KIRIM TATARCASI* (Crimean Tatar Language

)
Yazan: E. V. SEVORTYAN

Çeviren: Mehman MUSAYEV*

§ 1. Kırım Tatarcası, Kırım yarımadasında yaúayan Türk nüfusunun ana dilidir. Günümüzde, Kırım Tatarlarının büyük ço÷unlu÷u Özbekistan topraklarında yaúamaktadır. Kırım yarımadasından yaúamakta olan bu halk, kendilerini Tatar nüfusu olarak “Kırım Tatarları” adıyla adlandırmıúlardır. Kendilerini “Kırım Tatarları” olarak adlandıran bu nüfus, önceleri bozkırdan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bir alanda yaúıyordu. Bozkırda yaúayan Tatar nüfusu kendini “Nogay Tatarları” olarak adlandırmıútır. Bunun yanı sıra Kırım’ın güneyinde yaúayan Tatar nüfusu, bazen “Tat” etnonimini de kullanmıútır. Kırım Tatarcası, Türk dilinin Kıpçak grubuna (Kumuk, Kırım, Karaim, Özbek dillerinin somut lehçeleri, Orta Ça÷ Kıpçak dilleri, Kuman dili) dâhildir. Adı geçen dil, ses özellikleri ve kısmen de söz varlı÷ı bakımından O÷uz grubunun etkisinde kalmıútır. Yazı dilinin özünü, onun merkezî a÷ızları (orta yolak) oluúturmaktadır. Bu a÷ız kökence Güney Karadeniz kıyılarında yer alan Kuman (Polovets) ve ona yakın olan kabile dillerine ba÷lıdır. Adı geçen a÷za, sonradan Kuzey ve Kuzeydo÷u Karadeniz kıyılarındaki artık asimile olmuú merkezî a÷ızlar, aynı zamanda daha sonraki dönemde ortaya çıkan ve merkezî a÷ızlarının etkisinde kalan Nogay a÷ızları, katmanlar olarak ilâve olunmuútur. Kırım Tatarcasının en eski yazıtları aúa÷ıdakilerdir: ‘øslam Geray’ın Polonya’ya Yaptı÷ı Seferi Anlatan’ ismini taúıyan Can Muhammed’in 1648–
1966 yılında Moskova’da yayımlanmıú olan “Yazıki Narodov SSSR: Tyurkskie Yazıki” (SSCB Halklarının Dilleri: Türk Dilleri) adlı büyük dizi eserin II. cildinde yer alan ve Rusça olarak yayımlanan bu yazı, 1990’lı yıllarda TøKA ve Türk Dil Kurumunca yürütülen “Ortak Türkçe Projesi” çerçevesinde ele alınmıú ve Mehman MUSAOöLU tarafından Türkçeye çevrilmiútir. Söz konusu eser, Kırım Tatarcasının dilbilgisini tümüyle içerdi÷inden bir monografik kitap niteli÷i taúımaktadır. Bundan dolayı yazarın üslubu muhafaza edilmiú, paragraflar simge ile iúaretlenmiú, Kırım Tatarcası alfabesindeki bazı harflerin latin alfabesindeki uygun karúılıkları kullanılmıútır. * Prof. Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça÷daú Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Ö÷retim Üyesi, mehman@gazi.edu.tr
*

1649 yıllarında XVII. yüzyılda yazdı÷ı eseri; XVIII. yüzyılda yazılan1 Seit Muhammet Riza’nın 2 Essebu’s-Seyyar ‘Yedi Gezegen’ isimli eseri; ElMuhit-ul Burhanî3 ‘Kanıtlar Okyanusu’ isimli eserdir. Adı geçen yazıtlarda dönemin Osmanlı Türkçesinin etkisi de görülmektedir. Kırım Tatarlarının standart yazı dili, sonraki dönemlerde de mütecanis olmamıútır. Standart dilin bir kısmı (basın, yayın, gazetecilik, e÷itim literatürü) Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin Osmanlı Tanzimat-dönemi kastedilmektedir– M. Musao÷lu) belirli bir úekilde etkisi altında kalmaya devam etmiú;4 di÷er kısmı ise bir bütünlük göstermekle beraber, o da bütünüyle dıú etkilerden uzak kalamamıútır.5 Tatar yazı dilinin mütecanis olmayıúı, Ekim inkılâbından sonra on yıl daha devam etmiútir. Ancak 30’lu yılların ortalarına do÷ru yazı dilinin diyalekt temelleri belirlenmiú ve Kırım Tatar yazısının Rus alfabesine geçmesi ile birlikte, Kırım Tatar yazı dilinin önemli belirtileri ortaya çıkmaya baúlamıútır. Kırım Tatarcasının sistemli olarak araútırılmasına, ilk olarak, Sovyet döneminde baúlanmıútır. Bu iú, önce M. V. Frunze adlı Pedagojik Üniversitesinin Do÷u Bölümünün (sonradan Tatar) Tatar Dili ve Edebiyatı dalında, özellikle 30’lu yıllarda oluúturulan A. S. Puúkin adlı dil edebiyat bilimsel araútırma enstitüsünde yapılmıútır. Bu dönemin en büyük bilimsel çalıúmalarından biri, 1935–1936 yıllarında Prof. Dr. N. K. Dmitriyev’in baúkanlı÷ında, Kırım’ın bütün topraklarında yapılmıú olan diyalektolojik gezi araútırmasıdır. Kırım Tatar yazı dili, 1928 yılına kadar, di÷er Türk dillerinde oldu÷u gibi, Arap alfabesini, 1928 yılından 1938 yılına kadar Lâtin alfabesini, 1938 yılından itibaren de Rus alfabesini kullanmıútır. Alfabe:
Burada Han damgalarını, tartıúmasız olarak Kırım Tatarcasına dahil etmek mümkün de÷ildir. Adı geçen damgalar ve henüz Abu Hayyan’ın bulunmamıú olan ve Muhammed Salih’in bahsetti÷i eser, P. M. Melioranskiy’in Türk Dili Üzerine(SPb, 1900 s. X, dipnot 1) eserinde hatırlatılmıútır. 2 M. A. Kazım-bek. Asseb o-sseyyar, ili sem planet... (Asseb O-Sseyyar Veya Yedi Gezegen) Kazan, 1832. 3 Adı geçen el yazması, 4 cilt olarak Abdul Lutfulla ølhak tarafından yazılmıú ve 1735 yılında Selamet Girey Han tarafından Bahçesaray “Zincirli” dinî akademisine hediye olarak verilmiútir. Bu satırların yazarı, adı geçen el yazmasını økinci Dünya Savaúından önce Kırım Merkezî Arúivinde görmüútür. 4 bkz. Kırım Tatarcasının ilk gramerini yazmıú (1909 y) ø. Gaspıralı’nın yayımladı÷ı “Tercüman” gazetesinin dili. Adı geçen gramer Bolúevik dönemine kadarki Rusya’da “Usul-i Cedid” diye adlandırılan yeni e÷itim yöntemi ile yazılmıútır. 5 bkz. ø. Gaspıralı’nın faaliyetine muhalif olan Mediyev grubunun yayımladı÷ı “Vatan Hâdimi” gazetesinin dili.
1

a(a), ë(yo-ö), (l), (s), (c),

(b), (d), (j), (k), (m), (p), (t), (ts), (ú), (yu-ü),

(v), e(e-ye), (z), (q), (n), (r), (u-ü), (ç), (úç), , (ya)*

(g), (i), (ñ), (f), (ı), - ,

(÷), (y), o(o-ö), x (e), ,

SES BøLGøSø § 2. Kırım Tatarcası, 3 sesbilgisel belirtiye göre 8 farklı ünlü foneme sahiptir: Damak Ünlüleri: /e/ (sözcük ve hece baúında /e/ ile yazılır), /i/, /ö/ (genel Türkçedekinin aynısı: /ö/, aynı zamanda /yo/), /yu/ (genel Türkçedeki ü, sözcük ve hece baúında ise - yu) ve damaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /o/, /u/; Dudak Ünlüleri: /o/, /ö/, /u/, /ü/ ve dudaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /e/, /i/; Geniú: /a/, /e/, /o/, /ö/ ve dar: /ı/, /i/, /u/, /ü/. DÜZ Geniú Ön Arka e a i ı Dar ö o YUVARLAK Geniú ü u Dar

Tablo 1: Ünlülerin Sınıflandırılması

*

Kırım Tatarcası Kiril alfabesinin karúılı÷ı, Prof. Dr. Ahmet B. ERCøLASUN’un “Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri” (Kültür Bakanlı÷ı, Ankara, 1993, s. 20) kitabından ( , , harflerinin dıúında) verilmiútir. Metinde Kırım Tatar alfabesindeki harfler, söz konusu karúılıkları ile ( , , dıúında) ifade edilmiútir. - , - , - fonemlerinin yerine kullanılan bazı ünsüzlerin ve ünlülerin, zayıf ve yüksek sesle telâffuz edilen bazı ünlülerin üzerine “ ´ ” iúareti konulmuútur. /x/ harfi Kiril alfabesinde oldu÷u gibi verilmiútir (Mehman Musao÷lu).

Di÷er ünsüzler. /t/. /j/. /ts/ ve /úç/ ünsüzlerine yalnız Rus dilinden alınmıú alıntı sözcüklerde rastlanmaktadır. muçe (müçe’den) ‘organ’. /p/. /c/. /r/. çamur’ ve kir ‘gir’. /çú/ **. Kırım Tatarcasının ünsüzleri. /f/. /ö/ ve /ü/ fonemleri ise Alman dilindeki /ö/ fonemine (Köln) ve /ü/ fonemine (grün) yakındır. Burada zayıf söylenilen /i/ (i yazılır). /g/ ünsüzü. /q/ ünsüzü ise vakx sözcü÷ündeki kx ses birleúmesi ile karúılaútırılabilir. /b/. bo÷umlanmaya göre Rus dilindeki ünsüzlerin ünlüler arasındaki pozisyonuna yakındır. /g/. Kırım Tatarcasındaki bazı ünsüzler. /p/. Rus dilinde oldu÷u gibidir: kipa ‘yı÷ın. /ñ/. (bkz. /n/. /y/. Ön dudak ünlüleri (/ö/. ç. sirke (mutfak sirkesi) ve sirke ‘bit sirkesi. Kuzey a÷ızlarında yaúlı kuúa÷ın dilinde bazen /h/ ünsüzüne de rastlanmaktadır. burada ÷. /ü/) birinci hecede ve sözcük baúında /b/.q. gayrimuntazam bir surette /c/ ünsüzünden sonra görülmektedir. /v/. /g/ baúlangıç ve art damak patlayıcı ünsüzlerinden sonra yumuúak telâffuz edilmektedir. /s/. x harfleri ile verilmiútir. Aynı durum. çú. golova ‘baú’) /g/ ünsüzünü hatırlatmaktadır. /ts/. /m/. /ú/. /j/. aúa÷ıdaki özelliklere. /ç/. bo÷umlanmaya göre Güney Rus veya Ukrayna sözcüklerindeki (bogat ‘zengin’. § 3. úeklî olarak o ve u harfleri ile verilmektedir. /s/. /z/. /÷/./ı/ fonemi telâffuzuna göre Rus dilinin vurgulu /a/ veya /o/ ünlülerine yakındır: pápa ‘baba’. /m/. /i/ foneminin bo÷umlanması sabit de÷ildir ve o iki fonetik varyantta gerçekleúmektedir: i’nin tam oluúumu. /x/. /÷/. kir ‘pislik. Güney a÷ızlarında tek bir fonem olarak ortaya çıkmaktadır. bir bütün olarak telâffuz olunur ve øngiliz dilindeki John kelimesindeki j ünsüzüne yakındır. Ünsüzler aúa÷ıdaki fonemlerden oluúur: /b/. /ú/ ve onlara paralel olarak tonlular: /g/. uç (üç’ten) ‘üç’ bol (böl’den) ‘bölmek’. /ñ/. /p/. 2) Geniz: /÷/. ñ. yani çifte belirtilere göre gruplara bölünür: 1) Tonsuz: /k/. /m/. /k/. /v/. bo÷umlanmaya göre vurgu altındaki ön pozisyonda Rus dilindeki uygun ünlülere yakındır. /ç/. /d/. /r/ ve paralel patlayıcı – di÷erleri. /y/. /n/. /t/. /ñ/ ünsüzü ise bo÷umlanmaya göre Alman dilindeki Angst sözcü÷ündeki ng ses birleúmesine yakındır. /q/. küme’. /q/. /d/. óko ‘göz’ sözcüklerinde. /k/. Geride kalan di÷er ünlüler. bit yumurtası’). /l/. /f/. /c/. cur. (Mehman Musao÷lu) ** . Örne÷in. /l/. /z/. Ünsüzlerin tablosu aúa÷ıda verilmiútir.(cür’den) ‘gitmek’. oz (öz’den) ‘kendi’. /c/ ünsüzü. Adı geçen ünlüler.

Buna ba÷lı olarak eklerin ço÷unlu÷u. Bu da sözcüklerde bütün ünlülerin birinci hecedeki ünlüye benzemesine ve gerek damak. tolqunlamaq ‘dalgalanmak. ñ x Artdil ÷ Tablo 2: Ünsüzlerin Sınıflandırılması § 4. Aúa÷ıdakiler bu kuralın dıúında kalır: Bazı Öndil . çırlak’ (damak ünlüleri). hemen hemen Türk dilinin bütün sözcük tabanlarını ve biçimlerini. Ünlülerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: ølerleyici damak uyumu. q g. bazen alıntıları. damaksıl olan ve damaksıl olmayan varyantlara sahiptir.Ortadil Dudak Tonsuz Patlayıcı Tonlu Patlayıcı Tonsuz Sızıcı Tonlu Tonsuz Süreksizler Tonlu Patlayıcı G e n iz Sızıcı Titreyiúli Gırtlak p b t d f v s. aynı zamanda eklerin ço÷unlu÷unu içine almaktadır. heyecanlanmak’ (damaksıl olmayan ünlüler). Örne÷in. ú z. j ç c m n l r y Diúdudak k. gerekse damaksıl olmayıúına ba÷lıdır. çegertke ‘çayır çekirgesi.

baúlangıç tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüzlerle de÷iúimi. Bazı eklerde yalnız dudak ünlüleri bulunur. sön-gün ‘sönme’. kizli. kurek (kürek’ten) ‘kürek bel’. tol yerinde kullanılır. bilindi÷i gibi. bas-qın. köl. - . ilerleyici ve gerileyici biçimde olur. çabik ‘çabuk’ vb. zapt (Arap) zabt’dan ‘iúgal’. tört. bazı eklerin sayısını sekize kadar çıkarır. burun. -çıq. Örne÷in. Birinci varyant sonuncu ünlü veya geniz ünsüzlerinden sonra. gizli. Örne÷in. oda-da. fiilden isim yapım ekinde: -qın/-kin. dol-. Ünsüzler (geniz ünsüzlerinin dıúında) sözcük sonunda tonsuz olabilir. ol. boynuz. tonlulu÷a ve tonsuzlu÷a göre ünsüzlerin uyumunda ortaya çıkar. baxça (Fars. yani kökenlerde kelime baúı /r/ ve /l/ ünsüzleri kullanılmaz. Her iki kural. ‘böcek’. Buna ba÷lı olarak sözcükte üç tane dudak ünlüsü bulunabilir: boy-sun-uv ‘tâbilik. Türkçe kökenli sözcüklerde. dört. sözcükler keme/kema. utü (ütü’den) ‘ütü’. Ünsüzlerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: Kırım Tatarcası. § 5. gol ‘göl’. vb. yalnız birinci hecede bulunur. damak uyumunun baúta bulunması ile bir damak-dudak uyumu olarak birleúmektedir. ba÷’. Söz konusu benzeúme. yan-÷ın ‘yangın’. /b/ baúlangıç ünsüzünün (O÷uz) ~/m/ (Kıpçak) yerine kullanımı: biñ. Örne÷in. Onun etkisi. uç-qun ‘kıvılcım’. ba÷lılık’. diñle-. Geniú dudak ünlüleri.isim türetme ekleri (-daú. dudak ünsüzlerinin dudaksıl olmayanlarla. hemen hemen her zaman tonlu ve tonsuz ünsüzlerin varyantları bulunmaktadır. Örne÷in. aynı zamanda baúlangıç hecesinde /ö/ ve /ü/ ünlüleri bulunan ve yumuúak telâffuz edilmeyen kök ve tabanlar.) ba÷ça’dan ‘bahçe. yani dudak uyumuna göre eklerde varyantların sayısı artmaktadır. t~d) tonlulu÷una (O÷uz grubunda) veya tonsuzlu÷una (Kıpçak grubunda) göre Kıpçak grubuna dâhildir. ikinci heceden ve yalnız dar ünlülerden ötesine gidemiyor. -qun/-kün. Buna ra÷men adı geçen dilde O÷uz unsurları da vardır. bocek (böcek’ten). Bu durumun etkisi ile baúlangıç sesi patlayıcı ünsüzlerden oluúan eklerde. ikinci varyant ise tonsuz ünsüzlerden sonra kullanılmaktadır. koy-lü ‘köylü’. Sıfat türetme eki (-day). Komúu ünsüzler arasında çeúitli benzeúmeler bulunmaktadır. kes-kin.fiil úekli de O÷uz grubuna dahildir. Damak ünsüzlerinin damaksıl olmayanlarla. úeerli ‘úehirli’. Alıntı kelimelerde benzeúme sık olarak gerileyici úeklinde olur. çavke ‘alaca karga’. -÷ın/-gin/-÷un/-gün vb. tıñla. bazı Türk kökenli gövdeler. Bunlar aúa÷ıdakilerdir: gemi. Bunlardan daha düzenli olanı. Arap ve Fars dillerinden birçok eski alınma. Buna göre alıntı kelimelerde sonda bulunan tonlu ünsüzler tonsuzlaúır. Örne÷in. ön seste patlayıcı ünsüzlerin (k~g. baú-ta vb. boyun. -maç). Rus dilinde birçok yeni alınma. Damak uyumu çerçevesinde sıkı olarak dudak uyumu da bulunmaktadır. Buna ba÷lı olarak. Krú.

E÷er ilk iki ünsüz.) sınf’ dan. sabır (Arap. çobanlar’dan. buna daha çok a÷ızlarda rastlanır. 3) Gövdenin sonundaki ünsüze 4) ba÷lı olarak ekin damak veya damaksıl olmayan varyantlarının seçimi. lozunuk ‘slogan’.çan ekleri ve di÷er bazı ekler. üçüncü ünsüz ise komúu hecenin önünde olursa. O÷uz lehçeleri için ola÷an adların çerçevesinde tonlulaúmasının sınırlanması. ølerleyici geniz benzeúmesi: çoban-nar. o zaman üç ünsüzün yan yana durması mümkündür: qurt-ga ‘yaúlı kadın’. grup’. sondaki ünsüzlerde tonlulaúmanın yerine getirilmesi. Eylem biçimlerinde bile bazı tonsuz ünsüzlerde tonlulu÷un yayılımına e÷ilimli olan Kıpçak lehçelerinden ve özellikle Sibirya lehçelerinden farklı olarak. pirsidatel ‘baúkan’. añna-. Güney a÷ızlarının dıúında. ıspravka ‘bilgi. eski alıntı kelimeler: ıstakan ‘bardak’. alıntı kelimelerde. ustol ‘masa’. 2) Damak ünlülerine komúu olan ünsüzlerin yumuúak telâffuz olunması. bir heceli olmayan isim gövdelerinin sonunda /k/. birinci hecenin sonunda. añla-‘dan. Sözcü÷ün içinde ünsüzlerin herhangi bir birleúmesi. Ünlülerin ünsüzlere ve ünsüzlerin de ünlülere etkisi sonucunda aúa÷ıdaki durumlar ortaya çıkar: 1) Ünlüler arasında tonsuz patlayıcıların ve /ç/ süreksiz sesinin tonlulaúması. baúlangıç tonlu ünsüzü olan varyantlara sahip de÷ildir. /ç/ sızıcı süreksizinin ve tonsuz ünsüzlerin tonlulaúmasında aúa÷ıdaki ayrımların farkında olmak gerekir: Eski Türkçeden gelme uzun ünlünün etkisi ile bir heceli isim kökenlerinde sondaki patlayıcının eski tonlulaúması. rapor’ birigada~birgada ‘ekip. Etimolojik olarak sözcük baúında birden fazla ünsüzün bulunması mümkün de÷ildir. . bitiúik hecelerle mümkündür. /q/ ünsüzlerinin tonlulaúması. silk. takım. arslan. Baúka birleúmelerde (alıntılarda) ise ünsüzlerin arasına bir ayrıútırıcı dar ünlü eklenir: sınıf (Arap.‘sıvıú-mak’ aúayt ‘yemek’. O÷uz Türkçelerine yakındır. somut koúullarla kelimenin sonunda geniz+sızıcı seslerinin art arda gelmesi ile mümkündür: sırt. ters.) sabr’ dan. Bu belirtiye göre Kırım Tatar Lehçesi. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç ünsüzlerinin arasında veya önünde bir ünlü ortaya çıkar (daha çok dar ünlüler) veya ünlünün zayıflaması ile metatez olayı olur ki. øki ünsüzün aynı hecede yan yana bulunması. ‘aralık’. Aynı duruma konuúma dilinde ve diyalektlerde de rastlanmaktadır: dekabir ‘dekabr’ dan.

(ø)smail ‘øsmail’. /ç/ ünsüzlerinin ise daha az düzenli tonlulaúması. Ünlü-ünsüz uyumu. koküsi. br(i)gada. Bunlar. p etimolojik ünsüzleri de saklanmaktadır: saqat–saqat-ı. sık olarak dar olan iki heceli isimlerde görülmektedir. borç-borc-u (Sogd. yaúına’dan ‘yıldırım çakması. parlamak’ vb. vaqıt (Arap. g ünsüzleri damak (keyik ‘av hayvanı’. Ancak istisnalar da bulunmaktadır: aç (<*a:ç) –aç-ı ‘aç’. kuç (<*kü:ç. yani geniz ünsüzleri yanında (sızıcı.) –vaqıt-te. ilimi.) ‘onun borcu’ vb. vaqıtı.) –baa -de ‘ilkbaharda’. uç (<*u:ç) -ucu ‘onun sonu’. Dar ünlünün hecenin önünde veya ortasında düúmesi.) – qanaat-len-. bazen. bo÷az ‘bo÷az’) birleúir. Bu kural.) – sualler ‘sorular’. qap (<*qa:p) –qab-ı ‘onun kabı’6. akis-aksi7 vb. Sondaki /k/. qanaat (Arap.) barud-ı ‘onun barutu’. ç. ÷ damaksıl olmayan ünsüzlerle (qat ‘kat’. karúılaútır: Türkm. top –top-u vb. (u)rajay ‘ürün’. zevk-lı ‘neúeli’. Alıntı kelimelerin çekimlenmesinde kaybolmuú tonluluk yerine getirilmektedir: úarap (Arap. vurgulu hecenin önünde. yumuúak telâffuz edilmektedir. koq (<*kö:k) –kok-ü/kok-ü ‘onun gö÷ü’. Buna göre k. Bkz. etimolojik olarak yumuúak telâffuz edilen /1/: sua (Arap. ilâve olunmuú dar ünlü ile kullanılan alıntı kelimelerde de ortaya çıkar: ilim-i mi ‘onun ilmi’. k(i)rerim. úunu vurgulamak mümkündür: Sessizlerin damak uyumu bütün heceye ve sözcü÷e yayılmaktadır. a÷aç–a÷ac-ı ‘onun a÷acı’. udarnik–udarnig-i ‘vurucu’ vb. Buna ra÷men adı geçen olay yazı dilinde kabullenilmemektedir: komür-komrü. patlayıcı ve sızıcı) düúer: burunburunu ‘onun burnu’ >burnu. barut (Arap. /q/ ünsüzlerinin düzenli tonlulaúması ve sondaki /t/. baa . bütün a÷ızlar için karakteristiktir: (i)laç ‘ilaç’. Buna göre ek ünlüsü düz olur. ogüt-ogüdi ‘onun ö÷üdü’.) vasıta’dan. Bunun yanında t. muit-ı ‘onun ortamı’. tek heceli olmayan gövdelerde geliúmekte olan bir süreçtir: qapaq-qapa÷ı-ı ‘onun kapa÷ı’. alıntı kelimelerin tabanlarına yayılmaz. Ünlülerin zayıflaması ve düúmesi. güyç) –kuç-ü ‘onun gücü’. yumuúak telâffuz edilmeyen sondaki ünsüzle. tarih-ı ‘onun tarix-i’. boyunı.Sözcüklerin çekimindeki eski uzunluklar tonlulaúmaya dahildir: at (<*a:t) –ad-ı ‘onun adı’. sözcü÷ün hece yapısı de÷iúmeksizin de gözükmektedir: Yazı dilinde vasta (Arap. O zaman ikinci hecedeki dar ünlü. Kırım Tatarcasında. yaúna. oturúuv. spisok–spisog-i ‘onun listesi’. gemi) ve q. (u)sta. (i)úte. 6 .(Fars. Seslerin damak-dudak uyumu üzerine önce söylenenleri buna ilâve ederek. vertika –vertikaller. qoyunı. oyun-oynu. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerindeki bazı ünsüzler. Vurgulu heceden önceki ünlünün düúmesi. 7 A÷ızlarda zayıflamamıú biçimler de mevcuttur: burunı.) –úarab-ı ‘onun úarabı’. oturuúuv’dan ‘toplantı’. koküs-koküsü ‘onun gö÷sü’>koksü. yukarıda adı geçen kuralların bozulmasına ba÷lıdır.

Etrevi ‘biri. Ayrı hecelerdeki seslerin kaynaúmasına örnek olarak aúa÷ıdakileri vermek mümkündür: alket-/apket. Pârtiya ‘parti’. Apkerim (Arap. edatlar: -çı. ásla. Abd-u -Kerim’den). Örne÷in. G-geniz. berecegim ‘verecek oldu÷um’ ve berecègim ‘ben verecem’. son hecedeki ünlü yüksek sesle telâffuz edilir. arába. Abd-u -Selám’dan). 2) V +K(al-). \LJtrmi. (ant). kre/rim Bkz.ú(i)úesi vb. -lar/-ler eki ile ifade edilir. yálıñız. tek bir eúyayı ve 8 V-ünlü. záten. Sözcük vurgusu: Tek bir sözcükte. K-ünsüz. -lar eki olmaksızın isim tabanı. ad durum. Vurgu. zamirlerde mína (iúte). Apselám (Arap. 6) K+V+K (qaú). (qart ‘yaúlı’. Kırım Tatarcasında 11 sözcük bölü÷ü vardır. P-patlayıcı. yáñı. da vb. duy÷u+lar. di÷er vurgusuz ünlülerden daha fazla vurguludur. K+K+V-Sonraki köken (Smail. yalníz’ dan ‘bir’. øsmin ço÷ulluk. iyelik ve yüklem olabilme özelliklerine sahip olan dilbilgisel kategorileri vardır. Seslerin yer de÷iútirimi: eçki (keçi’den). dáima ‘her zaman’ vb. . yuqu (uyqu’dan). yañí’dan ‘yeni’. sonraki hecelerde de vurgusuzdur. S-sızıcı. dilbilgisel bir rol de üstlenebilir: 1) Zarf: tèmiz ‘büsbütün’. 5) K+V+G+P/S. yukarıda). almá ‘elma’ ve álma vs. tars ‘gürültünün ses taklidi’). mendè ve mèn de. temiz’ den. 3) V + K(bu). Vurgusuzlar: Kiúi ekleri. V+S+P (ast ‘aúa÷ı. -day. 2) Baúka sözcük öbekleri: arqadaúím ‘benim arkadaúım’ ve arqadáúım ve ‘ben arkadaúım’. Vurgulu heceden önceki ve sonraki heceler ise daha zayıf telâffuz edilir. taban’).. ùEKøL BøLGøSø § 7. ço÷ulluk ve topluluk bildirir: ev+ler. -ıca. birileri’. ána ‘ona’ vb. Ço÷ulluk kategorisi.. Çok heceli sözcüklerde ilk hecedeki ünlü. vurgusuz olan eylemin olumsuzluk –ma/–me eklerinden sonra. Arap. udárnik ‘en iyi çalıúan iúçi’. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç vurgusu saklanmaktadır. § 6. 4) V+G+P/S. Hecenin ve Sözcü÷ün Sesbilgisi Yapısı: Tek heceli kökenler: 1) V8 (o).(alıpket-’den).

-tan/-ten øsimler ço÷ulda da adı geçen örneklere göre çekimlenmektedirler. mekke yerine ise -mege kullanılır. Burada bazen bir –a çıkması (türemesi) da kullanılır: ølyas-alar ‘ølyas ve onun çevresi’. gerek temel sözcü÷e. -÷a/-ge Yükleme durumu -nı/-ni Bulunma durumu -da/-de. -ları/-leri (oda-sı/oda-ları) . ùahıs: -ım/-im (aú-ım) II. ùahıs: -sı/-si (oda-sı) Ünsüz ile biten gövdelerde I. gerek temel sözcü÷e eklenmiú iyelik. tepe taú-nıñ. ùahıs: -ıñ/-iñ (aú-ıñ) III. aynı zamanda çift organları ifade eder: ayvan ‘hayvan’. tepe-den Yönelme durumu -qa/-ke. Ad durum kategorisi: 6 biçimi içermektedir. tepe-niñ taú-qa. temel sözcü÷e veya ço÷ul eki ile kullanılan gövdeye eklenebilen aúa÷ıdaki eklere sahiptir. ùahıs: -ı/-i (aú-ı) -ımız/-imiz (aú-ımız) -ıñız/-iñiz (aú-ıñız) -ı/-i. Dilbilgisel kiúi iyelik kategorisi. tepe-ni taú-ta. -ta/-te Çıkma durumu -dan/-den. tepe-ge taú-nı.onun bütün sınıfını. Ancak mastar yönelme durumunda bir istisnalık oluúturur: -maqqa yerine -ma÷a. ùahıs: -ñ (oda-ñ) III. Tekil Ünlü ile biten gövdelerde I. Özel isimlerde ise -lar onların çevresini ifade etmektedir: Asan-lar ‘Asan ve onun çevresi’ (ailesi veya arkadaúları). örne÷in alma÷a ‘almaya’. ya÷murlar. ko ‘göz’. Ekler Yalın durum ølgi durumu -nıñ/-niñ Örnekler taú. ùahıs: -m (oda-m) II. -ları/-leri Ço÷ul -mız/-miz (oda-mız) -ñız/-ñiz (oda-ñız) -sı/-si. -lar eki onların bollu÷unu ifade eder: qar-lar. ço÷ulluk ve sayı eklerine ad durum eklerinin eklenmesi ile oluúmaktadır. tepe-de taú-tan. Sayısız eúyalar ve olaylar adlandırıldı÷ında. Bu biçimler.

iyelik eklerinden sonra da kullanılabilir: babam-lar ‘baba tarafından akrabalar’.. . Burada birinci ve ikinci kiúi iyelik ekleri düúebilir: köyüñüz veya siziñ kóy ‘sizin köy’. görevlendirme anlamı – a÷ız-lıq. tuz’dan. a÷aç’tan. kiúi iyelik úeklinin yükleme ad durumu.: Co÷rafî adlardan yapılan sakinlerin adları anlamı: koy-lü ‘köylü’ koy’ den.. yüklem kategorisine dâhil edilebilir. baba-sı-n-da.: Eklendi÷i ismin bollu÷unu bildiren yer adları anlamında – a÷açlıq. görev. faaliyet esnasına göre iú.. Akraba ve vücut organ adları.. -çıq/. -(a)mamazlıq/-(e)memezlik: Hareketin olumsuz adlandırılması anlamı. aúa÷ıdaki en çok kullanılan sözcük türetme eklerine sahiptir: 1) Adlardan ad türeten ekler: -lıq/. baúka bir biçimi de -a ünlüsünün eklenmesiyle: kardaú-ıñ-a-lar ‘senin kardeúlerin’ (çevresi ile birlikte).(aú-ı. meslek. fikir-leriñe ‘senin görüúlerine’.. sat-’dan.. Sözcük türetme: øsimler. III.: Belli bir e÷ilim. atama. eúyaları saklama adlarından depo anlamı – tuz-luq.: oduncı ‘oduncu’. Yalta-lı. 2) Eylemlerden isim türeten ekler: -(y)ıcı/-(y)ici. iú anlamı – oca-lıq ‘hocalık’ oca’ dan.. odun’ dan. Onun çekimlenmesi ise eylem bölümünde ele alınmaktadır. sevgi anlamı: -odun-çıq. . baba-sı-n-dan. a÷zım ‘benim a÷zım’. adı geçen úemaya göre çekimlenir: -a/-e baba-m-a. -cı/-çı/. -lı/.: Küçültme. Akrabalara hitap edilirken iyelik eki düúebilir: Baba! Güney a÷ızlarında ismin ço÷ulu. aú-ları) øyelik biçimindeki isimler sık olarak ilgi durumundaki uygun kiúi zamirleri ile de kullanılır. III. iyelik ekleri ile kullanılır: ana-sı ‘onun anası’.cı/-çı eki ile aynı anlamda satıcı.. sık olarak kısa bir biçimde kullanırlar: baba-sın ‘onun babası’. a÷ız’dan. kiúide ad durum eklerinden önce bir n ünsüzü de eklenmektedir: baba-sı-n-a. tayin etme. Yüklem olarak kullanılan isim. Birinci ve ikinci kiúi eklerine sahip olan yönelme durumunun dıúında iyelik úekilleri. meslek anlamlarını ifade etme vb.

anlaú-’ dan. isim yerine kullanılabilir ve dilbilgisel isim kategorilerini kabullenir. Az kullanılan ekler: Adlardan isim türetme ekleri: -daú aynı bir kökene. * . soydaú. vs..... 2) Deyimlerden (tabirlerden): balqurt ‘arı’ (harfiyen. Söz birleúmeleri –tamlamalar– bölümü). -t. Örne÷in. tim-tik.. ora’ dan. beyaz kase). beú saatlıq iú. kiparisli (úeñ alleyalar) ‘(úen park yolları) uzun kavak ve selvi a÷açları ile çevrili’. -caraq/-cerek... soy’ dan. § 8. aq’tan.. hareketin taúıyıcısı anlamı ile. -qı/-÷ı/. sonuç... Eylem tabanlarından: -qı/-ıq/...: øsimlerden ve söz birleúmelerinden “sahip olan”.. dım-lı ‘nemli.. aynı bir anlayıúa ait olan kiúiyi ifade eden anlamı ile. ad. ‘nem’. Sözcük türetme: Sık kullanılan ekler: 1) øsim tabanlarından: -lıq. yüksek selibi.. yaú’.: hesabı yapılmak anlamını ifade eder. “kendinde birleútiren”. Sıfat. keç’ten. eúya silah.. aqbardaq ‘kardelen çiçe÷i’ (harfiyen. çizgi’ yol’dan vs. Analitik isimler aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Unsurları eú anlamlı ve zıt anlamlı iliúkilerde olabilen ikili birleúmelerden: çanak-çölmek (<çömlek) ‘kap kacak’. anlaúmamazlıq. yaman sıfatları veya onların birleúmesinin yardımı ile ifade edilir: pek (veya çoq/yaman) buyuk ‘çok büyük’ (karúılaútırma dereceleri türemiú úekilleri üzerine bkz.. -ça/-çe ekleri: Alâmetin bütün olmayıúını ifade eder –accıca ‘yeterince acı’... Nitelik alâmetinin çok oldu÷u güçlendirici pek edatı ve çoq.. bal kurtçu÷u).. Fonksiyona göre isim olma durumu (Okkozional substantif)*: Bütün isim olmayan sözcük öbekleri. 2) Alâmetin bütünlü÷ü anlamını ifade eden sıfatlar. aq-ın. dım’dan . yer. kur-÷an ‘büyük tepe’. qanı/-÷an. renk bildiren -kog-ültüm ‘mavimtırak’. küçültme eki -aq/-eq yolaq ‘úerit. –accı–caraq ‘biraz acı’. kuz-lük ‘son bahar için göz önünde bulundurulan’. sıfatın ilk hecesinin tekrarı ve bu hecenin sonundaki ünsüzün de÷iúimi ile oluúur: apaydın ‘çok açık’. -ıltım (4 varyantta). örne÷in. -ı/-i.tükenmemezlik ‘tüketilmezlik’ tüken-’ den.. -lı. “verilerden oluúan” anlamlarını bildiren türemiúleri yapar... keç-it. qıç.. ora-q. yüksek Türkçede sıfat veya zarf olarak da kullanılan isimler kastedilmektedir (Mehman Musao÷lu). isimlerden farklıdır: 1) -ca/-ce. qur’dan . -ın.

: Yerleúme. Örne÷in. nıñki eki. qara-qara (bulutlar). aúıq-’tan ‘acele etmek’. (-çaq ekinin anlamı ve bunun yanında alâmetin durumu). -daki.. -imiz vs. c) Eylem tabanlarından -çaq/-çek (vasıf.. duygulu’.. -k. otkür ‘keskin’. ‘küçük’. Analitik sıfat úekillerinden aynı bir sözcü÷ün tekrarı ile yapılan türü göstermek mümkündür. -÷aq. -day (sesbilgisel varyantları olmaksızın) ekleri de çekimyapım eklerine dahil edilebilir. -aq.. ‘kısa’. yetenek anlamı ifade eder: bo÷-ucı ‘bo÷ucu’ bo÷-’dan ‘bo÷mak’. alâmetin çoklu÷unu. canlı’ yaúav’dan. -çıq. . Örne÷in. meyil anlamı): maqtançaq ‘övün÷en’ maqtan-’dan ‘övünmek’. -q. -(a)vuq. ses’ ten. yetenek.: Özel bir anlamı: sessiz. kiparis’den. Az kullanılan ekler: a) øsim tabanlarından -ki/-qı (zaman ve yer anlamı): dün-ki ‘dünkü’ dün’den. qaq.. b) øsim (eylem) tabanlarından -çan/-çen (vasıf anlamı): aúıq-çan ‘aceleci. konuúma sırasında sözü geçen eúyanın baúka birisinin oldu÷unu ifade eder.. senin. Bu tür sıfatlar..: –lı Topluluk anlamı ile –babalı o÷ul-lı (eki koylü). -qın/-kin. 2) Eylem tabanlarından: -(y)ıcı/-(y)ici/-(y)ucı/-(y)uci– nitelik. onun derece derece inme yahut kalkmasını ve bollu÷unu ifade eder.. örne÷in. yaúav-çan ‘diri. yalınayaq.. yan÷ır-avuq ‘çınlayan’. -q ünsüzleri adı geçen ekten önce düúer) kuçük’den. -sız. kuçü(k) -çik (gövdedeki -k. baba ve iki o÷ul. ‘yaúam’.. -nıñki. -÷ır/-gir. sizin-ki-n-de (-ki hâl ekinden önce n ünsüzünü alır) de az degil... -lı. Bizim ev(imiz)de kop xalq otura. -çıq. -ı. qısqa’ dan. -qır/-kir. tıú-qı ‘dıú’ tıú’dan... -÷ın/-gin vs. Deyimler: açko ‘açgöz’. -iñ.selibi. yapım eklerinden farklı olarak zamirlere. -ek. hızlı’. qısqa-çıq ‘kısacık’. sempati anlamı ifade eder. Eú anlamlı ve zıt anlamlı ikilemeli birleúmeler: yañı-eski ‘yeni ve eski’.. qarlı-buzlu (tepeler). -daki eki eúyanın yerinin alâmetini ifade eder: ev(-im. Adı geçen ekler.) deki (úarait) ‘benim. qara’dan. sez-gir ‘hassas. herhangi bir isme ve onların iyelik úekillerine eklenebilir...

) day ‘gibi’ (benim. Kesir sayıları. senin. sekiz. aynı zamanda yarım-úar. seksen. asır-larca ‘asırlarca’. beú. Sayı: Asıl sayılar: bir. on eki vs. bütün derecelerde derecelerin sayılarının adlandırılması: dörder yu . hesaba göre belirlenen sayı türleri de adı geçen eklerin yardımı ile ortaya çıkar: ilk-inci ‘birinci’. Bunun yanında zamana. Örne÷in. mecâzi anlamda ise tamlayan olarak kullanılır: yarı olü ‘ölümcül. biñlerce (seyirci) ‘binlerce seyirci’. on. asıl sayılar isimleúe de bilir: onlar. -ñ. eki ayttım ‘ben ona iki kez söyledim’. Herhangi bir úeyin yarısı. eki. elli. adı geçen kelimeye yakın anlamda yarı sözcü÷ü (tamlanan fonksiyonunda) kullanılır: bereketniñ yarısı ‘mahsulun yarısı’. iyelik eklerini alarak ço÷ulluk anlamını ifade eder: ekisi. dört. altmıú. yu . Analitik úekil ise aúa÷ıdaki úekilde oluúur: beú-beú. paydalardan (bulunma ad durumunda olan) ve sayılardan (yalın durumda olan) yapılar: beú-te uç. Topluluk bildiren sayılar. Sıra sayıları. -day eki. bir-eki söyleúmek ‘birisi ile biraz konuúmak’. Bir kelimesinin baúka kullanım hâlleri de bulunmaktadır: bir ayttım. soñ-uncı ‘sondaki’ ortancı ‘ortanca’. beú yu vs. on bir. buçuksuz sayıların tümünde buçuk sayısı ile: eki yü . biñ. -(i/ü)nci eklerinin sondaki sayı unsuruna eklenmesiyle yapılır: eki yu altı-ncı. sondaki sesi ünlü olan asıl sayılarına ise -úar/-úer eklerinin eklenmesi ile yapılır: bir-er. kaçıncı? ‘kaçıncı?’. altı-úar. asıl sayılardan -av/-ev eki ile oluúur: ek(i)-ev . sondaki sesi ünsüz olan asıl sayılarına -ar/er. baba (-m. yedi. Asıl sayılarda ‘yarım’ kelimesi buçuq sözcü÷ü ile ifade edilir: dört buçuq ‘dört buçuk’. yetmiú. Türemiúler isimleútikçe -larca’nın yerine çok kelimesi ile kullanılan analitik ifade geçer: çoq biñler. -larca/-lerce ekleri. Bölme (ayrıútırıcı) sayıları. yaú derecesine. benzeyiúe göre ortaya çıkan alâmeti ifade eder. onun vs. -sı vs. uç. Bir sayısı ayrıca belirsizli÷i ifade eder: bir qart ‘bir ihtiyar’.. yarım kelimesi ile ifade edilir: yarım saat. -(ı/u)ncı. doquz. qırq.) baba gibi. altı.bizim’ vs. Asıl sayılar çekimlenebilir. Birleúik sayılarda ek. zaman bildiren adlardan: saatlerce ‘saatlerce’. otuz. sondaki sayıya eklenir: uc yu qırq yedi-úer. birday ‘aynı’. derece adlarından sayı sıfatları yapar: on-larca (defa). eki biñ vs.on beúer buçuq. yü -yü . yarı ölü yarı diri’. § 9. Belirticiden sonra kullanılarak onun mantıkî ayrıcalı÷ını ifade eder: qart bir adam ‘ihtiyar bir adam’. yigirmi. doksan.

aynı úemaya uygun olarak úu ve o zamirleri çekimlenir. bu-nı. uç-ev ‘üç kiúi’. úahısta: maña. ølgi durumu: oz-üm-niñ ‘kendimin’.‘iki kiúi’. mınavı (<mına bu) ve anavı. belli . üçüncü kiúilerin tekili yönelme ad durumunda bir istisna oluúturur (tekil I. Yalnız I. Örne÷in. Yakındaki durumu veya olayı göstermek için bu yerine úu kullanılır. Hesap ifade eden belirsiz birimler. úu. Birinci ve ikinci kiúi zamirlerinin ço÷ul biçimi. bu-n-dan. §10. onlardan üçü’. olar. ana o. belirtici fonksiyonunda Rus dilindeki ‘sad. sobstvennıy’ kelimesinin anlamına uygundur: o elimnen ‘kendi elimle’. Yönelme durumu: oz-üm-e ‘kendime’ vs. Ço÷ul: bu-n-lar. sen. biz. kısa olarak ise. eki sürü sı÷ır. bu-n-da. o. Bu zamir. oz-üñ-niñ-ki vs. bu-nıñ. Çekimleme úeması: bu. ço÷unlukla iyelik eki ile kullanılır: uçevi ‘onların üçü. Genellikle ise bu anı göstermek için bu zamiri kullanılır: bu yıl. siz. Hesap ifade eden birimler (numaralanma sözcükleri) ölçü adları fonksiyonunda kullanılır: elli baú qoyun. Dönüúlü o ‘kendi’ zamiri. ikinci. bu-ña. tekil kiúi zamirinin ilgi ad durumu (menim. øúaret zamirlerine aynı zamanda aúa÷ıdakiler de dâhil edilir: mın-a. úoyle. Zamir: Kiúi gösterenler: Men. úahısta: saña. tekil II. ikilemeli olarak verilir: deste deste gul. ana úu. iyelik eki ile kullanılır ve çekimlenir: Yalın durum: oz-üm ‘ben kendim’. Sıfat anlamlı iúaret zamirleri: boyle. Kiúi zamirlerinin çekimlenmesi. øúaret zamirleri: Bu. Pratik olarak altı. isimlerin genel úemasına göre ortaya çıkar. úu-nlar. Ne içün iúini taúlap kettiñ? Saña onı kim ayttı? (Niçin iúini bırakıp gittin? Saña onu kim dedi?) Bu ve úu zamirleri anlamsal olarak birbirine yakındır: Bu veya úu. tekil III. anav (<ana bu) úekilleri de aynı anlamda kullanılır. bizim) ve birinci. úahısta: oña). yedi sayılarına kadar adı geçen ek. an-a ve türemiú olarak. aynı zamanda bizler ve sizler úeklinde de kullanılarak birden çok kiúinin bulundu÷unu. ikinci kiúide ise saygıyla hitap etmeyi de ifade eden biçimlere sahiptir. o-lar. oyle (daha uzak. mına bu (daha az buna bu). o. -ki morfemi ile kullanılan ilgi ad durumunun isimleúen úekilleri: oz-ümniñ-ki. úu daqiqa(sı).

nasıl.. episi ‘onlar. hem de iyelik eklerini alabilir: kim-im? kim-i?. bazı zamirinin isimleúmesi: bazı-mız. tüm’. -e. kim. qaysı. Belirtme (sıfat) zamirleri: ep ‘hep’ alay. kimdir. gerek sıfat fonksiyonunda kullanılır: episi seniñ gibi ‘hepsi senin gibi’ ve episi balalar ‘bütün çocuklar’. b) Sıfatlaúan: bazı. bil. -den). biri.. Çekimleme úeması: angi (-niñ. kimdir ‘herhangi biri’. -a. kip. bazı-ları.. butün. -na) vs. angimiz (-niñ. qaç. ilgi anlamında kullanılır: kim olsa olsın. oyle-ce. Ep úekli tümleç fonksiyonunda da kullanılır: o ep iñley ‘o hep inliyor’. ‘iç bir úey’. neday ‘nasıl’. Eylemin tarz kategorisi onun olumlu (at-). Eylem: Tarz.yardımcı eylemi ve yukarıda adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli ile (ata bil-) oluúur. epiñiz. -nı. boyleliknen ‘böylece’. qaysı ve qaçıncı zamirleri. Burada da çekimleme biri/bir kimse kelimelerindeki úemaya göre olur. Buna ba÷lı olarak. Belirsiz zamirler: a) øsimleúen: biri(si). kimiñdir. kim-isi?.. bir kimse ‘hiç kimse’. eylemin olabilirlik/muktedir olmak biçimi. kimgedir. -ni. ne.. iç kimse//iç birisi//iç bir kimse ‘hiç kimse’. angi. kiúi ve süreklilik kategorilerine sahiptir. onların hepsi’. Soru zamirleri: kim. birevsi) ‘biri’. Olumsuz zamirler: iç ‘hiç’. cümle (eski) ‘bütün. qaçıncı. Bütün bu úekiller.olmayan veya söz konusu olmuú). ne-si? vs. § 11.. kimisi. gerek iyelik ekleri ile.. er bir ‘her bir’. ølgi zamiri fonksiyonunda da soru zamirlerinin aynısı.. bir kimse-ñ vs. -ne).. nasıldır/nedaydır ‘bilinmeyen bir úekilde’. iyelik eklerini alabilir ve çekimlenir. Ne zamiri alâmetin ölçüsü anlamını da ifade eder: ne taze ot. angi ‘hangi’. -dan). ço÷ul iyelik eklerini alarak çekimlenir: “epi-miz” ‘hepimiz’. zaman. ve ona uygun. Ep zamiri. ‘hangisi’. Episi zamiri gerek isim. nedir ‘her neyse’. olumsuz (at-ma-) biçimlerinde ortaya çıkar. .. Türemiú: boyle-ce. hem çekimlenebilir. qaysımız (-nıñ. qaçar. boyle-úoyle.. Di÷er sıfat fonksiyonunda kullanılan zamirler.-da. angi-miz/qaysı-mız? Bu durum di÷er kiúilerde de böyledir. -de. Belgisiz ayırma zamirleri: kimi. ne.. er ‘her’. nedir. birev(i) (konuúma. gerek iyelik ekleri olmaksızın kullanılır: bir kim-sem. qaysı-(-nıñ. kimimizdir ‘bizden birisi’ vs. biri.

Kiúi kategorisi. degil edatının ve yüklem eklerinin. siz oca de÷ilsiñiz vs. 2) Adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli+alma-. úahıs: -q/-k -ñız/-ñiz -lar/-ler -(ı)ımız/-(i)miz -sız/-siz. Biçim I. Biçim I. Yüklemlik kategorisinin olumsuzluk úekli.ø II. örne÷in: atıp olma -//ata alma -(daha çok birleúik úekilde atalma)//atama. úahıs: -(ı)m/-(i)m II. úahıs: . 3) -(y)ama-/-(y)eme eki ile.úahıs: -sın/(al-sın) Ço÷ul -a-yıq/-e-yiq (al-a-yıq) -(ı)ñız/-(i)ñiz (al-ıñız) -sınlar/-sinler (al-sınlar) . usûlen dâhil oldu÷u yüklemlik (yüklem fonksiyonunda kulanım úekilleri olarak biliniyor) kategorisi ile uygun düúer. Tekil I. yani kiúi eklerinin yardımı ile yapılır: men oca degilim ‘Ben hoca de÷ilim’. úahıs: -sıñ/-siñ III. úahıs: -(al) III. eylem tabanından oluúur ve çekimleme tablosunda ikinci kiúi tekili ifade eder. Di÷er çekimlenen úekillere ise birinci tipin biçimleri eklenir.Eylemin tarz kategorisine ba÷lı olabilirsizlik biçimi ise üç varyanta sahiptir: 1) Adı geçen eylemin -(ı)p ulaç úekli+olma-. -sıñız/-siñiz -lar/-ler Ço÷ul økinci tipin biçimleri. bildirme kipinin geçmiú zaman ve úart kipinin zaman gövdelerine eklenmektedir.‘atamıyor’? ùahıs kategorisi iki úekle sahiptir: Tekil I. úahıs: -m II. Kırım Tatarcasında 5 eylem kipi vardır ve bildirme kipinin dıúında onların her biri kendi eklerine sahiptir. úahıs: –ayım/-e-yim (al-a-yım) II. úahıs: -ñ III. Eylemin emir kipi di÷er bütün kipler ve zamanlar gibi.

) gibi tek heceli eylemler -(ı)r.Olumsuzluk úekli de aynı úema üzere oluúmaktadır. Özel durumları ifade etmek için desene (de ‘söyle’) ‘söyleyin Allah aúkına’ kullanılır. qal-çı ‘kal’. uslûbî bir olgu olmakla birlikte. genellikle gazete ve resmî yazılarda kullanılır. Eylemin bütün úekillerinde soru úekli.vs. . Geniú zaman (veya úimdiki-gelecek zaman) konuúan açısından önceki hareketin besbelli oldu÷unu. Çekimleme: Tekil I. -a/-e/-y (sınırı göstermeden yapılan bir hareket için) + yat yardımcı eylemi: +tañ a÷ara//+tañ a÷arıp yat-a ‘gün a÷armak üzere’. sık olarak alıúılmıú veya daimî bir hareketi ifade eden geniú zaman gibi kullanılır. iste-y Ço÷ul al-a-mız iste-y-miz al-a-sı(ñı)z. bunun yanında -sana/-sene edatı ile. Ana Smail kele yatır ‘øúte. økinci úekli øngilizcedeki present continuous tense biçimine yakındır. Olumsuz úekil de adı geçen úemaya göre oluúur: al-ma-y-ım. iste-y-si(ñi)z al-a-lar. III. Bildirme Kipi ùimdiki ve gelecek zaman úekilleri: ùimdiki zamanın iki úekli vardır: 1) -a/-e/-y (-y ünlü ile biten eylemlerde kullanılır). kiúi -çı/-çi veya -sa/-se edatları ile. al-ma-y-sıñ vs. ba÷lı ve alıúılmıú oldu÷unu ifade eder. 2) -ıp/-ip (sınırlı hareket için). qalsa(úunı) ‘sen de kalsaydın’. (al-. øste÷i ve ça÷ırıúı güçlendirmek için II. dar kaynaútırıcı sese sahiptir. úahıs: almaqta vs. mı edatının kiúi úeklinin sonuna eklenmesi ile yapılır: alayımmı. -maqta/-mekte úimdiki zaman úekli. Geniú zaman temel eki -(a)r/-(e)r. úahıs: almaqtasıñ. Tekil I. úahıs: ala-m ‘ben alıyorum’ iste-y-im ‘ben istiyorum’ II. iste-y-siñ III.. iste-y-ler ùimdiki zaman. bar. Di÷er tarzlardan da eylemin emir kipi gösterilen úema üzere oluúur. ber-. yatsana kullanılabilir. úahıs: almaqta-m ‘alıyorum’.. ol-. øsmail geliyor’. almayıqmı vs. úahıs: al-a. II. aynı zamanda sürecin kurallara uygun. úahıs: al-a-sıñ.

geçmiú zamanda isim soylu yüklemin . úahıs: almaz-sıñ III.Tekil I. úahıs: alır Ço÷ul alır-mız alır-sı(ñı)z alır-(lar) Olumsuz úekil -maz/-mez úekline sahiptir ve aúa÷ıdaki biçimde çekimlenir: Tekil I. úahıs: al-acaq Ço÷ul al-acaq-mız al-acaq-sı(ñı)z al-acaq-(lar) Birinci tekil kiúi -ı/-i ünlülerinden önce sondaki -q veya -k sesi tonlulaúır. úahıs: alır-ım II. (Herhangi bir sübjektif tarz nüansları olmaksızın): Tekil I. kesinlikle gelecekte yerine getirilecek bir hareketi ifade eder ve acak/-ycaq. Eylemin e. úahıs: almaz Ço÷ul almaz-mız almaz-sı(ñı)z almaz-(lar) Birinci kiúi biçimdeki almaz-ım diyalekt úeklidir. úahıs: alır-sıñ III. al-ma-y-cak-sıñ vs. úahıs: al-aca÷-ım II. úahıs: aldı Ço÷ul aldı-q aldı-ñız aldı-(lar) Olumsuz úekil de aynı úemaya göre yapılır. úahıs: al-acaq-sın III. Olumsuz úekil: al-ma-y-ca÷-ım. Aynı úemaya göre sondaki ünlü ile kullanılan eylemler çekimlenir: men dinleyceg-im vs. Geçmiú zaman úekilleri -dı/-tı eki ile kullanılan geçmiú zaman geçmiúte yerine getirilmiú hareketi ifade eder. úahıs: alma-m II. úahıs: aldı-ñ III.geçmiú zaman úekli. Gelecek zaman. úahıs: aldı-m II. Tekil I. ecek/-ycek ekinin yardımı ile oluúur.

ala yatır edim vs. Ö÷renilen Geçmiú Zaman. alır ediñ vs.ú. ú. Teklik -I. alır edim ‘alırdım’.ú. geçmiú zamana götürülmüú aoristin (geniú zaman tabanının) ifade ettti÷i anlama sahiptir.ú. II. almaz ediñ vs. úahıs: al-÷an Ço÷ul al-÷an-mız al-÷an-sı(ñı)z al-÷an-(lar) Bildirme kipinin di÷er zamanları.ú. ala (olumsuz úekli almay) edim ‘Ben alıyordum. Tekil I. k.ú. úimdiki zaman tabanlarının yat+edi úekli ile birleúmesinden ibarettir: Tekil I. Belirtili úimdiki zamanın hikâyesi. alacaq ediñ vs. III. almaz edim. aoristin olumsuz tabanından oluúmaktadır: Tekil I. ala ediñ vs. birleúik kabul edilebilir. II. geniú zaman tabanı+edi úeklinde yapılamaktadır ve o. alacaq edim ‘Ben alacaktım’. úahıs: al-÷an-ım ‘almıúım’ II. II.ú. ú. ediñ. II. -acaq+edi tabanlarının birleúmesinden oluúmaktadır ve bu úekil. men . almaycaq edim vs. geçmiúteki yerine getirilmesi icap eden veya yerine getirilmesine hazırlık hareketini ifade eder: Tekil I. Belirtisiz imperfekt de aynı zamanda Rus dilindeki dilek kipine uygun düúer: Tekil I.ú. almaqta ediñ vs. gelecek zaman olumsuz tabanından yapılmaktadır: Tekil I. alır ediñ vs. Ö÷renilen geçmiú zamanın hikâyesi. Tekil I. olumsuzluk úekli. Çünkü onlar.ú. edim ‘ben oldum’. ö÷renilen geçmiú zaman tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır ve önceden veya di÷er geçmiú zamandaki hareketten önce yerine getirilen bir hareketi ifade eder. -a+edi úimdiki zaman tabanından oluúmakta ve dilde gösterilen.ba÷lamı olarak kullanılmaktadır. Belirtili úimdiki zaman hikâyesinin di÷er úekli. II. Geçmiúte gelecek veya niyet anlamı.ú. Olumsuz úekil. úahıs: al-÷an-sıñ III. II.ú. Tekil I. geçmiúteki belli bir hareket anını ifade etmektedir.ú.ú. Tekil I. Tamamlanmamıú bir hareketi onun sonuçlarına veya bilgilere göre netice çıkarılarak ifade eder. Belirtili úimdiki zaman hikâyesi. -a edi úeklinin üslûbî paralel kullanılan úekli -maqta edi’ dir. II. almaqta edim ‘Ben (o zaman) alıyordum. Örne÷in.ú. edi vs. geçmiú zamanda (edi) geçmiú zaman tabanlarının e-yardımcı eylemi ile birleúmesinden oluúmuútur.ú. -qan/-ken ekleri ile ifade edilir. I. alır edim ‘Ben alırdım’.

Dil sistemindeki sübjektiflik. al÷an edim ‘almıútım’.ú. ne baqsın (veya körsün) ‘o baktı÷ında ne gördü’. Geçmiú zamanın olumlu ve olumsuz úekilleri. zaman tabanlarıyla ve kiplerle (emir ve úart kiplerinin dıúında) birleúir. ya kino÷a barsaq ‘ya sinemaya gitsek’.ú. bilgilerin tam olmayan gerçekli÷ini veya sonuçlara göre belirlenen bilgileri ifade eder. birden qapu qaqıldı ‘ben yatmıútım. (men) almalı-m ‘ben almalıyım’. gerçek olmayan úartlı hareketi ifade eder. aldıñ edi vb. al-sa-ñ. -qay/-key. Adı geçen anlamsal dilbilgisel kategori olsa/ise. Olumsuzluk úekli. ùart kipi. birden kapı vuruldu’. Bu kipin úimdiki zamanı. eken ve –dır/tır úekillerinde ortaya çıkar. ùart kipinin tabanı.. genel úemaya göre gerçekleúmektedir. II.ú.ú. Çekim úeması: Tekil I. Geçmiú zaman. sözcükbilimsel (leksikolojik) anlamı olan bütün sözcük öbeklerini ve eylemi içine almaktadır. ùimdiki zaman Tekil I. al÷an ediñ vb. Geçmiú zaman: Tekil I. Tekil I. ba÷ımsız olarak kullanıldı÷ında. Görülen geçmiú zamanın hikâyesi. kip tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır. geçmiú zaman úahıs eki+edi’den oluúmaktadır. -dır úekli ile ortaya çıkan sübjektiflik pekiútirmenin kesinli÷ini veya kararsızlı÷ı ifade . Ço÷ul I. Her iki zamanın olumsuzluk úekilleri. al-sa-m. úudur (bina)’.ú. Örne÷in. østek kipi. Kerim mında olsa/ise ‘E÷er Kerim buradaysa’. ú. -÷ay/-gey eki + e eylem kiúi úekillerinin yardımı ile veya qaydı birleúik úeklinden yapılmaktadır. ú. (sen) almalı-sıñ vs. Örne÷in. geçmiú zamanın olumsuz gövdesiyle yapılır. Gereklilik Kipi: ùimdiki zaman için -malı/-meli ve geçmiú için -malı/meli edi belirtilerine sahiptir. Sen koyge ketecek ekensiñ ‘Sen köye gitmeye (me÷er) hazırlanıyormuúsun’ vb. Biz ketmeli olsaq/isek. aldım edi ‘aldıydım’. almasaydım vb. ú. Tekil II.ú. økinci úekil (eken). herhangi bir zamanda temel cümlenin yükleminin zamanına uygun olarak úartlı bir hareketi ifade eder. II. alsa. II. II. ú.ú.yatqan edim. ú. galiba. aynı zamanda birleúik biçimde de ortaya çıkar: alsaydım. Tekil II. (men) almalı edim ‘almalıydım’. Teklik I. Birinci úekil. II. zaman ve istek anlamlarına sahip olur: bir de baqsa (veya körse). alsa ediñ vb. Olumsuzluk úekli. ú. Çekim úeması: ùimdiki zaman –Tekil I. Olumsuzluk úekilleri. alsa edim ‘alsaydım’. Uzak geçmiúte vuku bulan bir hareketi ifade eder. al-÷ay edim/al÷aydım ‘alaydım’. genel úemaya göre oluúmaktadır. ú. kiplerden farklı olarak. Tekil II. III. al-÷ay ediñ /al÷aydıñ vb. al-sa-q vb.ú. -sa/-se ekiyle yapılır. Olumsuzluk úekli: al-ma-÷ay edim/alma÷aydım vs. úart anlamını ifade eder ve isim soylu kelimelerle. (sen) almalı ediñ. Tekil I.ú. “Poçta mına úu eken ‘Postahane. geçmiú zaman. geçmiú zamanın olumsuz tabanından yapılmaktadır.

kerekmem... olumsuz úekli. Kırım Tatar lehçesinde kerek ‘gerek. diñle-t. -ıy-/-iy-. -ar/-er-. guzelleú– guzel’den vb. ite-kle. lâzım’ ve kerek ‘gerekli. dalgalan– dalga’dan. de÷il mi?’ vs. Buna uygun olarak olumsuz úekil de oluúmaktadır. 2) Çok kullanılmayan ekler: -qız-/-kiz-. Onlardan ikincisi yalnız aúa÷ıdaki úekillerde çekimlenir: Geniú zaman– Tekil I..ú.‘ad koymak. belli bir ölçüde de iúteúlik eylem çatısı tamamen geliúmiútir. ÷ala-/-gele-. II. -lan. Eylemin ettirgen çatı ekleri... baltala–balta’dan. tart-qala. kerekmezsiñ vb. tarihî bakımdan da sözcük türetilmesinde uygulanarak.‘girmeye zorlamak’. -sat/-set-. Örne÷in.. Eylemin ettirgenlik çatısı aúa÷ıdaki eklere sahiptir: 1) Çok kullanılan ekler: -t.– ‘itekle-’. ö÷renilen geçmiú zaman: Sen oña kelgensiñdir. ye-dir. landır ve -laúdır iúlevli çok kullanılan eklerin yardımı ile yerine getirilmektedir. gelecek zaman– Tekil I. çaba’. -la. -ay-/-ey-.‘yemeye müsaade etmek’. úimdiki zaman: Suv qoyadır dep belledim ‘Belki su dolduruyorsun diye düúündüm’. zor-uq. muhakkak bir olasılı÷ın verilmesi için kullanılır. -÷ız-/-giz-. Qasım olmalı.‘fazlaca yorulmak’ zor’ dan ‘gayret. Adı geçen eklerden ikinci ve üçüncüsü geçiúsiz eylem. -ır-/-ir: iç-ir-. Ses taklidi yapma ekleri: -qır. olumlu eylem gövdelerine eklenmektedir. ùart kipinin úimdiki zaman tabanı+kerek úekli.‘gözlerini kapamak’ aq ‘dan’ ‘göz akı’.. -dır eki.sondaki sesi ünlü veya l olan gövdelerde (tek hecelilerin dıúında). geçiúsiz eylemlerden geçiúli eylem oluúturmuútur: qorq-ut- . -an sıfat fiili: kerek-en ‘gereken’. aqıy. yollanmak’. gereken’ sesteú sözcükleri bulunmaktadır. Eylemin çatı ekleri. Çatı úekillerinden dilbilgisel olarak kullanım sıklı÷ı olan ettirgenlik ve edilgenlik gibi eylem çatıları. zarurî.–siypa-la‘okúamak’. Çok kullanılmayan ekler. vb. kir-giz. -n-/-t vb.‘sallamak’.eder. con-el. -(ı)qla-/-(i)kle-. içeri sok-’. -sa-/-se-/-sı-. -q-/-k-..‘yerleútirmek.‘çekiútirmek’..‘dinlemeye müsaade etmek’. -dır-/-tır-. kerekirsiñ vb.ú. di÷erleri ise geçiúli eylem yapar.. øsimlerden türemiú eylemlerden eklerle sözcük türetilmesi. Örne÷in. -(a)l-/-(e)l. úay degilmi?’ ‘Sen galiba onlara gelmiúsindir. adlarla ve bildirme kipinin bazı zamanları ile birleúir. kerekecegim ‘Ben gerek olaca÷ım’ vb.ú. kir-set.‘yönelmek. -ar/-er. bkz. Karakterin defalarca yapılan verimsiz úekilleri: -la-/-le. -qala-/-kele-. adlandırmak’ at’dan ‘ad.– dög-mele. Örne÷in. di÷er gövdelerde. Kerek sözcü÷ü ile oluúan terkip: mastar+kerek (bütün kiúilere göre) – çalıúmaq kerekmen (-im de÷il) ‘Ben çalıúmalıyım’ vb.isim’ vb.. ad-a. mala-/mele. -a-/-e-/-ı-.. kerekirim ‘gerekiyorum’.

Birçok eylemler pasif anlama sahiptir: bula-ú-/bula-n-. Dönüúlü ve edilgen eylem çatı eklerinin yardımı ile birçok pasif eylemler yapılır: at-ıl-. Dönüúlü eylem çatısı. kır-ıl-. qaç-ıú-. nesne yalın ve yükleme ad durumlarında (hareketin objesi). hızlı hareket ifade eden tep-in‘tepmek.‘yaúamı devam ettirmek’(anlatım anına göre).‘korkutmak. ekinin yardımı ile ço÷u zaman karúılıklı anlamına sahip olan geçiúli eylemlerden ve ortaklaúa anlamına sahip olan geçiúsiz eylemlerden yapılmaktadır: bkz. bazen de hızlı hareketi ifade eden eylemler yapar: Dönüúlü gizle-n-. Edilgen eylem çatısı. nesne yönelme ad durumunda (hareketi yapan). ol-dür. Edilgen birleúme aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin hedefi). il-iú. Hareketin basamaklarını (safhaları) ifade eder. yüklem: Men oña kereken cevapnı yazdırdım ‘Ben ona gereken cevabı yazdırdım’. harekete hazırlık: -a/-ıp+baúla-: ala/alıp baúla. -(ı)n eki ile yapılır: Adı geçen ek. daha az ise dönüúlü. yaúap kel. Hareketin gerçekleúme anı ve úekilleri.‘yenmiú’ ve di÷er gövdelere ise -l eklenir: aç-ıl-. -ıp+otur-. Eylemin çatı eki ile oluúan birleúmeler aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin yapılmasını teúvik eden)..vb. 3) Hareketin gidiúi: a) Onun belli istikamette geliúimi: -a/-ıp+bar-. kıç atmak’. -a/-ıp ulacının yardımcı eylemlerle birleúimi aracılı÷ı ile ifade edilmektedir. øúteúlik eylem çatısı.‘tehdit etmek’ qorq’dan. . yüklem: Bu qarar ukümet tarafından qabul olundı.. aúa÷ıdaki eklerle kurulur: -(ı)n. -(ı)ú. ürkütmek’. 2) Baúlangıç.‘öldür’ ol’den ‘ölmek’ vb.‘almaya baúla-’.–az qalıp (az kaldı) ala yazdım ‘Ben nerdeyse alacaktım’.‘alma÷ı kabullenmek’ (ne ise). fazla olarak pasif eylem. qısqara-/qısqarıp bar(gittikçe kısal-)‘kısalmak’. b) Daha önce baúlanmıú bir hareketin devam etmesi: -ıp+kel-.. gerek geçiúli gerekse geçiúsiz eylemlerden yapılabilen úekillerde belirsiz bir úahsî hareketi ifade eder: Çoqça bar-ıl-dı (bar-‘tan ‘yürü. sondaki sesi ünlü veya l ünsüzü olan eylemlerden: aúa-n. yürümek’) ‘fazla yüründü’. alıp otur.. Edilgen eylem çatısı. op-üú. 1) Harekete yakınlık: -a+yaz. qorq-uz.‘öpüú-’. tarafından kelimesi ile kullanılan nesne (hareketi yapan). pasif baúla-n-.

-n vb. -qan-ı (-m.) bar ‘var’. ket- . -acak/ -ecek. -acak/-ycak ortacı. Adı geçen ortaç herhangi bir hareketin (durumun) özelli÷ini.‘telâffuz etmek’. -yuqlap qal‘uyuya kalmak’. beklenmedik bir úekilde söyle-’. Ortaç ekleri: -qan/-ken. hareketin yerine getirilmesini. ıp taúla-. -÷an/-gen. 6) Sükûnete geçiú (durum eylemlerinden): -a/-ıp+qal-. de÷il sözcü÷ü ile birlikte katî bir kasıtlı inkârı ifade eder: al-acak degilim ‘almayaca÷ım’. kor-gen-im yoq ‘Evet ben görmedim’. eylemli÷i oluúturur ve çekimlenebilir.‘almak (her úeyi).‘çekip çıkarmak’. -ala/alıp ber‘alıp ver-. öl-mez (qaramanlıq) ‘ölmez’ (kahramanlık). -yacak/ycek. ‘bazen söylemek. -qan úekli. sonucunu ve hedefini ifade eder ve iyelik eklerini kabullenir: yaz-÷an-ım ‘yazdı÷ım’. ala bitir. qapın al. ortaç anlamında hareketin gelecekte olabilirli÷ini veya tahmin edildi÷ini ifade eder: ol-ma-ycak úey. -ıp cur-. 3) Bir defa yapılan hareket: -ıp+al-. -a/-ıp+ket. Birinci úekil. Di÷er iki úekil ise iyelik ekleri ile birleúir ve iúini bilüv. yoq sözcükleri ile birleúerek. kule bersin! ‘bırak gülmeye devam etsin!’. ben gördüm’.‘almayı bitir’. Bu úekiller. -türtip al. Hareketin miktar niteli÷i: 1) Onun bütünlü÷ü: -ıp+çıq-. 4) Bir defa ve çok defa yapılan hareket: -a/-ıp+ber-.c) Hareketin de÷iúmezli÷i veya daîmili÷i: -a/-ıp+tur-. baqıp tur‘bakmaya devam et-‘. aldatıp cur. almak’. Hareketin adının aynı eylemlik (mastar) úekilleri. hareketin kararlı bir onayı veya inkârını ifade eder: kor-gen-im bar ‘Evet. niteli÷ini ifade eder: aq-ar (suv). -ma/-me ve -v/ -uv/-üv. oynap otur.‘oynaya durmak’. Bu úekil. -acak/-ecek ekleri ile yapılan úekiller ise gelecek zamana ait olan bir hareketi ifade eder: qaltecegimizni (qay etecegimizni’ den) bilmeymiz ‘biz ne yapaca÷ımızı bilmiyoruz’.‘devamlı yalan söyle’. 4) Hareketin devam etmesi: -a+ber-.(pasif eylemlerde) qıza ket. 5) Hareketin tamamlanması: -ıp+bitir-. Ortaç ve eylemlik (mastar): Tam bir ortaç úekli olarak -r geniú zaman aoristi ortaya çıkmaktadır. aúa÷ıdakilerdir: maq/-mek.‘sinirlenmek’ kız-’dan ‘kızmak’. hareketin tamamlanması ve baúka bir duruma geçiúi.‘telâffuz etmek’. 2) Çabukluk: -ıp al-. aytıp taúla. -ıp otur-.‘itmek’. aytıp ciber. -ıp ciber-. aynı zamanda yakın geçmiú zaman ortacı anlamına sahiptir: yaz-÷an ‘yazan’. alıp çıq.

qanca. prensipçe. -çasına/-çesine (basit veya iyelikli úeklindeki adlardan türemiú).: yaz-ın. -meden olumsuzluk úekli: bil-meden (veya bil-meerek). -a/-e/-y ulacından oluúur) birbirinin ardınca gelen iki hareketi ifade eder (yatıp dinlen-) ve o di÷er ulaçların de yerine geçebilir: Brakovúik olıp çalıúmaq ‘kontrolörlük yapmak’. -a/-e. mence(sine) ‘bence’. 2) Tarz hareket zarfı olarak kullanılan ulaç: -(y)araq/-(y)erek (Konuúma. -÷anca/-gence ‘henüz de÷il’. 3) Zaman zarfı olarak kullanılan ulaç: -qanda/-kende. -r. -qan÷a/-kenge//-÷anga/-genge qadar. öncekinin aksi olan bir duruma geçiúi ifade eder: Areket etmez oldılar.eylemi ile birlikte kullanılarak hareket eden úahsın durumunun de÷iúikli÷ini ifade eden ‘birleúik terkipler’ yapar. kundüz-ler-i vs.. -qan birleúik terkibi. § 12. çok defa veya uzun bir sürede yapılan hareketi ifade etmek için ortaya çıkar: laf ete ete qezmek. Ulaç terkibi ve zaman ifadesi: qandan eve /burun ‘madan önce. semantika-ca ‘anlamsal’. dıktan beri’.. -qan. -na/-ine: aqs-ine/ters-ine. yer zarfı: -mın-da . -madan. -qanı/-keni//-÷anı/-geni kibi eklerinin ve ona eúanlamlı olan -(a)r-maz zarf-fiilinin yardımı ile ifade edilir. -(y)araqtan/-yerekten) kul-erek aytmaq ‘gülerek konuúmak’. bir-den. acak/-ycak birleúik terkibi. (-may/-mey olumsuzluk úekli. onu söylerim’. Sözcükleúmiú úekiller: -layın/-leyin zaman zarfı. Birleúik terkipler. -ın.me-m üçün tipinde terkipler yapar vb. -(a)r-maz/-mez olumsuzluk úekli.. Olumsuz úekli. -y ikilemeli ulaç. -ça/-çe. -÷anda/gende ‘o zaman.. -qan soñ ‘dıktan sonra’. aynı zaman anlamında -dımı/-dimi úekli kullanılır. aqúam-layın ‘akúamleyin’. -mayınca/-meyince. ‘o zaman’.. Çok kullanılan ekler: -ca/-ce.. Ulaç: 1) -(ı)p/-(u)p umumî ulaç. -acak/-ycak ortaç ekleri. Zarf. hareketin sonuçlanmasına geçiúi ifade eder: Ne ko gen olsam. onı aytam ‘Ben neyi gördüysem. açıq-tan. tarz hareket zarfı anlamında. eklerinden türemiú ekler: -casına/ -cesine.. yirmi dört saatin kısımlarının adlarından türemiú iyelik úekillerinin çoklu÷u: sabah-lar-ı.. zamana kadar’.. çekim örne÷ine sahiptir. –r birleúik terkibi. ol. herhangi bir durumun de÷iútirilmesine hazırlık anını ifade eder: Sen ne yapacak bolasın? ‘Sen ne yapmaya hazırlanıyorsun?’.’.. daimî (veya alıúılmıú düzenli) bir duruma geçiúi ifade eder: Qartlıqta oqur yazar oldım ‘øhtiyarlıkta okur-yazar oldum’. -qanca/-kence. qandan/÷andan berli ‘. zaman hududu.

3) Yönelme (datif) ad durumu ile kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamanda veya yerde hareketin istikametini veya noktasını. arkasında’. ustü-nde. astı-na (nda/-ndan) ‘altına. ogü-ne (-nde/-nden) ‘(dolaysız olarak) neyin ise önünde’. ilâve edilme ifade eder: sayın. Arapça úekillerine ba÷lıdır: úahsen.‘burada’. bázan. sınırını: qadar. soñra/soñ ‘sonra’. miktar. kun sayın ‘her gün’. yanı-na (-nda/-ndan) ‘yanında. aracılı÷ıyla’. b) Zamanın sayılmasının baúlangıç noktasını: berli/baúlap/itibaren. Yardımcı sözcük öbekleri (Edatlar): Gramer görevli edatlar. aylanasına (-nda/-ndan) . . baúında. qayda ‘nerede’. -nden) herhangi bir úeyin dibini ve temelini göstermek için. yalın ad durumunda ifade edilmektedir: eki saat qadar (süreklilik). b) Uygunluk ve ilinti kurma: -kore ‘göre. §13. do÷ru/taba ‘istikamet’. ‘acaba’. baúı-na(-nda/-ndan): iú baúında. Zarfların birço÷u. art-ı-na (-nda) ‘arkasına.. artı-ndan ‘arkasından’. altından’. b) Benzerlik ve andırıú: kibi. madan önce’. Zaman miktarının ifade edilmesinde yalın ad durum kullanılmaktadır: beú kuñ soñra/soñ. tekrarlama. yanaúası-na (-nda/-ndan) ‘(dolaysız) yanında’. c) Sebep: sebep/otrü: úundan sebep/otrü ‘buna göre’. altında. ustün-den.’ 4) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamana göre boúluktan önce gelen veya sonraki durumu: -evel/burun ‘kadar. c) Amaç: -içün (kısa úekli. ‘nereye’ vs. içi-ne (-nde). içinden.’ Yardımcı adlar. anda ‘orada’. -nen ‘ile. 2) Yalın ad durumunda (isim veya eylem adlarında) veya ilgi ad durumu ile (üçüncü úahıs zamirlerinde) kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Birliktelik ve topluluk: -ile (-la/-le). qarúısı-na(nda/-ndan). aúa÷ıdaki gruplara bölünmektedir: 1) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar. yakınında’. çün). iyelik ekleri ile yönelme. d) østisna: baúqa/÷ayrı ‘bu yerden baúka/gayrı. bulunma ve çıkma ad durumlarında kullanılmaktadır: ustü-ne. tübü-ne (-nde..

ùunu al da get. 5) Olumsuzluk: ne.. op.em de (veya ve em de) ‘hem. ve em de. ‘uygun olarak’.. yoqsa(m) – qulaqlarım çınlay yoqsa(m) ‘Yoksa kulaklarım mı çınlıyor’. 5) Kuvvetlendirme: -çi. yoqsa/yaxut/yada. pat. qa (hayret. 6) Olumsuzluk: degil. mucibince ‘göre’. ay (takdir edildi÷i.kimerde ‘bazen.. em ‘hem’. madamki.. kimerde.... istek ve memnuniyet bildirildi÷inde).... Adı geçen sözcükler. nen/ile. tap/tam: tam bu sırada. 3) ùiddetlendirme ayırıcı: amma (önde kullanılan)/bile (sonda kullanılan). Örne÷in. iúaret etme anlamsal nüansı ile: em. 2) Karúıtlık: ise. Taklidî sözcükler: Bunlar do÷adaki sesleri yansıtmaya yönelen.. tek bir eylemi ifade eder. Ünlemler: aman. da: ya men insanım da. 4) ùart: eger. Baúlangıçta onlar... endi–ne bilmeyim endi ‘artık nasıl bilmeyelim’.. sevinç bildirildi÷inde). tek heceli bir yapıya sahiptirler: ünsüz+ünlü+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsüz.bazen’.. geniúlenmiú úekilde: ya.. qana. saqın. tarafından.. aydı(ñız). qararlarında ‘kadar (zaman üzerine)’ vb. o÷runda ‘için’.. arası-na (-nda/-ndan).. Edatlar: 1) Ba÷lama: da/de.ne. -sana (bkz.de. Ba÷laçlar: 1) Ba÷lama: ve. Emir kipi). gü (gürültünün . úu –tokta úunı! ‘dur’.. em de. 3) Sebep: çünki. § 14.‘etrafta..... baqayım/koreyim.ká veya de... ta ‘daha’: ta balalıqtan berli ‘daha çocukluktan beri’. ama karúıtlı÷ın güçlenmesi ile.yaká.. çevrede’. ax.. ortası-na (-nda/-ndan). yaygın olan ba÷lama ba÷laçları.hem de’. boyu(nca).. ey.. 4) Detaylaútırıcı: yani. 2) Karúıtlık: lâkin.. ki – em oyle sızlay ki. eúyaların durumunu bildiren sözcüklerdir...

-ır eki ile yapılmıú gövdeden -tı/-ti. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem. Analitik biçimler. Sürecin geçiúi.yansıması). yalt-yult (düzensiz parıltının. Örne÷in. unsurlarının çift köklere eklenmesi yolu ile verilmektedir: úapıl-úupul (herhangi bir iúin yapılmasının yansıması). aynı tamlama modeline göre birbirine ba÷lı olurlar: Ba÷çamızda üzüm. ava serin ‘hava serindir’ ve serin ava ‘serin hava’.. isim veya eylemle tamlama aracılı÷ıyla birleúmektedir. Burada sözdizimsel olarak tamlayan durumunda olan bileúen tamlanandan önce yer alır: Belirtici belirtilenden.. sözcüklerin de÷iúimi ve sözcük türetilmesinin analitik biçimleri. Özne ile yüklemin yerlerinin de÷iútirilmesi. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem. cılp-cılp (kelebeklerin görünüp kaybolması) vb. . ikincisi ise sözdizimsel iliúkilerin ifade edilmesi için hizmet eder. úıp (ansızlı÷ı ifade etmek için) vb. ikileúir ve ünlü ses burada “u”ya çevriler: pay-puy (düzensiz bir gürültünün yansıması). mantıkî vurgu ile yüklemden önce yer alır: Bugün toplaúuv klubda olacak ‘Bugün toplantı kulüpte olacak’. ilya. Sözcük. nesne. beraber olmayan ve çok defa tekrarlanan olayları ifade etmek için köken. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. Çeúitli tümce içeriklerindeki söz dizimi: Özne – zaman zarf tümleci (veya zaman zarf tümleci – özne) – yüklem. özne – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. er úey bar. Daimî olmayan. aúa÷ıdaki biçimler veya onların biri aracılı÷ıyla ifade edilmektedir. tümceyi sıfat tamlamasına çevirebilir. tım-tım. yani sözcüklerin çeúitli pozisyonlardaki kullanımı gerek yüklemsel (predikatif). Sözdizimsel irtibatlar. Söz Dizimi: Kırım Tatarcasında iki çeúit sözlü irtibat mevcuttur: Morfolojik ve Sentaktik. ıúık lekelerinin oynayıúı). mañır’dan mañırtı ‘meleme’. 1. Dilbilgisel bakımdan bir cinsten olan tümce ö÷eleri. -ır/-ıl. gerekse adjektif (sıfat) iliúkilerinin ifadesi biçimidir. özne – zaman zarf tümleci – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. -dı/-di eki ile isimler yapılmaktadır: gurül’den gurülti. yalt (parıltının yansıması). b) Tamlama aracılı÷ıyla sözcüklerin ba÷lılı÷ı: Belirtici. incir. birleúme veya tamlama aracılı÷ıyla yapılmaktadır. Birincisi. qıbırqıbır (kaynama hareketinin yansıması). § 15. tümleç veya zarf tümleci yüklemden önce gelir. Sözcüklerin yerleúimi: a) Tümcede sözdizimi.

birinci bileúene ise ilgi ad durum eki eklenir. üç úekle sahiptir: 1) Her iki bileúeni ek almadan kullanılanlar. ev masrafı. kiúide kiúiye göre gerçekleúir: Künler. aylar böyle keçti. tümleç. ancak birinci ve ikinci kiúilerde. isim birleúmeleri ve sıfat sözcük öbekleri+isimler úeklinde görülmektedir. oktábr bayramı. 3) Belirtili isim tamlaması. Akraba adlarının belirticisi olarak özel adlar ortaya çıkar: Fatma apay ‘Fatma abla’. b) Onun bileúenlerinden biri ile iliúkisine göre: birlik arteli.2) Tümcedeki sözcükler arasındaki idare alâkası. meúguliyete vb. Üçüncü biçimde tamlayan dilbilgisel iyelik eki ile belirginleúir ve aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: . Tamlamalar. ço÷ulda birinci ve ikinci kiúilere göre uyuúmaya da bilir: Siziñ balalar (ıñız). milliyete. Çingene Ahmet. b) Benzeyiúe. suv degirmeni. aynı zamanda tekilli÷e-ço÷ullu÷a göredir: Söz konusu uyuúma iliúkisi tümcenin öznesiyle yüklemi arasında olur: Sen özü qabaatlısıñ ‘sen kendin suçlusun’. çiberekçi qart ‘çiybörekçi ihtiyar’. baa kelüvi. "ketmek" fiili. edebiyat ocası. belirticitümleç gruplarına ayrılmaktadır. øsimlerden yapılan birleúmeler. aynı zamanda çekimlenen di÷er úekillerdeki tamlayan sözcüklerle yerine getirilmektedir. Kelime gruplarının temel tipleri. 2. göre kiúilerin (özel isimlerde) adlandırılması: Oçappe øslámova ‘Ö÷retmen øslâmova’. 3) Tümcedeki sözcüklerin birbiri ile uyum sa÷laması. Birinci biçimde tamlayan aúa÷ıdakileri ifade eder: a) Eúyanın ölçüsünün ve yapıldı÷ı malzemenin adı: baqır tencere. söz dizimi muhtevalarına göre birbirinden farklı olarak görülmekte ve belirtici (sıfat). III. 3. 2) Belirtisiz isim tamlaması. økinci biçimde tamlanan belirginleúir: a) Onun di÷er eúyalarla (olaylarla) daimî iliúkilerine göre: kireç kesegi. unvana. isim ve sıfatlarla ba÷lı (tamlayan) durumundaki sözlerin ad durumu ekleriyle kullanımı. göreve. eylem. tilki kadın. kiúiye. cinse. 1. iyelik ekleri ikinci bileúene gelirken. uc araba odun. Uyuúma iliúkisi. øsim tamlamasının ö÷eleri arasındaki isimler.

Adı geçen birleúmeler.armutnıñ qokulısı. iúke aves ‘iúe hevesli’. Mastar birleúmeleri tâbi eden durumundaki eylemden ve ba÷ımlı olan tümleç niteli÷indeki sözcüklerden oluúur: 1) Çabuk davranmaq ‘çabuk hareket etmek’. aynı zamanda çok düz bir úekilde dizilen birkaç adjektif sözcük+isimle de oluúabilir: okuv÷a ketgen bu dört yaú yigid (sıfatfiil+zamir+sayı+sıfat+isim). II. Sondaki model üzere karúılaútırma derecesinin ifadesi yapılır: Karúılaútırma eúyası (özne) –karúılaútırılan (dolaylı tümleç çıkma ad durumunda) – karúılaútırma belirtisi (yüklem): sen ondan iúkirsiñ ‘sen ondan çalıúkansın’. osümliqe bay ‘zengin bitkisel örtü’ ve sahip ablatif grubu. c) Eúyanın kendi taraflarından biri ile iliúkisi: Qırımnıñ dülberli÷i ‘Kırım’ın güzelli÷i’. bundan beter vb. sıfatlardan ve zamirlerden veya zarf+isimlerden (axmakçasına yalan) yapılabilir. eylemden ve ad durumundaki idare edilen addan oluúur. omür boyı inanmaq ‘ömür boyu inanmak’. 2) Korer-kormez sevinmek. adamnıñ degeri ‘insanın degeri’ vb. Sıfat sözcük öbekleri. Birinci ve ikinci tip birleúmelerde tamlayan ve tamlananların arasına di÷er sözcüklerin girmesi mümkün de÷ildir. Üçüncü tip birleúmelerde ise bileúenlerden her birinin özel belirticisinin kullanımı mümkündür: ótken yılın búyúk muvafakiyetleri ‘geçen yılın büyük baúarıları’. b) Eúyanın eúya ile daimî iliúkisi: tilkiniñ quyru÷u.a) Eúyanın eúyaya ait olması: Margubeniñ fistanı ‘Margubanın elbisesi’. Nesne birleúmeleri. Aynı yöntemle üstünlük derecesinin úekillerinden biri yapılmaktadır: guzelden guzel ‘en guzel’. çıkma ad durunu: açlıktan olüm. yönelme ad durumunda: eve qaytmaq. (ølgi ad durumu dıúında). bulunma ad durumunda: ‘sözünde qalmak’ çıkma ad durumunda: fırsattan faydalanmak. isimden oluúan sıfat tamlamalarından. § 16. Basit tümcenin temelini tümcesel bileúenler arasındaki yüklemsellik iliúkisine (yargı ve sübjektif yaklaúıma göre) dayanan ifade modelleri oluúturmaktadır: . yol cu mek ‘yol geçmek’. Datif grubu: yönelme ad durunu. unsurun tüme ait olması. yükleme ad durumunda: erini bi mek.

tam ve eksik yapılarda (büyük ço÷unlukla diyaloglarda) olabilir. tuvganım (hitap). geniú bir yapıya kavuúur. § 17. ayrıldım men senden ‘Biliyor musun sevgilim. ve 2. 2) Sentaktik (1.. kiúilerde) – aqlısıñ ‘haklısın’. tek veya grup hâlinde..1) Analitik (yazı dilinde ancak 3.) tümce basit. yani aynı cinsteki dilbilgisel birimler olarak kullanılabilir. o cahil idi’. guzellikten (çıkma ad durumu) faydalandı tek olar ‘Bu güzellik ve zenginlikten yalnız onlar yararlandılar’. Kırım Tatarcasında sıralı bileúik tümceler ve asıl bileúik tümceler mevcuttur: Sıralı bileúik tümceler aúa÷ıdaki türlere bölünmektedir: 1. Tümce. Royal. Çiçekler.. –Men isterdim. a) ùahıslı yüklemsel (özne ve yüklemleri mantıkî yapıya ve öznel yaklaúıma göre belirlenen) tümceler. Bilesiñ. yapısına göre kısa ve geniú. kiúilerde kullanılabilir: men brigadir ‘ben úefim’. Bu zenginlik. 3) Analitik -sentaktik – sen aklısıñ ‘sen haklısın’. Tek içerikli tümceler. Özne ve yüklem tümcenin temel bileúenleridir. økinci derecedeki. ve 2. aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Kiúisiz – Bizde úay aytıla ‘Bizde böyle söylenir’. . ba÷laçlı ve ba÷laçsız olarak kullanılabilir: Ba÷laçsız – Kolxozda egelence aqúamları teúkilâtlandırıla. Piyano. úahıslı ve olarak kullanılan sözcüklerden oluúur. o zaman bileúenlerin sonrakine gereken dilbilgisel biçim eklenir. Cümle. tümleç vb. dolayısıyla özne ve yüklem dıúındaki tümcesel ö÷eler kullanıldı÷ında (nesne. cail edi ‘Elbette. (Sözümü kesip) ‘Sözümü keserek. 2) Belirtisiz kiúili tümceler – Bizde úay aytalar ‘Bizde böyle söylerler’. Çiçekler’. Parçalı ba÷lama usulü ile ba÷lanan sıralı bileúik tümcelerin yüklemleri. E÷er aynı cinsteki tümcesel bileúenlerin her birinin özel bir ayrıcalı÷ı söz konusu de÷ilse.. tümcesel bileúenlerinin kullanımına göre ise tek içerikli ve çift içerikli olabilir. ‘Salon. konuúma dilinde özne ve yüklem 1.’ Tümcesel bileúenler. ben senden ayrıldım’. kiúide) – ortalıq (özne) qaya (yüklem) ‘etraf kayalıktır’. 3) Ad tümce: Zal. Ara sözler ve hitaplar tümcenin yapısını bozmaksızın içeri÷inde yer alır: Ebet (ara söz)..

olarnı qurslar÷a avuútırmaq kerek edi ‘Durum budur ki onları da sınıfa geçirmek gerekirdi’. 3. Yüklemsel (mantıkî yargı ve öznel yaklaúıma göre) ve öznesel tümceler: a) Yüklemsel tümceler (Temel ve yan tümcelerin yüklemleri eylemle ifade edilir. oña bir úey olmadı. bazen de lâkin. ise. faqat ba÷laçlarıyla. b) Öznesel (temel tümcesi bütünüyle özneden veya özne gruplarından oluúan) tümceler. Çok úükür ki. . yan tümcenin yüklem biçimiyle. da/de. konuúma (düúünüú) anlamından uzak olunca. Ba÷laçlı tümceler ve. nesnel yan tümceyi dolaysız söz biçimine sokar.) –Al bu ki. dep ulacı. dram derne÷i üyeleri konser veriyorlar’. endi quyruq bur÷anıñ ne? ‘Sen bana söz verdin. içerideki yerler ise bom-boú ‘Güverte tam olarak doldu. Örne÷in: Ir÷at–yoq– dep cevap bergen ‘Iragat yok diye cevap verdi’ (dolaysız söz – anlatım). a edatlarının aracılı÷ıyla biçimlenir: Mektepniñ mudiri yoq.ya (da). yoksa karúıtlık veya beraberlik ba÷laçları aracılı÷ıyla biçimlenir: Ya men beririm. içerideki yerler ise bomboú’.dram togerek azaları kontsert bereler ‘Kolhozda e÷lence geceleri düzenlenerek. Anlamsal ba÷lılık ile –Endi ne olır bilmem ‘Artık ne olaca÷ını bilmiyorum’. II. ba÷laçlarla veya her ikisiyle ifade edilir. onlardan üçü düzenli bir úekilde çalıúmaktadır’. Adı geçen tümceler. b) Ulaç tümceleri: Vıstavkomda beú aza olıp. dep ulacı. de÷iútirilmeden verilen sözü) daha da biçimsel bir kullanım niteli÷ine kavuúur. Bölüútürme tümceleri ya. bularnıñ üçi daimiy surette çalıúa ‘Sergide beú üye var. onun anlamı ve dolaysız söz (baúkasının oldu÷u gibi. 1.. ama. em.eylem biçiminin yardımı ile: Yan tümce –Dolaysız söz (anlatım): "Biz saçuv÷a azırmız" deyler ‘Onlar biz ekime hazırız diyorlar’.. úimdi niçin vazgeçiyorsun?’ Paluba rıqmarıq toldı. Nesnel tümceler: I. Karúıtlık tümceleri bazen yalnız semanti÷ine göre. ocalar da tekmil degil. yalnız anlamsal olarak veya dilde ortaya çıkan biçimsel-anlamsal ba÷lılı÷a göre ayırt edilmekte olup. Bileúik tümce yan tümcelerin sözdizimsel fonksiyonlarına göre sınıflandırılmaktadır. 2. 2. ise edatları ve ba÷layıcı sözlüklerle biçimlenir: Sen maña söz berdiñ. ‘hem’ ba÷laçlarının ve da/de. Biçimsel-anlamsal ba÷lılık ile: a) de. ya o. konuúma ve düúünüú eylemleri ile birleúerek.

ödü patlar. daha do÷ru uygunluk nasıl –neday ba÷layıcı sözcükleri ile birleúmede ifade olunmaktadır: ønstruksiyada nasıl yazıl÷an olsa men de . amma koylüler koq gurley bellegenler ‘O öyle gülmüú ki. demek o kerçekten de kart ‘E÷er ihtiyar demiúlerse o gerçekten ihtitardır’. anlamsal olarak ifade edilen gerçek úart tümcesi: Kordi otü patlar 'E÷er o görürse. Karúılaútırmalı tümceler. her úey hazırdır’. 3. úimdi 12 hoca var’. nasıl) birleúmede ortaya çıkan anlamsal ba÷lılıkla: O oyle ku kü qopar÷an. vaziet daa yaxúı olur edi ‘E÷er biz iúimizi kendimiz yapsaydık. durum daha iyi olurdu’. o qadar. er úey azır ‘ùunu vurgulamak gerekmektedir ki. Evelde bu koyde bir oca ol÷an olsa. senin günahını önceden sana ba÷ıúladım’. úimdi 12 oca bar ‘Önceden bu köyde bir hoca varsa. Aynı yapı +madamki ba÷lacı: Madamki. b) ki ba÷lacının yardımı ile: Emin ol ki. Tümleçsel tümceler.Men o vaqıtta bugunki kuñlerni korermen dep aslı tüúünmey edim ‘Ben o zaman bugünkü günleri görürüm diye hiç düúünmemiútim’ (dep edatı hâline gelmiútir). Sıfat (belirteç) tümceler: 1) Ba÷layıcı sözcük ve ifadelerle (öyle bir. evden çıkma’. b) Gerçek olmayan úart tümcesi. c) ùart úekli farklı anlamlarda ifade edilmektedir: Kuvvetlendirici. 1) ùart tümcesi: a) Gerçek úart tümcesi. Yan tümcenin yüklemindeki edi cevher eylemi düúebilir: øúni biz ozümiz yapsaq (edi). temel tümcenin yüklemi bildirme kipinde kullanılır: E÷er kerek olsa silâ astında turma÷a azırım ‘E÷er gerekirse ben elime silâh alma÷a hazırım’. yan tümcenin yüklemi úart kipinde kullanılır+e÷er ba÷lacı. qart degenler. temel tümcenin yüklemi belirsiz geniú zamanın hikâyesi úeklindedir. köylüler gök gürlüyor sanmıúlar’. sınırlayıcı –Çuvalda olsa olsa 50 kilo bo÷day bar ‘Çuvalda olsa olsa 50 kilo bu÷day bar’. 5. yan tümcenin yüklemi úart kipinin geçmiú zamanında biçimlenir. 2) Biçimsel-anlamsal ba÷lılıkla: berdi ‘O daha düúünece÷im dedi’. seniñ günañnı men eve den saña ba÷ıúladım ‘Emin ol ki. Onu daa tüúünecegim cevabını 4. -qan alda / takdirde eylemsel ad birleúimi biçiminde: Ava yaxúı olma÷an alda (veya takdirde) evden çıkma! ‘Hava iyi olmazsa. úunı/úurasını ba÷layıcı sözcüklerinin birleúmesi ile: ùunu qayd etmek kerek ki.

a) Anlamsal iliúki ile: Kirdim. candan suv÷a tüúken ‘Öyle çekmiú ki. ondan soñ (aynı zamanda tek o zaman úekli de mümkündür) iú yoluna mindi ‘Ne zaman biz örgütlü olarak çalıúma÷a baúladık. sa da úekli veya qanı alda.. tamamı kaynamaya baúlamıú’. 2) Teslim ve kabul ifade eden bileúik tümceler. do÷ru koyniñ çetine barır edik ‘Akúam olunca evden birlikte çıkıp...ki ba÷layıcı birleúmelerle ve ki. degende ulacı ile: Tilki bir belâdan qaçtım degende daa bugine o÷ra÷an ‘Tilki bir belâdan kaçıp kurtuldu÷unu düúündü÷ü zaman. -qan sayın: Üzüm sarar÷an sayın iútaası daa ziyade arta eken ‘Üzüm sarardıkça iútahı daha fazla artıyormuú’. (tek). çünki.. c) -qanda ulacı ile: Gece ol÷anda Kose bay usulnen arançı÷a kirgen ‘Gece olunca Kosebay yavaúça odunlu÷a girdi.oña köre stanoknı tüzeltirim ‘Yönergede nasıl yazılmıúsa. 5) Maksat anlamlı bileúik tümceler dep unsuru ile biçimlenir: Men bunı oqusıñlar dep gazeta÷a yapıútırdım ‘Ben bunu okusunlar diye gazeteye yapıútırdın’. aynı úekil+ki ba÷lacı. 6) Sebep ve netice anlamlı bileúik tümceler: a) Onuñ (úunuñ) içün. b) Ölçü ifade eden tümceler. turmuúı ateú kesi gen ‘Köse o kadar kızmıú ki. senelik plân uygulandı’. iliúe ‘Ben girince o bana takılıyor’. öyle ba÷layıcı sözcü÷ü aracılı÷ıyla birleúir: Öyle tartqan. köyün kenarına giderdik’. zarf-fiil úekli aracılı÷ıyla: 1600 tonna pamuq teslim etilip. madamki. baúka bir belâ ile karúılaúmıú’. 3) Hareketin ölçüsünü. ben de ona göre düzeltirim’. b) Ne zaman (vaqıt). o zaman iú yoluna girdi’. senelik plan eda etilgen ‘1600 ton pamuk teslim edilerek. ba÷laçları ile: Men de "evlâd" edim. 4) Zaman anlamlı bileúik tümcelerin 20’den fazla çeúidi mevcuttur. uçurumdan suya düúmüú’. o zaman (vaqıt) veya ondañ soñ ba÷layıcı sözcüklerle: Ne zaman biz teúkilyatlı surette çalıúma÷a baúladıq. tarzını ve durumunu ifade eden tümceler: a) Hareketin kalıúını ve tarzını ifade eden tümcelerin bileúenleri. onuñ içün de men . o qadar/ o derece ba÷layıcı ifadesinin yardımı ile biçimlenir: Kosa o qadar açuvlan÷an. zaman anlamında –Aqúam olsa evden beraber çıqar. baqmadan birleúimi ile biçimlenir: Signallar ol÷anı alda (ol÷anına baqmadan úeklinde de olabilir) kereken tedbirlerini almadıq ‘Sinyal oldu÷u hâlde biz hiçbir tedbir almadık’.

iúler daha da kötüdür’. Yüksek meslek okulları ve di÷er okullar için ço÷u sayıda terminolojik sözlükler hazırlanmıútır. çeúitli bilimsel ve sosyal anlayıúları ifade eden kelimeler girmiútir. O÷uz grubu Türk dillerinin unsurlarını da içermektedir. benzeri adlandırma çoktan mevcuttur. ayt-//söyle– ‘konuúmak’. Temiz O÷uz sözcükleri: alın (mañlay ile birlikte). geliúmemiútir.) ‘ceviz’. ara. Daha Altın Orda döneminde Kırım Tatarcasına geçmiú temiz Arap ve Fars alıntı sözcükleri Ekim inkılâbından sonra çok azalmıútır. c) -qanı içün ulaç birleúimi ile: Koy yaqın olma÷anı içün (veya olma÷anından sebep). adaq‘niúanlanmak’. plânlamak’ vb. bu yüzden çalıútı÷ıma karúılık hak almıyordum’. ekleri ile yapılan eylemlerden birçok bileúik eylemler ve eylem türevleri ortaya çıkmıútır (kooperativleútirmek ‘kooparatifleútirmek’. çoq yol cu mek kerek ol÷an ‘Köy çok yakın olmadı÷ı için. endi//úimdi ‘úimdi’. iúler daa osal ‘Kitlevî iúlere gelince. et. -landır/-laútır. . Bileúik sözcük tipinde allı-taqatlı ‘varlıklı. ciber-//yolla‘göndermek’. Kırım-Tatarcasının sözvarlı÷ı temeline göre Kıpçak tiplidir. Kırım Tatar sözlü÷ünün görünüúünde de÷iúen son on yılın en yeni sözvarlı÷ında.‘alıúmak’. KIRIM TATARCASININ SÖZ VARLIöI § 18-19. çoçqa //domuz ‘domuz’. úay (úunday)//úöyle ‘böyle. qart ‘ihtiyar’ ve qartiy ‘ihtiyar bayan’. önemli ölçüde aúa÷ıdaki sözcük türlerinin yapılması faal bir hâle gelmiútir.‘aramak’ vb. asra-//yetiútir. oca ‘hoca’ ve ocapçe (oca apte’den) ‘Hoca Hanım’.‘yetiútirmek’. öyle’. nen//ile. qoz//ceviz (Arap. Bunun yanı sıra. alıú. ald//ög ‘ön’. hâli vakti yerinde’. day//kibi ‘gibi’ vb. Massovıy iúke ke gende.eylemi ve -lan /-laú.vb. planlaútırmak ‘plân yapmak. Kiúilerin cinse göre tabakalara ayrılarak adlandırılması süreci. b) dep ulacı ile: O begenmez dep endi derviú kesileyikmi? ‘O be÷enmez diye úimdi biz derviú mi kesilelim’.çalıúqanıma qarúılık aq almay edim ‘Ben de bir o÷ul idim.). Bundan dolayı Kırım-Tatarcasında eúanlamlı sözcükler çoktur: tüsg // renk (Soldaki kısım – Kıpçak sözcü÷üdür. ancaq ‘ancak’. bkz. Sa÷daki kısım – O÷uz) ‘renk’ – cez // baqır ‘bakır’. önemli bir ölçüde. Bu dönemde dile enternasyonal sözcükler. çok yürümek gerekiyordu?’. 7) Kelgende ulacı ile biçimlenen irtibat ve anlayıú ifade eden bileúik tümceler. Buna ra÷men.

da÷. Kuzey. Kuzey. cayav. cer. inúaat’. qurulıú. maña. kurksüz. Kırsal diyalektin kuzey sınırları tahminen Evpatoriya–Biyuk–Onlar– Fedosiya–Kerç yarımadasını içermektedir. yaqúı ‘iyi’. dat. Bu iki bölgenin arasındaki alanda ise Orta diyalekt otaya çıkmaktadır. dat. Milâttan önce XIX. XV-XVI yüzyılda Türkiye’den. tav. gümüú/kumuú. Bunu Kırım’daki eski yer adları da kanıtlamaktadır. Orta. durul-. tütüncilik. cayav. oldı/oldu. tat. oldürül-. yıldırım.KIRIM TATARCASININ DøYALEKTLERø ÜZERøNE KISA BøLGøLER § 20. Sonradan Kırım'ın kırsal bölgesine Nogaylar gelmiúlerdir. Morfolojik úekiller aúa÷ıdaki farklılıkları göstermektedir: 1) Kiúi zamirlerinin yönelme durumunda: Güney. xuruluú ‘yapım. cay-.tur-. col. yox ‘yok’. yol. ye ‘rüzgâr’. Kırım Tatarcası. üç diyalekte sahiptir: Güney (Kırsal). yok. dal÷a. yay-. tüú-. köylü. çürüklük ‘çürük’. Bunların da sınırlarında birçok a÷ız ve ayrı ayrı úiveler bulunmaktadır. tütüncülük. çürüklik. deñiz. ma÷a/ma. kürksü . oldüril-/oldiril-/ottiril-. Kuzey. Kuzey. yayan ‘yaya’. Orta. cok – Demek oluyor ki bütün Güney úivelerinde: yipek ‘ipek’. oldüril-.) yaúamıútır. Onların oturdu÷u yerlerdeki yer adlarının içerisinde eski Türk yer adları yoktur. . Orta. cıy. yüzyılda ikinci bin yıldan itibaren Kırım’ın bütün topraklarında Kıpçak kabileleri. koylü. yani Anadolu’dan gelenler de gözükmeye baúlamıú ve burada uzun bir süre yaúamıúlardır. tolqun. qurılıú/qurulıú. tuzlux ‘tuzluk’. Orta ve Kuzey. tuzluq. yaz-.(bazen bana). kumúú/kúmúú. Söz konusu diyalektler aúa÷ıdaki fonetik úekillere göre farklılık göstermektedir: 1) Baúlangıçta y~c ses de÷iúmesi: Güney. düú-. koyli. çüriklik.(ama yı÷ın). dur-. Genuezler. 3) Dudak benzeúmesi: Güney. dol-. tiú. yer. yı÷-. saña. yer. mana / m . Kuzey diyalekti ise Baydar’dan Fedosiya’ya kadar uzanan deniz kıyısı ve da÷ bölgesini içine alır. yerleúmiúlerdir. Ermeniler vb. tuzlıq/tuzluq. kumüú. oldu. sana/s . de-. Adı geçen etnolengüistik olgular. yol. o÷a. cay-. tüú-. Kırım’ın diyalektlere göre haritasını ve önemli bir ölçüde Kırım Tatar yazı dilinin sonraki oluúumunu belirlemiútir. 2) Baúlangıçta t~d ses de÷iúmesi: Güney. cel. Orta. derya-deñiz. una/u÷a. sa÷a/ s . da÷. oldı. cıy-. Baydar'dan Kaf (Fedosiya)’a kadar olan deniz kıyısı bölgede ise karıúık bir nüfus (Vizantiyalılar. tol-. oña. dal÷a. tur-. yel.diú.

úay. Güney. anda. küçültme – abracıx/abraçık (-ta. –Ey. o. O uzun bir süre da÷larda ve ormanlarda gezip dolaútı. bu. u(y)le. avu (<ha u). abu (<ha bu). tan). er vaqıtki kibi. -man/-men men. úonday. osı. ebir (<o bir). úunday (ın)/ úınday(ın). bir memlekette Hasan adlı bir adam yaúardı. man/men. Çeviri Hasan O÷lu Hüseyin Masalı Bir varmıú. Usein artıq umütini kesip baúla÷an. quúnı kozlep atqan. aburaya (<ha buraya) / abraya/abraca/ab'yerde. boyerde. bir vaqıtta bir terekniñ ustünde daa düñyada misli korülmegen acayıp bir quú ko gen. -la/le): atnan/atnen. bo/bı. Orta. bon. meni oldürme. Kuzey. 5) Birliktelik edatı ile: Güney. boyle/bunday. söyerde ‘burada’. Çoq vaqıt da÷ içinde dolaúsa da urma÷a bir quú bile tapama÷an. Bu Hasan'ın Hüseyin adlı bir o÷lu var idi. Usein oqnın cayını çekip. Menim canımı ba÷ıúla. úu. mına. Usein o oqını alıp avlanma÷a ketken. avucux /avuçux. ana. bonday. nan/nen daha az ilen (-lan/-len. Bu Asannıñ da Usein degen bir o÷lı bar eken. nen. Qanatından urup yaral÷an. Orta. økinci: mınavı (<mına bu). Usenniñ zenaatı da÷dan kiyiq ayvanlarnı avlap özüne keçinip çıqara eken. Hüseyin da÷larda. ama bir kuú . úayna / úaytıp (<úay etip). Küçültme: abucux/abuçux. anavı (<ana bu). -dırıx (I. ilen/atla.úu. çokluk) –ocadırım ‘Ben hocayım’. saña yalvaram. -m önemli bir ölçüde daha az -yım (iki varyantta). u (bazen ol). Yine bir gün Hüseyin okunu alıp ava gitti. -dırım. Quúnı urdım bellep alma÷a çapıp bar÷anda. avraya(avrada) (<ha o yerde)/avraca/av’yerde ‘orada’. bir zamanda yok eken. úoyle/úunday. Metin Asan O÷lı Usein Masalı Bir zamanda bar eken. -m –men ocam ‘ben hocayım’ -yım– men ocayım ‘Ben hocayım’. Bir padiúalıqta Asan degen adam bar eken. ú. mında. ormanlarda avlanırdı ve bununla da geçimini sa÷lardı.. úo/úı (bazen so). ile. Güney. 3) Yer zarfı: Güney. -dır. bunday (ın)/bınday (ın). Orta. bu(y)le. ocadırsıñ ‘Sen hocasın’ vb. Orta.2) øúaret zamirleri: Güney. tütüncüdürüm ‘tütüncüyüm’. anda ‘orada’. Kunlerden bir kuñ. acayıp quú insan gipi söylenmege baúlan÷an. mında ‘burada’. Kuzey. belki seniñ bir keregine yararım. -dırsıñ. 4) Yüklem kiúi ekleri: Güney. ocaman. -mın/-mı (4 varyantta) men ocamın /ocamı ‘Ben hocayım’. bir yokmuú. men tütüncimen. at. merametli avcı. Bu. oyle/úay.

ÇOBANZADE. birden a÷açta úimdiye kadar hiç görmedi÷i acayip bir kuú gördü. vıı. Spb. beni öldürme. Opıt Kratkoy Krımsko-Tatarskoy Grammatiki. SPb. Ben sana gerekli olabilirim. Simferopol. sb. RADLOV.. SAMOYLOVøÇ. – Vost. Masallar. O koúarak kuúu almak istedi÷inde. (1873). V. 2.. V (1896). kn. Grammatika Il." Kaynaklar BODANøNSKøY. I. A.bile bulamadı. Rukovodstvo Dlya Obuçeniya Krımsko-Tatarskomu Yazıku. Kırım Tatar ø miy Sarfı. Hüseyin ümidini kaybetmiúti ki. Praktiçeskiy samouçitel turetsko-tatarskogo yazıka so slovarem i s prilojeniem turetskoy azbuki sotavil karaim. (1925). T. (1937). Obrazsı Naradnoy Literaturı Tyurkskih Plemen. Hüseyin oku çekerek yayı attı ve kuúu kanadından yaraladı. ODABAù. (1916). øli Rukovodstvo Nauçitsiya Bez Pomoúi Uçitelya Govorit PoNovogreçeski i Po-Tatarski. 1898. OLESNøTSKøY. Akmesjid. Russko-tatarskiy Bukvar Dlya Çteniya v Pervonaçalnıh Narodnıh ùkolah Tavriçeskoy Gubernii. . Ob-va Russkih Orientalistov. (1868). (1913). Materialı po øzuçeniyu Krımskoy Narodnoy Poezii. Akmesjid. DJAMANAKLI. Simferopo . I. 1875. A. kuú insan gibi dile gelerek konuúma÷a baúladı: "Ey merhametli avcı! Sana yalvarıyorum. Nikolaev. Sintaksis. A. T. Pg. spb. øSLAMOV. Sevastopo . B. A. (1925).-USEøN A. N. Odessa. Tertip Etkenler. (1941). A.-Kaya ø. K. øzd. Samouçite Turetsko-Tatarskogo ve Novogreçeskogo Yazıkov. øzd. KONDARAKø.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful