KIRIM TATARCASI* (Crimean Tatar Language

)
Yazan: E. V. SEVORTYAN

Çeviren: Mehman MUSAYEV*

§ 1. Kırım Tatarcası, Kırım yarımadasında yaúayan Türk nüfusunun ana dilidir. Günümüzde, Kırım Tatarlarının büyük ço÷unlu÷u Özbekistan topraklarında yaúamaktadır. Kırım yarımadasından yaúamakta olan bu halk, kendilerini Tatar nüfusu olarak “Kırım Tatarları” adıyla adlandırmıúlardır. Kendilerini “Kırım Tatarları” olarak adlandıran bu nüfus, önceleri bozkırdan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bir alanda yaúıyordu. Bozkırda yaúayan Tatar nüfusu kendini “Nogay Tatarları” olarak adlandırmıútır. Bunun yanı sıra Kırım’ın güneyinde yaúayan Tatar nüfusu, bazen “Tat” etnonimini de kullanmıútır. Kırım Tatarcası, Türk dilinin Kıpçak grubuna (Kumuk, Kırım, Karaim, Özbek dillerinin somut lehçeleri, Orta Ça÷ Kıpçak dilleri, Kuman dili) dâhildir. Adı geçen dil, ses özellikleri ve kısmen de söz varlı÷ı bakımından O÷uz grubunun etkisinde kalmıútır. Yazı dilinin özünü, onun merkezî a÷ızları (orta yolak) oluúturmaktadır. Bu a÷ız kökence Güney Karadeniz kıyılarında yer alan Kuman (Polovets) ve ona yakın olan kabile dillerine ba÷lıdır. Adı geçen a÷za, sonradan Kuzey ve Kuzeydo÷u Karadeniz kıyılarındaki artık asimile olmuú merkezî a÷ızlar, aynı zamanda daha sonraki dönemde ortaya çıkan ve merkezî a÷ızlarının etkisinde kalan Nogay a÷ızları, katmanlar olarak ilâve olunmuútur. Kırım Tatarcasının en eski yazıtları aúa÷ıdakilerdir: ‘øslam Geray’ın Polonya’ya Yaptı÷ı Seferi Anlatan’ ismini taúıyan Can Muhammed’in 1648–
1966 yılında Moskova’da yayımlanmıú olan “Yazıki Narodov SSSR: Tyurkskie Yazıki” (SSCB Halklarının Dilleri: Türk Dilleri) adlı büyük dizi eserin II. cildinde yer alan ve Rusça olarak yayımlanan bu yazı, 1990’lı yıllarda TøKA ve Türk Dil Kurumunca yürütülen “Ortak Türkçe Projesi” çerçevesinde ele alınmıú ve Mehman MUSAOöLU tarafından Türkçeye çevrilmiútir. Söz konusu eser, Kırım Tatarcasının dilbilgisini tümüyle içerdi÷inden bir monografik kitap niteli÷i taúımaktadır. Bundan dolayı yazarın üslubu muhafaza edilmiú, paragraflar simge ile iúaretlenmiú, Kırım Tatarcası alfabesindeki bazı harflerin latin alfabesindeki uygun karúılıkları kullanılmıútır. * Prof. Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça÷daú Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Ö÷retim Üyesi, mehman@gazi.edu.tr
*

1649 yıllarında XVII. yüzyılda yazdı÷ı eseri; XVIII. yüzyılda yazılan1 Seit Muhammet Riza’nın 2 Essebu’s-Seyyar ‘Yedi Gezegen’ isimli eseri; ElMuhit-ul Burhanî3 ‘Kanıtlar Okyanusu’ isimli eserdir. Adı geçen yazıtlarda dönemin Osmanlı Türkçesinin etkisi de görülmektedir. Kırım Tatarlarının standart yazı dili, sonraki dönemlerde de mütecanis olmamıútır. Standart dilin bir kısmı (basın, yayın, gazetecilik, e÷itim literatürü) Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin Osmanlı Tanzimat-dönemi kastedilmektedir– M. Musao÷lu) belirli bir úekilde etkisi altında kalmaya devam etmiú;4 di÷er kısmı ise bir bütünlük göstermekle beraber, o da bütünüyle dıú etkilerden uzak kalamamıútır.5 Tatar yazı dilinin mütecanis olmayıúı, Ekim inkılâbından sonra on yıl daha devam etmiútir. Ancak 30’lu yılların ortalarına do÷ru yazı dilinin diyalekt temelleri belirlenmiú ve Kırım Tatar yazısının Rus alfabesine geçmesi ile birlikte, Kırım Tatar yazı dilinin önemli belirtileri ortaya çıkmaya baúlamıútır. Kırım Tatarcasının sistemli olarak araútırılmasına, ilk olarak, Sovyet döneminde baúlanmıútır. Bu iú, önce M. V. Frunze adlı Pedagojik Üniversitesinin Do÷u Bölümünün (sonradan Tatar) Tatar Dili ve Edebiyatı dalında, özellikle 30’lu yıllarda oluúturulan A. S. Puúkin adlı dil edebiyat bilimsel araútırma enstitüsünde yapılmıútır. Bu dönemin en büyük bilimsel çalıúmalarından biri, 1935–1936 yıllarında Prof. Dr. N. K. Dmitriyev’in baúkanlı÷ında, Kırım’ın bütün topraklarında yapılmıú olan diyalektolojik gezi araútırmasıdır. Kırım Tatar yazı dili, 1928 yılına kadar, di÷er Türk dillerinde oldu÷u gibi, Arap alfabesini, 1928 yılından 1938 yılına kadar Lâtin alfabesini, 1938 yılından itibaren de Rus alfabesini kullanmıútır. Alfabe:
Burada Han damgalarını, tartıúmasız olarak Kırım Tatarcasına dahil etmek mümkün de÷ildir. Adı geçen damgalar ve henüz Abu Hayyan’ın bulunmamıú olan ve Muhammed Salih’in bahsetti÷i eser, P. M. Melioranskiy’in Türk Dili Üzerine(SPb, 1900 s. X, dipnot 1) eserinde hatırlatılmıútır. 2 M. A. Kazım-bek. Asseb o-sseyyar, ili sem planet... (Asseb O-Sseyyar Veya Yedi Gezegen) Kazan, 1832. 3 Adı geçen el yazması, 4 cilt olarak Abdul Lutfulla ølhak tarafından yazılmıú ve 1735 yılında Selamet Girey Han tarafından Bahçesaray “Zincirli” dinî akademisine hediye olarak verilmiútir. Bu satırların yazarı, adı geçen el yazmasını økinci Dünya Savaúından önce Kırım Merkezî Arúivinde görmüútür. 4 bkz. Kırım Tatarcasının ilk gramerini yazmıú (1909 y) ø. Gaspıralı’nın yayımladı÷ı “Tercüman” gazetesinin dili. Adı geçen gramer Bolúevik dönemine kadarki Rusya’da “Usul-i Cedid” diye adlandırılan yeni e÷itim yöntemi ile yazılmıútır. 5 bkz. ø. Gaspıralı’nın faaliyetine muhalif olan Mediyev grubunun yayımladı÷ı “Vatan Hâdimi” gazetesinin dili.
1

a(a), ë(yo-ö), (l), (s), (c),

(b), (d), (j), (k), (m), (p), (t), (ts), (ú), (yu-ü),

(v), e(e-ye), (z), (q), (n), (r), (u-ü), (ç), (úç), , (ya)*

(g), (i), (ñ), (f), (ı), - ,

(÷), (y), o(o-ö), x (e), ,

SES BøLGøSø § 2. Kırım Tatarcası, 3 sesbilgisel belirtiye göre 8 farklı ünlü foneme sahiptir: Damak Ünlüleri: /e/ (sözcük ve hece baúında /e/ ile yazılır), /i/, /ö/ (genel Türkçedekinin aynısı: /ö/, aynı zamanda /yo/), /yu/ (genel Türkçedeki ü, sözcük ve hece baúında ise - yu) ve damaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /o/, /u/; Dudak Ünlüleri: /o/, /ö/, /u/, /ü/ ve dudaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /e/, /i/; Geniú: /a/, /e/, /o/, /ö/ ve dar: /ı/, /i/, /u/, /ü/. DÜZ Geniú Ön Arka e a i ı Dar ö o YUVARLAK Geniú ü u Dar

Tablo 1: Ünlülerin Sınıflandırılması

*

Kırım Tatarcası Kiril alfabesinin karúılı÷ı, Prof. Dr. Ahmet B. ERCøLASUN’un “Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri” (Kültür Bakanlı÷ı, Ankara, 1993, s. 20) kitabından ( , , harflerinin dıúında) verilmiútir. Metinde Kırım Tatar alfabesindeki harfler, söz konusu karúılıkları ile ( , , dıúında) ifade edilmiútir. - , - , - fonemlerinin yerine kullanılan bazı ünsüzlerin ve ünlülerin, zayıf ve yüksek sesle telâffuz edilen bazı ünlülerin üzerine “ ´ ” iúareti konulmuútur. /x/ harfi Kiril alfabesinde oldu÷u gibi verilmiútir (Mehman Musao÷lu).

Kırım Tatarcasının ünsüzleri. muçe (müçe’den) ‘organ’. küme’. Adı geçen ünlüler. /k/. /ts/. /f/. /c/ ünsüzü. /n/. /r/ ve paralel patlayıcı – di÷erleri. Kuzey a÷ızlarında yaúlı kuúa÷ın dilinde bazen /h/ ünsüzüne de rastlanmaktadır. /i/ foneminin bo÷umlanması sabit de÷ildir ve o iki fonetik varyantta gerçekleúmektedir: i’nin tam oluúumu. /d/. /÷/. /ñ/. /ts/ ve /úç/ ünsüzlerine yalnız Rus dilinden alınmıú alıntı sözcüklerde rastlanmaktadır. /q/. /j/. /m/. /ç/.(cür’den) ‘gitmek’. 2) Geniz: /÷/. cur. /q/. /p/. /g/ ünsüzü. x harfleri ile verilmiútir. /g/. /ú/. /ú/ ve onlara paralel olarak tonlular: /g/. /c/. Aynı durum. sirke (mutfak sirkesi) ve sirke ‘bit sirkesi. /ç/. /y/. uç (üç’ten) ‘üç’ bol (böl’den) ‘bölmek’. oz (öz’den) ‘kendi’. /çú/ **. /z/.q. /ñ/ ünsüzü ise bo÷umlanmaya göre Alman dilindeki Angst sözcü÷ündeki ng ses birleúmesine yakındır. yani çifte belirtilere göre gruplara bölünür: 1) Tonsuz: /k/. /÷/./ı/ fonemi telâffuzuna göre Rus dilinin vurgulu /a/ veya /o/ ünlülerine yakındır: pápa ‘baba’. Örne÷in. /z/. § 3. /l/. çamur’ ve kir ‘gir’. bo÷umlanmaya göre vurgu altındaki ön pozisyonda Rus dilindeki uygun ünlülere yakındır. /t/. /n/. /t/. burada ÷. /q/ ünsüzü ise vakx sözcü÷ündeki kx ses birleúmesi ile karúılaútırılabilir. (Mehman Musao÷lu) ** . /g/ baúlangıç ve art damak patlayıcı ünsüzlerinden sonra yumuúak telâffuz edilmektedir. /s/. /ö/ ve /ü/ fonemleri ise Alman dilindeki /ö/ fonemine (Köln) ve /ü/ fonemine (grün) yakındır. /k/. (bkz. Kırım Tatarcasındaki bazı ünsüzler. /l/. Geride kalan di÷er ünlüler. gayrimuntazam bir surette /c/ ünsüzünden sonra görülmektedir. /x/. Ön dudak ünlüleri (/ö/. /ñ/. /m/. kir ‘pislik. golova ‘baú’) /g/ ünsüzünü hatırlatmaktadır. /d/. Rus dilinde oldu÷u gibidir: kipa ‘yı÷ın. bo÷umlanmaya göre Rus dilindeki ünsüzlerin ünlüler arasındaki pozisyonuna yakındır. Burada zayıf söylenilen /i/ (i yazılır). /p/. bir bütün olarak telâffuz olunur ve øngiliz dilindeki John kelimesindeki j ünsüzüne yakındır. Di÷er ünsüzler. /f/. bit yumurtası’). Ünsüzler aúa÷ıdaki fonemlerden oluúur: /b/. óko ‘göz’ sözcüklerinde. çú. /r/. /p/. /j/. /ü/) birinci hecede ve sözcük baúında /b/. /b/. aúa÷ıdaki özelliklere. /m/. /v/. /y/. ñ. Ünsüzlerin tablosu aúa÷ıda verilmiútir. ç. /s/. /c/. Güney a÷ızlarında tek bir fonem olarak ortaya çıkmaktadır. /v/. úeklî olarak o ve u harfleri ile verilmektedir. bo÷umlanmaya göre Güney Rus veya Ukrayna sözcüklerindeki (bogat ‘zengin’.

hemen hemen Türk dilinin bütün sözcük tabanlarını ve biçimlerini. tolqunlamaq ‘dalgalanmak. j ç c m n l r y Diúdudak k. Bu da sözcüklerde bütün ünlülerin birinci hecedeki ünlüye benzemesine ve gerek damak. çırlak’ (damak ünlüleri). aynı zamanda eklerin ço÷unlu÷unu içine almaktadır. q g. ñ x Artdil ÷ Tablo 2: Ünsüzlerin Sınıflandırılması § 4. gerekse damaksıl olmayıúına ba÷lıdır. heyecanlanmak’ (damaksıl olmayan ünlüler). Aúa÷ıdakiler bu kuralın dıúında kalır: Bazı Öndil . bazen alıntıları. damaksıl olan ve damaksıl olmayan varyantlara sahiptir.Ortadil Dudak Tonsuz Patlayıcı Tonlu Patlayıcı Tonsuz Sızıcı Tonlu Tonsuz Süreksizler Tonlu Patlayıcı G e n iz Sızıcı Titreyiúli Gırtlak p b t d f v s. çegertke ‘çayır çekirgesi. Buna ba÷lı olarak eklerin ço÷unlu÷u. Ünlülerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: ølerleyici damak uyumu. Örne÷in. ú z.

ilerleyici ve gerileyici biçimde olur. -qun/-kün. ba÷’. Sıfat türetme eki (-day). Buna ra÷men adı geçen dilde O÷uz unsurları da vardır. úeerli ‘úehirli’. zapt (Arap) zabt’dan ‘iúgal’. yalnız birinci hecede bulunur. Buna ba÷lı olarak sözcükte üç tane dudak ünlüsü bulunabilir: boy-sun-uv ‘tâbilik. tört. ikinci varyant ise tonsuz ünsüzlerden sonra kullanılmaktadır. bazı Türk kökenli gövdeler. Arap ve Fars dillerinden birçok eski alınma.) ba÷ça’dan ‘bahçe. Komúu ünsüzler arasında çeúitli benzeúmeler bulunmaktadır. Örne÷in. kizli. kurek (kürek’ten) ‘kürek bel’. baxça (Fars. Buna ba÷lı olarak. Örne÷in. tonlulu÷a ve tonsuzlu÷a göre ünsüzlerin uyumunda ortaya çıkar. boynuz. Geniú dudak ünlüleri.fiil úekli de O÷uz grubuna dahildir. baúlangıç tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüzlerle de÷iúimi. koy-lü ‘köylü’. Damak uyumu çerçevesinde sıkı olarak dudak uyumu da bulunmaktadır. Örne÷in. ön seste patlayıcı ünsüzlerin (k~g. dol-. boyun. gizli. Her iki kural. -÷ın/-gin/-÷un/-gün vb. Ünsüzlerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: Kırım Tatarcası. Türkçe kökenli sözcüklerde. Onun etkisi. bocek (böcek’ten). çavke ‘alaca karga’. tol yerinde kullanılır. vb. dört. Birinci varyant sonuncu ünlü veya geniz ünsüzlerinden sonra. Bunlardan daha düzenli olanı. ‘böcek’. baú-ta vb. yani dudak uyumuna göre eklerde varyantların sayısı artmaktadır. § 5. sön-gün ‘sönme’. damak uyumunun baúta bulunması ile bir damak-dudak uyumu olarak birleúmektedir. yan-÷ın ‘yangın’. bilindi÷i gibi. sözcükler keme/kema. oda-da. - . Örne÷in. fiilden isim yapım ekinde: -qın/-kin. Bunlar aúa÷ıdakilerdir: gemi. ikinci heceden ve yalnız dar ünlülerden ötesine gidemiyor. Bu durumun etkisi ile baúlangıç sesi patlayıcı ünsüzlerden oluúan eklerde. t~d) tonlulu÷una (O÷uz grubunda) veya tonsuzlu÷una (Kıpçak grubunda) göre Kıpçak grubuna dâhildir. aynı zamanda baúlangıç hecesinde /ö/ ve /ü/ ünlüleri bulunan ve yumuúak telâffuz edilmeyen kök ve tabanlar. -maç). hemen hemen her zaman tonlu ve tonsuz ünsüzlerin varyantları bulunmaktadır. bazı eklerin sayısını sekize kadar çıkarır. Bazı eklerde yalnız dudak ünlüleri bulunur. Rus dilinde birçok yeni alınma. köl. -çıq. burun. çabik ‘çabuk’ vb. yani kökenlerde kelime baúı /r/ ve /l/ ünsüzleri kullanılmaz. utü (ütü’den) ‘ütü’. Örne÷in. uç-qun ‘kıvılcım’. bas-qın. /b/ baúlangıç ünsüzünün (O÷uz) ~/m/ (Kıpçak) yerine kullanımı: biñ. dudak ünsüzlerinin dudaksıl olmayanlarla.isim türetme ekleri (-daú. kes-kin. Söz konusu benzeúme. tıñla. diñle-. Damak ünsüzlerinin damaksıl olmayanlarla. Alıntı kelimelerde benzeúme sık olarak gerileyici úeklinde olur. Ünsüzler (geniz ünsüzlerinin dıúında) sözcük sonunda tonsuz olabilir. Buna göre alıntı kelimelerde sonda bulunan tonlu ünsüzler tonsuzlaúır. ol. ba÷lılık’. Krú. gol ‘göl’.

‘sıvıú-mak’ aúayt ‘yemek’. Bu belirtiye göre Kırım Tatar Lehçesi. añla-‘dan. . ters. takım.) sabr’ dan. o zaman üç ünsüzün yan yana durması mümkündür: qurt-ga ‘yaúlı kadın’. añna-. Ünlülerin ünsüzlere ve ünsüzlerin de ünlülere etkisi sonucunda aúa÷ıdaki durumlar ortaya çıkar: 1) Ünlüler arasında tonsuz patlayıcıların ve /ç/ süreksiz sesinin tonlulaúması. grup’. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç ünsüzlerinin arasında veya önünde bir ünlü ortaya çıkar (daha çok dar ünlüler) veya ünlünün zayıflaması ile metatez olayı olur ki. øki ünsüzün aynı hecede yan yana bulunması.) sınf’ dan. somut koúullarla kelimenin sonunda geniz+sızıcı seslerinin art arda gelmesi ile mümkündür: sırt. sabır (Arap. eski alıntı kelimeler: ıstakan ‘bardak’. Aynı duruma konuúma dilinde ve diyalektlerde de rastlanmaktadır: dekabir ‘dekabr’ dan. çobanlar’dan. ølerleyici geniz benzeúmesi: çoban-nar. ıspravka ‘bilgi. /ç/ sızıcı süreksizinin ve tonsuz ünsüzlerin tonlulaúmasında aúa÷ıdaki ayrımların farkında olmak gerekir: Eski Türkçeden gelme uzun ünlünün etkisi ile bir heceli isim kökenlerinde sondaki patlayıcının eski tonlulaúması. üçüncü ünsüz ise komúu hecenin önünde olursa. baúlangıç tonlu ünsüzü olan varyantlara sahip de÷ildir. Eylem biçimlerinde bile bazı tonsuz ünsüzlerde tonlulu÷un yayılımına e÷ilimli olan Kıpçak lehçelerinden ve özellikle Sibirya lehçelerinden farklı olarak. Baúka birleúmelerde (alıntılarda) ise ünsüzlerin arasına bir ayrıútırıcı dar ünlü eklenir: sınıf (Arap. buna daha çok a÷ızlarda rastlanır. birinci hecenin sonunda. Etimolojik olarak sözcük baúında birden fazla ünsüzün bulunması mümkün de÷ildir.çan ekleri ve di÷er bazı ekler. alıntı kelimelerde. ustol ‘masa’. silk. sondaki ünsüzlerde tonlulaúmanın yerine getirilmesi. /q/ ünsüzlerinin tonlulaúması. 3) Gövdenin sonundaki ünsüze 4) ba÷lı olarak ekin damak veya damaksıl olmayan varyantlarının seçimi. lozunuk ‘slogan’. pirsidatel ‘baúkan’. arslan. Güney a÷ızlarının dıúında. ‘aralık’. rapor’ birigada~birgada ‘ekip. Sözcü÷ün içinde ünsüzlerin herhangi bir birleúmesi. E÷er ilk iki ünsüz. bir heceli olmayan isim gövdelerinin sonunda /k/. bitiúik hecelerle mümkündür. O÷uz lehçeleri için ola÷an adların çerçevesinde tonlulaúmasının sınırlanması. 2) Damak ünlülerine komúu olan ünsüzlerin yumuúak telâffuz olunması. O÷uz Türkçelerine yakındır.

qanaat (Arap. ilimi. Vurgulu heceden önceki ünlünün düúmesi. bo÷az ‘bo÷az’) birleúir. oturúuv.Sözcüklerin çekimindeki eski uzunluklar tonlulaúmaya dahildir: at (<*a:t) –ad-ı ‘onun adı’.(Fars.) –vaqıt-te. (i)úte. yumuúak telâffuz edilmektedir. Buna göre ek ünlüsü düz olur. /ç/ ünsüzlerinin ise daha az düzenli tonlulaúması. Kırım Tatarcasında. br(i)gada. spisok–spisog-i ‘onun listesi’. baa . 6 .) ‘onun borcu’ vb.) –baa -de ‘ilkbaharda’. vurgulu hecenin önünde. (u)sta. ç. Dar ünlünün hecenin önünde veya ortasında düúmesi. yaúına’dan ‘yıldırım çakması. qoyunı. Ünlü-ünsüz uyumu. yumuúak telâffuz edilmeyen sondaki ünsüzle. tarih-ı ‘onun tarix-i’. top –top-u vb. bütün a÷ızlar için karakteristiktir: (i)laç ‘ilaç’. (u)rajay ‘ürün’. (ø)smail ‘øsmail’. udarnik–udarnig-i ‘vurucu’ vb. barut (Arap. sık olarak dar olan iki heceli isimlerde görülmektedir. Seslerin damak-dudak uyumu üzerine önce söylenenleri buna ilâve ederek. vertika –vertikaller.) vasıta’dan.) – qanaat-len-. ilâve olunmuú dar ünlü ile kullanılan alıntı kelimelerde de ortaya çıkar: ilim-i mi ‘onun ilmi’. Buna göre k. O zaman ikinci hecedeki dar ünlü. Buna ra÷men adı geçen olay yazı dilinde kabullenilmemektedir: komür-komrü. güyç) –kuç-ü ‘onun gücü’. yani geniz ünsüzleri yanında (sızıcı. uç (<*u:ç) -ucu ‘onun sonu’. gemi) ve q. koq (<*kö:k) –kok-ü/kok-ü ‘onun gö÷ü’. tek heceli olmayan gövdelerde geliúmekte olan bir süreçtir: qapaq-qapa÷ı-ı ‘onun kapa÷ı’. vaqıt (Arap. yukarıda adı geçen kuralların bozulmasına ba÷lıdır. koküsi. oyun-oynu. Bunun yanında t. Sondaki /k/. 7 A÷ızlarda zayıflamamıú biçimler de mevcuttur: burunı. patlayıcı ve sızıcı) düúer: burunburunu ‘onun burnu’ >burnu. g ünsüzleri damak (keyik ‘av hayvanı’. /q/ ünsüzlerinin düzenli tonlulaúması ve sondaki /t/. bazen.) barud-ı ‘onun barutu’. alıntı kelimelerin tabanlarına yayılmaz.) – sualler ‘sorular’. koküs-koküsü ‘onun gö÷sü’>koksü.) –úarab-ı ‘onun úarabı’. zevk-lı ‘neúeli’. Alıntı kelimelerin çekimlenmesinde kaybolmuú tonluluk yerine getirilmektedir: úarap (Arap. Bu kural. k(i)rerim. Ancak istisnalar da bulunmaktadır: aç (<*a:ç) –aç-ı ‘aç’. kuç (<*kü:ç. karúılaútır: Türkm. vaqıtı. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerindeki bazı ünsüzler. Bunlar. akis-aksi7 vb. boyunı. ÷ damaksıl olmayan ünsüzlerle (qat ‘kat’. úunu vurgulamak mümkündür: Sessizlerin damak uyumu bütün heceye ve sözcü÷e yayılmaktadır. etimolojik olarak yumuúak telâffuz edilen /1/: sua (Arap. sözcü÷ün hece yapısı de÷iúmeksizin de gözükmektedir: Yazı dilinde vasta (Arap. Ünlülerin zayıflaması ve düúmesi. oturuúuv’dan ‘toplantı’. a÷aç–a÷ac-ı ‘onun a÷acı’. qap (<*qa:p) –qab-ı ‘onun kabı’6. p etimolojik ünsüzleri de saklanmaktadır: saqat–saqat-ı. ogüt-ogüdi ‘onun ö÷üdü’. parlamak’ vb. muit-ı ‘onun ortamı’. Bkz. yaúna. borç-borc-u (Sogd.

Abd-u -Kerim’den). udárnik ‘en iyi çalıúan iúçi’..(alıpket-’den). K+K+V-Sonraki köken (Smail. son hecedeki ünlü yüksek sesle telâffuz edilir. Vurgulu heceden önceki ve sonraki heceler ise daha zayıf telâffuz edilir. kre/rim Bkz. 5) K+V+G+P/S. ad durum. (qart ‘yaúlı’. (ant). øsmin ço÷ulluk. vurgusuz olan eylemin olumsuzluk –ma/–me eklerinden sonra. Etrevi ‘biri. 4) V+G+P/S. Vurgusuzlar: Kiúi ekleri. G-geniz. duy÷u+lar. . S-sızıcı. Vurgu. ço÷ulluk ve topluluk bildirir: ev+ler. tars ‘gürültünün ses taklidi’). ána ‘ona’ vb. Apselám (Arap. yáñı. K-ünsüz. Kırım Tatarcasında 11 sözcük bölü÷ü vardır. Apkerim (Arap. yálıñız. -lar eki olmaksızın isim tabanı. berecegim ‘verecek oldu÷um’ ve berecègim ‘ben verecem’. 2) V +K(al-). 3) V + K(bu). taban’). 6) K+V+K (qaú). yañí’dan ‘yeni’. Ço÷ulluk kategorisi. Hecenin ve Sözcü÷ün Sesbilgisi Yapısı: Tek heceli kökenler: 1) V8 (o). záten. yuqu (uyqu’dan). arába. tek bir eúyayı ve 8 V-ünlü. -ıca. almá ‘elma’ ve álma vs. iyelik ve yüklem olabilme özelliklerine sahip olan dilbilgisel kategorileri vardır. ásla. dilbilgisel bir rol de üstlenebilir: 1) Zarf: tèmiz ‘büsbütün’. 2) Baúka sözcük öbekleri: arqadaúím ‘benim arkadaúım’ ve arqadáúım ve ‘ben arkadaúım’. Arap. Örne÷in. Abd-u -Selám’dan). ùEKøL BøLGøSø § 7. § 6. yalníz’ dan ‘bir’. Ayrı hecelerdeki seslerin kaynaúmasına örnek olarak aúa÷ıdakileri vermek mümkündür: alket-/apket. da vb. zamirlerde mína (iúte). P-patlayıcı. Sözcük vurgusu: Tek bir sözcükte. mendè ve mèn de.ú(i)úesi vb. di÷er vurgusuz ünlülerden daha fazla vurguludur. dáima ‘her zaman’ vb. Pârtiya ‘parti’.. -lar/-ler eki ile ifade edilir. \LJtrmi. -day. V+S+P (ast ‘aúa÷ı. Çok heceli sözcüklerde ilk hecedeki ünlü. temiz’ den. edatlar: -çı. birileri’. sonraki hecelerde de vurgusuzdur. Seslerin yer de÷iútirimi: eçki (keçi’den). Alıntı kelimelerde ise baúlangıç vurgusu saklanmaktadır. yukarıda).

ùahıs: -m (oda-m) II. -ta/-te Çıkma durumu -dan/-den. ya÷murlar. ùahıs: -ım/-im (aú-ım) II. -÷a/-ge Yükleme durumu -nı/-ni Bulunma durumu -da/-de. -lar eki onların bollu÷unu ifade eder: qar-lar. tepe-den Yönelme durumu -qa/-ke. gerek temel sözcü÷e. ùahıs: -ñ (oda-ñ) III. Burada bazen bir –a çıkması (türemesi) da kullanılır: ølyas-alar ‘ølyas ve onun çevresi’. gerek temel sözcü÷e eklenmiú iyelik. ùahıs: -ı/-i (aú-ı) -ımız/-imiz (aú-ımız) -ıñız/-iñiz (aú-ıñız) -ı/-i. ùahıs: -sı/-si (oda-sı) Ünsüz ile biten gövdelerde I. ço÷ulluk ve sayı eklerine ad durum eklerinin eklenmesi ile oluúmaktadır. tepe-de taú-tan. Sayısız eúyalar ve olaylar adlandırıldı÷ında. Ekler Yalın durum ølgi durumu -nıñ/-niñ Örnekler taú. Ancak mastar yönelme durumunda bir istisnalık oluúturur: -maqqa yerine -ma÷a. Tekil Ünlü ile biten gövdelerde I. örne÷in alma÷a ‘almaya’. aynı zamanda çift organları ifade eder: ayvan ‘hayvan’. mekke yerine ise -mege kullanılır. Bu biçimler. -ları/-leri (oda-sı/oda-ları) . -tan/-ten øsimler ço÷ulda da adı geçen örneklere göre çekimlenmektedirler. -ları/-leri Ço÷ul -mız/-miz (oda-mız) -ñız/-ñiz (oda-ñız) -sı/-si. tepe-ge taú-nı. tepe-niñ taú-qa.onun bütün sınıfını. ùahıs: -ıñ/-iñ (aú-ıñ) III. ko ‘göz’. temel sözcü÷e veya ço÷ul eki ile kullanılan gövdeye eklenebilen aúa÷ıdaki eklere sahiptir. tepe-ni taú-ta. tepe taú-nıñ. Özel isimlerde ise -lar onların çevresini ifade etmektedir: Asan-lar ‘Asan ve onun çevresi’ (ailesi veya arkadaúları). Ad durum kategorisi: 6 biçimi içermektedir. Dilbilgisel kiúi iyelik kategorisi.

. -(a)mamazlıq/-(e)memezlik: Hareketin olumsuz adlandırılması anlamı. aú-ları) øyelik biçimindeki isimler sık olarak ilgi durumundaki uygun kiúi zamirleri ile de kullanılır. faaliyet esnasına göre iú. Sözcük türetme: øsimler. Onun çekimlenmesi ise eylem bölümünde ele alınmaktadır. yüklem kategorisine dâhil edilebilir.: Küçültme. baba-sı-n-da.cı/-çı eki ile aynı anlamda satıcı. tayin etme. III.. fikir-leriñe ‘senin görüúlerine’. odun’ dan. . -cı/-çı/. atama. görevlendirme anlamı – a÷ız-lıq. kiúi iyelik úeklinin yükleme ad durumu.... iyelik ekleri ile kullanılır: ana-sı ‘onun anası’. a÷ız’dan. Yüklem olarak kullanılan isim. III. Burada birinci ve ikinci kiúi iyelik ekleri düúebilir: köyüñüz veya siziñ kóy ‘sizin köy’.: Eklendi÷i ismin bollu÷unu bildiren yer adları anlamında – a÷açlıq. görev. adı geçen úemaya göre çekimlenir: -a/-e baba-m-a. iú anlamı – oca-lıq ‘hocalık’ oca’ dan. iyelik eklerinden sonra da kullanılabilir: babam-lar ‘baba tarafından akrabalar’.. baba-sı-n-dan. a÷zım ‘benim a÷zım’. Akrabalara hitap edilirken iyelik eki düúebilir: Baba! Güney a÷ızlarında ismin ço÷ulu.: oduncı ‘oduncu’. Akraba ve vücut organ adları.: Co÷rafî adlardan yapılan sakinlerin adları anlamı: koy-lü ‘köylü’ koy’ den. a÷aç’tan. meslek anlamlarını ifade etme vb. Yalta-lı.. sık olarak kısa bir biçimde kullanırlar: baba-sın ‘onun babası’. -lı/.. sat-’dan.: Belli bir e÷ilim. aúa÷ıdaki en çok kullanılan sözcük türetme eklerine sahiptir: 1) Adlardan ad türeten ekler: -lıq/. eúyaları saklama adlarından depo anlamı – tuz-luq. meslek. 2) Eylemlerden isim türeten ekler: -(y)ıcı/-(y)ici. baúka bir biçimi de -a ünlüsünün eklenmesiyle: kardaú-ıñ-a-lar ‘senin kardeúlerin’ (çevresi ile birlikte).. tuz’dan. Birinci ve ikinci kiúi eklerine sahip olan yönelme durumunun dıúında iyelik úekilleri. kiúide ad durum eklerinden önce bir n ünsüzü de eklenmektedir: baba-sı-n-a.(aú-ı. -çıq/. sevgi anlamı: -odun-çıq.

-t. Eylem tabanlarından: -qı/-ıq/. -ı/-i... beyaz kase). Analitik isimler aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Unsurları eú anlamlı ve zıt anlamlı iliúkilerde olabilen ikili birleúmelerden: çanak-çölmek (<çömlek) ‘kap kacak’. yaman sıfatları veya onların birleúmesinin yardımı ile ifade edilir: pek (veya çoq/yaman) buyuk ‘çok büyük’ (karúılaútırma dereceleri türemiú úekilleri üzerine bkz.. qanı/-÷an. Sözcük türetme: Sık kullanılan ekler: 1) øsim tabanlarından: -lıq. sonuç. –accı–caraq ‘biraz acı’. ora-q. § 8.. ora’ dan. Nitelik alâmetinin çok oldu÷u güçlendirici pek edatı ve çoq. keç’ten.. soy’ dan. beú saatlıq iú... aynı bir anlayıúa ait olan kiúiyi ifade eden anlamı ile. yer. ‘nem’.: hesabı yapılmak anlamını ifade eder. sıfatın ilk hecesinin tekrarı ve bu hecenin sonundaki ünsüzün de÷iúimi ile oluúur: apaydın ‘çok açık’...tükenmemezlik ‘tüketilmezlik’ tüken-’ den. vs. bal kurtçu÷u). renk bildiren -kog-ültüm ‘mavimtırak’. örne÷in. dım-lı ‘nemli. keç-it. Sıfat.: øsimlerden ve söz birleúmelerinden “sahip olan”. 2) Alâmetin bütünlü÷ü anlamını ifade eden sıfatlar. Söz birleúmeleri –tamlamalar– bölümü). * . anlaúmamazlıq.... kur-÷an ‘büyük tepe’.. isimlerden farklıdır: 1) -ca/-ce. Fonksiyona göre isim olma durumu (Okkozional substantif)*: Bütün isim olmayan sözcük öbekleri. küçültme eki -aq/-eq yolaq ‘úerit. Az kullanılan ekler: Adlardan isim türetme ekleri: -daú aynı bir kökene. ad. dım’dan . soydaú. -ın. aq’tan.. -qı/-÷ı/. çizgi’ yol’dan vs. “kendinde birleútiren”.. yaú’.. tim-tik. anlaú-’ dan. kiparisli (úeñ alleyalar) ‘(úen park yolları) uzun kavak ve selvi a÷açları ile çevrili’.... -caraq/-cerek.. qıç. -ça/-çe ekleri: Alâmetin bütün olmayıúını ifade eder –accıca ‘yeterince acı’. yüksek selibi. -lı. kuz-lük ‘son bahar için göz önünde bulundurulan’. -ıltım (4 varyantta)... 2) Deyimlerden (tabirlerden): balqurt ‘arı’ (harfiyen.. hareketin taúıyıcısı anlamı ile. isim yerine kullanılabilir ve dilbilgisel isim kategorilerini kabullenir. eúya silah. aqbardaq ‘kardelen çiçe÷i’ (harfiyen. Örne÷in. “verilerden oluúan” anlamlarını bildiren türemiúleri yapar. yüksek Türkçede sıfat veya zarf olarak da kullanılan isimler kastedilmektedir (Mehman Musao÷lu). aq-ın. qur’dan ...

yalınayaq. -q ünsüzleri adı geçen ekten önce düúer) kuçük’den. -day (sesbilgisel varyantları olmaksızın) ekleri de çekimyapım eklerine dahil edilebilir.: –lı Topluluk anlamı ile –babalı o÷ul-lı (eki koylü). Bizim ev(imiz)de kop xalq otura.. -iñ.... 2) Eylem tabanlarından: -(y)ıcı/-(y)ici/-(y)ucı/-(y)uci– nitelik.. -(a)vuq. qısqa’ dan.... yetenek anlamı ifade eder: bo÷-ucı ‘bo÷ucu’ bo÷-’dan ‘bo÷mak’. baba ve iki o÷ul. -çıq. ‘kısa’. sez-gir ‘hassas.. canlı’ yaúav’dan. -daki. Eú anlamlı ve zıt anlamlı ikilemeli birleúmeler: yañı-eski ‘yeni ve eski’. duygulu’. örne÷in. alâmetin çoklu÷unu. yapım eklerinden farklı olarak zamirlere. -÷ın/-gin vs.. -lı. nıñki eki. onun derece derece inme yahut kalkmasını ve bollu÷unu ifade eder.. Örne÷in. hızlı’. sizin-ki-n-de (-ki hâl ekinden önce n ünsüzünü alır) de az degil. qarlı-buzlu (tepeler). ‘küçük’. -÷aq. meyil anlamı): maqtançaq ‘övün÷en’ maqtan-’dan ‘övünmek’.. aúıq-’tan ‘acele etmek’. yaúav-çan ‘diri.. yan÷ır-avuq ‘çınlayan’. tıú-qı ‘dıú’ tıú’dan. qara-qara (bulutlar). -ek. Analitik sıfat úekillerinden aynı bir sözcü÷ün tekrarı ile yapılan türü göstermek mümkündür. . kuçü(k) -çik (gövdedeki -k. -qın/-kin.) deki (úarait) ‘benim. -nıñki.: Yerleúme. ‘yaúam’. (-çaq ekinin anlamı ve bunun yanında alâmetin durumu). Az kullanılan ekler: a) øsim tabanlarından -ki/-qı (zaman ve yer anlamı): dün-ki ‘dünkü’ dün’den... Bu tür sıfatlar. sempati anlamı ifade eder. qaq. -ı. Deyimler: açko ‘açgöz’.: Özel bir anlamı: sessiz. -k. -imiz vs. -çıq.. senin. b) øsim (eylem) tabanlarından -çan/-çen (vasıf anlamı): aúıq-çan ‘aceleci. kiparis’den. c) Eylem tabanlarından -çaq/-çek (vasıf. herhangi bir isme ve onların iyelik úekillerine eklenebilir. qısqa-çıq ‘kısacık’. -qır/-kir. Örne÷in.selibi. -÷ır/-gir. konuúma sırasında sözü geçen eúyanın baúka birisinin oldu÷unu ifade eder. -aq. -daki eki eúyanın yerinin alâmetini ifade eder: ev(-im. -sız. ses’ ten.. otkür ‘keskin’. Adı geçen ekler. yetenek. -q. qara’dan.

) baba gibi. benzeyiúe göre ortaya çıkan alâmeti ifade eder. -day eki. yaú derecesine. kaçıncı? ‘kaçıncı?’. onun vs. yü -yü . senin. § 9. Asıl sayılarda ‘yarım’ kelimesi buçuq sözcü÷ü ile ifade edilir: dört buçuq ‘dört buçuk’. yigirmi. birday ‘aynı’. biñ. Sıra sayıları. Sayı: Asıl sayılar: bir. biñlerce (seyirci) ‘binlerce seyirci’. sondaki sayıya eklenir: uc yu qırq yedi-úer. asır-larca ‘asırlarca’. doquz. Türemiúler isimleútikçe -larca’nın yerine çok kelimesi ile kullanılan analitik ifade geçer: çoq biñler. -(ı/u)ncı. Kesir sayıları. bir-eki söyleúmek ‘birisi ile biraz konuúmak’. yedi. Bunun yanında zamana.. aynı zamanda yarım-úar. eki ayttım ‘ben ona iki kez söyledim’. sondaki sesi ünlü olan asıl sayılarına ise -úar/-úer eklerinin eklenmesi ile yapılır: bir-er. asıl sayılardan -av/-ev eki ile oluúur: ek(i)-ev . Herhangi bir úeyin yarısı. yarı ölü yarı diri’. altı-úar. -ñ. beú yu vs. asıl sayılar isimleúe de bilir: onlar. bütün derecelerde derecelerin sayılarının adlandırılması: dörder yu . eki biñ vs. on. sekiz. Analitik úekil ise aúa÷ıdaki úekilde oluúur: beú-beú. -larca/-lerce ekleri. on bir. uç. dört. baba (-m. -(i/ü)nci eklerinin sondaki sayı unsuruna eklenmesiyle yapılır: eki yu altı-ncı. adı geçen kelimeye yakın anlamda yarı sözcü÷ü (tamlanan fonksiyonunda) kullanılır: bereketniñ yarısı ‘mahsulun yarısı’. sondaki sesi ünsüz olan asıl sayılarına -ar/er. yarım kelimesi ile ifade edilir: yarım saat. hesaba göre belirlenen sayı türleri de adı geçen eklerin yardımı ile ortaya çıkar: ilk-inci ‘birinci’. Bir sayısı ayrıca belirsizli÷i ifade eder: bir qart ‘bir ihtiyar’. seksen. Birleúik sayılarda ek. elli. -sı vs. qırq. altmıú. Asıl sayılar çekimlenebilir.) day ‘gibi’ (benim. buçuksuz sayıların tümünde buçuk sayısı ile: eki yü . Bir kelimesinin baúka kullanım hâlleri de bulunmaktadır: bir ayttım. on eki vs. Belirticiden sonra kullanılarak onun mantıkî ayrıcalı÷ını ifade eder: qart bir adam ‘ihtiyar bir adam’. beú.on beúer buçuq. Bölme (ayrıútırıcı) sayıları. yetmiú.bizim’ vs. otuz. mecâzi anlamda ise tamlayan olarak kullanılır: yarı olü ‘ölümcül. derece adlarından sayı sıfatları yapar: on-larca (defa). eki. yu . iyelik eklerini alarak ço÷ulluk anlamını ifade eder: ekisi. altı. paydalardan (bulunma ad durumunda olan) ve sayılardan (yalın durumda olan) yapılar: beú-te uç. doksan. soñ-uncı ‘sondaki’ ortancı ‘ortanca’. Topluluk bildiren sayılar. Örne÷in. zaman bildiren adlardan: saatlerce ‘saatlerce’.

Genellikle ise bu anı göstermek için bu zamiri kullanılır: bu yıl. úahısta: maña. úu. úahısta: oña). aynı zamanda bizler ve sizler úeklinde de kullanılarak birden çok kiúinin bulundu÷unu. Kiúi zamirlerinin çekimlenmesi. bu-n-dan. mına bu (daha az buna bu). Yönelme durumu: oz-üm-e ‘kendime’ vs. Bu zamir. Pratik olarak altı. aynı úemaya uygun olarak úu ve o zamirleri çekimlenir. tekil II. úu-nlar. bu-nıñ. onlardan üçü’. siz. kısa olarak ise. oz-üñ-niñ-ki vs. bu-ña. mınavı (<mına bu) ve anavı. tekil kiúi zamirinin ilgi ad durumu (menim. isimlerin genel úemasına göre ortaya çıkar. an-a ve türemiú olarak. Yalnız I. iyelik eki ile kullanılır ve çekimlenir: Yalın durum: oz-üm ‘ben kendim’. belli . úoyle. o-lar. ikilemeli olarak verilir: deste deste gul.‘iki kiúi’. bu-n-da. olar. tekil III. o. ço÷unlukla iyelik eki ile kullanılır: uçevi ‘onların üçü. yedi sayılarına kadar adı geçen ek. o. bizim) ve birinci. Ço÷ul: bu-n-lar. oyle (daha uzak. sobstvennıy’ kelimesinin anlamına uygundur: o elimnen ‘kendi elimle’. Ne içün iúini taúlap kettiñ? Saña onı kim ayttı? (Niçin iúini bırakıp gittin? Saña onu kim dedi?) Bu ve úu zamirleri anlamsal olarak birbirine yakındır: Bu veya úu. úu daqiqa(sı). Sıfat anlamlı iúaret zamirleri: boyle. ana o. Birinci ve ikinci kiúi zamirlerinin ço÷ul biçimi. Örne÷in. §10. sen. anav (<ana bu) úekilleri de aynı anlamda kullanılır. belirtici fonksiyonunda Rus dilindeki ‘sad. üçüncü kiúilerin tekili yönelme ad durumunda bir istisna oluúturur (tekil I. -ki morfemi ile kullanılan ilgi ad durumunun isimleúen úekilleri: oz-ümniñ-ki. ølgi durumu: oz-üm-niñ ‘kendimin’. Hesap ifade eden birimler (numaralanma sözcükleri) ölçü adları fonksiyonunda kullanılır: elli baú qoyun. Hesap ifade eden belirsiz birimler. Çekimleme úeması: bu. ikinci. úahısta: saña. eki sürü sı÷ır. ana úu. biz. Yakındaki durumu veya olayı göstermek için bu yerine úu kullanılır. Zamir: Kiúi gösterenler: Men. øúaret zamirlerine aynı zamanda aúa÷ıdakiler de dâhil edilir: mın-a. Dönüúlü o ‘kendi’ zamiri. uç-ev ‘üç kiúi’. ikinci kiúide ise saygıyla hitap etmeyi de ifade eden biçimlere sahiptir. øúaret zamirleri: Bu. bu-nı.

.olmayan veya söz konusu olmuú). qaysı. bil. -ne). bazı-ları. Olumsuz zamirler: iç ‘hiç’. angi-miz/qaysı-mız? Bu durum di÷er kiúilerde de böyledir. Belgisiz ayırma zamirleri: kimi. Burada da çekimleme biri/bir kimse kelimelerindeki úemaya göre olur. biri. Episi zamiri gerek isim.. kimiñdir. . Di÷er sıfat fonksiyonunda kullanılan zamirler. iç kimse//iç birisi//iç bir kimse ‘hiç kimse’. -e. boyleliknen ‘böylece’.. bir kimse-ñ vs. kimdir ‘herhangi biri’. nasıl. qaç. gerek iyelik ekleri olmaksızın kullanılır: bir kim-sem. angi. ve ona uygun. Türemiú: boyle-ce. iyelik eklerini alabilir ve çekimlenir. nedir. Bütün bu úekiller.-da. er bir ‘her bir’. oyle-ce. kimisi.. qaçıncı. boyle-úoyle. -dan).. birevsi) ‘biri’. cümle (eski) ‘bütün. § 11. hem de iyelik eklerini alabilir: kim-im? kim-i?. eylemin olabilirlik/muktedir olmak biçimi. b) Sıfatlaúan: bazı. ço÷ul iyelik eklerini alarak çekimlenir: “epi-miz” ‘hepimiz’. biri. ne-si? vs. -na) vs. kimdir.. bir kimse ‘hiç kimse’. ne. -de. ne. birev(i) (konuúma. Belirsiz zamirler: a) øsimleúen: biri(si). bazı zamirinin isimleúmesi: bazı-mız. Eylemin tarz kategorisi onun olumlu (at-). ‘hangisi’. kiúi ve süreklilik kategorilerine sahiptir. Çekimleme úeması: angi (-niñ. hem çekimlenebilir. Ep úekli tümleç fonksiyonunda da kullanılır: o ep iñley ‘o hep inliyor’. Buna ba÷lı olarak. -ni. episi ‘onlar. gerek sıfat fonksiyonunda kullanılır: episi seniñ gibi ‘hepsi senin gibi’ ve episi balalar ‘bütün çocuklar’. ‘iç bir úey’. angimiz (-niñ. Ne zamiri alâmetin ölçüsü anlamını da ifade eder: ne taze ot.. Eylem: Tarz. qaysı-(-nıñ.. qaysımız (-nıñ. onların hepsi’.yardımcı eylemi ve yukarıda adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli ile (ata bil-) oluúur.. zaman. kim-isi?. gerek iyelik ekleri ile. kim. Soru zamirleri: kim. epiñiz. ilgi anlamında kullanılır: kim olsa olsın. kip... -a. nedir ‘her neyse’. er ‘her’. Belirtme (sıfat) zamirleri: ep ‘hep’ alay. neday ‘nasıl’. ølgi zamiri fonksiyonunda da soru zamirlerinin aynısı. olumsuz (at-ma-) biçimlerinde ortaya çıkar. Ep zamiri. -den). nasıldır/nedaydır ‘bilinmeyen bir úekilde’. tüm’. kimgedir. -nı. kimimizdir ‘bizden birisi’ vs.. angi ‘hangi’. qaysı ve qaçıncı zamirleri. qaçar. butün.

-sıñız/-siñiz -lar/-ler Ço÷ul økinci tipin biçimleri. Biçim I. Kırım Tatarcasında 5 eylem kipi vardır ve bildirme kipinin dıúında onların her biri kendi eklerine sahiptir. eylem tabanından oluúur ve çekimleme tablosunda ikinci kiúi tekili ifade eder. siz oca de÷ilsiñiz vs. úahıs: -(ı)m/-(i)m II. Di÷er çekimlenen úekillere ise birinci tipin biçimleri eklenir. Kiúi kategorisi. úahıs: -m II. 2) Adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli+alma-. usûlen dâhil oldu÷u yüklemlik (yüklem fonksiyonunda kulanım úekilleri olarak biliniyor) kategorisi ile uygun düúer. 3) -(y)ama-/-(y)eme eki ile.Eylemin tarz kategorisine ba÷lı olabilirsizlik biçimi ise üç varyanta sahiptir: 1) Adı geçen eylemin -(ı)p ulaç úekli+olma-. yani kiúi eklerinin yardımı ile yapılır: men oca degilim ‘Ben hoca de÷ilim’. úahıs: .úahıs: -sın/(al-sın) Ço÷ul -a-yıq/-e-yiq (al-a-yıq) -(ı)ñız/-(i)ñiz (al-ıñız) -sınlar/-sinler (al-sınlar) . úahıs: –ayım/-e-yim (al-a-yım) II. degil edatının ve yüklem eklerinin. úahıs: -ñ III. Eylemin emir kipi di÷er bütün kipler ve zamanlar gibi. úahıs: -q/-k -ñız/-ñiz -lar/-ler -(ı)ımız/-(i)miz -sız/-siz. bildirme kipinin geçmiú zaman ve úart kipinin zaman gövdelerine eklenmektedir. örne÷in: atıp olma -//ata alma -(daha çok birleúik úekilde atalma)//atama. úahıs: -sıñ/-siñ III. Biçim I.‘atamıyor’? ùahıs kategorisi iki úekle sahiptir: Tekil I. Tekil I. Yüklemlik kategorisinin olumsuzluk úekli. úahıs: -(al) III.ø II.

iste-y-siñ III.. Ana Smail kele yatır ‘øúte. iste-y Ço÷ul al-a-mız iste-y-miz al-a-sı(ñı)z. økinci úekli øngilizcedeki present continuous tense biçimine yakındır. úahıs: al-a. al-ma-y-sıñ vs. øsmail geliyor’. iste-y-si(ñi)z al-a-lar. mı edatının kiúi úeklinin sonuna eklenmesi ile yapılır: alayımmı. Çekimleme: Tekil I. Olumsuz úekil de adı geçen úemaya göre oluúur: al-ma-y-ım. qalsa(úunı) ‘sen de kalsaydın’. kiúi -çı/-çi veya -sa/-se edatları ile. úahıs: almaqta-m ‘alıyorum’. øste÷i ve ça÷ırıúı güçlendirmek için II. Geniú zaman (veya úimdiki-gelecek zaman) konuúan açısından önceki hareketin besbelli oldu÷unu.. Tekil I. -maqta/-mekte úimdiki zaman úekli. bar. Geniú zaman temel eki -(a)r/-(e)r. ber-. úahıs: al-a-sıñ. 2) -ıp/-ip (sınırlı hareket için). úahıs: almaqta vs. (al-. úahıs: almaqtasıñ. iste-y-ler ùimdiki zaman. bunun yanında -sana/-sene edatı ile.) gibi tek heceli eylemler -(ı)r. III. Bildirme Kipi ùimdiki ve gelecek zaman úekilleri: ùimdiki zamanın iki úekli vardır: 1) -a/-e/-y (-y ünlü ile biten eylemlerde kullanılır). uslûbî bir olgu olmakla birlikte. Eylemin bütün úekillerinde soru úekli. .Olumsuzluk úekli de aynı úema üzere oluúmaktadır. ba÷lı ve alıúılmıú oldu÷unu ifade eder. úahıs: ala-m ‘ben alıyorum’ iste-y-im ‘ben istiyorum’ II. almayıqmı vs. Özel durumları ifade etmek için desene (de ‘söyle’) ‘söyleyin Allah aúkına’ kullanılır. Di÷er tarzlardan da eylemin emir kipi gösterilen úema üzere oluúur. aynı zamanda sürecin kurallara uygun. qal-çı ‘kal’. dar kaynaútırıcı sese sahiptir. -a/-e/-y (sınırı göstermeden yapılan bir hareket için) + yat yardımcı eylemi: +tañ a÷ara//+tañ a÷arıp yat-a ‘gün a÷armak üzere’.vs. sık olarak alıúılmıú veya daimî bir hareketi ifade eden geniú zaman gibi kullanılır. II. genellikle gazete ve resmî yazılarda kullanılır. ol-. yatsana kullanılabilir.

úahıs: alır Ço÷ul alır-mız alır-sı(ñı)z alır-(lar) Olumsuz úekil -maz/-mez úekline sahiptir ve aúa÷ıdaki biçimde çekimlenir: Tekil I. kesinlikle gelecekte yerine getirilecek bir hareketi ifade eder ve acak/-ycaq. úahıs: al-acaq-sın III. úahıs: alma-m II. úahıs: almaz-sıñ III.geçmiú zaman úekli.Tekil I. úahıs: alır-sıñ III. al-ma-y-cak-sıñ vs. Aynı úemaya göre sondaki ünlü ile kullanılan eylemler çekimlenir: men dinleyceg-im vs. Eylemin e. úahıs: aldı-m II. úahıs: aldı-ñ III. geçmiú zamanda isim soylu yüklemin . (Herhangi bir sübjektif tarz nüansları olmaksızın): Tekil I. Olumsuz úekil: al-ma-y-ca÷-ım. úahıs: al-acaq Ço÷ul al-acaq-mız al-acaq-sı(ñı)z al-acaq-(lar) Birinci tekil kiúi -ı/-i ünlülerinden önce sondaki -q veya -k sesi tonlulaúır. úahıs: almaz Ço÷ul almaz-mız almaz-sı(ñı)z almaz-(lar) Birinci kiúi biçimdeki almaz-ım diyalekt úeklidir. ecek/-ycek ekinin yardımı ile oluúur. Tekil I. Gelecek zaman. úahıs: al-aca÷-ım II. úahıs: aldı Ço÷ul aldı-q aldı-ñız aldı-(lar) Olumsuz úekil de aynı úemaya göre yapılır. úahıs: alır-ım II. Geçmiú zaman úekilleri -dı/-tı eki ile kullanılan geçmiú zaman geçmiúte yerine getirilmiú hareketi ifade eder.

II. ö÷renilen geçmiú zaman tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır ve önceden veya di÷er geçmiú zamandaki hareketten önce yerine getirilen bir hareketi ifade eder. geçmiúteki yerine getirilmesi icap eden veya yerine getirilmesine hazırlık hareketini ifade eder: Tekil I. úahıs: al-÷an-sıñ III. II. men . Geçmiúte gelecek veya niyet anlamı. alır ediñ vs. geçmiú zamanda (edi) geçmiú zaman tabanlarının e-yardımcı eylemi ile birleúmesinden oluúmuútur. úahıs: al-÷an Ço÷ul al-÷an-mız al-÷an-sı(ñı)z al-÷an-(lar) Bildirme kipinin di÷er zamanları. almaqta ediñ vs. ú.ú. I. ediñ. Belirtisiz imperfekt de aynı zamanda Rus dilindeki dilek kipine uygun düúer: Tekil I. alır edim ‘Ben alırdım’. geçmiúteki belli bir hareket anını ifade etmektedir. geçmiú zamana götürülmüú aoristin (geniú zaman tabanının) ifade ettti÷i anlama sahiptir. alır ediñ vs. olumsuzluk úekli.ú. alacaq ediñ vs.ú.ú. II. úahıs: al-÷an-ım ‘almıúım’ II.ú. -qan/-ken ekleri ile ifade edilir. k. Belirtili úimdiki zamanın hikâyesi. aoristin olumsuz tabanından oluúmaktadır: Tekil I.ú.ú. Tekil I. Tekil I.ú. Teklik -I. Tekil I. ala ediñ vs. Tekil I. alacaq edim ‘Ben alacaktım’.ba÷lamı olarak kullanılmaktadır. -a+edi úimdiki zaman tabanından oluúmakta ve dilde gösterilen. III.ú.ú. gelecek zaman olumsuz tabanından yapılmaktadır: Tekil I. Ö÷renilen geçmiú zamanın hikâyesi. alır edim ‘alırdım’. II. almaz edim. edim ‘ben oldum’. -acaq+edi tabanlarının birleúmesinden oluúmaktadır ve bu úekil.ú. úimdiki zaman tabanlarının yat+edi úekli ile birleúmesinden ibarettir: Tekil I.ú. Örne÷in. ala (olumsuz úekli almay) edim ‘Ben alıyordum. II.ú. Belirtili úimdiki zaman hikâyesi. Çünkü onlar. ala yatır edim vs. geniú zaman tabanı+edi úeklinde yapılamaktadır ve o. almaycaq edim vs. birleúik kabul edilebilir. II. -a edi úeklinin üslûbî paralel kullanılan úekli -maqta edi’ dir.ú. Tamamlanmamıú bir hareketi onun sonuçlarına veya bilgilere göre netice çıkarılarak ifade eder. II. edi vs. ú. almaz ediñ vs. almaqta edim ‘Ben (o zaman) alıyordum. Belirtili úimdiki zaman hikâyesinin di÷er úekli. Ö÷renilen Geçmiú Zaman. Olumsuz úekil.

Örne÷in. birden qapu qaqıldı ‘ben yatmıútım. -sa/-se ekiyle yapılır. ya kino÷a barsaq ‘ya sinemaya gitsek’. ú. Biz ketmeli olsaq/isek. zaman tabanlarıyla ve kiplerle (emir ve úart kiplerinin dıúında) birleúir. Görülen geçmiú zamanın hikâyesi.ú. úart anlamını ifade eder ve isim soylu kelimelerle. alsa ediñ vb. (sen) almalı-sıñ vs. geçmiú zamanın olumsuz gövdesiyle yapılır.ú. Tekil I. alsa edim ‘alsaydım’. II. al-sa-m. II. Dil sistemindeki sübjektiflik. “Poçta mına úu eken ‘Postahane. Her iki zamanın olumsuzluk úekilleri. ú. Gereklilik Kipi: ùimdiki zaman için -malı/-meli ve geçmiú için -malı/meli edi belirtilerine sahiptir. -÷ay/-gey eki + e eylem kiúi úekillerinin yardımı ile veya qaydı birleúik úeklinden yapılmaktadır. Sen koyge ketecek ekensiñ ‘Sen köye gitmeye (me÷er) hazırlanıyormuúsun’ vb. Çekim úeması: ùimdiki zaman –Tekil I. ùart kipinin tabanı. herhangi bir zamanda temel cümlenin yükleminin zamanına uygun olarak úartlı bir hareketi ifade eder. ú. al÷an edim ‘almıútım’. birden kapı vuruldu’. genel úemaya göre oluúmaktadır. zaman ve istek anlamlarına sahip olur: bir de baqsa (veya körse).ú. Olumsuzluk úekli. ne baqsın (veya körsün) ‘o baktı÷ında ne gördü’. Olumsuzluk úekli. Örne÷in. ú. eken ve –dır/tır úekillerinde ortaya çıkar. genel úemaya göre gerçekleúmektedir. Tekil II. bilgilerin tam olmayan gerçekli÷ini veya sonuçlara göre belirlenen bilgileri ifade eder. II. Tekil I. al-÷ay ediñ /al÷aydıñ vb. aldıñ edi vb. gerçek olmayan úartlı hareketi ifade eder. ùart kipi. al-sa-ñ.ú.ú. ùimdiki zaman Tekil I. Uzak geçmiúte vuku bulan bir hareketi ifade eder. geçmiú zaman. ú. III. geçmiú zamanın olumsuz tabanından yapılmaktadır. østek kipi. galiba. Tekil II. Geçmiú zamanın olumlu ve olumsuz úekilleri. Birinci úekil.ú. geçmiú zaman úahıs eki+edi’den oluúmaktadır. kip tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır. Olumsuzluk úekli: al-ma-÷ay edim/alma÷aydım vs. Teklik I. II. (men) almalı edim ‘almalıydım’. al÷an ediñ vb. aynı zamanda birleúik biçimde de ortaya çıkar: alsaydım. sözcükbilimsel (leksikolojik) anlamı olan bütün sözcük öbeklerini ve eylemi içine almaktadır. Geçmiú zaman. kiplerden farklı olarak. alsa. økinci úekil (eken). ú. al-÷ay edim/al÷aydım ‘alaydım’. Geçmiú zaman: Tekil I. úudur (bina)’. Olumsuzluk úekilleri. Kerim mında olsa/ise ‘E÷er Kerim buradaysa’. II. -qay/-key.ú. -dır úekli ile ortaya çıkan sübjektiflik pekiútirmenin kesinli÷ini veya kararsızlı÷ı ifade .. ba÷ımsız olarak kullanıldı÷ında. Adı geçen anlamsal dilbilgisel kategori olsa/ise. ú. Tekil II.ú. Çekim úeması: Tekil I. aldım edi ‘aldıydım’.yatqan edim. almasaydım vb.ú. Ço÷ul I. (men) almalı-m ‘ben almalıyım’. (sen) almalı ediñ. Bu kipin úimdiki zamanı. al-sa-q vb.

-n-/-t vb. kerekirim ‘gerekiyorum’. landır ve -laúdır iúlevli çok kullanılan eklerin yardımı ile yerine getirilmektedir..‘yemeye müsaade etmek’. ùart kipinin úimdiki zaman tabanı+kerek úekli. kir-giz. guzelleú– guzel’den vb. çaba’. -an sıfat fiili: kerek-en ‘gereken’. gelecek zaman– Tekil I.‘gözlerini kapamak’ aq ‘dan’ ‘göz akı’.eder. -a-/-e-/-ı-.‘yönelmek. Eylemin ettirgen çatı ekleri. Çatı úekillerinden dilbilgisel olarak kullanım sıklı÷ı olan ettirgenlik ve edilgenlik gibi eylem çatıları. kerekmem. -la. lâzım’ ve kerek ‘gerekli. zarurî.ú. ad-a. -sa-/-se-/-sı-..– dög-mele.. kir-set.. di÷er gövdelerde.ú. dalgalan– dalga’dan. de÷il mi?’ vs. Onlardan ikincisi yalnız aúa÷ıdaki úekillerde çekimlenir: Geniú zaman– Tekil I. -÷ız-/-giz-. con-el.ú. -ar/-er. Kırım Tatar lehçesinde kerek ‘gerek. yollanmak’. olumsuz úekli. -qala-/-kele-. II.‘yerleútirmek. tart-qala. zor-uq... -lan. Adı geçen eklerden ikinci ve üçüncüsü geçiúsiz eylem. -ay-/-ey-..‘çekiútirmek’. adlarla ve bildirme kipinin bazı zamanları ile birleúir. Karakterin defalarca yapılan verimsiz úekilleri: -la-/-le. -ar/-er-. ite-kle. -(ı)qla-/-(i)kle-. vb. Buna uygun olarak olumsuz úekil de oluúmaktadır. aqıy. -ır-/-ir: iç-ir-. Örne÷in. di÷erleri ise geçiúli eylem yapar.‘dinlemeye müsaade etmek’. Kerek sözcü÷ü ile oluúan terkip: mastar+kerek (bütün kiúilere göre) – çalıúmaq kerekmen (-im de÷il) ‘Ben çalıúmalıyım’ vb. -q-/-k-. Eylemin çatı ekleri.‘sallamak’.isim’ vb. içeri sok-’. Eylemin ettirgenlik çatısı aúa÷ıdaki eklere sahiptir: 1) Çok kullanılan ekler: -t. 2) Çok kullanılmayan ekler: -qız-/-kiz-. kerekmezsiñ vb. -dır eki. gereken’ sesteú sözcükleri bulunmaktadır. baltala–balta’dan. úimdiki zaman: Suv qoyadır dep belledim ‘Belki su dolduruyorsun diye düúündüm’.– ‘itekle-’. Ses taklidi yapma ekleri: -qır. -ıy-/-iy-. øsimlerden türemiú eylemlerden eklerle sözcük türetilmesi. Qasım olmalı. olumlu eylem gövdelerine eklenmektedir. adlandırmak’ at’dan ‘ad. belli bir ölçüde de iúteúlik eylem çatısı tamamen geliúmiútir. tarihî bakımdan da sözcük türetilmesinde uygulanarak. -(a)l-/-(e)l.‘ad koymak. diñle-t. ö÷renilen geçmiú zaman: Sen oña kelgensiñdir.‘fazlaca yorulmak’ zor’ dan ‘gayret.. bkz..–siypa-la‘okúamak’. úay degilmi?’ ‘Sen galiba onlara gelmiúsindir. mala-/mele.. Örne÷in. kerekirsiñ vb. ÷ala-/-gele-.sondaki sesi ünlü veya l olan gövdelerde (tek hecelilerin dıúında). Çok kullanılmayan ekler. geçiúsiz eylemlerden geçiúli eylem oluúturmuútur: qorq-ut- . -sat/-set-. kerekecegim ‘Ben gerek olaca÷ım’ vb.. muhakkak bir olasılı÷ın verilmesi için kullanılır. Örne÷in. ye-dir. -dır-/-tır-.‘girmeye zorlamak’..

b) Daha önce baúlanmıú bir hareketin devam etmesi: -ıp+kel-. øúteúlik eylem çatısı. Edilgen eylem çatısı. ürkütmek’. -(ı)ú. -a/-ıp ulacının yardımcı eylemlerle birleúimi aracılı÷ı ile ifade edilmektedir. Dönüúlü ve edilgen eylem çatı eklerinin yardımı ile birçok pasif eylemler yapılır: at-ıl-.‘korkutmak.‘öldür’ ol’den ‘ölmek’ vb. yüklem: Bu qarar ukümet tarafından qabul olundı. fazla olarak pasif eylem. ekinin yardımı ile ço÷u zaman karúılıklı anlamına sahip olan geçiúli eylemlerden ve ortaklaúa anlamına sahip olan geçiúsiz eylemlerden yapılmaktadır: bkz. qaç-ıú-. kır-ıl-. aúa÷ıdaki eklerle kurulur: -(ı)n. yürümek’) ‘fazla yüründü’. daha az ise dönüúlü. -ıp+otur-. qorq-uz. kıç atmak’.‘yaúamı devam ettirmek’(anlatım anına göre).‘yenmiú’ ve di÷er gövdelere ise -l eklenir: aç-ıl-. . nesne yönelme ad durumunda (hareketi yapan).‘alma÷ı kabullenmek’ (ne ise). -(ı)n eki ile yapılır: Adı geçen ek. nesne yalın ve yükleme ad durumlarında (hareketin objesi). ol-dür.‘almaya baúla-’. Birçok eylemler pasif anlama sahiptir: bula-ú-/bula-n-. qısqara-/qısqarıp bar(gittikçe kısal-)‘kısalmak’.vb.‘öpüú-’. il-iú.. Hareketin gerçekleúme anı ve úekilleri. 3) Hareketin gidiúi: a) Onun belli istikamette geliúimi: -a/-ıp+bar-. Eylemin çatı eki ile oluúan birleúmeler aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin yapılmasını teúvik eden). 1) Harekete yakınlık: -a+yaz. bazen de hızlı hareketi ifade eden eylemler yapar: Dönüúlü gizle-n-. pasif baúla-n-. alıp otur. tarafından kelimesi ile kullanılan nesne (hareketi yapan). Dönüúlü eylem çatısı.. hızlı hareket ifade eden tep-in‘tepmek.–az qalıp (az kaldı) ala yazdım ‘Ben nerdeyse alacaktım’. harekete hazırlık: -a/-ıp+baúla-: ala/alıp baúla. yüklem: Men oña kereken cevapnı yazdırdım ‘Ben ona gereken cevabı yazdırdım’. 2) Baúlangıç. Hareketin basamaklarını (safhaları) ifade eder.. yaúap kel. op-üú.. sondaki sesi ünlü veya l ünsüzü olan eylemlerden: aúa-n. Edilgen birleúme aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin hedefi). Edilgen eylem çatısı.‘tehdit etmek’ qorq’dan. gerek geçiúli gerekse geçiúsiz eylemlerden yapılabilen úekillerde belirsiz bir úahsî hareketi ifade eder: Çoqça bar-ıl-dı (bar-‘tan ‘yürü.

aytıp taúla. Di÷er iki úekil ise iyelik ekleri ile birleúir ve iúini bilüv. 6) Sükûnete geçiú (durum eylemlerinden): -a/-ıp+qal-. -qan úekli. -ıp otur-. 2) Çabukluk: -ıp al-. de÷il sözcü÷ü ile birlikte katî bir kasıtlı inkârı ifade eder: al-acak degilim ‘almayaca÷ım’. -yuqlap qal‘uyuya kalmak’. niteli÷ini ifade eder: aq-ar (suv). hareketin kararlı bir onayı veya inkârını ifade eder: kor-gen-im bar ‘Evet. 5) Hareketin tamamlanması: -ıp+bitir-. beklenmedik bir úekilde söyle-’.‘çekip çıkarmak’.‘sinirlenmek’ kız-’dan ‘kızmak’.) bar ‘var’. baqıp tur‘bakmaya devam et-‘.‘itmek’. alıp çıq. -acak/-ecek ekleri ile yapılan úekiller ise gelecek zamana ait olan bir hareketi ifade eder: qaltecegimizni (qay etecegimizni’ den) bilmeymiz ‘biz ne yapaca÷ımızı bilmiyoruz’.‘almak (her úeyi). ıp taúla-. aúa÷ıdakilerdir: maq/-mek. hareketin tamamlanması ve baúka bir duruma geçiúi. -a/-ıp+ket.(pasif eylemlerde) qıza ket.‘telâffuz etmek’. -qan-ı (-m. ortaç anlamında hareketin gelecekte olabilirli÷ini veya tahmin edildi÷ini ifade eder: ol-ma-ycak úey. aynı zamanda yakın geçmiú zaman ortacı anlamına sahiptir: yaz-÷an ‘yazan’. almak’. qapın al. -÷an/-gen. -n vb. Adı geçen ortaç herhangi bir hareketin (durumun) özelli÷ini. Ortaç ekleri: -qan/-ken. oynap otur. -ıp cur-. Bu úekiller.‘telâffuz etmek’. -ma/-me ve -v/ -uv/-üv. 4) Bir defa ve çok defa yapılan hareket: -a/-ıp+ber-. öl-mez (qaramanlıq) ‘ölmez’ (kahramanlık). aytıp ciber.‘oynaya durmak’. ‘bazen söylemek. Hareketin adının aynı eylemlik (mastar) úekilleri. hareketin yerine getirilmesini.‘devamlı yalan söyle’. aldatıp cur. sonucunu ve hedefini ifade eder ve iyelik eklerini kabullenir: yaz-÷an-ım ‘yazdı÷ım’. Ortaç ve eylemlik (mastar): Tam bir ortaç úekli olarak -r geniú zaman aoristi ortaya çıkmaktadır. ben gördüm’. 3) Bir defa yapılan hareket: -ıp+al-.c) Hareketin de÷iúmezli÷i veya daîmili÷i: -a/-ıp+tur-. Hareketin miktar niteli÷i: 1) Onun bütünlü÷ü: -ıp+çıq-. -acak/-ycak ortacı. kule bersin! ‘bırak gülmeye devam etsin!’. Birinci úekil. -yacak/ycek. -ıp ciber-. kor-gen-im yoq ‘Evet ben görmedim’. -türtip al.‘almayı bitir’. -acak/ -ecek. 4) Hareketin devam etmesi: -a+ber-. yoq sözcükleri ile birleúerek. ala bitir. eylemli÷i oluúturur ve çekimlenebilir. Bu úekil. -ala/alıp ber‘alıp ver-. ket- .

-(a)r-maz/-mez olumsuzluk úekli. -qan birleúik terkibi.. Çok kullanılan ekler: -ca/-ce. yirmi dört saatin kısımlarının adlarından türemiú iyelik úekillerinin çoklu÷u: sabah-lar-ı. Ulaç: 1) -(ı)p/-(u)p umumî ulaç.: yaz-ın. zamana kadar’. ol. § 12.. Birleúik terkipler.eylemi ile birlikte kullanılarak hareket eden úahsın durumunun de÷iúikli÷ini ifade eden ‘birleúik terkipler’ yapar.me-m üçün tipinde terkipler yapar vb. zaman hududu. (-may/-mey olumsuzluk úekli... qandan/÷andan berli ‘. qanca. -qan. –r birleúik terkibi. aqúam-layın ‘akúamleyin’. -r. daimî (veya alıúılmıú düzenli) bir duruma geçiúi ifade eder: Qartlıqta oqur yazar oldım ‘øhtiyarlıkta okur-yazar oldum’. 2) Tarz hareket zarfı olarak kullanılan ulaç: -(y)araq/-(y)erek (Konuúma. öncekinin aksi olan bir duruma geçiúi ifade eder: Areket etmez oldılar. onu söylerim’. bir-den. -ın. -y ikilemeli ulaç. aynı zaman anlamında -dımı/-dimi úekli kullanılır..’. eklerinden türemiú ekler: -casına/ -cesine. -a/-e/-y ulacından oluúur) birbirinin ardınca gelen iki hareketi ifade eder (yatıp dinlen-) ve o di÷er ulaçların de yerine geçebilir: Brakovúik olıp çalıúmaq ‘kontrolörlük yapmak’. -meden olumsuzluk úekli: bil-meden (veya bil-meerek). semantika-ca ‘anlamsal’. -÷anda/gende ‘o zaman. onı aytam ‘Ben neyi gördüysem. -mayınca/-meyince. yer zarfı: -mın-da . herhangi bir durumun de÷iútirilmesine hazırlık anını ifade eder: Sen ne yapacak bolasın? ‘Sen ne yapmaya hazırlanıyorsun?’. Zarf. -acak/-ycak ortaç ekleri.. -(y)araqtan/-yerekten) kul-erek aytmaq ‘gülerek konuúmak’. Olumsuz úekli. acak/-ycak birleúik terkibi. mence(sine) ‘bence’. -madan. dıktan beri’. prensipçe.. hareketin sonuçlanmasına geçiúi ifade eder: Ne ko gen olsam. -qan÷a/-kenge//-÷anga/-genge qadar. -qan soñ ‘dıktan sonra’. -qanı/-keni//-÷anı/-geni kibi eklerinin ve ona eúanlamlı olan -(a)r-maz zarf-fiilinin yardımı ile ifade edilir. tarz hareket zarfı anlamında. -ça/-çe. -qanca/-kence.. -÷anca/-gence ‘henüz de÷il’. ‘o zaman’.. Sözcükleúmiú úekiller: -layın/-leyin zaman zarfı. -na/-ine: aqs-ine/ters-ine. kundüz-ler-i vs. 3) Zaman zarfı olarak kullanılan ulaç: -qanda/-kende. çok defa veya uzun bir sürede yapılan hareketi ifade etmek için ortaya çıkar: laf ete ete qezmek. -a/-e. Ulaç terkibi ve zaman ifadesi: qandan eve /burun ‘madan önce.. açıq-tan. -çasına/-çesine (basit veya iyelikli úeklindeki adlardan türemiú). çekim örne÷ine sahiptir.

d) østisna: baúqa/÷ayrı ‘bu yerden baúka/gayrı. c) Sebep: sebep/otrü: úundan sebep/otrü ‘buna göre’. Zaman miktarının ifade edilmesinde yalın ad durum kullanılmaktadır: beú kuñ soñra/soñ. yakınında’. kun sayın ‘her gün’. yanı-na (-nda/-ndan) ‘yanında. arkasında’. -nen ‘ile. madan önce’.. çün). . sınırını: qadar.‘burada’. soñra/soñ ‘sonra’. miktar. yalın ad durumunda ifade edilmektedir: eki saat qadar (süreklilik). b) Uygunluk ve ilinti kurma: -kore ‘göre. iyelik ekleri ile yönelme. içi-ne (-nde). anda ‘orada’. içinden. bulunma ve çıkma ad durumlarında kullanılmaktadır: ustü-ne. tübü-ne (-nde. -nden) herhangi bir úeyin dibini ve temelini göstermek için. ‘acaba’. Yardımcı sözcük öbekleri (Edatlar): Gramer görevli edatlar. ustü-nde. ilâve edilme ifade eder: sayın. aylanasına (-nda/-ndan) . b) Zamanın sayılmasının baúlangıç noktasını: berli/baúlap/itibaren. do÷ru/taba ‘istikamet’. 3) Yönelme (datif) ad durumu ile kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamanda veya yerde hareketin istikametini veya noktasını. altında. artı-ndan ‘arkasından’. qayda ‘nerede’. Zarfların birço÷u. aracılı÷ıyla’. 2) Yalın ad durumunda (isim veya eylem adlarında) veya ilgi ad durumu ile (üçüncü úahıs zamirlerinde) kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Birliktelik ve topluluk: -ile (-la/-le). yanaúası-na (-nda/-ndan) ‘(dolaysız) yanında’. bázan.’ Yardımcı adlar. altından’. §13. astı-na (nda/-ndan) ‘altına. baúında.’ 4) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamana göre boúluktan önce gelen veya sonraki durumu: -evel/burun ‘kadar. Arapça úekillerine ba÷lıdır: úahsen. baúı-na(-nda/-ndan): iú baúında. aúa÷ıdaki gruplara bölünmektedir: 1) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar. tekrarlama. ‘nereye’ vs. ustün-den. qarúısı-na(nda/-ndan). ogü-ne (-nde/-nden) ‘(dolaysız olarak) neyin ise önünde’. b) Benzerlik ve andırıú: kibi. art-ı-na (-nda) ‘arkasına.. c) Amaç: -içün (kısa úekli.

qa (hayret. o÷runda ‘için’. Ünlemler: aman. 4) Detaylaútırıcı: yani.. mucibince ‘göre’..... 3) Sebep: çünki.bazen’. istek ve memnuniyet bildirildi÷inde). baqayım/koreyim. ortası-na (-nda/-ndan). qararlarında ‘kadar (zaman üzerine)’ vb.. gü (gürültünün . pat. em ‘hem’. madamki. yoqsa(m) – qulaqlarım çınlay yoqsa(m) ‘Yoksa kulaklarım mı çınlıyor’. ama karúıtlı÷ın güçlenmesi ile.ne.. iúaret etme anlamsal nüansı ile: em. arası-na (-nda/-ndan).ká veya de. op. tap/tam: tam bu sırada. saqın.. Ba÷laçlar: 1) Ba÷lama: ve. 6) Olumsuzluk: degil. qana. yaygın olan ba÷lama ba÷laçları. ey. aydı(ñız). Taklidî sözcükler: Bunlar do÷adaki sesleri yansıtmaya yönelen.. ax.. tek heceli bir yapıya sahiptirler: ünsüz+ünlü+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsüz.. ta ‘daha’: ta balalıqtan berli ‘daha çocukluktan beri’. Adı geçen sözcükler. nen/ile. Edatlar: 1) Ba÷lama: da/de. ay (takdir edildi÷i. 5) Olumsuzluk: ne. geniúlenmiú úekilde: ya.. boyu(nca). endi–ne bilmeyim endi ‘artık nasıl bilmeyelim’. yoqsa/yaxut/yada. eúyaların durumunu bildiren sözcüklerdir. tarafından...... -sana (bkz.em de (veya ve em de) ‘hem.‘etrafta.de.. § 14. 5) Kuvvetlendirme: -çi. úu –tokta úunı! ‘dur’. da: ya men insanım da. ki – em oyle sızlay ki.. ve em de.. sevinç bildirildi÷inde). 3) ùiddetlendirme ayırıcı: amma (önde kullanılan)/bile (sonda kullanılan).. Emir kipi). kimerde. ‘uygun olarak’. 2) Karúıtlık: ise. ùunu al da get.kimerde ‘bazen.. 4) ùart: eger.yaká.... çevrede’..... tek bir eylemi ifade eder....hem de’. em de. Örne÷in.. Baúlangıçta onlar. 2) Karúıtlık: lâkin.

Sözcüklerin yerleúimi: a) Tümcede sözdizimi. beraber olmayan ve çok defa tekrarlanan olayları ifade etmek için köken. ava serin ‘hava serindir’ ve serin ava ‘serin hava’. Dilbilgisel bakımdan bir cinsten olan tümce ö÷eleri. birleúme veya tamlama aracılı÷ıyla yapılmaktadır. özne – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. -ır/-ıl. Sürecin geçiúi. b) Tamlama aracılı÷ıyla sözcüklerin ba÷lılı÷ı: Belirtici. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem. 1. aúa÷ıdaki biçimler veya onların biri aracılı÷ıyla ifade edilmektedir. sözcüklerin de÷iúimi ve sözcük türetilmesinin analitik biçimleri. qıbırqıbır (kaynama hareketinin yansıması). úıp (ansızlı÷ı ifade etmek için) vb.. Çeúitli tümce içeriklerindeki söz dizimi: Özne – zaman zarf tümleci (veya zaman zarf tümleci – özne) – yüklem. Burada sözdizimsel olarak tamlayan durumunda olan bileúen tamlanandan önce yer alır: Belirtici belirtilenden. yalt-yult (düzensiz parıltının. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem. Daimî olmayan. ilya. Özne ile yüklemin yerlerinin de÷iútirilmesi.. isim veya eylemle tamlama aracılı÷ıyla birleúmektedir. Sözdizimsel irtibatlar. . ikincisi ise sözdizimsel iliúkilerin ifade edilmesi için hizmet eder. -ır eki ile yapılmıú gövdeden -tı/-ti. § 15. -dı/-di eki ile isimler yapılmaktadır: gurül’den gurülti. aynı tamlama modeline göre birbirine ba÷lı olurlar: Ba÷çamızda üzüm. cılp-cılp (kelebeklerin görünüp kaybolması) vb. mañır’dan mañırtı ‘meleme’. yani sözcüklerin çeúitli pozisyonlardaki kullanımı gerek yüklemsel (predikatif). nesne. Birincisi. unsurlarının çift köklere eklenmesi yolu ile verilmektedir: úapıl-úupul (herhangi bir iúin yapılmasının yansıması). özne – zaman zarf tümleci – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. mantıkî vurgu ile yüklemden önce yer alır: Bugün toplaúuv klubda olacak ‘Bugün toplantı kulüpte olacak’. yalt (parıltının yansıması).yansıması). Sözcük. ıúık lekelerinin oynayıúı). gerekse adjektif (sıfat) iliúkilerinin ifadesi biçimidir. tümleç veya zarf tümleci yüklemden önce gelir. tım-tım. incir. er úey bar. tümceyi sıfat tamlamasına çevirebilir. ikileúir ve ünlü ses burada “u”ya çevriler: pay-puy (düzensiz bir gürültünün yansıması). Analitik biçimler. Söz Dizimi: Kırım Tatarcasında iki çeúit sözlü irtibat mevcuttur: Morfolojik ve Sentaktik. Örne÷in.

"ketmek" fiili. aynı zamanda tekilli÷e-ço÷ullu÷a göredir: Söz konusu uyuúma iliúkisi tümcenin öznesiyle yüklemi arasında olur: Sen özü qabaatlısıñ ‘sen kendin suçlusun’. ancak birinci ve ikinci kiúilerde. tümleç. Uyuúma iliúkisi. çiberekçi qart ‘çiybörekçi ihtiyar’. eylem. aylar böyle keçti. øsimlerden yapılan birleúmeler. edebiyat ocası. söz dizimi muhtevalarına göre birbirinden farklı olarak görülmekte ve belirtici (sıfat). III. tilki kadın. unvana. isim ve sıfatlarla ba÷lı (tamlayan) durumundaki sözlerin ad durumu ekleriyle kullanımı. 3) Tümcedeki sözcüklerin birbiri ile uyum sa÷laması. Birinci biçimde tamlayan aúa÷ıdakileri ifade eder: a) Eúyanın ölçüsünün ve yapıldı÷ı malzemenin adı: baqır tencere. isim birleúmeleri ve sıfat sözcük öbekleri+isimler úeklinde görülmektedir. økinci biçimde tamlanan belirginleúir: a) Onun di÷er eúyalarla (olaylarla) daimî iliúkilerine göre: kireç kesegi. b) Benzeyiúe. ço÷ulda birinci ve ikinci kiúilere göre uyuúmaya da bilir: Siziñ balalar (ıñız).2) Tümcedeki sözcükler arasındaki idare alâkası. Kelime gruplarının temel tipleri. kiúide kiúiye göre gerçekleúir: Künler. 3. cinse. kiúiye. øsim tamlamasının ö÷eleri arasındaki isimler. birinci bileúene ise ilgi ad durum eki eklenir. belirticitümleç gruplarına ayrılmaktadır. ev masrafı. 1. uc araba odun. Çingene Ahmet. aynı zamanda çekimlenen di÷er úekillerdeki tamlayan sözcüklerle yerine getirilmektedir. göre kiúilerin (özel isimlerde) adlandırılması: Oçappe øslámova ‘Ö÷retmen øslâmova’. meúguliyete vb. 2) Belirtisiz isim tamlaması. milliyete. üç úekle sahiptir: 1) Her iki bileúeni ek almadan kullanılanlar. suv degirmeni. 2. baa kelüvi. Tamlamalar. göreve. oktábr bayramı. iyelik ekleri ikinci bileúene gelirken. b) Onun bileúenlerinden biri ile iliúkisine göre: birlik arteli. 3) Belirtili isim tamlaması. Akraba adlarının belirticisi olarak özel adlar ortaya çıkar: Fatma apay ‘Fatma abla’. Üçüncü biçimde tamlayan dilbilgisel iyelik eki ile belirginleúir ve aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: .

Mastar birleúmeleri tâbi eden durumundaki eylemden ve ba÷ımlı olan tümleç niteli÷indeki sözcüklerden oluúur: 1) Çabuk davranmaq ‘çabuk hareket etmek’. Adı geçen birleúmeler. b) Eúyanın eúya ile daimî iliúkisi: tilkiniñ quyru÷u. yükleme ad durumunda: erini bi mek. 2) Korer-kormez sevinmek. § 16. isimden oluúan sıfat tamlamalarından. unsurun tüme ait olması. omür boyı inanmaq ‘ömür boyu inanmak’. Sondaki model üzere karúılaútırma derecesinin ifadesi yapılır: Karúılaútırma eúyası (özne) –karúılaútırılan (dolaylı tümleç çıkma ad durumunda) – karúılaútırma belirtisi (yüklem): sen ondan iúkirsiñ ‘sen ondan çalıúkansın’. sıfatlardan ve zamirlerden veya zarf+isimlerden (axmakçasına yalan) yapılabilir. Nesne birleúmeleri. eylemden ve ad durumundaki idare edilen addan oluúur. Birinci ve ikinci tip birleúmelerde tamlayan ve tamlananların arasına di÷er sözcüklerin girmesi mümkün de÷ildir. iúke aves ‘iúe hevesli’.a) Eúyanın eúyaya ait olması: Margubeniñ fistanı ‘Margubanın elbisesi’. yönelme ad durumunda: eve qaytmaq.armutnıñ qokulısı. osümliqe bay ‘zengin bitkisel örtü’ ve sahip ablatif grubu. c) Eúyanın kendi taraflarından biri ile iliúkisi: Qırımnıñ dülberli÷i ‘Kırım’ın güzelli÷i’. aynı zamanda çok düz bir úekilde dizilen birkaç adjektif sözcük+isimle de oluúabilir: okuv÷a ketgen bu dört yaú yigid (sıfatfiil+zamir+sayı+sıfat+isim). II. Aynı yöntemle üstünlük derecesinin úekillerinden biri yapılmaktadır: guzelden guzel ‘en guzel’. yol cu mek ‘yol geçmek’. Datif grubu: yönelme ad durunu. bulunma ad durumunda: ‘sözünde qalmak’ çıkma ad durumunda: fırsattan faydalanmak. (ølgi ad durumu dıúında). adamnıñ degeri ‘insanın degeri’ vb. Üçüncü tip birleúmelerde ise bileúenlerden her birinin özel belirticisinin kullanımı mümkündür: ótken yılın búyúk muvafakiyetleri ‘geçen yılın büyük baúarıları’. çıkma ad durunu: açlıktan olüm. bundan beter vb. Sıfat sözcük öbekleri. Basit tümcenin temelini tümcesel bileúenler arasındaki yüklemsellik iliúkisine (yargı ve sübjektif yaklaúıma göre) dayanan ifade modelleri oluúturmaktadır: .

geniú bir yapıya kavuúur. Parçalı ba÷lama usulü ile ba÷lanan sıralı bileúik tümcelerin yüklemleri. dolayısıyla özne ve yüklem dıúındaki tümcesel ö÷eler kullanıldı÷ında (nesne. ve 2. E÷er aynı cinsteki tümcesel bileúenlerin her birinin özel bir ayrıcalı÷ı söz konusu de÷ilse. Çiçekler. –Men isterdim. tuvganım (hitap). 3) Analitik -sentaktik – sen aklısıñ ‘sen haklısın’. yapısına göre kısa ve geniú. aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Kiúisiz – Bizde úay aytıla ‘Bizde böyle söylenir’. ‘Salon. Kırım Tatarcasında sıralı bileúik tümceler ve asıl bileúik tümceler mevcuttur: Sıralı bileúik tümceler aúa÷ıdaki türlere bölünmektedir: 1. ve 2. Ara sözler ve hitaplar tümcenin yapısını bozmaksızın içeri÷inde yer alır: Ebet (ara söz). Çiçekler’. Bu zenginlik.. kiúilerde kullanılabilir: men brigadir ‘ben úefim’. kiúide) – ortalıq (özne) qaya (yüklem) ‘etraf kayalıktır’. konuúma dilinde özne ve yüklem 1. (Sözümü kesip) ‘Sözümü keserek. 2) Sentaktik (1. Özne ve yüklem tümcenin temel bileúenleridir. tek veya grup hâlinde.1) Analitik (yazı dilinde ancak 3. o cahil idi’. cail edi ‘Elbette. . kiúilerde) – aqlısıñ ‘haklısın’.. Bilesiñ.. o zaman bileúenlerin sonrakine gereken dilbilgisel biçim eklenir.. økinci derecedeki. ben senden ayrıldım’.’ Tümcesel bileúenler. yani aynı cinsteki dilbilgisel birimler olarak kullanılabilir. tümcesel bileúenlerinin kullanımına göre ise tek içerikli ve çift içerikli olabilir. úahıslı ve olarak kullanılan sözcüklerden oluúur. 2) Belirtisiz kiúili tümceler – Bizde úay aytalar ‘Bizde böyle söylerler’. Tek içerikli tümceler. a) ùahıslı yüklemsel (özne ve yüklemleri mantıkî yapıya ve öznel yaklaúıma göre belirlenen) tümceler. Tümce. 3) Ad tümce: Zal. tam ve eksik yapılarda (büyük ço÷unlukla diyaloglarda) olabilir. guzellikten (çıkma ad durumu) faydalandı tek olar ‘Bu güzellik ve zenginlikten yalnız onlar yararlandılar’. tümleç vb. § 17. Royal.) tümce basit. Cümle. ayrıldım men senden ‘Biliyor musun sevgilim. Piyano.. ba÷laçlı ve ba÷laçsız olarak kullanılabilir: Ba÷laçsız – Kolxozda egelence aqúamları teúkilâtlandırıla.

endi quyruq bur÷anıñ ne? ‘Sen bana söz verdin. Biçimsel-anlamsal ba÷lılık ile: a) de. 2. yoksa karúıtlık veya beraberlik ba÷laçları aracılı÷ıyla biçimlenir: Ya men beririm. b) Öznesel (temel tümcesi bütünüyle özneden veya özne gruplarından oluúan) tümceler. oña bir úey olmadı. faqat ba÷laçlarıyla. a edatlarının aracılı÷ıyla biçimlenir: Mektepniñ mudiri yoq.. onun anlamı ve dolaysız söz (baúkasının oldu÷u gibi. Adı geçen tümceler. ‘hem’ ba÷laçlarının ve da/de. içerideki yerler ise bom-boú ‘Güverte tam olarak doldu. em. yan tümcenin yüklem biçimiyle. b) Ulaç tümceleri: Vıstavkomda beú aza olıp. nesnel yan tümceyi dolaysız söz biçimine sokar. úimdi niçin vazgeçiyorsun?’ Paluba rıqmarıq toldı.) –Al bu ki. dep ulacı. Nesnel tümceler: I. dep ulacı. 3. bularnıñ üçi daimiy surette çalıúa ‘Sergide beú üye var. 2. içerideki yerler ise bomboú’.eylem biçiminin yardımı ile: Yan tümce –Dolaysız söz (anlatım): "Biz saçuv÷a azırmız" deyler ‘Onlar biz ekime hazırız diyorlar’. Ba÷laçlı tümceler ve. ya o. ocalar da tekmil degil. Yüklemsel (mantıkî yargı ve öznel yaklaúıma göre) ve öznesel tümceler: a) Yüklemsel tümceler (Temel ve yan tümcelerin yüklemleri eylemle ifade edilir. ise edatları ve ba÷layıcı sözlüklerle biçimlenir: Sen maña söz berdiñ. de÷iútirilmeden verilen sözü) daha da biçimsel bir kullanım niteli÷ine kavuúur. dram derne÷i üyeleri konser veriyorlar’.dram togerek azaları kontsert bereler ‘Kolhozda e÷lence geceleri düzenlenerek.. ise. 1. Anlamsal ba÷lılık ile –Endi ne olır bilmem ‘Artık ne olaca÷ını bilmiyorum’. Çok úükür ki. yalnız anlamsal olarak veya dilde ortaya çıkan biçimsel-anlamsal ba÷lılı÷a göre ayırt edilmekte olup. da/de. Karúıtlık tümceleri bazen yalnız semanti÷ine göre. ama. konuúma ve düúünüú eylemleri ile birleúerek. II. Bölüútürme tümceleri ya. Örne÷in: Ir÷at–yoq– dep cevap bergen ‘Iragat yok diye cevap verdi’ (dolaysız söz – anlatım). olarnı qurslar÷a avuútırmaq kerek edi ‘Durum budur ki onları da sınıfa geçirmek gerekirdi’.ya (da). . onlardan üçü düzenli bir úekilde çalıúmaktadır’. konuúma (düúünüú) anlamından uzak olunca. Bileúik tümce yan tümcelerin sözdizimsel fonksiyonlarına göre sınıflandırılmaktadır. ba÷laçlarla veya her ikisiyle ifade edilir. bazen de lâkin.

vaziet daa yaxúı olur edi ‘E÷er biz iúimizi kendimiz yapsaydık. úimdi 12 hoca var’. demek o kerçekten de kart ‘E÷er ihtiyar demiúlerse o gerçekten ihtitardır’. Evelde bu koyde bir oca ol÷an olsa. úunı/úurasını ba÷layıcı sözcüklerinin birleúmesi ile: ùunu qayd etmek kerek ki. úimdi 12 oca bar ‘Önceden bu köyde bir hoca varsa. 2) Biçimsel-anlamsal ba÷lılıkla: berdi ‘O daha düúünece÷im dedi’. anlamsal olarak ifade edilen gerçek úart tümcesi: Kordi otü patlar 'E÷er o görürse. er úey azır ‘ùunu vurgulamak gerekmektedir ki. köylüler gök gürlüyor sanmıúlar’. durum daha iyi olurdu’. temel tümcenin yüklemi bildirme kipinde kullanılır: E÷er kerek olsa silâ astında turma÷a azırım ‘E÷er gerekirse ben elime silâh alma÷a hazırım’. Onu daa tüúünecegim cevabını 4. Yan tümcenin yüklemindeki edi cevher eylemi düúebilir: øúni biz ozümiz yapsaq (edi).Men o vaqıtta bugunki kuñlerni korermen dep aslı tüúünmey edim ‘Ben o zaman bugünkü günleri görürüm diye hiç düúünmemiútim’ (dep edatı hâline gelmiútir). senin günahını önceden sana ba÷ıúladım’. 3. Tümleçsel tümceler. Aynı yapı +madamki ba÷lacı: Madamki. yan tümcenin yüklemi úart kipinin geçmiú zamanında biçimlenir. Karúılaútırmalı tümceler. b) ki ba÷lacının yardımı ile: Emin ol ki. c) ùart úekli farklı anlamlarda ifade edilmektedir: Kuvvetlendirici. 5. seniñ günañnı men eve den saña ba÷ıúladım ‘Emin ol ki. nasıl) birleúmede ortaya çıkan anlamsal ba÷lılıkla: O oyle ku kü qopar÷an. o qadar. b) Gerçek olmayan úart tümcesi. ödü patlar. temel tümcenin yüklemi belirsiz geniú zamanın hikâyesi úeklindedir. her úey hazırdır’. Sıfat (belirteç) tümceler: 1) Ba÷layıcı sözcük ve ifadelerle (öyle bir. 1) ùart tümcesi: a) Gerçek úart tümcesi. daha do÷ru uygunluk nasıl –neday ba÷layıcı sözcükleri ile birleúmede ifade olunmaktadır: ønstruksiyada nasıl yazıl÷an olsa men de . -qan alda / takdirde eylemsel ad birleúimi biçiminde: Ava yaxúı olma÷an alda (veya takdirde) evden çıkma! ‘Hava iyi olmazsa. sınırlayıcı –Çuvalda olsa olsa 50 kilo bo÷day bar ‘Çuvalda olsa olsa 50 kilo bu÷day bar’. amma koylüler koq gurley bellegenler ‘O öyle gülmüú ki. qart degenler. yan tümcenin yüklemi úart kipinde kullanılır+e÷er ba÷lacı. evden çıkma’.

candan suv÷a tüúken ‘Öyle çekmiú ki. aynı úekil+ki ba÷lacı. a) Anlamsal iliúki ile: Kirdim. degende ulacı ile: Tilki bir belâdan qaçtım degende daa bugine o÷ra÷an ‘Tilki bir belâdan kaçıp kurtuldu÷unu düúündü÷ü zaman. o qadar/ o derece ba÷layıcı ifadesinin yardımı ile biçimlenir: Kosa o qadar açuvlan÷an. c) -qanda ulacı ile: Gece ol÷anda Kose bay usulnen arançı÷a kirgen ‘Gece olunca Kosebay yavaúça odunlu÷a girdi. turmuúı ateú kesi gen ‘Köse o kadar kızmıú ki.ki ba÷layıcı birleúmelerle ve ki. 6) Sebep ve netice anlamlı bileúik tümceler: a) Onuñ (úunuñ) içün. baúka bir belâ ile karúılaúmıú’. onuñ içün de men . öyle ba÷layıcı sözcü÷ü aracılı÷ıyla birleúir: Öyle tartqan.oña köre stanoknı tüzeltirim ‘Yönergede nasıl yazılmıúsa.. b) Ne zaman (vaqıt). senelik plân uygulandı’. 5) Maksat anlamlı bileúik tümceler dep unsuru ile biçimlenir: Men bunı oqusıñlar dep gazeta÷a yapıútırdım ‘Ben bunu okusunlar diye gazeteye yapıútırdın’.. do÷ru koyniñ çetine barır edik ‘Akúam olunca evden birlikte çıkıp.. -qan sayın: Üzüm sarar÷an sayın iútaası daa ziyade arta eken ‘Üzüm sarardıkça iútahı daha fazla artıyormuú’. b) Ölçü ifade eden tümceler. köyün kenarına giderdik’. sa da úekli veya qanı alda. zaman anlamında –Aqúam olsa evden beraber çıqar. tarzını ve durumunu ifade eden tümceler: a) Hareketin kalıúını ve tarzını ifade eden tümcelerin bileúenleri. senelik plan eda etilgen ‘1600 ton pamuk teslim edilerek. uçurumdan suya düúmüú’. (tek). 3) Hareketin ölçüsünü. 4) Zaman anlamlı bileúik tümcelerin 20’den fazla çeúidi mevcuttur. madamki.. iliúe ‘Ben girince o bana takılıyor’. ondan soñ (aynı zamanda tek o zaman úekli de mümkündür) iú yoluna mindi ‘Ne zaman biz örgütlü olarak çalıúma÷a baúladık. o zaman (vaqıt) veya ondañ soñ ba÷layıcı sözcüklerle: Ne zaman biz teúkilyatlı surette çalıúma÷a baúladıq. tamamı kaynamaya baúlamıú’. o zaman iú yoluna girdi’. çünki. ba÷laçları ile: Men de "evlâd" edim. baqmadan birleúimi ile biçimlenir: Signallar ol÷anı alda (ol÷anına baqmadan úeklinde de olabilir) kereken tedbirlerini almadıq ‘Sinyal oldu÷u hâlde biz hiçbir tedbir almadık’. zarf-fiil úekli aracılı÷ıyla: 1600 tonna pamuq teslim etilip. ben de ona göre düzeltirim’. 2) Teslim ve kabul ifade eden bileúik tümceler.

çalıúqanıma qarúılık aq almay edim ‘Ben de bir o÷ul idim. ciber-//yolla‘göndermek’. day//kibi ‘gibi’ vb. Kırım Tatar sözlü÷ünün görünüúünde de÷iúen son on yılın en yeni sözvarlı÷ında. önemli ölçüde aúa÷ıdaki sözcük türlerinin yapılması faal bir hâle gelmiútir. Sa÷daki kısım – O÷uz) ‘renk’ – cez // baqır ‘bakır’. öyle’. ara. alıú. Bu dönemde dile enternasyonal sözcükler. Kiúilerin cinse göre tabakalara ayrılarak adlandırılması süreci. et. nen//ile. iúler daa osal ‘Kitlevî iúlere gelince.eylemi ve -lan /-laú. Bunun yanı sıra. bu yüzden çalıútı÷ıma karúılık hak almıyordum’. ayt-//söyle– ‘konuúmak’. 7) Kelgende ulacı ile biçimlenen irtibat ve anlayıú ifade eden bileúik tümceler. oca ‘hoca’ ve ocapçe (oca apte’den) ‘Hoca Hanım’. geliúmemiútir. Massovıy iúke ke gende. adaq‘niúanlanmak’. endi//úimdi ‘úimdi’. asra-//yetiútir. Kırım-Tatarcasının sözvarlı÷ı temeline göre Kıpçak tiplidir. çeúitli bilimsel ve sosyal anlayıúları ifade eden kelimeler girmiútir.‘alıúmak’. Temiz O÷uz sözcükleri: alın (mañlay ile birlikte).vb. Daha Altın Orda döneminde Kırım Tatarcasına geçmiú temiz Arap ve Fars alıntı sözcükleri Ekim inkılâbından sonra çok azalmıútır. plânlamak’ vb. .‘yetiútirmek’. Bileúik sözcük tipinde allı-taqatlı ‘varlıklı. KIRIM TATARCASININ SÖZ VARLIöI § 18-19. önemli bir ölçüde.). qart ‘ihtiyar’ ve qartiy ‘ihtiyar bayan’. b) dep ulacı ile: O begenmez dep endi derviú kesileyikmi? ‘O be÷enmez diye úimdi biz derviú mi kesilelim’. bkz. c) -qanı içün ulaç birleúimi ile: Koy yaqın olma÷anı içün (veya olma÷anından sebep).‘aramak’ vb.) ‘ceviz’. iúler daha da kötüdür’. Buna ra÷men. hâli vakti yerinde’. Yüksek meslek okulları ve di÷er okullar için ço÷u sayıda terminolojik sözlükler hazırlanmıútır. benzeri adlandırma çoktan mevcuttur. ekleri ile yapılan eylemlerden birçok bileúik eylemler ve eylem türevleri ortaya çıkmıútır (kooperativleútirmek ‘kooparatifleútirmek’. ald//ög ‘ön’. -landır/-laútır. O÷uz grubu Türk dillerinin unsurlarını da içermektedir. úay (úunday)//úöyle ‘böyle. qoz//ceviz (Arap. çoq yol cu mek kerek ol÷an ‘Köy çok yakın olmadı÷ı için. çok yürümek gerekiyordu?’. Bundan dolayı Kırım-Tatarcasında eúanlamlı sözcükler çoktur: tüsg // renk (Soldaki kısım – Kıpçak sözcü÷üdür. çoçqa //domuz ‘domuz’. planlaútırmak ‘plân yapmak. ancaq ‘ancak’.

yani Anadolu’dan gelenler de gözükmeye baúlamıú ve burada uzun bir süre yaúamıúlardır. Adı geçen etnolengüistik olgular. Milâttan önce XIX. Kırsal diyalektin kuzey sınırları tahminen Evpatoriya–Biyuk–Onlar– Fedosiya–Kerç yarımadasını içermektedir.) yaúamıútır. xuruluú ‘yapım. dat. kumüú. oldı/oldu. da÷. Kuzey. cay-. dal÷a. durul-. oldı. tiú. Orta. deñiz. yer. kürksü . oldüril-/oldiril-/ottiril-. Kuzey. derya-deñiz. sana/s . Orta. dur-. yer.(bazen bana). dol-. Kuzey. gümüú/kumuú. yol. yol. tol-. Kırım Tatarcası. Morfolojik úekiller aúa÷ıdaki farklılıkları göstermektedir: 1) Kiúi zamirlerinin yönelme durumunda: Güney. Kırım’ın diyalektlere göre haritasını ve önemli bir ölçüde Kırım Tatar yazı dilinin sonraki oluúumunu belirlemiútir. yel. tüú-. col. XV-XVI yüzyılda Türkiye’den. Söz konusu diyalektler aúa÷ıdaki fonetik úekillere göre farklılık göstermektedir: 1) Baúlangıçta y~c ses de÷iúmesi: Güney. tütüncilik. una/u÷a. koylü. yıldırım. tuzlux ‘tuzluk’. tüú-. dal÷a. cıy-. köylü. ma÷a/ma. cıy. kurksüz. Kuzey. Bunu Kırım’daki eski yer adları da kanıtlamaktadır. oldu. dat. tütüncülük. cayav. tat. inúaat’. tur-. tuzlıq/tuzluq. yok. mana / m . Sonradan Kırım'ın kırsal bölgesine Nogaylar gelmiúlerdir. Orta. da÷. ye ‘rüzgâr’. yay-. yüzyılda ikinci bin yıldan itibaren Kırım’ın bütün topraklarında Kıpçak kabileleri. Orta ve Kuzey. oldürül-. de-. cok – Demek oluyor ki bütün Güney úivelerinde: yipek ‘ipek’. çürüklük ‘çürük’. çüriklik. qurılıú/qurulıú. Onların oturdu÷u yerlerdeki yer adlarının içerisinde eski Türk yer adları yoktur. koyli.diú. yayan ‘yaya’. saña. yaqúı ‘iyi’. Bunların da sınırlarında birçok a÷ız ve ayrı ayrı úiveler bulunmaktadır. yı÷-. cer. cayav. kumúú/kúmúú. oldüril-. Bu iki bölgenin arasındaki alanda ise Orta diyalekt otaya çıkmaktadır.tur-. maña. yox ‘yok’. tuzluq. yerleúmiúlerdir.KIRIM TATARCASININ DøYALEKTLERø ÜZERøNE KISA BøLGøLER § 20. tolqun. . düú-.(ama yı÷ın). Baydar'dan Kaf (Fedosiya)’a kadar olan deniz kıyısı bölgede ise karıúık bir nüfus (Vizantiyalılar. yaz-. çürüklik. cel. Ermeniler vb. Kuzey diyalekti ise Baydar’dan Fedosiya’ya kadar uzanan deniz kıyısı ve da÷ bölgesini içine alır. Orta. o÷a. 2) Baúlangıçta t~d ses de÷iúmesi: Güney. cay-. tav. qurulıú. sa÷a/ s . Genuezler. üç diyalekte sahiptir: Güney (Kırsal). 3) Dudak benzeúmesi: Güney. oña.

Menim canımı ba÷ıúla. Küçültme: abucux/abuçux. anda. abu (<ha bu). bon. úu. -mın/-mı (4 varyantta) men ocamın /ocamı ‘Ben hocayım’. Orta. -dırıx (I. økinci: mınavı (<mına bu). oyle/úay. Orta. osı. Usein o oqını alıp avlanma÷a ketken. –Ey. tan). avucux /avuçux. bu. bo/bı. úonday. avu (<ha u). ile. úo/úı (bazen so). Qanatından urup yaral÷an. o. úay. úoyle/úunday. bir zamanda yok eken. quúnı kozlep atqan. Yine bir gün Hüseyin okunu alıp ava gitti. aburaya (<ha buraya) / abraya/abraca/ab'yerde. boyle/bunday.úu. boyerde. ana. Bu Asannıñ da Usein degen bir o÷lı bar eken. at. ilen/atla. -dırım. ebir (<o bir). Çoq vaqıt da÷ içinde dolaúsa da urma÷a bir quú bile tapama÷an. bir memlekette Hasan adlı bir adam yaúardı. nen. Kunlerden bir kuñ. tütüncüdürüm ‘tütüncüyüm’. Güney. u (bazen ol). avraya(avrada) (<ha o yerde)/avraca/av’yerde ‘orada’. Usenniñ zenaatı da÷dan kiyiq ayvanlarnı avlap özüne keçinip çıqara eken. Çeviri Hasan O÷lu Hüseyin Masalı Bir varmıú. er vaqıtki kibi. -dırsıñ. anda ‘orada’. ocadırsıñ ‘Sen hocasın’ vb. saña yalvaram. ú. merametli avcı. Quúnı urdım bellep alma÷a çapıp bar÷anda. anavı (<ana bu). u(y)le. belki seniñ bir keregine yararım. bonday. bir vaqıtta bir terekniñ ustünde daa düñyada misli korülmegen acayıp bir quú ko gen. úunday (ın)/ úınday(ın). nan/nen daha az ilen (-lan/-len. 5) Birliktelik edatı ile: Güney. Orta. bunday (ın)/bınday (ın).. Orta. ama bir kuú . úayna / úaytıp (<úay etip). 4) Yüklem kiúi ekleri: Güney. mında ‘burada’.2) øúaret zamirleri: Güney. -la/le): atnan/atnen. Usein artıq umütini kesip baúla÷an. Hüseyin da÷larda. bir yokmuú. man/men. -man/-men men. Metin Asan O÷lı Usein Masalı Bir zamanda bar eken. Bu. bu(y)le. ormanlarda avlanırdı ve bununla da geçimini sa÷lardı. mında. O uzun bir süre da÷larda ve ormanlarda gezip dolaútı. Bu Hasan'ın Hüseyin adlı bir o÷lu var idi. Bir padiúalıqta Asan degen adam bar eken. meni oldürme. söyerde ‘burada’. ocaman. Kuzey. -m –men ocam ‘ben hocayım’ -yım– men ocayım ‘Ben hocayım’. acayıp quú insan gipi söylenmege baúlan÷an. -dır. 3) Yer zarfı: Güney. küçültme – abracıx/abraçık (-ta. mına. çokluk) –ocadırım ‘Ben hocayım’. Usein oqnın cayını çekip. Güney. -m önemli bir ölçüde daha az -yım (iki varyantta). men tütüncimen. Kuzey.

OLESNøTSKøY. beni öldürme. A.. Simferopo . kuú insan gibi dile gelerek konuúma÷a baúladı: "Ey merhametli avcı! Sana yalvarıyorum. øli Rukovodstvo Nauçitsiya Bez Pomoúi Uçitelya Govorit PoNovogreçeski i Po-Tatarski. B. SAMOYLOVøÇ. RADLOV. (1941). A. Spb. 1898. 1875. V. O koúarak kuúu almak istedi÷inde. Sintaksis. Akmesjid. Opıt Kratkoy Krımsko-Tatarskoy Grammatiki. Akmesjid. N. Nikolaev. SPb. Tertip Etkenler. Hüseyin ümidini kaybetmiúti ki. Materialı po øzuçeniyu Krımskoy Narodnoy Poezii. ÇOBANZADE. K. I. – Vost. Odessa. øzd. kn.-Kaya ø. I. Samouçite Turetsko-Tatarskogo ve Novogreçeskogo Yazıkov. (1925). (1873). Sevastopo . sb. (1868). (1925). DJAMANAKLI.-USEøN A. KONDARAKø. Russko-tatarskiy Bukvar Dlya Çteniya v Pervonaçalnıh Narodnıh ùkolah Tavriçeskoy Gubernii. Rukovodstvo Dlya Obuçeniya Krımsko-Tatarskomu Yazıku. Praktiçeskiy samouçitel turetsko-tatarskogo yazıka so slovarem i s prilojeniem turetskoy azbuki sotavil karaim. V (1896). Kırım Tatar ø miy Sarfı. øSLAMOV. Ob-va Russkih Orientalistov. A. vıı. . øzd. Hüseyin oku çekerek yayı attı ve kuúu kanadından yaraladı. birden a÷açta úimdiye kadar hiç görmedi÷i acayip bir kuú gördü. Masallar. T.. 2. (1913). T. Pg.bile bulamadı. ODABAù. Obrazsı Naradnoy Literaturı Tyurkskih Plemen. Grammatika Il. A. (1916). (1937). A. Simferopol. spb." Kaynaklar BODANøNSKøY. Ben sana gerekli olabilirim.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful