Aqualand Queen park Sokrat Atlantic

Докка Добрый жук Диана Докка Кафетерий Какаду Магистрат Народный Народный Площадь

Азиза Нигар Алтын Айжана Аяна Аракет

Pa-pino Mishel Dolche -vita

88

Пилигрим

Папа Карло

Панда Россия

Риал партнёр Сто пудов

Симфония С Любовью

Триада

Форум Шоколад

Шашлык вкусный

Шмель

89

Эстетика

Экзотика

Юг

Зебра

Ясежена

Круиз

Лидер

Шмель

Компьютеры

Захар

Босфор

90

3.3.2. Kievskaya Sokağındaki İşyeri İsimleri:

Rusça İşyeri İsimleri

Kırgızca İsimleri

İşyeri İngilizce İsimleri Ekspres Komplex Reemstma Reflex Regard Orion Alfa İnternational Novigator Aiten Win Grace Lion

İşyeri Diğer İşyeri İsimleri

Невада Служивый Шанс Диана Био дент Шмель Для Вас Три кита Шарм Бильярд мастер Меди стом Домино Дом мебели Шмель Газпром Дентика 7 дней Союз

Бектур Аян Чоро Дахима Ак моор Астана Найза Манас Бакыт Аман Илбирс Жума итальянской Беш саары

Demir bank Bela-italia İnk-Terra CRR koton Rio Nus-Fu Gms Mobius A-5 Luf-hosa Mimino Han - gug

Руслан Ыссал Арзан Нур Койша

Dell Holiland Winner Pittbull Kent

91

Евразия

Ордо

United Benetton

colors of

Лондон Солянка Солют Виктория Муза Пятёрочка Кроха Военторг Шик Игрушки Мебелион Карапуз Новость Народный Ваш стиль Авиакасса Жалюзи Дента Мастер гриль Цветочная фантазия

Чолпон Кыргызстан Достук Айпери Рахат лукум Жылдыз Тумар Арзан

City center Kargo unit Glassary Starway Dent master Sandra Rodi Glav Tour Evita Modart Orient İntel China town Delta Brond Target

92

Мая Швецария Дизайн Мега Компаньон Дока Гобсек Атлас Персона Салют Прага Цветы Розы Караван Далия Престиж Альянс Гранд Призма Гролливудская улыбка Престиж Светоч

93

Утро Вулкан Техас азия Айва Лист Юг Украина Электроника Славутич Минутка Алина Столовая Матис Биостом Грация Народный Эксквайэр Елена

94

3.3.3. Sovetskaya Sokağındaki İşyeri İsimleri:

Rusça işyeri isimleri

Kırgızca isimleri

işyeri İngilizce isimleri Adlin Medius Sara Delta Piko Hollywood Bile Spago Wep money Mc burger sadora metropol The hoss holiday full charlie x.o hyat

işyeri Diğer işyeri isimleri

Матритца Бис Карона Подрушка Десяатка Грант Лора Астра метро рубин твое вулкан 7 дней карларсон метелицавал сленг алина фортуна

Султан Мээрим Асман Моола транс Азиз Арзу Айжамал Ак жол Нооруз Майрам аян Аян Нооруз Дастан Кыргызстан Умут Достук Азат У Гульмиры

Ekmek teknesi Defile Janet Fu djin Риха Demir bank çarıkali Harun Vestel Неман Масох Мишха Элма Аранс Саара Ниязи İstikbal Наил

95

битл снежана мария Планета электоники Голливуд Пекинская утка Симбат Алина Ай болит Час- Пик Народный Ломбардик Англия Сезон стиль Мадонна Алабама Гардероб Лавка чудес Майями АТФ банк Строй проэкт

Айсалкын Сейтек Манас Каныкей

reebookk lounge Mac burger tokyo

Делидо Bellona Динь чин La torre

Алма

Moto Euroset Defile Eurostyle adidas valleynet Orient joker diplomat konser Turkish air lines Red fox Pizza one Pizza hot Time out tennisi blitz

Gsm Sairake Эко банк Has şirin Kadırga Vefa

96

Станбул Сладости востока Шмель Моссовет Мир цветов Лас Вегас Вулкан Тюльпан Казкомерцбанк Шмель Гала Фирменный Мега обмен Людмила Арктик Покупайка Эстет Клеопатра Зебра Кактус Восток Виктория

leostro Mac burger

97

Застольный Андрей Кошки мышки Роза Мультик Фунтик

3.3.4. Mira Sokağındaki İşyeri İsimleri:

Rusça işyeri isimleri

Kırgızca isimleri

işyeri İngilizce isimleri Ticket Orion İnstyle Winner Master tour Classic Rio Skynet Rodeo Cunen

işyeri Diğer İşyeri İsimleri

Фея Декор Декор Элегант Арбат Евро дент Самсон Политех Мобильные сети Бистро

Рахат Сейтек Ак жол Камиля Шумкар Божан Даража Жылдыз Умай Бектур

Kaynak Ben-sa ltd şti Версаль Yakobs Aygün inşaat yeşil

98

Россия Стадион Ретро метро Контур 21 век Натали Багира Кронос Вулкан Семейный

Ырыс Айбек Аким Аяна Али Зарина Токчулук Султан Манас Адеми

Gala Mobella Carolina Misir Kosmetic Rich La rinla Porta l Planet Neo planet Pizza inn London-Bishkek Trans avia kodak Fast food gemma janet Rich Planet skynet glass Sun shine

Азия универал банк Адилет Шмель Тренинг Магнолия Мир Кармен Жук Али баба Вулкан Англия Народный Магнат Ак ниет Дилан Марат Жазат Аракет

99

Экзотика Тиговитол Лиза Добрый жук Народный Поролон Любимые цветы Ника Агро химия Мега Шмель Одиссей Авиа касса Океан Каринка Сибирское здоровье Аладин Виктория Алиса Андрей Мебель

winner coffe Air manas K.İ.c.b Kassa VİP biteks Second hand dekor

100

Колокольчик У подруг Принц

Kırgızistan’daki İşyerleri 4 Caddeye Göre: ( Ahunbaeva, Kievskaya, Sovetskaya, Mira) 532 işyeri tespit edilmiştir. Buna göre SPSS programından çıkardığımız Frequency analizleri aşağıki gibidir.

Magaza isimlerinin dili Frequenc y Va rusca lid kirgizca 97 ingilizc e diger Total 18,2 18,2 64,5 246 Valid Percent Percent 46,2 46,2 Cumulative Percent 46,2

132

24,8

24,8

89,3

57 532

10,7 100,0

10,7 100,0

100,0

101

Sokak isimleri Cumulati Frequenc y Valid ahunbaeva 93 kievskaya 154 sovetskay a mira Total Valid Percent Percent 17,5 28,9 17,5 28,9 ve Percent 17,5 46,4

159

29,9

29,9

76,3

126 532

23,7 100,0

23,7 100,0

100,0

magazaisimlerindili * sokakisimleri Crosstabulation sokakisimleri ahunbaeva kievskaya sovetskaya mira magazaisimlerin rusca dili % sokakisimleri kirgizca Count within 49,5% 51,3% 41,5% 43,7% 46,2% Count 46 79 66 55 Total 246

20

27

23

27

97

102

% sokakisimleri ingilizce Count % sokakisimleri diger Count % sokakisimleri Total Count % sokakisimleri

within

21,5%

17,5%

14,5%

21,4%

18,2%

20 within

35

40

37

132

21,5%

22,7%

25,2%

29,4%

24,8%

7 within

13

30

7

57

7,5%

8,4%

18,9%

5,6%

10,7%

93 within

154

159

126

532 100,0 %

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

103

İncelediğimiz sokaklar ve işyerleri bağlamında Rusça isimli işyerlerinin bütün sokaklarda çoğunluğunu gördük. Sokakların tümüne baktığımızda İngilizce isimli işyerleri ikinci sırada yer alırken Kırgızca isimli işyerleri üçüncü sıradadır. İngilizcenin ikinci sıra da yer almasını küreselleşen medyaya da bağlayabiliriz. Ülkenin kendi dili olan Kırgızca üçüncü sırada yer alması oldukça dikkat çekicidir. Burada baskın ekonomi sahibi ülkenin dili işyerlerine yansımıştır. Beşinci hipotezimiz baskın ekonomi işyeri isimlerine yansır hipotezimiz bu bağlamda doğrulanmaktadır.

