KIRIM TATARCASI* (Crimean Tatar Language

)
Yazan: E. V. SEVORTYAN

Çeviren: Mehman MUSAYEV*

§ 1. Kırım Tatarcası, Kırım yarımadasında yaúayan Türk nüfusunun ana dilidir. Günümüzde, Kırım Tatarlarının büyük ço÷unlu÷u Özbekistan topraklarında yaúamaktadır. Kırım yarımadasından yaúamakta olan bu halk, kendilerini Tatar nüfusu olarak “Kırım Tatarları” adıyla adlandırmıúlardır. Kendilerini “Kırım Tatarları” olarak adlandıran bu nüfus, önceleri bozkırdan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bir alanda yaúıyordu. Bozkırda yaúayan Tatar nüfusu kendini “Nogay Tatarları” olarak adlandırmıútır. Bunun yanı sıra Kırım’ın güneyinde yaúayan Tatar nüfusu, bazen “Tat” etnonimini de kullanmıútır. Kırım Tatarcası, Türk dilinin Kıpçak grubuna (Kumuk, Kırım, Karaim, Özbek dillerinin somut lehçeleri, Orta Ça÷ Kıpçak dilleri, Kuman dili) dâhildir. Adı geçen dil, ses özellikleri ve kısmen de söz varlı÷ı bakımından O÷uz grubunun etkisinde kalmıútır. Yazı dilinin özünü, onun merkezî a÷ızları (orta yolak) oluúturmaktadır. Bu a÷ız kökence Güney Karadeniz kıyılarında yer alan Kuman (Polovets) ve ona yakın olan kabile dillerine ba÷lıdır. Adı geçen a÷za, sonradan Kuzey ve Kuzeydo÷u Karadeniz kıyılarındaki artık asimile olmuú merkezî a÷ızlar, aynı zamanda daha sonraki dönemde ortaya çıkan ve merkezî a÷ızlarının etkisinde kalan Nogay a÷ızları, katmanlar olarak ilâve olunmuútur. Kırım Tatarcasının en eski yazıtları aúa÷ıdakilerdir: ‘øslam Geray’ın Polonya’ya Yaptı÷ı Seferi Anlatan’ ismini taúıyan Can Muhammed’in 1648–
1966 yılında Moskova’da yayımlanmıú olan “Yazıki Narodov SSSR: Tyurkskie Yazıki” (SSCB Halklarının Dilleri: Türk Dilleri) adlı büyük dizi eserin II. cildinde yer alan ve Rusça olarak yayımlanan bu yazı, 1990’lı yıllarda TøKA ve Türk Dil Kurumunca yürütülen “Ortak Türkçe Projesi” çerçevesinde ele alınmıú ve Mehman MUSAOöLU tarafından Türkçeye çevrilmiútir. Söz konusu eser, Kırım Tatarcasının dilbilgisini tümüyle içerdi÷inden bir monografik kitap niteli÷i taúımaktadır. Bundan dolayı yazarın üslubu muhafaza edilmiú, paragraflar simge ile iúaretlenmiú, Kırım Tatarcası alfabesindeki bazı harflerin latin alfabesindeki uygun karúılıkları kullanılmıútır. * Prof. Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça÷daú Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Ö÷retim Üyesi, mehman@gazi.edu.tr
*

1649 yıllarında XVII. yüzyılda yazdı÷ı eseri; XVIII. yüzyılda yazılan1 Seit Muhammet Riza’nın 2 Essebu’s-Seyyar ‘Yedi Gezegen’ isimli eseri; ElMuhit-ul Burhanî3 ‘Kanıtlar Okyanusu’ isimli eserdir. Adı geçen yazıtlarda dönemin Osmanlı Türkçesinin etkisi de görülmektedir. Kırım Tatarlarının standart yazı dili, sonraki dönemlerde de mütecanis olmamıútır. Standart dilin bir kısmı (basın, yayın, gazetecilik, e÷itim literatürü) Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin Osmanlı Tanzimat-dönemi kastedilmektedir– M. Musao÷lu) belirli bir úekilde etkisi altında kalmaya devam etmiú;4 di÷er kısmı ise bir bütünlük göstermekle beraber, o da bütünüyle dıú etkilerden uzak kalamamıútır.5 Tatar yazı dilinin mütecanis olmayıúı, Ekim inkılâbından sonra on yıl daha devam etmiútir. Ancak 30’lu yılların ortalarına do÷ru yazı dilinin diyalekt temelleri belirlenmiú ve Kırım Tatar yazısının Rus alfabesine geçmesi ile birlikte, Kırım Tatar yazı dilinin önemli belirtileri ortaya çıkmaya baúlamıútır. Kırım Tatarcasının sistemli olarak araútırılmasına, ilk olarak, Sovyet döneminde baúlanmıútır. Bu iú, önce M. V. Frunze adlı Pedagojik Üniversitesinin Do÷u Bölümünün (sonradan Tatar) Tatar Dili ve Edebiyatı dalında, özellikle 30’lu yıllarda oluúturulan A. S. Puúkin adlı dil edebiyat bilimsel araútırma enstitüsünde yapılmıútır. Bu dönemin en büyük bilimsel çalıúmalarından biri, 1935–1936 yıllarında Prof. Dr. N. K. Dmitriyev’in baúkanlı÷ında, Kırım’ın bütün topraklarında yapılmıú olan diyalektolojik gezi araútırmasıdır. Kırım Tatar yazı dili, 1928 yılına kadar, di÷er Türk dillerinde oldu÷u gibi, Arap alfabesini, 1928 yılından 1938 yılına kadar Lâtin alfabesini, 1938 yılından itibaren de Rus alfabesini kullanmıútır. Alfabe:
Burada Han damgalarını, tartıúmasız olarak Kırım Tatarcasına dahil etmek mümkün de÷ildir. Adı geçen damgalar ve henüz Abu Hayyan’ın bulunmamıú olan ve Muhammed Salih’in bahsetti÷i eser, P. M. Melioranskiy’in Türk Dili Üzerine(SPb, 1900 s. X, dipnot 1) eserinde hatırlatılmıútır. 2 M. A. Kazım-bek. Asseb o-sseyyar, ili sem planet... (Asseb O-Sseyyar Veya Yedi Gezegen) Kazan, 1832. 3 Adı geçen el yazması, 4 cilt olarak Abdul Lutfulla ølhak tarafından yazılmıú ve 1735 yılında Selamet Girey Han tarafından Bahçesaray “Zincirli” dinî akademisine hediye olarak verilmiútir. Bu satırların yazarı, adı geçen el yazmasını økinci Dünya Savaúından önce Kırım Merkezî Arúivinde görmüútür. 4 bkz. Kırım Tatarcasının ilk gramerini yazmıú (1909 y) ø. Gaspıralı’nın yayımladı÷ı “Tercüman” gazetesinin dili. Adı geçen gramer Bolúevik dönemine kadarki Rusya’da “Usul-i Cedid” diye adlandırılan yeni e÷itim yöntemi ile yazılmıútır. 5 bkz. ø. Gaspıralı’nın faaliyetine muhalif olan Mediyev grubunun yayımladı÷ı “Vatan Hâdimi” gazetesinin dili.
1

a(a), ë(yo-ö), (l), (s), (c),

(b), (d), (j), (k), (m), (p), (t), (ts), (ú), (yu-ü),

(v), e(e-ye), (z), (q), (n), (r), (u-ü), (ç), (úç), , (ya)*

(g), (i), (ñ), (f), (ı), - ,

(÷), (y), o(o-ö), x (e), ,

SES BøLGøSø § 2. Kırım Tatarcası, 3 sesbilgisel belirtiye göre 8 farklı ünlü foneme sahiptir: Damak Ünlüleri: /e/ (sözcük ve hece baúında /e/ ile yazılır), /i/, /ö/ (genel Türkçedekinin aynısı: /ö/, aynı zamanda /yo/), /yu/ (genel Türkçedeki ü, sözcük ve hece baúında ise - yu) ve damaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /o/, /u/; Dudak Ünlüleri: /o/, /ö/, /u/, /ü/ ve dudaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /e/, /i/; Geniú: /a/, /e/, /o/, /ö/ ve dar: /ı/, /i/, /u/, /ü/. DÜZ Geniú Ön Arka e a i ı Dar ö o YUVARLAK Geniú ü u Dar

Tablo 1: Ünlülerin Sınıflandırılması

*

Kırım Tatarcası Kiril alfabesinin karúılı÷ı, Prof. Dr. Ahmet B. ERCøLASUN’un “Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri” (Kültür Bakanlı÷ı, Ankara, 1993, s. 20) kitabından ( , , harflerinin dıúında) verilmiútir. Metinde Kırım Tatar alfabesindeki harfler, söz konusu karúılıkları ile ( , , dıúında) ifade edilmiútir. - , - , - fonemlerinin yerine kullanılan bazı ünsüzlerin ve ünlülerin, zayıf ve yüksek sesle telâffuz edilen bazı ünlülerin üzerine “ ´ ” iúareti konulmuútur. /x/ harfi Kiril alfabesinde oldu÷u gibi verilmiútir (Mehman Musao÷lu).

/z/. uç (üç’ten) ‘üç’ bol (böl’den) ‘bölmek’. /m/. /x/. Ünsüzlerin tablosu aúa÷ıda verilmiútir. x harfleri ile verilmiútir. /g/ ünsüzü. /ü/) birinci hecede ve sözcük baúında /b/. /f/. küme’. gayrimuntazam bir surette /c/ ünsüzünden sonra görülmektedir. /k/. /ú/. Kuzey a÷ızlarında yaúlı kuúa÷ın dilinde bazen /h/ ünsüzüne de rastlanmaktadır. Adı geçen ünlüler. bo÷umlanmaya göre Rus dilindeki ünsüzlerin ünlüler arasındaki pozisyonuna yakındır. /t/. /j/. /g/. /m/. /m/. /n/. sirke (mutfak sirkesi) ve sirke ‘bit sirkesi. /q/. Geride kalan di÷er ünlüler. /p/. /f/. /k/. çú. /v/. /ñ/. /c/. /y/. Kırım Tatarcasının ünsüzleri. Güney a÷ızlarında tek bir fonem olarak ortaya çıkmaktadır. /d/. /ñ/ ünsüzü ise bo÷umlanmaya göre Alman dilindeki Angst sözcü÷ündeki ng ses birleúmesine yakındır. /g/ baúlangıç ve art damak patlayıcı ünsüzlerinden sonra yumuúak telâffuz edilmektedir. /ts/. /t/. /d/. oz (öz’den) ‘kendi’. /ú/ ve onlara paralel olarak tonlular: /g/. /÷/. /s/. kir ‘pislik. burada ÷. muçe (müçe’den) ‘organ’. yani çifte belirtilere göre gruplara bölünür: 1) Tonsuz: /k/. Örne÷in. /c/. aúa÷ıdaki özelliklere. /ñ/. Ünsüzler aúa÷ıdaki fonemlerden oluúur: /b/. /ö/ ve /ü/ fonemleri ise Alman dilindeki /ö/ fonemine (Köln) ve /ü/ fonemine (grün) yakındır. Rus dilinde oldu÷u gibidir: kipa ‘yı÷ın. bo÷umlanmaya göre Güney Rus veya Ukrayna sözcüklerindeki (bogat ‘zengin’. /l/. /ç/. /c/ ünsüzü. § 3. (Mehman Musao÷lu) ** . Kırım Tatarcasındaki bazı ünsüzler. Aynı durum. /y/. Burada zayıf söylenilen /i/ (i yazılır). 2) Geniz: /÷/. /q/ ünsüzü ise vakx sözcü÷ündeki kx ses birleúmesi ile karúılaútırılabilir. /i/ foneminin bo÷umlanması sabit de÷ildir ve o iki fonetik varyantta gerçekleúmektedir: i’nin tam oluúumu. Di÷er ünsüzler.q. /q/. /j/. /p/./ı/ fonemi telâffuzuna göre Rus dilinin vurgulu /a/ veya /o/ ünlülerine yakındır: pápa ‘baba’. çamur’ ve kir ‘gir’. ç. /b/. /çú/ **. /r/. bir bütün olarak telâffuz olunur ve øngiliz dilindeki John kelimesindeki j ünsüzüne yakındır. cur. /z/. golova ‘baú’) /g/ ünsüzünü hatırlatmaktadır. bit yumurtası’). /s/. óko ‘göz’ sözcüklerinde.(cür’den) ‘gitmek’. /÷/. /n/. /ts/ ve /úç/ ünsüzlerine yalnız Rus dilinden alınmıú alıntı sözcüklerde rastlanmaktadır. bo÷umlanmaya göre vurgu altındaki ön pozisyonda Rus dilindeki uygun ünlülere yakındır. /p/. úeklî olarak o ve u harfleri ile verilmektedir. /l/. (bkz. /ç/. ñ. /r/ ve paralel patlayıcı – di÷erleri. /v/. Ön dudak ünlüleri (/ö/.

ú z. j ç c m n l r y Diúdudak k. gerekse damaksıl olmayıúına ba÷lıdır. Aúa÷ıdakiler bu kuralın dıúında kalır: Bazı Öndil . Örne÷in. çegertke ‘çayır çekirgesi. tolqunlamaq ‘dalgalanmak.Ortadil Dudak Tonsuz Patlayıcı Tonlu Patlayıcı Tonsuz Sızıcı Tonlu Tonsuz Süreksizler Tonlu Patlayıcı G e n iz Sızıcı Titreyiúli Gırtlak p b t d f v s. heyecanlanmak’ (damaksıl olmayan ünlüler). damaksıl olan ve damaksıl olmayan varyantlara sahiptir. Bu da sözcüklerde bütün ünlülerin birinci hecedeki ünlüye benzemesine ve gerek damak. q g. Buna ba÷lı olarak eklerin ço÷unlu÷u. hemen hemen Türk dilinin bütün sözcük tabanlarını ve biçimlerini. bazen alıntıları. ñ x Artdil ÷ Tablo 2: Ünsüzlerin Sınıflandırılması § 4. çırlak’ (damak ünlüleri). Ünlülerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: ølerleyici damak uyumu. aynı zamanda eklerin ço÷unlu÷unu içine almaktadır.

hemen hemen her zaman tonlu ve tonsuz ünsüzlerin varyantları bulunmaktadır. t~d) tonlulu÷una (O÷uz grubunda) veya tonsuzlu÷una (Kıpçak grubunda) göre Kıpçak grubuna dâhildir. ilerleyici ve gerileyici biçimde olur. Bu durumun etkisi ile baúlangıç sesi patlayıcı ünsüzlerden oluúan eklerde. bilindi÷i gibi. bazı eklerin sayısını sekize kadar çıkarır. tıñla. ba÷’. vb. bas-qın. Buna ra÷men adı geçen dilde O÷uz unsurları da vardır. baxça (Fars. bocek (böcek’ten). Arap ve Fars dillerinden birçok eski alınma. Örne÷in. diñle-. Sıfat türetme eki (-day). ön seste patlayıcı ünsüzlerin (k~g. çavke ‘alaca karga’. ba÷lılık’. Damak ünsüzlerinin damaksıl olmayanlarla. uç-qun ‘kıvılcım’. Bunlar aúa÷ıdakilerdir: gemi. - . damak uyumunun baúta bulunması ile bir damak-dudak uyumu olarak birleúmektedir. Bazı eklerde yalnız dudak ünlüleri bulunur. -qun/-kün. yani dudak uyumuna göre eklerde varyantların sayısı artmaktadır. Geniú dudak ünlüleri. Onun etkisi. baú-ta vb. fiilden isim yapım ekinde: -qın/-kin. -maç). aynı zamanda baúlangıç hecesinde /ö/ ve /ü/ ünlüleri bulunan ve yumuúak telâffuz edilmeyen kök ve tabanlar. -çıq. ikinci heceden ve yalnız dar ünlülerden ötesine gidemiyor. tol yerinde kullanılır. yan-÷ın ‘yangın’. tonlulu÷a ve tonsuzlu÷a göre ünsüzlerin uyumunda ortaya çıkar. Ünsüzlerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: Kırım Tatarcası. gol ‘göl’. dol-.fiil úekli de O÷uz grubuna dahildir. Alıntı kelimelerde benzeúme sık olarak gerileyici úeklinde olur. ol. yalnız birinci hecede bulunur. Buna ba÷lı olarak sözcükte üç tane dudak ünlüsü bulunabilir: boy-sun-uv ‘tâbilik. yani kökenlerde kelime baúı /r/ ve /l/ ünsüzleri kullanılmaz. Komúu ünsüzler arasında çeúitli benzeúmeler bulunmaktadır. kes-kin. sön-gün ‘sönme’. Her iki kural. kurek (kürek’ten) ‘kürek bel’. Damak uyumu çerçevesinde sıkı olarak dudak uyumu da bulunmaktadır. Bunlardan daha düzenli olanı. baúlangıç tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüzlerle de÷iúimi. koy-lü ‘köylü’. bazı Türk kökenli gövdeler. gizli. Rus dilinde birçok yeni alınma. úeerli ‘úehirli’. Örne÷in. Örne÷in. -÷ın/-gin/-÷un/-gün vb. /b/ baúlangıç ünsüzünün (O÷uz) ~/m/ (Kıpçak) yerine kullanımı: biñ. burun. ikinci varyant ise tonsuz ünsüzlerden sonra kullanılmaktadır. boyun. Buna ba÷lı olarak. § 5. utü (ütü’den) ‘ütü’.) ba÷ça’dan ‘bahçe. Krú. oda-da.isim türetme ekleri (-daú. Söz konusu benzeúme. dört. Örne÷in. zapt (Arap) zabt’dan ‘iúgal’. Örne÷in. tört. boynuz. Türkçe kökenli sözcüklerde. dudak ünsüzlerinin dudaksıl olmayanlarla. ‘böcek’. sözcükler keme/kema. Birinci varyant sonuncu ünlü veya geniz ünsüzlerinden sonra. Ünsüzler (geniz ünsüzlerinin dıúında) sözcük sonunda tonsuz olabilir. köl. Buna göre alıntı kelimelerde sonda bulunan tonlu ünsüzler tonsuzlaúır. çabik ‘çabuk’ vb. kizli.

silk. 2) Damak ünlülerine komúu olan ünsüzlerin yumuúak telâffuz olunması. sondaki ünsüzlerde tonlulaúmanın yerine getirilmesi. ‘aralık’. øki ünsüzün aynı hecede yan yana bulunması. eski alıntı kelimeler: ıstakan ‘bardak’.‘sıvıú-mak’ aúayt ‘yemek’. arslan. somut koúullarla kelimenin sonunda geniz+sızıcı seslerinin art arda gelmesi ile mümkündür: sırt. rapor’ birigada~birgada ‘ekip. grup’. sabır (Arap. añla-‘dan. ølerleyici geniz benzeúmesi: çoban-nar. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç ünsüzlerinin arasında veya önünde bir ünlü ortaya çıkar (daha çok dar ünlüler) veya ünlünün zayıflaması ile metatez olayı olur ki. Etimolojik olarak sözcük baúında birden fazla ünsüzün bulunması mümkün de÷ildir. o zaman üç ünsüzün yan yana durması mümkündür: qurt-ga ‘yaúlı kadın’. Aynı duruma konuúma dilinde ve diyalektlerde de rastlanmaktadır: dekabir ‘dekabr’ dan. ıspravka ‘bilgi. Güney a÷ızlarının dıúında. añna-. bitiúik hecelerle mümkündür. baúlangıç tonlu ünsüzü olan varyantlara sahip de÷ildir. ters. Baúka birleúmelerde (alıntılarda) ise ünsüzlerin arasına bir ayrıútırıcı dar ünlü eklenir: sınıf (Arap. üçüncü ünsüz ise komúu hecenin önünde olursa. Sözcü÷ün içinde ünsüzlerin herhangi bir birleúmesi. birinci hecenin sonunda. Eylem biçimlerinde bile bazı tonsuz ünsüzlerde tonlulu÷un yayılımına e÷ilimli olan Kıpçak lehçelerinden ve özellikle Sibirya lehçelerinden farklı olarak.) sınf’ dan. . O÷uz Türkçelerine yakındır. /ç/ sızıcı süreksizinin ve tonsuz ünsüzlerin tonlulaúmasında aúa÷ıdaki ayrımların farkında olmak gerekir: Eski Türkçeden gelme uzun ünlünün etkisi ile bir heceli isim kökenlerinde sondaki patlayıcının eski tonlulaúması. lozunuk ‘slogan’. takım.çan ekleri ve di÷er bazı ekler. E÷er ilk iki ünsüz. bir heceli olmayan isim gövdelerinin sonunda /k/. çobanlar’dan. /q/ ünsüzlerinin tonlulaúması. Bu belirtiye göre Kırım Tatar Lehçesi.) sabr’ dan. buna daha çok a÷ızlarda rastlanır. Ünlülerin ünsüzlere ve ünsüzlerin de ünlülere etkisi sonucunda aúa÷ıdaki durumlar ortaya çıkar: 1) Ünlüler arasında tonsuz patlayıcıların ve /ç/ süreksiz sesinin tonlulaúması. ustol ‘masa’. 3) Gövdenin sonundaki ünsüze 4) ba÷lı olarak ekin damak veya damaksıl olmayan varyantlarının seçimi. alıntı kelimelerde. O÷uz lehçeleri için ola÷an adların çerçevesinde tonlulaúmasının sınırlanması. pirsidatel ‘baúkan’.

vaqıt (Arap. Sondaki /k/. O zaman ikinci hecedeki dar ünlü. /q/ ünsüzlerinin düzenli tonlulaúması ve sondaki /t/.) –baa -de ‘ilkbaharda’. Buna ra÷men adı geçen olay yazı dilinde kabullenilmemektedir: komür-komrü. yumuúak telâffuz edilmeyen sondaki ünsüzle.) –úarab-ı ‘onun úarabı’. br(i)gada. vurgulu hecenin önünde.(Fars. oyun-oynu. barut (Arap. Vurgulu heceden önceki ünlünün düúmesi. güyç) –kuç-ü ‘onun gücü’. Dar ünlünün hecenin önünde veya ortasında düúmesi. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerindeki bazı ünsüzler. k(i)rerim. 7 A÷ızlarda zayıflamamıú biçimler de mevcuttur: burunı. p etimolojik ünsüzleri de saklanmaktadır: saqat–saqat-ı. baa . zevk-lı ‘neúeli’. 6 . ilimi. borç-borc-u (Sogd. (u)sta. spisok–spisog-i ‘onun listesi’. ogüt-ogüdi ‘onun ö÷üdü’. koq (<*kö:k) –kok-ü/kok-ü ‘onun gö÷ü’. kuç (<*kü:ç. Alıntı kelimelerin çekimlenmesinde kaybolmuú tonluluk yerine getirilmektedir: úarap (Arap. vaqıtı. alıntı kelimelerin tabanlarına yayılmaz. qap (<*qa:p) –qab-ı ‘onun kabı’6. patlayıcı ve sızıcı) düúer: burunburunu ‘onun burnu’ >burnu. yumuúak telâffuz edilmektedir. Bu kural. yani geniz ünsüzleri yanında (sızıcı. bazen. (u)rajay ‘ürün’. boyunı. oturuúuv’dan ‘toplantı’. etimolojik olarak yumuúak telâffuz edilen /1/: sua (Arap. bo÷az ‘bo÷az’) birleúir. a÷aç–a÷ac-ı ‘onun a÷acı’. qoyunı. akis-aksi7 vb. Bkz. koküsi. udarnik–udarnig-i ‘vurucu’ vb. ÷ damaksıl olmayan ünsüzlerle (qat ‘kat’.) barud-ı ‘onun barutu’. Ünlülerin zayıflaması ve düúmesi. bütün a÷ızlar için karakteristiktir: (i)laç ‘ilaç’. yaúına’dan ‘yıldırım çakması. Bunlar. Seslerin damak-dudak uyumu üzerine önce söylenenleri buna ilâve ederek. uç (<*u:ç) -ucu ‘onun sonu’. qanaat (Arap. tarih-ı ‘onun tarix-i’. muit-ı ‘onun ortamı’. yukarıda adı geçen kuralların bozulmasına ba÷lıdır. sık olarak dar olan iki heceli isimlerde görülmektedir. Buna göre ek ünlüsü düz olur. /ç/ ünsüzlerinin ise daha az düzenli tonlulaúması. ç.) – qanaat-len-.) – sualler ‘sorular’. úunu vurgulamak mümkündür: Sessizlerin damak uyumu bütün heceye ve sözcü÷e yayılmaktadır. koküs-koküsü ‘onun gö÷sü’>koksü. oturúuv.) –vaqıt-te. Ancak istisnalar da bulunmaktadır: aç (<*a:ç) –aç-ı ‘aç’. sözcü÷ün hece yapısı de÷iúmeksizin de gözükmektedir: Yazı dilinde vasta (Arap. parlamak’ vb. vertika –vertikaller. yaúna.Sözcüklerin çekimindeki eski uzunluklar tonlulaúmaya dahildir: at (<*a:t) –ad-ı ‘onun adı’. (ø)smail ‘øsmail’. Kırım Tatarcasında. gemi) ve q.) ‘onun borcu’ vb. ilâve olunmuú dar ünlü ile kullanılan alıntı kelimelerde de ortaya çıkar: ilim-i mi ‘onun ilmi’. (i)úte.) vasıta’dan. karúılaútır: Türkm. tek heceli olmayan gövdelerde geliúmekte olan bir süreçtir: qapaq-qapa÷ı-ı ‘onun kapa÷ı’. g ünsüzleri damak (keyik ‘av hayvanı’. top –top-u vb. Buna göre k. Ünlü-ünsüz uyumu. Bunun yanında t.

V+S+P (ast ‘aúa÷ı. Örne÷in. yálıñız. 2) V +K(al-). Çok heceli sözcüklerde ilk hecedeki ünlü.(alıpket-’den). Abd-u -Kerim’den). yuqu (uyqu’dan). iyelik ve yüklem olabilme özelliklerine sahip olan dilbilgisel kategorileri vardır. 5) K+V+G+P/S. yukarıda). -lar/-ler eki ile ifade edilir. § 6. ùEKøL BøLGøSø § 7. -lar eki olmaksızın isim tabanı. -ıca. \LJtrmi. son hecedeki ünlü yüksek sesle telâffuz edilir. (ant). edatlar: -çı. Pârtiya ‘parti’. Abd-u -Selám’dan). kre/rim Bkz. udárnik ‘en iyi çalıúan iúçi’. Apselám (Arap. S-sızıcı. yañí’dan ‘yeni’. 4) V+G+P/S. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç vurgusu saklanmaktadır. G-geniz. da vb. mendè ve mèn de. øsmin ço÷ulluk. yalníz’ dan ‘bir’. dilbilgisel bir rol de üstlenebilir: 1) Zarf: tèmiz ‘büsbütün’. Vurgulu heceden önceki ve sonraki heceler ise daha zayıf telâffuz edilir. K-ünsüz. .. tars ‘gürültünün ses taklidi’). ásla. taban’). P-patlayıcı.. K+K+V-Sonraki köken (Smail. Sözcük vurgusu: Tek bir sözcükte. ána ‘ona’ vb. zamirlerde mína (iúte). 3) V + K(bu). -day. Kırım Tatarcasında 11 sözcük bölü÷ü vardır. di÷er vurgusuz ünlülerden daha fazla vurguludur. Vurgusuzlar: Kiúi ekleri. Hecenin ve Sözcü÷ün Sesbilgisi Yapısı: Tek heceli kökenler: 1) V8 (o). ad durum. vurgusuz olan eylemin olumsuzluk –ma/–me eklerinden sonra.ú(i)úesi vb. sonraki hecelerde de vurgusuzdur. Apkerim (Arap. arába. Seslerin yer de÷iútirimi: eçki (keçi’den). birileri’. Ayrı hecelerdeki seslerin kaynaúmasına örnek olarak aúa÷ıdakileri vermek mümkündür: alket-/apket. záten. duy÷u+lar. Ço÷ulluk kategorisi. tek bir eúyayı ve 8 V-ünlü. almá ‘elma’ ve álma vs. dáima ‘her zaman’ vb. 2) Baúka sözcük öbekleri: arqadaúím ‘benim arkadaúım’ ve arqadáúım ve ‘ben arkadaúım’. ço÷ulluk ve topluluk bildirir: ev+ler. berecegim ‘verecek oldu÷um’ ve berecègim ‘ben verecem’. (qart ‘yaúlı’. 6) K+V+K (qaú). Arap. Vurgu. temiz’ den. yáñı. Etrevi ‘biri.

tepe-ni taú-ta. Dilbilgisel kiúi iyelik kategorisi. Bu biçimler. tepe taú-nıñ. tepe-ge taú-nı. ùahıs: -ım/-im (aú-ım) II. tepe-den Yönelme durumu -qa/-ke. Ancak mastar yönelme durumunda bir istisnalık oluúturur: -maqqa yerine -ma÷a. ya÷murlar. temel sözcü÷e veya ço÷ul eki ile kullanılan gövdeye eklenebilen aúa÷ıdaki eklere sahiptir. -÷a/-ge Yükleme durumu -nı/-ni Bulunma durumu -da/-de. tepe-niñ taú-qa. ùahıs: -ı/-i (aú-ı) -ımız/-imiz (aú-ımız) -ıñız/-iñiz (aú-ıñız) -ı/-i. -ta/-te Çıkma durumu -dan/-den. mekke yerine ise -mege kullanılır. ùahıs: -sı/-si (oda-sı) Ünsüz ile biten gövdelerde I. gerek temel sözcü÷e eklenmiú iyelik. örne÷in alma÷a ‘almaya’. tepe-de taú-tan. ko ‘göz’. -ları/-leri Ço÷ul -mız/-miz (oda-mız) -ñız/-ñiz (oda-ñız) -sı/-si. Burada bazen bir –a çıkması (türemesi) da kullanılır: ølyas-alar ‘ølyas ve onun çevresi’. Ad durum kategorisi: 6 biçimi içermektedir. ùahıs: -m (oda-m) II. -lar eki onların bollu÷unu ifade eder: qar-lar. Ekler Yalın durum ølgi durumu -nıñ/-niñ Örnekler taú. Özel isimlerde ise -lar onların çevresini ifade etmektedir: Asan-lar ‘Asan ve onun çevresi’ (ailesi veya arkadaúları). ùahıs: -ıñ/-iñ (aú-ıñ) III. -ları/-leri (oda-sı/oda-ları) . -tan/-ten øsimler ço÷ulda da adı geçen örneklere göre çekimlenmektedirler.onun bütün sınıfını. Sayısız eúyalar ve olaylar adlandırıldı÷ında. ùahıs: -ñ (oda-ñ) III. aynı zamanda çift organları ifade eder: ayvan ‘hayvan’. ço÷ulluk ve sayı eklerine ad durum eklerinin eklenmesi ile oluúmaktadır. Tekil Ünlü ile biten gövdelerde I. gerek temel sözcü÷e.

Burada birinci ve ikinci kiúi iyelik ekleri düúebilir: köyüñüz veya siziñ kóy ‘sizin köy’. sık olarak kısa bir biçimde kullanırlar: baba-sın ‘onun babası’. Akraba ve vücut organ adları. iyelik eklerinden sonra da kullanılabilir: babam-lar ‘baba tarafından akrabalar’. -(a)mamazlıq/-(e)memezlik: Hareketin olumsuz adlandırılması anlamı.: Küçültme. Yalta-lı. Onun çekimlenmesi ise eylem bölümünde ele alınmaktadır. meslek anlamlarını ifade etme vb. aú-ları) øyelik biçimindeki isimler sık olarak ilgi durumundaki uygun kiúi zamirleri ile de kullanılır. . a÷zım ‘benim a÷zım’. aúa÷ıdaki en çok kullanılan sözcük türetme eklerine sahiptir: 1) Adlardan ad türeten ekler: -lıq/. faaliyet esnasına göre iú.cı/-çı eki ile aynı anlamda satıcı. eúyaları saklama adlarından depo anlamı – tuz-luq. iyelik ekleri ile kullanılır: ana-sı ‘onun anası’. Akrabalara hitap edilirken iyelik eki düúebilir: Baba! Güney a÷ızlarında ismin ço÷ulu.: Co÷rafî adlardan yapılan sakinlerin adları anlamı: koy-lü ‘köylü’ koy’ den.(aú-ı. III. a÷ız’dan. kiúi iyelik úeklinin yükleme ad durumu. görevlendirme anlamı – a÷ız-lıq. tuz’dan. sevgi anlamı: -odun-çıq. baúka bir biçimi de -a ünlüsünün eklenmesiyle: kardaú-ıñ-a-lar ‘senin kardeúlerin’ (çevresi ile birlikte). 2) Eylemlerden isim türeten ekler: -(y)ıcı/-(y)ici. kiúide ad durum eklerinden önce bir n ünsüzü de eklenmektedir: baba-sı-n-a.. -cı/-çı/.: oduncı ‘oduncu’. Birinci ve ikinci kiúi eklerine sahip olan yönelme durumunun dıúında iyelik úekilleri. adı geçen úemaya göre çekimlenir: -a/-e baba-m-a. atama.: Belli bir e÷ilim. III.. Sözcük türetme: øsimler. -lı/.. Yüklem olarak kullanılan isim. fikir-leriñe ‘senin görüúlerine’. odun’ dan.: Eklendi÷i ismin bollu÷unu bildiren yer adları anlamında – a÷açlıq. baba-sı-n-da... meslek. iú anlamı – oca-lıq ‘hocalık’ oca’ dan. yüklem kategorisine dâhil edilebilir. .. tayin etme.. görev. a÷aç’tan. -çıq/.. sat-’dan. baba-sı-n-dan.

. hareketin taúıyıcısı anlamı ile. aq’tan.. Fonksiyona göre isim olma durumu (Okkozional substantif)*: Bütün isim olmayan sözcük öbekleri.. örne÷in. qıç. aynı bir anlayıúa ait olan kiúiyi ifade eden anlamı ile. soy’ dan.. qur’dan .. anlaúmamazlıq. “verilerden oluúan” anlamlarını bildiren türemiúleri yapar.. -t.. beú saatlıq iú. küçültme eki -aq/-eq yolaq ‘úerit. yer. -qı/-÷ı/. -lı. ora’ dan.. -ı/-i. keç’ten. Sözcük türetme: Sık kullanılan ekler: 1) øsim tabanlarından: -lıq. vs. isimlerden farklıdır: 1) -ca/-ce. qanı/-÷an. sıfatın ilk hecesinin tekrarı ve bu hecenin sonundaki ünsüzün de÷iúimi ile oluúur: apaydın ‘çok açık’. kiparisli (úeñ alleyalar) ‘(úen park yolları) uzun kavak ve selvi a÷açları ile çevrili’.. yüksek selibi.: øsimlerden ve söz birleúmelerinden “sahip olan”.. beyaz kase).. Örne÷in. yaú’. kur-÷an ‘büyük tepe’. anlaú-’ dan.. § 8. aqbardaq ‘kardelen çiçe÷i’ (harfiyen.tükenmemezlik ‘tüketilmezlik’ tüken-’ den. sonuç.. * . ad. kuz-lük ‘son bahar için göz önünde bulundurulan’. yüksek Türkçede sıfat veya zarf olarak da kullanılan isimler kastedilmektedir (Mehman Musao÷lu). Analitik isimler aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Unsurları eú anlamlı ve zıt anlamlı iliúkilerde olabilen ikili birleúmelerden: çanak-çölmek (<çömlek) ‘kap kacak’.. Nitelik alâmetinin çok oldu÷u güçlendirici pek edatı ve çoq. çizgi’ yol’dan vs. “kendinde birleútiren”. Az kullanılan ekler: Adlardan isim türetme ekleri: -daú aynı bir kökene. dım’dan . dım-lı ‘nemli.. Söz birleúmeleri –tamlamalar– bölümü). 2) Deyimlerden (tabirlerden): balqurt ‘arı’ (harfiyen. -ın. tim-tik. -caraq/-cerek. aq-ın... keç-it. 2) Alâmetin bütünlü÷ü anlamını ifade eden sıfatlar. isim yerine kullanılabilir ve dilbilgisel isim kategorilerini kabullenir. bal kurtçu÷u).. -ça/-çe ekleri: Alâmetin bütün olmayıúını ifade eder –accıca ‘yeterince acı’. renk bildiren -kog-ültüm ‘mavimtırak’. Eylem tabanlarından: -qı/-ıq/.. –accı–caraq ‘biraz acı’. soydaú. -ıltım (4 varyantta). eúya silah. ora-q. ‘nem’..... yaman sıfatları veya onların birleúmesinin yardımı ile ifade edilir: pek (veya çoq/yaman) buyuk ‘çok büyük’ (karúılaútırma dereceleri türemiú úekilleri üzerine bkz... Sıfat.: hesabı yapılmak anlamını ifade eder.

-qır/-kir. baba ve iki o÷ul.: –lı Topluluk anlamı ile –babalı o÷ul-lı (eki koylü). -qın/-kin..: Yerleúme. -k.: Özel bir anlamı: sessiz. Örne÷in.) deki (úarait) ‘benim. duygulu’. konuúma sırasında sözü geçen eúyanın baúka birisinin oldu÷unu ifade eder.. -sız. yetenek.. kuçü(k) -çik (gövdedeki -k.. örne÷in. -imiz vs. -÷ır/-gir. c) Eylem tabanlarından -çaq/-çek (vasıf. qarlı-buzlu (tepeler). -(a)vuq. -day (sesbilgisel varyantları olmaksızın) ekleri de çekimyapım eklerine dahil edilebilir. Adı geçen ekler. -ı. Örne÷in. qaq. -nıñki.... -iñ. kiparis’den. Az kullanılan ekler: a) øsim tabanlarından -ki/-qı (zaman ve yer anlamı): dün-ki ‘dünkü’ dün’den. -÷ın/-gin vs. Bizim ev(imiz)de kop xalq otura.. -q. hızlı’. onun derece derece inme yahut kalkmasını ve bollu÷unu ifade eder.. yapım eklerinden farklı olarak zamirlere. yaúav-çan ‘diri. -ek. 2) Eylem tabanlarından: -(y)ıcı/-(y)ici/-(y)ucı/-(y)uci– nitelik. -lı. ses’ ten. ‘kısa’. ‘yaúam’. yalınayaq. aúıq-’tan ‘acele etmek’. b) øsim (eylem) tabanlarından -çan/-çen (vasıf anlamı): aúıq-çan ‘aceleci. Bu tür sıfatlar..selibi.. Deyimler: açko ‘açgöz’. canlı’ yaúav’dan.. .. tıú-qı ‘dıú’ tıú’dan. (-çaq ekinin anlamı ve bunun yanında alâmetin durumu). -÷aq. sempati anlamı ifade eder. qısqa-çıq ‘kısacık’. ‘küçük’. -daki. alâmetin çoklu÷unu. Eú anlamlı ve zıt anlamlı ikilemeli birleúmeler: yañı-eski ‘yeni ve eski’.. otkür ‘keskin’. senin.. herhangi bir isme ve onların iyelik úekillerine eklenebilir. qara-qara (bulutlar). -çıq. -aq. qısqa’ dan. sizin-ki-n-de (-ki hâl ekinden önce n ünsüzünü alır) de az degil. sez-gir ‘hassas. -daki eki eúyanın yerinin alâmetini ifade eder: ev(-im.. -çıq. meyil anlamı): maqtançaq ‘övün÷en’ maqtan-’dan ‘övünmek’. yetenek anlamı ifade eder: bo÷-ucı ‘bo÷ucu’ bo÷-’dan ‘bo÷mak’. yan÷ır-avuq ‘çınlayan’. nıñki eki. -q ünsüzleri adı geçen ekten önce düúer) kuçük’den. Analitik sıfat úekillerinden aynı bir sözcü÷ün tekrarı ile yapılan türü göstermek mümkündür.. qara’dan.

doksan. yarı ölü yarı diri’. kaçıncı? ‘kaçıncı?’. mecâzi anlamda ise tamlayan olarak kullanılır: yarı olü ‘ölümcül.) day ‘gibi’ (benim.. Bunun yanında zamana. beú yu vs. Herhangi bir úeyin yarısı. buçuksuz sayıların tümünde buçuk sayısı ile: eki yü . Bölme (ayrıútırıcı) sayıları. paydalardan (bulunma ad durumunda olan) ve sayılardan (yalın durumda olan) yapılar: beú-te uç. Bir kelimesinin baúka kullanım hâlleri de bulunmaktadır: bir ayttım. bütün derecelerde derecelerin sayılarının adlandırılması: dörder yu . hesaba göre belirlenen sayı türleri de adı geçen eklerin yardımı ile ortaya çıkar: ilk-inci ‘birinci’. Örne÷in. Belirticiden sonra kullanılarak onun mantıkî ayrıcalı÷ını ifade eder: qart bir adam ‘ihtiyar bir adam’. beú. qırq. yu . -(ı/u)ncı. yaú derecesine. Sıra sayıları. eki ayttım ‘ben ona iki kez söyledim’. -larca/-lerce ekleri. baba (-m. asıl sayılardan -av/-ev eki ile oluúur: ek(i)-ev . onun vs. biñ. otuz. derece adlarından sayı sıfatları yapar: on-larca (defa). Bir sayısı ayrıca belirsizli÷i ifade eder: bir qart ‘bir ihtiyar’. Analitik úekil ise aúa÷ıdaki úekilde oluúur: beú-beú. Topluluk bildiren sayılar. asıl sayılar isimleúe de bilir: onlar. elli. doquz. uç. soñ-uncı ‘sondaki’ ortancı ‘ortanca’. iyelik eklerini alarak ço÷ulluk anlamını ifade eder: ekisi. -(i/ü)nci eklerinin sondaki sayı unsuruna eklenmesiyle yapılır: eki yu altı-ncı. on. aynı zamanda yarım-úar. seksen. sondaki sesi ünlü olan asıl sayılarına ise -úar/-úer eklerinin eklenmesi ile yapılır: bir-er. yarım kelimesi ile ifade edilir: yarım saat. eki. § 9. -sı vs. senin. altı-úar. Birleúik sayılarda ek.) baba gibi. -day eki.on beúer buçuq. on bir. eki biñ vs. -ñ. sekiz. altmıú. birday ‘aynı’. sondaki sesi ünsüz olan asıl sayılarına -ar/er. zaman bildiren adlardan: saatlerce ‘saatlerce’. yetmiú. yedi. yigirmi.bizim’ vs. on eki vs. Sayı: Asıl sayılar: bir. adı geçen kelimeye yakın anlamda yarı sözcü÷ü (tamlanan fonksiyonunda) kullanılır: bereketniñ yarısı ‘mahsulun yarısı’. Türemiúler isimleútikçe -larca’nın yerine çok kelimesi ile kullanılan analitik ifade geçer: çoq biñler. sondaki sayıya eklenir: uc yu qırq yedi-úer. Kesir sayıları. benzeyiúe göre ortaya çıkan alâmeti ifade eder. altı. bir-eki söyleúmek ‘birisi ile biraz konuúmak’. asır-larca ‘asırlarca’. Asıl sayılar çekimlenebilir. dört. yü -yü . biñlerce (seyirci) ‘binlerce seyirci’. Asıl sayılarda ‘yarım’ kelimesi buçuq sözcü÷ü ile ifade edilir: dört buçuq ‘dört buçuk’.

üçüncü kiúilerin tekili yönelme ad durumunda bir istisna oluúturur (tekil I. úu. Pratik olarak altı. §10. biz. tekil II. Hesap ifade eden belirsiz birimler. Bu zamir. ana o. belirtici fonksiyonunda Rus dilindeki ‘sad. bu-nıñ. Dönüúlü o ‘kendi’ zamiri. o. Zamir: Kiúi gösterenler: Men. olar. Genellikle ise bu anı göstermek için bu zamiri kullanılır: bu yıl. oyle (daha uzak. aynı zamanda bizler ve sizler úeklinde de kullanılarak birden çok kiúinin bulundu÷unu. úahısta: oña). bu-n-dan. úu-nlar. ikilemeli olarak verilir: deste deste gul. ço÷unlukla iyelik eki ile kullanılır: uçevi ‘onların üçü. aynı úemaya uygun olarak úu ve o zamirleri çekimlenir. Birinci ve ikinci kiúi zamirlerinin ço÷ul biçimi. bu-n-da. uç-ev ‘üç kiúi’. mına bu (daha az buna bu). bu-ña. eki sürü sı÷ır. úu daqiqa(sı). ikinci kiúide ise saygıyla hitap etmeyi de ifade eden biçimlere sahiptir. oz-üñ-niñ-ki vs. sen. tekil III. siz. øúaret zamirlerine aynı zamanda aúa÷ıdakiler de dâhil edilir: mın-a. yedi sayılarına kadar adı geçen ek. úoyle. kısa olarak ise. Yalnız I. mınavı (<mına bu) ve anavı. úahısta: saña. bu-nı. sobstvennıy’ kelimesinin anlamına uygundur: o elimnen ‘kendi elimle’. o-lar. Hesap ifade eden birimler (numaralanma sözcükleri) ölçü adları fonksiyonunda kullanılır: elli baú qoyun. úahısta: maña. bizim) ve birinci. ikinci. onlardan üçü’. anav (<ana bu) úekilleri de aynı anlamda kullanılır. Kiúi zamirlerinin çekimlenmesi. Yönelme durumu: oz-üm-e ‘kendime’ vs. øúaret zamirleri: Bu. Çekimleme úeması: bu. an-a ve türemiú olarak. isimlerin genel úemasına göre ortaya çıkar. Yakındaki durumu veya olayı göstermek için bu yerine úu kullanılır. belli . ana úu. Ne içün iúini taúlap kettiñ? Saña onı kim ayttı? (Niçin iúini bırakıp gittin? Saña onu kim dedi?) Bu ve úu zamirleri anlamsal olarak birbirine yakındır: Bu veya úu. Örne÷in.‘iki kiúi’. Ço÷ul: bu-n-lar. iyelik eki ile kullanılır ve çekimlenir: Yalın durum: oz-üm ‘ben kendim’. ølgi durumu: oz-üm-niñ ‘kendimin’. Sıfat anlamlı iúaret zamirleri: boyle. -ki morfemi ile kullanılan ilgi ad durumunun isimleúen úekilleri: oz-ümniñ-ki. o. tekil kiúi zamirinin ilgi ad durumu (menim.

qaçar. ‘hangisi’.. ve ona uygun. neday ‘nasıl’.. Çekimleme úeması: angi (-niñ. Bütün bu úekiller. Soru zamirleri: kim. bir kimse-ñ vs.. qaysımız (-nıñ. -ni. oyle-ce. ço÷ul iyelik eklerini alarak çekimlenir: “epi-miz” ‘hepimiz’.. er ‘her’.. kimiñdir.. olumsuz (at-ma-) biçimlerinde ortaya çıkar. ilgi anlamında kullanılır: kim olsa olsın. kiúi ve süreklilik kategorilerine sahiptir. nasıl. angi ‘hangi’. angimiz (-niñ. gerek sıfat fonksiyonunda kullanılır: episi seniñ gibi ‘hepsi senin gibi’ ve episi balalar ‘bütün çocuklar’. -a. qaç. Belirtme (sıfat) zamirleri: ep ‘hep’ alay. -ne)..-da. Burada da çekimleme biri/bir kimse kelimelerindeki úemaya göre olur. iç kimse//iç birisi//iç bir kimse ‘hiç kimse’. -dan). -den). onların hepsi’. qaysı-(-nıñ. episi ‘onlar. angi. -nı. kip. hem de iyelik eklerini alabilir: kim-im? kim-i?. angi-miz/qaysı-mız? Bu durum di÷er kiúilerde de böyledir. butün. b) Sıfatlaúan: bazı. Buna ba÷lı olarak.. hem çekimlenebilir. qaysı ve qaçıncı zamirleri. ne. bazı-ları. Ep úekli tümleç fonksiyonunda da kullanılır: o ep iñley ‘o hep inliyor’. gerek iyelik ekleri ile. kimdir ‘herhangi biri’. Eylemin tarz kategorisi onun olumlu (at-). bir kimse ‘hiç kimse’. ølgi zamiri fonksiyonunda da soru zamirlerinin aynısı. bil. Belirsiz zamirler: a) øsimleúen: biri(si). Ep zamiri. birev(i) (konuúma. -e. boyle-úoyle. Ne zamiri alâmetin ölçüsü anlamını da ifade eder: ne taze ot. Belgisiz ayırma zamirleri: kimi. ne. ne-si? vs. biri. kimisi. nedir ‘her neyse’. -de. epiñiz. Di÷er sıfat fonksiyonunda kullanılan zamirler. boyleliknen ‘böylece’. kim-isi?.. zaman. Eylem: Tarz. kimgedir. kimdir. ‘iç bir úey’.. Türemiú: boyle-ce. nedir. biri. § 11. -na) vs. birevsi) ‘biri’. bazı zamirinin isimleúmesi: bazı-mız. cümle (eski) ‘bütün. er bir ‘her bir’.. qaysı. iyelik eklerini alabilir ve çekimlenir.yardımcı eylemi ve yukarıda adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli ile (ata bil-) oluúur. eylemin olabilirlik/muktedir olmak biçimi. nasıldır/nedaydır ‘bilinmeyen bir úekilde’. kim. tüm’. . Episi zamiri gerek isim. qaçıncı.olmayan veya söz konusu olmuú).. Olumsuz zamirler: iç ‘hiç’. gerek iyelik ekleri olmaksızın kullanılır: bir kim-sem. kimimizdir ‘bizden birisi’ vs.

-sıñız/-siñiz -lar/-ler Ço÷ul økinci tipin biçimleri. Kırım Tatarcasında 5 eylem kipi vardır ve bildirme kipinin dıúında onların her biri kendi eklerine sahiptir. úahıs: -m II. Biçim I. degil edatının ve yüklem eklerinin. úahıs: . Yüklemlik kategorisinin olumsuzluk úekli. Kiúi kategorisi.Eylemin tarz kategorisine ba÷lı olabilirsizlik biçimi ise üç varyanta sahiptir: 1) Adı geçen eylemin -(ı)p ulaç úekli+olma-. 3) -(y)ama-/-(y)eme eki ile. úahıs: –ayım/-e-yim (al-a-yım) II. úahıs: -ñ III. úahıs: -(ı)m/-(i)m II. 2) Adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli+alma-. siz oca de÷ilsiñiz vs. Biçim I. yani kiúi eklerinin yardımı ile yapılır: men oca degilim ‘Ben hoca de÷ilim’. Di÷er çekimlenen úekillere ise birinci tipin biçimleri eklenir. Tekil I. úahıs: -(al) III.ø II. örne÷in: atıp olma -//ata alma -(daha çok birleúik úekilde atalma)//atama.‘atamıyor’? ùahıs kategorisi iki úekle sahiptir: Tekil I.úahıs: -sın/(al-sın) Ço÷ul -a-yıq/-e-yiq (al-a-yıq) -(ı)ñız/-(i)ñiz (al-ıñız) -sınlar/-sinler (al-sınlar) . úahıs: -q/-k -ñız/-ñiz -lar/-ler -(ı)ımız/-(i)miz -sız/-siz. usûlen dâhil oldu÷u yüklemlik (yüklem fonksiyonunda kulanım úekilleri olarak biliniyor) kategorisi ile uygun düúer. Eylemin emir kipi di÷er bütün kipler ve zamanlar gibi. eylem tabanından oluúur ve çekimleme tablosunda ikinci kiúi tekili ifade eder. bildirme kipinin geçmiú zaman ve úart kipinin zaman gövdelerine eklenmektedir. úahıs: -sıñ/-siñ III.

ba÷lı ve alıúılmıú oldu÷unu ifade eder. genellikle gazete ve resmî yazılarda kullanılır. øsmail geliyor’. Tekil I. bunun yanında -sana/-sene edatı ile. bar.Olumsuzluk úekli de aynı úema üzere oluúmaktadır. ol-.. úahıs: almaqta-m ‘alıyorum’. (al-. qal-çı ‘kal’. kiúi -çı/-çi veya -sa/-se edatları ile. Di÷er tarzlardan da eylemin emir kipi gösterilen úema üzere oluúur. Olumsuz úekil de adı geçen úemaya göre oluúur: al-ma-y-ım. yatsana kullanılabilir. úahıs: al-a. qalsa(úunı) ‘sen de kalsaydın’. iste-y-ler ùimdiki zaman. 2) -ıp/-ip (sınırlı hareket için). II. al-ma-y-sıñ vs. -a/-e/-y (sınırı göstermeden yapılan bir hareket için) + yat yardımcı eylemi: +tañ a÷ara//+tañ a÷arıp yat-a ‘gün a÷armak üzere’.. Bildirme Kipi ùimdiki ve gelecek zaman úekilleri: ùimdiki zamanın iki úekli vardır: 1) -a/-e/-y (-y ünlü ile biten eylemlerde kullanılır). mı edatının kiúi úeklinin sonuna eklenmesi ile yapılır: alayımmı. Çekimleme: Tekil I. øste÷i ve ça÷ırıúı güçlendirmek için II. ber-. -maqta/-mekte úimdiki zaman úekli. úahıs: almaqta vs. Eylemin bütün úekillerinde soru úekli. III. .vs. iste-y-si(ñi)z al-a-lar. úahıs: ala-m ‘ben alıyorum’ iste-y-im ‘ben istiyorum’ II. dar kaynaútırıcı sese sahiptir. uslûbî bir olgu olmakla birlikte. almayıqmı vs. Özel durumları ifade etmek için desene (de ‘söyle’) ‘söyleyin Allah aúkına’ kullanılır. iste-y Ço÷ul al-a-mız iste-y-miz al-a-sı(ñı)z. økinci úekli øngilizcedeki present continuous tense biçimine yakındır. aynı zamanda sürecin kurallara uygun. Geniú zaman temel eki -(a)r/-(e)r. úahıs: al-a-sıñ. sık olarak alıúılmıú veya daimî bir hareketi ifade eden geniú zaman gibi kullanılır. úahıs: almaqtasıñ.) gibi tek heceli eylemler -(ı)r. iste-y-siñ III. Ana Smail kele yatır ‘øúte. Geniú zaman (veya úimdiki-gelecek zaman) konuúan açısından önceki hareketin besbelli oldu÷unu.

úahıs: al-aca÷-ım II. kesinlikle gelecekte yerine getirilecek bir hareketi ifade eder ve acak/-ycaq.geçmiú zaman úekli. Aynı úemaya göre sondaki ünlü ile kullanılan eylemler çekimlenir: men dinleyceg-im vs. úahıs: alır-sıñ III. Tekil I. úahıs: alma-m II. úahıs: alır-ım II. úahıs: al-acaq-sın III.Tekil I. úahıs: almaz-sıñ III. úahıs: alır Ço÷ul alır-mız alır-sı(ñı)z alır-(lar) Olumsuz úekil -maz/-mez úekline sahiptir ve aúa÷ıdaki biçimde çekimlenir: Tekil I. geçmiú zamanda isim soylu yüklemin . úahıs: al-acaq Ço÷ul al-acaq-mız al-acaq-sı(ñı)z al-acaq-(lar) Birinci tekil kiúi -ı/-i ünlülerinden önce sondaki -q veya -k sesi tonlulaúır. Olumsuz úekil: al-ma-y-ca÷-ım. Geçmiú zaman úekilleri -dı/-tı eki ile kullanılan geçmiú zaman geçmiúte yerine getirilmiú hareketi ifade eder. úahıs: aldı-m II. úahıs: aldı-ñ III. úahıs: aldı Ço÷ul aldı-q aldı-ñız aldı-(lar) Olumsuz úekil de aynı úemaya göre yapılır. Gelecek zaman. al-ma-y-cak-sıñ vs. Eylemin e. úahıs: almaz Ço÷ul almaz-mız almaz-sı(ñı)z almaz-(lar) Birinci kiúi biçimdeki almaz-ım diyalekt úeklidir. ecek/-ycek ekinin yardımı ile oluúur. (Herhangi bir sübjektif tarz nüansları olmaksızın): Tekil I.

almaycaq edim vs.ú.ba÷lamı olarak kullanılmaktadır. -a edi úeklinin üslûbî paralel kullanılan úekli -maqta edi’ dir. geçmiúteki yerine getirilmesi icap eden veya yerine getirilmesine hazırlık hareketini ifade eder: Tekil I. geçmiú zamanda (edi) geçmiú zaman tabanlarının e-yardımcı eylemi ile birleúmesinden oluúmuútur.ú. Tamamlanmamıú bir hareketi onun sonuçlarına veya bilgilere göre netice çıkarılarak ifade eder. Ö÷renilen Geçmiú Zaman. geçmiúteki belli bir hareket anını ifade etmektedir.ú. II.ú. II. III.ú. úahıs: al-÷an-ım ‘almıúım’ II. II. ala yatır edim vs.ú. edim ‘ben oldum’.ú. k. alacaq edim ‘Ben alacaktım’. ö÷renilen geçmiú zaman tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır ve önceden veya di÷er geçmiú zamandaki hareketten önce yerine getirilen bir hareketi ifade eder.ú. Geçmiúte gelecek veya niyet anlamı. men .ú. ú. almaz ediñ vs. aoristin olumsuz tabanından oluúmaktadır: Tekil I.ú. II. geniú zaman tabanı+edi úeklinde yapılamaktadır ve o. ala ediñ vs. ú. gelecek zaman olumsuz tabanından yapılmaktadır: Tekil I.ú. Belirtili úimdiki zamanın hikâyesi. -acaq+edi tabanlarının birleúmesinden oluúmaktadır ve bu úekil. ala (olumsuz úekli almay) edim ‘Ben alıyordum.ú. Çünkü onlar. Ö÷renilen geçmiú zamanın hikâyesi.ú. úahıs: al-÷an-sıñ III. geçmiú zamana götürülmüú aoristin (geniú zaman tabanının) ifade ettti÷i anlama sahiptir. -a+edi úimdiki zaman tabanından oluúmakta ve dilde gösterilen. almaqta edim ‘Ben (o zaman) alıyordum. I. II.ú. úahıs: al-÷an Ço÷ul al-÷an-mız al-÷an-sı(ñı)z al-÷an-(lar) Bildirme kipinin di÷er zamanları. alır ediñ vs. II. Tekil I. birleúik kabul edilebilir. úimdiki zaman tabanlarının yat+edi úekli ile birleúmesinden ibarettir: Tekil I. Belirtili úimdiki zaman hikâyesinin di÷er úekli. alacaq ediñ vs. alır ediñ vs. alır edim ‘Ben alırdım’. almaz edim. II. edi vs. -qan/-ken ekleri ile ifade edilir. Tekil I. Olumsuz úekil. Belirtili úimdiki zaman hikâyesi. Teklik -I. olumsuzluk úekli. Tekil I. Örne÷in. ediñ. alır edim ‘alırdım’. Belirtisiz imperfekt de aynı zamanda Rus dilindeki dilek kipine uygun düúer: Tekil I. Tekil I. almaqta ediñ vs.

herhangi bir zamanda temel cümlenin yükleminin zamanına uygun olarak úartlı bir hareketi ifade eder. Uzak geçmiúte vuku bulan bir hareketi ifade eder. Örne÷in. (men) almalı-m ‘ben almalıyım’. Geçmiú zaman. (men) almalı edim ‘almalıydım’. ú. alsa edim ‘alsaydım’. Tekil I. al-sa-m. ú. birden qapu qaqıldı ‘ben yatmıútım. (sen) almalı-sıñ vs. Tekil II. Adı geçen anlamsal dilbilgisel kategori olsa/ise.ú. ba÷ımsız olarak kullanıldı÷ında. ya kino÷a barsaq ‘ya sinemaya gitsek’. Tekil II. ú. al-sa-q vb. ne baqsın (veya körsün) ‘o baktı÷ında ne gördü’. Dil sistemindeki sübjektiflik. (sen) almalı ediñ. Her iki zamanın olumsuzluk úekilleri.ú. aldım edi ‘aldıydım’. -qay/-key. Örne÷in. genel úemaya göre gerçekleúmektedir.ú. Birinci úekil. Olumsuzluk úekli. ùimdiki zaman Tekil I.yatqan edim. úudur (bina)’. ú. úart anlamını ifade eder ve isim soylu kelimelerle. Tekil II. økinci úekil (eken). al-÷ay edim/al÷aydım ‘alaydım’. kip tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır. ú. Sen koyge ketecek ekensiñ ‘Sen köye gitmeye (me÷er) hazırlanıyormuúsun’ vb. zaman tabanlarıyla ve kiplerle (emir ve úart kiplerinin dıúında) birleúir. Ço÷ul I. kiplerden farklı olarak.ú. geçmiú zamanın olumsuz gövdesiyle yapılır. II.ú. geçmiú zamanın olumsuz tabanından yapılmaktadır. genel úemaya göre oluúmaktadır. -dır úekli ile ortaya çıkan sübjektiflik pekiútirmenin kesinli÷ini veya kararsızlı÷ı ifade . al÷an ediñ vb. galiba. bilgilerin tam olmayan gerçekli÷ini veya sonuçlara göre belirlenen bilgileri ifade eder. -÷ay/-gey eki + e eylem kiúi úekillerinin yardımı ile veya qaydı birleúik úeklinden yapılmaktadır.ú. al÷an edim ‘almıútım’. Olumsuzluk úekli. II. Görülen geçmiú zamanın hikâyesi. Tekil I. Olumsuzluk úekli: al-ma-÷ay edim/alma÷aydım vs. Biz ketmeli olsaq/isek. II. “Poçta mına úu eken ‘Postahane. Çekim úeması: Tekil I. geçmiú zaman. østek kipi. III. al-sa-ñ. Gereklilik Kipi: ùimdiki zaman için -malı/-meli ve geçmiú için -malı/meli edi belirtilerine sahiptir. eken ve –dır/tır úekillerinde ortaya çıkar. ú. alsa ediñ vb. alsa. ú. birden kapı vuruldu’. Çekim úeması: ùimdiki zaman –Tekil I. geçmiú zaman úahıs eki+edi’den oluúmaktadır. II. Olumsuzluk úekilleri. II..ú. al-÷ay ediñ /al÷aydıñ vb. Kerim mında olsa/ise ‘E÷er Kerim buradaysa’. sözcükbilimsel (leksikolojik) anlamı olan bütün sözcük öbeklerini ve eylemi içine almaktadır. -sa/-se ekiyle yapılır. zaman ve istek anlamlarına sahip olur: bir de baqsa (veya körse).ú. Geçmiú zaman: Tekil I. aldıñ edi vb. Geçmiú zamanın olumlu ve olumsuz úekilleri. Teklik I. Bu kipin úimdiki zamanı. almasaydım vb. ùart kipinin tabanı. aynı zamanda birleúik biçimde de ortaya çıkar: alsaydım. ùart kipi.ú. gerçek olmayan úartlı hareketi ifade eder.

-(a)l-/-(e)l. Örne÷in. -sat/-set-.–siypa-la‘okúamak’. yollanmak’. tarihî bakımdan da sözcük türetilmesinde uygulanarak.‘girmeye zorlamak’. adlandırmak’ at’dan ‘ad.‘yönelmek. adlarla ve bildirme kipinin bazı zamanları ile birleúir. tart-qala... di÷er gövdelerde. Kerek sözcü÷ü ile oluúan terkip: mastar+kerek (bütün kiúilere göre) – çalıúmaq kerekmen (-im de÷il) ‘Ben çalıúmalıyım’ vb.– dög-mele. diñle-t. olumlu eylem gövdelerine eklenmektedir. ad-a. Onlardan ikincisi yalnız aúa÷ıdaki úekillerde çekimlenir: Geniú zaman– Tekil I. -sa-/-se-/-sı-.. belli bir ölçüde de iúteúlik eylem çatısı tamamen geliúmiútir. çaba’. kerekirim ‘gerekiyorum’. øsimlerden türemiú eylemlerden eklerle sözcük türetilmesi. ö÷renilen geçmiú zaman: Sen oña kelgensiñdir.‘çekiútirmek’.eder. kerekirsiñ vb.‘fazlaca yorulmak’ zor’ dan ‘gayret. zarurî.sondaki sesi ünlü veya l olan gövdelerde (tek hecelilerin dıúında). II. ÷ala-/-gele-. úimdiki zaman: Suv qoyadır dep belledim ‘Belki su dolduruyorsun diye düúündüm’. -lan. kir-giz. -÷ız-/-giz-. mala-/mele. 2) Çok kullanılmayan ekler: -qız-/-kiz-. landır ve -laúdır iúlevli çok kullanılan eklerin yardımı ile yerine getirilmektedir. -dır eki..‘gözlerini kapamak’ aq ‘dan’ ‘göz akı’. kir-set. di÷erleri ise geçiúli eylem yapar. -dır-/-tır-. baltala–balta’dan.. -(ı)qla-/-(i)kle-. -ıy-/-iy-.ú. ùart kipinin úimdiki zaman tabanı+kerek úekli. gereken’ sesteú sözcükleri bulunmaktadır...‘sallamak’. -ar/-er.. kerekecegim ‘Ben gerek olaca÷ım’ vb. Karakterin defalarca yapılan verimsiz úekilleri: -la-/-le. Örne÷in. ite-kle. dalgalan– dalga’dan.. Buna uygun olarak olumsuz úekil de oluúmaktadır. -ay-/-ey-.‘dinlemeye müsaade etmek’. -qala-/-kele-. bkz.‘yerleútirmek. vb. Kırım Tatar lehçesinde kerek ‘gerek. Eylemin ettirgen çatı ekleri. de÷il mi?’ vs. aqıy... -a-/-e-/-ı-.ú. Adı geçen eklerden ikinci ve üçüncüsü geçiúsiz eylem. Ses taklidi yapma ekleri: -qır. kerekmem. Örne÷in. -ar/-er-.‘ad koymak. -n-/-t vb. içeri sok-’. ye-dir. -ır-/-ir: iç-ir-. Çatı úekillerinden dilbilgisel olarak kullanım sıklı÷ı olan ettirgenlik ve edilgenlik gibi eylem çatıları. guzelleú– guzel’den vb. con-el. -la.‘yemeye müsaade etmek’.. Qasım olmalı.isim’ vb. Eylemin çatı ekleri. gelecek zaman– Tekil I. úay degilmi?’ ‘Sen galiba onlara gelmiúsindir.ú. olumsuz úekli. kerekmezsiñ vb. -an sıfat fiili: kerek-en ‘gereken’. Çok kullanılmayan ekler. -q-/-k-.– ‘itekle-’. geçiúsiz eylemlerden geçiúli eylem oluúturmuútur: qorq-ut- . lâzım’ ve kerek ‘gerekli. zor-uq. Eylemin ettirgenlik çatısı aúa÷ıdaki eklere sahiptir: 1) Çok kullanılan ekler: -t. muhakkak bir olasılı÷ın verilmesi için kullanılır.

fazla olarak pasif eylem. hızlı hareket ifade eden tep-in‘tepmek. 2) Baúlangıç. øúteúlik eylem çatısı. daha az ise dönüúlü. ol-dür. kıç atmak’. -a/-ıp ulacının yardımcı eylemlerle birleúimi aracılı÷ı ile ifade edilmektedir.. Dönüúlü eylem çatısı.‘alma÷ı kabullenmek’ (ne ise). ekinin yardımı ile ço÷u zaman karúılıklı anlamına sahip olan geçiúli eylemlerden ve ortaklaúa anlamına sahip olan geçiúsiz eylemlerden yapılmaktadır: bkz. Hareketin gerçekleúme anı ve úekilleri. Edilgen eylem çatısı.‘yenmiú’ ve di÷er gövdelere ise -l eklenir: aç-ıl-. Edilgen eylem çatısı.‘öpüú-’.‘yaúamı devam ettirmek’(anlatım anına göre). yüklem: Men oña kereken cevapnı yazdırdım ‘Ben ona gereken cevabı yazdırdım’.–az qalıp (az kaldı) ala yazdım ‘Ben nerdeyse alacaktım’. pasif baúla-n-.. ürkütmek’. -(ı)n eki ile yapılır: Adı geçen ek. sondaki sesi ünlü veya l ünsüzü olan eylemlerden: aúa-n.‘almaya baúla-’. yaúap kel. 1) Harekete yakınlık: -a+yaz. il-iú.‘korkutmak. tarafından kelimesi ile kullanılan nesne (hareketi yapan). alıp otur. harekete hazırlık: -a/-ıp+baúla-: ala/alıp baúla. . aúa÷ıdaki eklerle kurulur: -(ı)n.. qorq-uz. nesne yönelme ad durumunda (hareketi yapan). nesne yalın ve yükleme ad durumlarında (hareketin objesi).‘tehdit etmek’ qorq’dan. bazen de hızlı hareketi ifade eden eylemler yapar: Dönüúlü gizle-n-. Dönüúlü ve edilgen eylem çatı eklerinin yardımı ile birçok pasif eylemler yapılır: at-ıl-.. yürümek’) ‘fazla yüründü’. qısqara-/qısqarıp bar(gittikçe kısal-)‘kısalmak’. kır-ıl-. yüklem: Bu qarar ukümet tarafından qabul olundı. Edilgen birleúme aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin hedefi). 3) Hareketin gidiúi: a) Onun belli istikamette geliúimi: -a/-ıp+bar-.vb. Hareketin basamaklarını (safhaları) ifade eder. -ıp+otur-. gerek geçiúli gerekse geçiúsiz eylemlerden yapılabilen úekillerde belirsiz bir úahsî hareketi ifade eder: Çoqça bar-ıl-dı (bar-‘tan ‘yürü. Eylemin çatı eki ile oluúan birleúmeler aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin yapılmasını teúvik eden). Birçok eylemler pasif anlama sahiptir: bula-ú-/bula-n-. -(ı)ú. b) Daha önce baúlanmıú bir hareketin devam etmesi: -ıp+kel-.‘öldür’ ol’den ‘ölmek’ vb. op-üú. qaç-ıú-.

‘sinirlenmek’ kız-’dan ‘kızmak’. Hareketin adının aynı eylemlik (mastar) úekilleri. Adı geçen ortaç herhangi bir hareketin (durumun) özelli÷ini.‘çekip çıkarmak’.‘itmek’.‘devamlı yalan söyle’.‘telâffuz etmek’. aytıp ciber. kule bersin! ‘bırak gülmeye devam etsin!’. hareketin kararlı bir onayı veya inkârını ifade eder: kor-gen-im bar ‘Evet. Di÷er iki úekil ise iyelik ekleri ile birleúir ve iúini bilüv. -ıp otur-.‘telâffuz etmek’. -türtip al.) bar ‘var’. 3) Bir defa yapılan hareket: -ıp+al-. -n vb. ket- . aúa÷ıdakilerdir: maq/-mek. Bu úekil. -ıp ciber-. -qan-ı (-m. -yacak/ycek. baqıp tur‘bakmaya devam et-‘.‘oynaya durmak’. 6) Sükûnete geçiú (durum eylemlerinden): -a/-ıp+qal-.‘almayı bitir’. alıp çıq. -acak/-ecek ekleri ile yapılan úekiller ise gelecek zamana ait olan bir hareketi ifade eder: qaltecegimizni (qay etecegimizni’ den) bilmeymiz ‘biz ne yapaca÷ımızı bilmiyoruz’. beklenmedik bir úekilde söyle-’. -ala/alıp ber‘alıp ver-. eylemli÷i oluúturur ve çekimlenebilir. öl-mez (qaramanlıq) ‘ölmez’ (kahramanlık). kor-gen-im yoq ‘Evet ben görmedim’.c) Hareketin de÷iúmezli÷i veya daîmili÷i: -a/-ıp+tur-. aytıp taúla. ben gördüm’. 2) Çabukluk: -ıp al-. ortaç anlamında hareketin gelecekte olabilirli÷ini veya tahmin edildi÷ini ifade eder: ol-ma-ycak úey. aynı zamanda yakın geçmiú zaman ortacı anlamına sahiptir: yaz-÷an ‘yazan’.‘almak (her úeyi). -yuqlap qal‘uyuya kalmak’. aldatıp cur. Ortaç ve eylemlik (mastar): Tam bir ortaç úekli olarak -r geniú zaman aoristi ortaya çıkmaktadır. qapın al. -acak/-ycak ortacı. Ortaç ekleri: -qan/-ken. -÷an/-gen. 4) Bir defa ve çok defa yapılan hareket: -a/-ıp+ber-. Hareketin miktar niteli÷i: 1) Onun bütünlü÷ü: -ıp+çıq-. -a/-ıp+ket. oynap otur. niteli÷ini ifade eder: aq-ar (suv). Bu úekiller. yoq sözcükleri ile birleúerek. ıp taúla-. hareketin yerine getirilmesini. Birinci úekil. de÷il sözcü÷ü ile birlikte katî bir kasıtlı inkârı ifade eder: al-acak degilim ‘almayaca÷ım’. sonucunu ve hedefini ifade eder ve iyelik eklerini kabullenir: yaz-÷an-ım ‘yazdı÷ım’. 5) Hareketin tamamlanması: -ıp+bitir-. almak’. -ma/-me ve -v/ -uv/-üv. -ıp cur-. ala bitir. -acak/ -ecek. 4) Hareketin devam etmesi: -a+ber-. hareketin tamamlanması ve baúka bir duruma geçiúi. ‘bazen söylemek.(pasif eylemlerde) qıza ket. -qan úekli.

çekim örne÷ine sahiptir. –r birleúik terkibi. Olumsuz úekli. semantika-ca ‘anlamsal’.. -mayınca/-meyince.. qandan/÷andan berli ‘.. dıktan beri’. -a/-e/-y ulacından oluúur) birbirinin ardınca gelen iki hareketi ifade eder (yatıp dinlen-) ve o di÷er ulaçların de yerine geçebilir: Brakovúik olıp çalıúmaq ‘kontrolörlük yapmak’. -ın.. -qan. -çasına/-çesine (basit veya iyelikli úeklindeki adlardan türemiú). -y ikilemeli ulaç. zaman hududu.. -ça/-çe. aynı zaman anlamında -dımı/-dimi úekli kullanılır. çok defa veya uzun bir sürede yapılan hareketi ifade etmek için ortaya çıkar: laf ete ete qezmek.. daimî (veya alıúılmıú düzenli) bir duruma geçiúi ifade eder: Qartlıqta oqur yazar oldım ‘øhtiyarlıkta okur-yazar oldum’. § 12. -(y)araqtan/-yerekten) kul-erek aytmaq ‘gülerek konuúmak’. -madan. -qan birleúik terkibi. 2) Tarz hareket zarfı olarak kullanılan ulaç: -(y)araq/-(y)erek (Konuúma. prensipçe. tarz hareket zarfı anlamında. -na/-ine: aqs-ine/ters-ine. -r. Ulaç: 1) -(ı)p/-(u)p umumî ulaç. Zarf. acak/-ycak birleúik terkibi. -÷anda/gende ‘o zaman. ol.’. açıq-tan. mence(sine) ‘bence’. -acak/-ycak ortaç ekleri. onu söylerim’. -qanca/-kence. -qan÷a/-kenge//-÷anga/-genge qadar. -meden olumsuzluk úekli: bil-meden (veya bil-meerek).. -qan soñ ‘dıktan sonra’.. zamana kadar’. bir-den. hareketin sonuçlanmasına geçiúi ifade eder: Ne ko gen olsam. qanca. Ulaç terkibi ve zaman ifadesi: qandan eve /burun ‘madan önce. kundüz-ler-i vs. ‘o zaman’. eklerinden türemiú ekler: -casına/ -cesine.. -(a)r-maz/-mez olumsuzluk úekli. (-may/-mey olumsuzluk úekli.me-m üçün tipinde terkipler yapar vb. yer zarfı: -mın-da . onı aytam ‘Ben neyi gördüysem. yirmi dört saatin kısımlarının adlarından türemiú iyelik úekillerinin çoklu÷u: sabah-lar-ı. -a/-e. -÷anca/-gence ‘henüz de÷il’. Çok kullanılan ekler: -ca/-ce. öncekinin aksi olan bir duruma geçiúi ifade eder: Areket etmez oldılar. Sözcükleúmiú úekiller: -layın/-leyin zaman zarfı. Birleúik terkipler. -qanı/-keni//-÷anı/-geni kibi eklerinin ve ona eúanlamlı olan -(a)r-maz zarf-fiilinin yardımı ile ifade edilir.. herhangi bir durumun de÷iútirilmesine hazırlık anını ifade eder: Sen ne yapacak bolasın? ‘Sen ne yapmaya hazırlanıyorsun?’.eylemi ile birlikte kullanılarak hareket eden úahsın durumunun de÷iúikli÷ini ifade eden ‘birleúik terkipler’ yapar.: yaz-ın. aqúam-layın ‘akúamleyin’. 3) Zaman zarfı olarak kullanılan ulaç: -qanda/-kende.

. artı-ndan ‘arkasından’. yalın ad durumunda ifade edilmektedir: eki saat qadar (süreklilik). ustü-nde. Arapça úekillerine ba÷lıdır: úahsen. sınırını: qadar. anda ‘orada’. qayda ‘nerede’. baúı-na(-nda/-ndan): iú baúında. art-ı-na (-nda) ‘arkasına. b) Zamanın sayılmasının baúlangıç noktasını: berli/baúlap/itibaren. ustün-den. astı-na (nda/-ndan) ‘altına.. altında. çün). qarúısı-na(nda/-ndan). c) Sebep: sebep/otrü: úundan sebep/otrü ‘buna göre’. bulunma ve çıkma ad durumlarında kullanılmaktadır: ustü-ne. madan önce’. ‘nereye’ vs. tekrarlama. kun sayın ‘her gün’. 3) Yönelme (datif) ad durumu ile kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamanda veya yerde hareketin istikametini veya noktasını. -nen ‘ile. Zaman miktarının ifade edilmesinde yalın ad durum kullanılmaktadır: beú kuñ soñra/soñ.‘burada’. aylanasına (-nda/-ndan) . altından’.’ Yardımcı adlar. ogü-ne (-nde/-nden) ‘(dolaysız olarak) neyin ise önünde’. do÷ru/taba ‘istikamet’. iyelik ekleri ile yönelme. d) østisna: baúqa/÷ayrı ‘bu yerden baúka/gayrı. aúa÷ıdaki gruplara bölünmektedir: 1) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar. b) Benzerlik ve andırıú: kibi. tübü-ne (-nde. arkasında’. §13. miktar. baúında. yakınında’. yanı-na (-nda/-ndan) ‘yanında. ilâve edilme ifade eder: sayın. içinden. içi-ne (-nde). bázan. Yardımcı sözcük öbekleri (Edatlar): Gramer görevli edatlar.’ 4) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamana göre boúluktan önce gelen veya sonraki durumu: -evel/burun ‘kadar. b) Uygunluk ve ilinti kurma: -kore ‘göre. Zarfların birço÷u. -nden) herhangi bir úeyin dibini ve temelini göstermek için. yanaúası-na (-nda/-ndan) ‘(dolaysız) yanında’.. 2) Yalın ad durumunda (isim veya eylem adlarında) veya ilgi ad durumu ile (üçüncü úahıs zamirlerinde) kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Birliktelik ve topluluk: -ile (-la/-le). soñra/soñ ‘sonra’. c) Amaç: -içün (kısa úekli. aracılı÷ıyla’. ‘acaba’.

. ùunu al da get. istek ve memnuniyet bildirildi÷inde).. qa (hayret. nen/ile. iúaret etme anlamsal nüansı ile: em. tek bir eylemi ifade eder. arası-na (-nda/-ndan).... Örne÷in. ortası-na (-nda/-ndan).. op. Ünlemler: aman.. kimerde.. em de... ve em de. aydı(ñız). úu –tokta úunı! ‘dur’. sevinç bildirildi÷inde). geniúlenmiú úekilde: ya.kimerde ‘bazen.ká veya de. 2) Karúıtlık: ise. çevrede’.. tap/tam: tam bu sırada. ‘uygun olarak’... 4) ùart: eger.de. em ‘hem’.yaká. endi–ne bilmeyim endi ‘artık nasıl bilmeyelim’. mucibince ‘göre’. 6) Olumsuzluk: degil. ay (takdir edildi÷i. Emir kipi). 5) Olumsuzluk: ne.. yoqsa/yaxut/yada. boyu(nca)... 4) Detaylaútırıcı: yani. madamki.. pat. qana. da: ya men insanım da. baqayım/koreyim. ta ‘daha’: ta balalıqtan berli ‘daha çocukluktan beri’. o÷runda ‘için’... ki – em oyle sızlay ki. -sana (bkz. yoqsa(m) – qulaqlarım çınlay yoqsa(m) ‘Yoksa kulaklarım mı çınlıyor’. 2) Karúıtlık: lâkin.. Ba÷laçlar: 1) Ba÷lama: ve...hem de’. tek heceli bir yapıya sahiptirler: ünsüz+ünlü+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsüz. 5) Kuvvetlendirme: -çi. qararlarında ‘kadar (zaman üzerine)’ vb. § 14.em de (veya ve em de) ‘hem....‘etrafta. Adı geçen sözcükler.. 3) Sebep: çünki. ey. tarafından..bazen’. Taklidî sözcükler: Bunlar do÷adaki sesleri yansıtmaya yönelen.ne. ama karúıtlı÷ın güçlenmesi ile.. 3) ùiddetlendirme ayırıcı: amma (önde kullanılan)/bile (sonda kullanılan). Baúlangıçta onlar.. eúyaların durumunu bildiren sözcüklerdir.. yaygın olan ba÷lama ba÷laçları.. gü (gürültünün .. saqın. Edatlar: 1) Ba÷lama: da/de. ax..

úıp (ansızlı÷ı ifade etmek için) vb. Sözdizimsel irtibatlar.yansıması). Sürecin geçiúi. -ır/-ıl. Söz Dizimi: Kırım Tatarcasında iki çeúit sözlü irtibat mevcuttur: Morfolojik ve Sentaktik. qıbırqıbır (kaynama hareketinin yansıması). Analitik biçimler. ikincisi ise sözdizimsel iliúkilerin ifade edilmesi için hizmet eder.. Sözcük. ikileúir ve ünlü ses burada “u”ya çevriler: pay-puy (düzensiz bir gürültünün yansıması). isim veya eylemle tamlama aracılı÷ıyla birleúmektedir. mantıkî vurgu ile yüklemden önce yer alır: Bugün toplaúuv klubda olacak ‘Bugün toplantı kulüpte olacak’. Çeúitli tümce içeriklerindeki söz dizimi: Özne – zaman zarf tümleci (veya zaman zarf tümleci – özne) – yüklem. Örne÷in. -ır eki ile yapılmıú gövdeden -tı/-ti. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem. özne – zaman zarf tümleci – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. b) Tamlama aracılı÷ıyla sözcüklerin ba÷lılı÷ı: Belirtici. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. özne – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. aúa÷ıdaki biçimler veya onların biri aracılı÷ıyla ifade edilmektedir. § 15. beraber olmayan ve çok defa tekrarlanan olayları ifade etmek için köken. ilya. Dilbilgisel bakımdan bir cinsten olan tümce ö÷eleri. -dı/-di eki ile isimler yapılmaktadır: gurül’den gurülti. unsurlarının çift köklere eklenmesi yolu ile verilmektedir: úapıl-úupul (herhangi bir iúin yapılmasının yansıması). nesne. sözcüklerin de÷iúimi ve sözcük türetilmesinin analitik biçimleri. Sözcüklerin yerleúimi: a) Tümcede sözdizimi. Burada sözdizimsel olarak tamlayan durumunda olan bileúen tamlanandan önce yer alır: Belirtici belirtilenden. cılp-cılp (kelebeklerin görünüp kaybolması) vb. ıúık lekelerinin oynayıúı). mañır’dan mañırtı ‘meleme’.. aynı tamlama modeline göre birbirine ba÷lı olurlar: Ba÷çamızda üzüm. yani sözcüklerin çeúitli pozisyonlardaki kullanımı gerek yüklemsel (predikatif). gerekse adjektif (sıfat) iliúkilerinin ifadesi biçimidir. incir. Özne ile yüklemin yerlerinin de÷iútirilmesi. . tım-tım. yalt (parıltının yansıması). 1. tümceyi sıfat tamlamasına çevirebilir. tümleç veya zarf tümleci yüklemden önce gelir. birleúme veya tamlama aracılı÷ıyla yapılmaktadır. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem. Daimî olmayan. Birincisi. yalt-yult (düzensiz parıltının. er úey bar. ava serin ‘hava serindir’ ve serin ava ‘serin hava’.

"ketmek" fiili. tümleç. b) Benzeyiúe. eylem. 2. Kelime gruplarının temel tipleri. meúguliyete vb. göre kiúilerin (özel isimlerde) adlandırılması: Oçappe øslámova ‘Ö÷retmen øslâmova’. isim birleúmeleri ve sıfat sözcük öbekleri+isimler úeklinde görülmektedir. 3) Belirtili isim tamlaması. iyelik ekleri ikinci bileúene gelirken. III. aylar böyle keçti. uc araba odun. kiúide kiúiye göre gerçekleúir: Künler. 2) Belirtisiz isim tamlaması. oktábr bayramı. söz dizimi muhtevalarına göre birbirinden farklı olarak görülmekte ve belirtici (sıfat). üç úekle sahiptir: 1) Her iki bileúeni ek almadan kullanılanlar. baa kelüvi. suv degirmeni. cinse. ancak birinci ve ikinci kiúilerde. ço÷ulda birinci ve ikinci kiúilere göre uyuúmaya da bilir: Siziñ balalar (ıñız). isim ve sıfatlarla ba÷lı (tamlayan) durumundaki sözlerin ad durumu ekleriyle kullanımı. Akraba adlarının belirticisi olarak özel adlar ortaya çıkar: Fatma apay ‘Fatma abla’. milliyete. göreve. b) Onun bileúenlerinden biri ile iliúkisine göre: birlik arteli. øsimlerden yapılan birleúmeler. aynı zamanda tekilli÷e-ço÷ullu÷a göredir: Söz konusu uyuúma iliúkisi tümcenin öznesiyle yüklemi arasında olur: Sen özü qabaatlısıñ ‘sen kendin suçlusun’. kiúiye. økinci biçimde tamlanan belirginleúir: a) Onun di÷er eúyalarla (olaylarla) daimî iliúkilerine göre: kireç kesegi. ev masrafı. 1. Tamlamalar. Birinci biçimde tamlayan aúa÷ıdakileri ifade eder: a) Eúyanın ölçüsünün ve yapıldı÷ı malzemenin adı: baqır tencere. Çingene Ahmet. 3) Tümcedeki sözcüklerin birbiri ile uyum sa÷laması. Üçüncü biçimde tamlayan dilbilgisel iyelik eki ile belirginleúir ve aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: . tilki kadın. øsim tamlamasının ö÷eleri arasındaki isimler.2) Tümcedeki sözcükler arasındaki idare alâkası. aynı zamanda çekimlenen di÷er úekillerdeki tamlayan sözcüklerle yerine getirilmektedir. edebiyat ocası. çiberekçi qart ‘çiybörekçi ihtiyar’. unvana. birinci bileúene ise ilgi ad durum eki eklenir. 3. Uyuúma iliúkisi. belirticitümleç gruplarına ayrılmaktadır.

Datif grubu: yönelme ad durunu. Üçüncü tip birleúmelerde ise bileúenlerden her birinin özel belirticisinin kullanımı mümkündür: ótken yılın búyúk muvafakiyetleri ‘geçen yılın büyük baúarıları’. II. eylemden ve ad durumundaki idare edilen addan oluúur. Birinci ve ikinci tip birleúmelerde tamlayan ve tamlananların arasına di÷er sözcüklerin girmesi mümkün de÷ildir. 2) Korer-kormez sevinmek. sıfatlardan ve zamirlerden veya zarf+isimlerden (axmakçasına yalan) yapılabilir. aynı zamanda çok düz bir úekilde dizilen birkaç adjektif sözcük+isimle de oluúabilir: okuv÷a ketgen bu dört yaú yigid (sıfatfiil+zamir+sayı+sıfat+isim). Adı geçen birleúmeler. isimden oluúan sıfat tamlamalarından. Mastar birleúmeleri tâbi eden durumundaki eylemden ve ba÷ımlı olan tümleç niteli÷indeki sözcüklerden oluúur: 1) Çabuk davranmaq ‘çabuk hareket etmek’. adamnıñ degeri ‘insanın degeri’ vb. Basit tümcenin temelini tümcesel bileúenler arasındaki yüklemsellik iliúkisine (yargı ve sübjektif yaklaúıma göre) dayanan ifade modelleri oluúturmaktadır: . omür boyı inanmaq ‘ömür boyu inanmak’. § 16. osümliqe bay ‘zengin bitkisel örtü’ ve sahip ablatif grubu.a) Eúyanın eúyaya ait olması: Margubeniñ fistanı ‘Margubanın elbisesi’. bulunma ad durumunda: ‘sözünde qalmak’ çıkma ad durumunda: fırsattan faydalanmak. Aynı yöntemle üstünlük derecesinin úekillerinden biri yapılmaktadır: guzelden guzel ‘en guzel’. b) Eúyanın eúya ile daimî iliúkisi: tilkiniñ quyru÷u. yol cu mek ‘yol geçmek’. unsurun tüme ait olması. yükleme ad durumunda: erini bi mek. (ølgi ad durumu dıúında). Sondaki model üzere karúılaútırma derecesinin ifadesi yapılır: Karúılaútırma eúyası (özne) –karúılaútırılan (dolaylı tümleç çıkma ad durumunda) – karúılaútırma belirtisi (yüklem): sen ondan iúkirsiñ ‘sen ondan çalıúkansın’. Sıfat sözcük öbekleri. çıkma ad durunu: açlıktan olüm. bundan beter vb.armutnıñ qokulısı. Nesne birleúmeleri. yönelme ad durumunda: eve qaytmaq. iúke aves ‘iúe hevesli’. c) Eúyanın kendi taraflarından biri ile iliúkisi: Qırımnıñ dülberli÷i ‘Kırım’ın güzelli÷i’.

Çiçekler. 2) Belirtisiz kiúili tümceler – Bizde úay aytalar ‘Bizde böyle söylerler’. kiúide) – ortalıq (özne) qaya (yüklem) ‘etraf kayalıktır’. ve 2. kiúilerde kullanılabilir: men brigadir ‘ben úefim’. –Men isterdim. aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Kiúisiz – Bizde úay aytıla ‘Bizde böyle söylenir’. Özne ve yüklem tümcenin temel bileúenleridir. yani aynı cinsteki dilbilgisel birimler olarak kullanılabilir. 3) Ad tümce: Zal. ve 2. yapısına göre kısa ve geniú.. tuvganım (hitap). E÷er aynı cinsteki tümcesel bileúenlerin her birinin özel bir ayrıcalı÷ı söz konusu de÷ilse. Cümle.) tümce basit. .1) Analitik (yazı dilinde ancak 3. økinci derecedeki.. kiúilerde) – aqlısıñ ‘haklısın’. Bilesiñ.’ Tümcesel bileúenler. tam ve eksik yapılarda (büyük ço÷unlukla diyaloglarda) olabilir. 2) Sentaktik (1. (Sözümü kesip) ‘Sözümü keserek. cail edi ‘Elbette. Ara sözler ve hitaplar tümcenin yapısını bozmaksızın içeri÷inde yer alır: Ebet (ara söz). konuúma dilinde özne ve yüklem 1. 3) Analitik -sentaktik – sen aklısıñ ‘sen haklısın’. dolayısıyla özne ve yüklem dıúındaki tümcesel ö÷eler kullanıldı÷ında (nesne. guzellikten (çıkma ad durumu) faydalandı tek olar ‘Bu güzellik ve zenginlikten yalnız onlar yararlandılar’. a) ùahıslı yüklemsel (özne ve yüklemleri mantıkî yapıya ve öznel yaklaúıma göre belirlenen) tümceler. Tümce. o zaman bileúenlerin sonrakine gereken dilbilgisel biçim eklenir. Çiçekler’. tümcesel bileúenlerinin kullanımına göre ise tek içerikli ve çift içerikli olabilir. ba÷laçlı ve ba÷laçsız olarak kullanılabilir: Ba÷laçsız – Kolxozda egelence aqúamları teúkilâtlandırıla.. Tek içerikli tümceler. Piyano. Bu zenginlik. tümleç vb. ben senden ayrıldım’. ‘Salon. Kırım Tatarcasında sıralı bileúik tümceler ve asıl bileúik tümceler mevcuttur: Sıralı bileúik tümceler aúa÷ıdaki türlere bölünmektedir: 1.. úahıslı ve olarak kullanılan sözcüklerden oluúur. geniú bir yapıya kavuúur.. Royal. Parçalı ba÷lama usulü ile ba÷lanan sıralı bileúik tümcelerin yüklemleri. o cahil idi’. ayrıldım men senden ‘Biliyor musun sevgilim. § 17. tek veya grup hâlinde.

yan tümcenin yüklem biçimiyle. 2. Ba÷laçlı tümceler ve. ise. bazen de lâkin. 1. onun anlamı ve dolaysız söz (baúkasının oldu÷u gibi. ya o. Anlamsal ba÷lılık ile –Endi ne olır bilmem ‘Artık ne olaca÷ını bilmiyorum’. Yüklemsel (mantıkî yargı ve öznel yaklaúıma göre) ve öznesel tümceler: a) Yüklemsel tümceler (Temel ve yan tümcelerin yüklemleri eylemle ifade edilir. Örne÷in: Ir÷at–yoq– dep cevap bergen ‘Iragat yok diye cevap verdi’ (dolaysız söz – anlatım). Karúıtlık tümceleri bazen yalnız semanti÷ine göre. nesnel yan tümceyi dolaysız söz biçimine sokar. em. da/de. Nesnel tümceler: I. ocalar da tekmil degil. Bileúik tümce yan tümcelerin sözdizimsel fonksiyonlarına göre sınıflandırılmaktadır. 2. 3. Adı geçen tümceler. ‘hem’ ba÷laçlarının ve da/de. . ba÷laçlarla veya her ikisiyle ifade edilir. içerideki yerler ise bom-boú ‘Güverte tam olarak doldu. dep ulacı. b) Öznesel (temel tümcesi bütünüyle özneden veya özne gruplarından oluúan) tümceler. içerideki yerler ise bomboú’. olarnı qurslar÷a avuútırmaq kerek edi ‘Durum budur ki onları da sınıfa geçirmek gerekirdi’. bularnıñ üçi daimiy surette çalıúa ‘Sergide beú üye var. úimdi niçin vazgeçiyorsun?’ Paluba rıqmarıq toldı. b) Ulaç tümceleri: Vıstavkomda beú aza olıp. Çok úükür ki. ise edatları ve ba÷layıcı sözlüklerle biçimlenir: Sen maña söz berdiñ. dep ulacı. yoksa karúıtlık veya beraberlik ba÷laçları aracılı÷ıyla biçimlenir: Ya men beririm. ama.ya (da). onlardan üçü düzenli bir úekilde çalıúmaktadır’. konuúma (düúünüú) anlamından uzak olunca. konuúma ve düúünüú eylemleri ile birleúerek.) –Al bu ki. dram derne÷i üyeleri konser veriyorlar’. faqat ba÷laçlarıyla. yalnız anlamsal olarak veya dilde ortaya çıkan biçimsel-anlamsal ba÷lılı÷a göre ayırt edilmekte olup. oña bir úey olmadı.eylem biçiminin yardımı ile: Yan tümce –Dolaysız söz (anlatım): "Biz saçuv÷a azırmız" deyler ‘Onlar biz ekime hazırız diyorlar’. II.. Bölüútürme tümceleri ya. a edatlarının aracılı÷ıyla biçimlenir: Mektepniñ mudiri yoq.dram togerek azaları kontsert bereler ‘Kolhozda e÷lence geceleri düzenlenerek. endi quyruq bur÷anıñ ne? ‘Sen bana söz verdin. de÷iútirilmeden verilen sözü) daha da biçimsel bir kullanım niteli÷ine kavuúur. Biçimsel-anlamsal ba÷lılık ile: a) de..

b) Gerçek olmayan úart tümcesi. 5. úimdi 12 hoca var’. úunı/úurasını ba÷layıcı sözcüklerinin birleúmesi ile: ùunu qayd etmek kerek ki. anlamsal olarak ifade edilen gerçek úart tümcesi: Kordi otü patlar 'E÷er o görürse. her úey hazırdır’. 1) ùart tümcesi: a) Gerçek úart tümcesi. durum daha iyi olurdu’. evden çıkma’. c) ùart úekli farklı anlamlarda ifade edilmektedir: Kuvvetlendirici. Karúılaútırmalı tümceler. Evelde bu koyde bir oca ol÷an olsa. yan tümcenin yüklemi úart kipinde kullanılır+e÷er ba÷lacı. 2) Biçimsel-anlamsal ba÷lılıkla: berdi ‘O daha düúünece÷im dedi’. daha do÷ru uygunluk nasıl –neday ba÷layıcı sözcükleri ile birleúmede ifade olunmaktadır: ønstruksiyada nasıl yazıl÷an olsa men de . úimdi 12 oca bar ‘Önceden bu köyde bir hoca varsa. -qan alda / takdirde eylemsel ad birleúimi biçiminde: Ava yaxúı olma÷an alda (veya takdirde) evden çıkma! ‘Hava iyi olmazsa. senin günahını önceden sana ba÷ıúladım’. 3. Aynı yapı +madamki ba÷lacı: Madamki. Tümleçsel tümceler. er úey azır ‘ùunu vurgulamak gerekmektedir ki. temel tümcenin yüklemi bildirme kipinde kullanılır: E÷er kerek olsa silâ astında turma÷a azırım ‘E÷er gerekirse ben elime silâh alma÷a hazırım’. Yan tümcenin yüklemindeki edi cevher eylemi düúebilir: øúni biz ozümiz yapsaq (edi). o qadar. temel tümcenin yüklemi belirsiz geniú zamanın hikâyesi úeklindedir. Sıfat (belirteç) tümceler: 1) Ba÷layıcı sözcük ve ifadelerle (öyle bir. demek o kerçekten de kart ‘E÷er ihtiyar demiúlerse o gerçekten ihtitardır’. köylüler gök gürlüyor sanmıúlar’. qart degenler. seniñ günañnı men eve den saña ba÷ıúladım ‘Emin ol ki. nasıl) birleúmede ortaya çıkan anlamsal ba÷lılıkla: O oyle ku kü qopar÷an. vaziet daa yaxúı olur edi ‘E÷er biz iúimizi kendimiz yapsaydık. Onu daa tüúünecegim cevabını 4. yan tümcenin yüklemi úart kipinin geçmiú zamanında biçimlenir. ödü patlar. sınırlayıcı –Çuvalda olsa olsa 50 kilo bo÷day bar ‘Çuvalda olsa olsa 50 kilo bu÷day bar’. amma koylüler koq gurley bellegenler ‘O öyle gülmüú ki. b) ki ba÷lacının yardımı ile: Emin ol ki.Men o vaqıtta bugunki kuñlerni korermen dep aslı tüúünmey edim ‘Ben o zaman bugünkü günleri görürüm diye hiç düúünmemiútim’ (dep edatı hâline gelmiútir).

-qan sayın: Üzüm sarar÷an sayın iútaası daa ziyade arta eken ‘Üzüm sarardıkça iútahı daha fazla artıyormuú’. zarf-fiil úekli aracılı÷ıyla: 1600 tonna pamuq teslim etilip. degende ulacı ile: Tilki bir belâdan qaçtım degende daa bugine o÷ra÷an ‘Tilki bir belâdan kaçıp kurtuldu÷unu düúündü÷ü zaman. ondan soñ (aynı zamanda tek o zaman úekli de mümkündür) iú yoluna mindi ‘Ne zaman biz örgütlü olarak çalıúma÷a baúladık. onuñ içün de men . 4) Zaman anlamlı bileúik tümcelerin 20’den fazla çeúidi mevcuttur. o zaman iú yoluna girdi’... ben de ona göre düzeltirim’. a) Anlamsal iliúki ile: Kirdim. b) Ölçü ifade eden tümceler. tarzını ve durumunu ifade eden tümceler: a) Hareketin kalıúını ve tarzını ifade eden tümcelerin bileúenleri. 2) Teslim ve kabul ifade eden bileúik tümceler. 6) Sebep ve netice anlamlı bileúik tümceler: a) Onuñ (úunuñ) içün. candan suv÷a tüúken ‘Öyle çekmiú ki. uçurumdan suya düúmüú’. (tek). turmuúı ateú kesi gen ‘Köse o kadar kızmıú ki. madamki.ki ba÷layıcı birleúmelerle ve ki. do÷ru koyniñ çetine barır edik ‘Akúam olunca evden birlikte çıkıp.oña köre stanoknı tüzeltirim ‘Yönergede nasıl yazılmıúsa.. baqmadan birleúimi ile biçimlenir: Signallar ol÷anı alda (ol÷anına baqmadan úeklinde de olabilir) kereken tedbirlerini almadıq ‘Sinyal oldu÷u hâlde biz hiçbir tedbir almadık’. o qadar/ o derece ba÷layıcı ifadesinin yardımı ile biçimlenir: Kosa o qadar açuvlan÷an. 5) Maksat anlamlı bileúik tümceler dep unsuru ile biçimlenir: Men bunı oqusıñlar dep gazeta÷a yapıútırdım ‘Ben bunu okusunlar diye gazeteye yapıútırdın’. o zaman (vaqıt) veya ondañ soñ ba÷layıcı sözcüklerle: Ne zaman biz teúkilyatlı surette çalıúma÷a baúladıq. senelik plân uygulandı’. senelik plan eda etilgen ‘1600 ton pamuk teslim edilerek. çünki. baúka bir belâ ile karúılaúmıú’. iliúe ‘Ben girince o bana takılıyor’. sa da úekli veya qanı alda. zaman anlamında –Aqúam olsa evden beraber çıqar. b) Ne zaman (vaqıt). ba÷laçları ile: Men de "evlâd" edim. tamamı kaynamaya baúlamıú’. 3) Hareketin ölçüsünü. öyle ba÷layıcı sözcü÷ü aracılı÷ıyla birleúir: Öyle tartqan. aynı úekil+ki ba÷lacı.. c) -qanda ulacı ile: Gece ol÷anda Kose bay usulnen arançı÷a kirgen ‘Gece olunca Kosebay yavaúça odunlu÷a girdi. köyün kenarına giderdik’.

Buna ra÷men. alıú. b) dep ulacı ile: O begenmez dep endi derviú kesileyikmi? ‘O be÷enmez diye úimdi biz derviú mi kesilelim’. Massovıy iúke ke gende. úay (úunday)//úöyle ‘böyle. geliúmemiútir. Daha Altın Orda döneminde Kırım Tatarcasına geçmiú temiz Arap ve Fars alıntı sözcükleri Ekim inkılâbından sonra çok azalmıútır. Yüksek meslek okulları ve di÷er okullar için ço÷u sayıda terminolojik sözlükler hazırlanmıútır. ara. ancaq ‘ancak’. iúler daha da kötüdür’. önemli bir ölçüde. Temiz O÷uz sözcükleri: alın (mañlay ile birlikte). Bu dönemde dile enternasyonal sözcükler. nen//ile. qoz//ceviz (Arap. ekleri ile yapılan eylemlerden birçok bileúik eylemler ve eylem türevleri ortaya çıkmıútır (kooperativleútirmek ‘kooparatifleútirmek’. plânlamak’ vb. çok yürümek gerekiyordu?’. et. Kırım-Tatarcasının sözvarlı÷ı temeline göre Kıpçak tiplidir. benzeri adlandırma çoktan mevcuttur. ciber-//yolla‘göndermek’. bkz.vb. O÷uz grubu Türk dillerinin unsurlarını da içermektedir. asra-//yetiútir. bu yüzden çalıútı÷ıma karúılık hak almıyordum’. c) -qanı içün ulaç birleúimi ile: Koy yaqın olma÷anı içün (veya olma÷anından sebep). çeúitli bilimsel ve sosyal anlayıúları ifade eden kelimeler girmiútir. ayt-//söyle– ‘konuúmak’.‘yetiútirmek’. çoçqa //domuz ‘domuz’. planlaútırmak ‘plân yapmak.‘aramak’ vb. Kırım Tatar sözlü÷ünün görünüúünde de÷iúen son on yılın en yeni sözvarlı÷ında. qart ‘ihtiyar’ ve qartiy ‘ihtiyar bayan’. Bundan dolayı Kırım-Tatarcasında eúanlamlı sözcükler çoktur: tüsg // renk (Soldaki kısım – Kıpçak sözcü÷üdür. -landır/-laútır.). oca ‘hoca’ ve ocapçe (oca apte’den) ‘Hoca Hanım’. Bunun yanı sıra. öyle’. Bileúik sözcük tipinde allı-taqatlı ‘varlıklı. önemli ölçüde aúa÷ıdaki sözcük türlerinin yapılması faal bir hâle gelmiútir. Sa÷daki kısım – O÷uz) ‘renk’ – cez // baqır ‘bakır’.‘alıúmak’.eylemi ve -lan /-laú. ald//ög ‘ön’. .çalıúqanıma qarúılık aq almay edim ‘Ben de bir o÷ul idim. day//kibi ‘gibi’ vb. hâli vakti yerinde’. çoq yol cu mek kerek ol÷an ‘Köy çok yakın olmadı÷ı için. KIRIM TATARCASININ SÖZ VARLIöI § 18-19. adaq‘niúanlanmak’. Kiúilerin cinse göre tabakalara ayrılarak adlandırılması süreci. iúler daa osal ‘Kitlevî iúlere gelince.) ‘ceviz’. 7) Kelgende ulacı ile biçimlenen irtibat ve anlayıú ifade eden bileúik tümceler. endi//úimdi ‘úimdi’.

yaz-. tol-. Morfolojik úekiller aúa÷ıdaki farklılıkları göstermektedir: 1) Kiúi zamirlerinin yönelme durumunda: Güney. o÷a. yol. cayav. yıldırım. Kuzey diyalekti ise Baydar’dan Fedosiya’ya kadar uzanan deniz kıyısı ve da÷ bölgesini içine alır. tav. tolqun.tur-. sana/s . 2) Baúlangıçta t~d ses de÷iúmesi: Güney. yayan ‘yaya’. da÷. oldı/oldu. yok. Bu iki bölgenin arasındaki alanda ise Orta diyalekt otaya çıkmaktadır. yox ‘yok’. yerleúmiúlerdir. 3) Dudak benzeúmesi: Güney. Söz konusu diyalektler aúa÷ıdaki fonetik úekillere göre farklılık göstermektedir: 1) Baúlangıçta y~c ses de÷iúmesi: Güney. deñiz. oldüril-. Kırım’ın diyalektlere göre haritasını ve önemli bir ölçüde Kırım Tatar yazı dilinin sonraki oluúumunu belirlemiútir. ma÷a/ma. dal÷a. qurulıú. cay-. cıy. Orta. kumúú/kúmúú. da÷.diú.) yaúamıútır. Onların oturdu÷u yerlerdeki yer adlarının içerisinde eski Türk yer adları yoktur. dol-. tuzlux ‘tuzluk’. yol.KIRIM TATARCASININ DøYALEKTLERø ÜZERøNE KISA BøLGøLER § 20. yı÷-. kürksü . yay-. Kuzey. tütüncilik. oña. tütüncülük. gümüú/kumuú. Kuzey. tat. dur-. Milâttan önce XIX. cayav. qurılıú/qurulıú. çüriklik. . Ermeniler vb. derya-deñiz. Genuezler. tur-. una/u÷a. Sonradan Kırım'ın kırsal bölgesine Nogaylar gelmiúlerdir. kurksüz. köylü. tuzluq. koylü. Orta ve Kuzey. üç diyalekte sahiptir: Güney (Kırsal). tuzlıq/tuzluq. sa÷a/ s . saña. xuruluú ‘yapım.(ama yı÷ın). oldu. Kırım Tatarcası. Orta. cay-. dat. maña. col. durul-. tüú-. koyli. yani Anadolu’dan gelenler de gözükmeye baúlamıú ve burada uzun bir süre yaúamıúlardır. oldürül-. Kuzey. Kırsal diyalektin kuzey sınırları tahminen Evpatoriya–Biyuk–Onlar– Fedosiya–Kerç yarımadasını içermektedir. yüzyılda ikinci bin yıldan itibaren Kırım’ın bütün topraklarında Kıpçak kabileleri. dal÷a. Bunu Kırım’daki eski yer adları da kanıtlamaktadır. XV-XVI yüzyılda Türkiye’den. mana / m . cer. yer. oldı. Bunların da sınırlarında birçok a÷ız ve ayrı ayrı úiveler bulunmaktadır. dat.(bazen bana). düú-. Kuzey. Adı geçen etnolengüistik olgular. yel. tiú. inúaat’. cıy-. de-. oldüril-/oldiril-/ottiril-. tüú-. Baydar'dan Kaf (Fedosiya)’a kadar olan deniz kıyısı bölgede ise karıúık bir nüfus (Vizantiyalılar. kumüú. Orta. çürüklük ‘çürük’. yaqúı ‘iyi’. çürüklik. cel. yer. Orta. ye ‘rüzgâr’. cok – Demek oluyor ki bütün Güney úivelerinde: yipek ‘ipek’.

u (bazen ol). bu. bir vaqıtta bir terekniñ ustünde daa düñyada misli korülmegen acayıp bir quú ko gen. Bu. oyle/úay. ile. -la/le): atnan/atnen. saña yalvaram. Çoq vaqıt da÷ içinde dolaúsa da urma÷a bir quú bile tapama÷an. belki seniñ bir keregine yararım. bo/bı. Çeviri Hasan O÷lu Hüseyin Masalı Bir varmıú. ebir (<o bir). O uzun bir süre da÷larda ve ormanlarda gezip dolaútı. aburaya (<ha buraya) / abraya/abraca/ab'yerde. Bu Asannıñ da Usein degen bir o÷lı bar eken. o. Usein artıq umütini kesip baúla÷an.2) øúaret zamirleri: Güney. avu (<ha u). úay. bu(y)le.úu. bonday. u(y)le. úonday. Güney. -mın/-mı (4 varyantta) men ocamın /ocamı ‘Ben hocayım’. avucux /avuçux. bunday (ın)/bınday (ın). Bir padiúalıqta Asan degen adam bar eken. Orta. Orta. man/men. Kuzey. tütüncüdürüm ‘tütüncüyüm’. Güney. mında ‘burada’. mına. Quúnı urdım bellep alma÷a çapıp bar÷anda. úunday (ın)/ úınday(ın). Hüseyin da÷larda. merametli avcı. bir memlekette Hasan adlı bir adam yaúardı. ormanlarda avlanırdı ve bununla da geçimini sa÷lardı. avraya(avrada) (<ha o yerde)/avraca/av’yerde ‘orada’. Usein o oqını alıp avlanma÷a ketken. ama bir kuú . ilen/atla. anavı (<ana bu). abu (<ha bu). 4) Yüklem kiúi ekleri: Güney. quúnı kozlep atqan. Küçültme: abucux/abuçux. -man/-men men. Menim canımı ba÷ıúla. Usenniñ zenaatı da÷dan kiyiq ayvanlarnı avlap özüne keçinip çıqara eken. úo/úı (bazen so). Kuzey. er vaqıtki kibi. söyerde ‘burada’. tan). nan/nen daha az ilen (-lan/-len. osı.. úu. acayıp quú insan gipi söylenmege baúlan÷an. anda. mında. úayna / úaytıp (<úay etip). ana. bon. anda ‘orada’. Metin Asan O÷lı Usein Masalı Bir zamanda bar eken. boyerde. -dırsıñ. Kunlerden bir kuñ. çokluk) –ocadırım ‘Ben hocayım’. -dırım. ú. bir zamanda yok eken. Qanatından urup yaral÷an. boyle/bunday. -m –men ocam ‘ben hocayım’ -yım– men ocayım ‘Ben hocayım’. -dır. Yine bir gün Hüseyin okunu alıp ava gitti. -m önemli bir ölçüde daha az -yım (iki varyantta). ocadırsıñ ‘Sen hocasın’ vb. nen. –Ey. Orta. Orta. meni oldürme. økinci: mınavı (<mına bu). -dırıx (I. 3) Yer zarfı: Güney. Usein oqnın cayını çekip. ocaman. at. küçültme – abracıx/abraçık (-ta. men tütüncimen. úoyle/úunday. Bu Hasan'ın Hüseyin adlı bir o÷lu var idi. bir yokmuú. 5) Birliktelik edatı ile: Güney.

. A. KONDARAKø. Sintaksis. øzd. ÇOBANZADE. øli Rukovodstvo Nauçitsiya Bez Pomoúi Uçitelya Govorit PoNovogreçeski i Po-Tatarski.-USEøN A. kuú insan gibi dile gelerek konuúma÷a baúladı: "Ey merhametli avcı! Sana yalvarıyorum. kn. OLESNøTSKøY. Sevastopo . I. øSLAMOV. sb. Rukovodstvo Dlya Obuçeniya Krımsko-Tatarskomu Yazıku. SPb.-Kaya ø. RADLOV. – Vost. birden a÷açta úimdiye kadar hiç görmedi÷i acayip bir kuú gördü. Opıt Kratkoy Krımsko-Tatarskoy Grammatiki. A. Kırım Tatar ø miy Sarfı. (1873). Materialı po øzuçeniyu Krımskoy Narodnoy Poezii. ODABAù. SAMOYLOVøÇ. Obrazsı Naradnoy Literaturı Tyurkskih Plemen." Kaynaklar BODANøNSKøY. Akmesjid. Spb. Masallar. V (1896). B. K. Hüseyin oku çekerek yayı attı ve kuúu kanadından yaraladı. (1925). O koúarak kuúu almak istedi÷inde. Samouçite Turetsko-Tatarskogo ve Novogreçeskogo Yazıkov. Akmesjid. DJAMANAKLI. 1898. Grammatika Il. N. A. 2. (1937). Simferopol. (1916). Odessa. øzd. V. Ben sana gerekli olabilirim. (1941). (1868). Praktiçeskiy samouçitel turetsko-tatarskogo yazıka so slovarem i s prilojeniem turetskoy azbuki sotavil karaim. Pg. Ob-va Russkih Orientalistov.bile bulamadı. A. (1913). T. I. spb. A. Nikolaev. beni öldürme. 1875.. T. vıı.. Russko-tatarskiy Bukvar Dlya Çteniya v Pervonaçalnıh Narodnıh ùkolah Tavriçeskoy Gubernii. (1925). Tertip Etkenler. Simferopo . Hüseyin ümidini kaybetmiúti ki.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful