KIRIM TATARCASI* (Crimean Tatar Language

)
Yazan: E. V. SEVORTYAN

Çeviren: Mehman MUSAYEV*

§ 1. Kırım Tatarcası, Kırım yarımadasında yaúayan Türk nüfusunun ana dilidir. Günümüzde, Kırım Tatarlarının büyük ço÷unlu÷u Özbekistan topraklarında yaúamaktadır. Kırım yarımadasından yaúamakta olan bu halk, kendilerini Tatar nüfusu olarak “Kırım Tatarları” adıyla adlandırmıúlardır. Kendilerini “Kırım Tatarları” olarak adlandıran bu nüfus, önceleri bozkırdan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bir alanda yaúıyordu. Bozkırda yaúayan Tatar nüfusu kendini “Nogay Tatarları” olarak adlandırmıútır. Bunun yanı sıra Kırım’ın güneyinde yaúayan Tatar nüfusu, bazen “Tat” etnonimini de kullanmıútır. Kırım Tatarcası, Türk dilinin Kıpçak grubuna (Kumuk, Kırım, Karaim, Özbek dillerinin somut lehçeleri, Orta Ça÷ Kıpçak dilleri, Kuman dili) dâhildir. Adı geçen dil, ses özellikleri ve kısmen de söz varlı÷ı bakımından O÷uz grubunun etkisinde kalmıútır. Yazı dilinin özünü, onun merkezî a÷ızları (orta yolak) oluúturmaktadır. Bu a÷ız kökence Güney Karadeniz kıyılarında yer alan Kuman (Polovets) ve ona yakın olan kabile dillerine ba÷lıdır. Adı geçen a÷za, sonradan Kuzey ve Kuzeydo÷u Karadeniz kıyılarındaki artık asimile olmuú merkezî a÷ızlar, aynı zamanda daha sonraki dönemde ortaya çıkan ve merkezî a÷ızlarının etkisinde kalan Nogay a÷ızları, katmanlar olarak ilâve olunmuútur. Kırım Tatarcasının en eski yazıtları aúa÷ıdakilerdir: ‘øslam Geray’ın Polonya’ya Yaptı÷ı Seferi Anlatan’ ismini taúıyan Can Muhammed’in 1648–
1966 yılında Moskova’da yayımlanmıú olan “Yazıki Narodov SSSR: Tyurkskie Yazıki” (SSCB Halklarının Dilleri: Türk Dilleri) adlı büyük dizi eserin II. cildinde yer alan ve Rusça olarak yayımlanan bu yazı, 1990’lı yıllarda TøKA ve Türk Dil Kurumunca yürütülen “Ortak Türkçe Projesi” çerçevesinde ele alınmıú ve Mehman MUSAOöLU tarafından Türkçeye çevrilmiútir. Söz konusu eser, Kırım Tatarcasının dilbilgisini tümüyle içerdi÷inden bir monografik kitap niteli÷i taúımaktadır. Bundan dolayı yazarın üslubu muhafaza edilmiú, paragraflar simge ile iúaretlenmiú, Kırım Tatarcası alfabesindeki bazı harflerin latin alfabesindeki uygun karúılıkları kullanılmıútır. * Prof. Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça÷daú Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Ö÷retim Üyesi, mehman@gazi.edu.tr
*

1649 yıllarında XVII. yüzyılda yazdı÷ı eseri; XVIII. yüzyılda yazılan1 Seit Muhammet Riza’nın 2 Essebu’s-Seyyar ‘Yedi Gezegen’ isimli eseri; ElMuhit-ul Burhanî3 ‘Kanıtlar Okyanusu’ isimli eserdir. Adı geçen yazıtlarda dönemin Osmanlı Türkçesinin etkisi de görülmektedir. Kırım Tatarlarının standart yazı dili, sonraki dönemlerde de mütecanis olmamıútır. Standart dilin bir kısmı (basın, yayın, gazetecilik, e÷itim literatürü) Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin Osmanlı Tanzimat-dönemi kastedilmektedir– M. Musao÷lu) belirli bir úekilde etkisi altında kalmaya devam etmiú;4 di÷er kısmı ise bir bütünlük göstermekle beraber, o da bütünüyle dıú etkilerden uzak kalamamıútır.5 Tatar yazı dilinin mütecanis olmayıúı, Ekim inkılâbından sonra on yıl daha devam etmiútir. Ancak 30’lu yılların ortalarına do÷ru yazı dilinin diyalekt temelleri belirlenmiú ve Kırım Tatar yazısının Rus alfabesine geçmesi ile birlikte, Kırım Tatar yazı dilinin önemli belirtileri ortaya çıkmaya baúlamıútır. Kırım Tatarcasının sistemli olarak araútırılmasına, ilk olarak, Sovyet döneminde baúlanmıútır. Bu iú, önce M. V. Frunze adlı Pedagojik Üniversitesinin Do÷u Bölümünün (sonradan Tatar) Tatar Dili ve Edebiyatı dalında, özellikle 30’lu yıllarda oluúturulan A. S. Puúkin adlı dil edebiyat bilimsel araútırma enstitüsünde yapılmıútır. Bu dönemin en büyük bilimsel çalıúmalarından biri, 1935–1936 yıllarında Prof. Dr. N. K. Dmitriyev’in baúkanlı÷ında, Kırım’ın bütün topraklarında yapılmıú olan diyalektolojik gezi araútırmasıdır. Kırım Tatar yazı dili, 1928 yılına kadar, di÷er Türk dillerinde oldu÷u gibi, Arap alfabesini, 1928 yılından 1938 yılına kadar Lâtin alfabesini, 1938 yılından itibaren de Rus alfabesini kullanmıútır. Alfabe:
Burada Han damgalarını, tartıúmasız olarak Kırım Tatarcasına dahil etmek mümkün de÷ildir. Adı geçen damgalar ve henüz Abu Hayyan’ın bulunmamıú olan ve Muhammed Salih’in bahsetti÷i eser, P. M. Melioranskiy’in Türk Dili Üzerine(SPb, 1900 s. X, dipnot 1) eserinde hatırlatılmıútır. 2 M. A. Kazım-bek. Asseb o-sseyyar, ili sem planet... (Asseb O-Sseyyar Veya Yedi Gezegen) Kazan, 1832. 3 Adı geçen el yazması, 4 cilt olarak Abdul Lutfulla ølhak tarafından yazılmıú ve 1735 yılında Selamet Girey Han tarafından Bahçesaray “Zincirli” dinî akademisine hediye olarak verilmiútir. Bu satırların yazarı, adı geçen el yazmasını økinci Dünya Savaúından önce Kırım Merkezî Arúivinde görmüútür. 4 bkz. Kırım Tatarcasının ilk gramerini yazmıú (1909 y) ø. Gaspıralı’nın yayımladı÷ı “Tercüman” gazetesinin dili. Adı geçen gramer Bolúevik dönemine kadarki Rusya’da “Usul-i Cedid” diye adlandırılan yeni e÷itim yöntemi ile yazılmıútır. 5 bkz. ø. Gaspıralı’nın faaliyetine muhalif olan Mediyev grubunun yayımladı÷ı “Vatan Hâdimi” gazetesinin dili.
1

a(a), ë(yo-ö), (l), (s), (c),

(b), (d), (j), (k), (m), (p), (t), (ts), (ú), (yu-ü),

(v), e(e-ye), (z), (q), (n), (r), (u-ü), (ç), (úç), , (ya)*

(g), (i), (ñ), (f), (ı), - ,

(÷), (y), o(o-ö), x (e), ,

SES BøLGøSø § 2. Kırım Tatarcası, 3 sesbilgisel belirtiye göre 8 farklı ünlü foneme sahiptir: Damak Ünlüleri: /e/ (sözcük ve hece baúında /e/ ile yazılır), /i/, /ö/ (genel Türkçedekinin aynısı: /ö/, aynı zamanda /yo/), /yu/ (genel Türkçedeki ü, sözcük ve hece baúında ise - yu) ve damaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /o/, /u/; Dudak Ünlüleri: /o/, /ö/, /u/, /ü/ ve dudaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /e/, /i/; Geniú: /a/, /e/, /o/, /ö/ ve dar: /ı/, /i/, /u/, /ü/. DÜZ Geniú Ön Arka e a i ı Dar ö o YUVARLAK Geniú ü u Dar

Tablo 1: Ünlülerin Sınıflandırılması

*

Kırım Tatarcası Kiril alfabesinin karúılı÷ı, Prof. Dr. Ahmet B. ERCøLASUN’un “Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri” (Kültür Bakanlı÷ı, Ankara, 1993, s. 20) kitabından ( , , harflerinin dıúında) verilmiútir. Metinde Kırım Tatar alfabesindeki harfler, söz konusu karúılıkları ile ( , , dıúında) ifade edilmiútir. - , - , - fonemlerinin yerine kullanılan bazı ünsüzlerin ve ünlülerin, zayıf ve yüksek sesle telâffuz edilen bazı ünlülerin üzerine “ ´ ” iúareti konulmuútur. /x/ harfi Kiril alfabesinde oldu÷u gibi verilmiútir (Mehman Musao÷lu).

/l/. /ñ/ ünsüzü ise bo÷umlanmaya göre Alman dilindeki Angst sözcü÷ündeki ng ses birleúmesine yakındır. /ú/. /g/ ünsüzü. /b/. /ú/ ve onlara paralel olarak tonlular: /g/. /c/ ünsüzü. /p/. oz (öz’den) ‘kendi’. Kuzey a÷ızlarında yaúlı kuúa÷ın dilinde bazen /h/ ünsüzüne de rastlanmaktadır. § 3. Ön dudak ünlüleri (/ö/. Burada zayıf söylenilen /i/ (i yazılır). sirke (mutfak sirkesi) ve sirke ‘bit sirkesi. çamur’ ve kir ‘gir’. x harfleri ile verilmiútir. küme’. Güney a÷ızlarında tek bir fonem olarak ortaya çıkmaktadır. /j/. /g/. gayrimuntazam bir surette /c/ ünsüzünden sonra görülmektedir. /f/. /ö/ ve /ü/ fonemleri ise Alman dilindeki /ö/ fonemine (Köln) ve /ü/ fonemine (grün) yakındır. Geride kalan di÷er ünlüler. /ç/. úeklî olarak o ve u harfleri ile verilmektedir. /v/. /c/. /t/. golova ‘baú’) /g/ ünsüzünü hatırlatmaktadır. ñ. /y/. bo÷umlanmaya göre Rus dilindeki ünsüzlerin ünlüler arasındaki pozisyonuna yakındır. muçe (müçe’den) ‘organ’. cur. /z/. /q/ ünsüzü ise vakx sözcü÷ündeki kx ses birleúmesi ile karúılaútırılabilir. óko ‘göz’ sözcüklerinde. burada ÷. /ü/) birinci hecede ve sözcük baúında /b/. çú. /j/. /v/. /t/.(cür’den) ‘gitmek’. bo÷umlanmaya göre Güney Rus veya Ukrayna sözcüklerindeki (bogat ‘zengin’. (bkz. /n/. 2) Geniz: /÷/. /k/.q. Ünsüzlerin tablosu aúa÷ıda verilmiútir. /l/. /ç/. /ts/ ve /úç/ ünsüzlerine yalnız Rus dilinden alınmıú alıntı sözcüklerde rastlanmaktadır. Adı geçen ünlüler. yani çifte belirtilere göre gruplara bölünür: 1) Tonsuz: /k/. /q/. /ñ/. aúa÷ıdaki özelliklere. /q/. /m/. /r/. /d/. /p/. Kırım Tatarcasındaki bazı ünsüzler. /÷/. /f/. bo÷umlanmaya göre vurgu altındaki ön pozisyonda Rus dilindeki uygun ünlülere yakındır./ı/ fonemi telâffuzuna göre Rus dilinin vurgulu /a/ veya /o/ ünlülerine yakındır: pápa ‘baba’. /÷/. /c/. /s/. (Mehman Musao÷lu) ** . Ünsüzler aúa÷ıdaki fonemlerden oluúur: /b/. /r/ ve paralel patlayıcı – di÷erleri. Örne÷in. /çú/ **. /m/. Kırım Tatarcasının ünsüzleri. ç. /y/. /i/ foneminin bo÷umlanması sabit de÷ildir ve o iki fonetik varyantta gerçekleúmektedir: i’nin tam oluúumu. /x/. Rus dilinde oldu÷u gibidir: kipa ‘yı÷ın. /z/. /d/. /ñ/. kir ‘pislik. Aynı durum. bir bütün olarak telâffuz olunur ve øngiliz dilindeki John kelimesindeki j ünsüzüne yakındır. /k/. /g/ baúlangıç ve art damak patlayıcı ünsüzlerinden sonra yumuúak telâffuz edilmektedir. bit yumurtası’). /p/. /s/. /n/. /ts/. /m/. uç (üç’ten) ‘üç’ bol (böl’den) ‘bölmek’. Di÷er ünsüzler.

Buna ba÷lı olarak eklerin ço÷unlu÷u. Bu da sözcüklerde bütün ünlülerin birinci hecedeki ünlüye benzemesine ve gerek damak. Aúa÷ıdakiler bu kuralın dıúında kalır: Bazı Öndil . j ç c m n l r y Diúdudak k. Örne÷in. bazen alıntıları. ú z. gerekse damaksıl olmayıúına ba÷lıdır. çegertke ‘çayır çekirgesi. hemen hemen Türk dilinin bütün sözcük tabanlarını ve biçimlerini. tolqunlamaq ‘dalgalanmak. çırlak’ (damak ünlüleri). damaksıl olan ve damaksıl olmayan varyantlara sahiptir. Ünlülerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: ølerleyici damak uyumu.Ortadil Dudak Tonsuz Patlayıcı Tonlu Patlayıcı Tonsuz Sızıcı Tonlu Tonsuz Süreksizler Tonlu Patlayıcı G e n iz Sızıcı Titreyiúli Gırtlak p b t d f v s. heyecanlanmak’ (damaksıl olmayan ünlüler). aynı zamanda eklerin ço÷unlu÷unu içine almaktadır. q g. ñ x Artdil ÷ Tablo 2: Ünsüzlerin Sınıflandırılması § 4.

Alıntı kelimelerde benzeúme sık olarak gerileyici úeklinde olur. bocek (böcek’ten). Geniú dudak ünlüleri. diñle-. sön-gün ‘sönme’. § 5. Krú. Komúu ünsüzler arasında çeúitli benzeúmeler bulunmaktadır. burun.fiil úekli de O÷uz grubuna dahildir.isim türetme ekleri (-daú. Arap ve Fars dillerinden birçok eski alınma. ba÷’. bilindi÷i gibi. Örne÷in. Örne÷in. tol yerinde kullanılır. köl. Ünsüzler (geniz ünsüzlerinin dıúında) sözcük sonunda tonsuz olabilir. damak uyumunun baúta bulunması ile bir damak-dudak uyumu olarak birleúmektedir. Buna ra÷men adı geçen dilde O÷uz unsurları da vardır. ol. dol-. Her iki kural. baxça (Fars. baú-ta vb. Türkçe kökenli sözcüklerde. bas-qın. fiilden isim yapım ekinde: -qın/-kin. bazı eklerin sayısını sekize kadar çıkarır. ikinci heceden ve yalnız dar ünlülerden ötesine gidemiyor. úeerli ‘úehirli’. Sıfat türetme eki (-day). yalnız birinci hecede bulunur. -çıq. baúlangıç tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüzlerle de÷iúimi. dudak ünsüzlerinin dudaksıl olmayanlarla. Onun etkisi. Söz konusu benzeúme. oda-da. Buna ba÷lı olarak. zapt (Arap) zabt’dan ‘iúgal’. hemen hemen her zaman tonlu ve tonsuz ünsüzlerin varyantları bulunmaktadır. /b/ baúlangıç ünsüzünün (O÷uz) ~/m/ (Kıpçak) yerine kullanımı: biñ. - . dört. Ünsüzlerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: Kırım Tatarcası. gizli. Damak uyumu çerçevesinde sıkı olarak dudak uyumu da bulunmaktadır. vb. çavke ‘alaca karga’. -÷ın/-gin/-÷un/-gün vb. aynı zamanda baúlangıç hecesinde /ö/ ve /ü/ ünlüleri bulunan ve yumuúak telâffuz edilmeyen kök ve tabanlar. ilerleyici ve gerileyici biçimde olur. boyun. ‘böcek’. kizli. yani kökenlerde kelime baúı /r/ ve /l/ ünsüzleri kullanılmaz. -qun/-kün.) ba÷ça’dan ‘bahçe. tıñla. koy-lü ‘köylü’. yani dudak uyumuna göre eklerde varyantların sayısı artmaktadır. sözcükler keme/kema. Damak ünsüzlerinin damaksıl olmayanlarla. uç-qun ‘kıvılcım’. Birinci varyant sonuncu ünlü veya geniz ünsüzlerinden sonra. Bazı eklerde yalnız dudak ünlüleri bulunur. kurek (kürek’ten) ‘kürek bel’. tonlulu÷a ve tonsuzlu÷a göre ünsüzlerin uyumunda ortaya çıkar. Rus dilinde birçok yeni alınma. boynuz. kes-kin. çabik ‘çabuk’ vb. t~d) tonlulu÷una (O÷uz grubunda) veya tonsuzlu÷una (Kıpçak grubunda) göre Kıpçak grubuna dâhildir. -maç). Örne÷in. tört. Bunlardan daha düzenli olanı. yan-÷ın ‘yangın’. ikinci varyant ise tonsuz ünsüzlerden sonra kullanılmaktadır. Örne÷in. ba÷lılık’. Buna ba÷lı olarak sözcükte üç tane dudak ünlüsü bulunabilir: boy-sun-uv ‘tâbilik. Buna göre alıntı kelimelerde sonda bulunan tonlu ünsüzler tonsuzlaúır. utü (ütü’den) ‘ütü’. Örne÷in. Bunlar aúa÷ıdakilerdir: gemi. ön seste patlayıcı ünsüzlerin (k~g. gol ‘göl’. Bu durumun etkisi ile baúlangıç sesi patlayıcı ünsüzlerden oluúan eklerde. bazı Türk kökenli gövdeler.

‘aralık’. E÷er ilk iki ünsüz. silk. Ünlülerin ünsüzlere ve ünsüzlerin de ünlülere etkisi sonucunda aúa÷ıdaki durumlar ortaya çıkar: 1) Ünlüler arasında tonsuz patlayıcıların ve /ç/ süreksiz sesinin tonlulaúması. Baúka birleúmelerde (alıntılarda) ise ünsüzlerin arasına bir ayrıútırıcı dar ünlü eklenir: sınıf (Arap. Eylem biçimlerinde bile bazı tonsuz ünsüzlerde tonlulu÷un yayılımına e÷ilimli olan Kıpçak lehçelerinden ve özellikle Sibirya lehçelerinden farklı olarak.) sınf’ dan. lozunuk ‘slogan’. /q/ ünsüzlerinin tonlulaúması.‘sıvıú-mak’ aúayt ‘yemek’. Aynı duruma konuúma dilinde ve diyalektlerde de rastlanmaktadır: dekabir ‘dekabr’ dan. sondaki ünsüzlerde tonlulaúmanın yerine getirilmesi. grup’. Güney a÷ızlarının dıúında. bitiúik hecelerle mümkündür. takım. somut koúullarla kelimenin sonunda geniz+sızıcı seslerinin art arda gelmesi ile mümkündür: sırt. ølerleyici geniz benzeúmesi: çoban-nar. Sözcü÷ün içinde ünsüzlerin herhangi bir birleúmesi. O÷uz lehçeleri için ola÷an adların çerçevesinde tonlulaúmasının sınırlanması. añla-‘dan. o zaman üç ünsüzün yan yana durması mümkündür: qurt-ga ‘yaúlı kadın’. añna-. pirsidatel ‘baúkan’. birinci hecenin sonunda.) sabr’ dan. 2) Damak ünlülerine komúu olan ünsüzlerin yumuúak telâffuz olunması. rapor’ birigada~birgada ‘ekip. buna daha çok a÷ızlarda rastlanır. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç ünsüzlerinin arasında veya önünde bir ünlü ortaya çıkar (daha çok dar ünlüler) veya ünlünün zayıflaması ile metatez olayı olur ki. eski alıntı kelimeler: ıstakan ‘bardak’. alıntı kelimelerde. /ç/ sızıcı süreksizinin ve tonsuz ünsüzlerin tonlulaúmasında aúa÷ıdaki ayrımların farkında olmak gerekir: Eski Türkçeden gelme uzun ünlünün etkisi ile bir heceli isim kökenlerinde sondaki patlayıcının eski tonlulaúması. bir heceli olmayan isim gövdelerinin sonunda /k/. . øki ünsüzün aynı hecede yan yana bulunması. ters. O÷uz Türkçelerine yakındır. üçüncü ünsüz ise komúu hecenin önünde olursa. ustol ‘masa’. çobanlar’dan. baúlangıç tonlu ünsüzü olan varyantlara sahip de÷ildir. Etimolojik olarak sözcük baúında birden fazla ünsüzün bulunması mümkün de÷ildir. 3) Gövdenin sonundaki ünsüze 4) ba÷lı olarak ekin damak veya damaksıl olmayan varyantlarının seçimi. Bu belirtiye göre Kırım Tatar Lehçesi.çan ekleri ve di÷er bazı ekler. sabır (Arap. arslan. ıspravka ‘bilgi.

) ‘onun borcu’ vb. (u)rajay ‘ürün’. spisok–spisog-i ‘onun listesi’. güyç) –kuç-ü ‘onun gücü’. Ancak istisnalar da bulunmaktadır: aç (<*a:ç) –aç-ı ‘aç’. br(i)gada. zevk-lı ‘neúeli’. 7 A÷ızlarda zayıflamamıú biçimler de mevcuttur: burunı. Seslerin damak-dudak uyumu üzerine önce söylenenleri buna ilâve ederek. kuç (<*kü:ç. Kırım Tatarcasında. Bu kural. qoyunı. Vurgulu heceden önceki ünlünün düúmesi.) –baa -de ‘ilkbaharda’. /ç/ ünsüzlerinin ise daha az düzenli tonlulaúması. Bunun yanında t. akis-aksi7 vb. /q/ ünsüzlerinin düzenli tonlulaúması ve sondaki /t/. uç (<*u:ç) -ucu ‘onun sonu’. p etimolojik ünsüzleri de saklanmaktadır: saqat–saqat-ı.) –úarab-ı ‘onun úarabı’. Dar ünlünün hecenin önünde veya ortasında düúmesi. (ø)smail ‘øsmail’. Bkz. sık olarak dar olan iki heceli isimlerde görülmektedir. top –top-u vb.) – qanaat-len-. vurgulu hecenin önünde. oturuúuv’dan ‘toplantı’. úunu vurgulamak mümkündür: Sessizlerin damak uyumu bütün heceye ve sözcü÷e yayılmaktadır. koküsi. alıntı kelimelerin tabanlarına yayılmaz. muit-ı ‘onun ortamı’.) vasıta’dan. yani geniz ünsüzleri yanında (sızıcı.(Fars. Alıntı kelimelerin çekimlenmesinde kaybolmuú tonluluk yerine getirilmektedir: úarap (Arap. borç-borc-u (Sogd. (i)úte. a÷aç–a÷ac-ı ‘onun a÷acı’. ilimi. Buna göre k.) – sualler ‘sorular’. Buna göre ek ünlüsü düz olur. yaúna. Sondaki /k/. O zaman ikinci hecedeki dar ünlü. Ünlü-ünsüz uyumu. barut (Arap. qap (<*qa:p) –qab-ı ‘onun kabı’6. oturúuv. vertika –vertikaller. baa . bo÷az ‘bo÷az’) birleúir. parlamak’ vb. bazen. yumuúak telâffuz edilmeyen sondaki ünsüzle. Bunlar. ilâve olunmuú dar ünlü ile kullanılan alıntı kelimelerde de ortaya çıkar: ilim-i mi ‘onun ilmi’. vaqıt (Arap. oyun-oynu. bütün a÷ızlar için karakteristiktir: (i)laç ‘ilaç’.) –vaqıt-te. karúılaútır: Türkm. sözcü÷ün hece yapısı de÷iúmeksizin de gözükmektedir: Yazı dilinde vasta (Arap. qanaat (Arap. yukarıda adı geçen kuralların bozulmasına ba÷lıdır. Ünlülerin zayıflaması ve düúmesi.Sözcüklerin çekimindeki eski uzunluklar tonlulaúmaya dahildir: at (<*a:t) –ad-ı ‘onun adı’. ç. yaúına’dan ‘yıldırım çakması. boyunı. gemi) ve q. yumuúak telâffuz edilmektedir. patlayıcı ve sızıcı) düúer: burunburunu ‘onun burnu’ >burnu. Buna ra÷men adı geçen olay yazı dilinde kabullenilmemektedir: komür-komrü. koküs-koküsü ‘onun gö÷sü’>koksü. koq (<*kö:k) –kok-ü/kok-ü ‘onun gö÷ü’. tarih-ı ‘onun tarix-i’. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerindeki bazı ünsüzler. (u)sta. ÷ damaksıl olmayan ünsüzlerle (qat ‘kat’.) barud-ı ‘onun barutu’. ogüt-ogüdi ‘onun ö÷üdü’. vaqıtı. tek heceli olmayan gövdelerde geliúmekte olan bir süreçtir: qapaq-qapa÷ı-ı ‘onun kapa÷ı’. 6 . udarnik–udarnig-i ‘vurucu’ vb. k(i)rerim. etimolojik olarak yumuúak telâffuz edilen /1/: sua (Arap. g ünsüzleri damak (keyik ‘av hayvanı’.

sonraki hecelerde de vurgusuzdur. yalníz’ dan ‘bir’. K+K+V-Sonraki köken (Smail. Ço÷ulluk kategorisi. ço÷ulluk ve topluluk bildirir: ev+ler. -lar eki olmaksızın isim tabanı. § 6. Çok heceli sözcüklerde ilk hecedeki ünlü. arába. .(alıpket-’den). 3) V + K(bu). yáñı. \LJtrmi. Arap.ú(i)úesi vb. Hecenin ve Sözcü÷ün Sesbilgisi Yapısı: Tek heceli kökenler: 1) V8 (o). ad durum. Vurgulu heceden önceki ve sonraki heceler ise daha zayıf telâffuz edilir. Abd-u -Kerim’den). Sözcük vurgusu: Tek bir sözcükte. -lar/-ler eki ile ifade edilir. yukarıda). iyelik ve yüklem olabilme özelliklerine sahip olan dilbilgisel kategorileri vardır. dáima ‘her zaman’ vb.. 2) Baúka sözcük öbekleri: arqadaúím ‘benim arkadaúım’ ve arqadáúım ve ‘ben arkadaúım’. ána ‘ona’ vb. Seslerin yer de÷iútirimi: eçki (keçi’den). Kırım Tatarcasında 11 sözcük bölü÷ü vardır. taban’). Ayrı hecelerdeki seslerin kaynaúmasına örnek olarak aúa÷ıdakileri vermek mümkündür: alket-/apket. da vb. ásla. S-sızıcı. yañí’dan ‘yeni’. øsmin ço÷ulluk. ùEKøL BøLGøSø § 7. (qart ‘yaúlı’. vurgusuz olan eylemin olumsuzluk –ma/–me eklerinden sonra. P-patlayıcı. Apselám (Arap. birileri’. son hecedeki ünlü yüksek sesle telâffuz edilir. G-geniz. -ıca. tek bir eúyayı ve 8 V-ünlü. (ant). 4) V+G+P/S. Vurgu. Abd-u -Selám’dan). Etrevi ‘biri. tars ‘gürültünün ses taklidi’). udárnik ‘en iyi çalıúan iúçi’. 6) K+V+K (qaú). -day. Örne÷in. dilbilgisel bir rol de üstlenebilir: 1) Zarf: tèmiz ‘büsbütün’.. Apkerim (Arap. záten. mendè ve mèn de. 2) V +K(al-). edatlar: -çı. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç vurgusu saklanmaktadır. Pârtiya ‘parti’. di÷er vurgusuz ünlülerden daha fazla vurguludur. temiz’ den. yálıñız. K-ünsüz. Vurgusuzlar: Kiúi ekleri. duy÷u+lar. V+S+P (ast ‘aúa÷ı. berecegim ‘verecek oldu÷um’ ve berecègim ‘ben verecem’. kre/rim Bkz. zamirlerde mína (iúte). almá ‘elma’ ve álma vs. 5) K+V+G+P/S. yuqu (uyqu’dan).

Bu biçimler. -ları/-leri (oda-sı/oda-ları) . -÷a/-ge Yükleme durumu -nı/-ni Bulunma durumu -da/-de. tepe-ni taú-ta.onun bütün sınıfını. Ad durum kategorisi: 6 biçimi içermektedir. ùahıs: -m (oda-m) II. Ancak mastar yönelme durumunda bir istisnalık oluúturur: -maqqa yerine -ma÷a. gerek temel sözcü÷e. Özel isimlerde ise -lar onların çevresini ifade etmektedir: Asan-lar ‘Asan ve onun çevresi’ (ailesi veya arkadaúları). Ekler Yalın durum ølgi durumu -nıñ/-niñ Örnekler taú. Dilbilgisel kiúi iyelik kategorisi. örne÷in alma÷a ‘almaya’. aynı zamanda çift organları ifade eder: ayvan ‘hayvan’. temel sözcü÷e veya ço÷ul eki ile kullanılan gövdeye eklenebilen aúa÷ıdaki eklere sahiptir. ko ‘göz’. Sayısız eúyalar ve olaylar adlandırıldı÷ında. tepe-ge taú-nı. ùahıs: -ıñ/-iñ (aú-ıñ) III. Tekil Ünlü ile biten gövdelerde I. ùahıs: -ı/-i (aú-ı) -ımız/-imiz (aú-ımız) -ıñız/-iñiz (aú-ıñız) -ı/-i. gerek temel sözcü÷e eklenmiú iyelik. ço÷ulluk ve sayı eklerine ad durum eklerinin eklenmesi ile oluúmaktadır. ùahıs: -ım/-im (aú-ım) II. tepe-niñ taú-qa. ya÷murlar. mekke yerine ise -mege kullanılır. Burada bazen bir –a çıkması (türemesi) da kullanılır: ølyas-alar ‘ølyas ve onun çevresi’. tepe taú-nıñ. -ta/-te Çıkma durumu -dan/-den. ùahıs: -ñ (oda-ñ) III. -ları/-leri Ço÷ul -mız/-miz (oda-mız) -ñız/-ñiz (oda-ñız) -sı/-si. -lar eki onların bollu÷unu ifade eder: qar-lar. tepe-de taú-tan. -tan/-ten øsimler ço÷ulda da adı geçen örneklere göre çekimlenmektedirler. ùahıs: -sı/-si (oda-sı) Ünsüz ile biten gövdelerde I. tepe-den Yönelme durumu -qa/-ke.

aú-ları) øyelik biçimindeki isimler sık olarak ilgi durumundaki uygun kiúi zamirleri ile de kullanılır... Burada birinci ve ikinci kiúi iyelik ekleri düúebilir: köyüñüz veya siziñ kóy ‘sizin köy’. yüklem kategorisine dâhil edilebilir. Birinci ve ikinci kiúi eklerine sahip olan yönelme durumunun dıúında iyelik úekilleri. görev. Akraba ve vücut organ adları. tuz’dan. Akrabalara hitap edilirken iyelik eki düúebilir: Baba! Güney a÷ızlarında ismin ço÷ulu. kiúide ad durum eklerinden önce bir n ünsüzü de eklenmektedir: baba-sı-n-a.: Eklendi÷i ismin bollu÷unu bildiren yer adları anlamında – a÷açlıq.: Küçültme. görevlendirme anlamı – a÷ız-lıq. -çıq/.: Belli bir e÷ilim. meslek anlamlarını ifade etme vb. atama. . baúka bir biçimi de -a ünlüsünün eklenmesiyle: kardaú-ıñ-a-lar ‘senin kardeúlerin’ (çevresi ile birlikte). eúyaları saklama adlarından depo anlamı – tuz-luq. odun’ dan. adı geçen úemaya göre çekimlenir: -a/-e baba-m-a. fikir-leriñe ‘senin görüúlerine’. Yüklem olarak kullanılan isim. a÷ız’dan. tayin etme. Yalta-lı. a÷aç’tan. III. baba-sı-n-dan..cı/-çı eki ile aynı anlamda satıcı. sevgi anlamı: -odun-çıq. aúa÷ıdaki en çok kullanılan sözcük türetme eklerine sahiptir: 1) Adlardan ad türeten ekler: -lıq/.. a÷zım ‘benim a÷zım’. III. Sözcük türetme: øsimler.(aú-ı. -cı/-çı/. -lı/.. 2) Eylemlerden isim türeten ekler: -(y)ıcı/-(y)ici. iyelik eklerinden sonra da kullanılabilir: babam-lar ‘baba tarafından akrabalar’. baba-sı-n-da.. Onun çekimlenmesi ise eylem bölümünde ele alınmaktadır. meslek. faaliyet esnasına göre iú. sık olarak kısa bir biçimde kullanırlar: baba-sın ‘onun babası’.. kiúi iyelik úeklinin yükleme ad durumu..: oduncı ‘oduncu’. -(a)mamazlıq/-(e)memezlik: Hareketin olumsuz adlandırılması anlamı. . sat-’dan. iú anlamı – oca-lıq ‘hocalık’ oca’ dan.: Co÷rafî adlardan yapılan sakinlerin adları anlamı: koy-lü ‘köylü’ koy’ den. iyelik ekleri ile kullanılır: ana-sı ‘onun anası’.

-qı/-÷ı/. anlaú-’ dan. keç-it.. Söz birleúmeleri –tamlamalar– bölümü). dım’dan ..: øsimlerden ve söz birleúmelerinden “sahip olan”.. Örne÷in. Az kullanılan ekler: Adlardan isim türetme ekleri: -daú aynı bir kökene. ad. eúya silah. 2) Deyimlerden (tabirlerden): balqurt ‘arı’ (harfiyen. -caraq/-cerek. beyaz kase).: hesabı yapılmak anlamını ifade eder.tükenmemezlik ‘tüketilmezlik’ tüken-’ den. isim yerine kullanılabilir ve dilbilgisel isim kategorilerini kabullenir. hareketin taúıyıcısı anlamı ile. soy’ dan. Analitik isimler aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Unsurları eú anlamlı ve zıt anlamlı iliúkilerde olabilen ikili birleúmelerden: çanak-çölmek (<çömlek) ‘kap kacak’. yüksek Türkçede sıfat veya zarf olarak da kullanılan isimler kastedilmektedir (Mehman Musao÷lu). çizgi’ yol’dan vs. aqbardaq ‘kardelen çiçe÷i’ (harfiyen.. sonuç. -ı/-i. -ıltım (4 varyantta). anlaúmamazlıq. yüksek selibi.... bal kurtçu÷u). küçültme eki -aq/-eq yolaq ‘úerit. yaú’. ‘nem’... qur’dan .. ora-q. “verilerden oluúan” anlamlarını bildiren türemiúleri yapar. aq’tan. -lı.. Nitelik alâmetinin çok oldu÷u güçlendirici pek edatı ve çoq. qıç... “kendinde birleútiren”. dım-lı ‘nemli. tim-tik. 2) Alâmetin bütünlü÷ü anlamını ifade eden sıfatlar. Sözcük türetme: Sık kullanılan ekler: 1) øsim tabanlarından: -lıq. örne÷in. aq-ın. vs. -ın. soydaú..... beú saatlıq iú.. * . yaman sıfatları veya onların birleúmesinin yardımı ile ifade edilir: pek (veya çoq/yaman) buyuk ‘çok büyük’ (karúılaútırma dereceleri türemiú úekilleri üzerine bkz. renk bildiren -kog-ültüm ‘mavimtırak’. -t. Eylem tabanlarından: -qı/-ıq/. -ça/-çe ekleri: Alâmetin bütün olmayıúını ifade eder –accıca ‘yeterince acı’.. keç’ten. kuz-lük ‘son bahar için göz önünde bulundurulan’.. kiparisli (úeñ alleyalar) ‘(úen park yolları) uzun kavak ve selvi a÷açları ile çevrili’. Sıfat. yer.. isimlerden farklıdır: 1) -ca/-ce. sıfatın ilk hecesinin tekrarı ve bu hecenin sonundaki ünsüzün de÷iúimi ile oluúur: apaydın ‘çok açık’. ora’ dan.... Fonksiyona göre isim olma durumu (Okkozional substantif)*: Bütün isim olmayan sözcük öbekleri. aynı bir anlayıúa ait olan kiúiyi ifade eden anlamı ile. § 8. –accı–caraq ‘biraz acı’. qanı/-÷an. kur-÷an ‘büyük tepe’..

-iñ. duygulu’. .. -imiz vs. 2) Eylem tabanlarından: -(y)ıcı/-(y)ici/-(y)ucı/-(y)uci– nitelik. -ı. -qır/-kir.. alâmetin çoklu÷unu. sempati anlamı ifade eder. -lı. yan÷ır-avuq ‘çınlayan’... nıñki eki. ses’ ten... qısqa-çıq ‘kısacık’. Örne÷in.. qara’dan. tıú-qı ‘dıú’ tıú’dan. Analitik sıfat úekillerinden aynı bir sözcü÷ün tekrarı ile yapılan türü göstermek mümkündür.. yetenek anlamı ifade eder: bo÷-ucı ‘bo÷ucu’ bo÷-’dan ‘bo÷mak’. Deyimler: açko ‘açgöz’. kiparis’den. -k. konuúma sırasında sözü geçen eúyanın baúka birisinin oldu÷unu ifade eder. hızlı’. sez-gir ‘hassas. -÷ın/-gin vs. otkür ‘keskin’. onun derece derece inme yahut kalkmasını ve bollu÷unu ifade eder.. sizin-ki-n-de (-ki hâl ekinden önce n ünsüzünü alır) de az degil. qaq. qısqa’ dan. (-çaq ekinin anlamı ve bunun yanında alâmetin durumu). -q ünsüzleri adı geçen ekten önce düúer) kuçük’den. yaúav-çan ‘diri. b) øsim (eylem) tabanlarından -çan/-çen (vasıf anlamı): aúıq-çan ‘aceleci. ‘yaúam’. ‘küçük’. -çıq. qara-qara (bulutlar). baba ve iki o÷ul. kuçü(k) -çik (gövdedeki -k. yetenek.: Özel bir anlamı: sessiz. yapım eklerinden farklı olarak zamirlere..: Yerleúme. Adı geçen ekler. ‘kısa’. Bizim ev(imiz)de kop xalq otura... -÷aq. qarlı-buzlu (tepeler).: –lı Topluluk anlamı ile –babalı o÷ul-lı (eki koylü). Bu tür sıfatlar.. c) Eylem tabanlarından -çaq/-çek (vasıf. senin..) deki (úarait) ‘benim. canlı’ yaúav’dan. -daki eki eúyanın yerinin alâmetini ifade eder: ev(-im. Eú anlamlı ve zıt anlamlı ikilemeli birleúmeler: yañı-eski ‘yeni ve eski’. -daki. yalınayaq. Az kullanılan ekler: a) øsim tabanlarından -ki/-qı (zaman ve yer anlamı): dün-ki ‘dünkü’ dün’den.. aúıq-’tan ‘acele etmek’.. -çıq. örne÷in. -sız. herhangi bir isme ve onların iyelik úekillerine eklenebilir. -day (sesbilgisel varyantları olmaksızın) ekleri de çekimyapım eklerine dahil edilebilir. -÷ır/-gir. -(a)vuq. -q.selibi. -nıñki. -aq.. -ek. meyil anlamı): maqtançaq ‘övün÷en’ maqtan-’dan ‘övünmek’. -qın/-kin. Örne÷in.

elli. Bunun yanında zamana. Bir kelimesinin baúka kullanım hâlleri de bulunmaktadır: bir ayttım. Asıl sayılar çekimlenebilir. seksen. benzeyiúe göre ortaya çıkan alâmeti ifade eder. bütün derecelerde derecelerin sayılarının adlandırılması: dörder yu . onun vs. buçuksuz sayıların tümünde buçuk sayısı ile: eki yü . on eki vs. altı-úar. Türemiúler isimleútikçe -larca’nın yerine çok kelimesi ile kullanılan analitik ifade geçer: çoq biñler. hesaba göre belirlenen sayı türleri de adı geçen eklerin yardımı ile ortaya çıkar: ilk-inci ‘birinci’. Kesir sayıları. zaman bildiren adlardan: saatlerce ‘saatlerce’. senin. qırq. yigirmi. adı geçen kelimeye yakın anlamda yarı sözcü÷ü (tamlanan fonksiyonunda) kullanılır: bereketniñ yarısı ‘mahsulun yarısı’.on beúer buçuq. Birleúik sayılarda ek. yedi. asır-larca ‘asırlarca’.. Analitik úekil ise aúa÷ıdaki úekilde oluúur: beú-beú. mecâzi anlamda ise tamlayan olarak kullanılır: yarı olü ‘ölümcül. doquz. otuz. doksan. biñlerce (seyirci) ‘binlerce seyirci’.) day ‘gibi’ (benim. asıl sayılardan -av/-ev eki ile oluúur: ek(i)-ev . -day eki. -larca/-lerce ekleri. eki ayttım ‘ben ona iki kez söyledim’. Sayı: Asıl sayılar: bir. yü -yü . -(i/ü)nci eklerinin sondaki sayı unsuruna eklenmesiyle yapılır: eki yu altı-ncı. soñ-uncı ‘sondaki’ ortancı ‘ortanca’. Belirticiden sonra kullanılarak onun mantıkî ayrıcalı÷ını ifade eder: qart bir adam ‘ihtiyar bir adam’. eki biñ vs.) baba gibi. -ñ. on bir. yaú derecesine. § 9. Asıl sayılarda ‘yarım’ kelimesi buçuq sözcü÷ü ile ifade edilir: dört buçuq ‘dört buçuk’. baba (-m. yarım kelimesi ile ifade edilir: yarım saat. Herhangi bir úeyin yarısı. aynı zamanda yarım-úar. bir-eki söyleúmek ‘birisi ile biraz konuúmak’. Sıra sayıları. dört. beú. eki. Bir sayısı ayrıca belirsizli÷i ifade eder: bir qart ‘bir ihtiyar’. paydalardan (bulunma ad durumunda olan) ve sayılardan (yalın durumda olan) yapılar: beú-te uç. sekiz. -(ı/u)ncı. on. altmıú. uç. derece adlarından sayı sıfatları yapar: on-larca (defa). kaçıncı? ‘kaçıncı?’. asıl sayılar isimleúe de bilir: onlar. -sı vs. yetmiú. yu . Örne÷in. sondaki sesi ünlü olan asıl sayılarına ise -úar/-úer eklerinin eklenmesi ile yapılır: bir-er. sondaki sesi ünsüz olan asıl sayılarına -ar/er. Bölme (ayrıútırıcı) sayıları. sondaki sayıya eklenir: uc yu qırq yedi-úer. altı. iyelik eklerini alarak ço÷ulluk anlamını ifade eder: ekisi. yarı ölü yarı diri’. beú yu vs. biñ. Topluluk bildiren sayılar.bizim’ vs. birday ‘aynı’.

eki sürü sı÷ır. úahısta: saña. Ço÷ul: bu-n-lar. Yönelme durumu: oz-üm-e ‘kendime’ vs. mınavı (<mına bu) ve anavı. -ki morfemi ile kullanılan ilgi ad durumunun isimleúen úekilleri: oz-ümniñ-ki. o-lar. bu-nı. belli . an-a ve türemiú olarak. sobstvennıy’ kelimesinin anlamına uygundur: o elimnen ‘kendi elimle’. Hesap ifade eden belirsiz birimler. Yakındaki durumu veya olayı göstermek için bu yerine úu kullanılır. Bu zamir. isimlerin genel úemasına göre ortaya çıkar. kısa olarak ise. siz. øúaret zamirlerine aynı zamanda aúa÷ıdakiler de dâhil edilir: mın-a. bu-n-dan. Ne içün iúini taúlap kettiñ? Saña onı kim ayttı? (Niçin iúini bırakıp gittin? Saña onu kim dedi?) Bu ve úu zamirleri anlamsal olarak birbirine yakındır: Bu veya úu. belirtici fonksiyonunda Rus dilindeki ‘sad. úahısta: oña). tekil kiúi zamirinin ilgi ad durumu (menim. ana úu.‘iki kiúi’. bu-nıñ. Hesap ifade eden birimler (numaralanma sözcükleri) ölçü adları fonksiyonunda kullanılır: elli baú qoyun. Örne÷in. uç-ev ‘üç kiúi’. Pratik olarak altı. ølgi durumu: oz-üm-niñ ‘kendimin’. oyle (daha uzak. o. tekil III. oz-üñ-niñ-ki vs. mına bu (daha az buna bu). Zamir: Kiúi gösterenler: Men. Çekimleme úeması: bu. úahısta: maña. olar. üçüncü kiúilerin tekili yönelme ad durumunda bir istisna oluúturur (tekil I. biz. iyelik eki ile kullanılır ve çekimlenir: Yalın durum: oz-üm ‘ben kendim’. úu-nlar. §10. úu daqiqa(sı). ikilemeli olarak verilir: deste deste gul. o. yedi sayılarına kadar adı geçen ek. bu-ña. úu. úoyle. Sıfat anlamlı iúaret zamirleri: boyle. Dönüúlü o ‘kendi’ zamiri. ço÷unlukla iyelik eki ile kullanılır: uçevi ‘onların üçü. tekil II. onlardan üçü’. Birinci ve ikinci kiúi zamirlerinin ço÷ul biçimi. anav (<ana bu) úekilleri de aynı anlamda kullanılır. bizim) ve birinci. ikinci kiúide ise saygıyla hitap etmeyi de ifade eden biçimlere sahiptir. Yalnız I. sen. ikinci. Kiúi zamirlerinin çekimlenmesi. Genellikle ise bu anı göstermek için bu zamiri kullanılır: bu yıl. aynı úemaya uygun olarak úu ve o zamirleri çekimlenir. aynı zamanda bizler ve sizler úeklinde de kullanılarak birden çok kiúinin bulundu÷unu. øúaret zamirleri: Bu. ana o. bu-n-da.

-e. biri. Belgisiz ayırma zamirleri: kimi.. cümle (eski) ‘bütün. -ne). ve ona uygun. angi-miz/qaysı-mız? Bu durum di÷er kiúilerde de böyledir. ne-si? vs. neday ‘nasıl’. birev(i) (konuúma. butün.olmayan veya söz konusu olmuú). angimiz (-niñ. ‘hangisi’. bir kimse-ñ vs. epiñiz. kimimizdir ‘bizden birisi’ vs. zaman. bazı-ları.. iç kimse//iç birisi//iç bir kimse ‘hiç kimse’. Ep zamiri. Ep úekli tümleç fonksiyonunda da kullanılır: o ep iñley ‘o hep inliyor’. hem de iyelik eklerini alabilir: kim-im? kim-i?. episi ‘onlar... bil. kimgedir. bazı zamirinin isimleúmesi: bazı-mız. boyle-úoyle. iyelik eklerini alabilir ve çekimlenir.. ilgi anlamında kullanılır: kim olsa olsın. § 11. kimiñdir. -a... tüm’. kimdir ‘herhangi biri’. qaysı. Belirsiz zamirler: a) øsimleúen: biri(si). Di÷er sıfat fonksiyonunda kullanılan zamirler. -nı.. Çekimleme úeması: angi (-niñ. ço÷ul iyelik eklerini alarak çekimlenir: “epi-miz” ‘hepimiz’. nedir ‘her neyse’. Olumsuz zamirler: iç ‘hiç’. bir kimse ‘hiç kimse’.. eylemin olabilirlik/muktedir olmak biçimi. kimisi. kim-isi?. biri. qaysı-(-nıñ. -na) vs. gerek iyelik ekleri olmaksızın kullanılır: bir kim-sem. -ni. -dan). qaçar. gerek sıfat fonksiyonunda kullanılır: episi seniñ gibi ‘hepsi senin gibi’ ve episi balalar ‘bütün çocuklar’. ølgi zamiri fonksiyonunda da soru zamirlerinin aynısı. kiúi ve süreklilik kategorilerine sahiptir. ne. nedir. kimdir.. . qaysımız (-nıñ. Türemiú: boyle-ce. Episi zamiri gerek isim. hem çekimlenebilir. olumsuz (at-ma-) biçimlerinde ortaya çıkar. ‘iç bir úey’. Eylem: Tarz. Belirtme (sıfat) zamirleri: ep ‘hep’ alay.. Ne zamiri alâmetin ölçüsü anlamını da ifade eder: ne taze ot. Buna ba÷lı olarak. qaysı ve qaçıncı zamirleri. kip. boyleliknen ‘böylece’. -den). er bir ‘her bir’. onların hepsi’. oyle-ce. angi. kim.. er ‘her’. qaç. Eylemin tarz kategorisi onun olumlu (at-). -de. b) Sıfatlaúan: bazı. nasıldır/nedaydır ‘bilinmeyen bir úekilde’. qaçıncı.-da. Soru zamirleri: kim. Burada da çekimleme biri/bir kimse kelimelerindeki úemaya göre olur. nasıl. gerek iyelik ekleri ile. ne. birevsi) ‘biri’.yardımcı eylemi ve yukarıda adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli ile (ata bil-) oluúur. angi ‘hangi’. Bütün bu úekiller.

Biçim I.ø II. úahıs: -(ı)m/-(i)m II. Eylemin emir kipi di÷er bütün kipler ve zamanlar gibi. 2) Adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli+alma-. usûlen dâhil oldu÷u yüklemlik (yüklem fonksiyonunda kulanım úekilleri olarak biliniyor) kategorisi ile uygun düúer. úahıs: -q/-k -ñız/-ñiz -lar/-ler -(ı)ımız/-(i)miz -sız/-siz. úahıs: –ayım/-e-yim (al-a-yım) II. úahıs: . örne÷in: atıp olma -//ata alma -(daha çok birleúik úekilde atalma)//atama.Eylemin tarz kategorisine ba÷lı olabilirsizlik biçimi ise üç varyanta sahiptir: 1) Adı geçen eylemin -(ı)p ulaç úekli+olma-. -sıñız/-siñiz -lar/-ler Ço÷ul økinci tipin biçimleri. úahıs: -ñ III. úahıs: -sıñ/-siñ III. degil edatının ve yüklem eklerinin. Di÷er çekimlenen úekillere ise birinci tipin biçimleri eklenir. Yüklemlik kategorisinin olumsuzluk úekli. siz oca de÷ilsiñiz vs. úahıs: -m II. úahıs: -(al) III. Biçim I. Kiúi kategorisi.‘atamıyor’? ùahıs kategorisi iki úekle sahiptir: Tekil I. yani kiúi eklerinin yardımı ile yapılır: men oca degilim ‘Ben hoca de÷ilim’. eylem tabanından oluúur ve çekimleme tablosunda ikinci kiúi tekili ifade eder. Kırım Tatarcasında 5 eylem kipi vardır ve bildirme kipinin dıúında onların her biri kendi eklerine sahiptir.úahıs: -sın/(al-sın) Ço÷ul -a-yıq/-e-yiq (al-a-yıq) -(ı)ñız/-(i)ñiz (al-ıñız) -sınlar/-sinler (al-sınlar) . Tekil I. 3) -(y)ama-/-(y)eme eki ile. bildirme kipinin geçmiú zaman ve úart kipinin zaman gövdelerine eklenmektedir.

III. dar kaynaútırıcı sese sahiptir. Tekil I. Olumsuz úekil de adı geçen úemaya göre oluúur: al-ma-y-ım. kiúi -çı/-çi veya -sa/-se edatları ile. bar. bunun yanında -sana/-sene edatı ile.Olumsuzluk úekli de aynı úema üzere oluúmaktadır. Özel durumları ifade etmek için desene (de ‘söyle’) ‘söyleyin Allah aúkına’ kullanılır. uslûbî bir olgu olmakla birlikte. -a/-e/-y (sınırı göstermeden yapılan bir hareket için) + yat yardımcı eylemi: +tañ a÷ara//+tañ a÷arıp yat-a ‘gün a÷armak üzere’. iste-y Ço÷ul al-a-mız iste-y-miz al-a-sı(ñı)z.. úahıs: al-a-sıñ. Geniú zaman temel eki -(a)r/-(e)r. mı edatının kiúi úeklinin sonuna eklenmesi ile yapılır: alayımmı. Di÷er tarzlardan da eylemin emir kipi gösterilen úema üzere oluúur. II. al-ma-y-sıñ vs. (al-. úahıs: al-a. úahıs: ala-m ‘ben alıyorum’ iste-y-im ‘ben istiyorum’ II. iste-y-siñ III. Geniú zaman (veya úimdiki-gelecek zaman) konuúan açısından önceki hareketin besbelli oldu÷unu. iste-y-si(ñi)z al-a-lar. úahıs: almaqta vs. qalsa(úunı) ‘sen de kalsaydın’. Bildirme Kipi ùimdiki ve gelecek zaman úekilleri: ùimdiki zamanın iki úekli vardır: 1) -a/-e/-y (-y ünlü ile biten eylemlerde kullanılır). ol-. øsmail geliyor’. Eylemin bütün úekillerinde soru úekli. iste-y-ler ùimdiki zaman. yatsana kullanılabilir. aynı zamanda sürecin kurallara uygun. Çekimleme: Tekil I. ba÷lı ve alıúılmıú oldu÷unu ifade eder.) gibi tek heceli eylemler -(ı)r. ber-. úahıs: almaqta-m ‘alıyorum’. økinci úekli øngilizcedeki present continuous tense biçimine yakındır.vs. almayıqmı vs. -maqta/-mekte úimdiki zaman úekli. 2) -ıp/-ip (sınırlı hareket için). genellikle gazete ve resmî yazılarda kullanılır. øste÷i ve ça÷ırıúı güçlendirmek için II.. úahıs: almaqtasıñ. qal-çı ‘kal’. Ana Smail kele yatır ‘øúte. . sık olarak alıúılmıú veya daimî bir hareketi ifade eden geniú zaman gibi kullanılır.

úahıs: aldı-m II. Aynı úemaya göre sondaki ünlü ile kullanılan eylemler çekimlenir: men dinleyceg-im vs. Tekil I. kesinlikle gelecekte yerine getirilecek bir hareketi ifade eder ve acak/-ycaq. úahıs: al-acaq-sın III. (Herhangi bir sübjektif tarz nüansları olmaksızın): Tekil I.geçmiú zaman úekli. úahıs: al-acaq Ço÷ul al-acaq-mız al-acaq-sı(ñı)z al-acaq-(lar) Birinci tekil kiúi -ı/-i ünlülerinden önce sondaki -q veya -k sesi tonlulaúır. úahıs: al-aca÷-ım II. ecek/-ycek ekinin yardımı ile oluúur. Geçmiú zaman úekilleri -dı/-tı eki ile kullanılan geçmiú zaman geçmiúte yerine getirilmiú hareketi ifade eder. al-ma-y-cak-sıñ vs. úahıs: almaz-sıñ III.Tekil I. geçmiú zamanda isim soylu yüklemin . úahıs: almaz Ço÷ul almaz-mız almaz-sı(ñı)z almaz-(lar) Birinci kiúi biçimdeki almaz-ım diyalekt úeklidir. úahıs: alır Ço÷ul alır-mız alır-sı(ñı)z alır-(lar) Olumsuz úekil -maz/-mez úekline sahiptir ve aúa÷ıdaki biçimde çekimlenir: Tekil I. úahıs: alır-sıñ III. úahıs: alma-m II. Eylemin e. Olumsuz úekil: al-ma-y-ca÷-ım. úahıs: aldı Ço÷ul aldı-q aldı-ñız aldı-(lar) Olumsuz úekil de aynı úemaya göre yapılır. úahıs: alır-ım II. Gelecek zaman. úahıs: aldı-ñ III.