3.2. Bişkek Ana Ulaşım Arterlerindeki Sokağa Yansıyan İşyeri İsimlerine Yönelik İdeolojik Analiz Araştırmamızı Yaptığımız Dört Sokak a-) AHUNBAEVA: Sovyet cerrahı olan İsa Konoevich Ahunbaev, Sovyet döneminde birçok unvan almıştır. Parti de çeşitli görevler almıştır. Tıp fakültesinde akademisyenlik görevi de yapmıştır. Bu yüzden Tıp akademisi oraya kurulmuştur. b-)KİEVSKAYA :Eski adı Dunganskaya dır.Orada Dunganların yaşadığından bu ismi almıştır.1954 yılında Ukrayna’nın Rusya’yla birleşmesinin 300.yılı olması sebebiyle Ukrayna’nın başkenti bu isim verilmiştir.

c-)SOVETSKAYA : Eski adı Bazarnaya dır.Çarlık döneminde orda Pazar olması sebebiyle bu isim verilmiştir.1919 yılında Sovyetskaya adını almıştır.Sovyetler birliğini temsil etmesi amacıyla bu isim verilmiştir.Kırgızistan bağımsızlığını ilan ettikten sonra Baytık Baatır adını almıştır.Baytık Baatır Kırgız önderlerinden birisidir.Kakan hanlığıyla savaşmıştır.

d-)BELİNSKOGO(MİRA) : İlk adı KLYUCHEVAYA dır.Suyun kaynağı anlamına gelir.1951 yılı V.G Belinskogo ismi verildi. Kuzeydeki kaynaklardan biridir. Bu yüzdem Klyucheava adı verilmiştir. Sovyetlerin ana ideolojisi olan barış anlamına gelen Mira adı

104

daha sonra verilmiştir. (Oruzbaeva 1984 : 184) Kırgızistan bağımsızlığını ilan ettikten sonra Kırgız kahramanı olan Manas’ın adını almıştır. Kırgızistan bağımsızlığını ilan ettikten sonra sokak isimleri değiştirilmesine rağmen insanlar sokakları eski isimleriyle hala anmaktadırlar.

Çalışmamızda ideolojiyi anlam inşa etmesi olarak ele aldık. İdeoloji aynı zamanda siyasi anlatımında inşasıdır. Öncelikle işyeri isimlerinin arkasında yatan anlamları keşfetmemiz gerekir. İdeolojik analiz de Bişkek sokaklarındaki işyerleri neye gönderme yapıyor? Gibi sorulara cevaplar arayacağız.

İşyeri isimlerini gruplandırırsak; a-) masal kahramanları b-) insan isimleri c-) yer isimleri d-) küresel anlamlar a-) Masal kahramanları: İşyerlerindeki masal kahramanları sokağa yansır ve o sokaktan geçen kişilerin hafızalarında yer alır. Bilinçaltında yer alan masal kahramanları kişilerin özellikle çocukların şekillenmesinde en önemli faktördür. İşyerleri isimlerine yansıyan masal kahramanları aşağıdaki gibidir. Добрый жук : (iyi böcek) : Bu bir rus masal kahramanıdır. Bir böceğin başından geçen ilginç olaylar ve diğer böceklere yaptığı yardımlar anlatılmaktadır.

Папа Карло : Hepimizin bildiği Pinokyo’nun babasıdır.Pinokyo’yu tahdadan yaparak ona hayat verdi.

105

Три кита: Eskiden insanlar dünyayı 3 balinanın tuttuğuna inanırlardı.Çünkü gördükleri en büyük şey balinaydı. Гобсек : Gobsek adındaki tefeci hakkındaki roman ,Gobsek çok acımasız ve çok cimri biridir.Hayatında tek değer verdiği şey paralarıdır.

Карларсон: Karlarson adında bir çocuğun arkadaşlarına iyiliklerini anlatan bir romandır. Olağanüstü özellikleri vardır. Uçması gibi bu yollarla insanlara özelliklede çocuklara yardım eder. Симбат: Denizde yaşayan Simbat korsanlara karşı gemileri korurdu. Korumasız kalan gemi sahiplerine iyiliklerini anlatan bir masaldır. Ай болит: Ay bolit isimli çocuk doktoru, çocukları tedavi ettiği ve çocukların nasıl hastalandığını anlatan masallardan biridir. Лавка чудес : Bir işyeri vardır ve bu işyerinde mucizevî şeyler satılır. Фунтик : Funtik isimli bir domuz yavrusudur. Ve çok iyi bir karakteri vardır. Başından geçen olayların anlatıldığı çizgi filmdir. Sovyetler döneminde yayınlanmıştır.Sovyet ideolojisini çocuklara yayan çizgi filmlerden biridir. Фея: Masallarda bulunan peri anlamında kullanılır. Güzelliğin, iyiliğin ve saflığın sembolüdür. Самсон : Samson isimli bir kedinin yaptığı iyilikler ve anılarını anlattığı bir çizgi filmdir. Sovyetler döneminde yapılmıştır.Yine ideolojik bir çizgi filmdir. Багира : Bagira isimli bir kaplanın bir çocuğu eğitmesini konu alan bir masaldır. Tarzan’ı andırır. Али баба : Ali baba iyi bir insandır ve kırk haramilerle olan savaşını anlatır. Masalın ana teması iyiler her zaman kötülere karşı galip gelir. Аладин : Alâeddin isimli bir çocuk bir yerde lamba bulur ve lambanın içinden cin çıkar iyiliklerini anlatan bir masaldır.

106

Алиса : Alica isimli kızın harikalar ülkesindeki yaşadıklarını anlatan olağanüstü bir masaldır. Son zamanlarda filmi gösterime girmiştir. Манас: Manas Kırgızların milli kahramanıdır. Ülkesini Çinlilere karşı savunmuştur. Сейтек : Manas’ın oğludur. Каныкей: Manasın hanımıdır.

Sonuç olarak söyleyebiliriz ki Sovyet ideolojisinin içinde bulunan yardım severlik ve kardeşlik kavramlarını bu masallarda bulabiliriz. Bu masal kahramanları aracıyla kodları üretmiştir. Bu bağlamda Altıncı hipotezimiz olan İşyerlerinde hâkim ekonominin kodladığı anlamlar üretilir doğrulanmaktadır. Hâkim ekonomi sahibi ülke olan Rusya işyerlerindeki masal kahramanlarından da görebiliriz. Ayrıca Kırgız milli kahramanları da burada gözümüze çarpmaktadır. Ama o kadar azdır ki sadece gözümüze çarpmaktan öteye gidememiştir.

b-) İnsan isimleri: İnsana yaşadığı çevreye ve yetişme biçimine göre ailesi çocuklarına isimleri verir. Bazı insanlar da isimlerinin işyerlerine koyarlar. Kırgızistan’da bulunan insan ismi ve soyadı taşıyan işyerleri aşağıdaki gibidir.

Rusça insan işyeri isimleri: Диана, Виктория(3) ,Далия ,Ясежена, Алина(2) ,Елена ,Лора снежана мария Людмила Андрей(2) Роза Натали Багира Захар, Лиза Каринка Kırgızca insan işyeri isimleri:

Асылзат, Толубай ,Улан, Нурлан, Айжан ,Алтын ,Айжана, Аяна ,Бектур ,Аян Манас, Бакыт, Руслан, Айпери, Жылдыз, Султан, Мээрим, Асман, Азиз, Айжамал

107

Майрам, Аян, Дастан ,Умут, Азат, У Гульмиры ,Сейтек, Камиля, Жылдыз, Бектур Ырыс ,Айбек, Аким, Аяна, Али, Зарина, Манас, Адеми, Адилет, Дилан, Марат, Нур, Чолпон, Айсалкын, Сейтек, Манас, Каныкей, Рахат

İngilizce İnsan İsimli İşyerleri: Mishel (2) Sandra, Sara, Charlie ,Мадонна Diğer dilde insan işyeri isimleri: Harun, Ниязи, Наил Sonuç olarak Kırgız toplumu kendi isimlerini işyerlerine vermeye daha yatkınlar. Bunu Kırgızca isimli işyerlerine baktığımızda rahatlıkla görüyoruz. Kırgızca isimli işyerlerinden yarısından fazlası kendi isimlerini veya insan isimlerini işyerlerine koymuşlardır.

c-) Yer isimleri: Kırgızistan’daki işyerlerinde yer isimlerine de rastlamaktayız bunlar; (3), Россия(2), Юг, Евразия, Лондон, Швецария ,Прага, Украина ,Голливуд ,Алабама Майями ,Моссовет ,Лас Вегас ,Восток , Арбат ,Политех , Кашкасуу, Кыргызстан(3) Астана, Беш саары ,Aqua city, Vegas, Kent, Metropol, Tokyo Rio, İnk-Terra Bu tür işyerlerinden çıkaracağımız sonuç ise işyerlerine koyulmuş yer isimlerinde Bişkek mozaik durumundadır. Dünyanın birçok ülkesinin şehrinin isimlerini bulabilsek de bu şehirlerin kendine özgü özellikleri vardır. Англия ( İngiltere) : Bu ismi taşıyan yerlerin çoğu 2. El giyim eşyası satıyor ve bu giyim eşyaları genelde İngiltere’den geliyor. Швецария ( İsviçre ) : İsviçre saatiyle meşhur bir ülke ve bu işyeri de İsviçre’den ithal saatler satıyor.

108

Голливуд ,Алабама, Майями, Лас Вегас : (Hollywood, Alabama, mayami, Lasvegas) Amerika’nın en meşhur şehirleri Hollywood Amerikan sinemasının sembolü bir şehir Alabama, Amerika’da bir nehrin adı Mayami kumsalıyla dünya da ün salmış bir yer ve Las vegas Dünyanın en büyük kumarhane şehri. Bu şehirlerden de anlaşılacağı gibi Kırgızistan’da işyeri isimlerinde küreselleşmenin de etkisi vardır. Halkın bilinçaltında Amerikan şehirleri bulunmakta ve bu şehirlerden haberdardırlar. Прага, Украина ,Россия Моссовет, Арбат : ( Prag, Ukrayna, Mossovvet, Arbat) Prag Çek cumhuriyetinin başkenti, Arbat Moskova’da bir sokağın adı. Ve Rusya Sovyetler birliğinin kurucu ülkesi bu isimlere baktığımızda bize ticari kar gütmeden çok ideolojik bir mesaj veriyor. Ve hâkim ekonomi sahibi ülke Rusya kodladığı anlamları halka iletiyor. Кыргызстан Кашкасуу Беш саары : Kırgızistan’ın kültürel yerleri. d-) Küresel Anlamlar Дом итальянской мебели : İtalyan mobilyalarının satıldığı bir işyeri dir.Sovyetler

dağıldıktan sonra bağımsızlığını ilan eden Kırgızistan’a ithal edilen ürünlerden biridir.Bu bizim için küreselleşen Kırgızistan’ı anlamamız bakımından önemlidir. Гролливудская улыбка : Hollywood gülüşü anlamına gelir. Hollywood artistlerinin gülüşleri ve dişleri örnek alınmıştır. Bu işyeri bir diş polikliniğidir. Матритца : Hollywood’un son dönemlere damgasını vuran filmlerinden birinin ismi orijinal adı Matrix dir. Пекинская утка : Çin’in Pekin kentinin ördekleri meşhurdur. Bu işyeri bir Çin mutfağıdır. Ve Pekin ördeğiyle meşhur bir yerdir. Сибирское здоровье : Sibir sağlığı anlamına gelen bu kelime, Sibirya’da yetişen bitkilerin satıldığı bir nevi eczanedir. Genelde halk tarafından Sibirya’dan gelen otların şifa kaynağı olduğuna inanılır. Az-tek gold: Kızıl derili altını anlamına gelmektedir. Bir altıncı dükkânıdır. Eski insanlar Kızılderili altınının değerli olduğuna inanırlardı. Mac Burger: Bu dükkân Amerika’da ve birçok ülkede var olan Mc Donalds ‘ın bir taklididir. İşyerinin rengi, stili ve mekânsal olarak özellikleri Mc Donald’ın kopyası gibidir.

109

China town: Çin şehri anlamına gelir. Çin yemekleri satılan işyerlerinden bir tanesidir. Buradan da çıkarabileceğimiz sonuç olarak küresel izleri Bişkek sokaklarına yansımalarını işyerleri isimlerinden de görebiliriz. Yedinci ve son hipotezimiz olan küreselleşme işyeri isimlerine yansımıştır doğrulanmıştır. Genel olarak ideolojik analizlerde çıkaracağımız sonuç hâkim ekonomi anlam inşa etmesinde masal kahramanlarını kullanmıştır. Bu masal kahramanlarında tema Sovyet ideolojisinde bulunan halkların kardeşliği, paylaşım ve iyilik üzerine kurulmuştur. Ayrıca sokak isimlerinin de yansımalarıyla birlikte yorum yaptığımızda baskın ekonomi aktörü olan Rusya Kırgızistan’ın sokaklarının şekillenmesin de etkin rol oynarken aynı zamanda kişilere verdiği iletilerle de toplumun o sokaktan her geçişinde kendinde bir şeyler bulmasını ve kendisini Rusya’nın bir parçası gibi hissetmesini sağlamıştır. İşyerlerinin isimleri ne olursa olsun içeriye girdiğimizde bize çoğunlukla Rusça karşılık vermeleri baskın ekonomi aktörü olan Rusya’nın etkinliğini gösterdiğine bir kanıttır. Ayrıca Kırgız işyerlerinin çoğunun insan isimlerinden oluşması Kırgız toplumu için kendi isimlerini işyerlerine verme geleneğini bakımından önemlidir. Kırgız kültürüne ilişkin işyerleri isimlerine gelince Manas destanından kahramanlardan oluştuğunu gördük. Küreselleşme bağlamında da dünya da meşhur olan şeylerin Mc donalds, Pekin ördeği ve Hollywood gibi terimlerin işyerlerini yansıması dış sermayenin göstergesi olduğu gibi küreselleşmenin de sembolü olabilir.

110

SONUÇ ve ÖNERİLER

Sokağa yansımış işyeri isimleri Bişkek ulaşım ana arterlerine yönelik ideolojik ve analitik çözümleme başlıklı çalışmamızın temel yaklaşımı baskın ekonomi ve baskın kültür ilişkisine dayanmaktadır. Bu çerçevede baskın ekonominin unsurları ve baskın kültürün unsurlarını ortaya koyduktan sonra analitik olarak analizler yapılmıştır. Bu analizler sonucu olarak Rusya Kırgızistan’ın ithalat ve ihracat ortağıdır, dolayısıyla Kırgızistan’daki baskın ekonominin de aktörüdür. Baskın kültürün unsurları ele alındığında yine çeşitli analizlerde bulunduk. Bu bağlamda çıkan kitapların sayıları, tirajları, televizyonun dili hakkında incelemeler yaptıktan sonra Rus dilinin baskınlığını verilerle ortaya koyduk. Medyanın insanı şekillendirdiğini varsayarsak Kırgız kanalarıyla ortak yayın yapan Baskın ekonomi aktörü olan Rusya’nın kültürünü bu kanallarla yaydığını tespit ettikten sonra bunun sokağa yansımalarını dolayısıyla işyerlerine yansımalarını analizlerle ispatlamış olduk. Kırgız halkı Rusya kaynaklı medyanın yayınladığı yayınlar doğrultusunda şekillenmektedir. Bunu da Rusçayı araç olarak kullanmıştır. İşyerleri medyanın etkisine göre de şekillenebilmektedir. Çıkardığımız sonuçlar doğrultusunda işyerlerinin büyük çoğunluğunu Rusça isimli işyerleri alırken, ikinci planda İngilizce almıştır bunu dış yatırımlara bağlayabileceğimiz gibi küreselleşmeye de bağlayabiliriz. Kırgızca isimler ise 3. Sırada yer almaktadır. Yaptığımız ideolojik çalışmada Kırgız işyerlerinin çoğunluğunun insan isimlerinden oluştuğunu da ispatlamış olduk. Ulaştığımız veriler doğrultusunda Rusça iş yeri isimleri % 46.2, İngilizce iş yeri isimleri % 24.8, Kırgızca işyeri isimleri%18.2 dir. Diğer dillerden oluşan işyeri isimleri ise %10,7 dir. Ayrıca araştırmamızın problem sunumlarında pazarlama, küreselleşme, kültür ve medya bağlamında işyerleriyle ilişkiler kurduk. Küreselleşme bağlamında tek yönlü bir ileti akışı olduğunu varsayarsak, küresel medyanın ilettiği iletiler doğrultusunda işyerlerinin şekillendiğini söyleyebiliriz. Bu tür işyeri isimlerinden örnekler ise Las vegas ve Mayami dir. Üretemeyen devamlı tüketen toplumların kültürel sömürüye maruz kaldıklarını belirttikten sonra büyük firmaların mallarını satmak için kültürü değiştirebileceğini belirttikten sonra, aynı zamanda ihraç eden ülkelerin mal ve hizmetlerini ihraç etmekle kalmayıp aynı zamanda kendi kültürlerini de ihraç ettiklerini belirttik. Buna tarihten örnek

111

vermek gerekirse 1600’lü yıllarda İngiltere’de başlayan sanayi devriminin ardından dışarıya sattıkları ürünler doğrultusunda ekonomisine katkı sağladığı kadar, kültürünü de yaymayı başarmıştır. O dönemlerde İngiliz gibi giyinmek statü sahibi yaparken insanları, giyindiği elbiseyle kendini bir İngiliz gibi hissetmesini sağlamıştır. Fransız sanayi devrimi yapılır. Fransa genelde lüks tüketim maddeleri üretmeye yönelir, askeri elbiseler, jalûziler, mobilyalar v.b lüks tüketim ürünler. Bu ürünlerin pazarlamasını yapar ve o dönemde Fransızca popüler bir dil olarak dünyaya yayılır. O dönemde Fransızca konuşmak yine asaletin ve statünün sembolü olmuştur. Günümüzde ise küreselleşen medyayla bizlere neyi giyinmemiz ve nasıl hareket etmemiz gerektiğini medya gösterir. İnsanlar kullandığı arabayla bile bir alt gruba üye olabilirler. Günümüzde Amerika kültürünü medya yoluyla yayar. Hollywood filmleri, Hip-hop müziği, Coca Cola, Mc Donalds Amerika’nın artık sembolü olmuştur. Günümüzde İngilizce bilmemek ayıplanır duruma gelirken bilenlerin gelen bilgi ve iletilere ilk önce alması gibi bir prestij kazandırır. Kırgızistan ‘ın şu anki görünümü üretemeyen tüketen bir toplumdur. İlerleyen zamanlarda Kırgızistan üretim yapmaya başlarsa bunun yansımalarını işyerlerinde görebiliriz. Üreten toplumlar kültürel sömürüye daha az maruz kalırlar. Üreten bir Kırgız toplumunda daha yerel marka ve işyerlerine rastlamamız mümkün olabilir. Araştırmamızda işyerlerinin yabancı kelimelerden oluşmasının etkenlerini saydık bu etkenler, yerel denetimlerin olmaması, popüler kültür, küreselleşme, medya, kültür, kent kimliği, tüketici davranışları, sosyal ve siyasal gelişeler ve ekonomik gelişmelerdir. Kırgız yerel medyası korumasız kalmıştır ayrıca program üretememe süreci de bu etkenlerden biridir. Bu da yerel medyanın dışarıdan beslenmesine yol açmaktadır. Bunun sonucu olarak Kırgız toplumu bilgi ve enformasyonu tamamen kendisine yabancı medya kanalları ve yabancı bir dilde almaktadır. Kırgızistan’da iletişim fakültelerine destek vererek bu problem çözülebilir. İnsan kaynağı bakımından bu son derece önemlidir. Ayrıca son teknolojiyi kullanabilecek insanlar yetiştirilmelidir. Diğer bir deyişle yerel medyayı destekleyip teknolojik açıdan bir yere getirdikten sonra çeşitli kanunlarla yerel kanalların kendi program üretmesine çaba verilebilir. Yerel denetimin olmaması bağlamında işyerlerinin denetimi Bişkek belediyesi meclisi tarafından denetleniyor. Burada bir çarpıklık söz konusu günden güne çoğalan yabancı isimli işyerlerine önlem alınması bakımından yerel denetimlerin yapılması gerekir. Türkiye’nin bu konu da uyguladığı politikadan da bahsetmek gerekir. Türkiye de Türk Dil

112

Kurumu Başkanlığınca yabancı isimli işyerlerini Türkçe olarak değiştiren işyerlerine Türkçeye karşı duyarlılık ve onur belgesi verilerek Türkçe isimli işyerlerinin çoğalmasına katkı sağlayacağı düşünülüyor. Böylelikle dilimiz yabancı kelimelerin baskısından kurtulmuş olacak. Böyle bir uygulama Bişkek’te de başlatılabilir.Yerel denetimler sıklaştırılarak çeşitli projelerle mesela iş yerlerine yerel isim verenlere vergide muafiyet v.b gibi politikalar yürütülerek Kırgız dilinin korunması sağlanabileceği gibi kültürün sokağa yansımalarının tek kanıtı olan işyerlerinin de yerel kültüre uygun olması sağlanılabilir. İdeolojik analizlerde çıkaracağımız sonuç hâkim ekonomi anlam inşa etmesinde masal kahramanlarını kullanmıştır. Bu masal kahramanlarında tema Sovyet ideolojisinde bulunan halkların kardeşliği, paylaşım ve iyilik üzerine kurulmuştur. Ayrıca sokak isimlerinin de yansımalarıyla birlikte yorum yaptığımızda baskın ekonomi aktörü olan Rusya Kırgızistan’ın sokaklarının şekillenmesin de etkin rol oynarken aynı zamanda kişilere verdiği iletilerle de toplumun o sokaktan her geçişinde kendinde bir şeyler bulmasını ve kendisini Rusya’nın bir parçası gibi hissetmesini sağlamıştır. İşyerlerinin isimleri ne olursa olsun içeriye girdiğimizde bize çoğunlukla Rusça karşılık vermeleri baskın ekonomi aktörü olan Rusya’nın etkinliğini gösterdiğine bir kanıttır.Kırgızistan’ın üreten bir toplum olacağı gün kendi ideolojik unsurlarını ve ya kahramanlarını biz işyerlerinde çoğunlukla görebiliriz. Ayrıca Kırgız işyerlerinin çoğunun insan isimlerinden oluşması Kırgız toplumu için kendi isimlerini işyerlerine verme geleneğini bakımından önemlidir. Kırgız kültürüne ilişkin işyerleri isimlerine gelince Manas destanından kahramanlardan oluştuğunu gördük. Küreselleşme bağlamında da dünya da meşhur olan şeylerin Mc donalds, Pekin ördeği ve Hollywood gibi terimlerin işyerlerini yansıması dış sermayenin göstergesi olduğu gibi küreselleşmenin de sembolü olabilir, İdeolojik araştırmalarımızın neticesinde baskın ekonomi aktörlerinin işyerlerini inşası için masal kahramanlarını kullandığını belirttik. Kırgızca oluşan işyerlerinde ise kişilerin kendi isimlerini işyerlerini koyduklarını kendi kültürlerine yönelik Manas, Seytek ve Kanıkey ve birkaç yer isminin dışında bir isime rastlamadık. Küreselleşme bağlamında da küresel değerlerin Kırgızistan’da da etkili olduğunu belirttik Mac Burger ve Mc Donalds örneğinde olduğu gibi. Burada Mc Donalds yok ama dış dekoru olsun, iç dekoru olsun tıpa tıp kopyası olan Mac burger var. Bu da küreselleşen Kırgızistan’ın göstergelerinden biridir.

113

Burada ayrıca funtik ve samson gibi Sovyetler döneminde yayına girmiş tamamen ideolojik olan çizgi film isimlerini işyerlerinde görmemiz oldukça dikkat çekicidir. Kırgızistan’ın bağımsızlığının ardından bu isimleri Bişkek sokaklarında görmemiz bize Sovyet ideolojisinin bir yansıması gibi gelse de kültür bakımından Sovyet ve Rus kültürü arasında bir ayrıma gitmezsek Rusya politikalarının bu topraklardaki etkilerini görebiliriz. Özelikle işyerlerinde çocukların hafızalarında yer alan masal ve çizgi film kahramanların yer alması baskın ekonomi aktörü olan Rusya’nın halkın şekillenmesine çocuklardan başladığı anlamına da gelebilir. Yine bu masal kahramanlarından küresel masal kahramanları da vardır. Örneğin Simbat. Yer isimlerinde yine baskın kültürün aktörlerinin andıran öğeleri de görebiliriz. Bunlar Mossovvet, Prag,Rossiya. Ve yine küreselleşmenin etkisiyle baskın kültür konumuna gelmeye başlayan Amerikan yer isimleri gibi. Hipotezlerimizin doğrultusunda elde ettiğimiz verilerden de anlaşıldığı gibi Radyo kanallarının ağırlıklı dili Rusça ve yayınladıkları müzikler doğrultusun da Rusça, Kırgızca ve İngilizceden oluşur. Radyo kanalları bakımından biz baskın ekonomi sahibi ülkenin dili radyo ya yansımıştır demekle beraber yayınladıkları müzikler doğrultusunda İngilizce müziklere yer vererek küreselleşmenin de etkileri görülmektedir. Kırgızistan medya kanallarına baktığımızda yerel medya kanalları yoluyla batı tarzı yapan yayın yapan kanalların halka sunulduğunu görürüz. NBT Kırgız kanalının CTC Rusya kanalıyla ortak yayın yapması Kırgız halkının bu yolla batı tarzı kanallardan etkilenmesine sebep olabilir. Ayrıca bu televizyon kanalının yayın dilinin Kırgızca değil de Rusça olması Rusçanın bir üst dil olarak algılanmasına da sebep olabilir. Yaptığımız araştırmaya göre: Kırgızistan’da yayın yapan KTR, KANAL 5_,NBT kanallarının yayın akışına göre: KTR kanalının yayına sunduğu 18 programın 9 u Kırgızca, 9 u Rusçadır. Kanal 5televizyon kanalının yayına sunduğu bütün programların dili Rusça

olmasına karşın haber programları (Kündem)hem Rusça hem de Kırgızca dır.Kanal 5kanalının Kırgızistan’da yayın yapmasına rağmen programlarının büyük bir çoğunluğunun Kırgızca değil de Rusça olması dikkat çekicidir.

114

NBT televizyon kanalının yayına sunduğu programları incelediğimizde 27 programın yalnızca 1 tanesi( Şaardıktar ) Kırgızca olması geri kalan programların Rusça olması dikkat çekicidir. Rusya’dan yayın yapan CTC kanalının NBT kanalının yoluyla yayın yaptığını da burada belirtmek gerekir. Bu üç kanalı incelediğimizde Rusçanın Kırgız medyası üzerinde baskınlığını rahatlıkla görebiliriz. Sonuç olarak incelediğimiz veriler doğrultusunda baskın ekonominin unsurları ve baskın kültürün unsurları bağlamında Rusya Kırgızistan’da baskın ekonominin aktörüdür. Ve Kırgız medyasının dili de Rusçadır. İşyerlerinde bazen bir başka ülkenin şehirlerine, nehirlerine, başkentlerine rastlanır. Kırgızistan’a baktığımızda bu tür işyerlerinden çıkaracağımız sonuç ise işyerlerine koyulmuş yer isimlerinde Bişkek mozaik durumundadır. Dünyanın birçok ülkesinin şehrinin isimlerini bulabilsek de bu şehirlerin kendine özgü özellikleri vardır. Ve her işyerinin kendine özgü halka karşı verdiği anlamlar bulunur. Bu işyerlerine baktığımızda ideolojik anlamlar çıkarıldığı gibi Kırgızistan’da neyin üstün olduğunu ya da hangi ülkelerin yatırım yaptığını, hangi ülkelerin Kırgızistan için anlam teşkil ettiğini anlamamız bakımından da önemlidir. Англия ( İngiltere) : Bu ismi taşıyan yerlerin çoğu 2. El giyim eşyası satıyor ve bu giyim eşyaları genelde İngiltere’den geliyor. Швецария ( İsviçre ) : İsviçre saatiyle meşhur bir ülke ve bu işyeri de İsviçre’den ithal saatler satıyor. Голливуд ,Алабама, Майями, Лас Вегас : (Hollywood, Alabama, mayami, Lasvegas) Amerika’nın en meşhur şehirleri Hollywood Amerikan sinemasının sembolü bir şehir Alabama, Amerika’da bir nehrin adı Mayami kumsalıyla dünya da ün salmış bir yer ve Las vegas Dünyanın en büyük kumarhane şehri. Bu şehirlerden de anlaşılacağı gibi Kırgızistan’da işyeri isimlerinde küreselleşmenin de etkisi vardır. Halkın bilinçaltında Amerikan şehirleri bulunmakta ve bu şehirlerden haberdardırlar. Bu anlamlar ülke de bulunan yerel kanallar olsun, kablolu medya kanalları vasıtasıyla olsun halkın bilinçaltına işlenir. Amerika’yı görmeyen kişiler Amerika’da bulunan şehirleri orada yaşıyormuşçasına iyi tanıyabilir. Ama bu tanıma sadece medya kanallarının kişilere verdiği iletilerle sınırlıdır.

115

Прага, Украина ,Россия Моссовет, Арбат : ( Prag, Ukrayna, Mossovvet, Arbat) Prag Çek cumhuriyetinin başkenti, Arbat Moskova’da bir sokağın adı. Ve Rusya Sovyetler birliğinin kurucu ülkesi bu isimlere baktığımızda bize ticari kar gütmeden çok ideolojik bir mesaj veriyor. Ve hâkim ekonomi sahibi ülke Rusya kodladığı anlamları halka iletiyor. İşyeri isimlerinde saptadığımız sonuçlara göre hem hâkim ekonominin ürettiği anlamlar hem de küreselleşme doğrultusunda gelişen Kırgızistan küreselleşmeden etkilenen bir ülke konumundadır. Genel olarak Kırgızistan’da bulunan 4 sokak çerçevesinde araştırmalarımız sonucu Kırgızistan’ın ekonomisine hâkim olan ülke Rusya ve Rusya’nın yüklenmiş olduğu anlamlar hem işyerlerinde hem de Kırgız medyasında çoğunlukla görülür. Ayrıca bu iletiler Kırgız halkının bilinçaltında tüketilir ve halkın şekillenmesi sokak ve kitle iletişim araçlarının vasıtasıyla yapılır. Ayrıca işyerlerinde Kırgızistan da küreselleşmenin etkileri de görülmektedir. Bunu işyerlerinden anlayabildiğimiz gibi halkın giyinişlerinden Kırgızistan da yeni yeni moda olan hip hop tarzı giyinişlerinden de anlayabiliriz. Kırgızistan işyerleri bu durumda hem küreselleşmenin hem de baskın ekonomi sahibi ülke olan Rusya aracılığıyla şekillenmektedir. Bunun nedeni de üretemeyen bir toplum olmasından kaynaklanmaktadır. İleriki zamanlarda üreten bir toplum olduğunda hem küreselleşmenin hem de baskın ekonomi sahibi ülkenin etkileri azalacaktır. Ve Kırgız işyeri adları daha yerelsel motiflerden oluşacaktır.

116

KAYNAKÇA

1. Adıgüzel, Y.(2001) Kültür Endüstrisi: Kitle Toplumunun Açmazları, İstanbul, Şehir yayınları

2. Adorno, T. (2003) Kültür Endüstrisini Yeniden Düşünürken çev. Bülent doğan ) İstanbul, Yapıkredi yayınları

3. Akıncı, Yıkıcı, Yiğit (2004) ,Değişen Kent ve Anladıklarımız İstanbul, Mimar Sinan Üniversitesi

4. Aksan, D. (1998) Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara, Türk Dil Tarih Kurumu Yayınları,

5. Akturan, Ulun Tüketici Davranışlarına Yönelik Alternatif Bir Teknik Etnografik Araştırma (2007)İstanbul, Ticaret üniversitesi sosyal bilimler dergisi sayı 6

6. Arslan, M (2005) Küreselleşme Sürecinde Kültürün Trajedisi Türk Kültürü Denizli, Pamukkale Üniversitesi

7. Aziz, A. (1982) Toplumsallaşma ve Kitle İletişimi, Ankara, Ankara Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu Yayınları 2

8. Balay R. Küreselleşme, Bilgi Toplumu ve Eğitim Ankara, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, yıl: 2004, cilt: 37, 9. Batı U.(2005) Bir Anlam yaratma Süreci ve İdeolojik Yapı Plarak Reklamların Göstergebilim Bir Bakış Açısıyla Çözümlenmesi Sivas, C.Ü. Sosyal Bilimler

Dergisi Aralık Cilt: 29, 10. Bayraktaroğlu M.(2009) Süleyman Demirel Üniversitesi Isparta
117

11. Bennet, W.Lance (2000) Politik İlizyon ve Medya, Çev. Seyfi Say, İstanbul, Nehir Yay.

12. Bilig (2005) sayı 34: 5 Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyeti Başkanlığı 13. Birol, G.(2006) Bir Kentin Kimliği ve Kervansaray Oteli Üzerine Balıkesir, Balıkesir Üniversitesi Mühendislik mimarlık Fak.

14. Briggs, Asa culture(1992) çev. Sevim kebeli Oxford University Press

15. Chuntolova, (2001 )Kapitalist ülkelerin ekonomik tarihi Moskova

16. Çalık Temel, Sezgin Feridun (2005 ) Kastamonu, Kastamonu Eğitim Dergisi Mart sayısı 17. Çeçen, A. (1994) ,Kültür ve Politika, İstanbul, Hil yayınları 18. Dağtaş, B (1999) İngiliz Kültür Çalışmalarında İdeoloji, İstanbul, Kurgu Dergisi sayı 16

19. Deniz N. (1999) Global Eğitim, İstanbul, Türkmen Kitapevi

20. Doğan İ. (1999), Sokaktaki Yabancı İşyeri İsimlerine Yansıyan Kültürel Eğilimler, İstanbul, 21. Sistem Yayıncılık 22. Erdoğan, i ve alemdar, K. ( 2005) Öteki Kuram, Ankara. Erk yayınları 23. Eren, Tunç, Tek, Baybars, Gegez, Ercan, Boru, Deniz,(2000) Global Pazar Stratejilerinin Tasarım ve Uygulamasındaki Kültürel Etkileşimin Rolü

24. Gülensoy, T. (1995)Türkçe Yer Adları Kılavuzu, Ankara, Türk Dil Kurumu yayınları

25. Güngör, E. (1989),Türk Kültürü ve Milliyetçilik, İstanbul, Ötüken yayınları

118

26. Hall, S (1998) Yerel ve Küresel: Küreselleşme ve Etniklik ,Bilim Ankara ,sanat yayınları

27. Huntington, Samuel(2003) Medeniyetler Çatışması (çeviri murat yılmaz ) Ankara, vadi yayınları

28. Kellner, D.(1991)Reklam ve Tüketim Kültürü (çeviri Kaplan, Yusuf ,)Kayseri, Rey yayıncılık 29. Kocadaş, B. (2002) Görsel Medya ve Şiddet Kültürü Malatya, İnönü üniversitesi 30. Bülbül K.(2004)Küreselleşme, Kültür ve Siyaset: Türk Düşünsel ve Siyasal Yaşamında Küreselleşme Yaklaşımları, Ankara, AnkaraÜniversitesi yayınlanmamıs doktora tezi 31. Mardin, Şerif (1976), İdeoloji, Ankara, Sosyal Bilimler Derneği yayını 32. Marley, D,Kevin, R. (2004)Kimlik, Küresel Medya, Elektronik Ortamlar ve Kültürel Sınırlar (çev. E. Zeybekoğlu) yayınlanmış makale 33. Mutlu, E.(1991) Televizyonu anlamak, Ankara, Gündoğan yayınları 34. Odabaşı, (1999) Tüketim Kültürü, Yetinen Toplumun Tüketen Topluma Dönüşümü, Ankara, Erk yayınları

35. Oran, B. (2004), Küreselleşme ve Azınlıklar, Ankara, İmaj yayıncılık 36. Oruzbaeva, Frunze (1984) Frunze 37. Önür, N.(2002) Küreselleşen Dünyada İletişim ve Toplum, Ankara, Alp yayınevi

38. Özbek, M (2003) Popüler kültür, İstanbul, İletişim yayınları

39. Özdemir, S.(1998) Medya Emperyalizmi ve Küreselleşme, İstanbul, Timaş yayınları 40. Özkan, H. Popüler Kültür ve Eğitim(2006) Kastamonu Eğitim dergisi 14

41. Pehlivan, H. (2007) Elektronik sosyal Bilimler Dergisi Güz 2007

119

42. Saklı, A (2004) İdeoloji

43. Sarı, G.(2006)Küreselleşme ve Çok Uluslu İşletmelerin Çalışma İlişkilerine Etkileri, İzmir 9Eylül Üniv.

44. Soyer, S, (1996) Endüstri Sosyolojisine Giriş İzmir, Saray Kitapevleri

45. Taylan, H. Arklan Ü.(2008)Kültürün Medya Aracılığıyla Küreselleşmesi Selçuk Üniversitesi Konya

46. T.C Radyo Televizyon Üstkurulu Medya Okuryazarlığı El Kitabı (2007)Ankara

47. Turgut. B (2005)Küreselleşme ve Milli Değerler, Milli Eğitim Dergisi Mayıs sayısı

48. Ünüsan, Ç,Bilge, O.(2008) Tüketicilerin Satın Alma davranışları açısından Marka, Mağaza Ve Franschising Sistemi İstanbul, Marmara Üniversitesi

49. Üstün, B, Tutal O. (2008)Tüketim Alışkanlıklarındaki Değişimler ve Bu Değişimlerin 50. Alışveriş Mekânlarına Etkisi İzmir, Ege Üniversitesi 51. Vıcır S.Yenilik Çeşitleri( 2007) Ankara Üniversitesi, yayınlanmış makale

52. Yartseva NV( 2002 ) dominantalniya ekonomiya Moskova

53. Yılmaz İ. Çetin B.(2005) Postmodernizm ve Kent Fırat Üniversitesi Fen – Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü – ELAZIĞ Elektronik kaynaklar 54. http://www.context.org/ICLIB/IC38/Gerbner.htm.

55. http://www.edinenie.kiev.ua/Flash/rusobraz.htm

120

56. www.gokyrgyzstan.net

57. http://www.photoshopmagazin.com/paylasim/7008/companynzn_name_nedr_sirketi nizin_ 58. http://online.toktom.kg/forum/message.phtml?id_subject=222

59. www.kyrgyzstan.orexca.com

60. http://www.turkcan.org/anasayfalist.asp

61. http://www.turkcan.org/haberlerview.asp?key=2014 62. adi_ne.htm1 63. http://www.5ballov.ru/referats/preview/40279 64. http://www.russianclub.net 65. www.stat.kg 66. http://www.irfanerdogan.com/makaleler1/gerbner.html

121

КЫРГЫЗЧА МАЗМУН ЖОЛ БОЮНДА ЖАЙГАШКАН МЕКЕМЕ АТТАРЫ: БИШКЕКТИН НЕГИЗГИ ТРАНСПОРТ ЖОЛДОРУНА КАРАТА ИДЕОЛОГИЯЛЫК ЖАНА АНАЛИТИКАЛЫК ИЗИЛДӨӨ КИРИШҮҮ Баарыбызга маалым болгондой шаарлар соцалдык жана маданий окуялардын негизинде тарыхка калышат. Ар бир шаардын жеке айырмачылыктарды бар. Бирок акыркы мезгилде ааламдашуу процесси бир эле мамлекеттерди эмес шаарларды да өзгөрүүгө дуушар кылууда. Убакыттын өтүшү менен мамлекеттер да, шаарлар да маданияттык

өзгөрүүлөргө жараша өзгөрөт. Эгерде маданият өзгөрсө шаарлар да, мамлекет да өзгөрөт. Мисалы Совет мезгилинде Бишкек шаарындагы дүкөндөрдү караганда орусча жана совет идеологиялык аттарды көрчүбүз. Ал эми азыркы учурда болсо бул аттар көбүнесе кыргызча, орусча жана англис тилинде коюлат. Эмне үчүн адамдар дүкөндөргө, мекеме жайларга орусча жана англисче ат беришет? Изилдөөбүздүн негизги максаты ушул суроого жооп табуу болчу. 1. Изилдөөнүн методологиясы 1.1 Изилдөөнүн гипотезалары Г1: Доминанттуу экономика доминанттуу маданияттын жаралуусуна себепкер болот. Г2 : ММКларда колдонулган тил экономикасы доминанттуу болгон өлкөнүн тилинде болот. Г3 : Доминанттуу экономиканын тили да доминанттуу болот. Г4: Жергиликтүү ММКлар экономикасы доминанттуу болгон өлкөнүн маданиятына карата көрсөтүүлөрдү даярдайт. Г5 : Доминанттуу экономика мекеме-жайлардын аттарында да өзүн сездирет. Г6 : Мекеме жайларында доминанттуу экономика тарабынан аныкталган түшүнүктөр жаратылат. Г7 : Ааламдашуу процесси мекеме жайларына да өз таасирин берген. 1.2 Изилдөө ыкмасы (методу)

Изилдөө сапаттык жана сандык контент анализи, идеологиялык анализ менен изилденет.

122

2. Гипотезаларга тийиштүү анализ Г1: Доминанттуу экономика доминанттуу маданияттын жаралуусуна себепкер болот: Экономикасы доминанттуу болгон өлкө башка көз-каранды өлкөнүн

маданиятын да өзгөртө алат. Биз бул абалды табуу үчүн Кыргыз экономикасынын негизги көрсөткүчү болгон экспортко жана импортко көңүл бурдук. Экспорттук жана импорттук көрсөткүчтөрдөн биз бул абалды даана байкай алабыз. Кыргыз экономикасына караганыбызда төмөнкүлөрдү көрө алабыз:

Кыргызстандагы экспорттук көрсөткүчтөр: ӨЛКӨ Россия Швейцария Казакстан Афганистан Өзбекстан 2006 153.781,40 207.699,10 162.638,20 74.752,10 27.856,50 2007 234.626,50 226.129,10 204.616,00 118.366,40 85.592,60

Кыргызстандагы импорттук көрсөткүчтөр: ӨЛКӨ Россия Китай Казакстан Өзбекстан Кыргызстандагы экспорттук 2006 2007 652.305,20 971.517,80 245.639,40 355.550,50 199.796,30 312.299,60 65.000,40 120.852,30 жана импорттук көрсөткүчтөргө караганда

Россиянын экономикасы кыргыз экономикасында доминанттуу ролдо болуп саналат. Г2 : ММКларда колдонулган тил экономикасы доминанттуу болгон өлкөнүн тилинде болот: 2004 Гезит жана китептердин саны Кыргызча Орусча 427 Журналардын 462 284 376 474 703 2005 716 2006 583 2007 675 2008 900

276

254

217

299

426

123

саны Кыргызча Орусча

100 10

74 6

75 8

60 7

79 5

90 Жогорудагы таблицада

68

67

53 Кыргызстанда

74 чыккаг гезит,

көрсөтүлгөндөй

журналдар жана китептер көбүнесе орус тилинде чыгарылат. Г4: Жергиликтүү ММКлар экономикасы доминанттуу болгон өлкөнүн маданиятына карата көрсөтүүлөрдү даярдайт. Кыргызстанда жыйынтыгында Радиолор: Love Radio: Орус тилинде уктурууларды даярдаган бул радиону көбүнчө кыргызстандыктар угушат. Кыргызстан Обондору : Уктурууларынын баары кыргызча Hit FM: Уктурууларынын баары орусча Eurupa Plus: Уктурууларынын баары орусча Авто Радио : Уктурууларынын баары орусча KTR Радио : Уктуруулары орусча, кыргызча Радио Шансон : Уктурууларынын баары орусча Жыйынтыктап айтканда радиолордун көпчүлүгү орус тилинде уктурууларды даярдайт. Телевидениелер: KTR : 18 телепрограмманын 9 орусча 9 кыргызча Kanal 5 : Телепрограмманын баары орусча гана күндем программасы гана орус жана кыргыз тилдеринде. NBT : Телепрограмманын баары орусча. Болгону “Шаардыктар” аттуу программа кыргыз тилинде жүргүзүлөт. Жыйынтыктап айтканда орус доминанттуу экономикасы жана маданияты ММК аркылуу кыргыз коомуна таратылууда. Ушул көрсөткүчтөргө таянып биз калган гипотезаларды 5-Доминанттуу экономика мекеме жайларынын аттарында да Russian Club радио тарабынан жана жүргүзүлгөн изилдөөнүн орус тили

көрсөтүлгөндөй

телевидениелерде

басымдуулук кылат.

124

өзүн сездирет, 6-Мекеме жайларында доминанттуу экономика тарабынан аныкталган түшүнүктөр жаратылат, 7-Ааламдашуу процесси мекеме жайларына да өз таасирин берген деп белгиледик. . Г5 : Доминанттуу экономика мекеме-жайлардын аттарында да өзүн сездирет: Мекеме жайларынын аттары: Ахунбаева көчөсү боюнча жайгашкан мекемелердин аттары: Орусча Азиястом Альянс Англия Аристократ Альянс Арабика Авантаж Бегемот Бар No 1 Библиотека Будда Бар Белые Ночи Бегемот Домино Докка Добрый Жук Диана Докка Кафетерий Какаду Магистрат Народный Народный Площадь Пилигрим Папа Карло Панда Россия Риал Партнёр Сто Пудов Симфония С Любовью Триада Форум Шоколад Шашлык Вкусный Кыргызча Асылзат Дастан Толубай Кашкасуу Алма Кыргызстан Улан Айнар Элчи Нурлан Тынчтык Эмилге Айжан Арзан Азиза Нигар Алтын Айжана Аяна Аракет Англис тили Monarh De Luxe Mishel Oracle X.O Corparation Aqua City Free Styler Vegas Az-Tek Gold Mac Burger Aqualand Queen Park Sokrat Atlantic Pa-Pino Mishel Dolche -Vita Башка тилдерде Алмена Имаго Demir Bank Las Spedo Данита Интизар Dennim

125

Шмель Эстетика Экзотика Юг Зебра Ясежена Круиз Лидер Шмель Компьютеры Захар Босфор

Киев көчөсү боюнча жайгашкан мекемелердин аттары: Орусча Невада Служивый Шанс Диана Био Дент Шмель Для Вас Три Кита Шарм Бильярд Мастер Меди Стом Домино Дом Итальянской Мебели Шмель Газпром Дентика 7 Дней Союз Евразия Лондон Солянка Солют Виктория Муза Пятёрочка Кроха Военторг Шик Кыргызча Бектур Аян Чоро Дахима Ак Моор Астана Найза Манас Бакыт Аман Илбирс Жума Беш Саары Руслан Ыссал Арзан Нур Койша Ордо Чолпон Кыргызстан Достук Айпери Рахат Лукум Жылдыз Тумар Арзан Англис тили Ekspres Komplex Reemstma Reflex Regard Orion Alfa İnternational Novigator Aiten Win Grace Lion Dell Holiland Winner Pittbull Kent United Colors Of Benetton City Center Kargo Unit Glassary Starway Dent Master Sandra Rodi Glav Tour Evita
126

Башка тилде Demir Bank Bela-İtalia İnk-Terra CRR Koton Rio Nus-Fu Gms Mobius A-5 Luf-Hosa Mimino Han - Gug

Игрушки Мебелион Карапуз Новость Народный Ваш Стиль Авиакасса Жалюзи Дента Мастер Гриль Цветочная Фантазия Мая Швецария Дизайн Мега Компаньон Дока Гобсек Атлас Персона Салют Прага Цветы Розы Караван Далия Престиж Альянс Гранд Призма Гролливудская Улыбка Престиж Светоч Утро Вулкан Техас Азия Айва Лист Юг Украина Электроника Славутич Минутка Алина Столовая Матис Биостом

Modart Orient İntel China Town Delta Brond Target

127

Грация Народный Эксквайэр Елена Совет көчөсү боюнча жайгашкан мекемелердин аттары: Орусча Матритца Бис Карона Подрушка Десяатка Грант Лора Астра Метро Рубин Твое Вулкан 7 Дней Карларсон Метелицавал Сленг Алина Фортуна Битл Снежана Мария Планета Электоники Голливуд Пекинская Утка Симбат Алина Ай Болит Час- Пик Народный Ломбардик Англия Сезон Стиль Мадонна Алабама Гардероб Лавка Чудес Майями АТФ Банк Строй Проэкт Станбул Сладости Востока Кыргызча Султан Мээрим Асман Моола Транс Азиз Арзу Айжамал Ак Жол Нооруз Майрам Аян Аян Нооруз Дастан Кыргызстан Умут Достук Азат У Гульмиры Айсалкын Сейтек Манас Каныкей Алма Англис тили Adlin Medius Sara Delta Piko Hollywood Bile Spago Wep Money Mc Burger Sadora Metropol The Hoss Holiday Full Charlie X.O Hyat Reebookk Lounge Mac Burger Tokyo Moto Euroset Defile Eurostyle Adidas Valleynet Orient Joker Diplomat Konser Turkish Air Lines Red Fox Pizza One Pizza Hot Time Out Tennisi Blitz Leostro Mac Burger Башка тилде Ekmek Teknesi Defile Janet Fu Djin Риха Demir Bank Çarıkali Harun Vestel Неман Масох Мишха Элма Аранс Саара Ниязи İstikbal Наил Делидо Bellona Динь Чин La Torre Gsm Sairake Эко Банк Has Şirin Kadırga Vefa

128

Шмель Моссовет Мир Цветов Лас Вегас Вулкан Тюльпан Казкомерцбанк Шмель Гала Фирменный Мега Обмен Людмила Арктик Покупайка Эстет Клеопатра Зебра Кактус Восток Виктория Застольный Андрей Кошки Мышки Роза Мультик Фунтик Тынчтык проспектиси боюнча жайгашкан мекемелердин аттары: Орусча Фея Декор Декор Элегант Арбат Евро Дент Самсон Политех Мобильные Сети Бистро Россия Стадион Ретро Метро Контур 21 Век Натали Багира Кронос Кыргызча Рахат Сейтек Ак Жол Камиля Шумкар Божан Даража Жылдыз Умай Бектур Ырыс Айбек Аким Аяна Али Зарина Токчулук Султан Англис тили Ticket Orion İnstyle Winner Master Tour Classic Rio Skynet Rodeo Cunen Gala Mobella Carolina Misir Kosmetic Rich La Rinla Porta L Башка тилде Kaynak Ben-Sa Ltd Şti Версаль Yakobs Aygün İnşaat Yeşil

129

Вулкан Семейный Азия Универал Банк Шмель Тренинг Магнолия Мир Кармен Жук Али Баба Вулкан Англия Народный Магнат Экзотика Тиговитол Лиза Добрый Жук Народный Поролон Любимые Цветы Ника Агро Химия Мега Шмель Одиссей Авиа Касса Океан Каринка Сибирское Здоровье Аладин Виктория Алиса Андрей Мебель Колокольчик У Подруг Принц

Манас Адеми Адилет Ак Ниет Дилан Марат Жазат Аракет

Planet Neo Planet Pizza İnn London-Bishkek Trans Avia Kodak Fast Food Gemma Janet Rich Planet Skynet Glass Sun Shine Winner Coffe Air Manas K.İ.C.B Kassa VİP Biteks Second Hand Dekor

Мекеме-жайлардын аттарынын тилдерге карата саны жана пайызы: Саны Орусча Кыргызча Англис тили 246 97 132 Пайызы 46,2 18,2 24,8

130

Башка тилде

57

10,7

Мекеме-жайлардын аттарынын көчөлөргө карата саны жана пайызы: Саны Ахунбаев көчөсү Киев көчөсү Совет көчөсү Тынчтык проспектиси Жалпы саны 93 154 159 126 532 Пайызы 17,5 28,9 29,9 23,7 100,0

Мекеме-жайлардын аттарынын кайсы көчөлөрдө кандай тилдерде экендигин билүү максатында жүргүзгөн анализибиздин негизинде төмөнкү таблица түзүлдү. Бул таблицадан сурообузга оңой эле жооп ала алабыз. Мекеме-жайлардын бөлүнүшү: аттарынын көчөлөргө жана тилдерге карата

Көчө аттары Ахунбаев Орусча N 46 49,5% 20 21,5% 20 21,5% 7 7,5% 93 100,0% % N Кыргызча % N Англисче % Башка тилде N % Жалпы саны N % Киев 79 51,3% 27 17,5% 35 22,7% 13 8,4% 154 100,0% Совет 66 41,5% 23 14,5% 40 25,2% 30 18,9% 159 100,0% Тынчтык 55 43,7% 27 21,4% 37 29,4% 7 5,6% 126 100,0%
орусча

Жалпы саны 246 46,2% 97 18,2% 132 24,8% 57 10,7% 532 100,0%

11% 25% 18% 46%

кыргызча англиз тили башка тилде

131

Изилденген көчөлөрдөгү мекеме-жайларынын аттарына көңүл бурсак орус аттарынын басымдуулук кылганын көрөбүз. Ал эми англис тилиндеги аттар 2-орунда турат. Бул албетте доминанттуу экономиканын кандайдыр бир деңгээлде таасири бар экендигин көрсөтөт. Ушуга карата биз алтынчы жана жетинчи гипотезаларбызыды белгиледик. Г6 : Мекеме жайларында доминанттуу экономика тарабынан аныкталган түшүнүктөр жаратылат: Мекемелердин аттарын анализ кылганыбызда биз көбүнчө орус

жомокторундагы каармандардын аттары менен кездештик. Булар: Добрый жук, Папа Карло, Три кита, Гобсек, Карларсон, Симбат, Ай болит, Фунтик, Самсон, Багира, Али баба. Бул мисалдар биздин 6-гипотезабыздын тууралыгын тастыктайт. Г7 : Ааламдашуу процесси мекеме жайларына да өз таасирин берген: Бул гипотезабыз да бир канча мисалдардын жардамы менен тастыкталды. Анткени ааламдашуу процессинин таасири астында көпчүлүк эле мекеме-жайлардын аттары чет мамлекеттердеги көрүнүктүү аттарга байланыштырып коюлган. Мисалга алсак Голливудская улыбка, Матритца, Пекинская утка, Сибирское здоровье, Az-tek gold, Mac Burger, Англия, Швецария, Голливуд, Алабама, Майями, Лас Вегас, Дом итальянской мебели ж.б. Бул жерлердин аттарында кандайдыр бир деңгээлде ааламдашуу процессинин таасири бар экендигин көрө алабыз.

132

ЖЫЙЫНТЫК

Бул изилдөө ишинин жыйынтыгында мекеме аттарынын көбүнесе чет тилде коюлганын көрдүк. Доминанттуу экономиканын медиада чагылдырылышын анализ этүү үчүн телеканалдарды, гезиттерди, радиоканалдарды изилдедик жана жыйынтык катары экономикасы доминанттуу болгон мамлекеттин тилинин башкача айтканда орус тилинин Кыргыз медиасында басымдуу экенин көрдүк. Аналитикалык изилдөөбүздөн алынган жыйынтыктарга таянып төмөнкү айта алабыз: 532 мекеме жайларынын аттарынын 246сы орус тилинде, 132си англис тилинде, 97си кыргыз тилинде ал эми канган 57си башка тилдерде аталган.

Пайыздарына карасак мекеме жайларынын аттарынын 46.2%ы орус тилинде, 24,8%ы англис тилинде, 18,2%ы кыргыз тилинде жана калган 10,7%ы башка тилдерде коюлган. Идеологиялык изилдөөбүздө мекеме жайларынын аттарын төмөнкүдөй төрт топко бөлдүк. Бул топтор: 5) Жомок каармандарынын аттары 6) Адам аттары 7) Жер аттары 8) Глобалдык маанайдагы сөздөр Идеологиялык изилдөөбүздүн жыйынтыктары төмөнкүдөй болду: Жомок каармандарынын аттары экономикасы доминанттуу болгон өлкөнүн башкача айтканда Россиянын жомок каармандарынын аттарына карата коюлган жана бул аттардын жардамы аркылуу адамдарга идеологиялык түшүнүктөр берилүүгө аракет кылынган. Бул түшүнүктөрдү орус жомокторунда көп кездешчү бир туугандык, жакшылык, жардам сүйүүчүлүк деп көрсөттүк. Жер аттарына келсек бул жерде да көбүнесе орус жер аттары колдонулган. Мисалы Украина, Прага, Россия, Моссовет, Арбат сыяктуу аттарды айтсак болот.

133

Андан сырткары Америкалык жер аттары да коюлган. Мисалы Майами, Голливуд, Лас-Вегас сыяктуу аттарды көрсөтсөк болот. Глобалдык түшүнүктөргө келсек мекеме аттарында кез-кез глобалдык

түшүнүктөргө да орун берилгенин көрөбүз. Мисалы кээ бир мекемелерге Дом итальянской мебели, Голливудская улыбка, Матритца, Пекинская утка, Mac Burger сыяктуу аттар коюлган. Жыйынтык катары айтсак, Кыргызстандагы мекемелердин аттары доминанттуу экономика тарабынан берилген түшүнүктөргө карата коюлган. Ошол эле мезгилде ааламдашуу жана популярдуу маданият сыяктуу факторлордун таасири астында англис аттарга да орун берилген жана ал гана эмес жер аттарында да ааламдашуунун таасири башкача айтканда Америкалык шаарлардын таасири бар экенин байкашыбыз мүмкүн. Сунуш бөлүмүндө болсо жергиликтүү ММКларга колдоо көрсөтүлүүсү керектиги жана жергиликтүү башкаруучулуктагы кемчиликтердин азайтылышы керектиги тууралуу айтып өттүк.

134

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->