KIRIM TATARCASI* (Crimean Tatar Language

)
Yazan: E. V. SEVORTYAN

Çeviren: Mehman MUSAYEV*

§ 1. Kırım Tatarcası, Kırım yarımadasında yaúayan Türk nüfusunun ana dilidir. Günümüzde, Kırım Tatarlarının büyük ço÷unlu÷u Özbekistan topraklarında yaúamaktadır. Kırım yarımadasından yaúamakta olan bu halk, kendilerini Tatar nüfusu olarak “Kırım Tatarları” adıyla adlandırmıúlardır. Kendilerini “Kırım Tatarları” olarak adlandıran bu nüfus, önceleri bozkırdan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bir alanda yaúıyordu. Bozkırda yaúayan Tatar nüfusu kendini “Nogay Tatarları” olarak adlandırmıútır. Bunun yanı sıra Kırım’ın güneyinde yaúayan Tatar nüfusu, bazen “Tat” etnonimini de kullanmıútır. Kırım Tatarcası, Türk dilinin Kıpçak grubuna (Kumuk, Kırım, Karaim, Özbek dillerinin somut lehçeleri, Orta Ça÷ Kıpçak dilleri, Kuman dili) dâhildir. Adı geçen dil, ses özellikleri ve kısmen de söz varlı÷ı bakımından O÷uz grubunun etkisinde kalmıútır. Yazı dilinin özünü, onun merkezî a÷ızları (orta yolak) oluúturmaktadır. Bu a÷ız kökence Güney Karadeniz kıyılarında yer alan Kuman (Polovets) ve ona yakın olan kabile dillerine ba÷lıdır. Adı geçen a÷za, sonradan Kuzey ve Kuzeydo÷u Karadeniz kıyılarındaki artık asimile olmuú merkezî a÷ızlar, aynı zamanda daha sonraki dönemde ortaya çıkan ve merkezî a÷ızlarının etkisinde kalan Nogay a÷ızları, katmanlar olarak ilâve olunmuútur. Kırım Tatarcasının en eski yazıtları aúa÷ıdakilerdir: ‘øslam Geray’ın Polonya’ya Yaptı÷ı Seferi Anlatan’ ismini taúıyan Can Muhammed’in 1648–
1966 yılında Moskova’da yayımlanmıú olan “Yazıki Narodov SSSR: Tyurkskie Yazıki” (SSCB Halklarının Dilleri: Türk Dilleri) adlı büyük dizi eserin II. cildinde yer alan ve Rusça olarak yayımlanan bu yazı, 1990’lı yıllarda TøKA ve Türk Dil Kurumunca yürütülen “Ortak Türkçe Projesi” çerçevesinde ele alınmıú ve Mehman MUSAOöLU tarafından Türkçeye çevrilmiútir. Söz konusu eser, Kırım Tatarcasının dilbilgisini tümüyle içerdi÷inden bir monografik kitap niteli÷i taúımaktadır. Bundan dolayı yazarın üslubu muhafaza edilmiú, paragraflar simge ile iúaretlenmiú, Kırım Tatarcası alfabesindeki bazı harflerin latin alfabesindeki uygun karúılıkları kullanılmıútır. * Prof. Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça÷daú Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Ö÷retim Üyesi, mehman@gazi.edu.tr
*

1649 yıllarında XVII. yüzyılda yazdı÷ı eseri; XVIII. yüzyılda yazılan1 Seit Muhammet Riza’nın 2 Essebu’s-Seyyar ‘Yedi Gezegen’ isimli eseri; ElMuhit-ul Burhanî3 ‘Kanıtlar Okyanusu’ isimli eserdir. Adı geçen yazıtlarda dönemin Osmanlı Türkçesinin etkisi de görülmektedir. Kırım Tatarlarının standart yazı dili, sonraki dönemlerde de mütecanis olmamıútır. Standart dilin bir kısmı (basın, yayın, gazetecilik, e÷itim literatürü) Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin Osmanlı Tanzimat-dönemi kastedilmektedir– M. Musao÷lu) belirli bir úekilde etkisi altında kalmaya devam etmiú;4 di÷er kısmı ise bir bütünlük göstermekle beraber, o da bütünüyle dıú etkilerden uzak kalamamıútır.5 Tatar yazı dilinin mütecanis olmayıúı, Ekim inkılâbından sonra on yıl daha devam etmiútir. Ancak 30’lu yılların ortalarına do÷ru yazı dilinin diyalekt temelleri belirlenmiú ve Kırım Tatar yazısının Rus alfabesine geçmesi ile birlikte, Kırım Tatar yazı dilinin önemli belirtileri ortaya çıkmaya baúlamıútır. Kırım Tatarcasının sistemli olarak araútırılmasına, ilk olarak, Sovyet döneminde baúlanmıútır. Bu iú, önce M. V. Frunze adlı Pedagojik Üniversitesinin Do÷u Bölümünün (sonradan Tatar) Tatar Dili ve Edebiyatı dalında, özellikle 30’lu yıllarda oluúturulan A. S. Puúkin adlı dil edebiyat bilimsel araútırma enstitüsünde yapılmıútır. Bu dönemin en büyük bilimsel çalıúmalarından biri, 1935–1936 yıllarında Prof. Dr. N. K. Dmitriyev’in baúkanlı÷ında, Kırım’ın bütün topraklarında yapılmıú olan diyalektolojik gezi araútırmasıdır. Kırım Tatar yazı dili, 1928 yılına kadar, di÷er Türk dillerinde oldu÷u gibi, Arap alfabesini, 1928 yılından 1938 yılına kadar Lâtin alfabesini, 1938 yılından itibaren de Rus alfabesini kullanmıútır. Alfabe:
Burada Han damgalarını, tartıúmasız olarak Kırım Tatarcasına dahil etmek mümkün de÷ildir. Adı geçen damgalar ve henüz Abu Hayyan’ın bulunmamıú olan ve Muhammed Salih’in bahsetti÷i eser, P. M. Melioranskiy’in Türk Dili Üzerine(SPb, 1900 s. X, dipnot 1) eserinde hatırlatılmıútır. 2 M. A. Kazım-bek. Asseb o-sseyyar, ili sem planet... (Asseb O-Sseyyar Veya Yedi Gezegen) Kazan, 1832. 3 Adı geçen el yazması, 4 cilt olarak Abdul Lutfulla ølhak tarafından yazılmıú ve 1735 yılında Selamet Girey Han tarafından Bahçesaray “Zincirli” dinî akademisine hediye olarak verilmiútir. Bu satırların yazarı, adı geçen el yazmasını økinci Dünya Savaúından önce Kırım Merkezî Arúivinde görmüútür. 4 bkz. Kırım Tatarcasının ilk gramerini yazmıú (1909 y) ø. Gaspıralı’nın yayımladı÷ı “Tercüman” gazetesinin dili. Adı geçen gramer Bolúevik dönemine kadarki Rusya’da “Usul-i Cedid” diye adlandırılan yeni e÷itim yöntemi ile yazılmıútır. 5 bkz. ø. Gaspıralı’nın faaliyetine muhalif olan Mediyev grubunun yayımladı÷ı “Vatan Hâdimi” gazetesinin dili.
1

a(a), ë(yo-ö), (l), (s), (c),

(b), (d), (j), (k), (m), (p), (t), (ts), (ú), (yu-ü),

(v), e(e-ye), (z), (q), (n), (r), (u-ü), (ç), (úç), , (ya)*

(g), (i), (ñ), (f), (ı), - ,

(÷), (y), o(o-ö), x (e), ,

SES BøLGøSø § 2. Kırım Tatarcası, 3 sesbilgisel belirtiye göre 8 farklı ünlü foneme sahiptir: Damak Ünlüleri: /e/ (sözcük ve hece baúında /e/ ile yazılır), /i/, /ö/ (genel Türkçedekinin aynısı: /ö/, aynı zamanda /yo/), /yu/ (genel Türkçedeki ü, sözcük ve hece baúında ise - yu) ve damaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /o/, /u/; Dudak Ünlüleri: /o/, /ö/, /u/, /ü/ ve dudaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /e/, /i/; Geniú: /a/, /e/, /o/, /ö/ ve dar: /ı/, /i/, /u/, /ü/. DÜZ Geniú Ön Arka e a i ı Dar ö o YUVARLAK Geniú ü u Dar

Tablo 1: Ünlülerin Sınıflandırılması

*

Kırım Tatarcası Kiril alfabesinin karúılı÷ı, Prof. Dr. Ahmet B. ERCøLASUN’un “Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri” (Kültür Bakanlı÷ı, Ankara, 1993, s. 20) kitabından ( , , harflerinin dıúında) verilmiútir. Metinde Kırım Tatar alfabesindeki harfler, söz konusu karúılıkları ile ( , , dıúında) ifade edilmiútir. - , - , - fonemlerinin yerine kullanılan bazı ünsüzlerin ve ünlülerin, zayıf ve yüksek sesle telâffuz edilen bazı ünlülerin üzerine “ ´ ” iúareti konulmuútur. /x/ harfi Kiril alfabesinde oldu÷u gibi verilmiútir (Mehman Musao÷lu).

/s/. /z/. /ts/ ve /úç/ ünsüzlerine yalnız Rus dilinden alınmıú alıntı sözcüklerde rastlanmaktadır. Kuzey a÷ızlarında yaúlı kuúa÷ın dilinde bazen /h/ ünsüzüne de rastlanmaktadır. /çú/ **. uç (üç’ten) ‘üç’ bol (böl’den) ‘bölmek’. Aynı durum. cur. /ñ/. gayrimuntazam bir surette /c/ ünsüzünden sonra görülmektedir. /k/. úeklî olarak o ve u harfleri ile verilmektedir. /f/. ñ. /c/. /c/. /ç/. /x/. /ñ/. /n/. /d/. /l/. /g/. ç. küme’. Geride kalan di÷er ünlüler. /p/. /p/. muçe (müçe’den) ‘organ’. bo÷umlanmaya göre Rus dilindeki ünsüzlerin ünlüler arasındaki pozisyonuna yakındır./ı/ fonemi telâffuzuna göre Rus dilinin vurgulu /a/ veya /o/ ünlülerine yakındır: pápa ‘baba’. /ts/. Ünsüzler aúa÷ıdaki fonemlerden oluúur: /b/. § 3. kir ‘pislik. çamur’ ve kir ‘gir’. sirke (mutfak sirkesi) ve sirke ‘bit sirkesi. Rus dilinde oldu÷u gibidir: kipa ‘yı÷ın. /i/ foneminin bo÷umlanması sabit de÷ildir ve o iki fonetik varyantta gerçekleúmektedir: i’nin tam oluúumu. /r/. çú. Güney a÷ızlarında tek bir fonem olarak ortaya çıkmaktadır. (bkz. /m/. Ön dudak ünlüleri (/ö/. /g/ ünsüzü. golova ‘baú’) /g/ ünsüzünü hatırlatmaktadır. /m/. /y/. 2) Geniz: /÷/. aúa÷ıdaki özelliklere. Adı geçen ünlüler. yani çifte belirtilere göre gruplara bölünür: 1) Tonsuz: /k/. /b/. /ñ/ ünsüzü ise bo÷umlanmaya göre Alman dilindeki Angst sözcü÷ündeki ng ses birleúmesine yakındır. /j/. /p/. Kırım Tatarcasının ünsüzleri. /m/. óko ‘göz’ sözcüklerinde. /r/ ve paralel patlayıcı – di÷erleri. /f/. /ö/ ve /ü/ fonemleri ise Alman dilindeki /ö/ fonemine (Köln) ve /ü/ fonemine (grün) yakındır. /z/.(cür’den) ‘gitmek’. /t/. Örne÷in. /t/. oz (öz’den) ‘kendi’. /q/ ünsüzü ise vakx sözcü÷ündeki kx ses birleúmesi ile karúılaútırılabilir. /ç/. Burada zayıf söylenilen /i/ (i yazılır). /q/. bo÷umlanmaya göre vurgu altındaki ön pozisyonda Rus dilindeki uygun ünlülere yakındır. bir bütün olarak telâffuz olunur ve øngiliz dilindeki John kelimesindeki j ünsüzüne yakındır. /ú/. /c/ ünsüzü. /k/. /n/. /q/. /v/. /÷/. /÷/. /j/. /s/. /d/. Di÷er ünsüzler. /y/. /ü/) birinci hecede ve sözcük baúında /b/. /v/. Kırım Tatarcasındaki bazı ünsüzler. bo÷umlanmaya göre Güney Rus veya Ukrayna sözcüklerindeki (bogat ‘zengin’. /l/. x harfleri ile verilmiútir. /ú/ ve onlara paralel olarak tonlular: /g/. burada ÷. (Mehman Musao÷lu) ** . /g/ baúlangıç ve art damak patlayıcı ünsüzlerinden sonra yumuúak telâffuz edilmektedir. bit yumurtası’).q. Ünsüzlerin tablosu aúa÷ıda verilmiútir.

j ç c m n l r y Diúdudak k. Ünlülerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: ølerleyici damak uyumu. hemen hemen Türk dilinin bütün sözcük tabanlarını ve biçimlerini. bazen alıntıları. tolqunlamaq ‘dalgalanmak. ú z.Ortadil Dudak Tonsuz Patlayıcı Tonlu Patlayıcı Tonsuz Sızıcı Tonlu Tonsuz Süreksizler Tonlu Patlayıcı G e n iz Sızıcı Titreyiúli Gırtlak p b t d f v s. Bu da sözcüklerde bütün ünlülerin birinci hecedeki ünlüye benzemesine ve gerek damak. ñ x Artdil ÷ Tablo 2: Ünsüzlerin Sınıflandırılması § 4. gerekse damaksıl olmayıúına ba÷lıdır. çegertke ‘çayır çekirgesi. Örne÷in. aynı zamanda eklerin ço÷unlu÷unu içine almaktadır. heyecanlanmak’ (damaksıl olmayan ünlüler). Aúa÷ıdakiler bu kuralın dıúında kalır: Bazı Öndil . damaksıl olan ve damaksıl olmayan varyantlara sahiptir. Buna ba÷lı olarak eklerin ço÷unlu÷u. çırlak’ (damak ünlüleri). q g.

Alıntı kelimelerde benzeúme sık olarak gerileyici úeklinde olur. gol ‘göl’. t~d) tonlulu÷una (O÷uz grubunda) veya tonsuzlu÷una (Kıpçak grubunda) göre Kıpçak grubuna dâhildir. -maç). sön-gün ‘sönme’. Buna ra÷men adı geçen dilde O÷uz unsurları da vardır. úeerli ‘úehirli’. Arap ve Fars dillerinden birçok eski alınma. /b/ baúlangıç ünsüzünün (O÷uz) ~/m/ (Kıpçak) yerine kullanımı: biñ. köl. boyun. fiilden isim yapım ekinde: -qın/-kin. Örne÷in. kes-kin. baúlangıç tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüzlerle de÷iúimi. vb. bas-qın. Buna göre alıntı kelimelerde sonda bulunan tonlu ünsüzler tonsuzlaúır.) ba÷ça’dan ‘bahçe. Damak uyumu çerçevesinde sıkı olarak dudak uyumu da bulunmaktadır. yan-÷ın ‘yangın’. Bazı eklerde yalnız dudak ünlüleri bulunur. - . Bunlar aúa÷ıdakilerdir: gemi. yani kökenlerde kelime baúı /r/ ve /l/ ünsüzleri kullanılmaz. ikinci heceden ve yalnız dar ünlülerden ötesine gidemiyor. Bunlardan daha düzenli olanı. tonlulu÷a ve tonsuzlu÷a göre ünsüzlerin uyumunda ortaya çıkar.isim türetme ekleri (-daú. oda-da. sözcükler keme/kema. Ünsüzlerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: Kırım Tatarcası. Söz konusu benzeúme. Sıfat türetme eki (-day). ba÷’. Ünsüzler (geniz ünsüzlerinin dıúında) sözcük sonunda tonsuz olabilir. baú-ta vb. tört. kurek (kürek’ten) ‘kürek bel’.fiil úekli de O÷uz grubuna dahildir. burun. boynuz. bocek (böcek’ten). bazı Türk kökenli gövdeler. yalnız birinci hecede bulunur. § 5. gizli. dudak ünsüzlerinin dudaksıl olmayanlarla. utü (ütü’den) ‘ütü’. tol yerinde kullanılır. ön seste patlayıcı ünsüzlerin (k~g. zapt (Arap) zabt’dan ‘iúgal’. Bu durumun etkisi ile baúlangıç sesi patlayıcı ünsüzlerden oluúan eklerde. -qun/-kün. kizli. çavke ‘alaca karga’. çabik ‘çabuk’ vb. ‘böcek’. damak uyumunun baúta bulunması ile bir damak-dudak uyumu olarak birleúmektedir. Örne÷in. Birinci varyant sonuncu ünlü veya geniz ünsüzlerinden sonra. Komúu ünsüzler arasında çeúitli benzeúmeler bulunmaktadır. Buna ba÷lı olarak. Damak ünsüzlerinin damaksıl olmayanlarla. bazı eklerin sayısını sekize kadar çıkarır. tıñla. dört. yani dudak uyumuna göre eklerde varyantların sayısı artmaktadır. ol. Türkçe kökenli sözcüklerde. dol-. Geniú dudak ünlüleri. Rus dilinde birçok yeni alınma. Krú. -çıq. Buna ba÷lı olarak sözcükte üç tane dudak ünlüsü bulunabilir: boy-sun-uv ‘tâbilik. Örne÷in. baxça (Fars. Örne÷in. diñle-. ikinci varyant ise tonsuz ünsüzlerden sonra kullanılmaktadır. -÷ın/-gin/-÷un/-gün vb. hemen hemen her zaman tonlu ve tonsuz ünsüzlerin varyantları bulunmaktadır. bilindi÷i gibi. koy-lü ‘köylü’. aynı zamanda baúlangıç hecesinde /ö/ ve /ü/ ünlüleri bulunan ve yumuúak telâffuz edilmeyen kök ve tabanlar. Örne÷in. Her iki kural. uç-qun ‘kıvılcım’. Onun etkisi. ba÷lılık’. ilerleyici ve gerileyici biçimde olur.

lozunuk ‘slogan’. . ters. E÷er ilk iki ünsüz. Ünlülerin ünsüzlere ve ünsüzlerin de ünlülere etkisi sonucunda aúa÷ıdaki durumlar ortaya çıkar: 1) Ünlüler arasında tonsuz patlayıcıların ve /ç/ süreksiz sesinin tonlulaúması. bitiúik hecelerle mümkündür. Sözcü÷ün içinde ünsüzlerin herhangi bir birleúmesi. çobanlar’dan. baúlangıç tonlu ünsüzü olan varyantlara sahip de÷ildir. pirsidatel ‘baúkan’. Aynı duruma konuúma dilinde ve diyalektlerde de rastlanmaktadır: dekabir ‘dekabr’ dan. sondaki ünsüzlerde tonlulaúmanın yerine getirilmesi. ‘aralık’. Güney a÷ızlarının dıúında. arslan. Baúka birleúmelerde (alıntılarda) ise ünsüzlerin arasına bir ayrıútırıcı dar ünlü eklenir: sınıf (Arap. 2) Damak ünlülerine komúu olan ünsüzlerin yumuúak telâffuz olunması.çan ekleri ve di÷er bazı ekler. takım. 3) Gövdenin sonundaki ünsüze 4) ba÷lı olarak ekin damak veya damaksıl olmayan varyantlarının seçimi. eski alıntı kelimeler: ıstakan ‘bardak’. /ç/ sızıcı süreksizinin ve tonsuz ünsüzlerin tonlulaúmasında aúa÷ıdaki ayrımların farkında olmak gerekir: Eski Türkçeden gelme uzun ünlünün etkisi ile bir heceli isim kökenlerinde sondaki patlayıcının eski tonlulaúması. silk. rapor’ birigada~birgada ‘ekip. øki ünsüzün aynı hecede yan yana bulunması. alıntı kelimelerde. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç ünsüzlerinin arasında veya önünde bir ünlü ortaya çıkar (daha çok dar ünlüler) veya ünlünün zayıflaması ile metatez olayı olur ki. O÷uz lehçeleri için ola÷an adların çerçevesinde tonlulaúmasının sınırlanması. Eylem biçimlerinde bile bazı tonsuz ünsüzlerde tonlulu÷un yayılımına e÷ilimli olan Kıpçak lehçelerinden ve özellikle Sibirya lehçelerinden farklı olarak. añna-. Bu belirtiye göre Kırım Tatar Lehçesi. birinci hecenin sonunda. ustol ‘masa’. Etimolojik olarak sözcük baúında birden fazla ünsüzün bulunması mümkün de÷ildir.‘sıvıú-mak’ aúayt ‘yemek’. O÷uz Türkçelerine yakındır. buna daha çok a÷ızlarda rastlanır. ølerleyici geniz benzeúmesi: çoban-nar. sabır (Arap.) sabr’ dan. añla-‘dan. ıspravka ‘bilgi. /q/ ünsüzlerinin tonlulaúması. üçüncü ünsüz ise komúu hecenin önünde olursa. grup’. o zaman üç ünsüzün yan yana durması mümkündür: qurt-ga ‘yaúlı kadın’. somut koúullarla kelimenin sonunda geniz+sızıcı seslerinin art arda gelmesi ile mümkündür: sırt.) sınf’ dan. bir heceli olmayan isim gövdelerinin sonunda /k/.

ogüt-ogüdi ‘onun ö÷üdü’. Bunlar. oturuúuv’dan ‘toplantı’. qap (<*qa:p) –qab-ı ‘onun kabı’6.) barud-ı ‘onun barutu’. yukarıda adı geçen kuralların bozulmasına ba÷lıdır. (u)rajay ‘ürün’. borç-borc-u (Sogd. patlayıcı ve sızıcı) düúer: burunburunu ‘onun burnu’ >burnu.) vasıta’dan. muit-ı ‘onun ortamı’. g ünsüzleri damak (keyik ‘av hayvanı’. uç (<*u:ç) -ucu ‘onun sonu’. Bu kural. etimolojik olarak yumuúak telâffuz edilen /1/: sua (Arap. tarih-ı ‘onun tarix-i’. vaqıtı. bo÷az ‘bo÷az’) birleúir.) – sualler ‘sorular’.) – qanaat-len-. ÷ damaksıl olmayan ünsüzlerle (qat ‘kat’. karúılaútır: Türkm. oyun-oynu. baa . 6 . ilâve olunmuú dar ünlü ile kullanılan alıntı kelimelerde de ortaya çıkar: ilim-i mi ‘onun ilmi’. Ünlülerin zayıflaması ve düúmesi.Sözcüklerin çekimindeki eski uzunluklar tonlulaúmaya dahildir: at (<*a:t) –ad-ı ‘onun adı’. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerindeki bazı ünsüzler. ç. vertika –vertikaller. bütün a÷ızlar için karakteristiktir: (i)laç ‘ilaç’. yani geniz ünsüzleri yanında (sızıcı. vurgulu hecenin önünde. Bkz. Buna ra÷men adı geçen olay yazı dilinde kabullenilmemektedir: komür-komrü. top –top-u vb. spisok–spisog-i ‘onun listesi’. yaúna. koküsi. O zaman ikinci hecedeki dar ünlü. tek heceli olmayan gövdelerde geliúmekte olan bir süreçtir: qapaq-qapa÷ı-ı ‘onun kapa÷ı’. (i)úte. udarnik–udarnig-i ‘vurucu’ vb. p etimolojik ünsüzleri de saklanmaktadır: saqat–saqat-ı. koküs-koküsü ‘onun gö÷sü’>koksü. qoyunı. bazen. boyunı. Alıntı kelimelerin çekimlenmesinde kaybolmuú tonluluk yerine getirilmektedir: úarap (Arap. Seslerin damak-dudak uyumu üzerine önce söylenenleri buna ilâve ederek. vaqıt (Arap. barut (Arap. güyç) –kuç-ü ‘onun gücü’. sık olarak dar olan iki heceli isimlerde görülmektedir. ilimi. Ancak istisnalar da bulunmaktadır: aç (<*a:ç) –aç-ı ‘aç’. Buna göre ek ünlüsü düz olur. a÷aç–a÷ac-ı ‘onun a÷acı’. alıntı kelimelerin tabanlarına yayılmaz. úunu vurgulamak mümkündür: Sessizlerin damak uyumu bütün heceye ve sözcü÷e yayılmaktadır. /ç/ ünsüzlerinin ise daha az düzenli tonlulaúması. yaúına’dan ‘yıldırım çakması. oturúuv. Vurgulu heceden önceki ünlünün düúmesi.) ‘onun borcu’ vb. zevk-lı ‘neúeli’. gemi) ve q. /q/ ünsüzlerinin düzenli tonlulaúması ve sondaki /t/. koq (<*kö:k) –kok-ü/kok-ü ‘onun gö÷ü’. 7 A÷ızlarda zayıflamamıú biçimler de mevcuttur: burunı. kuç (<*kü:ç. k(i)rerim. Kırım Tatarcasında. (u)sta. akis-aksi7 vb. br(i)gada. Buna göre k. (ø)smail ‘øsmail’.) –baa -de ‘ilkbaharda’. parlamak’ vb.(Fars. Bunun yanında t. qanaat (Arap. Dar ünlünün hecenin önünde veya ortasında düúmesi. Sondaki /k/. Ünlü-ünsüz uyumu. sözcü÷ün hece yapısı de÷iúmeksizin de gözükmektedir: Yazı dilinde vasta (Arap. yumuúak telâffuz edilmektedir. yumuúak telâffuz edilmeyen sondaki ünsüzle.) –úarab-ı ‘onun úarabı’.) –vaqıt-te.

Hecenin ve Sözcü÷ün Sesbilgisi Yapısı: Tek heceli kökenler: 1) V8 (o). Etrevi ‘biri. tek bir eúyayı ve 8 V-ünlü. berecegim ‘verecek oldu÷um’ ve berecègim ‘ben verecem’. edatlar: -çı. sonraki hecelerde de vurgusuzdur. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç vurgusu saklanmaktadır.. G-geniz. kre/rim Bkz. ùEKøL BøLGøSø § 7. Vurgulu heceden önceki ve sonraki heceler ise daha zayıf telâffuz edilir. Arap. tars ‘gürültünün ses taklidi’). birileri’. (ant). S-sızıcı. yálıñız. ásla. K-ünsüz. . 6) K+V+K (qaú). K+K+V-Sonraki köken (Smail. dáima ‘her zaman’ vb. zamirlerde mína (iúte). ad durum. vurgusuz olan eylemin olumsuzluk –ma/–me eklerinden sonra. \LJtrmi. yañí’dan ‘yeni’. § 6. Vurgusuzlar: Kiúi ekleri. V+S+P (ast ‘aúa÷ı. udárnik ‘en iyi çalıúan iúçi’. Vurgu. yáñı. Pârtiya ‘parti’. 5) K+V+G+P/S. mendè ve mèn de. Abd-u -Kerim’den). taban’). temiz’ den. Abd-u -Selám’dan). Kırım Tatarcasında 11 sözcük bölü÷ü vardır. yuqu (uyqu’dan). yalníz’ dan ‘bir’. iyelik ve yüklem olabilme özelliklerine sahip olan dilbilgisel kategorileri vardır. Ayrı hecelerdeki seslerin kaynaúmasına örnek olarak aúa÷ıdakileri vermek mümkündür: alket-/apket. Apselám (Arap.. 4) V+G+P/S. Seslerin yer de÷iútirimi: eçki (keçi’den). P-patlayıcı. -day. Örne÷in. yukarıda). -lar eki olmaksızın isim tabanı. almá ‘elma’ ve álma vs. ço÷ulluk ve topluluk bildirir: ev+ler. 2) Baúka sözcük öbekleri: arqadaúím ‘benim arkadaúım’ ve arqadáúım ve ‘ben arkadaúım’. øsmin ço÷ulluk. 3) V + K(bu). Apkerim (Arap. di÷er vurgusuz ünlülerden daha fazla vurguludur. ána ‘ona’ vb.ú(i)úesi vb. da vb. duy÷u+lar. -ıca. Ço÷ulluk kategorisi.(alıpket-’den). Sözcük vurgusu: Tek bir sözcükte. arába. Çok heceli sözcüklerde ilk hecedeki ünlü. (qart ‘yaúlı’. 2) V +K(al-). záten. -lar/-ler eki ile ifade edilir. dilbilgisel bir rol de üstlenebilir: 1) Zarf: tèmiz ‘büsbütün’. son hecedeki ünlü yüksek sesle telâffuz edilir.

tepe-de taú-tan. ko ‘göz’. temel sözcü÷e veya ço÷ul eki ile kullanılan gövdeye eklenebilen aúa÷ıdaki eklere sahiptir. aynı zamanda çift organları ifade eder: ayvan ‘hayvan’. -ları/-leri (oda-sı/oda-ları) . gerek temel sözcü÷e eklenmiú iyelik. mekke yerine ise -mege kullanılır. gerek temel sözcü÷e. örne÷in alma÷a ‘almaya’. ùahıs: -ıñ/-iñ (aú-ıñ) III. tepe-ge taú-nı. tepe-ni taú-ta. ùahıs: -sı/-si (oda-sı) Ünsüz ile biten gövdelerde I. Dilbilgisel kiúi iyelik kategorisi. -lar eki onların bollu÷unu ifade eder: qar-lar. -÷a/-ge Yükleme durumu -nı/-ni Bulunma durumu -da/-de. tepe-den Yönelme durumu -qa/-ke. ùahıs: -m (oda-m) II.onun bütün sınıfını. Özel isimlerde ise -lar onların çevresini ifade etmektedir: Asan-lar ‘Asan ve onun çevresi’ (ailesi veya arkadaúları). Ekler Yalın durum ølgi durumu -nıñ/-niñ Örnekler taú. Burada bazen bir –a çıkması (türemesi) da kullanılır: ølyas-alar ‘ølyas ve onun çevresi’. Tekil Ünlü ile biten gövdelerde I. ço÷ulluk ve sayı eklerine ad durum eklerinin eklenmesi ile oluúmaktadır. ùahıs: -ım/-im (aú-ım) II. tepe-niñ taú-qa. -ta/-te Çıkma durumu -dan/-den. -ları/-leri Ço÷ul -mız/-miz (oda-mız) -ñız/-ñiz (oda-ñız) -sı/-si. Ad durum kategorisi: 6 biçimi içermektedir. ùahıs: -ı/-i (aú-ı) -ımız/-imiz (aú-ımız) -ıñız/-iñiz (aú-ıñız) -ı/-i. Ancak mastar yönelme durumunda bir istisnalık oluúturur: -maqqa yerine -ma÷a. ùahıs: -ñ (oda-ñ) III. tepe taú-nıñ. Bu biçimler. -tan/-ten øsimler ço÷ulda da adı geçen örneklere göre çekimlenmektedirler. Sayısız eúyalar ve olaylar adlandırıldı÷ında. ya÷murlar.

aú-ları) øyelik biçimindeki isimler sık olarak ilgi durumundaki uygun kiúi zamirleri ile de kullanılır.. kiúide ad durum eklerinden önce bir n ünsüzü de eklenmektedir: baba-sı-n-a.. adı geçen úemaya göre çekimlenir: -a/-e baba-m-a. Burada birinci ve ikinci kiúi iyelik ekleri düúebilir: köyüñüz veya siziñ kóy ‘sizin köy’. sat-’dan. Yalta-lı.: Küçültme... Birinci ve ikinci kiúi eklerine sahip olan yönelme durumunun dıúında iyelik úekilleri. Akrabalara hitap edilirken iyelik eki düúebilir: Baba! Güney a÷ızlarında ismin ço÷ulu. a÷ız’dan.. görevlendirme anlamı – a÷ız-lıq. III. kiúi iyelik úeklinin yükleme ad durumu. meslek..(aú-ı. baúka bir biçimi de -a ünlüsünün eklenmesiyle: kardaú-ıñ-a-lar ‘senin kardeúlerin’ (çevresi ile birlikte).. yüklem kategorisine dâhil edilebilir. meslek anlamlarını ifade etme vb. baba-sı-n-dan. -çıq/. aúa÷ıdaki en çok kullanılan sözcük türetme eklerine sahiptir: 1) Adlardan ad türeten ekler: -lıq/. sevgi anlamı: -odun-çıq. -cı/-çı/. a÷aç’tan. -lı/. iú anlamı – oca-lıq ‘hocalık’ oca’ dan.cı/-çı eki ile aynı anlamda satıcı. eúyaları saklama adlarından depo anlamı – tuz-luq. tayin etme. Sözcük türetme: øsimler. sık olarak kısa bir biçimde kullanırlar: baba-sın ‘onun babası’. odun’ dan.: Co÷rafî adlardan yapılan sakinlerin adları anlamı: koy-lü ‘köylü’ koy’ den. faaliyet esnasına göre iú. tuz’dan. iyelik ekleri ile kullanılır: ana-sı ‘onun anası’. görev..: Eklendi÷i ismin bollu÷unu bildiren yer adları anlamında – a÷açlıq.: oduncı ‘oduncu’. . iyelik eklerinden sonra da kullanılabilir: babam-lar ‘baba tarafından akrabalar’. . Yüklem olarak kullanılan isim. Akraba ve vücut organ adları. Onun çekimlenmesi ise eylem bölümünde ele alınmaktadır. -(a)mamazlıq/-(e)memezlik: Hareketin olumsuz adlandırılması anlamı. baba-sı-n-da. fikir-leriñe ‘senin görüúlerine’. 2) Eylemlerden isim türeten ekler: -(y)ıcı/-(y)ici. atama. a÷zım ‘benim a÷zım’. III.: Belli bir e÷ilim.

.. ad.tükenmemezlik ‘tüketilmezlik’ tüken-’ den... anlaúmamazlıq. * .. Analitik isimler aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Unsurları eú anlamlı ve zıt anlamlı iliúkilerde olabilen ikili birleúmelerden: çanak-çölmek (<çömlek) ‘kap kacak’. örne÷in. tim-tik. sonuç. keç’ten.. qanı/-÷an. -t. qıç. ora’ dan. Örne÷in. anlaú-’ dan. kur-÷an ‘büyük tepe’. yaú’.. renk bildiren -kog-ültüm ‘mavimtırak’. § 8. aqbardaq ‘kardelen çiçe÷i’ (harfiyen. Sözcük türetme: Sık kullanılan ekler: 1) øsim tabanlarından: -lıq. qur’dan . beyaz kase). Eylem tabanlarından: -qı/-ıq/. -ıltım (4 varyantta). dım’dan .. beú saatlıq iú. yüksek selibi.. soydaú. kiparisli (úeñ alleyalar) ‘(úen park yolları) uzun kavak ve selvi a÷açları ile çevrili’. hareketin taúıyıcısı anlamı ile.. vs. aynı bir anlayıúa ait olan kiúiyi ifade eden anlamı ile. isimlerden farklıdır: 1) -ca/-ce.. kuz-lük ‘son bahar için göz önünde bulundurulan’. ora-q. çizgi’ yol’dan vs. “kendinde birleútiren”. Söz birleúmeleri –tamlamalar– bölümü). -qı/-÷ı/. “verilerden oluúan” anlamlarını bildiren türemiúleri yapar. yaman sıfatları veya onların birleúmesinin yardımı ile ifade edilir: pek (veya çoq/yaman) buyuk ‘çok büyük’ (karúılaútırma dereceleri türemiú úekilleri üzerine bkz. -caraq/-cerek... -ı/-i. küçültme eki -aq/-eq yolaq ‘úerit. isim yerine kullanılabilir ve dilbilgisel isim kategorilerini kabullenir. -ın. 2) Deyimlerden (tabirlerden): balqurt ‘arı’ (harfiyen.. eúya silah. -ça/-çe ekleri: Alâmetin bütün olmayıúını ifade eder –accıca ‘yeterince acı’.. soy’ dan. Nitelik alâmetinin çok oldu÷u güçlendirici pek edatı ve çoq. Az kullanılan ekler: Adlardan isim türetme ekleri: -daú aynı bir kökene.: hesabı yapılmak anlamını ifade eder. ‘nem’.. keç-it. sıfatın ilk hecesinin tekrarı ve bu hecenin sonundaki ünsüzün de÷iúimi ile oluúur: apaydın ‘çok açık’.. aq’tan..: øsimlerden ve söz birleúmelerinden “sahip olan”.. yüksek Türkçede sıfat veya zarf olarak da kullanılan isimler kastedilmektedir (Mehman Musao÷lu). –accı–caraq ‘biraz acı’.. bal kurtçu÷u).. 2) Alâmetin bütünlü÷ü anlamını ifade eden sıfatlar. aq-ın. yer.. -lı.... Sıfat. Fonksiyona göre isim olma durumu (Okkozional substantif)*: Bütün isim olmayan sözcük öbekleri. dım-lı ‘nemli.

sempati anlamı ifade eder. senin. -qır/-kir. -daki eki eúyanın yerinin alâmetini ifade eder: ev(-im. -sız. b) øsim (eylem) tabanlarından -çan/-çen (vasıf anlamı): aúıq-çan ‘aceleci. -imiz vs. herhangi bir isme ve onların iyelik úekillerine eklenebilir. tıú-qı ‘dıú’ tıú’dan.selibi. yan÷ır-avuq ‘çınlayan’. baba ve iki o÷ul.. qara’dan. meyil anlamı): maqtançaq ‘övün÷en’ maqtan-’dan ‘övünmek’.. Az kullanılan ekler: a) øsim tabanlarından -ki/-qı (zaman ve yer anlamı): dün-ki ‘dünkü’ dün’den. duygulu’. yapım eklerinden farklı olarak zamirlere. kuçü(k) -çik (gövdedeki -k.. yaúav-çan ‘diri.. (-çaq ekinin anlamı ve bunun yanında alâmetin durumu). yetenek anlamı ifade eder: bo÷-ucı ‘bo÷ucu’ bo÷-’dan ‘bo÷mak’. -(a)vuq. -aq. Analitik sıfat úekillerinden aynı bir sözcü÷ün tekrarı ile yapılan türü göstermek mümkündür. qara-qara (bulutlar). qarlı-buzlu (tepeler). -iñ.. qısqa’ dan.. ‘küçük’. 2) Eylem tabanlarından: -(y)ıcı/-(y)ici/-(y)ucı/-(y)uci– nitelik. -q.) deki (úarait) ‘benim.. -day (sesbilgisel varyantları olmaksızın) ekleri de çekimyapım eklerine dahil edilebilir. yalınayaq.: –lı Topluluk anlamı ile –babalı o÷ul-lı (eki koylü). sizin-ki-n-de (-ki hâl ekinden önce n ünsüzünü alır) de az degil. c) Eylem tabanlarından -çaq/-çek (vasıf. -çıq. hızlı’. Bizim ev(imiz)de kop xalq otura. konuúma sırasında sözü geçen eúyanın baúka birisinin oldu÷unu ifade eder. -daki. -ek. qaq. yetenek. alâmetin çoklu÷unu.. Adı geçen ekler. Eú anlamlı ve zıt anlamlı ikilemeli birleúmeler: yañı-eski ‘yeni ve eski’.. -çıq. canlı’ yaúav’dan... Örne÷in. .: Özel bir anlamı: sessiz.. -lı. kiparis’den. -k. Deyimler: açko ‘açgöz’. Örne÷in.. qısqa-çıq ‘kısacık’. -qın/-kin. sez-gir ‘hassas. ‘yaúam’... ‘kısa’. Bu tür sıfatlar. -ı. nıñki eki.: Yerleúme. otkür ‘keskin’. -nıñki. -÷ın/-gin vs. -÷aq. örne÷in. -q ünsüzleri adı geçen ekten önce düúer) kuçük’den. onun derece derece inme yahut kalkmasını ve bollu÷unu ifade eder. ses’ ten. -÷ır/-gir... aúıq-’tan ‘acele etmek’.

mecâzi anlamda ise tamlayan olarak kullanılır: yarı olü ‘ölümcül. yetmiú. Sayı: Asıl sayılar: bir. Birleúik sayılarda ek. -sı vs. yarı ölü yarı diri’. Analitik úekil ise aúa÷ıdaki úekilde oluúur: beú-beú. -day eki. Kesir sayıları. bütün derecelerde derecelerin sayılarının adlandırılması: dörder yu . birday ‘aynı’. eki ayttım ‘ben ona iki kez söyledim’. sekiz. on eki vs. asıl sayılardan -av/-ev eki ile oluúur: ek(i)-ev . § 9. iyelik eklerini alarak ço÷ulluk anlamını ifade eder: ekisi. eki biñ vs. asır-larca ‘asırlarca’. yarım kelimesi ile ifade edilir: yarım saat.. eki. Bir sayısı ayrıca belirsizli÷i ifade eder: bir qart ‘bir ihtiyar’. Topluluk bildiren sayılar. -(ı/u)ncı. dört. paydalardan (bulunma ad durumunda olan) ve sayılardan (yalın durumda olan) yapılar: beú-te uç. derece adlarından sayı sıfatları yapar: on-larca (defa). -(i/ü)nci eklerinin sondaki sayı unsuruna eklenmesiyle yapılır: eki yu altı-ncı. Örne÷in. Belirticiden sonra kullanılarak onun mantıkî ayrıcalı÷ını ifade eder: qart bir adam ‘ihtiyar bir adam’. sondaki sesi ünlü olan asıl sayılarına ise -úar/-úer eklerinin eklenmesi ile yapılır: bir-er. Asıl sayılar çekimlenebilir. qırq. kaçıncı? ‘kaçıncı?’. seksen. Sıra sayıları. doksan. altı. sondaki sayıya eklenir: uc yu qırq yedi-úer. -larca/-lerce ekleri. otuz. asıl sayılar isimleúe de bilir: onlar. adı geçen kelimeye yakın anlamda yarı sözcü÷ü (tamlanan fonksiyonunda) kullanılır: bereketniñ yarısı ‘mahsulun yarısı’. soñ-uncı ‘sondaki’ ortancı ‘ortanca’. yedi.on beúer buçuq. beú. -ñ. buçuksuz sayıların tümünde buçuk sayısı ile: eki yü . baba (-m. altmıú. yigirmi. yaú derecesine. bir-eki söyleúmek ‘birisi ile biraz konuúmak’. altı-úar. uç. beú yu vs.) day ‘gibi’ (benim. hesaba göre belirlenen sayı türleri de adı geçen eklerin yardımı ile ortaya çıkar: ilk-inci ‘birinci’. Türemiúler isimleútikçe -larca’nın yerine çok kelimesi ile kullanılan analitik ifade geçer: çoq biñler. zaman bildiren adlardan: saatlerce ‘saatlerce’. biñlerce (seyirci) ‘binlerce seyirci’.) baba gibi. senin. yü -yü . elli. benzeyiúe göre ortaya çıkan alâmeti ifade eder. Bunun yanında zamana. Bir kelimesinin baúka kullanım hâlleri de bulunmaktadır: bir ayttım.bizim’ vs. Bölme (ayrıútırıcı) sayıları. biñ. yu . Asıl sayılarda ‘yarım’ kelimesi buçuq sözcü÷ü ile ifade edilir: dört buçuq ‘dört buçuk’. onun vs. aynı zamanda yarım-úar. on bir. doquz. sondaki sesi ünsüz olan asıl sayılarına -ar/er. on. Herhangi bir úeyin yarısı.

úahısta: maña. an-a ve türemiú olarak. Örne÷in. úahısta: oña). o. Bu zamir. iyelik eki ile kullanılır ve çekimlenir: Yalın durum: oz-üm ‘ben kendim’. Yönelme durumu: oz-üm-e ‘kendime’ vs. aynı úemaya uygun olarak úu ve o zamirleri çekimlenir. anav (<ana bu) úekilleri de aynı anlamda kullanılır. øúaret zamirleri: Bu. yedi sayılarına kadar adı geçen ek. Birinci ve ikinci kiúi zamirlerinin ço÷ul biçimi. oyle (daha uzak. ikilemeli olarak verilir: deste deste gul. Yakındaki durumu veya olayı göstermek için bu yerine úu kullanılır. mına bu (daha az buna bu). Hesap ifade eden belirsiz birimler. tekil kiúi zamirinin ilgi ad durumu (menim. ana úu. aynı zamanda bizler ve sizler úeklinde de kullanılarak birden çok kiúinin bulundu÷unu. úu daqiqa(sı). eki sürü sı÷ır. øúaret zamirlerine aynı zamanda aúa÷ıdakiler de dâhil edilir: mın-a. úu-nlar. úahısta: saña. mınavı (<mına bu) ve anavı. olar. Hesap ifade eden birimler (numaralanma sözcükleri) ölçü adları fonksiyonunda kullanılır: elli baú qoyun. onlardan üçü’. isimlerin genel úemasına göre ortaya çıkar. biz. bu-nı. Yalnız I. -ki morfemi ile kullanılan ilgi ad durumunun isimleúen úekilleri: oz-ümniñ-ki. úoyle. Ço÷ul: bu-n-lar. belirtici fonksiyonunda Rus dilindeki ‘sad. siz. Ne içün iúini taúlap kettiñ? Saña onı kim ayttı? (Niçin iúini bırakıp gittin? Saña onu kim dedi?) Bu ve úu zamirleri anlamsal olarak birbirine yakındır: Bu veya úu. Genellikle ise bu anı göstermek için bu zamiri kullanılır: bu yıl.‘iki kiúi’. tekil III. uç-ev ‘üç kiúi’. Pratik olarak altı. bu-ña. bu-nıñ. Sıfat anlamlı iúaret zamirleri: boyle. üçüncü kiúilerin tekili yönelme ad durumunda bir istisna oluúturur (tekil I. belli . bizim) ve birinci. oz-üñ-niñ-ki vs. o-lar. ikinci. o. ço÷unlukla iyelik eki ile kullanılır: uçevi ‘onların üçü. ølgi durumu: oz-üm-niñ ‘kendimin’. Dönüúlü o ‘kendi’ zamiri. tekil II. kısa olarak ise. Çekimleme úeması: bu. úu. bu-n-da. ikinci kiúide ise saygıyla hitap etmeyi de ifade eden biçimlere sahiptir. Kiúi zamirlerinin çekimlenmesi. Zamir: Kiúi gösterenler: Men. sobstvennıy’ kelimesinin anlamına uygundur: o elimnen ‘kendi elimle’. §10. sen. bu-n-dan. ana o.

er ‘her’. ço÷ul iyelik eklerini alarak çekimlenir: “epi-miz” ‘hepimiz’. qaçıncı. ilgi anlamında kullanılır: kim olsa olsın. qaysı ve qaçıncı zamirleri. Di÷er sıfat fonksiyonunda kullanılan zamirler.-da. kimdir. Ep zamiri. b) Sıfatlaúan: bazı. bil. angi. nedir. Belirsiz zamirler: a) øsimleúen: biri(si).... epiñiz. -dan). boyle-úoyle. nedir ‘her neyse’. ‘hangisi’. ølgi zamiri fonksiyonunda da soru zamirlerinin aynısı. kimdir ‘herhangi biri’. gerek iyelik ekleri olmaksızın kullanılır: bir kim-sem. bazı zamirinin isimleúmesi: bazı-mız. qaysı. kimgedir... qaç. Buna ba÷lı olarak. kimimizdir ‘bizden birisi’ vs. tüm’. hem çekimlenebilir. bazı-ları. ‘iç bir úey’.. Belgisiz ayırma zamirleri: kimi. Belirtme (sıfat) zamirleri: ep ‘hep’ alay. Türemiú: boyle-ce. gerek sıfat fonksiyonunda kullanılır: episi seniñ gibi ‘hepsi senin gibi’ ve episi balalar ‘bütün çocuklar’. Soru zamirleri: kim. Eylem: Tarz. neday ‘nasıl’. kim-isi?. angi-miz/qaysı-mız? Bu durum di÷er kiúilerde de böyledir.yardımcı eylemi ve yukarıda adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli ile (ata bil-) oluúur. oyle-ce. gerek iyelik ekleri ile. bir kimse-ñ vs. boyleliknen ‘böylece’. Episi zamiri gerek isim. onların hepsi’. Burada da çekimleme biri/bir kimse kelimelerindeki úemaya göre olur. qaysımız (-nıñ. biri. eylemin olabilirlik/muktedir olmak biçimi. -de. -ne). olumsuz (at-ma-) biçimlerinde ortaya çıkar... Çekimleme úeması: angi (-niñ. kiúi ve süreklilik kategorilerine sahiptir. birev(i) (konuúma. nasıl. qaysı-(-nıñ. birevsi) ‘biri’. er bir ‘her bir’. kimisi. -na) vs. iç kimse//iç birisi//iç bir kimse ‘hiç kimse’. ve ona uygun. kip.. -den). Bütün bu úekiller. -nı. -ni. nasıldır/nedaydır ‘bilinmeyen bir úekilde’. butün. episi ‘onlar. § 11. ne. .. kimiñdir. hem de iyelik eklerini alabilir: kim-im? kim-i?. Eylemin tarz kategorisi onun olumlu (at-). angimiz (-niñ. ne-si? vs. -e. biri. qaçar.olmayan veya söz konusu olmuú). iyelik eklerini alabilir ve çekimlenir. cümle (eski) ‘bütün. Ne zamiri alâmetin ölçüsü anlamını da ifade eder: ne taze ot.. zaman. Olumsuz zamirler: iç ‘hiç’. -a. kim. bir kimse ‘hiç kimse’. angi ‘hangi’.. Ep úekli tümleç fonksiyonunda da kullanılır: o ep iñley ‘o hep inliyor’. ne.

‘atamıyor’? ùahıs kategorisi iki úekle sahiptir: Tekil I. úahıs: -q/-k -ñız/-ñiz -lar/-ler -(ı)ımız/-(i)miz -sız/-siz. Kiúi kategorisi. usûlen dâhil oldu÷u yüklemlik (yüklem fonksiyonunda kulanım úekilleri olarak biliniyor) kategorisi ile uygun düúer. úahıs: . úahıs: -(al) III. 3) -(y)ama-/-(y)eme eki ile.ø II. Biçim I. 2) Adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli+alma-. degil edatının ve yüklem eklerinin.Eylemin tarz kategorisine ba÷lı olabilirsizlik biçimi ise üç varyanta sahiptir: 1) Adı geçen eylemin -(ı)p ulaç úekli+olma-. Di÷er çekimlenen úekillere ise birinci tipin biçimleri eklenir. -sıñız/-siñiz -lar/-ler Ço÷ul økinci tipin biçimleri. Kırım Tatarcasında 5 eylem kipi vardır ve bildirme kipinin dıúında onların her biri kendi eklerine sahiptir. siz oca de÷ilsiñiz vs. örne÷in: atıp olma -//ata alma -(daha çok birleúik úekilde atalma)//atama. eylem tabanından oluúur ve çekimleme tablosunda ikinci kiúi tekili ifade eder. Eylemin emir kipi di÷er bütün kipler ve zamanlar gibi. bildirme kipinin geçmiú zaman ve úart kipinin zaman gövdelerine eklenmektedir. úahıs: -sıñ/-siñ III. úahıs: -m II. yani kiúi eklerinin yardımı ile yapılır: men oca degilim ‘Ben hoca de÷ilim’. úahıs: –ayım/-e-yim (al-a-yım) II. úahıs: -(ı)m/-(i)m II. Tekil I. Yüklemlik kategorisinin olumsuzluk úekli. úahıs: -ñ III. Biçim I.úahıs: -sın/(al-sın) Ço÷ul -a-yıq/-e-yiq (al-a-yıq) -(ı)ñız/-(i)ñiz (al-ıñız) -sınlar/-sinler (al-sınlar) .

vs. II. Tekil I. kiúi -çı/-çi veya -sa/-se edatları ile. -a/-e/-y (sınırı göstermeden yapılan bir hareket için) + yat yardımcı eylemi: +tañ a÷ara//+tañ a÷arıp yat-a ‘gün a÷armak üzere’. úahıs: al-a-sıñ. dar kaynaútırıcı sese sahiptir. iste-y-ler ùimdiki zaman. aynı zamanda sürecin kurallara uygun. bunun yanında -sana/-sene edatı ile. sık olarak alıúılmıú veya daimî bir hareketi ifade eden geniú zaman gibi kullanılır. yatsana kullanılabilir. Di÷er tarzlardan da eylemin emir kipi gösterilen úema üzere oluúur. Geniú zaman temel eki -(a)r/-(e)r. úahıs: ala-m ‘ben alıyorum’ iste-y-im ‘ben istiyorum’ II. (al-.. økinci úekli øngilizcedeki present continuous tense biçimine yakındır. . iste-y-siñ III. qal-çı ‘kal’. III. ba÷lı ve alıúılmıú oldu÷unu ifade eder.) gibi tek heceli eylemler -(ı)r. Çekimleme: Tekil I. øste÷i ve ça÷ırıúı güçlendirmek için II. Ana Smail kele yatır ‘øúte. ber-. Eylemin bütün úekillerinde soru úekli. úahıs: almaqtasıñ. iste-y Ço÷ul al-a-mız iste-y-miz al-a-sı(ñı)z. iste-y-si(ñi)z al-a-lar. Olumsuz úekil de adı geçen úemaya göre oluúur: al-ma-y-ım.. uslûbî bir olgu olmakla birlikte. genellikle gazete ve resmî yazılarda kullanılır.Olumsuzluk úekli de aynı úema üzere oluúmaktadır. almayıqmı vs. øsmail geliyor’. bar. 2) -ıp/-ip (sınırlı hareket için). -maqta/-mekte úimdiki zaman úekli. mı edatının kiúi úeklinin sonuna eklenmesi ile yapılır: alayımmı. Geniú zaman (veya úimdiki-gelecek zaman) konuúan açısından önceki hareketin besbelli oldu÷unu. úahıs: almaqta vs. ol-. qalsa(úunı) ‘sen de kalsaydın’. úahıs: almaqta-m ‘alıyorum’. Özel durumları ifade etmek için desene (de ‘söyle’) ‘söyleyin Allah aúkına’ kullanılır. al-ma-y-sıñ vs. Bildirme Kipi ùimdiki ve gelecek zaman úekilleri: ùimdiki zamanın iki úekli vardır: 1) -a/-e/-y (-y ünlü ile biten eylemlerde kullanılır). úahıs: al-a.

Geçmiú zaman úekilleri -dı/-tı eki ile kullanılan geçmiú zaman geçmiúte yerine getirilmiú hareketi ifade eder. úahıs: alır-ım II. Tekil I. úahıs: alma-m II. (Herhangi bir sübjektif tarz nüansları olmaksızın): Tekil I. úahıs: aldı Ço÷ul aldı-q aldı-ñız aldı-(lar) Olumsuz úekil de aynı úemaya göre yapılır. al-ma-y-cak-sıñ vs. úahıs: al-acaq-sın III. úahıs: aldı-m II. Gelecek zaman. Olumsuz úekil: al-ma-y-ca÷-ım. kesinlikle gelecekte yerine getirilecek bir hareketi ifade eder ve acak/-ycaq. geçmiú zamanda isim soylu yüklemin .Tekil I. úahıs: almaz-sıñ III. úahıs: alır-sıñ III. úahıs: alır Ço÷ul alır-mız alır-sı(ñı)z alır-(lar) Olumsuz úekil -maz/-mez úekline sahiptir ve aúa÷ıdaki biçimde çekimlenir: Tekil I. Aynı úemaya göre sondaki ünlü ile kullanılan eylemler çekimlenir: men dinleyceg-im vs.geçmiú zaman úekli. Eylemin e. úahıs: al-aca÷-ım II. úahıs: al-acaq Ço÷ul al-acaq-mız al-acaq-sı(ñı)z al-acaq-(lar) Birinci tekil kiúi -ı/-i ünlülerinden önce sondaki -q veya -k sesi tonlulaúır. ecek/-ycek ekinin yardımı ile oluúur. úahıs: almaz Ço÷ul almaz-mız almaz-sı(ñı)z almaz-(lar) Birinci kiúi biçimdeki almaz-ım diyalekt úeklidir. úahıs: aldı-ñ III.

almaycaq edim vs.ú.ú.ú. men .ú. úahıs: al-÷an Ço÷ul al-÷an-mız al-÷an-sı(ñı)z al-÷an-(lar) Bildirme kipinin di÷er zamanları. birleúik kabul edilebilir. II. Olumsuz úekil.ú. II.ú. úahıs: al-÷an-ım ‘almıúım’ II. edi vs. almaqta edim ‘Ben (o zaman) alıyordum. geçmiú zamana götürülmüú aoristin (geniú zaman tabanının) ifade ettti÷i anlama sahiptir. olumsuzluk úekli. geniú zaman tabanı+edi úeklinde yapılamaktadır ve o. Tekil I. ala (olumsuz úekli almay) edim ‘Ben alıyordum. II. Belirtili úimdiki zamanın hikâyesi. -qan/-ken ekleri ile ifade edilir. Belirtili úimdiki zaman hikâyesinin di÷er úekli. Tamamlanmamıú bir hareketi onun sonuçlarına veya bilgilere göre netice çıkarılarak ifade eder. alacaq edim ‘Ben alacaktım’. Ö÷renilen geçmiú zamanın hikâyesi.ú. ediñ. gelecek zaman olumsuz tabanından yapılmaktadır: Tekil I. Belirtili úimdiki zaman hikâyesi. edim ‘ben oldum’. úahıs: al-÷an-sıñ III.ú. Çünkü onlar. Tekil I. alır ediñ vs. Teklik -I. ala ediñ vs. -a edi úeklinin üslûbî paralel kullanılan úekli -maqta edi’ dir. geçmiúteki yerine getirilmesi icap eden veya yerine getirilmesine hazırlık hareketini ifade eder: Tekil I.ú. -a+edi úimdiki zaman tabanından oluúmakta ve dilde gösterilen. -acaq+edi tabanlarının birleúmesinden oluúmaktadır ve bu úekil. III. II. almaz edim. ú. II. I. geçmiúteki belli bir hareket anını ifade etmektedir. alır edim ‘alırdım’. II. Tekil I. ö÷renilen geçmiú zaman tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır ve önceden veya di÷er geçmiú zamandaki hareketten önce yerine getirilen bir hareketi ifade eder. Örne÷in. almaqta ediñ vs. II. ú. Belirtisiz imperfekt de aynı zamanda Rus dilindeki dilek kipine uygun düúer: Tekil I. Ö÷renilen Geçmiú Zaman. alır ediñ vs. aoristin olumsuz tabanından oluúmaktadır: Tekil I. úimdiki zaman tabanlarının yat+edi úekli ile birleúmesinden ibarettir: Tekil I. almaz ediñ vs.ú.ú. alacaq ediñ vs.ba÷lamı olarak kullanılmaktadır. alır edim ‘Ben alırdım’.ú. Geçmiúte gelecek veya niyet anlamı.ú.ú. k. ala yatır edim vs. geçmiú zamanda (edi) geçmiú zaman tabanlarının e-yardımcı eylemi ile birleúmesinden oluúmuútur. Tekil I.

ú.ú. al-sa-m. Teklik I. (men) almalı edim ‘almalıydım’. -sa/-se ekiyle yapılır. ú. geçmiú zaman úahıs eki+edi’den oluúmaktadır. bilgilerin tam olmayan gerçekli÷ini veya sonuçlara göre belirlenen bilgileri ifade eder. (sen) almalı ediñ. alsa ediñ vb. al-÷ay edim/al÷aydım ‘alaydım’. II. (sen) almalı-sıñ vs. II. almasaydım vb.. -÷ay/-gey eki + e eylem kiúi úekillerinin yardımı ile veya qaydı birleúik úeklinden yapılmaktadır. Geçmiú zaman: Tekil I. Tekil I. II. ya kino÷a barsaq ‘ya sinemaya gitsek’. zaman tabanlarıyla ve kiplerle (emir ve úart kiplerinin dıúında) birleúir. ú.ú. al-÷ay ediñ /al÷aydıñ vb. alsa. birden qapu qaqıldı ‘ben yatmıútım. al-sa-q vb. Bu kipin úimdiki zamanı. al÷an edim ‘almıútım’. alsa edim ‘alsaydım’. Uzak geçmiúte vuku bulan bir hareketi ifade eder. geçmiú zaman. kiplerden farklı olarak. kip tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır. -qay/-key. úart anlamını ifade eder ve isim soylu kelimelerle. ùart kipi. -dır úekli ile ortaya çıkan sübjektiflik pekiútirmenin kesinli÷ini veya kararsızlı÷ı ifade . genel úemaya göre oluúmaktadır. økinci úekil (eken). II. II. Tekil II. gerçek olmayan úartlı hareketi ifade eder. Olumsuzluk úekli. Tekil II. Olumsuzluk úekilleri. Örne÷in. ba÷ımsız olarak kullanıldı÷ında. Çekim úeması: Tekil I. ú. Ço÷ul I.ú. eken ve –dır/tır úekillerinde ortaya çıkar. aynı zamanda birleúik biçimde de ortaya çıkar: alsaydım. III. Birinci úekil. al÷an ediñ vb. Tekil II. Örne÷in. Sen koyge ketecek ekensiñ ‘Sen köye gitmeye (me÷er) hazırlanıyormuúsun’ vb. galiba. Her iki zamanın olumsuzluk úekilleri.ú. sözcükbilimsel (leksikolojik) anlamı olan bütün sözcük öbeklerini ve eylemi içine almaktadır. ú. ùart kipinin tabanı. Adı geçen anlamsal dilbilgisel kategori olsa/ise. zaman ve istek anlamlarına sahip olur: bir de baqsa (veya körse). geçmiú zamanın olumsuz gövdesiyle yapılır. Kerim mında olsa/ise ‘E÷er Kerim buradaysa’. ú. genel úemaya göre gerçekleúmektedir. Olumsuzluk úekli. Biz ketmeli olsaq/isek. ú.yatqan edim.ú. birden kapı vuruldu’. ùimdiki zaman Tekil I.ú. Dil sistemindeki sübjektiflik. Çekim úeması: ùimdiki zaman –Tekil I. Gereklilik Kipi: ùimdiki zaman için -malı/-meli ve geçmiú için -malı/meli edi belirtilerine sahiptir. østek kipi. (men) almalı-m ‘ben almalıyım’. aldım edi ‘aldıydım’. Görülen geçmiú zamanın hikâyesi. “Poçta mına úu eken ‘Postahane. Geçmiú zaman. úudur (bina)’. aldıñ edi vb. geçmiú zamanın olumsuz tabanından yapılmaktadır. Tekil I. al-sa-ñ. Olumsuzluk úekli: al-ma-÷ay edim/alma÷aydım vs.ú.ú.ú. Geçmiú zamanın olumlu ve olumsuz úekilleri. herhangi bir zamanda temel cümlenin yükleminin zamanına uygun olarak úartlı bir hareketi ifade eder. ne baqsın (veya körsün) ‘o baktı÷ında ne gördü’.

ú. Adı geçen eklerden ikinci ve üçüncüsü geçiúsiz eylem. çaba’. di÷er gövdelerde. -(ı)qla-/-(i)kle-. kerekmem.‘ad koymak. -lan.eder. -ay-/-ey-. bkz. kir-set. diñle-t. -ar/-er-. Onlardan ikincisi yalnız aúa÷ıdaki úekillerde çekimlenir: Geniú zaman– Tekil I. yollanmak’. -÷ız-/-giz-. kerekirim ‘gerekiyorum’. belli bir ölçüde de iúteúlik eylem çatısı tamamen geliúmiútir. con-el. içeri sok-’.. zor-uq. adlandırmak’ at’dan ‘ad. 2) Çok kullanılmayan ekler: -qız-/-kiz-. olumsuz úekli.– ‘itekle-’. kir-giz. kerekecegim ‘Ben gerek olaca÷ım’ vb.sondaki sesi ünlü veya l olan gövdelerde (tek hecelilerin dıúında). geçiúsiz eylemlerden geçiúli eylem oluúturmuútur: qorq-ut- . de÷il mi?’ vs. vb. -(a)l-/-(e)l. dalgalan– dalga’dan. Örne÷in. -la. -ıy-/-iy-.ú..‘yerleútirmek. kerekirsiñ vb.. -dır-/-tır-.. baltala–balta’dan.‘dinlemeye müsaade etmek’. Örne÷in. aqıy. Eylemin çatı ekleri. ÷ala-/-gele-. Eylemin ettirgenlik çatısı aúa÷ıdaki eklere sahiptir: 1) Çok kullanılan ekler: -t. øsimlerden türemiú eylemlerden eklerle sözcük türetilmesi. Qasım olmalı. ye-dir.‘yönelmek.‘sallamak’.. ad-a. adlarla ve bildirme kipinin bazı zamanları ile birleúir. Çok kullanılmayan ekler. zarurî. mala-/mele. ùart kipinin úimdiki zaman tabanı+kerek úekli.. Eylemin ettirgen çatı ekleri. Çatı úekillerinden dilbilgisel olarak kullanım sıklı÷ı olan ettirgenlik ve edilgenlik gibi eylem çatıları... Kerek sözcü÷ü ile oluúan terkip: mastar+kerek (bütün kiúilere göre) – çalıúmaq kerekmen (-im de÷il) ‘Ben çalıúmalıyım’ vb. Örne÷in. ite-kle. Karakterin defalarca yapılan verimsiz úekilleri: -la-/-le. landır ve -laúdır iúlevli çok kullanılan eklerin yardımı ile yerine getirilmektedir. Kırım Tatar lehçesinde kerek ‘gerek. -sa-/-se-/-sı-. -an sıfat fiili: kerek-en ‘gereken’. -a-/-e-/-ı-.ú. tart-qala. olumlu eylem gövdelerine eklenmektedir.‘gözlerini kapamak’ aq ‘dan’ ‘göz akı’. lâzım’ ve kerek ‘gerekli...– dög-mele.isim’ vb. úimdiki zaman: Suv qoyadır dep belledim ‘Belki su dolduruyorsun diye düúündüm’. II.‘fazlaca yorulmak’ zor’ dan ‘gayret.‘girmeye zorlamak’. ö÷renilen geçmiú zaman: Sen oña kelgensiñdir. Ses taklidi yapma ekleri: -qır. gelecek zaman– Tekil I. úay degilmi?’ ‘Sen galiba onlara gelmiúsindir. -qala-/-kele-. -sat/-set-.‘yemeye müsaade etmek’.. gereken’ sesteú sözcükleri bulunmaktadır. di÷erleri ise geçiúli eylem yapar. -ar/-er. -ır-/-ir: iç-ir-. muhakkak bir olasılı÷ın verilmesi için kullanılır. -dır eki. guzelleú– guzel’den vb. kerekmezsiñ vb. -q-/-k-. -n-/-t vb.–siypa-la‘okúamak’.. tarihî bakımdan da sözcük türetilmesinde uygulanarak.‘çekiútirmek’. Buna uygun olarak olumsuz úekil de oluúmaktadır.

qısqara-/qısqarıp bar(gittikçe kısal-)‘kısalmak’. nesne yalın ve yükleme ad durumlarında (hareketin objesi). daha az ise dönüúlü. ürkütmek’. Edilgen eylem çatısı. .‘almaya baúla-’. nesne yönelme ad durumunda (hareketi yapan).. Edilgen birleúme aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin hedefi). bazen de hızlı hareketi ifade eden eylemler yapar: Dönüúlü gizle-n-. fazla olarak pasif eylem. gerek geçiúli gerekse geçiúsiz eylemlerden yapılabilen úekillerde belirsiz bir úahsî hareketi ifade eder: Çoqça bar-ıl-dı (bar-‘tan ‘yürü.‘alma÷ı kabullenmek’ (ne ise). ol-dür. il-iú. sondaki sesi ünlü veya l ünsüzü olan eylemlerden: aúa-n. alıp otur.‘tehdit etmek’ qorq’dan.‘öpüú-’. yaúap kel. Hareketin gerçekleúme anı ve úekilleri. yürümek’) ‘fazla yüründü’..‘yenmiú’ ve di÷er gövdelere ise -l eklenir: aç-ıl-. Edilgen eylem çatısı. b) Daha önce baúlanmıú bir hareketin devam etmesi: -ıp+kel-. pasif baúla-n-. hızlı hareket ifade eden tep-in‘tepmek. Birçok eylemler pasif anlama sahiptir: bula-ú-/bula-n-. 2) Baúlangıç.. qorq-uz.vb. øúteúlik eylem çatısı. aúa÷ıdaki eklerle kurulur: -(ı)n. Eylemin çatı eki ile oluúan birleúmeler aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin yapılmasını teúvik eden). qaç-ıú-. -(ı)n eki ile yapılır: Adı geçen ek.–az qalıp (az kaldı) ala yazdım ‘Ben nerdeyse alacaktım’.‘yaúamı devam ettirmek’(anlatım anına göre).. Dönüúlü eylem çatısı. 1) Harekete yakınlık: -a+yaz. 3) Hareketin gidiúi: a) Onun belli istikamette geliúimi: -a/-ıp+bar-. -ıp+otur-.‘korkutmak. yüklem: Bu qarar ukümet tarafından qabul olundı.‘öldür’ ol’den ‘ölmek’ vb. -a/-ıp ulacının yardımcı eylemlerle birleúimi aracılı÷ı ile ifade edilmektedir. ekinin yardımı ile ço÷u zaman karúılıklı anlamına sahip olan geçiúli eylemlerden ve ortaklaúa anlamına sahip olan geçiúsiz eylemlerden yapılmaktadır: bkz. Dönüúlü ve edilgen eylem çatı eklerinin yardımı ile birçok pasif eylemler yapılır: at-ıl-. op-üú. Hareketin basamaklarını (safhaları) ifade eder. harekete hazırlık: -a/-ıp+baúla-: ala/alıp baúla. tarafından kelimesi ile kullanılan nesne (hareketi yapan). kıç atmak’. kır-ıl-. yüklem: Men oña kereken cevapnı yazdırdım ‘Ben ona gereken cevabı yazdırdım’. -(ı)ú.

aytıp taúla. hareketin yerine getirilmesini. hareketin tamamlanması ve baúka bir duruma geçiúi. ala bitir. -yuqlap qal‘uyuya kalmak’. 5) Hareketin tamamlanması: -ıp+bitir-. -÷an/-gen.‘almayı bitir’. aúa÷ıdakilerdir: maq/-mek.‘sinirlenmek’ kız-’dan ‘kızmak’. -ıp ciber-. almak’.‘almak (her úeyi). ıp taúla-.‘telâffuz etmek’. Bu úekiller. -ıp otur-. aldatıp cur. kor-gen-im yoq ‘Evet ben görmedim’. Hareketin adının aynı eylemlik (mastar) úekilleri. ortaç anlamında hareketin gelecekte olabilirli÷ini veya tahmin edildi÷ini ifade eder: ol-ma-ycak úey. Ortaç ve eylemlik (mastar): Tam bir ortaç úekli olarak -r geniú zaman aoristi ortaya çıkmaktadır.‘çekip çıkarmak’. alıp çıq. Adı geçen ortaç herhangi bir hareketin (durumun) özelli÷ini. Ortaç ekleri: -qan/-ken. Hareketin miktar niteli÷i: 1) Onun bütünlü÷ü: -ıp+çıq-. ‘bazen söylemek.‘itmek’. ket- . Birinci úekil. -acak/ -ecek. aynı zamanda yakın geçmiú zaman ortacı anlamına sahiptir: yaz-÷an ‘yazan’. yoq sözcükleri ile birleúerek. sonucunu ve hedefini ifade eder ve iyelik eklerini kabullenir: yaz-÷an-ım ‘yazdı÷ım’. -ala/alıp ber‘alıp ver-.(pasif eylemlerde) qıza ket. Di÷er iki úekil ise iyelik ekleri ile birleúir ve iúini bilüv. niteli÷ini ifade eder: aq-ar (suv). 3) Bir defa yapılan hareket: -ıp+al-. -n vb. de÷il sözcü÷ü ile birlikte katî bir kasıtlı inkârı ifade eder: al-acak degilim ‘almayaca÷ım’. aytıp ciber. -acak/-ecek ekleri ile yapılan úekiller ise gelecek zamana ait olan bir hareketi ifade eder: qaltecegimizni (qay etecegimizni’ den) bilmeymiz ‘biz ne yapaca÷ımızı bilmiyoruz’. baqıp tur‘bakmaya devam et-‘. -ma/-me ve -v/ -uv/-üv. 2) Çabukluk: -ıp al-.) bar ‘var’. qapın al. ben gördüm’. 4) Bir defa ve çok defa yapılan hareket: -a/-ıp+ber-. eylemli÷i oluúturur ve çekimlenebilir. öl-mez (qaramanlıq) ‘ölmez’ (kahramanlık). -a/-ıp+ket. 4) Hareketin devam etmesi: -a+ber-. hareketin kararlı bir onayı veya inkârını ifade eder: kor-gen-im bar ‘Evet. -acak/-ycak ortacı. Bu úekil. oynap otur.‘telâffuz etmek’. beklenmedik bir úekilde söyle-’. -qan úekli. -yacak/ycek.‘oynaya durmak’.c) Hareketin de÷iúmezli÷i veya daîmili÷i: -a/-ıp+tur-. 6) Sükûnete geçiú (durum eylemlerinden): -a/-ıp+qal-. -ıp cur-.‘devamlı yalan söyle’. kule bersin! ‘bırak gülmeye devam etsin!’. -qan-ı (-m. -türtip al.

Zarf. prensipçe. zamana kadar’. 2) Tarz hareket zarfı olarak kullanılan ulaç: -(y)araq/-(y)erek (Konuúma.. -ça/-çe. kundüz-ler-i vs.’. -÷anca/-gence ‘henüz de÷il’. tarz hareket zarfı anlamında. § 12. ‘o zaman’. (-may/-mey olumsuzluk úekli. 3) Zaman zarfı olarak kullanılan ulaç: -qanda/-kende.. -na/-ine: aqs-ine/ters-ine. bir-den. yirmi dört saatin kısımlarının adlarından türemiú iyelik úekillerinin çoklu÷u: sabah-lar-ı. dıktan beri’. qandan/÷andan berli ‘. onu söylerim’. -qan÷a/-kenge//-÷anga/-genge qadar. -÷anda/gende ‘o zaman. –r birleúik terkibi. -qan soñ ‘dıktan sonra’. -acak/-ycak ortaç ekleri. Ulaç: 1) -(ı)p/-(u)p umumî ulaç. yer zarfı: -mın-da . -qan birleúik terkibi. onı aytam ‘Ben neyi gördüysem. -meden olumsuzluk úekli: bil-meden (veya bil-meerek). -r. -a/-e. çok defa veya uzun bir sürede yapılan hareketi ifade etmek için ortaya çıkar: laf ete ete qezmek... aqúam-layın ‘akúamleyin’. eklerinden türemiú ekler: -casına/ -cesine. Çok kullanılan ekler: -ca/-ce.. -qanca/-kence. -qan. aynı zaman anlamında -dımı/-dimi úekli kullanılır.. -y ikilemeli ulaç. öncekinin aksi olan bir duruma geçiúi ifade eder: Areket etmez oldılar.. -çasına/-çesine (basit veya iyelikli úeklindeki adlardan türemiú). daimî (veya alıúılmıú düzenli) bir duruma geçiúi ifade eder: Qartlıqta oqur yazar oldım ‘øhtiyarlıkta okur-yazar oldum’.: yaz-ın. acak/-ycak birleúik terkibi... semantika-ca ‘anlamsal’. -ın. -madan. Sözcükleúmiú úekiller: -layın/-leyin zaman zarfı. çekim örne÷ine sahiptir. -qanı/-keni//-÷anı/-geni kibi eklerinin ve ona eúanlamlı olan -(a)r-maz zarf-fiilinin yardımı ile ifade edilir. -a/-e/-y ulacından oluúur) birbirinin ardınca gelen iki hareketi ifade eder (yatıp dinlen-) ve o di÷er ulaçların de yerine geçebilir: Brakovúik olıp çalıúmaq ‘kontrolörlük yapmak’. mence(sine) ‘bence’. Birleúik terkipler. qanca. -mayınca/-meyince. Ulaç terkibi ve zaman ifadesi: qandan eve /burun ‘madan önce. hareketin sonuçlanmasına geçiúi ifade eder: Ne ko gen olsam.eylemi ile birlikte kullanılarak hareket eden úahsın durumunun de÷iúikli÷ini ifade eden ‘birleúik terkipler’ yapar. herhangi bir durumun de÷iútirilmesine hazırlık anını ifade eder: Sen ne yapacak bolasın? ‘Sen ne yapmaya hazırlanıyorsun?’. -(a)r-maz/-mez olumsuzluk úekli.me-m üçün tipinde terkipler yapar vb. -(y)araqtan/-yerekten) kul-erek aytmaq ‘gülerek konuúmak’. Olumsuz úekli. zaman hududu. ol.. açıq-tan.

bulunma ve çıkma ad durumlarında kullanılmaktadır: ustü-ne. yakınında’. -nden) herhangi bir úeyin dibini ve temelini göstermek için. 3) Yönelme (datif) ad durumu ile kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamanda veya yerde hareketin istikametini veya noktasını. yanaúası-na (-nda/-ndan) ‘(dolaysız) yanında’. miktar. yanı-na (-nda/-ndan) ‘yanında. kun sayın ‘her gün’. ilâve edilme ifade eder: sayın. Yardımcı sözcük öbekleri (Edatlar): Gramer görevli edatlar. c) Sebep: sebep/otrü: úundan sebep/otrü ‘buna göre’. astı-na (nda/-ndan) ‘altına. b) Uygunluk ve ilinti kurma: -kore ‘göre. çün).’ Yardımcı adlar. baúında. Arapça úekillerine ba÷lıdır: úahsen. içi-ne (-nde). Zaman miktarının ifade edilmesinde yalın ad durum kullanılmaktadır: beú kuñ soñra/soñ. d) østisna: baúqa/÷ayrı ‘bu yerden baúka/gayrı. b) Benzerlik ve andırıú: kibi. . baúı-na(-nda/-ndan): iú baúında. iyelik ekleri ile yönelme. aracılı÷ıyla’. sınırını: qadar. yalın ad durumunda ifade edilmektedir: eki saat qadar (süreklilik). do÷ru/taba ‘istikamet’. anda ‘orada’. içinden. tübü-ne (-nde. b) Zamanın sayılmasının baúlangıç noktasını: berli/baúlap/itibaren.’ 4) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamana göre boúluktan önce gelen veya sonraki durumu: -evel/burun ‘kadar. altında. arkasında’. soñra/soñ ‘sonra’. 2) Yalın ad durumunda (isim veya eylem adlarında) veya ilgi ad durumu ile (üçüncü úahıs zamirlerinde) kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Birliktelik ve topluluk: -ile (-la/-le).. madan önce’. §13. ‘nereye’ vs.‘burada’. ustü-nde. ‘acaba’. qayda ‘nerede’. -nen ‘ile. aúa÷ıdaki gruplara bölünmektedir: 1) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar. bázan. ustün-den. altından’. aylanasına (-nda/-ndan) . qarúısı-na(nda/-ndan).. Zarfların birço÷u. artı-ndan ‘arkasından’. art-ı-na (-nda) ‘arkasına. c) Amaç: -içün (kısa úekli. ogü-ne (-nde/-nden) ‘(dolaysız olarak) neyin ise önünde’. tekrarlama.

ki – em oyle sızlay ki. § 14. geniúlenmiú úekilde: ya. gü (gürültünün .ká veya de. Adı geçen sözcükler. ama karúıtlı÷ın güçlenmesi ile.. 4) ùart: eger. aydı(ñız). em de. endi–ne bilmeyim endi ‘artık nasıl bilmeyelim’. çevrede’.. da: ya men insanım da. ve em de. 5) Kuvvetlendirme: -çi. 6) Olumsuzluk: degil.... Ba÷laçlar: 1) Ba÷lama: ve...ne. ay (takdir edildi÷i. tek bir eylemi ifade eder. nen/ile. ortası-na (-nda/-ndan). yoqsa(m) – qulaqlarım çınlay yoqsa(m) ‘Yoksa kulaklarım mı çınlıyor’. Baúlangıçta onlar.. arası-na (-nda/-ndan).. ùunu al da get.de. 4) Detaylaútırıcı: yani..yaká. saqın. 5) Olumsuzluk: ne. istek ve memnuniyet bildirildi÷inde). mucibince ‘göre’. Taklidî sözcükler: Bunlar do÷adaki sesleri yansıtmaya yönelen. qana. em ‘hem’. pat. madamki. tek heceli bir yapıya sahiptirler: ünsüz+ünlü+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsüz.... ‘uygun olarak’..... eúyaların durumunu bildiren sözcüklerdir.. ta ‘daha’: ta balalıqtan berli ‘daha çocukluktan beri’. Örne÷in. -sana (bkz.... qa (hayret..hem de’. 2) Karúıtlık: lâkin.. ax.bazen’. úu –tokta úunı! ‘dur’. tarafından. yoqsa/yaxut/yada... op. o÷runda ‘için’. yaygın olan ba÷lama ba÷laçları. Emir kipi). Ünlemler: aman. sevinç bildirildi÷inde).kimerde ‘bazen.. tap/tam: tam bu sırada.. ey.... qararlarında ‘kadar (zaman üzerine)’ vb. 3) ùiddetlendirme ayırıcı: amma (önde kullanılan)/bile (sonda kullanılan). 3) Sebep: çünki. kimerde.em de (veya ve em de) ‘hem.‘etrafta.. boyu(nca). Edatlar: 1) Ba÷lama: da/de. 2) Karúıtlık: ise.. baqayım/koreyim.. iúaret etme anlamsal nüansı ile: em.

Daimî olmayan. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem. özne – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. ilya. ikileúir ve ünlü ses burada “u”ya çevriler: pay-puy (düzensiz bir gürültünün yansıması). -ır eki ile yapılmıú gövdeden -tı/-ti. Örne÷in. ıúık lekelerinin oynayıúı). Burada sözdizimsel olarak tamlayan durumunda olan bileúen tamlanandan önce yer alır: Belirtici belirtilenden. gerekse adjektif (sıfat) iliúkilerinin ifadesi biçimidir. Birincisi. mantıkî vurgu ile yüklemden önce yer alır: Bugün toplaúuv klubda olacak ‘Bugün toplantı kulüpte olacak’. unsurlarının çift köklere eklenmesi yolu ile verilmektedir: úapıl-úupul (herhangi bir iúin yapılmasının yansıması). tım-tım. -ır/-ıl. nesne. beraber olmayan ve çok defa tekrarlanan olayları ifade etmek için köken. Söz Dizimi: Kırım Tatarcasında iki çeúit sözlü irtibat mevcuttur: Morfolojik ve Sentaktik. birleúme veya tamlama aracılı÷ıyla yapılmaktadır. . özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. aúa÷ıdaki biçimler veya onların biri aracılı÷ıyla ifade edilmektedir. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem. yani sözcüklerin çeúitli pozisyonlardaki kullanımı gerek yüklemsel (predikatif). Özne ile yüklemin yerlerinin de÷iútirilmesi. Sürecin geçiúi. b) Tamlama aracılı÷ıyla sözcüklerin ba÷lılı÷ı: Belirtici. Analitik biçimler. mañır’dan mañırtı ‘meleme’. yalt (parıltının yansıması). Sözcük. Sözcüklerin yerleúimi: a) Tümcede sözdizimi. Dilbilgisel bakımdan bir cinsten olan tümce ö÷eleri. Çeúitli tümce içeriklerindeki söz dizimi: Özne – zaman zarf tümleci (veya zaman zarf tümleci – özne) – yüklem. özne – zaman zarf tümleci – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. Sözdizimsel irtibatlar. tümceyi sıfat tamlamasına çevirebilir. aynı tamlama modeline göre birbirine ba÷lı olurlar: Ba÷çamızda üzüm. ikincisi ise sözdizimsel iliúkilerin ifade edilmesi için hizmet eder. er úey bar.yansıması).. incir. cılp-cılp (kelebeklerin görünüp kaybolması) vb. yalt-yult (düzensiz parıltının. ava serin ‘hava serindir’ ve serin ava ‘serin hava’. 1. isim veya eylemle tamlama aracılı÷ıyla birleúmektedir. sözcüklerin de÷iúimi ve sözcük türetilmesinin analitik biçimleri. tümleç veya zarf tümleci yüklemden önce gelir. qıbırqıbır (kaynama hareketinin yansıması). úıp (ansızlı÷ı ifade etmek için) vb.. § 15. -dı/-di eki ile isimler yapılmaktadır: gurül’den gurülti.

1. 2. söz dizimi muhtevalarına göre birbirinden farklı olarak görülmekte ve belirtici (sıfat). kiúide kiúiye göre gerçekleúir: Künler. ev masrafı. cinse. göre kiúilerin (özel isimlerde) adlandırılması: Oçappe øslámova ‘Ö÷retmen øslâmova’. iyelik ekleri ikinci bileúene gelirken. 3. b) Benzeyiúe. üç úekle sahiptir: 1) Her iki bileúeni ek almadan kullanılanlar. eylem. 3) Belirtili isim tamlaması. suv degirmeni. Üçüncü biçimde tamlayan dilbilgisel iyelik eki ile belirginleúir ve aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: . tümleç. çiberekçi qart ‘çiybörekçi ihtiyar’. belirticitümleç gruplarına ayrılmaktadır. meúguliyete vb. Kelime gruplarının temel tipleri. Akraba adlarının belirticisi olarak özel adlar ortaya çıkar: Fatma apay ‘Fatma abla’. milliyete.2) Tümcedeki sözcükler arasındaki idare alâkası. "ketmek" fiili. birinci bileúene ise ilgi ad durum eki eklenir. b) Onun bileúenlerinden biri ile iliúkisine göre: birlik arteli. Uyuúma iliúkisi. ancak birinci ve ikinci kiúilerde. øsim tamlamasının ö÷eleri arasındaki isimler. edebiyat ocası. tilki kadın. III. ço÷ulda birinci ve ikinci kiúilere göre uyuúmaya da bilir: Siziñ balalar (ıñız). isim birleúmeleri ve sıfat sözcük öbekleri+isimler úeklinde görülmektedir. baa kelüvi. Tamlamalar. øsimlerden yapılan birleúmeler. göreve. uc araba odun. aylar böyle keçti. aynı zamanda tekilli÷e-ço÷ullu÷a göredir: Söz konusu uyuúma iliúkisi tümcenin öznesiyle yüklemi arasında olur: Sen özü qabaatlısıñ ‘sen kendin suçlusun’. 3) Tümcedeki sözcüklerin birbiri ile uyum sa÷laması. oktábr bayramı. aynı zamanda çekimlenen di÷er úekillerdeki tamlayan sözcüklerle yerine getirilmektedir. 2) Belirtisiz isim tamlaması. isim ve sıfatlarla ba÷lı (tamlayan) durumundaki sözlerin ad durumu ekleriyle kullanımı. Birinci biçimde tamlayan aúa÷ıdakileri ifade eder: a) Eúyanın ölçüsünün ve yapıldı÷ı malzemenin adı: baqır tencere. kiúiye. unvana. Çingene Ahmet. økinci biçimde tamlanan belirginleúir: a) Onun di÷er eúyalarla (olaylarla) daimî iliúkilerine göre: kireç kesegi.

II. bundan beter vb. Datif grubu: yönelme ad durunu. Üçüncü tip birleúmelerde ise bileúenlerden her birinin özel belirticisinin kullanımı mümkündür: ótken yılın búyúk muvafakiyetleri ‘geçen yılın büyük baúarıları’. aynı zamanda çok düz bir úekilde dizilen birkaç adjektif sözcük+isimle de oluúabilir: okuv÷a ketgen bu dört yaú yigid (sıfatfiil+zamir+sayı+sıfat+isim). yol cu mek ‘yol geçmek’. eylemden ve ad durumundaki idare edilen addan oluúur. sıfatlardan ve zamirlerden veya zarf+isimlerden (axmakçasına yalan) yapılabilir. c) Eúyanın kendi taraflarından biri ile iliúkisi: Qırımnıñ dülberli÷i ‘Kırım’ın güzelli÷i’. bulunma ad durumunda: ‘sözünde qalmak’ çıkma ad durumunda: fırsattan faydalanmak. Sondaki model üzere karúılaútırma derecesinin ifadesi yapılır: Karúılaútırma eúyası (özne) –karúılaútırılan (dolaylı tümleç çıkma ad durumunda) – karúılaútırma belirtisi (yüklem): sen ondan iúkirsiñ ‘sen ondan çalıúkansın’. b) Eúyanın eúya ile daimî iliúkisi: tilkiniñ quyru÷u. Nesne birleúmeleri. Aynı yöntemle üstünlük derecesinin úekillerinden biri yapılmaktadır: guzelden guzel ‘en guzel’. Birinci ve ikinci tip birleúmelerde tamlayan ve tamlananların arasına di÷er sözcüklerin girmesi mümkün de÷ildir. isimden oluúan sıfat tamlamalarından. Mastar birleúmeleri tâbi eden durumundaki eylemden ve ba÷ımlı olan tümleç niteli÷indeki sözcüklerden oluúur: 1) Çabuk davranmaq ‘çabuk hareket etmek’. adamnıñ degeri ‘insanın degeri’ vb. Sıfat sözcük öbekleri. yönelme ad durumunda: eve qaytmaq.armutnıñ qokulısı. unsurun tüme ait olması. omür boyı inanmaq ‘ömür boyu inanmak’. osümliqe bay ‘zengin bitkisel örtü’ ve sahip ablatif grubu. § 16. Basit tümcenin temelini tümcesel bileúenler arasındaki yüklemsellik iliúkisine (yargı ve sübjektif yaklaúıma göre) dayanan ifade modelleri oluúturmaktadır: . çıkma ad durunu: açlıktan olüm. Adı geçen birleúmeler. yükleme ad durumunda: erini bi mek. 2) Korer-kormez sevinmek. iúke aves ‘iúe hevesli’.a) Eúyanın eúyaya ait olması: Margubeniñ fistanı ‘Margubanın elbisesi’. (ølgi ad durumu dıúında).

Çiçekler.’ Tümcesel bileúenler. ‘Salon. ba÷laçlı ve ba÷laçsız olarak kullanılabilir: Ba÷laçsız – Kolxozda egelence aqúamları teúkilâtlandırıla. Kırım Tatarcasında sıralı bileúik tümceler ve asıl bileúik tümceler mevcuttur: Sıralı bileúik tümceler aúa÷ıdaki türlere bölünmektedir: 1. yani aynı cinsteki dilbilgisel birimler olarak kullanılabilir. E÷er aynı cinsteki tümcesel bileúenlerin her birinin özel bir ayrıcalı÷ı söz konusu de÷ilse. yapısına göre kısa ve geniú. økinci derecedeki. Parçalı ba÷lama usulü ile ba÷lanan sıralı bileúik tümcelerin yüklemleri. tuvganım (hitap). tümleç vb. . Piyano. cail edi ‘Elbette. –Men isterdim. tek veya grup hâlinde. tam ve eksik yapılarda (büyük ço÷unlukla diyaloglarda) olabilir.. ve 2.. o cahil idi’. Çiçekler’. Tek içerikli tümceler. a) ùahıslı yüklemsel (özne ve yüklemleri mantıkî yapıya ve öznel yaklaúıma göre belirlenen) tümceler. § 17. Bilesiñ. dolayısıyla özne ve yüklem dıúındaki tümcesel ö÷eler kullanıldı÷ında (nesne. o zaman bileúenlerin sonrakine gereken dilbilgisel biçim eklenir. ayrıldım men senden ‘Biliyor musun sevgilim.) tümce basit.. Tümce. Bu zenginlik. Royal. kiúilerde kullanılabilir: men brigadir ‘ben úefim’. geniú bir yapıya kavuúur... ve 2. 3) Ad tümce: Zal. kiúilerde) – aqlısıñ ‘haklısın’. kiúide) – ortalıq (özne) qaya (yüklem) ‘etraf kayalıktır’. tümcesel bileúenlerinin kullanımına göre ise tek içerikli ve çift içerikli olabilir. úahıslı ve olarak kullanılan sözcüklerden oluúur. guzellikten (çıkma ad durumu) faydalandı tek olar ‘Bu güzellik ve zenginlikten yalnız onlar yararlandılar’.1) Analitik (yazı dilinde ancak 3. Ara sözler ve hitaplar tümcenin yapısını bozmaksızın içeri÷inde yer alır: Ebet (ara söz). 3) Analitik -sentaktik – sen aklısıñ ‘sen haklısın’. ben senden ayrıldım’. konuúma dilinde özne ve yüklem 1. 2) Sentaktik (1. (Sözümü kesip) ‘Sözümü keserek. 2) Belirtisiz kiúili tümceler – Bizde úay aytalar ‘Bizde böyle söylerler’. Cümle. aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Kiúisiz – Bizde úay aytıla ‘Bizde böyle söylenir’. Özne ve yüklem tümcenin temel bileúenleridir.

ise edatları ve ba÷layıcı sözlüklerle biçimlenir: Sen maña söz berdiñ. Bileúik tümce yan tümcelerin sözdizimsel fonksiyonlarına göre sınıflandırılmaktadır.dram togerek azaları kontsert bereler ‘Kolhozda e÷lence geceleri düzenlenerek. yan tümcenin yüklem biçimiyle. 2.. dep ulacı. dram derne÷i üyeleri konser veriyorlar’. da/de. Ba÷laçlı tümceler ve. Yüklemsel (mantıkî yargı ve öznel yaklaúıma göre) ve öznesel tümceler: a) Yüklemsel tümceler (Temel ve yan tümcelerin yüklemleri eylemle ifade edilir. faqat ba÷laçlarıyla. bazen de lâkin. Bölüútürme tümceleri ya. b) Öznesel (temel tümcesi bütünüyle özneden veya özne gruplarından oluúan) tümceler. 2. nesnel yan tümceyi dolaysız söz biçimine sokar. ya o. a edatlarının aracılı÷ıyla biçimlenir: Mektepniñ mudiri yoq. . oña bir úey olmadı. ocalar da tekmil degil. II. endi quyruq bur÷anıñ ne? ‘Sen bana söz verdin. konuúma ve düúünüú eylemleri ile birleúerek. konuúma (düúünüú) anlamından uzak olunca. onlardan üçü düzenli bir úekilde çalıúmaktadır’.eylem biçiminin yardımı ile: Yan tümce –Dolaysız söz (anlatım): "Biz saçuv÷a azırmız" deyler ‘Onlar biz ekime hazırız diyorlar’. em. Örne÷in: Ir÷at–yoq– dep cevap bergen ‘Iragat yok diye cevap verdi’ (dolaysız söz – anlatım). olarnı qurslar÷a avuútırmaq kerek edi ‘Durum budur ki onları da sınıfa geçirmek gerekirdi’. bularnıñ üçi daimiy surette çalıúa ‘Sergide beú üye var. Nesnel tümceler: I. onun anlamı ve dolaysız söz (baúkasının oldu÷u gibi. úimdi niçin vazgeçiyorsun?’ Paluba rıqmarıq toldı. dep ulacı. 1. b) Ulaç tümceleri: Vıstavkomda beú aza olıp.) –Al bu ki. içerideki yerler ise bom-boú ‘Güverte tam olarak doldu. Adı geçen tümceler. ‘hem’ ba÷laçlarının ve da/de. Biçimsel-anlamsal ba÷lılık ile: a) de. Anlamsal ba÷lılık ile –Endi ne olır bilmem ‘Artık ne olaca÷ını bilmiyorum’.ya (da). içerideki yerler ise bomboú’. Çok úükür ki. de÷iútirilmeden verilen sözü) daha da biçimsel bir kullanım niteli÷ine kavuúur. ba÷laçlarla veya her ikisiyle ifade edilir.. yalnız anlamsal olarak veya dilde ortaya çıkan biçimsel-anlamsal ba÷lılı÷a göre ayırt edilmekte olup. ama. 3. yoksa karúıtlık veya beraberlik ba÷laçları aracılı÷ıyla biçimlenir: Ya men beririm. ise. Karúıtlık tümceleri bazen yalnız semanti÷ine göre.

b) Gerçek olmayan úart tümcesi. c) ùart úekli farklı anlamlarda ifade edilmektedir: Kuvvetlendirici. anlamsal olarak ifade edilen gerçek úart tümcesi: Kordi otü patlar 'E÷er o görürse.Men o vaqıtta bugunki kuñlerni korermen dep aslı tüúünmey edim ‘Ben o zaman bugünkü günleri görürüm diye hiç düúünmemiútim’ (dep edatı hâline gelmiútir). vaziet daa yaxúı olur edi ‘E÷er biz iúimizi kendimiz yapsaydık. her úey hazırdır’. Onu daa tüúünecegim cevabını 4. o qadar. -qan alda / takdirde eylemsel ad birleúimi biçiminde: Ava yaxúı olma÷an alda (veya takdirde) evden çıkma! ‘Hava iyi olmazsa. durum daha iyi olurdu’. Karúılaútırmalı tümceler. Yan tümcenin yüklemindeki edi cevher eylemi düúebilir: øúni biz ozümiz yapsaq (edi). úimdi 12 hoca var’. qart degenler. evden çıkma’. senin günahını önceden sana ba÷ıúladım’. sınırlayıcı –Çuvalda olsa olsa 50 kilo bo÷day bar ‘Çuvalda olsa olsa 50 kilo bu÷day bar’. úimdi 12 oca bar ‘Önceden bu köyde bir hoca varsa. daha do÷ru uygunluk nasıl –neday ba÷layıcı sözcükleri ile birleúmede ifade olunmaktadır: ønstruksiyada nasıl yazıl÷an olsa men de . köylüler gök gürlüyor sanmıúlar’. 3. yan tümcenin yüklemi úart kipinin geçmiú zamanında biçimlenir. nasıl) birleúmede ortaya çıkan anlamsal ba÷lılıkla: O oyle ku kü qopar÷an. 1) ùart tümcesi: a) Gerçek úart tümcesi. 2) Biçimsel-anlamsal ba÷lılıkla: berdi ‘O daha düúünece÷im dedi’. Aynı yapı +madamki ba÷lacı: Madamki. amma koylüler koq gurley bellegenler ‘O öyle gülmüú ki. Tümleçsel tümceler. úunı/úurasını ba÷layıcı sözcüklerinin birleúmesi ile: ùunu qayd etmek kerek ki. temel tümcenin yüklemi bildirme kipinde kullanılır: E÷er kerek olsa silâ astında turma÷a azırım ‘E÷er gerekirse ben elime silâh alma÷a hazırım’. seniñ günañnı men eve den saña ba÷ıúladım ‘Emin ol ki. yan tümcenin yüklemi úart kipinde kullanılır+e÷er ba÷lacı. er úey azır ‘ùunu vurgulamak gerekmektedir ki. demek o kerçekten de kart ‘E÷er ihtiyar demiúlerse o gerçekten ihtitardır’. 5. Sıfat (belirteç) tümceler: 1) Ba÷layıcı sözcük ve ifadelerle (öyle bir. ödü patlar. b) ki ba÷lacının yardımı ile: Emin ol ki. Evelde bu koyde bir oca ol÷an olsa. temel tümcenin yüklemi belirsiz geniú zamanın hikâyesi úeklindedir.

o zaman iú yoluna girdi’.oña köre stanoknı tüzeltirim ‘Yönergede nasıl yazılmıúsa. iliúe ‘Ben girince o bana takılıyor’. senelik plan eda etilgen ‘1600 ton pamuk teslim edilerek.ki ba÷layıcı birleúmelerle ve ki. a) Anlamsal iliúki ile: Kirdim. çünki. o qadar/ o derece ba÷layıcı ifadesinin yardımı ile biçimlenir: Kosa o qadar açuvlan÷an. ondan soñ (aynı zamanda tek o zaman úekli de mümkündür) iú yoluna mindi ‘Ne zaman biz örgütlü olarak çalıúma÷a baúladık. köyün kenarına giderdik’. ben de ona göre düzeltirim’. do÷ru koyniñ çetine barır edik ‘Akúam olunca evden birlikte çıkıp. b) Ölçü ifade eden tümceler. -qan sayın: Üzüm sarar÷an sayın iútaası daa ziyade arta eken ‘Üzüm sarardıkça iútahı daha fazla artıyormuú’. tarzını ve durumunu ifade eden tümceler: a) Hareketin kalıúını ve tarzını ifade eden tümcelerin bileúenleri.. degende ulacı ile: Tilki bir belâdan qaçtım degende daa bugine o÷ra÷an ‘Tilki bir belâdan kaçıp kurtuldu÷unu düúündü÷ü zaman. (tek)... senelik plân uygulandı’. zarf-fiil úekli aracılı÷ıyla: 1600 tonna pamuq teslim etilip. öyle ba÷layıcı sözcü÷ü aracılı÷ıyla birleúir: Öyle tartqan. o zaman (vaqıt) veya ondañ soñ ba÷layıcı sözcüklerle: Ne zaman biz teúkilyatlı surette çalıúma÷a baúladıq. 4) Zaman anlamlı bileúik tümcelerin 20’den fazla çeúidi mevcuttur. baúka bir belâ ile karúılaúmıú’. c) -qanda ulacı ile: Gece ol÷anda Kose bay usulnen arançı÷a kirgen ‘Gece olunca Kosebay yavaúça odunlu÷a girdi. 6) Sebep ve netice anlamlı bileúik tümceler: a) Onuñ (úunuñ) içün. 2) Teslim ve kabul ifade eden bileúik tümceler. ba÷laçları ile: Men de "evlâd" edim. 3) Hareketin ölçüsünü. baqmadan birleúimi ile biçimlenir: Signallar ol÷anı alda (ol÷anına baqmadan úeklinde de olabilir) kereken tedbirlerini almadıq ‘Sinyal oldu÷u hâlde biz hiçbir tedbir almadık’. candan suv÷a tüúken ‘Öyle çekmiú ki. onuñ içün de men .. b) Ne zaman (vaqıt). aynı úekil+ki ba÷lacı. zaman anlamında –Aqúam olsa evden beraber çıqar. turmuúı ateú kesi gen ‘Köse o kadar kızmıú ki. tamamı kaynamaya baúlamıú’. uçurumdan suya düúmüú’. madamki. 5) Maksat anlamlı bileúik tümceler dep unsuru ile biçimlenir: Men bunı oqusıñlar dep gazeta÷a yapıútırdım ‘Ben bunu okusunlar diye gazeteye yapıútırdın’. sa da úekli veya qanı alda.

çalıúqanıma qarúılık aq almay edim ‘Ben de bir o÷ul idim.‘yetiútirmek’. iúler daa osal ‘Kitlevî iúlere gelince.eylemi ve -lan /-laú. O÷uz grubu Türk dillerinin unsurlarını da içermektedir. plânlamak’ vb. c) -qanı içün ulaç birleúimi ile: Koy yaqın olma÷anı içün (veya olma÷anından sebep). ald//ög ‘ön’. ayt-//söyle– ‘konuúmak’. hâli vakti yerinde’. Bileúik sözcük tipinde allı-taqatlı ‘varlıklı. Buna ra÷men. KIRIM TATARCASININ SÖZ VARLIöI § 18-19. nen//ile. et. Bu dönemde dile enternasyonal sözcükler. ciber-//yolla‘göndermek’. day//kibi ‘gibi’ vb. öyle’. ancaq ‘ancak’. . alıú. Temiz O÷uz sözcükleri: alın (mañlay ile birlikte). Kırım-Tatarcasının sözvarlı÷ı temeline göre Kıpçak tiplidir. Sa÷daki kısım – O÷uz) ‘renk’ – cez // baqır ‘bakır’. Bunun yanı sıra. Bundan dolayı Kırım-Tatarcasında eúanlamlı sözcükler çoktur: tüsg // renk (Soldaki kısım – Kıpçak sözcü÷üdür. qoz//ceviz (Arap. Kırım Tatar sözlü÷ünün görünüúünde de÷iúen son on yılın en yeni sözvarlı÷ında. çeúitli bilimsel ve sosyal anlayıúları ifade eden kelimeler girmiútir.) ‘ceviz’. adaq‘niúanlanmak’. çoçqa //domuz ‘domuz’. bu yüzden çalıútı÷ıma karúılık hak almıyordum’. bkz. asra-//yetiútir. önemli bir ölçüde. -landır/-laútır. çok yürümek gerekiyordu?’. oca ‘hoca’ ve ocapçe (oca apte’den) ‘Hoca Hanım’. Daha Altın Orda döneminde Kırım Tatarcasına geçmiú temiz Arap ve Fars alıntı sözcükleri Ekim inkılâbından sonra çok azalmıútır. úay (úunday)//úöyle ‘böyle. b) dep ulacı ile: O begenmez dep endi derviú kesileyikmi? ‘O be÷enmez diye úimdi biz derviú mi kesilelim’. endi//úimdi ‘úimdi’. benzeri adlandırma çoktan mevcuttur. ara. 7) Kelgende ulacı ile biçimlenen irtibat ve anlayıú ifade eden bileúik tümceler.‘aramak’ vb. Yüksek meslek okulları ve di÷er okullar için ço÷u sayıda terminolojik sözlükler hazırlanmıútır.vb. geliúmemiútir. Massovıy iúke ke gende. iúler daha da kötüdür’. önemli ölçüde aúa÷ıdaki sözcük türlerinin yapılması faal bir hâle gelmiútir. planlaútırmak ‘plân yapmak. Kiúilerin cinse göre tabakalara ayrılarak adlandırılması süreci.‘alıúmak’. qart ‘ihtiyar’ ve qartiy ‘ihtiyar bayan’. çoq yol cu mek kerek ol÷an ‘Köy çok yakın olmadı÷ı için. ekleri ile yapılan eylemlerden birçok bileúik eylemler ve eylem türevleri ortaya çıkmıútır (kooperativleútirmek ‘kooparatifleútirmek’.).

Kırsal diyalektin kuzey sınırları tahminen Evpatoriya–Biyuk–Onlar– Fedosiya–Kerç yarımadasını içermektedir. oldürül-. Kuzey. Söz konusu diyalektler aúa÷ıdaki fonetik úekillere göre farklılık göstermektedir: 1) Baúlangıçta y~c ses de÷iúmesi: Güney. Bunu Kırım’daki eski yer adları da kanıtlamaktadır. çürüklük ‘çürük’. mana / m .(ama yı÷ın). deñiz. yaqúı ‘iyi’. cay-. tütüncülük. dat.KIRIM TATARCASININ DøYALEKTLERø ÜZERøNE KISA BøLGøLER § 20. Onların oturdu÷u yerlerdeki yer adlarının içerisinde eski Türk yer adları yoktur. dol-. saña. yay-. Orta. yayan ‘yaya’. yerleúmiúlerdir. ye ‘rüzgâr’. Morfolojik úekiller aúa÷ıdaki farklılıkları göstermektedir: 1) Kiúi zamirlerinin yönelme durumunda: Güney. Orta. yol. Kuzey. çüriklik.tur-. cıy-. una/u÷a. oña. col. kürksü . oldüril-/oldiril-/ottiril-. yol. yıldırım. . yok. tütüncilik. tat. qurulıú. Kuzey.) yaúamıútır. koylü.(bazen bana). tur-. kumüú. Ermeniler vb. Orta. Kuzey diyalekti ise Baydar’dan Fedosiya’ya kadar uzanan deniz kıyısı ve da÷ bölgesini içine alır. dal÷a. tüú-. cer. köylü. o÷a. koyli. Genuezler. kurksüz.diú. tolqun. Milâttan önce XIX. Kuzey. yüzyılda ikinci bin yıldan itibaren Kırım’ın bütün topraklarında Kıpçak kabileleri. tuzlıq/tuzluq. cok – Demek oluyor ki bütün Güney úivelerinde: yipek ‘ipek’. 2) Baúlangıçta t~d ses de÷iúmesi: Güney. Orta ve Kuzey. ma÷a/ma. da÷. tiú. maña. çürüklik. yel. Baydar'dan Kaf (Fedosiya)’a kadar olan deniz kıyısı bölgede ise karıúık bir nüfus (Vizantiyalılar. cel. gümüú/kumuú. sana/s . oldüril-. durul-. oldu. tav. derya-deñiz. Sonradan Kırım'ın kırsal bölgesine Nogaylar gelmiúlerdir. tol-. tuzluq. cıy. dat. oldı/oldu. Adı geçen etnolengüistik olgular. yer. yı÷-. Kırım Tatarcası. de-. yani Anadolu’dan gelenler de gözükmeye baúlamıú ve burada uzun bir süre yaúamıúlardır. sa÷a/ s . yaz-. cayav. üç diyalekte sahiptir: Güney (Kırsal). yer. qurılıú/qurulıú. da÷. XV-XVI yüzyılda Türkiye’den. inúaat’. tüú-. oldı. düú-. Bunların da sınırlarında birçok a÷ız ve ayrı ayrı úiveler bulunmaktadır. dur-. dal÷a. yox ‘yok’. tuzlux ‘tuzluk’. cayav. Bu iki bölgenin arasındaki alanda ise Orta diyalekt otaya çıkmaktadır. Orta. cay-. Kırım’ın diyalektlere göre haritasını ve önemli bir ölçüde Kırım Tatar yazı dilinin sonraki oluúumunu belirlemiútir. 3) Dudak benzeúmesi: Güney. kumúú/kúmúú. xuruluú ‘yapım.

Orta. Usein oqnın cayını çekip.2) øúaret zamirleri: Güney. avraya(avrada) (<ha o yerde)/avraca/av’yerde ‘orada’. Usenniñ zenaatı da÷dan kiyiq ayvanlarnı avlap özüne keçinip çıqara eken. Bu Hasan'ın Hüseyin adlı bir o÷lu var idi. u (bazen ol). oyle/úay. meni oldürme. bir vaqıtta bir terekniñ ustünde daa düñyada misli korülmegen acayıp bir quú ko gen. Çeviri Hasan O÷lu Hüseyin Masalı Bir varmıú. saña yalvaram. ile. ana. osı. Kunlerden bir kuñ. u(y)le. úo/úı (bazen so). ebir (<o bir). Bir padiúalıqta Asan degen adam bar eken. úayna / úaytıp (<úay etip). -dırıx (I. Orta. acayıp quú insan gipi söylenmege baúlan÷an. bir yokmuú. úonday. úu. Qanatından urup yaral÷an. mında ‘burada’. økinci: mınavı (<mına bu).. -man/-men men. Bu. úunday (ın)/ úınday(ın). 3) Yer zarfı: Güney. nan/nen daha az ilen (-lan/-len. ilen/atla. úay. bo/bı. er vaqıtki kibi. Metin Asan O÷lı Usein Masalı Bir zamanda bar eken. Usein o oqını alıp avlanma÷a ketken. anda ‘orada’. -mın/-mı (4 varyantta) men ocamın /ocamı ‘Ben hocayım’. anavı (<ana bu). Orta. O uzun bir süre da÷larda ve ormanlarda gezip dolaútı. abu (<ha bu). -la/le): atnan/atnen. belki seniñ bir keregine yararım. úoyle/úunday. at. boyle/bunday. bon. ocaman. ama bir kuú . tan). Çoq vaqıt da÷ içinde dolaúsa da urma÷a bir quú bile tapama÷an. Kuzey. 4) Yüklem kiúi ekleri: Güney. bonday. söyerde ‘burada’.úu. çokluk) –ocadırım ‘Ben hocayım’. men tütüncimen. Bu Asannıñ da Usein degen bir o÷lı bar eken. ú. –Ey. bir zamanda yok eken. anda. man/men. mında. tütüncüdürüm ‘tütüncüyüm’. boyerde. 5) Birliktelik edatı ile: Güney. bu(y)le. -dırım. bunday (ın)/bınday (ın). Orta. Hüseyin da÷larda. Küçültme: abucux/abuçux. avu (<ha u). Güney. Quúnı urdım bellep alma÷a çapıp bar÷anda. Yine bir gün Hüseyin okunu alıp ava gitti. -dırsıñ. o. küçültme – abracıx/abraçık (-ta. bir memlekette Hasan adlı bir adam yaúardı. ormanlarda avlanırdı ve bununla da geçimini sa÷lardı. -m –men ocam ‘ben hocayım’ -yım– men ocayım ‘Ben hocayım’. Usein artıq umütini kesip baúla÷an. aburaya (<ha buraya) / abraya/abraca/ab'yerde. Kuzey. -dır. avucux /avuçux. -m önemli bir ölçüde daha az -yım (iki varyantta). merametli avcı. nen. bu. mına. Menim canımı ba÷ıúla. Güney. ocadırsıñ ‘Sen hocasın’ vb. quúnı kozlep atqan.

Sintaksis. – Vost. birden a÷açta úimdiye kadar hiç görmedi÷i acayip bir kuú gördü. sb. (1873). øzd. T. Rukovodstvo Dlya Obuçeniya Krımsko-Tatarskomu Yazıku. (1916).. Materialı po øzuçeniyu Krımskoy Narodnoy Poezii. Akmesjid. Samouçite Turetsko-Tatarskogo ve Novogreçeskogo Yazıkov. spb. Masallar. 1875. T. A. I. (1925). (1941).-USEøN A.-Kaya ø. 2. kn. Obrazsı Naradnoy Literaturı Tyurkskih Plemen.bile bulamadı. Odessa." Kaynaklar BODANøNSKøY. A. (1925). KONDARAKø. vıı. (1937). Sevastopo . 1898. I. Kırım Tatar ø miy Sarfı. SPb. B. øli Rukovodstvo Nauçitsiya Bez Pomoúi Uçitelya Govorit PoNovogreçeski i Po-Tatarski. ÇOBANZADE. A. beni öldürme. SAMOYLOVøÇ. Russko-tatarskiy Bukvar Dlya Çteniya v Pervonaçalnıh Narodnıh ùkolah Tavriçeskoy Gubernii. . DJAMANAKLI. Spb. øzd. A. Hüseyin ümidini kaybetmiúti ki. V. Simferopo . V (1896). Grammatika Il. kuú insan gibi dile gelerek konuúma÷a baúladı: "Ey merhametli avcı! Sana yalvarıyorum. øSLAMOV. ODABAù. Tertip Etkenler. Hüseyin oku çekerek yayı attı ve kuúu kanadından yaraladı. A. (1913). Ob-va Russkih Orientalistov. Akmesjid. OLESNøTSKøY. (1868). Nikolaev. K. Opıt Kratkoy Krımsko-Tatarskoy Grammatiki. Praktiçeskiy samouçitel turetsko-tatarskogo yazıka so slovarem i s prilojeniem turetskoy azbuki sotavil karaim. Pg. Ben sana gerekli olabilirim. N.. O koúarak kuúu almak istedi÷inde. RADLOV. Simferopol.