alır edim ‘Ben alırdım’.ú.ba÷lamı olarak kullanılmaktadır. Tekil I. Belirtisiz imperfekt de aynı zamanda Rus dilindeki dilek kipine uygun düúer: Tekil I. Tamamlanmamıú bir hareketi onun sonuçlarına veya bilgilere göre netice çıkarılarak ifade eder. alacaq edim ‘Ben alacaktım’. II. almaqta ediñ vs.ú. Belirtili úimdiki zaman hikâyesi. Tekil I.ú.ú. ediñ. geçmiú zamanda (edi) geçmiú zaman tabanlarının e-yardımcı eylemi ile birleúmesinden oluúmuútur. -a+edi úimdiki zaman tabanından oluúmakta ve dilde gösterilen. alır ediñ vs. -a edi úeklinin üslûbî paralel kullanılan úekli -maqta edi’ dir. almaz edim. almaycaq edim vs. aoristin olumsuz tabanından oluúmaktadır: Tekil I. Ö÷renilen geçmiú zamanın hikâyesi. geçmiú zamana götürülmüú aoristin (geniú zaman tabanının) ifade ettti÷i anlama sahiptir. Tekil I. II.ú. k. Örne÷in. III.ú. úahıs: al-÷an-sıñ III. II. Geçmiúte gelecek veya niyet anlamı. ö÷renilen geçmiú zaman tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır ve önceden veya di÷er geçmiú zamandaki hareketten önce yerine getirilen bir hareketi ifade eder. -qan/-ken ekleri ile ifade edilir. I. Belirtili úimdiki zaman hikâyesinin di÷er úekli. almaz ediñ vs.ú. geçmiúteki belli bir hareket anını ifade etmektedir. Ö÷renilen Geçmiú Zaman.ú.ú. alır edim ‘alırdım’. Belirtili úimdiki zamanın hikâyesi. Çünkü onlar. II. II. úahıs: al-÷an-ım ‘almıúım’ II.ú. ú.ú. almaqta edim ‘Ben (o zaman) alıyordum. edim ‘ben oldum’. geçmiúteki yerine getirilmesi icap eden veya yerine getirilmesine hazırlık hareketini ifade eder: Tekil I. Olumsuz úekil. olumsuzluk úekli. II. birleúik kabul edilebilir. II. ala (olumsuz úekli almay) edim ‘Ben alıyordum. -acaq+edi tabanlarının birleúmesinden oluúmaktadır ve bu úekil. alacaq ediñ vs. Tekil I. edi vs. úimdiki zaman tabanlarının yat+edi úekli ile birleúmesinden ibarettir: Tekil I. men . alır ediñ vs. ú. Teklik -I. ala ediñ vs.ú. úahıs: al-÷an Ço÷ul al-÷an-mız al-÷an-sı(ñı)z al-÷an-(lar) Bildirme kipinin di÷er zamanları.ú. geniú zaman tabanı+edi úeklinde yapılamaktadır ve o.ú. gelecek zaman olumsuz tabanından yapılmaktadır: Tekil I. ala yatır edim vs.

al÷an ediñ vb. II. aldıñ edi vb.ú. geçmiú zaman. ú. Adı geçen anlamsal dilbilgisel kategori olsa/ise. (sen) almalı ediñ. ne baqsın (veya körsün) ‘o baktı÷ında ne gördü’. zaman ve istek anlamlarına sahip olur: bir de baqsa (veya körse). Olumsuzluk úekli: al-ma-÷ay edim/alma÷aydım vs. almasaydım vb. Birinci úekil. Geçmiú zamanın olumlu ve olumsuz úekilleri. genel úemaya göre gerçekleúmektedir. eken ve –dır/tır úekillerinde ortaya çıkar. Tekil II. ú. al-sa-m. III. Sen koyge ketecek ekensiñ ‘Sen köye gitmeye (me÷er) hazırlanıyormuúsun’ vb. II. ú. II. Olumsuzluk úekli. (men) almalı-m ‘ben almalıyım’. ùimdiki zaman Tekil I. (sen) almalı-sıñ vs. Çekim úeması: Tekil I. Teklik I.ú. alsa ediñ vb.ú. II. Bu kipin úimdiki zamanı. ùart kipinin tabanı. østek kipi. gerçek olmayan úartlı hareketi ifade eder. ùart kipi. (men) almalı edim ‘almalıydım’.ú.. geçmiú zamanın olumsuz tabanından yapılmaktadır. Biz ketmeli olsaq/isek. økinci úekil (eken). al-sa-ñ. Ço÷ul I. Geçmiú zaman: Tekil I. zaman tabanlarıyla ve kiplerle (emir ve úart kiplerinin dıúında) birleúir. ú. -dır úekli ile ortaya çıkan sübjektiflik pekiútirmenin kesinli÷ini veya kararsızlı÷ı ifade . al-sa-q vb. kip tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır.ú. II.yatqan edim. bilgilerin tam olmayan gerçekli÷ini veya sonuçlara göre belirlenen bilgileri ifade eder. ú. aldım edi ‘aldıydım’. Olumsuzluk úekilleri.ú. -sa/-se ekiyle yapılır. birden kapı vuruldu’. birden qapu qaqıldı ‘ben yatmıútım. Gereklilik Kipi: ùimdiki zaman için -malı/-meli ve geçmiú için -malı/meli edi belirtilerine sahiptir. al-÷ay ediñ /al÷aydıñ vb. al-÷ay edim/al÷aydım ‘alaydım’. ú. al÷an edim ‘almıútım’.ú. geçmiú zaman úahıs eki+edi’den oluúmaktadır. Tekil II. aynı zamanda birleúik biçimde de ortaya çıkar: alsaydım. Uzak geçmiúte vuku bulan bir hareketi ifade eder. Tekil II. úudur (bina)’. Tekil I. genel úemaya göre oluúmaktadır. alsa edim ‘alsaydım’. Kerim mında olsa/ise ‘E÷er Kerim buradaysa’. Dil sistemindeki sübjektiflik. -qay/-key. sözcükbilimsel (leksikolojik) anlamı olan bütün sözcük öbeklerini ve eylemi içine almaktadır. alsa. geçmiú zamanın olumsuz gövdesiyle yapılır. galiba. Örne÷in. ba÷ımsız olarak kullanıldı÷ında. herhangi bir zamanda temel cümlenin yükleminin zamanına uygun olarak úartlı bir hareketi ifade eder. “Poçta mına úu eken ‘Postahane. -÷ay/-gey eki + e eylem kiúi úekillerinin yardımı ile veya qaydı birleúik úeklinden yapılmaktadır.ú. kiplerden farklı olarak. ú. Olumsuzluk úekli. Tekil I. Çekim úeması: ùimdiki zaman –Tekil I. ya kino÷a barsaq ‘ya sinemaya gitsek’. Görülen geçmiú zamanın hikâyesi.ú. Geçmiú zaman. Örne÷in. úart anlamını ifade eder ve isim soylu kelimelerle. Her iki zamanın olumsuzluk úekilleri.

-ır-/-ir: iç-ir-. de÷il mi?’ vs. ye-dir.ú. Karakterin defalarca yapılan verimsiz úekilleri: -la-/-le. kir-giz. Adı geçen eklerden ikinci ve üçüncüsü geçiúsiz eylem. Kerek sözcü÷ü ile oluúan terkip: mastar+kerek (bütün kiúilere göre) – çalıúmaq kerekmen (-im de÷il) ‘Ben çalıúmalıyım’ vb. gelecek zaman– Tekil I.. -lan.. çaba’. Eylemin ettirgen çatı ekleri. baltala–balta’dan. Örne÷in. diñle-t. -dır eki. øsimlerden türemiú eylemlerden eklerle sözcük türetilmesi.–siypa-la‘okúamak’.sondaki sesi ünlü veya l olan gövdelerde (tek hecelilerin dıúında). Qasım olmalı.‘yemeye müsaade etmek’. muhakkak bir olasılı÷ın verilmesi için kullanılır. dalgalan– dalga’dan. Çok kullanılmayan ekler. olumlu eylem gövdelerine eklenmektedir. Kırım Tatar lehçesinde kerek ‘gerek.‘yönelmek. ùart kipinin úimdiki zaman tabanı+kerek úekli.. ö÷renilen geçmiú zaman: Sen oña kelgensiñdir. bkz. Onlardan ikincisi yalnız aúa÷ıdaki úekillerde çekimlenir: Geniú zaman– Tekil I. landır ve -laúdır iúlevli çok kullanılan eklerin yardımı ile yerine getirilmektedir. adlarla ve bildirme kipinin bazı zamanları ile birleúir. -n-/-t vb. Buna uygun olarak olumsuz úekil de oluúmaktadır. olumsuz úekli.‘sallamak’. tarihî bakımdan da sözcük türetilmesinde uygulanarak. úimdiki zaman: Suv qoyadır dep belledim ‘Belki su dolduruyorsun diye düúündüm’.– ‘itekle-’. belli bir ölçüde de iúteúlik eylem çatısı tamamen geliúmiútir.. kerekmem. -ar/-er. yollanmak’. di÷er gövdelerde. kerekmezsiñ vb. ad-a. -a-/-e-/-ı-. Eylemin ettirgenlik çatısı aúa÷ıdaki eklere sahiptir: 1) Çok kullanılan ekler: -t.. -q-/-k-. aqıy. 2) Çok kullanılmayan ekler: -qız-/-kiz-.– dög-mele. -ay-/-ey-. -÷ız-/-giz-.‘yerleútirmek. zarurî. -dır-/-tır-. -an sıfat fiili: kerek-en ‘gereken’. ite-kle. adlandırmak’ at’dan ‘ad. kerekirim ‘gerekiyorum’. -la.... II. úay degilmi?’ ‘Sen galiba onlara gelmiúsindir. -ıy-/-iy-.eder. -sa-/-se-/-sı-.. gereken’ sesteú sözcükleri bulunmaktadır.. kerekecegim ‘Ben gerek olaca÷ım’ vb. Çatı úekillerinden dilbilgisel olarak kullanım sıklı÷ı olan ettirgenlik ve edilgenlik gibi eylem çatıları.‘gözlerini kapamak’ aq ‘dan’ ‘göz akı’. -(ı)qla-/-(i)kle-. içeri sok-’.‘dinlemeye müsaade etmek’.‘çekiútirmek’. ÷ala-/-gele-. di÷erleri ise geçiúli eylem yapar. kir-set. Örne÷in. guzelleú– guzel’den vb. con-el. geçiúsiz eylemlerden geçiúli eylem oluúturmuútur: qorq-ut- .isim’ vb.‘ad koymak. -sat/-set-. Ses taklidi yapma ekleri: -qır.. -(a)l-/-(e)l..ú. vb.‘girmeye zorlamak’. mala-/mele. -qala-/-kele-. zor-uq. tart-qala. -ar/-er-. lâzım’ ve kerek ‘gerekli. Eylemin çatı ekleri. kerekirsiñ vb. Örne÷in.‘fazlaca yorulmak’ zor’ dan ‘gayret.ú.

qısqara-/qısqarıp bar(gittikçe kısal-)‘kısalmak’. yürümek’) ‘fazla yüründü’. kır-ıl-.‘yaúamı devam ettirmek’(anlatım anına göre). sondaki sesi ünlü veya l ünsüzü olan eylemlerden: aúa-n. qorq-uz. nesne yönelme ad durumunda (hareketi yapan). 2) Baúlangıç. bazen de hızlı hareketi ifade eden eylemler yapar: Dönüúlü gizle-n-.‘korkutmak. Edilgen birleúme aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin hedefi).‘yenmiú’ ve di÷er gövdelere ise -l eklenir: aç-ıl-. . yaúap kel. pasif baúla-n-. il-iú.. Edilgen eylem çatısı. -(ı)ú.vb. ürkütmek’. nesne yalın ve yükleme ad durumlarında (hareketin objesi).. yüklem: Bu qarar ukümet tarafından qabul olundı. 3) Hareketin gidiúi: a) Onun belli istikamette geliúimi: -a/-ıp+bar-. qaç-ıú-.. Hareketin basamaklarını (safhaları) ifade eder.‘alma÷ı kabullenmek’ (ne ise). Hareketin gerçekleúme anı ve úekilleri.‘öldür’ ol’den ‘ölmek’ vb. aúa÷ıdaki eklerle kurulur: -(ı)n. tarafından kelimesi ile kullanılan nesne (hareketi yapan).‘almaya baúla-’. -a/-ıp ulacının yardımcı eylemlerle birleúimi aracılı÷ı ile ifade edilmektedir. Edilgen eylem çatısı. hızlı hareket ifade eden tep-in‘tepmek. øúteúlik eylem çatısı. b) Daha önce baúlanmıú bir hareketin devam etmesi: -ıp+kel-..‘öpüú-’. fazla olarak pasif eylem. Eylemin çatı eki ile oluúan birleúmeler aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin yapılmasını teúvik eden). ol-dür. yüklem: Men oña kereken cevapnı yazdırdım ‘Ben ona gereken cevabı yazdırdım’. Dönüúlü eylem çatısı. daha az ise dönüúlü. op-üú. kıç atmak’. alıp otur.‘tehdit etmek’ qorq’dan. gerek geçiúli gerekse geçiúsiz eylemlerden yapılabilen úekillerde belirsiz bir úahsî hareketi ifade eder: Çoqça bar-ıl-dı (bar-‘tan ‘yürü. -ıp+otur-. 1) Harekete yakınlık: -a+yaz. -(ı)n eki ile yapılır: Adı geçen ek.–az qalıp (az kaldı) ala yazdım ‘Ben nerdeyse alacaktım’. Birçok eylemler pasif anlama sahiptir: bula-ú-/bula-n-. Dönüúlü ve edilgen eylem çatı eklerinin yardımı ile birçok pasif eylemler yapılır: at-ıl-. harekete hazırlık: -a/-ıp+baúla-: ala/alıp baúla. ekinin yardımı ile ço÷u zaman karúılıklı anlamına sahip olan geçiúli eylemlerden ve ortaklaúa anlamına sahip olan geçiúsiz eylemlerden yapılmaktadır: bkz.

