P. 1
Kirim Tatarcasi

Kirim Tatarcasi

|Views: 125|Likes:
Yayınlayan: daristani

More info:

Published by: daristani on May 24, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/24/2011

pdf

text

original

KIRIM TATARCASI* (Crimean Tatar Language

)
Yazan: E. V. SEVORTYAN

Çeviren: Mehman MUSAYEV*

§ 1. Kırım Tatarcası, Kırım yarımadasında yaúayan Türk nüfusunun ana dilidir. Günümüzde, Kırım Tatarlarının büyük ço÷unlu÷u Özbekistan topraklarında yaúamaktadır. Kırım yarımadasından yaúamakta olan bu halk, kendilerini Tatar nüfusu olarak “Kırım Tatarları” adıyla adlandırmıúlardır. Kendilerini “Kırım Tatarları” olarak adlandıran bu nüfus, önceleri bozkırdan Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bir alanda yaúıyordu. Bozkırda yaúayan Tatar nüfusu kendini “Nogay Tatarları” olarak adlandırmıútır. Bunun yanı sıra Kırım’ın güneyinde yaúayan Tatar nüfusu, bazen “Tat” etnonimini de kullanmıútır. Kırım Tatarcası, Türk dilinin Kıpçak grubuna (Kumuk, Kırım, Karaim, Özbek dillerinin somut lehçeleri, Orta Ça÷ Kıpçak dilleri, Kuman dili) dâhildir. Adı geçen dil, ses özellikleri ve kısmen de söz varlı÷ı bakımından O÷uz grubunun etkisinde kalmıútır. Yazı dilinin özünü, onun merkezî a÷ızları (orta yolak) oluúturmaktadır. Bu a÷ız kökence Güney Karadeniz kıyılarında yer alan Kuman (Polovets) ve ona yakın olan kabile dillerine ba÷lıdır. Adı geçen a÷za, sonradan Kuzey ve Kuzeydo÷u Karadeniz kıyılarındaki artık asimile olmuú merkezî a÷ızlar, aynı zamanda daha sonraki dönemde ortaya çıkan ve merkezî a÷ızlarının etkisinde kalan Nogay a÷ızları, katmanlar olarak ilâve olunmuútur. Kırım Tatarcasının en eski yazıtları aúa÷ıdakilerdir: ‘øslam Geray’ın Polonya’ya Yaptı÷ı Seferi Anlatan’ ismini taúıyan Can Muhammed’in 1648–
1966 yılında Moskova’da yayımlanmıú olan “Yazıki Narodov SSSR: Tyurkskie Yazıki” (SSCB Halklarının Dilleri: Türk Dilleri) adlı büyük dizi eserin II. cildinde yer alan ve Rusça olarak yayımlanan bu yazı, 1990’lı yıllarda TøKA ve Türk Dil Kurumunca yürütülen “Ortak Türkçe Projesi” çerçevesinde ele alınmıú ve Mehman MUSAOöLU tarafından Türkçeye çevrilmiútir. Söz konusu eser, Kırım Tatarcasının dilbilgisini tümüyle içerdi÷inden bir monografik kitap niteli÷i taúımaktadır. Bundan dolayı yazarın üslubu muhafaza edilmiú, paragraflar simge ile iúaretlenmiú, Kırım Tatarcası alfabesindeki bazı harflerin latin alfabesindeki uygun karúılıkları kullanılmıútır. * Prof. Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Ça÷daú Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Ö÷retim Üyesi, mehman@gazi.edu.tr
*

1649 yıllarında XVII. yüzyılda yazdı÷ı eseri; XVIII. yüzyılda yazılan1 Seit Muhammet Riza’nın 2 Essebu’s-Seyyar ‘Yedi Gezegen’ isimli eseri; ElMuhit-ul Burhanî3 ‘Kanıtlar Okyanusu’ isimli eserdir. Adı geçen yazıtlarda dönemin Osmanlı Türkçesinin etkisi de görülmektedir. Kırım Tatarlarının standart yazı dili, sonraki dönemlerde de mütecanis olmamıútır. Standart dilin bir kısmı (basın, yayın, gazetecilik, e÷itim literatürü) Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin Osmanlı Tanzimat-dönemi kastedilmektedir– M. Musao÷lu) belirli bir úekilde etkisi altında kalmaya devam etmiú;4 di÷er kısmı ise bir bütünlük göstermekle beraber, o da bütünüyle dıú etkilerden uzak kalamamıútır.5 Tatar yazı dilinin mütecanis olmayıúı, Ekim inkılâbından sonra on yıl daha devam etmiútir. Ancak 30’lu yılların ortalarına do÷ru yazı dilinin diyalekt temelleri belirlenmiú ve Kırım Tatar yazısının Rus alfabesine geçmesi ile birlikte, Kırım Tatar yazı dilinin önemli belirtileri ortaya çıkmaya baúlamıútır. Kırım Tatarcasının sistemli olarak araútırılmasına, ilk olarak, Sovyet döneminde baúlanmıútır. Bu iú, önce M. V. Frunze adlı Pedagojik Üniversitesinin Do÷u Bölümünün (sonradan Tatar) Tatar Dili ve Edebiyatı dalında, özellikle 30’lu yıllarda oluúturulan A. S. Puúkin adlı dil edebiyat bilimsel araútırma enstitüsünde yapılmıútır. Bu dönemin en büyük bilimsel çalıúmalarından biri, 1935–1936 yıllarında Prof. Dr. N. K. Dmitriyev’in baúkanlı÷ında, Kırım’ın bütün topraklarında yapılmıú olan diyalektolojik gezi araútırmasıdır. Kırım Tatar yazı dili, 1928 yılına kadar, di÷er Türk dillerinde oldu÷u gibi, Arap alfabesini, 1928 yılından 1938 yılına kadar Lâtin alfabesini, 1938 yılından itibaren de Rus alfabesini kullanmıútır. Alfabe:
Burada Han damgalarını, tartıúmasız olarak Kırım Tatarcasına dahil etmek mümkün de÷ildir. Adı geçen damgalar ve henüz Abu Hayyan’ın bulunmamıú olan ve Muhammed Salih’in bahsetti÷i eser, P. M. Melioranskiy’in Türk Dili Üzerine(SPb, 1900 s. X, dipnot 1) eserinde hatırlatılmıútır. 2 M. A. Kazım-bek. Asseb o-sseyyar, ili sem planet... (Asseb O-Sseyyar Veya Yedi Gezegen) Kazan, 1832. 3 Adı geçen el yazması, 4 cilt olarak Abdul Lutfulla ølhak tarafından yazılmıú ve 1735 yılında Selamet Girey Han tarafından Bahçesaray “Zincirli” dinî akademisine hediye olarak verilmiútir. Bu satırların yazarı, adı geçen el yazmasını økinci Dünya Savaúından önce Kırım Merkezî Arúivinde görmüútür. 4 bkz. Kırım Tatarcasının ilk gramerini yazmıú (1909 y) ø. Gaspıralı’nın yayımladı÷ı “Tercüman” gazetesinin dili. Adı geçen gramer Bolúevik dönemine kadarki Rusya’da “Usul-i Cedid” diye adlandırılan yeni e÷itim yöntemi ile yazılmıútır. 5 bkz. ø. Gaspıralı’nın faaliyetine muhalif olan Mediyev grubunun yayımladı÷ı “Vatan Hâdimi” gazetesinin dili.
1

a(a), ë(yo-ö), (l), (s), (c),

(b), (d), (j), (k), (m), (p), (t), (ts), (ú), (yu-ü),

(v), e(e-ye), (z), (q), (n), (r), (u-ü), (ç), (úç), , (ya)*

(g), (i), (ñ), (f), (ı), - ,

(÷), (y), o(o-ö), x (e), ,

SES BøLGøSø § 2. Kırım Tatarcası, 3 sesbilgisel belirtiye göre 8 farklı ünlü foneme sahiptir: Damak Ünlüleri: /e/ (sözcük ve hece baúında /e/ ile yazılır), /i/, /ö/ (genel Türkçedekinin aynısı: /ö/, aynı zamanda /yo/), /yu/ (genel Türkçedeki ü, sözcük ve hece baúında ise - yu) ve damaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /o/, /u/; Dudak Ünlüleri: /o/, /ö/, /u/, /ü/ ve dudaksıl olmayanlar: /a/, /ı/, /e/, /i/; Geniú: /a/, /e/, /o/, /ö/ ve dar: /ı/, /i/, /u/, /ü/. DÜZ Geniú Ön Arka e a i ı Dar ö o YUVARLAK Geniú ü u Dar

Tablo 1: Ünlülerin Sınıflandırılması

*

Kırım Tatarcası Kiril alfabesinin karúılı÷ı, Prof. Dr. Ahmet B. ERCøLASUN’un “Örneklerle Bugünkü Türk Alfabeleri” (Kültür Bakanlı÷ı, Ankara, 1993, s. 20) kitabından ( , , harflerinin dıúında) verilmiútir. Metinde Kırım Tatar alfabesindeki harfler, söz konusu karúılıkları ile ( , , dıúında) ifade edilmiútir. - , - , - fonemlerinin yerine kullanılan bazı ünsüzlerin ve ünlülerin, zayıf ve yüksek sesle telâffuz edilen bazı ünlülerin üzerine “ ´ ” iúareti konulmuútur. /x/ harfi Kiril alfabesinde oldu÷u gibi verilmiútir (Mehman Musao÷lu).

/v/. úeklî olarak o ve u harfleri ile verilmektedir. /q/. /ú/ ve onlara paralel olarak tonlular: /g/. uç (üç’ten) ‘üç’ bol (böl’den) ‘bölmek’. ç. /ñ/. /ú/. bit yumurtası’). /f/. /d/. golova ‘baú’) /g/ ünsüzünü hatırlatmaktadır. /c/. /t/. /q/. /m/. /t/. /r/./ı/ fonemi telâffuzuna göre Rus dilinin vurgulu /a/ veya /o/ ünlülerine yakındır: pápa ‘baba’. çamur’ ve kir ‘gir’. /l/. /p/. /v/. cur. burada ÷. /m/. Burada zayıf söylenilen /i/ (i yazılır).q. /p/. /r/ ve paralel patlayıcı – di÷erleri. /z/. aúa÷ıdaki özelliklere. óko ‘göz’ sözcüklerinde. ñ. /k/. /n/. /ts/. Örne÷in. /s/. bo÷umlanmaya göre Güney Rus veya Ukrayna sözcüklerindeki (bogat ‘zengin’. /ñ/ ünsüzü ise bo÷umlanmaya göre Alman dilindeki Angst sözcü÷ündeki ng ses birleúmesine yakındır. /z/. muçe (müçe’den) ‘organ’. gayrimuntazam bir surette /c/ ünsüzünden sonra görülmektedir. /s/. (bkz. Ünsüzlerin tablosu aúa÷ıda verilmiútir. Kırım Tatarcasındaki bazı ünsüzler. /n/. /f/. Ön dudak ünlüleri (/ö/. /l/. /g/. /j/. /b/. /ts/ ve /úç/ ünsüzlerine yalnız Rus dilinden alınmıú alıntı sözcüklerde rastlanmaktadır. /y/. § 3. 2) Geniz: /÷/. Kuzey a÷ızlarında yaúlı kuúa÷ın dilinde bazen /h/ ünsüzüne de rastlanmaktadır. Aynı durum. /k/. küme’. Di÷er ünsüzler.(cür’den) ‘gitmek’. /çú/ **. /ç/. /x/. /q/ ünsüzü ise vakx sözcü÷ündeki kx ses birleúmesi ile karúılaútırılabilir. Kırım Tatarcasının ünsüzleri. /ö/ ve /ü/ fonemleri ise Alman dilindeki /ö/ fonemine (Köln) ve /ü/ fonemine (grün) yakındır. (Mehman Musao÷lu) ** . /g/ baúlangıç ve art damak patlayıcı ünsüzlerinden sonra yumuúak telâffuz edilmektedir. /p/. /d/. /÷/. bir bütün olarak telâffuz olunur ve øngiliz dilindeki John kelimesindeki j ünsüzüne yakındır. /÷/. bo÷umlanmaya göre vurgu altındaki ön pozisyonda Rus dilindeki uygun ünlülere yakındır. Ünsüzler aúa÷ıdaki fonemlerden oluúur: /b/. Adı geçen ünlüler. yani çifte belirtilere göre gruplara bölünür: 1) Tonsuz: /k/. /g/ ünsüzü. /c/. kir ‘pislik. /ç/. x harfleri ile verilmiútir. bo÷umlanmaya göre Rus dilindeki ünsüzlerin ünlüler arasındaki pozisyonuna yakındır. /ñ/. Güney a÷ızlarında tek bir fonem olarak ortaya çıkmaktadır. /y/. çú. sirke (mutfak sirkesi) ve sirke ‘bit sirkesi. /j/. /i/ foneminin bo÷umlanması sabit de÷ildir ve o iki fonetik varyantta gerçekleúmektedir: i’nin tam oluúumu. /m/. Geride kalan di÷er ünlüler. oz (öz’den) ‘kendi’. /c/ ünsüzü. /ü/) birinci hecede ve sözcük baúında /b/. Rus dilinde oldu÷u gibidir: kipa ‘yı÷ın.

çegertke ‘çayır çekirgesi. damaksıl olan ve damaksıl olmayan varyantlara sahiptir. Örne÷in. j ç c m n l r y Diúdudak k. bazen alıntıları. ú z. Ünlülerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: ølerleyici damak uyumu. aynı zamanda eklerin ço÷unlu÷unu içine almaktadır. hemen hemen Türk dilinin bütün sözcük tabanlarını ve biçimlerini. çırlak’ (damak ünlüleri). tolqunlamaq ‘dalgalanmak. Bu da sözcüklerde bütün ünlülerin birinci hecedeki ünlüye benzemesine ve gerek damak. q g. Aúa÷ıdakiler bu kuralın dıúında kalır: Bazı Öndil . ñ x Artdil ÷ Tablo 2: Ünsüzlerin Sınıflandırılması § 4. gerekse damaksıl olmayıúına ba÷lıdır.Ortadil Dudak Tonsuz Patlayıcı Tonlu Patlayıcı Tonsuz Sızıcı Tonlu Tonsuz Süreksizler Tonlu Patlayıcı G e n iz Sızıcı Titreyiúli Gırtlak p b t d f v s. heyecanlanmak’ (damaksıl olmayan ünlüler). Buna ba÷lı olarak eklerin ço÷unlu÷u.

sön-gün ‘sönme’. bilindi÷i gibi. ön seste patlayıcı ünsüzlerin (k~g. Damak ünsüzlerinin damaksıl olmayanlarla. tıñla. -maç). gizli. çabik ‘çabuk’ vb. -qun/-kün. fiilden isim yapım ekinde: -qın/-kin. Sıfat türetme eki (-day). tol yerinde kullanılır. ol. Komúu ünsüzler arasında çeúitli benzeúmeler bulunmaktadır. ikinci heceden ve yalnız dar ünlülerden ötesine gidemiyor.isim türetme ekleri (-daú. baú-ta vb. diñle-. ba÷lılık’. ba÷’. Örne÷in. sözcükler keme/kema. damak uyumunun baúta bulunması ile bir damak-dudak uyumu olarak birleúmektedir. úeerli ‘úehirli’. aynı zamanda baúlangıç hecesinde /ö/ ve /ü/ ünlüleri bulunan ve yumuúak telâffuz edilmeyen kök ve tabanlar. koy-lü ‘köylü’. Söz konusu benzeúme. Onun etkisi. Türkçe kökenli sözcüklerde. Birinci varyant sonuncu ünlü veya geniz ünsüzlerinden sonra. Alıntı kelimelerde benzeúme sık olarak gerileyici úeklinde olur.) ba÷ça’dan ‘bahçe. -çıq. çavke ‘alaca karga’. tonlulu÷a ve tonsuzlu÷a göre ünsüzlerin uyumunda ortaya çıkar. burun. Buna ba÷lı olarak. Krú. köl. bazı Türk kökenli gövdeler. yani kökenlerde kelime baúı /r/ ve /l/ ünsüzleri kullanılmaz. Buna ba÷lı olarak sözcükte üç tane dudak ünlüsü bulunabilir: boy-sun-uv ‘tâbilik. Bunlar aúa÷ıdakilerdir: gemi. Arap ve Fars dillerinden birçok eski alınma. Örne÷in. t~d) tonlulu÷una (O÷uz grubunda) veya tonsuzlu÷una (Kıpçak grubunda) göre Kıpçak grubuna dâhildir. Her iki kural. uç-qun ‘kıvılcım’. yani dudak uyumuna göre eklerde varyantların sayısı artmaktadır. -÷ın/-gin/-÷un/-gün vb. Ünsüzlerdeki Temel Sesbilgisi Kuralları: Kırım Tatarcası. yalnız birinci hecede bulunur. Buna ra÷men adı geçen dilde O÷uz unsurları da vardır. Geniú dudak ünlüleri. tört. Bazı eklerde yalnız dudak ünlüleri bulunur. boynuz. baxça (Fars. bocek (böcek’ten). utü (ütü’den) ‘ütü’. Ünsüzler (geniz ünsüzlerinin dıúında) sözcük sonunda tonsuz olabilir. dol-. Örne÷in. /b/ baúlangıç ünsüzünün (O÷uz) ~/m/ (Kıpçak) yerine kullanımı: biñ. yan-÷ın ‘yangın’. vb. - . § 5. boyun. Bunlardan daha düzenli olanı. bas-qın. Buna göre alıntı kelimelerde sonda bulunan tonlu ünsüzler tonsuzlaúır. bazı eklerin sayısını sekize kadar çıkarır. hemen hemen her zaman tonlu ve tonsuz ünsüzlerin varyantları bulunmaktadır. oda-da. baúlangıç tonsuz ünsüzlerin tonlu ünsüzlerle de÷iúimi. Damak uyumu çerçevesinde sıkı olarak dudak uyumu da bulunmaktadır. zapt (Arap) zabt’dan ‘iúgal’. kurek (kürek’ten) ‘kürek bel’.fiil úekli de O÷uz grubuna dahildir. Bu durumun etkisi ile baúlangıç sesi patlayıcı ünsüzlerden oluúan eklerde. Rus dilinde birçok yeni alınma. ‘böcek’. Örne÷in. dudak ünsüzlerinin dudaksıl olmayanlarla. ikinci varyant ise tonsuz ünsüzlerden sonra kullanılmaktadır. Örne÷in. dört. ilerleyici ve gerileyici biçimde olur. kes-kin. kizli. gol ‘göl’.

lozunuk ‘slogan’. birinci hecenin sonunda. ustol ‘masa’. sondaki ünsüzlerde tonlulaúmanın yerine getirilmesi. çobanlar’dan. añla-‘dan. bitiúik hecelerle mümkündür. Eylem biçimlerinde bile bazı tonsuz ünsüzlerde tonlulu÷un yayılımına e÷ilimli olan Kıpçak lehçelerinden ve özellikle Sibirya lehçelerinden farklı olarak. arslan. . Sözcü÷ün içinde ünsüzlerin herhangi bir birleúmesi.) sınf’ dan. 2) Damak ünlülerine komúu olan ünsüzlerin yumuúak telâffuz olunması. grup’. o zaman üç ünsüzün yan yana durması mümkündür: qurt-ga ‘yaúlı kadın’. rapor’ birigada~birgada ‘ekip. /ç/ sızıcı süreksizinin ve tonsuz ünsüzlerin tonlulaúmasında aúa÷ıdaki ayrımların farkında olmak gerekir: Eski Türkçeden gelme uzun ünlünün etkisi ile bir heceli isim kökenlerinde sondaki patlayıcının eski tonlulaúması. Ünlülerin ünsüzlere ve ünsüzlerin de ünlülere etkisi sonucunda aúa÷ıdaki durumlar ortaya çıkar: 1) Ünlüler arasında tonsuz patlayıcıların ve /ç/ süreksiz sesinin tonlulaúması. añna-.çan ekleri ve di÷er bazı ekler. ølerleyici geniz benzeúmesi: çoban-nar. sabır (Arap. baúlangıç tonlu ünsüzü olan varyantlara sahip de÷ildir. ‘aralık’. O÷uz Türkçelerine yakındır. bir heceli olmayan isim gövdelerinin sonunda /k/. silk. Aynı duruma konuúma dilinde ve diyalektlerde de rastlanmaktadır: dekabir ‘dekabr’ dan. takım. Bu belirtiye göre Kırım Tatar Lehçesi. pirsidatel ‘baúkan’. eski alıntı kelimeler: ıstakan ‘bardak’. 3) Gövdenin sonundaki ünsüze 4) ba÷lı olarak ekin damak veya damaksıl olmayan varyantlarının seçimi. alıntı kelimelerde. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç ünsüzlerinin arasında veya önünde bir ünlü ortaya çıkar (daha çok dar ünlüler) veya ünlünün zayıflaması ile metatez olayı olur ki. somut koúullarla kelimenin sonunda geniz+sızıcı seslerinin art arda gelmesi ile mümkündür: sırt. E÷er ilk iki ünsüz. Güney a÷ızlarının dıúında. O÷uz lehçeleri için ola÷an adların çerçevesinde tonlulaúmasının sınırlanması. ıspravka ‘bilgi. buna daha çok a÷ızlarda rastlanır.‘sıvıú-mak’ aúayt ‘yemek’. ters. Baúka birleúmelerde (alıntılarda) ise ünsüzlerin arasına bir ayrıútırıcı dar ünlü eklenir: sınıf (Arap. øki ünsüzün aynı hecede yan yana bulunması. üçüncü ünsüz ise komúu hecenin önünde olursa.) sabr’ dan. /q/ ünsüzlerinin tonlulaúması. Etimolojik olarak sözcük baúında birden fazla ünsüzün bulunması mümkün de÷ildir.

tek heceli olmayan gövdelerde geliúmekte olan bir süreçtir: qapaq-qapa÷ı-ı ‘onun kapa÷ı’.(Fars.) –úarab-ı ‘onun úarabı’. O zaman ikinci hecedeki dar ünlü. güyç) –kuç-ü ‘onun gücü’. spisok–spisog-i ‘onun listesi’. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerindeki bazı ünsüzler. Ancak istisnalar da bulunmaktadır: aç (<*a:ç) –aç-ı ‘aç’. Buna ra÷men adı geçen olay yazı dilinde kabullenilmemektedir: komür-komrü. Sondaki /k/. oyun-oynu. (u)sta. uç (<*u:ç) -ucu ‘onun sonu’. 6 . zevk-lı ‘neúeli’. bo÷az ‘bo÷az’) birleúir. /q/ ünsüzlerinin düzenli tonlulaúması ve sondaki /t/. /ç/ ünsüzlerinin ise daha az düzenli tonlulaúması. udarnik–udarnig-i ‘vurucu’ vb. vaqıtı.) – qanaat-len-. yumuúak telâffuz edilmektedir. oturuúuv’dan ‘toplantı’. ÷ damaksıl olmayan ünsüzlerle (qat ‘kat’. Ünlü-ünsüz uyumu. g ünsüzleri damak (keyik ‘av hayvanı’. Ünlülerin zayıflaması ve düúmesi. gemi) ve q. sık olarak dar olan iki heceli isimlerde görülmektedir. Dar ünlünün hecenin önünde veya ortasında düúmesi. muit-ı ‘onun ortamı’. koküsi. 7 A÷ızlarda zayıflamamıú biçimler de mevcuttur: burunı. ç. Bkz. Alıntı kelimelerin çekimlenmesinde kaybolmuú tonluluk yerine getirilmektedir: úarap (Arap. baa . Buna göre k. a÷aç–a÷ac-ı ‘onun a÷acı’. etimolojik olarak yumuúak telâffuz edilen /1/: sua (Arap. karúılaútır: Türkm.) barud-ı ‘onun barutu’. kuç (<*kü:ç. Buna göre ek ünlüsü düz olur.) –baa -de ‘ilkbaharda’. yaúına’dan ‘yıldırım çakması. p etimolojik ünsüzleri de saklanmaktadır: saqat–saqat-ı. br(i)gada. ilimi. Bu kural.Sözcüklerin çekimindeki eski uzunluklar tonlulaúmaya dahildir: at (<*a:t) –ad-ı ‘onun adı’. yaúna. barut (Arap. qap (<*qa:p) –qab-ı ‘onun kabı’6. tarih-ı ‘onun tarix-i’. Kırım Tatarcasında. bütün a÷ızlar için karakteristiktir: (i)laç ‘ilaç’. oturúuv.) – sualler ‘sorular’. ogüt-ogüdi ‘onun ö÷üdü’. koküs-koküsü ‘onun gö÷sü’>koksü.) vasıta’dan. qanaat (Arap. yani geniz ünsüzleri yanında (sızıcı. (ø)smail ‘øsmail’. koq (<*kö:k) –kok-ü/kok-ü ‘onun gö÷ü’. Bunlar. yukarıda adı geçen kuralların bozulmasına ba÷lıdır. boyunı. vertika –vertikaller. borç-borc-u (Sogd. k(i)rerim. qoyunı.) –vaqıt-te. (i)úte. akis-aksi7 vb. (u)rajay ‘ürün’. sözcü÷ün hece yapısı de÷iúmeksizin de gözükmektedir: Yazı dilinde vasta (Arap. úunu vurgulamak mümkündür: Sessizlerin damak uyumu bütün heceye ve sözcü÷e yayılmaktadır. bazen.) ‘onun borcu’ vb. ilâve olunmuú dar ünlü ile kullanılan alıntı kelimelerde de ortaya çıkar: ilim-i mi ‘onun ilmi’. parlamak’ vb. Seslerin damak-dudak uyumu üzerine önce söylenenleri buna ilâve ederek. patlayıcı ve sızıcı) düúer: burunburunu ‘onun burnu’ >burnu. yumuúak telâffuz edilmeyen sondaki ünsüzle. Vurgulu heceden önceki ünlünün düúmesi. Bunun yanında t. alıntı kelimelerin tabanlarına yayılmaz. vurgulu hecenin önünde. vaqıt (Arap. top –top-u vb.

almá ‘elma’ ve álma vs. 3) V + K(bu). (qart ‘yaúlı’. di÷er vurgusuz ünlülerden daha fazla vurguludur. Abd-u -Kerim’den). 5) K+V+G+P/S. yáñı. 6) K+V+K (qaú). yálıñız. S-sızıcı. záten. § 6..ú(i)úesi vb. ána ‘ona’ vb. son hecedeki ünlü yüksek sesle telâffuz edilir. P-patlayıcı. Ayrı hecelerdeki seslerin kaynaúmasına örnek olarak aúa÷ıdakileri vermek mümkündür: alket-/apket. V+S+P (ast ‘aúa÷ı. ùEKøL BøLGøSø § 7. yañí’dan ‘yeni’. K-ünsüz. Ço÷ulluk kategorisi. K+K+V-Sonraki köken (Smail. Vurgu.(alıpket-’den). duy÷u+lar. . dilbilgisel bir rol de üstlenebilir: 1) Zarf: tèmiz ‘büsbütün’. Apselám (Arap. temiz’ den. dáima ‘her zaman’ vb. Örne÷in. Hecenin ve Sözcü÷ün Sesbilgisi Yapısı: Tek heceli kökenler: 1) V8 (o). yukarıda). yalníz’ dan ‘bir’. sonraki hecelerde de vurgusuzdur. Seslerin yer de÷iútirimi: eçki (keçi’den). 2) V +K(al-). taban’). 4) V+G+P/S. Pârtiya ‘parti’. Sözcük vurgusu: Tek bir sözcükte. edatlar: -çı. -lar/-ler eki ile ifade edilir. -ıca. da vb. 2) Baúka sözcük öbekleri: arqadaúím ‘benim arkadaúım’ ve arqadáúım ve ‘ben arkadaúım’. yuqu (uyqu’dan). ço÷ulluk ve topluluk bildirir: ev+ler. øsmin ço÷ulluk. Alıntı kelimelerde ise baúlangıç vurgusu saklanmaktadır. Apkerim (Arap. Abd-u -Selám’dan). ásla. Vurgusuzlar: Kiúi ekleri. tars ‘gürültünün ses taklidi’). Kırım Tatarcasında 11 sözcük bölü÷ü vardır. G-geniz. Etrevi ‘biri. (ant). udárnik ‘en iyi çalıúan iúçi’. Vurgulu heceden önceki ve sonraki heceler ise daha zayıf telâffuz edilir. ad durum. iyelik ve yüklem olabilme özelliklerine sahip olan dilbilgisel kategorileri vardır. birileri’. Çok heceli sözcüklerde ilk hecedeki ünlü. kre/rim Bkz. vurgusuz olan eylemin olumsuzluk –ma/–me eklerinden sonra. zamirlerde mína (iúte). berecegim ‘verecek oldu÷um’ ve berecègim ‘ben verecem’. mendè ve mèn de. -day. Arap. \LJtrmi. arába. -lar eki olmaksızın isim tabanı. tek bir eúyayı ve 8 V-ünlü..

-tan/-ten øsimler ço÷ulda da adı geçen örneklere göre çekimlenmektedirler. temel sözcü÷e veya ço÷ul eki ile kullanılan gövdeye eklenebilen aúa÷ıdaki eklere sahiptir. örne÷in alma÷a ‘almaya’. Ekler Yalın durum ølgi durumu -nıñ/-niñ Örnekler taú. -÷a/-ge Yükleme durumu -nı/-ni Bulunma durumu -da/-de. ço÷ulluk ve sayı eklerine ad durum eklerinin eklenmesi ile oluúmaktadır. -ları/-leri Ço÷ul -mız/-miz (oda-mız) -ñız/-ñiz (oda-ñız) -sı/-si. gerek temel sözcü÷e eklenmiú iyelik. tepe-de taú-tan. Bu biçimler. Burada bazen bir –a çıkması (türemesi) da kullanılır: ølyas-alar ‘ølyas ve onun çevresi’. tepe-ni taú-ta. aynı zamanda çift organları ifade eder: ayvan ‘hayvan’. -lar eki onların bollu÷unu ifade eder: qar-lar. Sayısız eúyalar ve olaylar adlandırıldı÷ında. Tekil Ünlü ile biten gövdelerde I. tepe taú-nıñ. tepe-den Yönelme durumu -qa/-ke. tepe-niñ taú-qa. Ad durum kategorisi: 6 biçimi içermektedir. ùahıs: -ıñ/-iñ (aú-ıñ) III. -ta/-te Çıkma durumu -dan/-den. ùahıs: -ñ (oda-ñ) III. Dilbilgisel kiúi iyelik kategorisi. ùahıs: -sı/-si (oda-sı) Ünsüz ile biten gövdelerde I. mekke yerine ise -mege kullanılır.onun bütün sınıfını. ùahıs: -ı/-i (aú-ı) -ımız/-imiz (aú-ımız) -ıñız/-iñiz (aú-ıñız) -ı/-i. gerek temel sözcü÷e. Özel isimlerde ise -lar onların çevresini ifade etmektedir: Asan-lar ‘Asan ve onun çevresi’ (ailesi veya arkadaúları). ùahıs: -m (oda-m) II. ya÷murlar. -ları/-leri (oda-sı/oda-ları) . Ancak mastar yönelme durumunda bir istisnalık oluúturur: -maqqa yerine -ma÷a. ùahıs: -ım/-im (aú-ım) II. ko ‘göz’. tepe-ge taú-nı.

baba-sı-n-dan. yüklem kategorisine dâhil edilebilir. tuz’dan. Burada birinci ve ikinci kiúi iyelik ekleri düúebilir: köyüñüz veya siziñ kóy ‘sizin köy’... -cı/-çı/. Akraba ve vücut organ adları. sat-’dan. iú anlamı – oca-lıq ‘hocalık’ oca’ dan. aúa÷ıdaki en çok kullanılan sözcük türetme eklerine sahiptir: 1) Adlardan ad türeten ekler: -lıq/.: Co÷rafî adlardan yapılan sakinlerin adları anlamı: koy-lü ‘köylü’ koy’ den. a÷ız’dan.. faaliyet esnasına göre iú. iyelik ekleri ile kullanılır: ana-sı ‘onun anası’.: Belli bir e÷ilim...(aú-ı. tayin etme. meslek anlamlarını ifade etme vb. görevlendirme anlamı – a÷ız-lıq. atama. Onun çekimlenmesi ise eylem bölümünde ele alınmaktadır. fikir-leriñe ‘senin görüúlerine’.cı/-çı eki ile aynı anlamda satıcı. -lı/. Yalta-lı. sık olarak kısa bir biçimde kullanırlar: baba-sın ‘onun babası’. 2) Eylemlerden isim türeten ekler: -(y)ıcı/-(y)ici. -(a)mamazlıq/-(e)memezlik: Hareketin olumsuz adlandırılması anlamı. meslek. kiúide ad durum eklerinden önce bir n ünsüzü de eklenmektedir: baba-sı-n-a.. kiúi iyelik úeklinin yükleme ad durumu.. a÷aç’tan. odun’ dan. III. -çıq/. Birinci ve ikinci kiúi eklerine sahip olan yönelme durumunun dıúında iyelik úekilleri. sevgi anlamı: -odun-çıq. iyelik eklerinden sonra da kullanılabilir: babam-lar ‘baba tarafından akrabalar’. .: Küçültme. baúka bir biçimi de -a ünlüsünün eklenmesiyle: kardaú-ıñ-a-lar ‘senin kardeúlerin’ (çevresi ile birlikte). . Sözcük türetme: øsimler. Yüklem olarak kullanılan isim. adı geçen úemaya göre çekimlenir: -a/-e baba-m-a. III.: oduncı ‘oduncu’.. Akrabalara hitap edilirken iyelik eki düúebilir: Baba! Güney a÷ızlarında ismin ço÷ulu. görev. baba-sı-n-da. eúyaları saklama adlarından depo anlamı – tuz-luq. a÷zım ‘benim a÷zım’. aú-ları) øyelik biçimindeki isimler sık olarak ilgi durumundaki uygun kiúi zamirleri ile de kullanılır.: Eklendi÷i ismin bollu÷unu bildiren yer adları anlamında – a÷açlıq.

ora’ dan.. yaú’.. 2) Deyimlerden (tabirlerden): balqurt ‘arı’ (harfiyen. Örne÷in... Söz birleúmeleri –tamlamalar– bölümü).. tim-tik.. yaman sıfatları veya onların birleúmesinin yardımı ile ifade edilir: pek (veya çoq/yaman) buyuk ‘çok büyük’ (karúılaútırma dereceleri türemiú úekilleri üzerine bkz.. –accı–caraq ‘biraz acı’. “verilerden oluúan” anlamlarını bildiren türemiúleri yapar. qıç. soy’ dan. keç-it. aynı bir anlayıúa ait olan kiúiyi ifade eden anlamı ile. renk bildiren -kog-ültüm ‘mavimtırak’. isim yerine kullanılabilir ve dilbilgisel isim kategorilerini kabullenir. beyaz kase). -caraq/-cerek.. ora-q.. -qı/-÷ı/.. eúya silah. aq-ın. * . hareketin taúıyıcısı anlamı ile.. Analitik isimler aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Unsurları eú anlamlı ve zıt anlamlı iliúkilerde olabilen ikili birleúmelerden: çanak-çölmek (<çömlek) ‘kap kacak’. ‘nem’. -t.. 2) Alâmetin bütünlü÷ü anlamını ifade eden sıfatlar. -lı. anlaúmamazlıq. § 8.: øsimlerden ve söz birleúmelerinden “sahip olan”.. anlaú-’ dan. küçültme eki -aq/-eq yolaq ‘úerit. sonuç. Nitelik alâmetinin çok oldu÷u güçlendirici pek edatı ve çoq. Fonksiyona göre isim olma durumu (Okkozional substantif)*: Bütün isim olmayan sözcük öbekleri. isimlerden farklıdır: 1) -ca/-ce. kuz-lük ‘son bahar için göz önünde bulundurulan’.. Eylem tabanlarından: -qı/-ıq/. örne÷in. Az kullanılan ekler: Adlardan isim türetme ekleri: -daú aynı bir kökene. aqbardaq ‘kardelen çiçe÷i’ (harfiyen. çizgi’ yol’dan vs. keç’ten. -ın.. dım-lı ‘nemli.. sıfatın ilk hecesinin tekrarı ve bu hecenin sonundaki ünsüzün de÷iúimi ile oluúur: apaydın ‘çok açık’. kiparisli (úeñ alleyalar) ‘(úen park yolları) uzun kavak ve selvi a÷açları ile çevrili’..... qur’dan . bal kurtçu÷u). dım’dan .. -ça/-çe ekleri: Alâmetin bütün olmayıúını ifade eder –accıca ‘yeterince acı’. beú saatlıq iú. Sıfat.. kur-÷an ‘büyük tepe’. Sözcük türetme: Sık kullanılan ekler: 1) øsim tabanlarından: -lıq.tükenmemezlik ‘tüketilmezlik’ tüken-’ den. vs. yüksek selibi. soydaú. aq’tan.. qanı/-÷an. “kendinde birleútiren”. -ı/-i.. yüksek Türkçede sıfat veya zarf olarak da kullanılan isimler kastedilmektedir (Mehman Musao÷lu). yer.. -ıltım (4 varyantta).: hesabı yapılmak anlamını ifade eder. ad.

baba ve iki o÷ul. -(a)vuq. -çıq. aúıq-’tan ‘acele etmek’.: Yerleúme... nıñki eki. -çıq. -qır/-kir. -nıñki. yalınayaq. otkür ‘keskin’.. (-çaq ekinin anlamı ve bunun yanında alâmetin durumu). ‘kısa’. 2) Eylem tabanlarından: -(y)ıcı/-(y)ici/-(y)ucı/-(y)uci– nitelik. qara’dan. -k..: –lı Topluluk anlamı ile –babalı o÷ul-lı (eki koylü).. Az kullanılan ekler: a) øsim tabanlarından -ki/-qı (zaman ve yer anlamı): dün-ki ‘dünkü’ dün’den. qara-qara (bulutlar).. -÷aq. b) øsim (eylem) tabanlarından -çan/-çen (vasıf anlamı): aúıq-çan ‘aceleci.. yapım eklerinden farklı olarak zamirlere.: Özel bir anlamı: sessiz. -q. ‘küçük’. qısqa’ dan. -sız.. onun derece derece inme yahut kalkmasını ve bollu÷unu ifade eder. Örne÷in. -q ünsüzleri adı geçen ekten önce düúer) kuçük’den. Bu tür sıfatlar. -day (sesbilgisel varyantları olmaksızın) ekleri de çekimyapım eklerine dahil edilebilir. kiparis’den. yetenek. meyil anlamı): maqtançaq ‘övün÷en’ maqtan-’dan ‘övünmek’. -aq. Eú anlamlı ve zıt anlamlı ikilemeli birleúmeler: yañı-eski ‘yeni ve eski’. yan÷ır-avuq ‘çınlayan’. ses’ ten. qaq. -÷ın/-gin vs.. -ı. -daki. alâmetin çoklu÷unu. yaúav-çan ‘diri. Adı geçen ekler. . sez-gir ‘hassas. -÷ır/-gir. c) Eylem tabanlarından -çaq/-çek (vasıf... qarlı-buzlu (tepeler). duygulu’. -iñ... sempati anlamı ifade eder. Deyimler: açko ‘açgöz’. ‘yaúam’.) deki (úarait) ‘benim. -lı. yetenek anlamı ifade eder: bo÷-ucı ‘bo÷ucu’ bo÷-’dan ‘bo÷mak’. senin. -ek. herhangi bir isme ve onların iyelik úekillerine eklenebilir. Analitik sıfat úekillerinden aynı bir sözcü÷ün tekrarı ile yapılan türü göstermek mümkündür. kuçü(k) -çik (gövdedeki -k. sizin-ki-n-de (-ki hâl ekinden önce n ünsüzünü alır) de az degil. Örne÷in.. qısqa-çıq ‘kısacık’.. konuúma sırasında sözü geçen eúyanın baúka birisinin oldu÷unu ifade eder. tıú-qı ‘dıú’ tıú’dan. canlı’ yaúav’dan. -imiz vs.selibi. hızlı’. örne÷in. -daki eki eúyanın yerinin alâmetini ifade eder: ev(-im. -qın/-kin.. Bizim ev(imiz)de kop xalq otura..

bir-eki söyleúmek ‘birisi ile biraz konuúmak’. Belirticiden sonra kullanılarak onun mantıkî ayrıcalı÷ını ifade eder: qart bir adam ‘ihtiyar bir adam’. -day eki. Örne÷in. -(ı/u)ncı. eki biñ vs. altı. on. yetmiú. dört. sondaki sayıya eklenir: uc yu qırq yedi-úer. eki. doquz. adı geçen kelimeye yakın anlamda yarı sözcü÷ü (tamlanan fonksiyonunda) kullanılır: bereketniñ yarısı ‘mahsulun yarısı’. qırq.) baba gibi. -sı vs. zaman bildiren adlardan: saatlerce ‘saatlerce’. biñlerce (seyirci) ‘binlerce seyirci’. kaçıncı? ‘kaçıncı?’. elli. yu . onun vs. Bunun yanında zamana. -(i/ü)nci eklerinin sondaki sayı unsuruna eklenmesiyle yapılır: eki yu altı-ncı. bütün derecelerde derecelerin sayılarının adlandırılması: dörder yu . Asıl sayılar çekimlenebilir. baba (-m. Türemiúler isimleútikçe -larca’nın yerine çok kelimesi ile kullanılan analitik ifade geçer: çoq biñler. -ñ. uç. yedi. yarı ölü yarı diri’. otuz. asıl sayılardan -av/-ev eki ile oluúur: ek(i)-ev .on beúer buçuq. yarım kelimesi ile ifade edilir: yarım saat. Sıra sayıları. -larca/-lerce ekleri. Kesir sayıları. aynı zamanda yarım-úar.. yü -yü . altı-úar. sondaki sesi ünsüz olan asıl sayılarına -ar/er. Asıl sayılarda ‘yarım’ kelimesi buçuq sözcü÷ü ile ifade edilir: dört buçuq ‘dört buçuk’. sondaki sesi ünlü olan asıl sayılarına ise -úar/-úer eklerinin eklenmesi ile yapılır: bir-er. asır-larca ‘asırlarca’. asıl sayılar isimleúe de bilir: onlar.bizim’ vs. paydalardan (bulunma ad durumunda olan) ve sayılardan (yalın durumda olan) yapılar: beú-te uç. Topluluk bildiren sayılar. seksen. derece adlarından sayı sıfatları yapar: on-larca (defa). sekiz. Sayı: Asıl sayılar: bir. § 9. mecâzi anlamda ise tamlayan olarak kullanılır: yarı olü ‘ölümcül. altmıú. yaú derecesine. biñ. iyelik eklerini alarak ço÷ulluk anlamını ifade eder: ekisi. birday ‘aynı’. buçuksuz sayıların tümünde buçuk sayısı ile: eki yü . doksan. benzeyiúe göre ortaya çıkan alâmeti ifade eder. hesaba göre belirlenen sayı türleri de adı geçen eklerin yardımı ile ortaya çıkar: ilk-inci ‘birinci’. on bir. Analitik úekil ise aúa÷ıdaki úekilde oluúur: beú-beú. beú. eki ayttım ‘ben ona iki kez söyledim’. yigirmi. on eki vs. Herhangi bir úeyin yarısı. Birleúik sayılarda ek.) day ‘gibi’ (benim. Bir sayısı ayrıca belirsizli÷i ifade eder: bir qart ‘bir ihtiyar’. Bölme (ayrıútırıcı) sayıları. beú yu vs. Bir kelimesinin baúka kullanım hâlleri de bulunmaktadır: bir ayttım. soñ-uncı ‘sondaki’ ortancı ‘ortanca’. senin.

mına bu (daha az buna bu). siz. Genellikle ise bu anı göstermek için bu zamiri kullanılır: bu yıl. úoyle. o. bu-n-da. oyle (daha uzak. olar. bizim) ve birinci. aynı úemaya uygun olarak úu ve o zamirleri çekimlenir. Yakındaki durumu veya olayı göstermek için bu yerine úu kullanılır. sen. bu-nıñ. Hesap ifade eden belirsiz birimler. úu-nlar. iyelik eki ile kullanılır ve çekimlenir: Yalın durum: oz-üm ‘ben kendim’. Birinci ve ikinci kiúi zamirlerinin ço÷ul biçimi. ana o. Ço÷ul: bu-n-lar. øúaret zamirleri: Bu. §10. belli . ana úu. Pratik olarak altı. ølgi durumu: oz-üm-niñ ‘kendimin’. tekil kiúi zamirinin ilgi ad durumu (menim. úahısta: oña). úu. eki sürü sı÷ır. isimlerin genel úemasına göre ortaya çıkar. mınavı (<mına bu) ve anavı. øúaret zamirlerine aynı zamanda aúa÷ıdakiler de dâhil edilir: mın-a. bu-nı. oz-üñ-niñ-ki vs. Ne içün iúini taúlap kettiñ? Saña onı kim ayttı? (Niçin iúini bırakıp gittin? Saña onu kim dedi?) Bu ve úu zamirleri anlamsal olarak birbirine yakındır: Bu veya úu. tekil III. Bu zamir. úu daqiqa(sı). uç-ev ‘üç kiúi’. an-a ve türemiú olarak. Çekimleme úeması: bu. ikinci. sobstvennıy’ kelimesinin anlamına uygundur: o elimnen ‘kendi elimle’.‘iki kiúi’. tekil II. Dönüúlü o ‘kendi’ zamiri. Örne÷in. kısa olarak ise. ikinci kiúide ise saygıyla hitap etmeyi de ifade eden biçimlere sahiptir. Yönelme durumu: oz-üm-e ‘kendime’ vs. ikilemeli olarak verilir: deste deste gul. Kiúi zamirlerinin çekimlenmesi. belirtici fonksiyonunda Rus dilindeki ‘sad. üçüncü kiúilerin tekili yönelme ad durumunda bir istisna oluúturur (tekil I. bu-ña. o. Hesap ifade eden birimler (numaralanma sözcükleri) ölçü adları fonksiyonunda kullanılır: elli baú qoyun. aynı zamanda bizler ve sizler úeklinde de kullanılarak birden çok kiúinin bulundu÷unu. Yalnız I. Sıfat anlamlı iúaret zamirleri: boyle. biz. o-lar. Zamir: Kiúi gösterenler: Men. anav (<ana bu) úekilleri de aynı anlamda kullanılır. yedi sayılarına kadar adı geçen ek. úahısta: maña. bu-n-dan. ço÷unlukla iyelik eki ile kullanılır: uçevi ‘onların üçü. onlardan üçü’. úahısta: saña. -ki morfemi ile kullanılan ilgi ad durumunun isimleúen úekilleri: oz-ümniñ-ki.

Soru zamirleri: kim. ço÷ul iyelik eklerini alarak çekimlenir: “epi-miz” ‘hepimiz’. -den).. gerek sıfat fonksiyonunda kullanılır: episi seniñ gibi ‘hepsi senin gibi’ ve episi balalar ‘bütün çocuklar’. neday ‘nasıl’. episi ‘onlar.-da. Di÷er sıfat fonksiyonunda kullanılan zamirler.. Belirsiz zamirler: a) øsimleúen: biri(si). olumsuz (at-ma-) biçimlerinde ortaya çıkar. kimdir ‘herhangi biri’.. Belirtme (sıfat) zamirleri: ep ‘hep’ alay. kimisi. ølgi zamiri fonksiyonunda da soru zamirlerinin aynısı. kim. iyelik eklerini alabilir ve çekimlenir. Buna ba÷lı olarak.. b) Sıfatlaúan: bazı. birevsi) ‘biri’. -nı.yardımcı eylemi ve yukarıda adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli ile (ata bil-) oluúur. Belgisiz ayırma zamirleri: kimi. ne. boyle-úoyle. nasıldır/nedaydır ‘bilinmeyen bir úekilde’. ve ona uygun. onların hepsi’. kim-isi?. nedir ‘her neyse’. -a. -de.. iç kimse//iç birisi//iç bir kimse ‘hiç kimse’.olmayan veya söz konusu olmuú). Ep zamiri. ilgi anlamında kullanılır: kim olsa olsın. gerek iyelik ekleri ile. qaçar. Episi zamiri gerek isim. kimdir. -ne). epiñiz. Ne zamiri alâmetin ölçüsü anlamını da ifade eder: ne taze ot. er ‘her’. birev(i) (konuúma. hem çekimlenebilir. Olumsuz zamirler: iç ‘hiç’. angi ‘hangi’. bir kimse-ñ vs.. bil. er bir ‘her bir’. Bütün bu úekiller.. kiúi ve süreklilik kategorilerine sahiptir. -ni. boyleliknen ‘böylece’. qaç. ne-si? vs. -dan). Eylem: Tarz. ne. ‘hangisi’. kimimizdir ‘bizden birisi’ vs.. § 11. ‘iç bir úey’. qaysı ve qaçıncı zamirleri. Eylemin tarz kategorisi onun olumlu (at-). tüm’. qaysı-(-nıñ. butün. qaçıncı.. bazı zamirinin isimleúmesi: bazı-mız. kimiñdir. -e. zaman. . nasıl. qaysımız (-nıñ.. biri. Ep úekli tümleç fonksiyonunda da kullanılır: o ep iñley ‘o hep inliyor’. cümle (eski) ‘bütün. angi. kip. Türemiú: boyle-ce. bazı-ları. gerek iyelik ekleri olmaksızın kullanılır: bir kim-sem. nedir. bir kimse ‘hiç kimse’. eylemin olabilirlik/muktedir olmak biçimi. kimgedir. biri.. angimiz (-niñ. qaysı. Çekimleme úeması: angi (-niñ. hem de iyelik eklerini alabilir: kim-im? kim-i?.. Burada da çekimleme biri/bir kimse kelimelerindeki úemaya göre olur. angi-miz/qaysı-mız? Bu durum di÷er kiúilerde de böyledir. -na) vs. oyle-ce.

úahıs: -ñ III. úahıs: –ayım/-e-yim (al-a-yım) II. Di÷er çekimlenen úekillere ise birinci tipin biçimleri eklenir. Tekil I. úahıs: -(ı)m/-(i)m II. bildirme kipinin geçmiú zaman ve úart kipinin zaman gövdelerine eklenmektedir.Eylemin tarz kategorisine ba÷lı olabilirsizlik biçimi ise üç varyanta sahiptir: 1) Adı geçen eylemin -(ı)p ulaç úekli+olma-. 2) Adı geçen eylemin -a/-e/-y ulaç úekli+alma-. Biçim I. Kırım Tatarcasında 5 eylem kipi vardır ve bildirme kipinin dıúında onların her biri kendi eklerine sahiptir. Kiúi kategorisi. usûlen dâhil oldu÷u yüklemlik (yüklem fonksiyonunda kulanım úekilleri olarak biliniyor) kategorisi ile uygun düúer.‘atamıyor’? ùahıs kategorisi iki úekle sahiptir: Tekil I. úahıs: . Biçim I. úahıs: -(al) III. -sıñız/-siñiz -lar/-ler Ço÷ul økinci tipin biçimleri. úahıs: -q/-k -ñız/-ñiz -lar/-ler -(ı)ımız/-(i)miz -sız/-siz. degil edatının ve yüklem eklerinin. siz oca de÷ilsiñiz vs. yani kiúi eklerinin yardımı ile yapılır: men oca degilim ‘Ben hoca de÷ilim’. Yüklemlik kategorisinin olumsuzluk úekli. 3) -(y)ama-/-(y)eme eki ile. úahıs: -sıñ/-siñ III. eylem tabanından oluúur ve çekimleme tablosunda ikinci kiúi tekili ifade eder. Eylemin emir kipi di÷er bütün kipler ve zamanlar gibi. örne÷in: atıp olma -//ata alma -(daha çok birleúik úekilde atalma)//atama. úahıs: -m II.úahıs: -sın/(al-sın) Ço÷ul -a-yıq/-e-yiq (al-a-yıq) -(ı)ñız/-(i)ñiz (al-ıñız) -sınlar/-sinler (al-sınlar) .ø II.

. iste-y-si(ñi)z al-a-lar. øsmail geliyor’. 2) -ıp/-ip (sınırlı hareket için). -a/-e/-y (sınırı göstermeden yapılan bir hareket için) + yat yardımcı eylemi: +tañ a÷ara//+tañ a÷arıp yat-a ‘gün a÷armak üzere’. øste÷i ve ça÷ırıúı güçlendirmek için II. Geniú zaman temel eki -(a)r/-(e)r. ol-. økinci úekli øngilizcedeki present continuous tense biçimine yakındır.. Özel durumları ifade etmek için desene (de ‘söyle’) ‘söyleyin Allah aúkına’ kullanılır. bar. Geniú zaman (veya úimdiki-gelecek zaman) konuúan açısından önceki hareketin besbelli oldu÷unu. II. Ana Smail kele yatır ‘øúte. aynı zamanda sürecin kurallara uygun. uslûbî bir olgu olmakla birlikte. dar kaynaútırıcı sese sahiptir. Eylemin bütün úekillerinde soru úekli. ber-. iste-y Ço÷ul al-a-mız iste-y-miz al-a-sı(ñı)z. úahıs: al-a. Çekimleme: Tekil I. kiúi -çı/-çi veya -sa/-se edatları ile. bunun yanında -sana/-sene edatı ile.) gibi tek heceli eylemler -(ı)r. Tekil I. III. úahıs: almaqtasıñ. úahıs: almaqta-m ‘alıyorum’.vs. Di÷er tarzlardan da eylemin emir kipi gösterilen úema üzere oluúur. úahıs: almaqta vs. -maqta/-mekte úimdiki zaman úekli. iste-y-siñ III. genellikle gazete ve resmî yazılarda kullanılır. Olumsuz úekil de adı geçen úemaya göre oluúur: al-ma-y-ım. al-ma-y-sıñ vs. mı edatının kiúi úeklinin sonuna eklenmesi ile yapılır: alayımmı. Bildirme Kipi ùimdiki ve gelecek zaman úekilleri: ùimdiki zamanın iki úekli vardır: 1) -a/-e/-y (-y ünlü ile biten eylemlerde kullanılır). (al-. qal-çı ‘kal’. úahıs: al-a-sıñ. úahıs: ala-m ‘ben alıyorum’ iste-y-im ‘ben istiyorum’ II. .Olumsuzluk úekli de aynı úema üzere oluúmaktadır. almayıqmı vs. sık olarak alıúılmıú veya daimî bir hareketi ifade eden geniú zaman gibi kullanılır. qalsa(úunı) ‘sen de kalsaydın’. ba÷lı ve alıúılmıú oldu÷unu ifade eder. yatsana kullanılabilir. iste-y-ler ùimdiki zaman.

Olumsuz úekil: al-ma-y-ca÷-ım. Tekil I. Aynı úemaya göre sondaki ünlü ile kullanılan eylemler çekimlenir: men dinleyceg-im vs. úahıs: al-acaq Ço÷ul al-acaq-mız al-acaq-sı(ñı)z al-acaq-(lar) Birinci tekil kiúi -ı/-i ünlülerinden önce sondaki -q veya -k sesi tonlulaúır. úahıs: almaz-sıñ III. Gelecek zaman. úahıs: alır-ım II. ecek/-ycek ekinin yardımı ile oluúur. geçmiú zamanda isim soylu yüklemin .Tekil I. al-ma-y-cak-sıñ vs. (Herhangi bir sübjektif tarz nüansları olmaksızın): Tekil I. úahıs: al-acaq-sın III. úahıs: alır Ço÷ul alır-mız alır-sı(ñı)z alır-(lar) Olumsuz úekil -maz/-mez úekline sahiptir ve aúa÷ıdaki biçimde çekimlenir: Tekil I. úahıs: aldı Ço÷ul aldı-q aldı-ñız aldı-(lar) Olumsuz úekil de aynı úemaya göre yapılır. úahıs: aldı-m II.geçmiú zaman úekli. kesinlikle gelecekte yerine getirilecek bir hareketi ifade eder ve acak/-ycaq. úahıs: alma-m II. úahıs: alır-sıñ III. Eylemin e. úahıs: aldı-ñ III. úahıs: almaz Ço÷ul almaz-mız almaz-sı(ñı)z almaz-(lar) Birinci kiúi biçimdeki almaz-ım diyalekt úeklidir. úahıs: al-aca÷-ım II. Geçmiú zaman úekilleri -dı/-tı eki ile kullanılan geçmiú zaman geçmiúte yerine getirilmiú hareketi ifade eder.

alacaq ediñ vs. II. úahıs: al-÷an-ım ‘almıúım’ II. Belirtisiz imperfekt de aynı zamanda Rus dilindeki dilek kipine uygun düúer: Tekil I. úimdiki zaman tabanlarının yat+edi úekli ile birleúmesinden ibarettir: Tekil I.ú.ú. ö÷renilen geçmiú zaman tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır ve önceden veya di÷er geçmiú zamandaki hareketten önce yerine getirilen bir hareketi ifade eder. -qan/-ken ekleri ile ifade edilir. Çünkü onlar. úahıs: al-÷an-sıñ III. almaqta edim ‘Ben (o zaman) alıyordum.ú. ala yatır edim vs.ú. geçmiú zamanda (edi) geçmiú zaman tabanlarının e-yardımcı eylemi ile birleúmesinden oluúmuútur.ú. alır edim ‘alırdım’. geçmiúteki yerine getirilmesi icap eden veya yerine getirilmesine hazırlık hareketini ifade eder: Tekil I. olumsuzluk úekli.ú. ediñ. Tamamlanmamıú bir hareketi onun sonuçlarına veya bilgilere göre netice çıkarılarak ifade eder. birleúik kabul edilebilir. men . II. almaz ediñ vs. Ö÷renilen geçmiú zamanın hikâyesi. II. geniú zaman tabanı+edi úeklinde yapılamaktadır ve o. I. úahıs: al-÷an Ço÷ul al-÷an-mız al-÷an-sı(ñı)z al-÷an-(lar) Bildirme kipinin di÷er zamanları. Geçmiúte gelecek veya niyet anlamı. II. Ö÷renilen Geçmiú Zaman. -a+edi úimdiki zaman tabanından oluúmakta ve dilde gösterilen. ú. -a edi úeklinin üslûbî paralel kullanılan úekli -maqta edi’ dir. Tekil I.ú. ala ediñ vs. edi vs. alır ediñ vs. almaqta ediñ vs. III. alacaq edim ‘Ben alacaktım’.ú. II.ba÷lamı olarak kullanılmaktadır. almaz edim. II. edim ‘ben oldum’. Belirtili úimdiki zaman hikâyesinin di÷er úekli. Tekil I. Örne÷in. Belirtili úimdiki zaman hikâyesi. aoristin olumsuz tabanından oluúmaktadır: Tekil I. ú.ú. Olumsuz úekil.ú. Tekil I. ala (olumsuz úekli almay) edim ‘Ben alıyordum. Teklik -I. -acaq+edi tabanlarının birleúmesinden oluúmaktadır ve bu úekil. geçmiúteki belli bir hareket anını ifade etmektedir.ú. alır ediñ vs. alır edim ‘Ben alırdım’.ú. almaycaq edim vs.ú. geçmiú zamana götürülmüú aoristin (geniú zaman tabanının) ifade ettti÷i anlama sahiptir. Tekil I. Belirtili úimdiki zamanın hikâyesi. II. gelecek zaman olumsuz tabanından yapılmaktadır: Tekil I. k.ú.

úudur (bina)’. ú. Tekil II.ú. zaman ve istek anlamlarına sahip olur: bir de baqsa (veya körse). aynı zamanda birleúik biçimde de ortaya çıkar: alsaydım. ú. Her iki zamanın olumsuzluk úekilleri. II. almasaydım vb. Çekim úeması: ùimdiki zaman –Tekil I. geçmiú zamanın olumsuz gövdesiyle yapılır.. Geçmiú zaman. geçmiú zamanın olumsuz tabanından yapılmaktadır. østek kipi. aldım edi ‘aldıydım’. úart anlamını ifade eder ve isim soylu kelimelerle. II. Olumsuzluk úekli. Tekil I.ú.yatqan edim. al-÷ay ediñ /al÷aydıñ vb. II.ú.ú. ùart kipinin tabanı. Örne÷in. al-sa-q vb. ú. sözcükbilimsel (leksikolojik) anlamı olan bütün sözcük öbeklerini ve eylemi içine almaktadır. al-sa-m.ú. økinci úekil (eken). Uzak geçmiúte vuku bulan bir hareketi ifade eder. bilgilerin tam olmayan gerçekli÷ini veya sonuçlara göre belirlenen bilgileri ifade eder. II. (sen) almalı-sıñ vs. ùart kipi.ú. -sa/-se ekiyle yapılır. ú. Olumsuzluk úekli. al-sa-ñ.ú. (men) almalı edim ‘almalıydım’. ne baqsın (veya körsün) ‘o baktı÷ında ne gördü’. ú. Ço÷ul I. genel úemaya göre gerçekleúmektedir. -dır úekli ile ortaya çıkan sübjektiflik pekiútirmenin kesinli÷ini veya kararsızlı÷ı ifade . Birinci úekil. Teklik I. Tekil II. kiplerden farklı olarak. Gereklilik Kipi: ùimdiki zaman için -malı/-meli ve geçmiú için -malı/meli edi belirtilerine sahiptir. Dil sistemindeki sübjektiflik. -÷ay/-gey eki + e eylem kiúi úekillerinin yardımı ile veya qaydı birleúik úeklinden yapılmaktadır. al-÷ay edim/al÷aydım ‘alaydım’. ú. Geçmiú zamanın olumlu ve olumsuz úekilleri. gerçek olmayan úartlı hareketi ifade eder. Tekil II. (men) almalı-m ‘ben almalıyım’. galiba.ú. ya kino÷a barsaq ‘ya sinemaya gitsek’. Olumsuzluk úekli: al-ma-÷ay edim/alma÷aydım vs. birden qapu qaqıldı ‘ben yatmıútım. Kerim mında olsa/ise ‘E÷er Kerim buradaysa’.ú. birden kapı vuruldu’. zaman tabanlarıyla ve kiplerle (emir ve úart kiplerinin dıúında) birleúir. Tekil I. (sen) almalı ediñ. ú. alsa edim ‘alsaydım’. Bu kipin úimdiki zamanı. geçmiú zaman. Sen koyge ketecek ekensiñ ‘Sen köye gitmeye (me÷er) hazırlanıyormuúsun’ vb. alsa. Biz ketmeli olsaq/isek. II. kip tabanı+edi úeklinde yapılmaktadır. ba÷ımsız olarak kullanıldı÷ında. aldıñ edi vb. Görülen geçmiú zamanın hikâyesi. III. alsa ediñ vb. Çekim úeması: Tekil I. Olumsuzluk úekilleri. Örne÷in. al÷an edim ‘almıútım’. “Poçta mına úu eken ‘Postahane. Geçmiú zaman: Tekil I. genel úemaya göre oluúmaktadır. al÷an ediñ vb. herhangi bir zamanda temel cümlenin yükleminin zamanına uygun olarak úartlı bir hareketi ifade eder. Adı geçen anlamsal dilbilgisel kategori olsa/ise. geçmiú zaman úahıs eki+edi’den oluúmaktadır. ùimdiki zaman Tekil I. -qay/-key. eken ve –dır/tır úekillerinde ortaya çıkar.

dalgalan– dalga’dan... -ıy-/-iy-. Qasım olmalı. ye-dir.isim’ vb.. Onlardan ikincisi yalnız aúa÷ıdaki úekillerde çekimlenir: Geniú zaman– Tekil I.‘ad koymak.ú. de÷il mi?’ vs. -sat/-set-. -an sıfat fiili: kerek-en ‘gereken’. Karakterin defalarca yapılan verimsiz úekilleri: -la-/-le.‘sallamak’. tarihî bakımdan da sözcük türetilmesinde uygulanarak. ad-a. Adı geçen eklerden ikinci ve üçüncüsü geçiúsiz eylem. Eylemin çatı ekleri. ùart kipinin úimdiki zaman tabanı+kerek úekli.. øsimlerden türemiú eylemlerden eklerle sözcük türetilmesi.. -la. -ar/-er-. kerekecegim ‘Ben gerek olaca÷ım’ vb. ite-kle. úay degilmi?’ ‘Sen galiba onlara gelmiúsindir.‘yönelmek. -÷ız-/-giz-. -dır eki.. Kerek sözcü÷ü ile oluúan terkip: mastar+kerek (bütün kiúilere göre) – çalıúmaq kerekmen (-im de÷il) ‘Ben çalıúmalıyım’ vb. -ar/-er. ö÷renilen geçmiú zaman: Sen oña kelgensiñdir. landır ve -laúdır iúlevli çok kullanılan eklerin yardımı ile yerine getirilmektedir. guzelleú– guzel’den vb. ÷ala-/-gele-.‘dinlemeye müsaade etmek’. Örne÷in. Buna uygun olarak olumsuz úekil de oluúmaktadır. -sa-/-se-/-sı-.. bkz. belli bir ölçüde de iúteúlik eylem çatısı tamamen geliúmiútir. Örne÷in. vb.– dög-mele.– ‘itekle-’. yollanmak’. Çatı úekillerinden dilbilgisel olarak kullanım sıklı÷ı olan ettirgenlik ve edilgenlik gibi eylem çatıları. -ay-/-ey-.. con-el. zor-uq.. adlarla ve bildirme kipinin bazı zamanları ile birleúir. Çok kullanılmayan ekler. kerekmem. içeri sok-’. diñle-t. olumlu eylem gövdelerine eklenmektedir.eder. di÷er gövdelerde.. kir-set. Kırım Tatar lehçesinde kerek ‘gerek. -lan.–siypa-la‘okúamak’. aqıy. kerekmezsiñ vb.ú.ú. baltala–balta’dan. mala-/mele. gelecek zaman– Tekil I. -ır-/-ir: iç-ir-. kerekirim ‘gerekiyorum’.‘çekiútirmek’. gereken’ sesteú sözcükleri bulunmaktadır. muhakkak bir olasılı÷ın verilmesi için kullanılır. kir-giz. zarurî.‘girmeye zorlamak’. -qala-/-kele-.‘yerleútirmek. geçiúsiz eylemlerden geçiúli eylem oluúturmuútur: qorq-ut- . 2) Çok kullanılmayan ekler: -qız-/-kiz-. lâzım’ ve kerek ‘gerekli. tart-qala. -dır-/-tır-. -n-/-t vb.. çaba’. kerekirsiñ vb. Örne÷in. -(ı)qla-/-(i)kle-. Eylemin ettirgen çatı ekleri. adlandırmak’ at’dan ‘ad. -(a)l-/-(e)l.‘fazlaca yorulmak’ zor’ dan ‘gayret.‘yemeye müsaade etmek’.. -a-/-e-/-ı-. Ses taklidi yapma ekleri: -qır. olumsuz úekli. -q-/-k-. di÷erleri ise geçiúli eylem yapar. úimdiki zaman: Suv qoyadır dep belledim ‘Belki su dolduruyorsun diye düúündüm’. Eylemin ettirgenlik çatısı aúa÷ıdaki eklere sahiptir: 1) Çok kullanılan ekler: -t. II.‘gözlerini kapamak’ aq ‘dan’ ‘göz akı’.sondaki sesi ünlü veya l olan gövdelerde (tek hecelilerin dıúında).

‘alma÷ı kabullenmek’ (ne ise). hızlı hareket ifade eden tep-in‘tepmek. Eylemin çatı eki ile oluúan birleúmeler aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin yapılmasını teúvik eden). -(ı)ú. Dönüúlü eylem çatısı. b) Daha önce baúlanmıú bir hareketin devam etmesi: -ıp+kel-. pasif baúla-n-.. nesne yalın ve yükleme ad durumlarında (hareketin objesi). ekinin yardımı ile ço÷u zaman karúılıklı anlamına sahip olan geçiúli eylemlerden ve ortaklaúa anlamına sahip olan geçiúsiz eylemlerden yapılmaktadır: bkz. kıç atmak’.‘yenmiú’ ve di÷er gövdelere ise -l eklenir: aç-ıl-. Edilgen eylem çatısı.‘yaúamı devam ettirmek’(anlatım anına göre). øúteúlik eylem çatısı. Birçok eylemler pasif anlama sahiptir: bula-ú-/bula-n-. yaúap kel. qısqara-/qısqarıp bar(gittikçe kısal-)‘kısalmak’.‘öpüú-’. 1) Harekete yakınlık: -a+yaz. sondaki sesi ünlü veya l ünsüzü olan eylemlerden: aúa-n. Dönüúlü ve edilgen eylem çatı eklerinin yardımı ile birçok pasif eylemler yapılır: at-ıl-.–az qalıp (az kaldı) ala yazdım ‘Ben nerdeyse alacaktım’. 2) Baúlangıç.‘öldür’ ol’den ‘ölmek’ vb. -ıp+otur-.‘tehdit etmek’ qorq’dan. yürümek’) ‘fazla yüründü’. tarafından kelimesi ile kullanılan nesne (hareketi yapan). 3) Hareketin gidiúi: a) Onun belli istikamette geliúimi: -a/-ıp+bar-. gerek geçiúli gerekse geçiúsiz eylemlerden yapılabilen úekillerde belirsiz bir úahsî hareketi ifade eder: Çoqça bar-ıl-dı (bar-‘tan ‘yürü. op-üú.vb. yüklem: Bu qarar ukümet tarafından qabul olundı.‘almaya baúla-’.‘korkutmak... ürkütmek’. ol-dür. il-iú. bazen de hızlı hareketi ifade eden eylemler yapar: Dönüúlü gizle-n-. Hareketin gerçekleúme anı ve úekilleri. Edilgen birleúme aúa÷ıdaki úemaya göre dizilir: Özne (hareketin hedefi). Edilgen eylem çatısı. -(ı)n eki ile yapılır: Adı geçen ek. Hareketin basamaklarını (safhaları) ifade eder. fazla olarak pasif eylem. yüklem: Men oña kereken cevapnı yazdırdım ‘Ben ona gereken cevabı yazdırdım’. kır-ıl-. daha az ise dönüúlü. nesne yönelme ad durumunda (hareketi yapan). qaç-ıú-. -a/-ıp ulacının yardımcı eylemlerle birleúimi aracılı÷ı ile ifade edilmektedir. qorq-uz. alıp otur.. aúa÷ıdaki eklerle kurulur: -(ı)n. . harekete hazırlık: -a/-ıp+baúla-: ala/alıp baúla.

2) Çabukluk: -ıp al-. aldatıp cur.‘devamlı yalan söyle’. ıp taúla-. Di÷er iki úekil ise iyelik ekleri ile birleúir ve iúini bilüv. hareketin tamamlanması ve baúka bir duruma geçiúi. hareketin kararlı bir onayı veya inkârını ifade eder: kor-gen-im bar ‘Evet. ‘bazen söylemek. oynap otur. ket- . -÷an/-gen. -yuqlap qal‘uyuya kalmak’.‘almak (her úeyi).) bar ‘var’. Bu úekil. alıp çıq.‘telâffuz etmek’. -qan-ı (-m. aytıp ciber.‘çekip çıkarmak’. -qan úekli. niteli÷ini ifade eder: aq-ar (suv). yoq sözcükleri ile birleúerek. Ortaç ekleri: -qan/-ken. 3) Bir defa yapılan hareket: -ıp+al-. sonucunu ve hedefini ifade eder ve iyelik eklerini kabullenir: yaz-÷an-ım ‘yazdı÷ım’. -ıp cur-. Ortaç ve eylemlik (mastar): Tam bir ortaç úekli olarak -r geniú zaman aoristi ortaya çıkmaktadır. hareketin yerine getirilmesini.c) Hareketin de÷iúmezli÷i veya daîmili÷i: -a/-ıp+tur-. -türtip al. -ıp ciber-. almak’. de÷il sözcü÷ü ile birlikte katî bir kasıtlı inkârı ifade eder: al-acak degilim ‘almayaca÷ım’.‘telâffuz etmek’. ortaç anlamında hareketin gelecekte olabilirli÷ini veya tahmin edildi÷ini ifade eder: ol-ma-ycak úey.‘oynaya durmak’. beklenmedik bir úekilde söyle-’. baqıp tur‘bakmaya devam et-‘. 4) Bir defa ve çok defa yapılan hareket: -a/-ıp+ber-. 6) Sükûnete geçiú (durum eylemlerinden): -a/-ıp+qal-.‘itmek’. -acak/ -ecek. -ma/-me ve -v/ -uv/-üv. -acak/-ecek ekleri ile yapılan úekiller ise gelecek zamana ait olan bir hareketi ifade eder: qaltecegimizni (qay etecegimizni’ den) bilmeymiz ‘biz ne yapaca÷ımızı bilmiyoruz’. -ala/alıp ber‘alıp ver-. kule bersin! ‘bırak gülmeye devam etsin!’. eylemli÷i oluúturur ve çekimlenebilir. 5) Hareketin tamamlanması: -ıp+bitir-. Bu úekiller. -yacak/ycek. aúa÷ıdakilerdir: maq/-mek. aynı zamanda yakın geçmiú zaman ortacı anlamına sahiptir: yaz-÷an ‘yazan’. Hareketin miktar niteli÷i: 1) Onun bütünlü÷ü: -ıp+çıq-. Birinci úekil. ala bitir. Hareketin adının aynı eylemlik (mastar) úekilleri. -acak/-ycak ortacı.‘almayı bitir’.(pasif eylemlerde) qıza ket. -n vb. -ıp otur-. kor-gen-im yoq ‘Evet ben görmedim’. öl-mez (qaramanlıq) ‘ölmez’ (kahramanlık). 4) Hareketin devam etmesi: -a+ber-. Adı geçen ortaç herhangi bir hareketin (durumun) özelli÷ini.‘sinirlenmek’ kız-’dan ‘kızmak’. ben gördüm’. qapın al. -a/-ıp+ket. aytıp taúla.

-ça/-çe. –r birleúik terkibi. açıq-tan. qandan/÷andan berli ‘. Birleúik terkipler.. -qan÷a/-kenge//-÷anga/-genge qadar. yer zarfı: -mın-da . § 12. -na/-ine: aqs-ine/ters-ine. acak/-ycak birleúik terkibi. onu söylerim’. -qanca/-kence. herhangi bir durumun de÷iútirilmesine hazırlık anını ifade eder: Sen ne yapacak bolasın? ‘Sen ne yapmaya hazırlanıyorsun?’. eklerinden türemiú ekler: -casına/ -cesine... -mayınca/-meyince. -çasına/-çesine (basit veya iyelikli úeklindeki adlardan türemiú). aynı zaman anlamında -dımı/-dimi úekli kullanılır. ‘o zaman’. Sözcükleúmiú úekiller: -layın/-leyin zaman zarfı. -÷anca/-gence ‘henüz de÷il’. -qanı/-keni//-÷anı/-geni kibi eklerinin ve ona eúanlamlı olan -(a)r-maz zarf-fiilinin yardımı ile ifade edilir. -(y)araqtan/-yerekten) kul-erek aytmaq ‘gülerek konuúmak’..: yaz-ın. çok defa veya uzun bir sürede yapılan hareketi ifade etmek için ortaya çıkar: laf ete ete qezmek. Çok kullanılan ekler: -ca/-ce. Olumsuz úekli. ol. Zarf. -y ikilemeli ulaç. çekim örne÷ine sahiptir. -qan..me-m üçün tipinde terkipler yapar vb. aqúam-layın ‘akúamleyin’.. hareketin sonuçlanmasına geçiúi ifade eder: Ne ko gen olsam. mence(sine) ‘bence’. bir-den. (-may/-mey olumsuzluk úekli. zaman hududu. qanca. -÷anda/gende ‘o zaman. Ulaç terkibi ve zaman ifadesi: qandan eve /burun ‘madan önce. 3) Zaman zarfı olarak kullanılan ulaç: -qanda/-kende. prensipçe. -acak/-ycak ortaç ekleri. -madan. tarz hareket zarfı anlamında. 2) Tarz hareket zarfı olarak kullanılan ulaç: -(y)araq/-(y)erek (Konuúma. kundüz-ler-i vs..eylemi ile birlikte kullanılarak hareket eden úahsın durumunun de÷iúikli÷ini ifade eden ‘birleúik terkipler’ yapar. zamana kadar’.’. -a/-e. semantika-ca ‘anlamsal’. onı aytam ‘Ben neyi gördüysem. dıktan beri’. -r.. daimî (veya alıúılmıú düzenli) bir duruma geçiúi ifade eder: Qartlıqta oqur yazar oldım ‘øhtiyarlıkta okur-yazar oldum’. -(a)r-maz/-mez olumsuzluk úekli. -qan soñ ‘dıktan sonra’. -ın. -a/-e/-y ulacından oluúur) birbirinin ardınca gelen iki hareketi ifade eder (yatıp dinlen-) ve o di÷er ulaçların de yerine geçebilir: Brakovúik olıp çalıúmaq ‘kontrolörlük yapmak’. -meden olumsuzluk úekli: bil-meden (veya bil-meerek). yirmi dört saatin kısımlarının adlarından türemiú iyelik úekillerinin çoklu÷u: sabah-lar-ı. -qan birleúik terkibi. Ulaç: 1) -(ı)p/-(u)p umumî ulaç.. öncekinin aksi olan bir duruma geçiúi ifade eder: Areket etmez oldılar..

içinden. d) østisna: baúqa/÷ayrı ‘bu yerden baúka/gayrı.‘burada’. c) Sebep: sebep/otrü: úundan sebep/otrü ‘buna göre’. iyelik ekleri ile yönelme. b) Uygunluk ve ilinti kurma: -kore ‘göre. aúa÷ıdaki gruplara bölünmektedir: 1) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar. anda ‘orada’. §13. -nen ‘ile. astı-na (nda/-ndan) ‘altına. altında. yakınında’. ‘acaba’.. ogü-ne (-nde/-nden) ‘(dolaysız olarak) neyin ise önünde’. bulunma ve çıkma ad durumlarında kullanılmaktadır: ustü-ne. sınırını: qadar. ustü-nde. qayda ‘nerede’. artı-ndan ‘arkasından’. yalın ad durumunda ifade edilmektedir: eki saat qadar (süreklilik). aracılı÷ıyla’. madan önce’. soñra/soñ ‘sonra’. tübü-ne (-nde. bázan. yanı-na (-nda/-ndan) ‘yanında. Yardımcı sözcük öbekleri (Edatlar): Gramer görevli edatlar.. do÷ru/taba ‘istikamet’. içi-ne (-nde). Zarfların birço÷u. ustün-den. kun sayın ‘her gün’. b) Zamanın sayılmasının baúlangıç noktasını: berli/baúlap/itibaren. çün). c) Amaç: -içün (kısa úekli. ‘nereye’ vs. 2) Yalın ad durumunda (isim veya eylem adlarında) veya ilgi ad durumu ile (üçüncü úahıs zamirlerinde) kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Birliktelik ve topluluk: -ile (-la/-le). baúı-na(-nda/-ndan): iú baúında. ilâve edilme ifade eder: sayın. aylanasına (-nda/-ndan) . tekrarlama. Zaman miktarının ifade edilmesinde yalın ad durum kullanılmaktadır: beú kuñ soñra/soñ.’ Yardımcı adlar. baúında. yanaúası-na (-nda/-ndan) ‘(dolaysız) yanında’. art-ı-na (-nda) ‘arkasına. miktar. altından’. b) Benzerlik ve andırıú: kibi. .’ 4) Yalın ad durumunda kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamana göre boúluktan önce gelen veya sonraki durumu: -evel/burun ‘kadar. 3) Yönelme (datif) ad durumu ile kullanılan edatlar aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: a) Zamanda veya yerde hareketin istikametini veya noktasını. -nden) herhangi bir úeyin dibini ve temelini göstermek için. arkasında’. qarúısı-na(nda/-ndan). Arapça úekillerine ba÷lıdır: úahsen.

. 5) Kuvvetlendirme: -çi. yaygın olan ba÷lama ba÷laçları. ortası-na (-nda/-ndan). gü (gürültünün . baqayım/koreyim..hem de’. da: ya men insanım da. Baúlangıçta onlar. § 14. iúaret etme anlamsal nüansı ile: em..‘etrafta.em de (veya ve em de) ‘hem.. ay (takdir edildi÷i.. em ‘hem’.kimerde ‘bazen.. qana. tap/tam: tam bu sırada. ki – em oyle sızlay ki.... madamki. 6) Olumsuzluk: degil. ta ‘daha’: ta balalıqtan berli ‘daha çocukluktan beri’. 3) ùiddetlendirme ayırıcı: amma (önde kullanılan)/bile (sonda kullanılan)... 4) Detaylaútırıcı: yani.. aydı(ñız).. tarafından... arası-na (-nda/-ndan). Taklidî sözcükler: Bunlar do÷adaki sesleri yansıtmaya yönelen. 5) Olumsuzluk: ne. ‘uygun olarak’. çevrede’..yaká.. 2) Karúıtlık: lâkin.ne. eúyaların durumunu bildiren sözcüklerdir. Edatlar: 1) Ba÷lama: da/de.. yoqsa/yaxut/yada. o÷runda ‘için’. 3) Sebep: çünki. tek heceli bir yapıya sahiptirler: ünsüz+ünlü+ünsüz veya ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsüz. endi–ne bilmeyim endi ‘artık nasıl bilmeyelim’...bazen’.. -sana (bkz. ax. Ba÷laçlar: 1) Ba÷lama: ve. Emir kipi)... pat.. geniúlenmiú úekilde: ya. qa (hayret. ey. op. ùunu al da get... Örne÷in... 2) Karúıtlık: ise. em de. istek ve memnuniyet bildirildi÷inde). boyu(nca). tek bir eylemi ifade eder.de. sevinç bildirildi÷inde).. úu –tokta úunı! ‘dur’. ve em de. qararlarında ‘kadar (zaman üzerine)’ vb.ká veya de.. saqın. mucibince ‘göre’. Adı geçen sözcükler... kimerde. nen/ile. 4) ùart: eger. ama karúıtlı÷ın güçlenmesi ile. Ünlemler: aman.. yoqsa(m) – qulaqlarım çınlay yoqsa(m) ‘Yoksa kulaklarım mı çınlıyor’.

ikincisi ise sözdizimsel iliúkilerin ifade edilmesi için hizmet eder. aúa÷ıdaki biçimler veya onların biri aracılı÷ıyla ifade edilmektedir. Çeúitli tümce içeriklerindeki söz dizimi: Özne – zaman zarf tümleci (veya zaman zarf tümleci – özne) – yüklem. Sözcüklerin yerleúimi: a) Tümcede sözdizimi.. 1. b) Tamlama aracılı÷ıyla sözcüklerin ba÷lılı÷ı: Belirtici. unsurlarının çift köklere eklenmesi yolu ile verilmektedir: úapıl-úupul (herhangi bir iúin yapılmasının yansıması). Burada sözdizimsel olarak tamlayan durumunda olan bileúen tamlanandan önce yer alır: Belirtici belirtilenden. nesne. ikileúir ve ünlü ses burada “u”ya çevriler: pay-puy (düzensiz bir gürültünün yansıması). tım-tım. beraber olmayan ve çok defa tekrarlanan olayları ifade etmek için köken. Örne÷in. cılp-cılp (kelebeklerin görünüp kaybolması) vb. sözcüklerin de÷iúimi ve sözcük türetilmesinin analitik biçimleri. yalt-yult (düzensiz parıltının. tümleç veya zarf tümleci yüklemden önce gelir. ıúık lekelerinin oynayıúı). özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – nesne – yüklem. tümceyi sıfat tamlamasına çevirebilir. Dilbilgisel bakımdan bir cinsten olan tümce ö÷eleri. yani sözcüklerin çeúitli pozisyonlardaki kullanımı gerek yüklemsel (predikatif). Sözcük. -dı/-di eki ile isimler yapılmaktadır: gurül’den gurülti. er úey bar. özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem. Sözdizimsel irtibatlar. Sürecin geçiúi. yalt (parıltının yansıması). -ır eki ile yapılmıú gövdeden -tı/-ti. . mañır’dan mañırtı ‘meleme’. Söz Dizimi: Kırım Tatarcasında iki çeúit sözlü irtibat mevcuttur: Morfolojik ve Sentaktik. özne – zaman zarf tümleci – nesne/dolaylı tümleç – yüklem. Analitik biçimler. ilya. Daimî olmayan. mantıkî vurgu ile yüklemden önce yer alır: Bugün toplaúuv klubda olacak ‘Bugün toplantı kulüpte olacak’. qıbırqıbır (kaynama hareketinin yansıması). § 15.. úıp (ansızlı÷ı ifade etmek için) vb. özne – nesne/dolaylı tümleç – yüklem.yansıması). özne – zaman zarf tümleci – yer tamlayıcısı – dolaylı tümleç – zarf tümleci – nesne – yüklem. -ır/-ıl. gerekse adjektif (sıfat) iliúkilerinin ifadesi biçimidir. aynı tamlama modeline göre birbirine ba÷lı olurlar: Ba÷çamızda üzüm. birleúme veya tamlama aracılı÷ıyla yapılmaktadır. incir. Özne ile yüklemin yerlerinin de÷iútirilmesi. Birincisi. isim veya eylemle tamlama aracılı÷ıyla birleúmektedir. ava serin ‘hava serindir’ ve serin ava ‘serin hava’.

2) Tümcedeki sözcükler arasındaki idare alâkası. göreve. Akraba adlarının belirticisi olarak özel adlar ortaya çıkar: Fatma apay ‘Fatma abla’. Çingene Ahmet. ço÷ulda birinci ve ikinci kiúilere göre uyuúmaya da bilir: Siziñ balalar (ıñız). Kelime gruplarının temel tipleri. 3) Belirtili isim tamlaması. aynı zamanda çekimlenen di÷er úekillerdeki tamlayan sözcüklerle yerine getirilmektedir. Birinci biçimde tamlayan aúa÷ıdakileri ifade eder: a) Eúyanın ölçüsünün ve yapıldı÷ı malzemenin adı: baqır tencere. Tamlamalar. økinci biçimde tamlanan belirginleúir: a) Onun di÷er eúyalarla (olaylarla) daimî iliúkilerine göre: kireç kesegi. suv degirmeni. ev masrafı. kiúiye. unvana. edebiyat ocası. ancak birinci ve ikinci kiúilerde. birinci bileúene ise ilgi ad durum eki eklenir. uc araba odun. eylem. göre kiúilerin (özel isimlerde) adlandırılması: Oçappe øslámova ‘Ö÷retmen øslâmova’. III. Üçüncü biçimde tamlayan dilbilgisel iyelik eki ile belirginleúir ve aúa÷ıdaki anlamları ifade eder: . 2. meúguliyete vb. øsimlerden yapılan birleúmeler. øsim tamlamasının ö÷eleri arasındaki isimler. aylar böyle keçti. isim birleúmeleri ve sıfat sözcük öbekleri+isimler úeklinde görülmektedir. 2) Belirtisiz isim tamlaması. baa kelüvi. milliyete. b) Onun bileúenlerinden biri ile iliúkisine göre: birlik arteli. 3) Tümcedeki sözcüklerin birbiri ile uyum sa÷laması. "ketmek" fiili. b) Benzeyiúe. 1. Uyuúma iliúkisi. 3. isim ve sıfatlarla ba÷lı (tamlayan) durumundaki sözlerin ad durumu ekleriyle kullanımı. cinse. belirticitümleç gruplarına ayrılmaktadır. iyelik ekleri ikinci bileúene gelirken. çiberekçi qart ‘çiybörekçi ihtiyar’. üç úekle sahiptir: 1) Her iki bileúeni ek almadan kullanılanlar. oktábr bayramı. tümleç. kiúide kiúiye göre gerçekleúir: Künler. tilki kadın. aynı zamanda tekilli÷e-ço÷ullu÷a göredir: Söz konusu uyuúma iliúkisi tümcenin öznesiyle yüklemi arasında olur: Sen özü qabaatlısıñ ‘sen kendin suçlusun’. söz dizimi muhtevalarına göre birbirinden farklı olarak görülmekte ve belirtici (sıfat).

çıkma ad durunu: açlıktan olüm. bundan beter vb. Üçüncü tip birleúmelerde ise bileúenlerden her birinin özel belirticisinin kullanımı mümkündür: ótken yılın búyúk muvafakiyetleri ‘geçen yılın büyük baúarıları’. Nesne birleúmeleri. bulunma ad durumunda: ‘sözünde qalmak’ çıkma ad durumunda: fırsattan faydalanmak. II. Datif grubu: yönelme ad durunu. Birinci ve ikinci tip birleúmelerde tamlayan ve tamlananların arasına di÷er sözcüklerin girmesi mümkün de÷ildir.a) Eúyanın eúyaya ait olması: Margubeniñ fistanı ‘Margubanın elbisesi’. 2) Korer-kormez sevinmek. osümliqe bay ‘zengin bitkisel örtü’ ve sahip ablatif grubu. Sondaki model üzere karúılaútırma derecesinin ifadesi yapılır: Karúılaútırma eúyası (özne) –karúılaútırılan (dolaylı tümleç çıkma ad durumunda) – karúılaútırma belirtisi (yüklem): sen ondan iúkirsiñ ‘sen ondan çalıúkansın’. eylemden ve ad durumundaki idare edilen addan oluúur. omür boyı inanmaq ‘ömür boyu inanmak’. unsurun tüme ait olması. yükleme ad durumunda: erini bi mek. yönelme ad durumunda: eve qaytmaq. iúke aves ‘iúe hevesli’.armutnıñ qokulısı. c) Eúyanın kendi taraflarından biri ile iliúkisi: Qırımnıñ dülberli÷i ‘Kırım’ın güzelli÷i’. b) Eúyanın eúya ile daimî iliúkisi: tilkiniñ quyru÷u. adamnıñ degeri ‘insanın degeri’ vb. (ølgi ad durumu dıúında). Aynı yöntemle üstünlük derecesinin úekillerinden biri yapılmaktadır: guzelden guzel ‘en guzel’. yol cu mek ‘yol geçmek’. Adı geçen birleúmeler. § 16. aynı zamanda çok düz bir úekilde dizilen birkaç adjektif sözcük+isimle de oluúabilir: okuv÷a ketgen bu dört yaú yigid (sıfatfiil+zamir+sayı+sıfat+isim). sıfatlardan ve zamirlerden veya zarf+isimlerden (axmakçasına yalan) yapılabilir. isimden oluúan sıfat tamlamalarından. Sıfat sözcük öbekleri. Mastar birleúmeleri tâbi eden durumundaki eylemden ve ba÷ımlı olan tümleç niteli÷indeki sözcüklerden oluúur: 1) Çabuk davranmaq ‘çabuk hareket etmek’. Basit tümcenin temelini tümcesel bileúenler arasındaki yüklemsellik iliúkisine (yargı ve sübjektif yaklaúıma göre) dayanan ifade modelleri oluúturmaktadır: .

Kırım Tatarcasında sıralı bileúik tümceler ve asıl bileúik tümceler mevcuttur: Sıralı bileúik tümceler aúa÷ıdaki türlere bölünmektedir: 1. kiúide) – ortalıq (özne) qaya (yüklem) ‘etraf kayalıktır’. konuúma dilinde özne ve yüklem 1. § 17. ve 2.. 2) Sentaktik (1..) tümce basit. ben senden ayrıldım’. tek veya grup hâlinde. úahıslı ve olarak kullanılan sözcüklerden oluúur.1) Analitik (yazı dilinde ancak 3. Piyano. Bilesiñ. Çiçekler. 3) Analitik -sentaktik – sen aklısıñ ‘sen haklısın’.. Tümce. guzellikten (çıkma ad durumu) faydalandı tek olar ‘Bu güzellik ve zenginlikten yalnız onlar yararlandılar’. tuvganım (hitap). Özne ve yüklem tümcenin temel bileúenleridir. E÷er aynı cinsteki tümcesel bileúenlerin her birinin özel bir ayrıcalı÷ı söz konusu de÷ilse. Cümle. aúa÷ıdakilerden oluúmaktadır: 1) Kiúisiz – Bizde úay aytıla ‘Bizde böyle söylenir’. yapısına göre kısa ve geniú. –Men isterdim. .. ve 2. yani aynı cinsteki dilbilgisel birimler olarak kullanılabilir. cail edi ‘Elbette.’ Tümcesel bileúenler. ‘Salon. o zaman bileúenlerin sonrakine gereken dilbilgisel biçim eklenir. kiúilerde) – aqlısıñ ‘haklısın’. a) ùahıslı yüklemsel (özne ve yüklemleri mantıkî yapıya ve öznel yaklaúıma göre belirlenen) tümceler. Bu zenginlik. tümleç vb. ayrıldım men senden ‘Biliyor musun sevgilim. Tek içerikli tümceler. (Sözümü kesip) ‘Sözümü keserek. økinci derecedeki. o cahil idi’. tümcesel bileúenlerinin kullanımına göre ise tek içerikli ve çift içerikli olabilir. kiúilerde kullanılabilir: men brigadir ‘ben úefim’. 2) Belirtisiz kiúili tümceler – Bizde úay aytalar ‘Bizde böyle söylerler’.. ba÷laçlı ve ba÷laçsız olarak kullanılabilir: Ba÷laçsız – Kolxozda egelence aqúamları teúkilâtlandırıla. 3) Ad tümce: Zal. tam ve eksik yapılarda (büyük ço÷unlukla diyaloglarda) olabilir. Parçalı ba÷lama usulü ile ba÷lanan sıralı bileúik tümcelerin yüklemleri. Royal. Ara sözler ve hitaplar tümcenin yapısını bozmaksızın içeri÷inde yer alır: Ebet (ara söz). Çiçekler’. geniú bir yapıya kavuúur. dolayısıyla özne ve yüklem dıúındaki tümcesel ö÷eler kullanıldı÷ında (nesne.

ba÷laçlarla veya her ikisiyle ifade edilir. de÷iútirilmeden verilen sözü) daha da biçimsel bir kullanım niteli÷ine kavuúur.. ama. konuúma (düúünüú) anlamından uzak olunca. 1.. ‘hem’ ba÷laçlarının ve da/de. konuúma ve düúünüú eylemleri ile birleúerek. Karúıtlık tümceleri bazen yalnız semanti÷ine göre.dram togerek azaları kontsert bereler ‘Kolhozda e÷lence geceleri düzenlenerek. 2. yalnız anlamsal olarak veya dilde ortaya çıkan biçimsel-anlamsal ba÷lılı÷a göre ayırt edilmekte olup.ya (da). onun anlamı ve dolaysız söz (baúkasının oldu÷u gibi. nesnel yan tümceyi dolaysız söz biçimine sokar. endi quyruq bur÷anıñ ne? ‘Sen bana söz verdin. Ba÷laçlı tümceler ve. bazen de lâkin. b) Ulaç tümceleri: Vıstavkomda beú aza olıp. 2. Adı geçen tümceler. Bileúik tümce yan tümcelerin sözdizimsel fonksiyonlarına göre sınıflandırılmaktadır. onlardan üçü düzenli bir úekilde çalıúmaktadır’. ise. Yüklemsel (mantıkî yargı ve öznel yaklaúıma göre) ve öznesel tümceler: a) Yüklemsel tümceler (Temel ve yan tümcelerin yüklemleri eylemle ifade edilir. II. içerideki yerler ise bomboú’. Anlamsal ba÷lılık ile –Endi ne olır bilmem ‘Artık ne olaca÷ını bilmiyorum’. faqat ba÷laçlarıyla. Bölüútürme tümceleri ya. bularnıñ üçi daimiy surette çalıúa ‘Sergide beú üye var. da/de. oña bir úey olmadı. içerideki yerler ise bom-boú ‘Güverte tam olarak doldu. dep ulacı. dram derne÷i üyeleri konser veriyorlar’. Örne÷in: Ir÷at–yoq– dep cevap bergen ‘Iragat yok diye cevap verdi’ (dolaysız söz – anlatım).eylem biçiminin yardımı ile: Yan tümce –Dolaysız söz (anlatım): "Biz saçuv÷a azırmız" deyler ‘Onlar biz ekime hazırız diyorlar’. yan tümcenin yüklem biçimiyle.) –Al bu ki. 3. b) Öznesel (temel tümcesi bütünüyle özneden veya özne gruplarından oluúan) tümceler. dep ulacı. em. Çok úükür ki. ocalar da tekmil degil. Biçimsel-anlamsal ba÷lılık ile: a) de. ise edatları ve ba÷layıcı sözlüklerle biçimlenir: Sen maña söz berdiñ. Nesnel tümceler: I. ya o. olarnı qurslar÷a avuútırmaq kerek edi ‘Durum budur ki onları da sınıfa geçirmek gerekirdi’. . úimdi niçin vazgeçiyorsun?’ Paluba rıqmarıq toldı. a edatlarının aracılı÷ıyla biçimlenir: Mektepniñ mudiri yoq. yoksa karúıtlık veya beraberlik ba÷laçları aracılı÷ıyla biçimlenir: Ya men beririm.

er úey azır ‘ùunu vurgulamak gerekmektedir ki. 3. úunı/úurasını ba÷layıcı sözcüklerinin birleúmesi ile: ùunu qayd etmek kerek ki. Tümleçsel tümceler. yan tümcenin yüklemi úart kipinde kullanılır+e÷er ba÷lacı. nasıl) birleúmede ortaya çıkan anlamsal ba÷lılıkla: O oyle ku kü qopar÷an. seniñ günañnı men eve den saña ba÷ıúladım ‘Emin ol ki. qart degenler. ödü patlar. 2) Biçimsel-anlamsal ba÷lılıkla: berdi ‘O daha düúünece÷im dedi’. 5. Aynı yapı +madamki ba÷lacı: Madamki. c) ùart úekli farklı anlamlarda ifade edilmektedir: Kuvvetlendirici. evden çıkma’. 1) ùart tümcesi: a) Gerçek úart tümcesi. úimdi 12 hoca var’. Sıfat (belirteç) tümceler: 1) Ba÷layıcı sözcük ve ifadelerle (öyle bir. b) Gerçek olmayan úart tümcesi. úimdi 12 oca bar ‘Önceden bu köyde bir hoca varsa. Evelde bu koyde bir oca ol÷an olsa. senin günahını önceden sana ba÷ıúladım’. -qan alda / takdirde eylemsel ad birleúimi biçiminde: Ava yaxúı olma÷an alda (veya takdirde) evden çıkma! ‘Hava iyi olmazsa. temel tümcenin yüklemi belirsiz geniú zamanın hikâyesi úeklindedir. b) ki ba÷lacının yardımı ile: Emin ol ki. o qadar. yan tümcenin yüklemi úart kipinin geçmiú zamanında biçimlenir. Onu daa tüúünecegim cevabını 4. Karúılaútırmalı tümceler. durum daha iyi olurdu’. vaziet daa yaxúı olur edi ‘E÷er biz iúimizi kendimiz yapsaydık. amma koylüler koq gurley bellegenler ‘O öyle gülmüú ki. demek o kerçekten de kart ‘E÷er ihtiyar demiúlerse o gerçekten ihtitardır’. sınırlayıcı –Çuvalda olsa olsa 50 kilo bo÷day bar ‘Çuvalda olsa olsa 50 kilo bu÷day bar’. Yan tümcenin yüklemindeki edi cevher eylemi düúebilir: øúni biz ozümiz yapsaq (edi). her úey hazırdır’. köylüler gök gürlüyor sanmıúlar’. temel tümcenin yüklemi bildirme kipinde kullanılır: E÷er kerek olsa silâ astında turma÷a azırım ‘E÷er gerekirse ben elime silâh alma÷a hazırım’. anlamsal olarak ifade edilen gerçek úart tümcesi: Kordi otü patlar 'E÷er o görürse.Men o vaqıtta bugunki kuñlerni korermen dep aslı tüúünmey edim ‘Ben o zaman bugünkü günleri görürüm diye hiç düúünmemiútim’ (dep edatı hâline gelmiútir). daha do÷ru uygunluk nasıl –neday ba÷layıcı sözcükleri ile birleúmede ifade olunmaktadır: ønstruksiyada nasıl yazıl÷an olsa men de .

ki ba÷layıcı birleúmelerle ve ki. degende ulacı ile: Tilki bir belâdan qaçtım degende daa bugine o÷ra÷an ‘Tilki bir belâdan kaçıp kurtuldu÷unu düúündü÷ü zaman. b) Ölçü ifade eden tümceler. öyle ba÷layıcı sözcü÷ü aracılı÷ıyla birleúir: Öyle tartqan. 5) Maksat anlamlı bileúik tümceler dep unsuru ile biçimlenir: Men bunı oqusıñlar dep gazeta÷a yapıútırdım ‘Ben bunu okusunlar diye gazeteye yapıútırdın’. -qan sayın: Üzüm sarar÷an sayın iútaası daa ziyade arta eken ‘Üzüm sarardıkça iútahı daha fazla artıyormuú’. iliúe ‘Ben girince o bana takılıyor’... tarzını ve durumunu ifade eden tümceler: a) Hareketin kalıúını ve tarzını ifade eden tümcelerin bileúenleri. senelik plân uygulandı’. turmuúı ateú kesi gen ‘Köse o kadar kızmıú ki. tamamı kaynamaya baúlamıú’.. çünki. ba÷laçları ile: Men de "evlâd" edim. baúka bir belâ ile karúılaúmıú’. b) Ne zaman (vaqıt). 4) Zaman anlamlı bileúik tümcelerin 20’den fazla çeúidi mevcuttur. baqmadan birleúimi ile biçimlenir: Signallar ol÷anı alda (ol÷anına baqmadan úeklinde de olabilir) kereken tedbirlerini almadıq ‘Sinyal oldu÷u hâlde biz hiçbir tedbir almadık’. aynı úekil+ki ba÷lacı. zaman anlamında –Aqúam olsa evden beraber çıqar. 3) Hareketin ölçüsünü. köyün kenarına giderdik’. 6) Sebep ve netice anlamlı bileúik tümceler: a) Onuñ (úunuñ) içün. o qadar/ o derece ba÷layıcı ifadesinin yardımı ile biçimlenir: Kosa o qadar açuvlan÷an. ondan soñ (aynı zamanda tek o zaman úekli de mümkündür) iú yoluna mindi ‘Ne zaman biz örgütlü olarak çalıúma÷a baúladık.oña köre stanoknı tüzeltirim ‘Yönergede nasıl yazılmıúsa. 2) Teslim ve kabul ifade eden bileúik tümceler. c) -qanda ulacı ile: Gece ol÷anda Kose bay usulnen arançı÷a kirgen ‘Gece olunca Kosebay yavaúça odunlu÷a girdi. madamki. onuñ içün de men . sa da úekli veya qanı alda. o zaman iú yoluna girdi’. uçurumdan suya düúmüú’. (tek). a) Anlamsal iliúki ile: Kirdim. ben de ona göre düzeltirim’. o zaman (vaqıt) veya ondañ soñ ba÷layıcı sözcüklerle: Ne zaman biz teúkilyatlı surette çalıúma÷a baúladıq. candan suv÷a tüúken ‘Öyle çekmiú ki.. senelik plan eda etilgen ‘1600 ton pamuk teslim edilerek. do÷ru koyniñ çetine barır edik ‘Akúam olunca evden birlikte çıkıp. zarf-fiil úekli aracılı÷ıyla: 1600 tonna pamuq teslim etilip.

plânlamak’ vb. iúler daha da kötüdür’. O÷uz grubu Türk dillerinin unsurlarını da içermektedir. -landır/-laútır.‘yetiútirmek’.vb. Massovıy iúke ke gende. ciber-//yolla‘göndermek’. Buna ra÷men.eylemi ve -lan /-laú. önemli ölçüde aúa÷ıdaki sözcük türlerinin yapılması faal bir hâle gelmiútir.). day//kibi ‘gibi’ vb. çoq yol cu mek kerek ol÷an ‘Köy çok yakın olmadı÷ı için. asra-//yetiútir. Kırım-Tatarcasının sözvarlı÷ı temeline göre Kıpçak tiplidir. úay (úunday)//úöyle ‘böyle. ald//ög ‘ön’. geliúmemiútir. ayt-//söyle– ‘konuúmak’. önemli bir ölçüde. hâli vakti yerinde’. Kiúilerin cinse göre tabakalara ayrılarak adlandırılması süreci. . Daha Altın Orda döneminde Kırım Tatarcasına geçmiú temiz Arap ve Fars alıntı sözcükleri Ekim inkılâbından sonra çok azalmıútır. Bu dönemde dile enternasyonal sözcükler. planlaútırmak ‘plân yapmak. ancaq ‘ancak’. Kırım Tatar sözlü÷ünün görünüúünde de÷iúen son on yılın en yeni sözvarlı÷ında. Temiz O÷uz sözcükleri: alın (mañlay ile birlikte). ara. oca ‘hoca’ ve ocapçe (oca apte’den) ‘Hoca Hanım’. öyle’. iúler daa osal ‘Kitlevî iúlere gelince. Sa÷daki kısım – O÷uz) ‘renk’ – cez // baqır ‘bakır’. nen//ile.çalıúqanıma qarúılık aq almay edim ‘Ben de bir o÷ul idim. et. Bileúik sözcük tipinde allı-taqatlı ‘varlıklı. alıú. bu yüzden çalıútı÷ıma karúılık hak almıyordum’. bkz. endi//úimdi ‘úimdi’. 7) Kelgende ulacı ile biçimlenen irtibat ve anlayıú ifade eden bileúik tümceler. Yüksek meslek okulları ve di÷er okullar için ço÷u sayıda terminolojik sözlükler hazırlanmıútır. b) dep ulacı ile: O begenmez dep endi derviú kesileyikmi? ‘O be÷enmez diye úimdi biz derviú mi kesilelim’. adaq‘niúanlanmak’.‘aramak’ vb. qart ‘ihtiyar’ ve qartiy ‘ihtiyar bayan’. ekleri ile yapılan eylemlerden birçok bileúik eylemler ve eylem türevleri ortaya çıkmıútır (kooperativleútirmek ‘kooparatifleútirmek’. çeúitli bilimsel ve sosyal anlayıúları ifade eden kelimeler girmiútir. qoz//ceviz (Arap. çoçqa //domuz ‘domuz’. çok yürümek gerekiyordu?’. c) -qanı içün ulaç birleúimi ile: Koy yaqın olma÷anı içün (veya olma÷anından sebep). Bundan dolayı Kırım-Tatarcasında eúanlamlı sözcükler çoktur: tüsg // renk (Soldaki kısım – Kıpçak sözcü÷üdür.) ‘ceviz’. KIRIM TATARCASININ SÖZ VARLIöI § 18-19.‘alıúmak’. Bunun yanı sıra. benzeri adlandırma çoktan mevcuttur.

gümüú/kumuú. yaz-. Orta. inúaat’. yox ‘yok’. yı÷-. ma÷a/ma. Kuzey. Kuzey. derya-deñiz. koylü. dat. yol. yani Anadolu’dan gelenler de gözükmeye baúlamıú ve burada uzun bir süre yaúamıúlardır. çürüklik. dal÷a. kumüú. saña. xuruluú ‘yapım. cıy-. yaqúı ‘iyi’. o÷a. oldı. kumúú/kúmúú. tuzluq. ye ‘rüzgâr’. Ermeniler vb.(ama yı÷ın). Sonradan Kırım'ın kırsal bölgesine Nogaylar gelmiúlerdir. qurulıú. tav. tüú-. 2) Baúlangıçta t~d ses de÷iúmesi: Güney.KIRIM TATARCASININ DøYALEKTLERø ÜZERøNE KISA BøLGøLER § 20. una/u÷a. durul-.) yaúamıútır. üç diyalekte sahiptir: Güney (Kırsal). sana/s . yayan ‘yaya’. kürksü . cayav. tur-. col. . da÷. oldu. tütüncilik. yerleúmiúlerdir. tüú-. cay-. Onların oturdu÷u yerlerdeki yer adlarının içerisinde eski Türk yer adları yoktur. tiú.diú. Kırım’ın diyalektlere göre haritasını ve önemli bir ölçüde Kırım Tatar yazı dilinin sonraki oluúumunu belirlemiútir. Genuezler. yüzyılda ikinci bin yıldan itibaren Kırım’ın bütün topraklarında Kıpçak kabileleri. Bu iki bölgenin arasındaki alanda ise Orta diyalekt otaya çıkmaktadır. tol-. 3) Dudak benzeúmesi: Güney. Kırım Tatarcası. Morfolojik úekiller aúa÷ıdaki farklılıkları göstermektedir: 1) Kiúi zamirlerinin yönelme durumunda: Güney. dal÷a. Bunu Kırım’daki eski yer adları da kanıtlamaktadır. da÷. Milâttan önce XIX. cay-. Adı geçen etnolengüistik olgular. cer. tat. Orta ve Kuzey. yok. Orta. yol. oldürül-. Kuzey. Bunların da sınırlarında birçok a÷ız ve ayrı ayrı úiveler bulunmaktadır. yay-. Söz konusu diyalektler aúa÷ıdaki fonetik úekillere göre farklılık göstermektedir: 1) Baúlangıçta y~c ses de÷iúmesi: Güney. Orta. yıldırım. sa÷a/ s . tütüncülük. maña. yer. düú-. Kırsal diyalektin kuzey sınırları tahminen Evpatoriya–Biyuk–Onlar– Fedosiya–Kerç yarımadasını içermektedir. cel. mana / m . yer. tuzlıq/tuzluq. dur-. oldüril-/oldiril-/ottiril-. koyli. oldüril-. kurksüz. dat.tur-. dol-.(bazen bana). Orta. XV-XVI yüzyılda Türkiye’den. Baydar'dan Kaf (Fedosiya)’a kadar olan deniz kıyısı bölgede ise karıúık bir nüfus (Vizantiyalılar. qurılıú/qurulıú. yel. tolqun. de-. köylü. oldı/oldu. Kuzey diyalekti ise Baydar’dan Fedosiya’ya kadar uzanan deniz kıyısı ve da÷ bölgesini içine alır. cok – Demek oluyor ki bütün Güney úivelerinde: yipek ‘ipek’. çürüklük ‘çürük’. çüriklik. tuzlux ‘tuzluk’. cayav. oña. cıy. Kuzey. deñiz.

–Ey. -m –men ocam ‘ben hocayım’ -yım– men ocayım ‘Ben hocayım’. boyle/bunday. quúnı kozlep atqan. men tütüncimen. man/men. Bir padiúalıqta Asan degen adam bar eken. -m önemli bir ölçüde daha az -yım (iki varyantta). ocadırsıñ ‘Sen hocasın’ vb. Çoq vaqıt da÷ içinde dolaúsa da urma÷a bir quú bile tapama÷an. meni oldürme. çokluk) –ocadırım ‘Ben hocayım’. 3) Yer zarfı: Güney. ú. Çeviri Hasan O÷lu Hüseyin Masalı Bir varmıú. bon. -mın/-mı (4 varyantta) men ocamın /ocamı ‘Ben hocayım’. Orta. 4) Yüklem kiúi ekleri: Güney. Bu. bir vaqıtta bir terekniñ ustünde daa düñyada misli korülmegen acayıp bir quú ko gen. úayna / úaytıp (<úay etip). Usein artıq umütini kesip baúla÷an. Güney. at. Küçültme: abucux/abuçux. ebir (<o bir). -dırım. nan/nen daha az ilen (-lan/-len. úoyle/úunday. oyle/úay. bir zamanda yok eken. ocaman. mına. o. belki seniñ bir keregine yararım. bo/bı. ormanlarda avlanırdı ve bununla da geçimini sa÷lardı. küçültme – abracıx/abraçık (-ta. -man/-men men.. -dır. -dırıx (I. boyerde. u(y)le.úu. Orta. 5) Birliktelik edatı ile: Güney. Bu Asannıñ da Usein degen bir o÷lı bar eken. saña yalvaram. merametli avcı. ana. osı. úonday. ile. ilen/atla. -la/le): atnan/atnen. Orta. O uzun bir süre da÷larda ve ormanlarda gezip dolaútı. Usein o oqını alıp avlanma÷a ketken. úo/úı (bazen so). Qanatından urup yaral÷an.2) øúaret zamirleri: Güney. nen. úunday (ın)/ úınday(ın). bu(y)le. bunday (ın)/bınday (ın). avraya(avrada) (<ha o yerde)/avraca/av’yerde ‘orada’. mında ‘burada’. Kuzey. söyerde ‘burada’. Kuzey. bu. úu. anda ‘orada’. úay. Usenniñ zenaatı da÷dan kiyiq ayvanlarnı avlap özüne keçinip çıqara eken. anavı (<ana bu). bir memlekette Hasan adlı bir adam yaúardı. avu (<ha u). aburaya (<ha buraya) / abraya/abraca/ab'yerde. økinci: mınavı (<mına bu). -dırsıñ. Quúnı urdım bellep alma÷a çapıp bar÷anda. tütüncüdürüm ‘tütüncüyüm’. Bu Hasan'ın Hüseyin adlı bir o÷lu var idi. Güney. u (bazen ol). Kunlerden bir kuñ. anda. ama bir kuú . acayıp quú insan gipi söylenmege baúlan÷an. Metin Asan O÷lı Usein Masalı Bir zamanda bar eken. Hüseyin da÷larda. tan). bonday. bir yokmuú. Orta. er vaqıtki kibi. Menim canımı ba÷ıúla. Usein oqnın cayını çekip. mında. avucux /avuçux. Yine bir gün Hüseyin okunu alıp ava gitti. abu (<ha bu).

birden a÷açta úimdiye kadar hiç görmedi÷i acayip bir kuú gördü. 1875. (1873). OLESNøTSKøY. Kırım Tatar ø miy Sarfı. Sintaksis. RADLOV. (1868). Ob-va Russkih Orientalistov. øli Rukovodstvo Nauçitsiya Bez Pomoúi Uçitelya Govorit PoNovogreçeski i Po-Tatarski. Hüseyin ümidini kaybetmiúti ki.. T. Masallar. vıı. V (1896). . KONDARAKø. (1937). A. A. øzd. (1925). Opıt Kratkoy Krımsko-Tatarskoy Grammatiki. Akmesjid. K. Materialı po øzuçeniyu Krımskoy Narodnoy Poezii. kn. – Vost. Hüseyin oku çekerek yayı attı ve kuúu kanadından yaraladı. ODABAù. Rukovodstvo Dlya Obuçeniya Krımsko-Tatarskomu Yazıku. (1913).-USEøN A. (1925)." Kaynaklar BODANøNSKøY. I. Nikolaev.-Kaya ø. O koúarak kuúu almak istedi÷inde. A. Sevastopo . Grammatika Il. DJAMANAKLI. Obrazsı Naradnoy Literaturı Tyurkskih Plemen. (1916). øzd. 2. A. SPb. Samouçite Turetsko-Tatarskogo ve Novogreçeskogo Yazıkov. Ben sana gerekli olabilirim. beni öldürme. ÇOBANZADE. Simferopo . (1941).bile bulamadı. Pg. Simferopol. SAMOYLOVøÇ. N. Tertip Etkenler. Spb. sb. Akmesjid. øSLAMOV. Russko-tatarskiy Bukvar Dlya Çteniya v Pervonaçalnıh Narodnıh ùkolah Tavriçeskoy Gubernii. Praktiçeskiy samouçitel turetsko-tatarskogo yazıka so slovarem i s prilojeniem turetskoy azbuki sotavil karaim. T. V.. B. I. spb. kuú insan gibi dile gelerek konuúma÷a baúladı: "Ey merhametli avcı! Sana yalvarıyorum. Odessa. 1898. A.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->