Eğitim ve Demokrasi

:
Bir yaşam biçimi olan demokrasi, öğrenilmek zorundadır. Demokratik ülkelerde bu işlevin yerine getirilmesi, öncelikle eğitim sisteminden beklenir. Bunun için, her şeyden önce eğitim sistemi, tüm

kuruluşları ve belirlenen amaçlarıyla, bu amaçlara ulaşmada kullanılacak öğretim programları ve izlenecek yöntemleriyle, demokratik olmak zorundadır (Güçlüol, 1990,VII).

Demokratik eğitim, amacı, programları ve yöntemleri demokrasinin dayandığı temel ilkelere göre saptanan; öğretim çalışmalarında, öğretmen-öğrenci ilişkilerinde, eğitsel etkinliklerde, öğrencinin birey olarak değerine ve bütünlüğüne, birlikte çalışmaya, karşılıklı saygıya, hoş görüye, kişiliğe değer ve önem veren; bizzat demokrasi ilke ve kurallarının, insan haklarının yaşatılarak öğretildiği eğitim olup özgürlüğe zaman içinde gelişme yetisi kazandıran eğitimdir. Hedefi, bağımsız, dünyaya bakışında sorgulayıcı ve çözümleyici olan ve yine de demokrasinin kuralları ile uygulamaları derinlemesine bilen yurttaşlar yetiştirmektir (TDV;1992,42). Çünkü insanlar hem kendileri, hem de çocukları için özgürlüğü zaman içinde olanaklı kılan toplumsal ve siyasal düzenlemeler hakkında doğuştan bilgi sahibi değildirler; bunları öğrenmeleri gerekir.

Özetle: 1. Sağlıklı bir demokrasi, büyük çapta, demokratik bir yurttaşlık kültürünün gelişmesine bağlıdır. Eğitim, herhangi bir toplumun ama özellikle demokrasinin yaşamsal bileşenlerinden biridir (TDV, 1992,41-42).
2. Demokrasinin işlemesi, eğitim seviyesi yüksek vatandaşlar gerektirir. Diğer bir anlatımla, eğitim

düzeyinin düşük olması demokrasinin önündeki en önemli engellerdendir. Demokrasi için gerekli

MEŞ. eğitimin içeriğinin demokratikleştirilmesi. Demokrat yurtaşlar. hem de haklarını savunabilmenin ön koşulu eğitimdir (Karakütük. 1987. Çağlar (1977. kazandıran eğitim. öğrenciden ya da katılımcıdan başlanır. 2002.9). Demokratik eğitimde bireyden. demokratik eğitimle ilgili ilkeleri şu şekilde belirlemiştir: 1. Eğitimin demokratikleştirilmesiyle. Şurada demokratik eğitimin esaslarını ve şartlarını belirlerken demokratik eğitim şu şekilde tanımlanmıştır (IV. kendinin ve toplumun sağlığını koruyan ve üretici olan bireydir (Başaran. 02-06 Şubat 1998 tarihinde EĞİTİM SEN’ce yapılan kurultayın adı da “Demokratik Eğitim”’dir. bireyin. 10-11). başkalarıyla iş birliği yapmakta becerikli. eğitilmiş bireylerce sağlanabilir.2 olan katılım. 2002.58): “Her şeyden önce.1 Eğitimin Demokratikleşmesi için Gerekli Koşullar: Eğitimin demokratikleştirilmesi. düşüncelerini özgürce söyleyen. 1989. demokrasiyi yaşam biçimine dönüştürdükleri gibi. Yukarıda adı geçen koşulları yaşatarak. şahsiyet ve haysiyetine saygı gösteren ve cins. öğrenmeye ve araştırmaya tutkulu. diğer bir değişle eğitim programı ve ders kitaplarının çağdaş ve bilimsel bir öze kavuşturulması. 100). eğitim yönetiminin ve denetiminin demokratikleştirilmesi beklenir (Tanilli. Türkiye’de demokratik eğitim 1949 yılında toplanan IV. ırk ve mezhep farkı gözetmeksizin ilgi ve yeteneklerine göre gelişme imkanını sağlama amacını güden bir eğitim sistemidir”.9). eğitim hakkından yararlanmanın demokratikleştirilmesi. 3. 2 . rejimin demokratikleştirilmesinin bir parçasıdır. bir insan olarak yaratılmış olmakla. Bu gereklilikleri kullanarak demokratik eğitim tekrar tanımlanabilir.26-30). demokratik eğitimdir. Milli Eğitim Şurasının gündem konusu olmuş. Öte yandan hem iyi yurttaş olmanın. Demokratikleşmiş birey. demokrasiyi her koşul ve ortamda da savunmak durumundadırlar (Karakütük. 1.

Demokratik eğitimde yasa ve kurallara uyulur.Öncelikle. bireyin yeteneklerini. “Ahlak eğitimi” önemli kavramlardır (Binbaşıoğlu. 6.37). toplumun bireyleri ya da onların seçtiği kişiler olduğu gibi. 5. yandaş insancıl yaşam içinde deneyimleri yaymaya. “kendine güven duygusu”. ancak bunlardan değiştirilmesi istenen olursa. Her birey kendi yaptığını diğerlerinin yaptığına dayandırır ve başkalarının eylemlerinin kendisini yönlendireceğini düşünürse. “toplumsal eğitim”. 2000. Demokratik eğitimde her bireyin kişiliğine saygı gösterilir. 1. insanları kendi yaptıklarının ve duygularının anlamını düşünmekten alıkoyan sınıf. Demokratik eğitimde ayrıcalık yoktur. 7. Demokratik eğitimde “seçme ve seçilme”. “adalet”. Demokratik eğitim. ırk ve milliyet duvarlarının yıkılmasına neden olur” der (1996.2 Demokrasinin Yaşatıldığı Okul ve Sınıf Ortamları: 3 . “zihinsel eğitim”. öğrenenlerin bunlarla ilgii görüşlerini özgürce açıklamalarına olanak sağlanır.3 2. 3. sahip olduğu kapasite oranında geliştirmeye yöneliktir. ortaklaşmaya dayalıdır. Demokratik eğitim. Demokrasinin temelindeki ahlaki değerler demokratik eğitimle öğrencilere verilir ve bu değerler okulda yaşatılır. Demokraside karar veren. John Dewey 1916 yılında yazdığı “Demokrasi ve Eğitim” adlı kitabında demokrasiyi şu şekilde tanımlamıştır: “Demokrasi. 4. “yardımlaşma duygusu”. “eleştirme ve eleştirilme”. politik eğitim gerekli görülmekte bu eğitimin öğrencileri katılım için yetiştireceği düşünülmektedir (Wyett. yanlızca Türkiye’nin eğitim sisteminin konusu değildir.84). “arkadaşlık”. bir hükümet biçiminden daha fazla anlam taşır. 1999). Özellikle liberal/demokratik toplumlarda. “sorumluluk duygusu”. ortak tutum ve ilişkide olan bir çok bireyin yaygın olarak sürekli uğraşmaları. demokratik eğitimde de öğretmenlerin rehberliğinde öğrencilerin kendi kararlarını vermeleri sağlanır. herkes eşit haklara sahiptir.

1991). yerel topluluklar. Başka bir deyişle demokratik değerler. Demokratik eğitimin. bu üç kurumun değerlerinin birbirini desteklemesi gerekir. okulun demokratik havasını her an yaşamaları ve hatta koklamaları gerekir. dernekler. bu eğitim sisteminin gereksinim duyduğu özgür hava içinde öğrencilere verilmesi gerekir. Demokrasinin bir yaşam biçimine dönüştürülmesinde. uzlaşma ve birleştirme davranışlarının çözümlenmesi yapılarak işlenebilir (Miser. Bu gereklilik örgün eğitim sistemi içinde “demokrasi eğitiminin” insan ilişkileri üzerine kurulu bağımsız bir ders olmasıyla karşılanabilir. Örneğin demokratik bir ailede yaşayan öğrencinin. Bu bağlamda düşünüldüğünde. Okul bir aile ocağı olmalıdır (IV.242). insan ilişkileri üzerinde de durması. Öğrenciler. partiler ve benzeri toplumsal kurumlar için de geçerli olmalıdır (Özbudun. okul topluluğunun her çalışma alanında.MEŞ. bir yönetim biçimi olmanın yanında.4 Bir toplumda demokrasinin işlemesi için üç önemli kurum bulunmaktadır. sistemin vatandaşlara yüklediği hak ve görevleri göstermenin yanında.114). Bireysel ve kümesel düzeyde demokrasinin benimsenmemesi.62). her halde bir kamu yönetimi biçimi olarak demokrasinin işlemesini güçleştirecektir. yetkeci bir okulda çatışma yaşaması kaçınılmazdır. “bir dünya görüşü ve yaşama biçimidir”(Bursalıoğlu. çatışmaların uzlaşma ya da birleştirme yoluyla çözümlenmesi yönünde beceri ve tutum kazandırılmasının gerekli olduğu düşünülmektedir (Ertürk. demokrasi eğitimine ilişkin bir dersin. Öğrenciler. zaman ve enerji kaybını önler. sendikalar.7). Bu kurumlardan birinde demokrasinin varlığı yeterli değildir. Demokrasi. yanlız devley yönetimi alanında değil. Üstelik sınıf yönetimi çerçevesinde her sınıfta kurallar ve düzenlemelerin oluşturulması. okul ve ailedir. bir yönetim biçimi olarak sistemi tanımanın. Bunlar: devlet.1987. kuralları ve düzenlemeleri oluştururken öğretmene yardım etmeli. davranışa dönüştürülmemesi. 1990. Ders öğretmenin ve öğrencilerin günlük yaşamdan getirecekleri egemen olma. Erttürk’ün de belirttiği gibi. kuralların oluşturulması sürecinde söz 4 . aileler. ekonomik kuruluşlar.

ödevleri yapma. Aklanmayanlara (ibra olmayanlar) yaptırım uygulanmıştır. Öğrencilerce oluşturulan sınıf anayasası ve sınıf mahkemesi yoluyla. Sınıfa geç gelinmeyecek. 2003. kullanmama. Sınıf ve kol başkanları birer haftayla seçilmiş ve seçilenler bir hafta sonunda. Bu yolla öğrenciler demokrasinin uygulanmasında önemli deneyimler kazanabilirler. 1990-1995 yılları arasında beş yıl süreyle dizgeli eğitim yaklaşımıyla doğrudan demokrasi uygulaması yapılmıştır (Sönmez. Neden geç geldiğini dersin sonunda söyleyecek. başkasının malını ve okul eşyasını habersiz almama. Tablo-1 : Uygulanan Kurallar ve Kurallara Uymayanlara Uygulanan Yaptırımlar KURALLAR YAPTIRIMLAR 1. 64-72). veliler ve sınıfça koyulmuştur ve beş yıl içinde geliştirilmiştir. Arkadaşlarıyla kavga etmeyecek. Sönmez’in yaptığı araştırmada yer alan okuldaki uygulanan kurallar ve kurallara uymayanlara uygulanan yaptırımlar. öğrenci rehberlik servisine gönderilecek. geç gelen 1. Sönmez tarafından. ederse. Bu krallardan hiçbir zaman ödün verilmemiştir. 2. Sınıf bir kez özürü kabul edecek. Kurallar ve yaptırımlar. Sınıf mahkemesine çıkarılacak. Demokrasinin seçme. derse geç gelmeme. ikinci kez aday olmuşlardır. kırmama. Yinelerse. kuralların içselleştirilmesini ve uygulanmasını kolaylaştırır. sınıfa hesap vermişlerdir. Bir dönem etkinliklere alınmayacak. seçilme ve yaptırım boyutları uygulanmıştır. arkadaşlarını şikayet etmeme. Tüm öğrenciler sınıf ve kol başkanı olduktan sonra. öğrenci 5 . aşağıda Tablo-1’de aktarılmaktadır. öğrenci o gün sınıfı temizleyecek ve çöpleri dökecek.5 sahibi olması ve sürece katılması. Yinelerse. sınıfı ve giysilerini kirletmeme davranışları kazandırılmıştır. fakat ikinci kez yinelenirse. Yargılanacak. gelinirse. Başkan olamayacak. Ankara’da bir ilköğretim okulunda. söz almadan konuşmama. kavga ve küfür etmeme. 2. Arkadaşından ve sınıftan özür dileyecek. velisiyle gelecek.

öğrencilerin belirtilen kurallara uyma ve uymaması ile ilgili veriler Tablo-2’de sunulmuştur. ederse. sınıf n: 44 yok Velisine Yinelerse. Uyarılacak. 8. 4. Ayakkabılar ve sınıf ona temizletilecek. 9. Arkadaşlarını şikayet etmeyecek. sınıf n: 44 1. Uyarılacak. kırarsa. 2. 7. atmazsa. Sınıfta söz almadan konuşmayacak. Özür 9. Velisi temiz olacak. Yinelerse. 6. Ödevini. Çöp atıldığı yerden ona aldırılacak. Çöpleri çöp sepetine atacak. sınıfa 7. Şikayeti dinlenmeyecek. kırmayacak. rehberlik Zarar ona öğrenci servisine 6 . olmazsa. gelinirse. alırsa ve alınmayacak. 2003. Çöp sepetine attırılacak. 4. el yüz ve giysiler 8. Kaynak : Sönmez. Aşağıda. Gerekli temizlik yapıldıktan sonra. sınıfa davet edilip. Sınıfa geç gelinmeyecek. 5. ederse. Yargılanacak. Bir dönem toplu etkinliklere habersiz almayacak. denetiminde teneffüslerde yapacak. durum bildirilecek. Arkadaşlarıyla kavga etmeyecek. Tırnaklar kesilecek. Sınıftan özür dileyecek. 65. yapmazsa. öğrencilerin mevcut kurallara uyumları takip edilmiş ve sonuçları kaydedilmiştir. Çamurlu ayakkabılarla 6. Ödevleri yapacak. Sınıf mahkemesine çıkarılacak. 5. konuşursa. gönderilecek. sınıf başkanının belirleyeceği bir kişinin 3. Tablo-2 : Uygulanan Kurallar ve Beş Yıllık Veriler KURALLAR 1. Yargılanacak. velisiyle gelecek. Öğrenci rehberlik servisine gönderilecek. Ona söz hakkı verilmeyecek. sınıf n: 44 yok 4. 3. gelinirse. yapmazsa. Ödevleri yapacak. ödetilecek. durum ona bildirilecek. sınıf n: 44 yok 3. Sınıf mahkemesine çıkarılacak.Arkadaşlarının ve sınıfın malzemelerini dileyecek Başkan olamayacak. beş yıl içinde. sınıf n: 45 yok 5.6 rehberlik servisine gönderilecek. 3. Bir gün onunla oynanmayacak. Sözkonusu araştırma neticesinde. derse alınacak. 12 / % 27 28 / % 44 12 / % 27 12 / % 27 yok 7 / % 16 yok 1 / % 02 yok yok yok 2. gelinmeyecek.

6. 2003. Çamurlu ayakkabılarla sınıfa gelinmeyecek. kırmayacak. Disiplin Modeli. Kaynak : Sönmez. aşağıda Tablo-3’te aktarılmaktadır. astların karara esas teşkil eden unsurlar hakkında bilgileri ve eldeki mevcut zaman. bizzat uygulayıcılar tarafından konulması. Sınıfta söz almadan konuşmayacak. Arkadaşlarını şikayet etmeyecek. EK-A’da yer alan tabloda sınıf içerisinde öğretmenin öğrencilere ve okul içerisinde müdürün öğretmenleri karar sürecine ortak etmeleri açısından izleyebilecekleri farklı hareket tarzları sunulmaktadır. demokrasinin sınıf ortamına nasıl taşınabileceğinin somut bir göstergesidir. alırsa ve kırarsa. olmazsa. 42 / % 95 6 / % 14 yok yok yok yok yok yok yok yok konuşursa. 9. Böylece. Davranış ve yaklaşım tarzı. kurallara uymamanın altında yatan nedenler sorgulanmak suretiyle giderilmeye çalışılmıştır. bu noktada. Çöpleri çöp sepetine atacak. diğer belirleyici faktörlerdir.Arkadaşlarının ve sınıfın malzemelerini 3 / % 07 16 / % 36 4 / % 09 yok yok yok habersiz almayacak. Yapılan uygulama. Muhtemel 7 . Tablo-3 : Sınıf İçi Disiplin Uygulamaları ve Demokratik sınıf Modeli Otorite Uygulamaları Sınıf İçi Disiplin Uygulamaları ve Sorunları Demokratik Sınıf. 8. ederse. 66. atmazsa. 3 / % 07 yok yok yok yok yok yok yok yok 7. 24 / % 55 gelinirse. 5. Kuralların. Elbette ki her durum için aynı davranış uygun olmayacaktır. Sınıf içerisinde uygulanabilecek farklı otorite uygulamaların ve demokratik yaklaşımların ortaya çıkarabileceği olumlu veya olumsuz sonuçlar. yok yok yok yok Sönmez’in araştırmasında aynı zamanda. uyulmama nedeni de araştırılmıştır. mevcut duruma göre şekillenecektir. uygulamanın başarısına katkı sağlamaktadır. Tırnaklar kesilecek.7 4. Bu meyanda. öğrencilerin kurallara uymadıkları zamanlarda. el yüz ve giysiler temiz olacak.

öğrenciden çekinmek. üzerine yürümek. sıkıntıya ve hatta acınılacak hale düşürecektir. sınıfta olanları görmezden gelme ya da her şeyi kendisine yontma yaklaşımı çerçevesinde. Demokratik tavır ve davranışlar ise öğrencilerin demokrasiyi içselleştirmelerini ve çevrelerine duyarlı. kendisi çekinmek ile ve kabul etmek. Sözel. oydaşıma sağlamak. öğrenciyi başarısızlıkları cezalandırmak. Otoriteyi (meşru gücü) kendi elinde tutmak. Öğrencilerin kendi kavramlarını oluşturmalarında destek olmalı. Demokratik tavır sergilemek. akıl ve mantıkla çelişen kuralları tartışmak. ilgili Uygulamalarını okul yönetimi. 90. Dewey ve Kelly’nin önerdiği demokratik okul: 1. Öğrencileri küçümsemek. Demokratik eğitim. gerçeğe en yakın olanını bulmak. itekleme. azarlama. Sessizliğin nedenini öğrenci kendisi anlamlandırır. Sınıf içi kurallarını rasyonel bir şekilde işletmek. anlayışlı. veliler ve “yanlış meslektaşları ile tartışarak. 8 . varsaymak. yasal (rasyonel) sonuçları düşünmek. Sınıfta sükunete aşırı önem vermesinden dolayı. yargılamak. otoriteyi şefkate dönüştürme yeteneği geliştirmek. Sınıf içerisinde öğretmenlerin sergileyecekleri aşırı otoriter davranışların öğretmeni “kuma kafasını sokan devekuşu” misali. Demokrasinin temel ilkeleriyle tutarlı olmalı. Her şeyin en doğrusunu kendisinin bildiğini anlamak. ussal yolla uygulamak. sınıfta kendisini başarılı görmek. takdir edildiğini keyfi cezalandırma yerine. öğrenciye ödev ve sorumluluk bilinci kazandırmak. Aşırı kontrol sağlamak için değişimi istememek. demokratik bireyler olamlarını sağlayacaktır. Kaynak : Üstün ve Demirbağ. sembolik iletişimi kullanarak. öfke ve yanlıştan dönmemek. katkıları değerlendirmek ve karar sürecine öğrencileri de katarak uygulamak. yanlışlıkları. 2. demokratik okulda gerçekleştirilebilir. proaktif bir dil seçmek.8 Sorunları Öğrenciye bağırma. istenilmeyen davranışların ortaya çıkışını fark edememek. 2003. Değişime açık. kendi görev ve sorumluluklarını öğrencilerinki ile karşılaştırmak. Meslektaşlarının değerlendirmelerinden yapıyorum” diyememek. tehdit.

6. Eğitim yönetimi alanında yetişmiş yeterli kişilerin yönetici olarak atanması ya da seçilmesi. Merkezi yönetimin. Demokratik eğitimin bir önemli boyutu da öğretmenlerdir. 5. Öğretmenlerin demokratik ilkeleri kendi yaşamlarına sindirmiş olmaları. Okul çeşitli seçmeli dersler sunmalı. 1998’de EĞİTİM SEN’ ce düzenlenen Demokratim Eğitim Kurultayın’da demokratik okulun başlıca özelliklerini: 1. Araç. Öğrenci merkezli olmalı 2. Eğitim teknolojisini etkin kullanmalı diye tanımlamışlardır. drste bu ilkeleri öğrencilerin yaşamına dönüştürmelerini kolaylaştırır. Yaratıcı sorun çözme becerisi kazandırmalı. Bu nedenle son yıllarda öğretmenin yeterlilik alanlarına. Soyut düşüncelerden önce. okulda karşılaşılan sorunlar konusunda yetkiyi. Öğrencilerin etkin katılımını sağlamalı. diğer üç boyut 9 . okul yöneticilerine vermesi.23). etkili ve demokratik olmalı. 8. öğrencilere yardımcı olan bir rol vermelidir (Wyett. 6. alan bilgisi ve öğretmenlik bilgisine “dördüncü boyut” tanımlamasıyla Atatürk ilke ve Devrimlerinin kazandırılması da eğitim kamuoyunda önemle vurgulanmaktadır.9 3.1998). Çevreye açık olmalı. genel kültür. Yoğun hizmet içi eğitim yapılmalı. Esnek olmalı. Toplumsal. öğretmenlerin öğrencilerin. gereç ve uygun ortam olmasa bile nitelikli öğretmenle iyi bir eğitim sağlanabilir. eş güdüm ve iletişim düzeneği sağlanmalı 9. Demokrasiyi yaşam biçimi olarak uygulayamayan öğretmenlerden. demokratik eğitim beklemek hayalcilik olur. 2002. Okul yönetimi. 7. kültürel ve sanatsal ve sportif etkinlikler sunmalı. 4. velilerin öğretime doğrudan katılması demokratik eğitim için önemlidir (Karakütük. Oysa Atatürk ilke ve Devrimlerinin dördüncü boyut olarak değil. sorunların çözüm süresini azalttığı gibi. çözümünü kolaylaştırır. Öğretmene. 5. Okul çalışanları arasında mesleki etkileşim ve dayanışma olmalı. somut düşünceleri kazandırmalı. 4. 3. Okullar arası işbirliği .

öğrenci. farklılıkları kabul etme. dürüstlük. gerçekten cumhururiyetçi. gereken eleştirilerin yüzyüze saygı ve sevgiyle yapılması. Atatürk ilke ve Devrimlerini özümseyememiş öğretmenlerin. 55). tam bağımsızlık ilkesinin bölünmez bir parçası olan eğitimde ve kültürde bağımsızlığın gerçek örneklerinden biridir. işbirliği. demokratik eğitimin vaz geçilmez kuralları uygulanmıştır. barış. bireylerin bundan sonraki yaşamlarında demokrasiyi bir yaşam biçimi olarak seçebilmelerini sağlayacak kurumlardır (Kıncal ve Işık. Öğretmenin. Ülkemizde demokratik eğitimin örnek bir uygulaması olan Köy Enstitülerinde. Derslerin öğrencilerin katılımını sağlayan. demokratlaştırmayı besleyip geliştiriyordu. Ortak iş. hoşgörü. özgürlük. gerçekten ulusal kuruluşlardır (Tanilli. özgüven. gelişim. Okullar yalnızca demokrasinin ne olduğuyla ilgili bilgilerin verildiği yerler olarak değil. bu ortamın tatlı sert disiplin anlayışı gibi etkenler enstitülerdekidemokratik yaşamın ve yeni eğitimin göstergeleridir. sağlamlaştıran etkenlerin başında geliyordu. demokratik ve laik eğitim ve öğretimi ne kadar sağlayabileceklerini belirlemek için bir araştırmaya bile gerek yoktur (Karakütük.10 içerinde kazandırılması gerekir. ortak akıl ve ve ortak yaşamın yarattığı bu ilişkiler.22). Kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitim görmesi. Köy Enstitüleri. 2003. enstitülerin ”kümebaşılık” düzenlemesi. birlikte eğlenilmesi.336) Köy Enstitülerindeki demokratik eğitimi söyle tanımlar: “İşlerin. duyarlılık ve sorumluluk şeklinde ortaya çıkmaktadır. eşitlik. yetki ve sorumlulukların paylaşılması.23). 10 . Bunlara ek olarak. öğrencilerin etkin olduğu bir ortamda sürdürmek. öğrencilere bilimsel düşünce ve davranış kazandırmaya çalışması.62-63). onlara tarafsız olarak davranması ve eşit olarak görmesi demokratik eğitim açısından önemlidir. imece ve takım yönetim. ezbercilikten uzak. demokrasinin yaşama uyarlanarak. iyiyi arayış. öğretmen ilşkilerini demokratlaştıran. 2002. 1989. yaşama saygı. 2002. adalet. güvenlik. öğretmenlerin elindedir (Karakütük. Türkoğlu(200.” Demokratik değerlerin literatürde yer alma sıklığına göre yapılan değerlendirmede sıralama.

Dürüstlüğün HOŞGÖRÜ DUYARLILIK yaşam söz yaşama sahip olmayı sağlar. Bardağın dolu kısmını görür. 1. alanını davranışlar sergiler. Aşağıda Tablo-4’de belirtilen demokratik değerler ile örnek davranışlar aktarılmaktadır. Eşitliğe inanır. Adalet ilkesine kriterlere sahiptir. Adil davranır. 4. 2. konusu 6. 5. Hak ve özgürlüklerin bilincindedir.Bireyleri sorgularken kendisini 2. 3. objektif 2. Öz eleştiri yapar. 2. 2. 4. 2.Yaşam sevinciyle doludur. Özgüvenin gerekliliğine inanaır. Eleştirilere açıktır. tepkiler için ÖZGÜRLÜK 1. inanır.İletişimde toleranslıdır. 4. 4. Özgürlükleri kısıtlayıcı eylemi yoktur. 5.Aşırılıktan kaçınır. Özgüveni arttırıcı önlemler alır. Çalışma arkadaşlarının adil 3.Farklı davranmasını sağlar.Uzlaşmadan yanadır. 2003. İşbirliğine inanır. İŞBİRLİĞİ 1. Tutarsız davranış sergilemez. Kararlarının arkasında durur. Çalışanlara eşit davranır. YAŞAMA SAYGI 1. Kendisine karşı özgüveni vardır.Çalışma arkadaşlarının 3. ÖZGÜVEN 1. 3. 4. aykırı 4. Tüm eylem ve davranışları.Evrensel değerlere duyarlıdır.11 mükemmellik ve etkililik de birkaç yazar tarafından demokratik değer olarak belirtilmiştir (Kıncal ve Işık. 3.Cömerttir. 3. 2.Başkalarının sınırlayıcı değildir. 4.Kültürel değerleri korur.Sabırlıdır. Yaşamın kutsallığını bilir.Toplumsal değerlere duyarlıdır. 3. Tercihlerinde dürüstlük 11 . 4. Öz disipline sahiptir. özgürlüklerini kullanabilmesi için gerekli önlemleri alır. Başkalarının özel yaşamına ilişkin bilgileri ifşa etmez. 5. Tablo-4 : Demokratik Değerler ve Örnek Davranışlar ADALET 1.Çevreye duyarlıdır. eylemi gerekliliğine 1. 4. Katılımcı yaklaşıma sahiptir.Hoşgörünün gerekliliğine inanır. 54-58). Özgürlüğün sınırlarını bilir. 3. 6. davranışları kolayca sezer. DÜRÜSTLÜK 1. EŞİTLİK 1.Yanındaki bireyleri onurlandırıcı 5. Adaletin gerekliliğine inanır. 6. 2. 2. Görevlerde dengeyi gözetir. öğrencilerin hazırlanmasına yöneliktir. Çalışanlar arasında ekip ruhuna 3. Olayları abartmaz. ön 7.

Demokrasiyi tanım olarak bilmek yeterli değildir.12 plandadır. demokrasi kavramıyla doğrudan ilişkili. Öğretmenlerin okul ve sınıf ortamında sergileyebilcekleri demokratik davranışlardan bir kısmı. FARKLILIKLARA SAYGI gerekliliğine GÜVENLİK BARIŞ GELİŞİM 3. bazıları ise dolaylı olarak ilişkilidir.Sorumluluğun inanır. Buradan hareketle. 2. kendi bünyesinde farklı değerleri barındırmaktadır. 6. İYİYİ ARAYIŞ 1.Yetki ve sorumluluğu dengeli MÜKEMMELLİK dağıtır.Yenilikler için zemin hazırlar. aşağıda Tablo-5’te aktarılmaktadır.Daha inanır. 12 . Böylece. iyisinin onların yerine koyar.Var olanla yetinmez. 2003. 2. Asıl olan demokrasiyi özümsemek. 5. 3. demokraside insanın varlığına.Daha iyisinin arayışı içindedir. 4. SORUMLULUK olabileceğine 1. düşüncesine ve farklı oluşuna saygı duyulur. Demokrasi kavramının özünde insana saygı yatmaktadır.Gelişime açıktır. davranışlarımıza yansıtmaktır. öğrencilere demokrasi konusunda model oluşturabilirler.Yeni teknolojileri kullanmaya önem verir. özellikle demokratik davranış sergileyen öğretmenler.Sorumluluklarının bilincindedir. Bu değerlerin bir kısmı. 54 Tablo-4 gözlendiği gibi demokrasi kavramı. ETKİLİLİK Kaynak : Kıncal ve Işık.

öğrencilerin istekleri doğrultusunda grup oluşturmalarına olanak sağlama. 21. 18. Bütün öğrencileri sınıf etkinliklerine ve diğer grup etkinliklerine katılmaya özendirme. 8. Sınıf faaliyetleri ile ilgili olarak. yaptırmak yerine. Öğrencilerin birbirlerinin düşüncelerine saygı göstermeleri için çaba sarf etme. öğretmenlerin bu demokratik davranış ve yaklaşımları sergileyerek. Dersin konusunu işlerken sınıfın genel havasıyla ilgilenme. Yapılan oylamalarda öğrencilerin kapalı oy haklarını kullanmalarına olanak sağlama. 17. önemsendiği ya da kabul edildiği hissi verme. Sınavların türleri ve zamanlarının belirlenmesinde öğrencilerin görüşlerini alma. ders içerikleri ve öğretim yöntemleri boyutlarını büyüteç altına almayı gerektirir. 11. İşlenecek ders konusuyla birlikte sınıfta yakın bir zamanda olmuş. 15. 6. Sınıfta yapılan dersler ve diğer faaliyetlerin hedef. Öğrencilerin olayları tarafsız ve eleştirel bir gözle değerlendirebilmelerini sağlama. yöntem ve araç-gereçlerinin seçiminde öğrenci görüşlerine başvurma. öğrencilerine örnek teşkil etmeleri daha faydalı olacaktır. 1. 10. Tanımlamadan ziyade. 7. kendi fikirlerini oluşturabilmelerine rehberlik etme. Sınıf gösterileri veya diğer grup etkinliklerinde. Öğrencileri düşüncelerinden dolayı suçlamaktan kaçınma. öğrencilerin çoğunluğunca benimsenen kararlara uyma. 5. eğitim ve okul yönetimi. Kaynak : Aydoğan ve Kukul. bir karara varılmasını sağlama. 13.3 Demokratik Bir Eğitim için Neler Yapılabilir? Eğitim sisteminde ve okulda demokrasinin sağlanabilmesi öncelikle ülke yönetimi.13 Tablo-5: Örnek Demokratik Öğretmen Davranışları ve Yaklaşımları 1. 2. ders programları. Sınıf içinde düşünce olarak azınlıkta kalan öğrencilerin görüş ve önerilerini dikkate alma ve tartışılmasına olanak sağlama. 19. Öğrencilerle ilgili özel bilgileri açıklamaktan kaçınma. 9. Öğrencilerin az bildiği ya da hiç bilmediği konularla ilgili görüşlerini söylemelerini sağlama. öğrenci. Öğrencilerin kendi görüşlerini herhangi bir etki altında kalmadan özgürce açıklamalarına olanak sağlama. içerik. güncel bir olayı öğrencilerle tartışmaya zaman ayırma. öğretmen. bu davranışın nedenlerinin sınıfça tartışılıp. 2003. 3. Tablo-5’te örnek demokratik öğretmen davranışları ve yaklaşımlarından sadece bazıları aktarılmıştır. 12. sınıfın tepkisini bir yaptırım gücü olarak kullanma. 14. 20. Öğrencilerin gerçeklerle kişisel görüşlerini birbirinden ayırabilmelerine yardım etme. 22. Öğrencilere dağru ya da yanlışın ne olduğunu söyleyip. Bu nedenle eğitim sistemimizde ve okullarımızda demokratik eğitimin işler duruma getirilmesinde şu öneriler yapılabilir: 13 . 4. Bir ya da birkaç öğrenci sınıfça belirlenmiş davranış kurallarına aykırı davrandığında. Öğrencilere düşüncelerinin değerli olduğu. İstenmeyen bir davranışa karşı. Öğrencilerin düşüncelerinize karşı kendi düşüncelerini savunduklarında olgunlukla karşılama. 16. veli. 29-30. Bu demokratrik davranış ve yaklaşımları arttırmak mümkündür. Sınıfça karar alınması gereken konularda öğrenci oylarına başvurma.

Eğitim sistemi ve okulun yönetimi. kurul. öğretmenlerin kendi aralarından seçecekleri temsilci. okul yöneticilerinde eğitim yönetimi alanında eğitim görmüş olanlar arasından atanmalı ya da bu özellikleri taşıyanlar arasından öğretmenlerce seçilmelidir (Karakütük. 2003. sınıfta oturma düzeni konusunu öğrencilerin isteğine bırakmalıdırlar (Aydoğan ve Kukul. 6. il ve ülke düzeyinde benzer bir bileşimle oluşturulmalı tabandan tavana demokratik bir örgütlenme sağlanmalıdır (Karakütük.35). ilk ve ortaöğretim okullarında okul kurulu oluşturulmalı.35). Kararlar alınırken. Eğitim ve okul yöneticilerine. 2. 31). 2003. 2002. Örneğin. 2002.35). okul yöneticisi. Öğretmen ve öğretim üyeleri. eğitim yönetimi alanında uzmanlık ve yeterliliğe göre görev verilmeli. politik sistemlerin istemlerine göre değil. velilerin kendi aralarından seçecekleri temsilciden oluşmalı. sistemin demokratik ve laik ilkeler ile Atatürk İlke ve Devrimleri’ne uygun işlemesi konusunda yoğun çaba göstermelidirler (Karakütük. Öğretmen ve öğretim üyeleri.14 1. demokratik ilkeler doğrultusunda işlemelidir. 5. 2002. öğrencilerin kendi aralarından seçecekleri temsilci. eğitim yönetimi ve denetimi alanında eğitim almaları zorunlu olmalıdır. 14 . 3. 31). 31). Okul düzeyindeki bu örgütlenme ilçe. Denetmenler. bu kararları uygulayacak ve kararlardan etkilenecek kişiler kararların alınma sürecine katılmalıdır. eğitim sendikası temsilcisi de kurulda yer almalıdır. derslerin ve faaliyetlerin içerik ve yöntemlerinin seçiminde öğrenci katılımını arttırmalıdırlar (Aydoğan ve Kukul. 4. Öğretmen hiçbir zaman sınıfta kural koymamalıdır. Öğretmenler. Milli Eğitim Bakanlığınca Müfredat Laboratuvar Okullarında (MLO) bu tür bir örgütlenme başlatılmaya çalışılmaktadır. Eğitim sisteminde görev yapan ya da eğitim denetmenlerinin. sınavların türü ve zamanın belirlenmesinde öğrenci görüşlerini almalıdırlar (Aydoğan ve Kukul. 2003.

Mesleği öğretmenlik olmayanların atanmamaları sağlanmalıdır (Karakütük.15 Çünkü öğrenciler. 31). 2002. Bunun yerine sınıfça tartışarak. öğretmence ve başkalarınca konulan kurallara içtenlikle uymazlar. Velilerin katılmadığı bir eğitim sürecinin başarıya ulaşması beklenmemelidir.35).36). sınıf içinde herhangi bir olaydan dolayı azınlıkta kalan öğrencilerin görüşlerini daha fazla dikkate almalı ve tartışılmasına olanak sağlamalıdırlar (Aydoğan ve Kukul. 2002. Öğretmenler. 31). okul yönetimi içinde birer alt yönetsel. 8. Öğretmenler ve öğretim üyeleri. Bunun için sınıf başkanları seçimlerinde ya da okul öğrenci temsilcisi seçiminde genel seçimlerde olduğu gibi. alan bilgisi ve öğretmenlik bilgisi alanlarında yeterli kılınmaları kadar. Konulan kurallara ve yaptırımlara öğretmen de uymalıdır. 72). 2003. Öğretmen adaylarının yetiştirilme sürecinde genel kültür.35). 9. toplumsal ve bir bakıma da demokratik yapı olarak kurulup çalışmalarını sürdürürler. Atatürk İlke ve Devrimlerini özümsemelerine uygun ortam yaratılmalıdır. Okullarda eğitici kollar. 72). 2003. nedenini bularak kydukları kurallara sahip çıkarlar. demokratik bir süreçle seçilmelidir (Karakütük. bu tür davranışları öğrencilerin görüşlerine sunma yoluyla. 2002. 7. savunurlar ve uymayanları uyarırlar (Sönmez. tartışılmasına zemin hazırlamalıdırlar (Aydoğan ve Kukul. eğitsel. Korkudan yapar gibi görünürler. öğrencilerin öğretmene olan güveni zedelenir (Sönmez. 10. Aksi takdirde. 12. öğrencilerin sınıf kurallarına aykırı davranmasında hemen ceza verme yerine. Okullarda öğrencilerin demokrasiyi yaşamaları sağlanmalıdır. 2003. Demokratik davranışı içselleştirme aracı 15 . Okullarda okul aile işbirliği desteklenmeli ve geliştirilmelidir (Karakütük. 11. 2003.

bilgi yarışmaları ve münazaralar yapılmalıdır. diğer çalışanlar ev hatta aileler arasında demokrasinin öngördüğü ilişkiler ağının olması gerekir (Kepenekçi. 2001). Okulda ve okuldakilerle ilişki içerisindeki tüm bireyler. sınıf ortamının düzenlenmesi ile ilgili olarak. açık oturumlar. durum ve alınacak karar konusunda öğrencilerin görüşlerini alırken. herhangi bir olay. 18. 72). öğrenciler.36). 2003. 13. 15. öğrencilerin görüşlerini ve beğenilerini dikkate alarak düzenleme yoluna gitmelidirler (Aydoğan ve Kukul. öğretmenler. (Karakütük. Öğretmenler ve öğretim üyeleri. 2003. Demokratik eğitim. 19. demokratik ve laikliğe aykırı içeriğin ayıklanması bu çerçevede önemlidir. 53). 14. Yani bu kurallar ve yaptırımlar bazen uygulanır. Sınıfça konulan kurallardan ve yaptırımlardan ödün verilmemelidir. 2003.16 olarak kullanılabilecek kol faaliyetlerine daha fazla zaman ayrılmalı ve faaliyetler desteklenmelidir (Özpolat. 16. Öğrencilerin seçebileceği ders sayıları artırılması da demokratiklik açısından son derece gereklidir (Karakütük. panaller. 2002.36). 17. Herkese bu kurallar ve yaptırımlar uygulanmalıdır. 31). Ders içeriklerinin ve kitaplarının bilimsel ilkelere göre hazırlanması. istendik davranışlar öğrencilere kazandırılamaz (Sönmez. 2003. eğitim sisteminde görev yapan her kesin laikliğin temel ilkelerine uygun davranış göstermeleriyle olanaklıdır. 16 . kuralların ve yaptırımların hiçbir işlevi kalmaz. bazen uygulanmazsa. kapalı oy kullanma yoluna gitmeye ağırlık vermelidirler (Aydoğan ve Kukul. Eğitimin demokratikleşmesi için başta okulların demokratik bir yapıya kavuşturulmaları gerekir. Okulda bilimsel etkinlikler. seminerler. Öğretmenler. 2002. forumlar düzenlenmeli. yani yöneticiler. 31).

vatanını. insani. ahlaki. hür ve bilimsel düşünme gücüne. milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan. dil ve benzeri özelliklerine bakılmadan okulun tüm öğrencilerine eşit biçimde davranılmalı. laik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek.Türk Milletinin bütün fertlerini. 2003. 45)eğitimin demokratikleşmesinden. kişilik ve teşebbüse değer veren. yönetici ve öğretmenlerce öğrencilerin geldiği yer. (Değişik: 16/6/1983 .2842/1 md. cinsiyet.insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik. uzmanlar ve yöneticiler ve ailelere büyük görev düşmektedir. sosyo -ekonomik düzey. ailesini. Ülkenin rejimi demokratikleştikçe eğitim de demokratikleşecek. başta öğretmenler olmak üzere. maddesi demokratik eğitim ile ilgili tüm içeriği kapsamaktadır: Madde 2 . yapıcı. manevi ve kültürel değerlerini benimseyen. 45).) Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı. ayrım yapılmamalıdır. Beden. zihin. Okulda ve sınıfta. ahlak. müdürler. insan haklarına saygılı. Tanilli (1989. eğitim programlarının. koruyan ve geliştiren. 1. yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek. topluma karşı sorumluluk duyan. Kepenekçi. 1739 sayılı Milli Eğitim Temel kanunun 2. başta ders kitapları olmak üzere tüm eğitim materyallerinin ve eğitim yöntemlerinin demokratikleştirilmesi ile eğitim yönetimi ve denetiminin demokratikleştirilmesi gerektiğinin altını çizmektedir. 17 . ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere.der. geniş bir dünya görüşüne sahip.Türk Milli Eğitiminin genel amacı. eğitim hakkının tüm vatandaşlar için ulaşılabilir bir hak olmasının. müfettişler. akt. 2003. Eğitimin demokratikleştirilmesi ve öğrencilerin demokrasiyi içselleştirebilmeleri için. Eğitimin demokratikleşmesi de ülkenin daha demokratik olmasına hizmet edecektir (Kepnekçi. Ülkedeki yönetimin demokratikleştirilmesi ile rejimin demokratikleştirilmesi arasında doğrusal bir orantı vardır. köken.Türk Milletinin milli. 2.17 20.

18 kaynak: 80.doc 18 .251.edu.tr/aksoy/ere/irban.ankara.59/education.40.