‘sinirlenmek’ kız-’dan ‘kızmak’. ket- .‘oynaya durmak’. 3) Bir defa yapılan hareket: -ıp+al-. alıp çıq. qapın al. Di÷er iki úekil ise iyelik ekleri ile birleúir ve iúini bilüv. -acak/-ycak ortacı. ben gördüm’. aúa÷ıdakilerdir: maq/-mek. -ma/-me ve -v/ -uv/-üv. eylemli÷i oluúturur ve çekimlenebilir.) bar ‘var’. hareketin kararlı bir onayı veya inkârını ifade eder: kor-gen-im bar ‘Evet. Bu úekiller. ‘bazen söylemek.‘almayı bitir’. 4) Hareketin devam etmesi: -a+ber-. Hareketin miktar niteli÷i: 1) Onun bütünlü÷ü: -ıp+çıq-. hareketin tamamlanması ve baúka bir duruma geçiúi. 4) Bir defa ve çok defa yapılan hareket: -a/-ıp+ber-. oynap otur. -yuqlap qal‘uyuya kalmak’. yoq sözcükleri ile birleúerek. Ortaç ve eylemlik (mastar): Tam bir ortaç úekli olarak -r geniú zaman aoristi ortaya çıkmaktadır. -ıp ciber-. niteli÷ini ifade eder: aq-ar (suv).‘çekip çıkarmak’. -yacak/ycek. -acak/-ecek ekleri ile yapılan úekiller ise gelecek zamana ait olan bir hareketi ifade eder: qaltecegimizni (qay etecegimizni’ den) bilmeymiz ‘biz ne yapaca÷ımızı bilmiyoruz’. -ıp otur-. hareketin yerine getirilmesini. aldatıp cur. aytıp taúla. ıp taúla-.‘almak (her úeyi). almak’. de÷il sözcü÷ü ile birlikte katî bir kasıtlı inkârı ifade eder: al-acak degilim ‘almayaca÷ım’.c) Hareketin de÷iúmezli÷i veya daîmili÷i: -a/-ıp+tur-. -türtip al. kule bersin! ‘bırak gülmeye devam etsin!’. baqıp tur‘bakmaya devam et-‘. Birinci úekil.‘telâffuz etmek’. -ıp cur-. -qan úekli. -qan-ı (-m. beklenmedik bir úekilde söyle-’.(pasif eylemlerde) qıza ket.‘itmek’. -n vb. aytıp ciber. Ortaç ekleri: -qan/-ken. 6) Sükûnete geçiú (durum eylemlerinden): -a/-ıp+qal-. aynı zamanda yakın geçmiú zaman ortacı anlamına sahiptir: yaz-÷an ‘yazan’. -÷an/-gen. 2) Çabukluk: -ıp al-. 5) Hareketin tamamlanması: -ıp+bitir-. -acak/ -ecek. Adı geçen ortaç herhangi bir hareketin (durumun) özelli÷ini. ortaç anlamında hareketin gelecekte olabilirli÷ini veya tahmin edildi÷ini ifade eder: ol-ma-ycak úey.‘telâffuz etmek’.‘devamlı yalan söyle’. sonucunu ve hedefini ifade eder ve iyelik eklerini kabullenir: yaz-÷an-ım ‘yazdı÷ım’. Hareketin adının aynı eylemlik (mastar) úekilleri. öl-mez (qaramanlıq) ‘ölmez’ (kahramanlık). -ala/alıp ber‘alıp ver-. Bu úekil. ala bitir. kor-gen-im yoq ‘Evet ben görmedim’. -a/-ıp+ket.

eylemi ile birlikte kullanılarak hareket eden úahsın durumunun de÷iúikli÷ini ifade eden ‘birleúik terkipler’ yapar. –r birleúik terkibi. çok defa veya uzun bir sürede yapılan hareketi ifade etmek için ortaya çıkar: laf ete ete qezmek. -r. qandan/÷andan berli ‘. eklerinden türemiú ekler: -casına/ -cesine. onı aytam ‘Ben neyi gördüysem. -acak/-ycak ortaç ekleri. Ulaç terkibi ve zaman ifadesi: qandan eve /burun ‘madan önce. -meden olumsuzluk úekli: bil-meden (veya bil-meerek). ol. -çasına/-çesine (basit veya iyelikli úeklindeki adlardan türemiú). hareketin sonuçlanmasına geçiúi ifade eder: Ne ko gen olsam. -qan÷a/-kenge//-÷anga/-genge qadar.me-m üçün tipinde terkipler yapar vb. tarz hareket zarfı anlamında. öncekinin aksi olan bir duruma geçiúi ifade eder: Areket etmez oldılar. prensipçe. § 12. yirmi dört saatin kısımlarının adlarından türemiú iyelik úekillerinin çoklu÷u: sabah-lar-ı. Birleúik terkipler. -ın. semantika-ca ‘anlamsal’. -ça/-çe. -÷anda/gende ‘o zaman.. qanca.: yaz-ın. çekim örne÷ine sahiptir. (-may/-mey olumsuzluk úekli. -a/-e. -÷anca/-gence ‘henüz de÷il’. açıq-tan. zaman hududu. 2) Tarz hareket zarfı olarak kullanılan ulaç: -(y)araq/-(y)erek (Konuúma. -qan birleúik terkibi. dıktan beri’.. aqúam-layın ‘akúamleyin’. -na/-ine: aqs-ine/ters-ine... -qanca/-kence... mence(sine) ‘bence’. -a/-e/-y ulacından oluúur) birbirinin ardınca gelen iki hareketi ifade eder (yatıp dinlen-) ve o di÷er ulaçların de yerine geçebilir: Brakovúik olıp çalıúmaq ‘kontrolörlük yapmak’. -(a)r-maz/-mez olumsuzluk úekli.’. bir-den. daimî (veya alıúılmıú düzenli) bir duruma geçiúi ifade eder: Qartlıqta oqur yazar oldım ‘øhtiyarlıkta okur-yazar oldum’. yer zarfı: -mın-da . -mayınca/-meyince. -madan. -qan soñ ‘dıktan sonra’. acak/-ycak birleúik terkibi. -(y)araqtan/-yerekten) kul-erek aytmaq ‘gülerek konuúmak’. Olumsuz úekli. Sözcükleúmiú úekiller: -layın/-leyin zaman zarfı.. onu söylerim’. 3) Zaman zarfı olarak kullanılan ulaç: -qanda/-kende. Zarf. -qan. aynı zaman anlamında -dımı/-dimi úekli kullanılır. -y ikilemeli ulaç.. herhangi bir durumun de÷iútirilmesine hazırlık anını ifade eder: Sen ne yapacak bolasın? ‘Sen ne yapmaya hazırlanıyorsun?’.. zamana kadar’.. -qanı/-keni//-÷anı/-geni kibi eklerinin ve ona eúanlamlı olan -(a)r-maz zarf-fiilinin yardımı ile ifade edilir. ‘o zaman’. kundüz-ler-i vs. Ulaç: 1) -(ı)p/-(u)p umumî ulaç. Çok kullanılan ekler: -ca/-ce.

d) østisna: baúqa/÷ayrı ‘bu yerden baúka/gayrı. bázan. altında. 2) Yalın ad durumunda (isim veya eylem adlarında) veya ilgi ad durumu ile (üçüncü úahıs zamirlerinde) kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Birliktelik ve topluluk: -ile (-la/-le). tekrarlama. b) Uygunluk ve ilinti kurma: -kore ‘göre. yakınında’. kun sayın ‘her gün’. c) Amaç: -içün (kısa úekli. Yardımcı sözcük öbekleri (Edatlar): Gramer görevli edatlar. ogü-ne (-nde/-nden) ‘(dolaysız olarak) neyin ise önünde’.’ 4) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamana göre boúluktan önce gelen veya sonraki durumu: -evel/burun ‘kadar. ‘nereye’ vs. çün). sınırını: qadar. do÷ru/taba ‘istikamet’. içinden. içi-ne (-nde). Arapça úekillerine ba÷lıdır: úahsen.’ Yardımcı adlar. iyelik ekleri ile yönelme. Zaman miktarının ifade edilmesinde yalın ad durum kullanılmaktadır: beú kuñ soñra/soñ. Zarfların birço÷u.. b) Zamanın sayılmasının baúlangıç noktasını: berli/baúlap/itibaren. soñra/soñ ‘sonra’.. aúa÷ıdaki gruplara bölünmektedir: 1) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar. . baúında. qarúısı-na(nda/-ndan). aracılı÷ıyla’. art-ı-na (-nda) ‘arkasına. madan önce’. astı-na (nda/-ndan) ‘altına. bulunma ve çıkma ad durumlarında kullanılmaktadır: ustü-ne. yalın ad durumunda ifade edilmektedir: eki saat qadar (süreklilik). miktar. arkasında’. -nden) herhangi bir úeyin dibini ve temelini göstermek için.‘burada’. anda ‘orada’. ‘acaba’. 3) Yönelme (datif) ad durumu ile kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamanda veya yerde hareketin istikametini veya noktasını. baúı-na(-nda/-ndan): iú baúında. ustün-den. ilâve edilme ifade eder: sayın. qayda ‘nerede’. tübü-ne (-nde. yanaúası-na (-nda/-ndan) ‘(dolaysız) yanında’. ustü-nde. aylanasına (-nda/-ndan) . §13. b) Benzerlik ve andırıú: kibi. artı-ndan ‘arkasından’. -nen ‘ile. yanı-na (-nda/-ndan) ‘yanında. altından’. c) Sebep: sebep/otrü: úundan sebep/otrü ‘buna göre’.

4) Detaylaútırıcı: yani..ká veya de. op. Baúlangıçta onlar.de. em de.yaká.. endi–ne bilmeyim endi ‘artık nasıl bilmeyelim’. qararlarında ‘kadar (zaman üzerine)’ vb. 4) ùart: eger. ‘uygun olarak’.bazen’. ey. Ba÷laçlar: 1) Ba÷lama: ve. saqın..kimerde ‘bazen. nen/ile. úu –tokta úunı! ‘dur’. iúaret etme anlamsal nüansı ile: em. istek ve memnuniyet bildirildi÷inde).hem de’. 3) Sebep: çünki. boyu(nca). yoqsa/yaxut/yada. gü (gürültünün . çevrede’. tek bir eylemi ifade eder. eúyaların durumunu bildiren sözcüklerdir. ax. geniúlenmiú úekilde: ya. 3) ùiddetlendirme ayırıcı: amma (önde kullanılan)/bile (sonda kullanılan).. Ünlemler: aman. da: ya men insanım da. tarafından. em ‘hem’. 2) Karúıtlık: lâkin. qana... ki – em oyle sızlay ki... Adı geçen sözcükler... 5) Kuvvetlendirme: -çi. yaygın olan ba÷lama ba÷laçları.. tek heceli bir yapıya sahiptirler: ünsüz+ünlü+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsüz. baqayım/koreyim..... -sana (bkz. madamki...ne.. sevinç bildirildi÷inde). Emir kipi).. Edatlar: 1) Ba÷lama: da/de. kimerde... ama karúıtlı÷ın güçlenmesi ile. 2) Karúıtlık: ise. yoqsa(m) – qulaqlarım çınlay yoqsa(m) ‘Yoksa kulaklarım mı çınlıyor’. pat. ve em de. arası-na (-nda/-ndan)...em de (veya ve em de) ‘hem.. tap/tam: tam bu sırada.. 5) Olumsuzluk: ne.. Taklidî sözcükler: Bunlar do÷adaki sesleri yansıtmaya yönelen...... o÷runda ‘için’. ortası-na (-nda/-ndan). mucibince ‘göre’.. ùunu al da get. Örne÷in. 6) Olumsuzluk: degil. § 14.‘etrafta. qa (hayret. aydı(ñız). ay (takdir edildi÷i.. ta ‘daha’: ta balalıqtan berli ‘daha çocukluktan beri’.

Söz Dizimi: Kırım Tatarcasında iki çeúit sözlü irtibat mevcuttur: Morfolojik ve Sentaktik. tümceyi sıfat tamlamasına çevirebilir. Sözcüklerin yerleúimi: a) Tümcede sözdizimi. özne – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. Örne÷in. Burada sözdizimsel olarak tamlayan durumunda olan bileúen tamlanandan önce yer alır: Belirtici belirtilenden. yani sözcüklerin çeúitli pozisyonlardaki kullanımı gerek yüklemsel (predikatif). yalt-yult (düzensiz parıltının. Sözcük. gerekse adjektif (sıfat) iliúkilerinin ifadesi biçimidir. Birincisi. Sözdizimsel irtibatlar. isim veya eylemle tamlama aracılı÷ıyla birleúmektedir. sözcüklerin de÷iúimi ve sözcük türetilmesinin analitik biçimleri. -ır eki ile yapılmıú gövdeden -tı/-ti. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. ilya. Çeúitli tümce içeriklerindeki söz dizimi: Özne – zaman zarf tümleci (veya zaman zarf tümleci – özne) – yüklem. Sürecin geçiúi. özne – zaman zarf tümleci – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. -ır/-ıl. yalt (parıltının yansıması). -dı/-di eki ile isimler yapılmaktadır: gurül’den gurülti. birleúme veya tamlama aracılı÷ıyla yapılmaktadır. aynı tamlama modeline göre birbirine ba÷lı olurlar: Ba÷çamızda üzüm. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem... ava serin ‘hava serindir’ ve serin ava ‘serin hava’. beraber olmayan ve çok defa tekrarlanan olayları ifade etmek için köken. aúa÷ıdaki biçimler veya onların biri aracılı÷ıyla ifade edilmektedir. tümleç veya zarf tümleci yüklemden önce gelir. incir. § 15.yansıması). mantıkî vurgu ile yüklemden önce yer alır: Bugün toplaúuv klubda olacak ‘Bugün toplantı kulüpte olacak’. b) Tamlama aracılı÷ıyla sözcüklerin ba÷lılı÷ı: Belirtici. cılp-cılp (kelebeklerin görünüp kaybolması) vb. 1. Daimî olmayan. . ikincisi ise sözdizimsel iliúkilerin ifade edilmesi için hizmet eder. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem. qıbırqıbır (kaynama hareketinin yansıması). ikileúir ve ünlü ses burada “u”ya çevriler: pay-puy (düzensiz bir gürültünün yansıması). er úey bar. ıúık lekelerinin oynayıúı). úıp (ansızlı÷ı ifade etmek için) vb. Analitik biçimler. Dilbilgisel bakımdan bir cinsten olan tümce ö÷eleri. nesne. mañır’dan mañırtı ‘meleme’. Özne ile yüklemin yerlerinin de÷iútirilmesi. unsurlarının çift köklere eklenmesi yolu ile verilmektedir: úapıl-úupul (herhangi bir iúin yapılmasının yansıması). tım-tım.

göre kiúilerin (özel isimlerde) adlandırılması: Oçappe øslámova ‘Ö÷retmen øslâmova’. Akraba adlarının belirticisi olarak özel adlar ortaya çıkar: Fatma apay ‘Fatma abla’. Üçüncü biçimde tamlayan dilbilgisel iyelik eki ile belirginleúir ve aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: . "ketmek" fiili. göreve. 2. edebiyat ocası. økinci biçimde tamlanan belirginleúir: a) Onun di÷er eúyalarla (olaylarla) daimî iliúkilerine göre: kireç kesegi. aynı zamanda tekilli÷e-ço÷ullu÷a göredir: Söz konusu uyuúma iliúkisi tümcenin öznesiyle yüklemi arasında olur: Sen özü qabaatlısıñ ‘sen kendin suçlusun’. tilki kadın. 3) Belirtili isim tamlaması. oktábr bayramı. 3. b) Onun bileúenlerinden biri ile iliúkisine göre: birlik arteli. unvana. Tamlamalar. birinci bileúene ise ilgi ad durum eki eklenir. belirticitümleç gruplarına ayrılmaktadır. b) Benzeyiúe. 3) Tümcedeki sözcüklerin birbiri ile uyum sa÷laması. eylem. milliyete. Uyuúma iliúkisi. tümleç. baa kelüvi. meúguliyete vb. aylar böyle keçti. ço÷ulda birinci ve ikinci kiúilere göre uyuúmaya da bilir: Siziñ balalar (ıñız). üç úekle sahiptir: 1) Her iki bileúeni ek almadan kullanılanlar. uc araba odun. isim birleúmeleri ve sıfat sözcük öbekleri+isimler úeklinde görülmektedir. kiúide kiúiye göre gerçekleúir: Künler. iyelik ekleri ikinci bileúene gelirken. Kelime gruplarının temel tipleri.2) Tümcedeki sözcükler arasındaki idare alâkası. Çingene Ahmet. 1. ancak birinci ve ikinci kiúilerde. aynı zamanda çekimlenen di÷er úekillerdeki tamlayan sözcüklerle yerine getirilmektedir. cinse. suv degirmeni. ev masrafı. III. çiberekçi qart ‘çiybörekçi ihtiyar’. øsimlerden yapılan birleúmeler. isim ve sıfatlarla ba÷lı (tamlayan) durumundaki sözlerin ad durumu ekleriyle kullanımı. kiúiye. Birinci biçimde tamlayan aúa÷ıdakileri ifade eder: a) Eúyanın ölçüsünün ve yapıldı÷ı malzemenin adı: baqır tencere. söz dizimi muhtevalarına göre birbirinden farklı olarak görülmekte ve belirtici (sıfat). øsim tamlamasının ö÷eleri arasındaki isimler. 2) Belirtisiz isim tamlaması.

bulunma ad durumunda: ‘sözünde qalmak’ çıkma ad durumunda: fırsattan faydalanmak. Adı geçen birleúmeler. eylemden ve ad durumundaki idare edilen addan oluúur. II. osümliqe bay ‘zengin bitkisel örtü’ ve sahip ablatif grubu. Datif grubu: yönelme ad durunu. 2) Korer-kormez sevinmek.armutnıñ qokulısı. bundan beter vb. (ølgi ad durumu dıúında). unsurun tüme ait olması. adamnıñ degeri ‘insanın degeri’ vb. aynı zamanda çok düz bir úekilde dizilen birkaç adjektif sözcük+isimle de oluúabilir: okuv÷a ketgen bu dört yaú yigid (sıfatfiil+zamir+sayı+sıfat+isim). yol cu mek ‘yol geçmek’. b) Eúyanın eúya ile daimî iliúkisi: tilkiniñ quyru÷u. iúke aves ‘iúe hevesli’.a) Eúyanın eúyaya ait olması: Margubeniñ fistanı ‘Margubanın elbisesi’. Sondaki model üzere karúılaútırma derecesinin ifadesi yapılır: Karúılaútırma eúyası (özne) –karúılaútırılan (dolaylı tümleç çıkma ad durumunda) – karúılaútırma belirtisi (yüklem): sen ondan iúkirsiñ ‘sen ondan çalıúkansın’. § 16. Üçüncü tip birleúmelerde ise bileúenlerden her birinin özel belirticisinin kullanımı mümkündür: ótken yılın búyúk muvafakiyetleri ‘geçen yılın büyük baúarıları’. Mastar birleúmeleri tâbi eden durumundaki eylemden ve ba÷ımlı olan tümleç niteli÷indeki sözcüklerden oluúur: 1) Çabuk davranmaq ‘çabuk hareket etmek’. sıfatlardan ve zamirlerden veya zarf+isimlerden (axmakçasına yalan) yapılabilir. yönelme ad durumunda: eve qaytmaq. Aynı yöntemle üstünlük derecesinin úekillerinden biri yapılmaktadır: guzelden guzel ‘en guzel’. c) Eúyanın kendi taraflarından biri ile iliúkisi: Qırımnıñ dülberli÷i ‘Kırım’ın güzelli÷i’. omür boyı inanmaq ‘ömür boyu inanmak’. isimden oluúan sıfat tamlamalarından. yükleme ad durumunda: erini bi mek. Birinci ve ikinci tip birleúmelerde tamlayan ve tamlananların arasına di÷er sözcüklerin girmesi mümkün de÷ildir. Sıfat sözcük öbekleri. çıkma ad durunu: açlıktan olüm. Nesne birleúmeleri. Basit tümcenin temelini tümcesel bileúenler arasındaki yüklemsellik iliúkisine (yargı ve sübjektif yaklaúıma göre) dayanan ifade modelleri oluúturmaktadır: .

tümleç vb. konuúma dilinde özne ve yüklem 1. 3) Ad tümce: Zal. cail edi ‘Elbette. tek veya grup hâlinde.. Bu zenginlik. yani aynı cinsteki dilbilgisel birimler olarak kullanılabilir. tuvganım (hitap). o zaman bileúenlerin sonrakine gereken dilbilgisel biçim eklenir. E÷er aynı cinsteki tümcesel bileúenlerin her birinin özel bir ayrıcalı÷ı söz konusu de÷ilse. 3) Analitik -sentaktik – sen aklısıñ ‘sen haklısın’. ve 2. kiúide) – ortalıq (özne) qaya (yüklem) ‘etraf kayalıktır’. Cümle. ben senden ayrıldım’. guzellikten (çıkma ad durumu) faydalandı tek olar ‘Bu güzellik ve zenginlikten yalnız onlar yararlandılar’. Royal. ‘Salon. Çiçekler. –Men isterdim. tümcesel bileúenlerinin kullanımına göre ise tek içerikli ve çift içerikli olabilir. a) ùahıslı yüklemsel (özne ve yüklemleri mantıkî yapıya ve öznel yaklaúıma göre belirlenen) tümceler..1) Analitik (yazı dilinde ancak 3. Tümce. Tek içerikli tümceler. § 17. kiúilerde kullanılabilir: men brigadir ‘ben úefim’.. økinci derecedeki. ba÷laçlı ve ba÷laçsız olarak kullanılabilir: Ba÷laçsız – Kolxozda egelence aqúamları teúkilâtlandırıla. ayrıldım men senden ‘Biliyor musun sevgilim.) tümce basit. Ara sözler ve hitaplar tümcenin yapısını bozmaksızın içeri÷inde yer alır: Ebet (ara söz). dolayısıyla özne ve yüklem dıúındaki tümcesel ö÷eler kullanıldı÷ında (nesne. tam ve eksik yapılarda (büyük ço÷unlukla diyaloglarda) olabilir. Özne ve yüklem tümcenin temel bileúenleridir.’ Tümcesel bileúenler. Bilesiñ. o cahil idi’. yapısına göre kısa ve geniú. úahıslı ve olarak kullanılan sözcüklerden oluúur. Parçalı ba÷lama usulü ile ba÷lanan sıralı bileúik tümcelerin yüklemleri. (Sözümü kesip) ‘Sözümü keserek. . Kırım Tatarcasında sıralı bileúik tümceler ve asıl bileúik tümceler mevcuttur: Sıralı bileúik tümceler aúa÷ıdaki türlere bölünmektedir: 1. 2) Sentaktik (1. Piyano. aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Kiúisiz – Bizde úay aytıla ‘Bizde böyle söylenir’. ve 2. kiúilerde) – aqlısıñ ‘haklısın’. geniú bir yapıya kavuúur. Çiçekler’... 2) Belirtisiz kiúili tümceler – Bizde úay aytalar ‘Bizde böyle söylerler’.

ocalar da tekmil degil. Yüklemsel (mantıkî yargı ve öznel yaklaúıma göre) ve öznesel tümceler: a) Yüklemsel tümceler (Temel ve yan tümcelerin yüklemleri eylemle ifade edilir. b) Ulaç tümceleri: Vıstavkomda beú aza olıp. em. dram derne÷i üyeleri konser veriyorlar’. yalnız anlamsal olarak veya dilde ortaya çıkan biçimsel-anlamsal ba÷lılı÷a göre ayırt edilmekte olup. dep ulacı. faqat ba÷laçlarıyla. 3. onun anlamı ve dolaysız söz (baúkasının oldu÷u gibi. onlardan üçü düzenli bir úekilde çalıúmaktadır’. Örne÷in: Ir÷at–yoq– dep cevap bergen ‘Iragat yok diye cevap verdi’ (dolaysız söz – anlatım). endi quyruq bur÷anıñ ne? ‘Sen bana söz verdin. yan tümcenin yüklem biçimiyle. 2.eylem biçiminin yardımı ile: Yan tümce –Dolaysız söz (anlatım): "Biz saçuv÷a azırmız" deyler ‘Onlar biz ekime hazırız diyorlar’. ise edatları ve ba÷layıcı sözlüklerle biçimlenir: Sen maña söz berdiñ. da/de. Adı geçen tümceler. konuúma ve düúünüú eylemleri ile birleúerek. Anlamsal ba÷lılık ile –Endi ne olır bilmem ‘Artık ne olaca÷ını bilmiyorum’. ya o.. b) Öznesel (temel tümcesi bütünüyle özneden veya özne gruplarından oluúan) tümceler. yoksa karúıtlık veya beraberlik ba÷laçları aracılı÷ıyla biçimlenir: Ya men beririm. oña bir úey olmadı. de÷iútirilmeden verilen sözü) daha da biçimsel bir kullanım niteli÷ine kavuúur. Biçimsel-anlamsal ba÷lılık ile: a) de. konuúma (düúünüú) anlamından uzak olunca. ama. Çok úükür ki.ya (da). içerideki yerler ise bom-boú ‘Güverte tam olarak doldu. a edatlarının aracılı÷ıyla biçimlenir: Mektepniñ mudiri yoq. dep ulacı. ‘hem’ ba÷laçlarının ve da/de. II. 2. ba÷laçlarla veya her ikisiyle ifade edilir. Karúıtlık tümceleri bazen yalnız semanti÷ine göre. Bileúik tümce yan tümcelerin sözdizimsel fonksiyonlarına göre sınıflandırılmaktadır. . Bölüútürme tümceleri ya.. olarnı qurslar÷a avuútırmaq kerek edi ‘Durum budur ki onları da sınıfa geçirmek gerekirdi’. ise.dram togerek azaları kontsert bereler ‘Kolhozda e÷lence geceleri düzenlenerek. nesnel yan tümceyi dolaysız söz biçimine sokar. içerideki yerler ise bomboú’. bazen de lâkin. 1. bularnıñ üçi daimiy surette çalıúa ‘Sergide beú üye var. úimdi niçin vazgeçiyorsun?’ Paluba rıqmarıq toldı. Ba÷laçlı tümceler ve.) –Al bu ki. Nesnel tümceler: I.

temel tümcenin yüklemi bildirme kipinde kullanılır: E÷er kerek olsa silâ astında turma÷a azırım ‘E÷er gerekirse ben elime silâh alma÷a hazırım’. o qadar. senin günahını önceden sana ba÷ıúladım’. -qan alda / takdirde eylemsel ad birleúimi biçiminde: Ava yaxúı olma÷an alda (veya takdirde) evden çıkma! ‘Hava iyi olmazsa. durum daha iyi olurdu’. yan tümcenin yüklemi úart kipinde kullanılır+e÷er ba÷lacı. temel tümcenin yüklemi belirsiz geniú zamanın hikâyesi úeklindedir. c) ùart úekli farklı anlamlarda ifade edilmektedir: Kuvvetlendirici. úunı/úurasını ba÷layıcı sözcüklerinin birleúmesi ile: ùunu qayd etmek kerek ki.Men o vaqıtta bugunki kuñlerni korermen dep aslı tüúünmey edim ‘Ben o zaman bugünkü günleri görürüm diye hiç düúünmemiútim’ (dep edatı hâline gelmiútir). úimdi 12 oca bar ‘Önceden bu köyde bir hoca varsa. qart degenler. Karúılaútırmalı tümceler. Yan tümcenin yüklemindeki edi cevher eylemi düúebilir: øúni biz ozümiz yapsaq (edi). b) ki ba÷lacının yardımı ile: Emin ol ki. vaziet daa yaxúı olur edi ‘E÷er biz iúimizi kendimiz yapsaydık. daha do÷ru uygunluk nasıl –neday ba÷layıcı sözcükleri ile birleúmede ifade olunmaktadır: ønstruksiyada nasıl yazıl÷an olsa men de . sınırlayıcı –Çuvalda olsa olsa 50 kilo bo÷day bar ‘Çuvalda olsa olsa 50 kilo bu÷day bar’. Onu daa tüúünecegim cevabını 4. Aynı yapı +madamki ba÷lacı: Madamki. seniñ günañnı men eve den saña ba÷ıúladım ‘Emin ol ki. 1) ùart tümcesi: a) Gerçek úart tümcesi. nasıl) birleúmede ortaya çıkan anlamsal ba÷lılıkla: O oyle ku kü qopar÷an. úimdi 12 hoca var’. her úey hazırdır’. amma koylüler koq gurley bellegenler ‘O öyle gülmüú ki. 5. anlamsal olarak ifade edilen gerçek úart tümcesi: Kordi otü patlar 'E÷er o görürse. köylüler gök gürlüyor sanmıúlar’. Evelde bu koyde bir oca ol÷an olsa. 3. er úey azır ‘ùunu vurgulamak gerekmektedir ki. Tümleçsel tümceler. 2) Biçimsel-anlamsal ba÷lılıkla: berdi ‘O daha düúünece÷im dedi’. yan tümcenin yüklemi úart kipinin geçmiú zamanında biçimlenir. Sıfat (belirteç) tümceler: 1) Ba÷layıcı sözcük ve ifadelerle (öyle bir. ödü patlar. b) Gerçek olmayan úart tümcesi. evden çıkma’. demek o kerçekten de kart ‘E÷er ihtiyar demiúlerse o gerçekten ihtitardır’.

o zaman (vaqıt) veya ondañ soñ ba÷layıcı sözcüklerle: Ne zaman biz teúkilyatlı surette çalıúma÷a baúladıq. zarf-fiil úekli aracılı÷ıyla: 1600 tonna pamuq teslim etilip. b) Ne zaman (vaqıt). tamamı kaynamaya baúlamıú’. degende ulacı ile: Tilki bir belâdan qaçtım degende daa bugine o÷ra÷an ‘Tilki bir belâdan kaçıp kurtuldu÷unu düúündü÷ü zaman. öyle ba÷layıcı sözcü÷ü aracılı÷ıyla birleúir: Öyle tartqan. iliúe ‘Ben girince o bana takılıyor’. do÷ru koyniñ çetine barır edik ‘Akúam olunca evden birlikte çıkıp. uçurumdan suya düúmüú’. 6) Sebep ve netice anlamlı bileúik tümceler: a) Onuñ (úunuñ) içün. ba÷laçları ile: Men de "evlâd" edim. tarzını ve durumunu ifade eden tümceler: a) Hareketin kalıúını ve tarzını ifade eden tümcelerin bileúenleri. sa da úekli veya qanı alda. turmuúı ateú kesi gen ‘Köse o kadar kızmıú ki. c) -qanda ulacı ile: Gece ol÷anda Kose bay usulnen arançı÷a kirgen ‘Gece olunca Kosebay yavaúça odunlu÷a girdi. çünki. köyün kenarına giderdik’. candan suv÷a tüúken ‘Öyle çekmiú ki. senelik plân uygulandı’. zaman anlamında –Aqúam olsa evden beraber çıqar. -qan sayın: Üzüm sarar÷an sayın iútaası daa ziyade arta eken ‘Üzüm sarardıkça iútahı daha fazla artıyormuú’. ondan soñ (aynı zamanda tek o zaman úekli de mümkündür) iú yoluna mindi ‘Ne zaman biz örgütlü olarak çalıúma÷a baúladık. 2) Teslim ve kabul ifade eden bileúik tümceler.ki ba÷layıcı birleúmelerle ve ki. onuñ içün de men .... 3) Hareketin ölçüsünü. o zaman iú yoluna girdi’. (tek). madamki.oña köre stanoknı tüzeltirim ‘Yönergede nasıl yazılmıúsa. 4) Zaman anlamlı bileúik tümcelerin 20’den fazla çeúidi mevcuttur. ben de ona göre düzeltirim’. a) Anlamsal iliúki ile: Kirdim.. o qadar/ o derece ba÷layıcı ifadesinin yardımı ile biçimlenir: Kosa o qadar açuvlan÷an. baúka bir belâ ile karúılaúmıú’. 5) Maksat anlamlı bileúik tümceler dep unsuru ile biçimlenir: Men bunı oqusıñlar dep gazeta÷a yapıútırdım ‘Ben bunu okusunlar diye gazeteye yapıútırdın’. b) Ölçü ifade eden tümceler. senelik plan eda etilgen ‘1600 ton pamuk teslim edilerek. aynı úekil+ki ba÷lacı. baqmadan birleúimi ile biçimlenir: Signallar ol÷anı alda (ol÷anına baqmadan úeklinde de olabilir) kereken tedbirlerini almadıq ‘Sinyal oldu÷u hâlde biz hiçbir tedbir almadık’.

Bundan dolayı Kırım-Tatarcasında eúanlamlı sözcükler çoktur: tüsg // renk (Soldaki kısım – Kıpçak sözcü÷üdür. ayt-//söyle– ‘konuúmak’. çoq yol cu mek kerek ol÷an ‘Köy çok yakın olmadı÷ı için. iúler daa osal ‘Kitlevî iúlere gelince.‘aramak’ vb.vb.) ‘ceviz’.çalıúqanıma qarúılık aq almay edim ‘Ben de bir o÷ul idim. b) dep ulacı ile: O begenmez dep endi derviú kesileyikmi? ‘O be÷enmez diye úimdi biz derviú mi kesilelim’. bkz. alıú. O÷uz grubu Türk dillerinin unsurlarını da içermektedir. önemli ölçüde aúa÷ıdaki sözcük türlerinin yapılması faal bir hâle gelmiútir. Kırım-Tatarcasının sözvarlı÷ı temeline göre Kıpçak tiplidir.‘yetiútirmek’. çeúitli bilimsel ve sosyal anlayıúları ifade eden kelimeler girmiútir. geliúmemiútir. ald//ög ‘ön’. Bunun yanı sıra. asra-//yetiútir. Kırım Tatar sözlü÷ünün görünüúünde de÷iúen son on yılın en yeni sözvarlı÷ında. adaq‘niúanlanmak’. önemli bir ölçüde. qoz//ceviz (Arap. c) -qanı içün ulaç birleúimi ile: Koy yaqın olma÷anı içün (veya olma÷anından sebep).eylemi ve -lan /-laú. 7) Kelgende ulacı ile biçimlenen irtibat ve anlayıú ifade eden bileúik tümceler. et. plânlamak’ vb. planlaútırmak ‘plân yapmak. öyle’. Buna ra÷men. -landır/-laútır. KIRIM TATARCASININ SÖZ VARLIöI § 18-19. . ancaq ‘ancak’. hâli vakti yerinde’. ekleri ile yapılan eylemlerden birçok bileúik eylemler ve eylem türevleri ortaya çıkmıútır (kooperativleútirmek ‘kooparatifleútirmek’. úay (úunday)//úöyle ‘böyle. oca ‘hoca’ ve ocapçe (oca apte’den) ‘Hoca Hanım’. Daha Altın Orda döneminde Kırım Tatarcasına geçmiú temiz Arap ve Fars alıntı sözcükleri Ekim inkılâbından sonra çok azalmıútır. Temiz O÷uz sözcükleri: alın (mañlay ile birlikte). çok yürümek gerekiyordu?’. Yüksek meslek okulları ve di÷er okullar için ço÷u sayıda terminolojik sözlükler hazırlanmıútır. day//kibi ‘gibi’ vb. Kiúilerin cinse göre tabakalara ayrılarak adlandırılması süreci.). bu yüzden çalıútı÷ıma karúılık hak almıyordum’. iúler daha da kötüdür’. nen//ile. ara. endi//úimdi ‘úimdi’. Bileúik sözcük tipinde allı-taqatlı ‘varlıklı. çoçqa //domuz ‘domuz’. Sa÷daki kısım – O÷uz) ‘renk’ – cez // baqır ‘bakır’. Bu dönemde dile enternasyonal sözcükler. Massovıy iúke ke gende. ciber-//yolla‘göndermek’.‘alıúmak’. benzeri adlandırma çoktan mevcuttur. qart ‘ihtiyar’ ve qartiy ‘ihtiyar bayan’.

o÷a. Kuzey. inúaat’. Kuzey.diú.KIRIM TATARCASININ DøYALEKTLERø ÜZERøNE KISA BøLGøLER § 20. kumúú/kúmúú. cayav. çüriklik. oldürül-. tolqun. Bunların da sınırlarında birçok a÷ız ve ayrı ayrı úiveler bulunmaktadır. tur-. 3) Dudak benzeúmesi: Güney. cer. Orta. yayan ‘yaya’. sa÷a/ s . yaz-. oldüril-/oldiril-/ottiril-. sana/s . yı÷-. Orta. yol. da÷. Orta ve Kuzey. yel. dat. oña. tuzluq. oldüril-. xuruluú ‘yapım. Bu iki bölgenin arasındaki alanda ise Orta diyalekt otaya çıkmaktadır. kürksü . Adı geçen etnolengüistik olgular. tüú-. yaqúı ‘iyi’. col. cel. Kuzey. cay-. kurksüz. da÷. qurılıú/qurulıú. yay-. Kuzey diyalekti ise Baydar’dan Fedosiya’ya kadar uzanan deniz kıyısı ve da÷ bölgesini içine alır. tat. tiú. tüú-. yıldırım. dat. deñiz. yok. Kırsal diyalektin kuzey sınırları tahminen Evpatoriya–Biyuk–Onlar– Fedosiya–Kerç yarımadasını içermektedir. yüzyılda ikinci bin yıldan itibaren Kırım’ın bütün topraklarında Kıpçak kabileleri. yerleúmiúlerdir. tuzlıq/tuzluq. yani Anadolu’dan gelenler de gözükmeye baúlamıú ve burada uzun bir süre yaúamıúlardır. Baydar'dan Kaf (Fedosiya)’a kadar olan deniz kıyısı bölgede ise karıúık bir nüfus (Vizantiyalılar. Söz konusu diyalektler aúa÷ıdaki fonetik úekillere göre farklılık göstermektedir: 1) Baúlangıçta y~c ses de÷iúmesi: Güney. dal÷a. saña. oldu. maña. çürüklik. yer. gümüú/kumuú. Milâttan önce XIX. yox ‘yok’. tütüncülük. dal÷a. derya-deñiz. Ermeniler vb. XV-XVI yüzyılda Türkiye’den. Onların oturdu÷u yerlerdeki yer adlarının içerisinde eski Türk yer adları yoktur. tav. ma÷a/ma. cayav. koyli. 2) Baúlangıçta t~d ses de÷iúmesi: Güney. tütüncilik. düú-. oldı/oldu. una/u÷a. qurulıú. Kuzey. mana / m . durul-. üç diyalekte sahiptir: Güney (Kırsal).) yaúamıútır. yol. kumüú. Genuezler. yer. Sonradan Kırım'ın kırsal bölgesine Nogaylar gelmiúlerdir. . de-. Kırım’ın diyalektlere göre haritasını ve önemli bir ölçüde Kırım Tatar yazı dilinin sonraki oluúumunu belirlemiútir.(bazen bana). cıy. cıy-. dol-. köylü. Orta. oldı. Orta. koylü. Bunu Kırım’daki eski yer adları da kanıtlamaktadır.tur-. Morfolojik úekiller aúa÷ıdaki farklılıkları göstermektedir: 1) Kiúi zamirlerinin yönelme durumunda: Güney. cok – Demek oluyor ki bütün Güney úivelerinde: yipek ‘ipek’. ye ‘rüzgâr’.(ama yı÷ın). tuzlux ‘tuzluk’. dur-. çürüklük ‘çürük’. tol-. cay-. Kırım Tatarcası.

aburaya (<ha buraya) / abraya/abraca/ab'yerde. -man/-men men. Küçültme: abucux/abuçux. meni oldürme. Güney. Kuzey. belki seniñ bir keregine yararım. u(y)le. Çeviri Hasan O÷lu Hüseyin Masalı Bir varmıú. bon. økinci: mınavı (<mına bu). osı.2) øúaret zamirleri: Güney. Orta. ilen/atla. merametli avcı. Orta. Hüseyin da÷larda. 5) Birliktelik edatı ile: Güney. saña yalvaram. men tütüncimen. -m önemli bir ölçüde daha az -yım (iki varyantta). ana. mına. ama bir kuú . Orta. úayna / úaytıp (<úay etip). mında ‘burada’. Bir padiúalıqta Asan degen adam bar eken. bu. anda. 3) Yer zarfı: Güney. Usein artıq umütini kesip baúla÷an. Usenniñ zenaatı da÷dan kiyiq ayvanlarnı avlap özüne keçinip çıqara eken. -la/le): atnan/atnen. anavı (<ana bu). Orta. -dır. tan). 4) Yüklem kiúi ekleri: Güney. man/men. er vaqıtki kibi. boyle/bunday. Güney. Usein oqnın cayını çekip. Qanatından urup yaral÷an. bunday (ın)/bınday (ın). çokluk) –ocadırım ‘Ben hocayım’. bir yokmuú. -mın/-mı (4 varyantta) men ocamın /ocamı ‘Ben hocayım’. avraya(avrada) (<ha o yerde)/avraca/av’yerde ‘orada’. ocadırsıñ ‘Sen hocasın’ vb. ebir (<o bir). ocaman. avu (<ha u). abu (<ha bu). -dırıx (I. -dırım. quúnı kozlep atqan. -m –men ocam ‘ben hocayım’ -yım– men ocayım ‘Ben hocayım’. oyle/úay. ile. mında. u (bazen ol). Kuzey. Bu Hasan'ın Hüseyin adlı bir o÷lu var idi. bir zamanda yok eken. bir memlekette Hasan adlı bir adam yaúardı. acayıp quú insan gipi söylenmege baúlan÷an. ú. nan/nen daha az ilen (-lan/-len. bonday. úo/úı (bazen so). -dırsıñ. Bu Asannıñ da Usein degen bir o÷lı bar eken. bir vaqıtta bir terekniñ ustünde daa düñyada misli korülmegen acayıp bir quú ko gen.úu. küçültme – abracıx/abraçık (-ta. Bu. O uzun bir süre da÷larda ve ormanlarda gezip dolaútı. bu(y)le. ormanlarda avlanırdı ve bununla da geçimini sa÷lardı. Kunlerden bir kuñ. úu. Yine bir gün Hüseyin okunu alıp ava gitti. Menim canımı ba÷ıúla. Metin Asan O÷lı Usein Masalı Bir zamanda bar eken. avucux /avuçux. úoyle/úunday. –Ey. tütüncüdürüm ‘tütüncüyüm’. Çoq vaqıt da÷ içinde dolaúsa da urma÷a bir quú bile tapama÷an. úunday (ın)/ úınday(ın). Quúnı urdım bellep alma÷a çapıp bar÷anda. Usein o oqını alıp avlanma÷a ketken. o. úonday. nen. boyerde. bo/bı. úay.. anda ‘orada’. at. söyerde ‘burada’.

I. . A. ÇOBANZADE. T. (1941). spb." Kaynaklar BODANøNSKøY. kuú insan gibi dile gelerek konuúma÷a baúladı: "Ey merhametli avcı! Sana yalvarıyorum. Obrazsı Naradnoy Literaturı Tyurkskih Plemen. Akmesjid.-Kaya ø. vıı. SAMOYLOVøÇ. KONDARAKø. 2. (1868). Praktiçeskiy samouçitel turetsko-tatarskogo yazıka so slovarem i s prilojeniem turetskoy azbuki sotavil karaim. (1873).. birden a÷açta úimdiye kadar hiç görmedi÷i acayip bir kuú gördü. Kırım Tatar ø miy Sarfı.bile bulamadı. Masallar. V (1896). Russko-tatarskiy Bukvar Dlya Çteniya v Pervonaçalnıh Narodnıh ùkolah Tavriçeskoy Gubernii. Pg. (1913). (1916). Materialı po øzuçeniyu Krımskoy Narodnoy Poezii. 1875. Sevastopo . I. Odessa. A. SPb. øSLAMOV.-USEøN A. sb. Tertip Etkenler. Samouçite Turetsko-Tatarskogo ve Novogreçeskogo Yazıkov. (1937). Hüseyin ümidini kaybetmiúti ki. OLESNøTSKøY. øzd. Simferopol. O koúarak kuúu almak istedi÷inde. A. V. A. Rukovodstvo Dlya Obuçeniya Krımsko-Tatarskomu Yazıku. Spb. øli Rukovodstvo Nauçitsiya Bez Pomoúi Uçitelya Govorit PoNovogreçeski i Po-Tatarski. Ob-va Russkih Orientalistov. Ben sana gerekli olabilirim. kn. Nikolaev. ODABAù. B. Simferopo . DJAMANAKLI. – Vost. N. øzd. Grammatika Il. 1898.. Akmesjid. K. Hüseyin oku çekerek yayı attı ve kuúu kanadından yaraladı. RADLOV. (1925). beni öldürme. A. (1925). Sintaksis. Opıt Kratkoy Krımsko-Tatarskoy Grammatiki. T.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful