P. 1
Guneyin Sesi- 1

Guneyin Sesi- 1

|Views: 428|Likes:
Yayınlayan: Mesiaga Mehemmedi

More info:

Published by: Mesiaga Mehemmedi on Apr 11, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/11/2011

pdf

text

original

Sections

  • Həbib Sahir
  • Əkrəm Rəhimli
  • Haşım Tərlan
  • Faxtə Zamani
  • Mirzə Həsən Rüşdiyyə
  • Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar?
  • Araz Tədqiqatlar Mərkəzi
  • Əhməd bəy Ağaoğlu
  • Çingiz Aytmatov

Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. nömrələrlə göstərildi. Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər. eyni dilə və inanca. Fars və Sistan əyalətləri. şəhristanların sayı 49 oldu. “ayır və buyur” siyasəti. bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi.Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək. qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi. Bu. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. Həmin qanuna görə.km İranın. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Zəncan. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa. Savə və s. mədəniyyətinə laqeydlik. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. Şiraz və s. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813). elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi. Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. coğrafiya kitablarından. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. mədəni və s. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan. abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. mədəni. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. çoxsaylı sosial-iqtisadi. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə. Azərbaycan adı tarix. ən azı ona görə belə olmalıydı ki. eyni kökə. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. Sultanabad. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi. Güman etmək olardı ki. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. İsfahan. Qəzvin. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan. vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. biganəlik yaranırdı ki. dilinə. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox. Məsələn.) iqtisadi inkişafına. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. “Vahid dil”.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan). Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. Xorasan. 130 min kv. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. ölkə ərazisi 6 ostana. “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur.

) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. Bəllidir ki. Həmədan. Qərbi Azərbaycan. Savə. Eyni zamanda bu. iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. onu yad təsirlərə məruz qoyur. dil.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar. 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər. Bu. Ərak və s. əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. millətin bütövlüyünü pozur. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”. Astara. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur.5 kv. İran cəmiyyətini düşündürən. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir. Beləliklə. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. Başqa istək və tələblər bir yana. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. Qəzvin. 21 rayon (bəxş). Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması. milli potensialın güclənməsi. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. Başqa sözlə. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. Ərdəbil. unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir.925. bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır. Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa. “köhnə hamam. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə.R. Qeyd etmək lazımdır ki. sonra isə 30-a çatdırılmışdır. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 . İran inqilabından sonra məlum oldu ki. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. Dili yasaq. Odur ki. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. Zəncan. Bu parçalanma etnik-mədəni. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir. Sultanabad. zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə.

indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi. Əlbəttə. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Görəsən. Onun Şərqi Azərbaycanı. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. Qərbi Azərbaycanı. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. Zəncanı. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. Məsələn. Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi. indi nə 19cu. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Məqalədən görünür ki. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. demokratiyaya. 2011 / Mart 7 . Qəzvini. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə.R. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. Ərdəbili. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar. Onların fikrincə. Lakin cənab doktor bilməlidir ki. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara. Həmədanı. nə də 20-ci yüzil deyil. uzaq düşmüş Savəsi. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. Qərbi Azərbaycanı. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar. ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. M. yenə də Şərqi Azərbaycanı. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər.

adın. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə.Səməd Behrəngi. Balaş Azəroğlu 1996. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi.Bu ana torpağın əzizi təki. Qoyaydım başına şer çələngi. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır. əzəldən bu olub istədiyim. Araz tüfəngi.Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi. Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. Təbriz 8 Mart / 2011 . Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə.Səməd Behrəngi. vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır. şəhərə sən sığışmadın.Səməd Behrəngi. Heç kəndə..Səməd Behrəngi. Qəbrinin önündə başımı əydim.Səməd Behrəngi. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın. “Qara balıq”ında ümman aradın.dedilər. Adın dostlarının bayrağı oldu. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin. Dalğalar qılıncı. Yazdın ki. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu. And yerin bu vətən torpağı oldu.Səməd Behrəngi.

bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır. O. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. O. əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. keçmişə tənqidilə baxıb. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. O. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. həm də çağdaşlaşmışdır. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. Nəsr dilində onun sənət türlərində. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. O. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Bu kitablarda həm məzmun. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. ya da Quzey Azərbaycandan. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. özünü göstərə bilər. O. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. Sabir. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. 2011 / Mart 9 . Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı.

Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. A. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. ayrılıq.. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir. toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir. Elə bu çağrıya cavab olaraq. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. canlı təsvir. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. özgürlük. bu əsərlər daim yaşarıdır. tam türkcə yazmağa başlayıblar. Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi.. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. O. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın.. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır. Bir kərə yadların daşını ataq. Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var. Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması. Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq.Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. farsca düşünüb türkcə yazırdılar. “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. 3. bütün Azərbaycana ithaf etmişdir. Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan.. 4. Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq. Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib.. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir. Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. O. siyasi basqılar. başını göylərə çatdırdı. Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur. Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır. durum bir qədər fərqlidir. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox... ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür. Çəkək qayğısını öz elimizin. sən Şəhriyarsan. O.Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb. O. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini. “Türkün Dili” (1969). 2. kültürəl yürüşlər. Nəsri 10 Mart / 2011 . Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən. milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. sürgünlük. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). həsrət və bu kimi məzmunlardır. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə. başqa şeirlərində də vətən sevgisi. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib. Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. “Məmməd Rahimə məktub” (1967). Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini.. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə.qanlı söyüd. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. özgürlük. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün.

Buna görə həmin bir il ərzində. türk. O. Bir neçə il bundan əvvəl o. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib.deyə o xatırlayır. həm roman. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. görünür o zaman ikinci. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. fransız dilini seçir. ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. Müəllifin dediyinə görə. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir.". onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. fars. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib. Rza Bərahəniyə məxsusdur. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 . Dr. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o. Bərahəninin romanları. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə. Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub. yoxsul bir ailədən gəlmişəm"." Bərahəni əlavə edir ki. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub. Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. Rza Bərahəni "O kişi ki. Dr. Bundan əlavə. Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki. Həm şeir. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır. ingilis. Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. Dr. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. fransız və ərəb dillərini bilir. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb." O. şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. Dr. azərbaycanlı yazıçı Dr.

Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. Günəş çıxdı. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. Yadlar əlində əzilən mənəm. Mənəm Çox da öz elimdə. vətənimdəyəm. Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. Babəkin al qanı süzülən mənəm. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. Bitən lalə. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. Sərab şəhərinin yaxınlığında. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. Bilirəm. Qan qardaşım deyir keçdin varından. Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər. O. əzəmətli torpağın. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. açan güllər mənimdir. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. Qoynundakı igid ellər mənimdir. sənin doğma elində. Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən. işıqlandı günümüz. gah açıq şəkildə davam etdirir. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. Çap üzü görməyən söz incilərim. ilk təhsilini burada almışdır. Aslan kimi xalqımdakı çox hünər.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. Sazındakı səsli tellər mənimdır. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Bu şövkətli. Zamanın eybəcər barmaqlarından. bilirsən nədir kədərim. Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. mən. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. 12 Mart / 2011 . Vətən göylərindən çəkilir duman. Səadətdən ilham aldı elimiz.

kütləvi həbslər. Təbəqə mənafelərinin. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. 2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı. milli iradənin gerçəkləşməsi. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır.İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. bu xəttin təzahürləri olaraq. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. belədir. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. senzura və s. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi. Nə qədər paradoksal görünsə də. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. Onların müxtəlif çıxışlarının. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da. kitabların nəşrinin bağlanmasına. bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. Baxmayaraq ki. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. qəzet və dərgilərin. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. fövqəladə vəziyyət. enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. bu. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. Fikrimizcə. Quzeydə ermənilərin. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. Qeyd edək ki. Burada digər mühüm bir amil olaraq. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər.

naxçıvanlı. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. "içəridə"dir. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması. hərəkatın əsas ağırlığı daxildə. Ümumiyyətlə. misal üçün. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. 14 Mart / 2011 . Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar. Əlbəttə. bu təşkilatı parçalamaq. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. antitürk qüvvələrlə. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. Xatırladaq ki. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. İrandakı anti-Azərbaycan. Fikrimizcə. Bilinsin ki. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir. Təəssüf ki.. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. ya özünü buraxmalı. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. Odur ki. Yada salaq ki. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. necə deyərlər. irəvanlı və s. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. İş o yerə çatıb ki. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. həqiqətlər ortaya qoyulsun. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. yaxud sürətləndirə bilər. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. Xatırladaq ki. mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. nəhayət. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır.

Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi. O. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. tək bir millətin. 2011 / Mart 15 . irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir. Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır. insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı. Sözümə başlamazdan öncə. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. Bütün bunlar. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. Öz dilimiz.

İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı. cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi. Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar. işgəncələr verilir. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı. Hətta özlərini kübar təbəqə. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. Ancaq. ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar. İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. Həmin yazıda qeyd olundu ki. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. mətbu.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur.. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir. Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. Fars dilində deyil də. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur.. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. 16 Mart / 2011 . Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir.

Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur. Ona verilən cəza. Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Urmu. digər dilləri eşidəcək. bizim kimi insanlar üçün. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur. Bunlar. . düşmənlərimizin sözlərini deyil. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq".İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. Ərdəbil. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. Dr. Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. Zəncan. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar. İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. Hər şeydən önəmlisi. Xoy. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün. 2011 / Mart 17 . İrqçilik. Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz.

siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. başqa cür əməl edir. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. İndi soruşmaq lazımdır ki. Bu adi həyatda da ola bilər. düşüncələri və xəyalları becərmək. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. Bu yazıda istəmirik ki. onları birləşdirək. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. Amma siyasət elmi. Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. Əgər desək ki. 4. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. 3. Necə edək ki. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır. həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır. siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır.Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil.Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. Ancaq. sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability). Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. Burada fikirləri. Amma siyasət elmində. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. Amma siyasətin hədəfi. 1. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə. dəyişmək və böyütmək olur. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. 2. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V. dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir.Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki. Niyə ədəbiyyatçılar. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki.En 18 Mart / 2011 . Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var.

şəxs. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. intellekt. 2011 / Mart 19 . istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V. Zövq yəni sənin düz anlayışın. Romantizm. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur. özünü vahidlikdən çıxarmaq. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. Siyasət elminin hədəfi. Onların fikrincə. J. cəmiyyətlə birləşmək. istedad nədir? Ağıldır. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. O. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. amma bilmirik ki. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. Sual olunur: sənət sənət üçündür. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı. Ona görə də çalışırdılar ki. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. Amma siyasət elmi çalışır ki. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. Təsəvvür etmək. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. ya nökər hesab olunurdu. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. İkinci dövr. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). Amma siyasət elmi çalışır ki. Onların fikrincə. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır. Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. dünyanın təsvirini gördüyü. insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. Ədəbiyyat çalışır ki. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir. post formaçılar. post modernlər: Formaçılar dili. Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. Platonun sənəti MİMESİS. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. təbiət və Allahla birgə yaratsın. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. Dahilik. Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. başqa sözlə formanı böyütsün. bilirk) idi. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə. Renesans dövrünün insanı günah edib. Sonda isə Aysxolos. Marksın fikrincə ədəbiyyat. ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. Öyrənmək. ya da Allah. Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki.Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. Bu günahları isə yumağa çalışır. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. öz əlaqələrini cəmiyyət. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. iş. Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu. 6.Argument):Ədəbiyyat xəyal. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. biz bilirk. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. sənət. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. tarix. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər). Bilirdi ki. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. Bəlkə çalışır ki. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. iqtidarla mübarizə. hər şeyi yaradır. Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. Formaçılar. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. 5. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi.

Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Bernard Şoun. 1. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir. Uilyam Moris. Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur. Bernard Şoun. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. Burada. 2. 3. Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Silvonenin bəşəri . ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi. Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır. Yazıçının mövqeyi . 3. f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Uilyam Moris. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. 2. onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. Yazıçının mövqeyi . artaraq yayılır. Burada. Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır. 20 Mart / 2011 .Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. bu iki sahənin bir. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək. c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Diktatorlar məktəbinin kitabları. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir.

qardaşdır. nə dilin. yoldaşlıq. Təhqir eləmirəm. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . Qul yaranmamışam yarananda mən. demirəm elim ellərdən başdır. hədələmirəm. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. dünyada ən böyük arzularımdır. nə də əməyin. arvadı ərdən. adamam. Çapmaq istəmirəm mən heç milləti. nə yurdun. dilim var. Qurtuluş əsridir insana bu əsr. Mənim məsləyimdə. yurdum-yuvam var. ayrı salmıram. insanlıq birliyi idealımdır. haqqım var. nə əsir. indisin ya gələcəyin. Qardaşlıq. xalqım var. ədəbi barış. keçmişin. heç kəsə olmaram nə qul.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. qardaşı qardaşdan. elim-obam var. Ananı baladan. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". Mən ayırmıram. ürəyi ürəkdən. qanadı pərdən. Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. əti dırnaqdan. Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. əsir olanlar da zəncirin kəsir.

İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq. Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. Lakin İrana dönmək istəsə də. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir.. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. İstanbul. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. Əhməd Müdərris. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. İstranbula gedir. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5]. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1]. İstanbulun еlm. Ruhani olmaq istəsə də. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür.Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. ruh-ani. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir. 22 Mart / 2011 . Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. O.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir.

hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. 197-204. açdığı məktəbləri gah bağlamış. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. publisisti. 51 13. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. 20 sеntyabr 2006. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . Fikrət Sеyidоv. “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu. Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8]. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. 7 noyabr 2009-cu il. Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. riyaziyyat. 7 noyabr 2009-cu il. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. səh. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. Fikrət Sеyidоv. (farsca) 7. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. səh. H. buraya türk. Təbriz. 188 12. Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. «Ayna» qəzеti. Səməd Niknam. sərf-nəhv. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». səh. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. “Maarif” nəşriyyatı. fransız dilləri. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. azadlıq yolunda. Bakı. uşaq şеirləri də yazmışdır. M. Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif. Hüsеyni M. Hətta. səh. Sеyid Cəfər Pişəvəri. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. Babayеv. 1993. “Həblül Mətin” qəzеti. Bakı. 16 mеhr 1324. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib. 1902-19003-cü illərdə o. Qaynaqlar: 1. (№ 6 (20)). “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”. Bakı.M. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. “Maarif” nəşriyyatı. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). Cavid Məmmədli. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. «İranda türkcə təhsil olmuşdu». daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. 1993. Bakı. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. “Ayna” qəzеti. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. “Ana dili”. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. “Kifayətüt-təlim”. Tərtib еdəni: A. Babayеv. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. Bakı. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. 51 14. “Həsən Rüşdiyyə”. Tərtib еdəni: A. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. 9. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb. Bakı. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. pеdaqoqu. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. 8. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””. Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. 47 3. 1993. 14 sеntyabr 1903.M. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar. O. О. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu. ədəbiyyat. noyabr-dekabr 2010. O. Şam şəhərlərinə. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. 11. Tərtib еdəni: A. 17 avqust 2001. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. “Ədəbiyyat” qəzеti. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. 2.M. nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. 5. Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. “Vətən dili”. 2003. fars. İran. səh. “Nеhayətüt-təlim”. indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. Bakı. 4. Cavid Məmmədli. “Maarif” nəşriyyatı. Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. № 28 (51). “Azərbaycan” qəzеti. 10 oktyabr 1906. Bakı. səh. “Çеhrеnoma” qəzеti. 187188 10. 2003. O yaxşı bilirdi ki. Əlhəddin Cekli. Tərxan Paşazadə. Təbriz. “Azərbaycan” qəzеti. Babayеv.Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. Bakı. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir. “Təkmеlətüs-sərf”. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. Sеyid Cəfər Pişəvəri. “Bədayətüt-təlim”. 6. еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi.

anasını sevmək Allahın yoludur. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. milli fəalların həbsi. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. nə də tüfəngi yoxdur. Çünki. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib. Bu mənada. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. Əl atır Latın Amerikasına. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. hətta farsların özünü də görürəm. bunlar keçmişdən danışırlar. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik. asayiş. Xüsusilə. İslam hökumətin yadından çıxıb. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. İranın aparıcı ziyalıları. azad olacaq. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . ona da dəstək veriləcək. din sülhə əminamanlığa. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. görünməmiş işgəncələr verdilər. onun milli sərhədlərini qoruyub. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. alimləri. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. Azərbaycanlıların nə topu. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. şahçılar müdafiə edirlər. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. işgəncələrə məruz qalıb. Azad olmayıb. Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. qeyri-insani davranışlardan yazır. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. Ümumilikdə. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. ərəbləri. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. Bu millət ana dilində məktəb istəyir. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. həkimləri. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. Millətini. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib. Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. Bu hərəkatın təmsilçiləri. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. Əksinə. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız. Hesab edirəm ki. İran islam rejimi deyir ki. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. bəlucları. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. Fəqət istəyirik ki. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. fikir azadlığı lazımdır. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. Hesab edirəm ki. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. milliyətimizi tanımadı. kürdləri. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. dostluğa çağırır. ədibləri azərbaycanlılardır. Yəqin ki. azadlıqsevər insanlar. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki.

zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Qurbət mənə ar gəlir. Soruşsalar yurdumu Deyim haralı.lalalar. Acılı. Dünya mənə dar gəlir. Boğazımız qəhərdə. mən ağlayım.Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Məndən aralı dağlar. Gülü dəstə Təbrizim. Gör nə höküm sürürlər. Bu qaranlıq şəhərdə.kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan. Beşikdəki balalar. Məlhəm qoyum bağlayım . Gözlərindən bəllidir. Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. Bu qara qış bitəcək. Haqqqımızı alarlar. İçimdə yara günlər. Olma xəstə Təbrizim. Ver yaranı dağlayım. Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar .asta gəzirsən Qəm . Qalxıban düşən günlər. Açmadan solan güllər. Boyu bəstə Təbrizim . dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir. Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 . Bal da zəhər . Arı güldən bal alar. Öz doğma toprağımda. Sən oxşa. Bu günlər qara günlər . Alovlanan könlümü . Məlihə Əzizpur Ay lalalar . dadlı ağzımda. Elindən aralısan. Fələyi qarğımayın. Harandan yaralısan. Çəkirlər dara günlər. Mən ağıt başrammıram.qaralı dağlar. Min bir üzlü qarğalar. Qara sözlü qarğalar.

Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır. coğrafi. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil.inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər. sosial. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. Fələstin tərəfdən isə . bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. mədəni. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. Rustavi (Gürcüstan). Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. Sarvan (Marneuli). dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. mane olmaq mümkündür. Kirman. regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial. Gəncə.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir.Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. Mazəndaran. Bakı. da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. geniş şəkildə təbliğ olunur. 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. mədəni və dini can. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. göstərməlidir. Lənkəran. “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır. İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. iqtisadi. Bərdə. Livan. təhlükəsizlik. Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya. hərbi. Buraya. Lahi.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi. Mingəçevir. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. Qəzvin. İsfəhan. səh. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 . Beyləqan. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət". Quba. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. mədəni. Batumi. Salyan. Yəzd. Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət". 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir. Tiflis. tarixi abidələr. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması. 20 ilə yaxındır ki. Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki. İranın strateji maraqları təqdim olunur. Məşhəd. Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. Rəşt. Qum. Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan).

Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 . Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. Tacikstan. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. Rza İnayətullah. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. Bu sırada Əhməd Həmədani. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. Həmdullah Mustofi. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər. Ənvər BÖRÜSOY. Məhəmməd Hüseyn Xələfi. Çünki. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. Yəzd Univesitetinin professoru. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. Türkiyə. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. Zəkəriyyə Qəzvini. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. Buna görə də. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Qətər. Çünki. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. Azərbaycan. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. Suriya. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. İran. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. bu. Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. Gürcüstan. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. m. Əfqanıstan. Ermənistan. Çünki. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. xarici qüvvələr işğal ediblər. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca.

İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də. ölkə parçalanar… . Bir yerdə təzyiq. onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür. Özünüz düşünün. arzulu iştirakdır.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. Axı. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. Bu faktdır ki. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? . Onun tələb etdiyi şey sadəcə.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. Kim deyə bilər ki. Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. Əslində. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır.Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər. Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. farstürk . qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. könüllü birlikdən. İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. 28 Mart / 2011 . Millətlər arasında nifaq. Deməli. istərsə də müxalifət. .Onda belə düşünmək olarmı ki. istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir. fars-ərəb. Tutalım. “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. onların mədəni haqlarına yetişəndə. istər rejim olsun. Təbii ki. tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. İkincisi isə. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. millətlərin haqları əlindən alına bilməz.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o. indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil. Onlar düşünür ki. belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə. susurlar. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. Demokratiya könüllü. başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. fars-lor. onların hamısı üçün məqsəd eynidir. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki. Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına. istər şahçıların. ölkə parçalanar. daha çox real görünür. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. . Onların qorxduqları budur. İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. kürd-fars. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. “Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. qorxu varsa. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. fars-gilək.Bunu hamı bilməlidir ki. Hərçənd. Siz fikir verin. Qısaca. istər klerikal rejim tərəfdarlarının. Misal üçün. insan haqlarına hörmət edilsə. İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. təhrik. Burada qəribə bir şey yoxdur. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. . İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır.

xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki. Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 .İran monoetnik bir ölkə deyil. . bu qədər əminsiniz ki. Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. İranda demokratiya olacaqsa. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. əksinə.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. Sanki. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır. Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır. İndi İranda demokratik hərəkat var. Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. bu. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? . Tutalım. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. onların da mədəni haqları tanınmalıdır. mədəni haqlarına yetişəndə. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir. əslində. Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. əslində. Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır. Yəni. İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir.Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi.Problem rejimlə bağlı görünsə də. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı. Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. mümkün deyil ki. necə etmək lazımdır ki.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. farslar nəzərdə tutulur. özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. “İran” deyəndə. bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər. Onlardan biri budur ki. susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? . İranda demokratiya olacaqsa. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. bu ölkənin əsil sahibi farslardır. yəni farslar. Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. fars ölkəsi. Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi. bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da.İranı qaynar qazana bənzədirlər. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz.Arif bəy. başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər. “İran vətəndaşı” deyəndə isə. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. Kollektiv kimlik qəbul olunmursa. Misal üçün. dünyəvilik uğrundadır” . Qeyr-fars millətlər. İranda aparılan müxalif mübarizənin. Axı. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. Tutalım. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. təfəkkürdədir” . rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi. “Problem rejimdə yox.Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq.Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır. yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki. bu.

.. Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi. Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik. Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir.. 30 Mart / 2011 ...Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə. Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir... Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar. Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə.... Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən. Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə. Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq.

qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. Aşıqdan soruşdum. əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb. Qaradağlıyam. Anadan soruşdum. Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram.. Elin vurğunuyam. Eldə doğulmuşam. Şairdən soruşdum.Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. yellər. 31 . şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar. elin oğluyam. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var. El gücü sel olub. Telin naləsiyəm . elə bağlıyam. tel məni istər. Vətən adı təkcə düşüb dilimə. Əhərlidir adım.. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən. yel məni istər. bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb. Elimə. Mən Eli sevmişəm. Şəhiddən soruşdum. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. Arxalannam haqq almağa əlimə. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb. sel məni istər. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər.

aysor. Rusiya. Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. Fransa. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar. Çin. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. Çünki. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. Ortada tək bir faciə yaşanıldı. İngiltərə. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması. eləcə mülklər alaraq. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. İranın Suriya. başlayıblar. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. Bu. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. Kürdlər zərbələr vura bilirdi. Erməni. Almaniya. erməni. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. Buna görə də. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. ABŞ. ki. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. Çünki. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə. iqtisadi. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da.Anadolunun. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”. “KADEF”. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. O zaman İngiltərənin Hİndis. Urmu vilayətinda yaşayan aysor. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. ermənilərdən faydalanırlar. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı. İrəvan. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi.

Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından. Mərənd. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. Güney Azərbaycanda insan hüquqları. Güney Azərbaycanda. Suriya. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir. www. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. İran.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 . insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. Bu sırada isə. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir. Təbriz. Səlmas. Avropa Birliyi. müsəlmandır) 50 milyon dinar. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. Pakistan. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq. Unutmaq olmaz ki. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. Maku və digər şəhərlərində. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. Xoy. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır. Bununla yanaşı. demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. “laz”. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. Livan.ir. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını.Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. Zəngan. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. “çərkəz” və digər projelər daxildir. ABŞ. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə.tabnak. Xoy. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. Belə ki. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar. Güney Azərbaycan. Buna görə də. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur. Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. tam çökəcəkdir. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. Ermənistan bir dövlət olaraq. Urmu. Maku. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər. Buraya “suriyanı”. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. Əfqanıstan.aftabnews. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. silahlandırılması. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar.

nə də başqa bir inam. 34 Mart / 2011 . çiçək becərmək…. su səp. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. Tarlamızın göy tablosuna ulduz. nə yad dildə surud . Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir.Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. sarmaşıq həvəsinə. nə sağollaşma. Niyə. Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. get hər nəyə inanırsan inan. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən. Beş albalı ağacı əkəcəyəm. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım. mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. Mənim sənə payım kiçicik bağça.. Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar. Anamdan doğulmalıyam. Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə.. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. ay çəkəcəyəm. Məktub yazacağam kiçik bacıma. və neçə güldan toxum ək.

səsin duyuram. Səttarxan babanın. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub. üzümə dəyir. sığışmarıq bir bədənə. Saat qabağında yıxılır ölür . Amandır qoymayın. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. ciblərində qarğa var. Baxış deyil. dörd rezin təkər. Sən özgələrə uduzmusan əllərini. Bağdadda o kor xəlifədir. Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. Çək-çək nə olar. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. Ya səfehdi. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. Maşınlar əzirlər fikirlərimi . Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq. burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə. Muasir insan toxumun əkmişik. ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi. Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. Tapan tapıb. dəymə mənə. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir. Səməd ehey deyir imamiyyədən. keçən keçib deyərlər. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım. Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. Səni axtarmıram ehey Azadlıq. durmuşam şeir yazmağa . Dörd ayaq yerinə. inanmaram bir də sənə. sədaqətdən çox demə .. bu qıqacdır əfəndi. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum. Artıq gec olub. Məhəbbətdən. Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. Şəhər şillə kimi. Inanmayın. Tüfənglərin dodağından asıldıq.. Buz dövrünün adamları məndədir.! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Həyatına ölüm qatır ey gecə . seçən seçib deyərlər.Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik.

Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib.Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Eyni zamanda. Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. Məsələn. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. eləcə də öz milliyyətinə. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. Türkmənlər. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl. Kürdlər. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. adət. Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. Qeyd edək ki. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb. Onların torpaqları əllərindən alınır. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. Azərbaycan Türkləri. 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var.... Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər.. Oyunlar ritmik.... Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır... Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı.. Gözü çisginli Bir şair olmuşam. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi... Və. Sərhədlər Qurşun.. Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün.. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən.. sərhədlər dilsiz.Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə. Şair Dodaqlarında boğulan. Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq.. və. Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən.. Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında.. 2011 / Mart 41 .

Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir.Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub. İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır.. Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür.” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. su kuzəsi və səhifə. Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir.. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır.durduğu. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. S. Amma Səhənd.. hər aydının. bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində. Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi. Təbii ki. şeirlərində müraciət etdiyi. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur.. şair bu on gün içində.bol şeirlərində işlətməsidir.Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi.. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” . yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır.... Bununla yanaşı.. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir. öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik. Buna görə də Səhəndin şeirləri. Bu. söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz. Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin. Cəlal. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır. özünü 42 Mart / 2011 . Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd. Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. Behrəngi Azərbaycan aydınları. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur. Görünür.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq. Şairin kənd uşağı olması. əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir.[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii.. xırman. iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb.. Səhənd..

Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular. “xırmanım” deməsində. Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki. o qədər əzizdir ki. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı. H. Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır.. qədər çoxdur ki. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. Heç yanılmayan.Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam..” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 . Şair. qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir.[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. Səhənd. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki.. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. Bilindiyi kimi bu çay. M. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı.. şeirin sonuna doğru verəcəkdir. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi.. Mən səndən ayrılmazdım. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz. Araz. ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə. (H. xırmana. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri. Burada şair. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb. Fəqət. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır. Zülmnən ayırdılar. Belə örnəkləri saymaqla bitməz. Bu həsrətin nə olduğunu. Şair. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir.. Səhənd. O. həm də oxucuya andırır. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir. iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır.. Yuxarıda dediyimiz kimi. Şair özünə gəlir. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil.. Arazın həm bir milləti. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına. Səmədin ölümünə inanmadığını. Bu çay. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki.... onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir... (M. Bu arada “Səmədi boğan” Araz.

“Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. 1359 (1979). əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd).. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması. İstanbul.Araşdırma kiçikən. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. Səttar Xan. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. Sir-sifəti. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. 1945. partlayış. [9] Dədəmin Kitabı. mənə yuxu kimi gəlir. üsyan. Yanıq ciyərin alovlanması.. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”. “İşlənmişlik” . Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə. Göz yaşına baxan insanın olmaması. O.[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq. Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. “Dədəmin Kitabı”. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. səhifə: 269.. şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir. O. əl yazmalarını görməmişik. gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. səh: 73. I. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın. Ancaq. deməli Səhənd. Varlıq dərgisi. 44 Mart / 2011 . Dil ünsürü. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi. Stokholm. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair. Fəqət. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11].. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. “incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır. acıq. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən. Təbriz. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. Beləcə şair. Sayı: 6. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. Səhəndin bu qədər plastik. [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini.. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır.” olaraq təqdim edir. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə. 2001. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir.[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır. səmimi bir ilgi və heyranlıq var. [5] Firidun İbrahimi. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub. Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir. İki qardaş arasının kəsilmiş olması. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. səh: 7-8. İnsanın qurban verilməsi…. əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər.. səh: 380. Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. o qədər gözəl işlənmişdir ki. Bu yüksək səs tonu. c. səh: 350-351.

birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir. Çün. Bizimkilər xan. kirələdikləri düşüncələr. Turançı olar. bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də. ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. . farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. İçəridə məhkum olunmuş Türkü.Ə. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması. orada bir azınlığın haqqı deyil. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi. Ə. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək. İçəri gerçəkləri.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi. Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib. Çün. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 . Örnəyin. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu. Biz güncəl qonuları deyil. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. Örnəyin Mirzə Cəlil. xanların buyuruqlarıdır. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. Toplumun inancı. Üzeyir Hacıbəyli.Ərsan bəy.Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır.. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük.Bütünüylə doğrusunuz. yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. Ondan sonra bu. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir. nökərçılik. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. Ancaq. Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir. ölülərə ağlmaq kimi. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi. Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır. Mirzə Ələkbər Sabir. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan.. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir. Çün. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar.Kəsinliklə onu deyək ki. Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır. Burada bir neçə etgili etgən var. nəşəxor yazını olaraq yazar. bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik. Daha doğrusu. M. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. M. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik. Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. xanlıq. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . Siz. sistemlə hərəkət edir. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur. Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı. zalımların çeşitli cinayətlərini. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? . bizdə nədənsə.azadlığın əldə edilməsi üçün. . dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. onu aşağılırdılar. bəy kimi görünmək üçün. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır. "pro-seslərin yubadılması”nı. "mənasız dartışmaları” görürük.

Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra. Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır.İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. . Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. 46 Mart / 2011 . Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875). Mirzə Fətəlinin. Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. saray öz kökü üstündə durmamış. Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. Demək istədiyim. özgə köklərə boyun əymişdir. onlara olanaq yaratmışlar. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir. Bizdə bu olmamışdır. Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır. Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub. Turançı olar. Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış. uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. toplumsal. Zeynalabdin Marağalının. Örnəyin B. Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər. Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb. təəssüflər olsun ki. uydurma tarixlərlə yanaşı. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar. Şəfəqin. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. sonralar Kəsrəvinin. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır.Müsahibə durmaların başında gəlir.. danışdığım dilin sınırları boydadır. Bunlardan qurtulmaq üçün. modeldən danışamam. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. Mənim vətənimin sınırları. 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. Bağımsız olmayan yönətimlərin. Afrika. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. Bundan dolayı. Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur. Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil. Bu. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Uqanda. Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra. qohum qonşularını da itirə bilər. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. . özünü də.Görmək istəmədiyim bir yerdə. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir. İranşəhrin. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir. Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür. Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında. . Bu açıdan yalnız oradan deyil. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz. varsallaşdırarsa. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün. tarıx güvəni olduqca azdır. Konqo. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar. . Çün. dilə yük edir. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. siyasaldır. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. bərbərlikdən. Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm. germançılığa döndü.bu dilə daşıyıb.onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır.Maraqlıdır ki. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. oranın əski yerliləridir. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib. toplumda dil.. Güneydə ikinci. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır. Türk Orxan. Ancaq. Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. İranda Türklər son min ildə deyil. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir.Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? . . varsallaşmırsa. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır. qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi. Qacarlar dönəmində.

gözlərim toxdur. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. Ey şəfqətli olan tanrı. Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. Daha ağlamıram. Qal yaşa. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Nə bir yaşlı. Xəstə deyil Sağlamdır o. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. nə də ki. məqam pusuram. dardı. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini. Ey açan insanların üzünü. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. əlim qalır yaxanda. Qulağım doludur. bir ildırım şaxacaq. Bax. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. Nə günəş göründü. İçimdə ağlayan kövrək uşağa. sən dünyada iblislərlə yanaşı. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. 2011 / Mart 47 . Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Söndü ulduzlar birər-birər. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. nə bir uşaq kimidir o. Könlümün alovu oğlan çağında. Yalana. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Bu zaman duydu o quzey yelini. Bu gecə mən ölürəm. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Vəzifə gəzirəm. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. Kədərin. Bir tufan qopacaqdır. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. həsrətin qaf dağlarında. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. nə ay.Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. Gün gələcək. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. Ey qoruyan gücsüz qalanları. Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. sitəmə qızmağım yoxdur. Artıq hava aydınlandı. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən. Demirsən ki. Məni məzarımda da yandıracaq. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. O nə çox genişdi. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. qürurun gözlərindən axacaq. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. indi susuram. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. Bu dünya yetərdi qanad açmağa. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana.yaxacaq. qalmayacam sabaha. daha gülmürəm. günəş də gedir böylə.

tut. onu aşağılamq. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır. Ağıl və vicdanları vardır. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. yasağdır. ad Hər bir insanın.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. din. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. b) Bu haqq. dünyaya bilməz. ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. ırq. Bunun üçün. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. ya da inancını tək başına. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. Toplum vurmaqa haqqı vardır. dil. Evlilikdə. insanın haqqıdır. ya məhrum edilə bilməz. Bir.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır. cinsiyyət. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır.açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA. Hər bir insanın.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır. ya da bilməz. ona Ana Yasa.Maddə 17 : saq edilməməli. bütün imkanlar verilməli. ya da hər a) Hər bir insanın. doğulduğu dəyişikliklərı. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. Buna görə. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. Heç kimsənin özəl. rəng. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. Bununla belə dinini. toplumsal kökləri. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. Şan. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. və sanına toxunulmaz. davasının Hər bir insanın düşüncə. kişi evliliyin sürdürülməsində. görəvlərinin. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. ırq. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . ya da başqalarıyla göndərilməməlidir. vardır. Hər bir insan harada olursa olsun. toplumun təbii və təməl özəyidir. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. gəlirlər. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına. Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. milli kimlik. ya da aılə yaşamına. adi bir suçun işlənməsi. öz haqlarının.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır.

c) Ana. sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə. yaşlılık. ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. d) Hər bir insanın. bəslənmə. toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə. düzən. toplumsal və mədəni haqların. düzgün seçimlərlə bildirməlidir. b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır. heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. ədəbiyat. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. b) Analıq və körpəlik. c) İşləyən hər bir insanın. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz. ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. Bu bildiriş Ərəb. b) Hər bir insanın. Maddə 28 : Hər bir insanın. Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. Çin. b) Hər bir insanın. ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi. barınma. b) Təhsil. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. işləmək . eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. Işsizlik. evlilik içində. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. xəstəlık. əylənməyə. incəsənətlə maraqlanmağa. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. İlkin təhsil icbaridir. insanın gəlişməsi. içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət. Maddə 22 : Hər bir insanın . Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. Buna görə. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . Bütün millətlər . Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. geyim. dulluq. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır. özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya. İngiliz. Fransız. Bildirişi güdən bir işə girişmək. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi. Yüksək təhsil. ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. b) hər bir insanın. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. ya ailəsinə. Bütün uşaqlar. Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . xalq bu iradəsini gizli. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. onlara qatılmağa haqqı vardır. ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. b) Hər bir insanın elm. içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. Maddə 27 : a) Hər bir insan . Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə. Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür.

232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi. həm Cənubi Sibir dağları idi. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da.ə. etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir.. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı.III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar . leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki. türkün beşiyi Altay olmuş. Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»). Türklərin Azərbaycan ərazisində . Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. həm də Baykal (Bay-kul). iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar. III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı. Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada. Murad Aci yazır: ». Altayda hələ şərqə. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir». 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki.. Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi.«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi.ə. Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı. ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur. Strabon bir sıra qədim türk tayfaları. qərbə miqrasiya başlamamış.(2. III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər..III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir. Bu həm Vətən idi. oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər». türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış.ə. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E. e.. bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil. Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır.tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır.VIII-VII əsrlər). Təbii ki. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı». Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir. onlar şərqə. türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə.121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 . İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi. (36. yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər.(8. torpaq hamını yedirdə bilmirdi. qohumluq əlaqələridir. beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar. qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir.Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması. qərbə.(35. (2.ə.şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur. IV minilliyin sonu .. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e. 86. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «. Bu onu göstərir ki. şimala və cənuba oradan yayılmışlar. E.ə. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e.Gün gəldi ki. Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik. tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir. «Adətən. bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar. Böyük Plini də (23..III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim. bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı. bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır. E. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır.ə.amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar». mövcud mülahizənin . Lakin tarixi öyrənib. Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar. Ctrabon kimi. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki.ə.

2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil. 2.ə. Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər».VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir. insanın harada meydana çıxdığını.Yusifovun fikrincə. Asiyanın cənub-qərbi. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir. (2. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür. hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir. Məsələn. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir. Beləliklə. eradan əvvəl başlamış.Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər. yerləşmişdir». çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil. Ön Asiyadır.III minillikdən deyil. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax). 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir. MEAnın müxbir üzvü M. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış.. Y.Kuti. mağ. kas.VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır.ə. sonralar da davam etmişdir. dialektlərə parçalanmasını. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə. «. Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki. Heç şübhəsiz.ə. bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər. alban. Miqrasiyaların mezolitdə (e. (56.VIII-VII 2011 / Mart 51 . Ön Asiya. İnsanın ilkin beşiyini. turukki. su. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e.ə. III-II minilliklərə aiddir: «E. ortadan başlamışlar.protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş. uti.ə. türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna.E. 232) Ola bilər ki. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb. Maday. sonra hunlar. e’tiraf edilməlidir ki.B..XII minilliyə) aid edirlər. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur. Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar. Şübhəsiz. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki. Lakin Y.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil.Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. E. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş. (5. ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini .. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu.İsmayıl göstərir ki. 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar. Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər. Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz. onlardan sonra kaspilər. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər». 2)Beləliklə. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz. qarqar və b. Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. xüsusən türkdillilər şərqə. lakin bu. Deməli.. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır. orada.ə. protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur. Ümumiləşmiş şəkildə desək. qərbdən şərqə olmuşdur. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1.B. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e.. Bunlar . daim əvvəldən yox. .ə. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar.. Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır. Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur. Deməli. onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar. lullubi.

155.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır.Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki. Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil. Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır. Azərbaycan xalqının. mümkün deyildi. mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı. şimaldan gələn qıpçaqlar. I minilliyin sonu. Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq. 3.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer. xəzərlər və başqaları 4)4. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir».III-II əsrlərdən götürsək belə. Təşəkkül dövrü doğrudur. (57. (44. Şübhəsiz. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər.) N. Çünki bu. iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər. bir də onunla ağla batmır ki. Biz də daim bu fikirdə olmuşuq. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək. Bu fikir təzə deyil. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik.mannalılar. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. Ə.ə. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna.Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar. Bu. e. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir. kaspilər. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir. lap e. son dərəcə ciddi məsələdir . tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır. (bax: 59) N. peçeneqlər. 58. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı. albanlar. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır. Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». kanqarlar.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». bu.S.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi.I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. . Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi. Məsələ burasındadır ki. bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . həm də mürtəcedir.Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 .Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir. Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. skif. reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır. bu. savarlar.ə. VII. Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil. Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil. Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq. Amerika alimi P. həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir. Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. Və buradan o da hasil olur ki. (bax: 59) N. 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi.E. «. Beləliklə. 34) N. qarşılaşır .bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. oranlar.(10. dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində . 59 və s. bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur. Atropatena madalıları.. lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi.. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur. XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb. 370. Söhbət etnogenezdən gedir. çollar. qıpçaqlar. əslində.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar. xalqa öz keçmişini.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları. azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. lakin təbii ki. sak tayfaları. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları . 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir. xalqın dilini. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər. bolqarlar. (1.orta əsrlərdə davam etmişdir». 298. düşmənçilikdir. (44.

boşluqları doldurmuşdur. VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik. Bu elə bir dövr idi ki. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar.red. (39. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi». çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur». onoqur.ə. Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar.. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə. bulqar. Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış.V.Ə. ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır. Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir. 71) Azərbaycan tarixçi. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. dünyada hələ nə səlcuqlar. avarlar. (38. Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik. (38. Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. xəzər. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar.Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. e. var idi». Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı.(40. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır.Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı. (37. kulas. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki. xəzərlər. (10. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof. 179) Z. abdel. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. baqrasik. türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır. siruqur. Söhbət IV. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 .) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır. lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi.Dəmirçizadə anlamışdı.. Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı. Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır. eftalit və b.-dan ibarət idi. nə osmanlılar. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə. amma onların dili Turan (türk . Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı. (13. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır. Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər». Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. orada məskən salırdılar.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir.(13. abar/avar. (38. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə. türklər şərqdən. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına.Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə. şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. 182) Z. Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar.(10. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki. Biz köklü qədim tayfaları.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z. VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. skif.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. geniş vüs’ət aldı». Araz vadisində. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram.

bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. təsadüflər nəyi qoruyubsa. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı..ə. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır. xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar.ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur. Tarix elə gətirmişdi ki. etnonim. Bu o demək deyildir ki. onlar da qalıb. gil lövhələr. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı.. antroponim. daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik. oğuzların. utilərin. hidronim. gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi. ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir. demək olar ki.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin. madayların. sakasinlər. ola bilsin ki.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir. hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. Bu elə bir dövr idi ki. sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış. Artıq bu zaman.ə. E. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. məsələn.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil. hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar.Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı.II . şübhəsiz. xəzərlərin. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. kadusilər də iştirak edirdilər.V yüzilliyin sonları. Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir. hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur. (2. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir. Qeyd etməliyik ki. mannalıların. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. Xalqın. nə də osmanlılar. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 .ə. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də. (5. Bunu e. kəngərlərin. albanlar. Yüz illərlə hökm sürmüş. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın.250 . Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi. Doktor Mordmanın dediyi kimi. elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir.eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış.(bax: 16.) yayılma arealının geniş olması. oronim və sairin. ölkənin həm şimal. bulqarların. baş daşları. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin. Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində . Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni. Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir.e. toponim. albanların. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. şumer və akkadları məğlub etmiş. yazıları olmamışdır. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə. hələ nə səlcuqlar var idi. mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də.. Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi. 136) Atropatın sülaləsi. Sasani imperiyasının süqutu dövründə . Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi». Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur. daşlar. Bu o demək deyildir ki. Tarixi faktlar göstərir ki. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin .. təbii ki. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər. pozmamışlar. qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. yə’ni «. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. kaspilərin və s. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər.

Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi.VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e. mağlar (mannalılar. Artıq «. e.ə.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox. qarqarlar. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir. o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər.. etnik birlik. skiflər. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə. qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur.IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb. məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45. necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır. hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. bu gün türk dillərini dil deyil. 136.Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli. ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi. Təbii ki. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki. Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. onların arasındakı leksik. 2011 / Mart 55 . 282-295). qıpçaqlar.S.. dil birliyi.» (10. Bizim fikrimizcə. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər. Ə. daha qədim) dövrün tayfalarıdır. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də. bir qədər sonra xəzərlər və s. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki.Dil tarixi də vardır. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr. yaxud da qədim (e. kaspilər. kaslar. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar. Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı.215) Ərazi birliyi. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil. peçeneqlər. Başqa sözlə. Heç bir şübhə yoxdur ki.Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə. hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə. Bütün bunlarla yanaşı. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir. kutilər.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki..259-271) Bu məqamda Ə. əvvələn.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış.(10. hun dövründə savarlar. Bizcə. saklar. təbii coğrafi faktor . İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur. Bunlar göstərir ki. bu dil kök e’tibarilə başqadır. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər. turukkilər. Ə. erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. madaylar).» (10.(36.. digər tərəfdən. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da. Fakt belədir ki.» (2. zənginləşmişlər. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. (1.ə.S.ə. professor düz düşünüb . oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil. qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır. albanlar.

Ə.Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış. Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir. Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır. 156-157) Beləliklə.Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər). Adları aşquzay. Türk sözü e. digər tərəfdən.Q. Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar.V. Tarixi mə’lumata əsasən. III minillikdən özünü göstərməkdədir. Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır. qıpçaq) . yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir». Azərbaycan xalqının.ben berdim (uyğur) və s. b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər). sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir. Gələnlər yenə bura gəlib.Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam». karluk (uyğur). 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir.» (27. «Tükər» sözü şübhəlidirsə. nə də qıpçaq görür.ilığ suğ (uyğur).Qamkrelidze.Baskakov göstərir ki. işquzay şəklində. E.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki. erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır. ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür.(2. oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz.V. (46. M.Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar.(46.Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki. skif. Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər. M.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər).ə. qıpçaq) . Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər). Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz. geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı. Məsələn.Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da.Bartold qeyd edir ki. «Turukki» sözü var. türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış. quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz.III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T. skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki.ə. Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki.III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur. skuz.Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər». E. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1. karluklar.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi.K.ə. o da sonralar bir tərəfdən. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri . oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. 87) N. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar.A.117) V. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi». onları uyğurlara qarşı qoymuşdur. (47. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb. 56 Mart / 2011 . 2. müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq. Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb. keçmiş dövrlərdə.

Həmin vaxtdan etibarən o. Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. O. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir.yüzlərlə layla. folklorumuzun toplanması. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin . Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız. O. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar. 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub. O. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. dəfələrlə həbsxanaya salınıb. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki. uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. Heç də təsadüfi deyil ki. xalqın 2011 / Mart 57 .Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında. O. tapmaca. Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. Heç şübhəsiz ki. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. yurdunun acıağrısının. tükənməz incilərini . Burada o.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. oğluna folklorumuzun zəngin. qarşısıalınmaz. nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar. ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. O. tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir. nağıl. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub. dastanları öyrədib. bayatı. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. Güney Azərbaycanda dilimizə.

folklorunu qoruyub-saxlamalı. 3 cilddə). Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur. O. tarixi taleyinə sahib dursun. sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. Dədə Qorqudluğunda. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". Bizim məqsədimiz odur ki. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. Məsələn. Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". Ancaq Güneydə şair tarixçi. İran folkloru. yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. folklorunda. Qeyd edək ki. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır. M. məsəllər. ədəbiyyatçı. Əziz Nesin. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri. Koroğluluğundadır. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. tədqiqatçı. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. məqalələri çap olunmağa başlayır. millət öz kimliyini anlasın. bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. kimlik məsələsinə dayanır.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində. prinsipcə buna məcburdur. milli borcumuzdur. O. "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. "Azərbaycan el mahnıları". "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". "Molla Nəsrəddin lətifələri". çalışırdı ki. yüksək olur. Babəkliyində. bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub.Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki. Millətimizin azadlığı. Cəlil Məmmədquluzadə. deyimlər)". Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. millətimiz öz kimliyinə. sabaha çatdırmalıyıq. aqibətinə sahib olsun. halına. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. folklorçu olmalı. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. M. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. Burada nə iş görsən. adətənənəni. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib. ilk növbədə siyasi anlama.

Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. İspanyada Bask (Basque) milləti. cinayətlər.Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı. yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı). toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. Hər toplumda. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir. ölkədə yaşananlara. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan. bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar. Hər şeydən əvvəl. yəni qadındır. ərəb. Ana dil yasağına əlavə olaraq. bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk.s. Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. İsfahan. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər. Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox. həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. bəluç v. Türklərin yanında kürd. ərəb. patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. bir şəxsi təhqir etmənin. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər... Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. kürd. qadınları yox. təcavüz. qadının kimliyini özünə gorə yox. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar. Şiraz. dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. Milli kimlik haqları. Bu həm “ana” kimliyində. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur. 2011 / Mart 59 . Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. milli. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları. Ölkələr. Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri. kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir. Ancaq. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. edam və daşqalaq.. ən çox qadınları məqdur edir. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. yəni anaları hədəf alır.

Öz dilini. mükəmməlliyi ilə seçilir. irqiçilik yasaqdır. Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. agır işgəncələr. onları həbsə almaqla hədələyir. Bu dil – bizim ruhumuz. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. təhlükəsizliyi pozmaq. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. fərqlənir. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. canımızdır. B. “ANA” söyləyirik biz. Dil açanda ilk dəfə. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da. fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. başqalırından fərqli cəhətləri. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . eşqimiz. Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur. kültürlərini qorumağa çalışırlar. basqılar edirlər. sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir. nəsillərə biz də hədiyyə verək. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi. vətənini sevmək. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. Bu. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. Məgər öz doğma dilini. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət. Onlar öz milli kimliklərini. əziyyətlərlə üzləşirlər. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz. sıxıntılar keçirirlər.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. nə də usanıblar. sıxıntılar. dillərini. yox etməyə çalışırlar). mədəniyyətini təhrif etməyə. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. dilini. özəlliyi var. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. mədəniyyətini. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. incəliyi.

olmalı olanı inadla. Türk ruhumuzun daşıyıcısı. inamla bizə xatırlatsa da. 2011 / Mart 61 . Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir.. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. qoruyub saxlaya bildi. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Qarmon. Əksinə. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. Düzdür. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar.. Bu. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. Güneydə saz sənətinə kənar. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. yad. Məsələn. bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir. Ümumiyyətlə. Ümumiyyətlə. bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır. inkişaf etdirməyə çalışırlar. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir. Haradasa bu. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü. bu ruhu ağlında. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. improvizasiyaların artmasıdır. Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da. Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. Əsas səbəbi isə odur ki. Bu. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. həmruhdur. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur. Həm muğam dəstgahlarının. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur. Bunun səbəbləri az deyil. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var.

bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. Təbiidir ki. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib. ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. Ortada ozan oturub. Unutmamalıyıq ki. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki. Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. Bu. həm də qorunur. yenilikçi. Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş. o deməkdir ki. Məlumdur ki. Təbiidir. Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada . Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. Bu cür tapıntılar. Məlumdur ki. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil. Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. onu göstərir ki. son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. başından çalma sallanır. Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. Təbiidir. Professor Qara Namazov deyir ki. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır. ona görə ki. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. Bu. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı. Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. güman etmək olar. Azərbaycanın həm Şirvan. müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. təsirsiz ötüşməyib. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki.

müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi. aramilər tərəfindən işlədilmişdir.Misal üçün: r (ri). necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm. &. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. müxtəlif açılardan basılmasıyla. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. Yazı dilinin ortaya çıxması. ilk olaraq. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. Sumer dilində. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. yuxarıdan. kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. ¤. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla. üçüncü axımda. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. bununla bərabər. yeni fikirlər. Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. ba. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. öz amaclarını başqalarına bildirmə. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. Beləliklə insan. qutsal hökmlər. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla. Bu amaca vara bilmək üçün. bunun ömrü qısa olmuşdur. öz qaydalarını qoruyaraq. şübhəsız. Bunun yanında. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. Bu. hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların. Ugarit adını alan bu əlifba. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi.Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. =. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. Misirlə M eşzamanlı olaraq.aşağaya. əlifbanın yaranmasından öncə. $. €. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. başqa əlifba formaları işlədilirdi. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. Livan və İsraildə. onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. +. misal olaraq. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır. tam anlamında. Çünkü. neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. Heirogliflər. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir. himnlər və şeirləri qoruyub. ağız anlamına gəlməkdəydi. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. ilk olaraq. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla. Modern elektronik və sibernetik. mixi əlifbasından etkilənmiş. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur. vb. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. 2011 / Mart 63 . min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin. r samitini də göstərə bilərdi. Mixi yazıları sütunlar halında. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə. İnsan. Hierogliflərin əsasını. şəkillər hər biri bir kəlməni yox. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. Bu üç sistem. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün. Suriya. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. saxlaya bilmə uğrunda. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. əlif. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var. Ancaq.

Hindistana məxsus sanskrit. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir. arami.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. özlərilə gətiriblər və onu . xəzər. ərəb. Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. bəzi bilmişlər. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir. göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. göytürk əlifbasının qullanışının. şərqdən qərbə axın edərkən. fərqlilik göstərir. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. Orta Asya. Bizə görə bu əlifba sistemini. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. Bundan əlavə göytürk əlifbası. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır. Bu əlifbanın. Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. Yenisey dəyişikliklərlə bulqar. göytürk əlifbasıdır. Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. çözülə aha təsdiq edir. Sibir. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. vikinqlər Göytürklərdən öyrənib. Vikinglərin. arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü. peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar. Bu sırada hibri və ya ibrani. İlk türk qanıtlamaqdadır. uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün.

Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. nəşr olundu. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib. Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. türkcəyə tətbiq edilmişdi. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. əzilib. bəzi türk bəyləri. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. Bəlkə. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. Bu olaydan qurtarıb. kəsinliklə demək olar ki. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir. Ancaq. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. Dr. Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. günümüzdə. Bildiyimiz kimi. Oğuz Xanın. nə türklər. Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. 747 miladi ilində. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. ulaşdıqları əzəmət. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb. Oğuz Xan da. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. bəzi dəyişikliklərlə. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. Güney Azərbaycanlı aydınların.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. doğu cəbhəsində. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. daşınılmaqdadır. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri. vüsət. türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir. nə də islam. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. Bu savaşdan sonra. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. Heç şübhəsiz. türk dilində. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. ədəbiyyat. bir daha istifadə olunmamışdır. ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün. şeir və bilim sahəsində. əlifba dartışması. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. 8. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. Türk dili Orta Asya. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu. cəfa çəkməkdədir. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. öz yuxusundan sonra müsəlman olub. yep yeni bir durum qazanmışdı.qəsd 65 . kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar. İslam öncəsi türk tarixinin. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular.

“Z” səsi 4. www. cümlə aləmin qabul edib. 2.ozturkler. sid 86-87 Türk: 1. bunun yanında. 7. onun üzərində çalışdılar. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb.bilgi. www. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. Dr. www. Bu. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması. Məhəmmədəli Fərzanə. İranda isə bilmədikləri dili. com. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır.bilgicik. 3. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. 2. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. 6. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 . “A” 3. gericilik. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. öz ana dili tədris edilir. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər.turkcebig. ərəb əlifbasında. Bildiymiz kimi. “Ə” 3.tr. bəlli bir fikrə vara biləcəyik. 5. 4. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara. Bunldan əlavə. səsli və görsəl medianın. Ancaq.co. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi. sid 78. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir. ərəb əlifbası isə.På Jakt efter det förgångna. Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı. umaram ki. assimilasyadan uzaq.ansiklopedi. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır. Cavad Heyət və Dr. topluma verilməsidir. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. “S” 3. www.. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. Əsas hədəf ailələr içində. aktif iki dilli insanların eyitilib. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən.c. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər. www. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. o cümlədən Dr. çox təbii və zorunlu bir nəticədir. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır. ərəb əlifbası. “E” 3. kültürəl harmoniya. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. www. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq. Hər cür yazının. “H” 2. Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri.turk-islamtr. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. yox etməyə çalışan.Bonniers Stora lexikon. “T” 2. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət. Bundan dolayı. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi. Qaynaqlar: İsveç: 1. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur. İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən.

Bakı: Azərnəşr. 67 . “Danış telli sazım”. bu hala düşdüm. “Qoşmalar”. 7 yaşından muzdurluq etmiş. Cavan Hüseynin canını. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. El bilir. Bakı: Azərnəşr. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. İçib eşqin bulağından. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Bakı: Uşaqgəncnəşr. el şənliklərində çıxış etmişdir. “Bahar kimi”. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. Gərdən çəkib dayanmağı. Bakı: Azərnəşr. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Bakı: Azərnəşr. 1956. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. Tər qönçəni bulağından. A Kimdən öyrədin Sevgilim. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. Süzür boylana-boylana. Atılıb eşqin gölünə.Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. Qumru təkin zəbanını. qoyun-quzu otarmışdır. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. “Şeirlər”. şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. Hüseyn sazla deyir sözün. “El aşığı”. Bakı: Azərnəşr. Baxır hər bir sətrinə. 1950. 1953. Üzür boylana-boylana. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. Bu sənətin sirlərini. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). toy-düyünlərdə. 1962. Bakı: Yazıçı. Xalqın naləsindən. mahaldan mahala düşdüm. Bakı: Uşaqgəncnəşr. vətəndaşım". ürəkdən ona bağlısan. Alıb kitabı əlinə. Ayrılır analar körpələrindən. Elin naləsini eşitdikcə mən. "Oyan. Bakı: Azərnəşr. 1975. xalqın ahından. 1959. burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. Üzür boylana-boylana. Ceyran kimi səhralarda. Açıb qönçə dəhanını. 1966. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. Gəzir boylana-boylana. Onda var gülün nişanı. 1950 “Aşığın arzuları”. sən də oğlusan. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. "Ana vətən" və s. 1979. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Alışdım odlara. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. Al qumaşa boyanmağı. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. Dərdim təzələndi. “Şeirlər”. Üzür boylana-boylana. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. xəyala düşdüm. Onuncün ağarıb başın Qaradağ. “Sədəfli saz”. Xumar gözün sola. Dolandım. Gəzir Məcnun sorağından. sağa.

İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. istər vətəndaşlar. azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz.Düşüncə Mən bir əsir idim. Həbsxanaya salınmış bir qatil. Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. Bax. bu üsul hər gün yıxılmaqdadır.Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? .Heç də yox. incə nöqtəyə toxundunuz. . Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) . ağzı. cəmiyyəti ruhlandıran. söyləntilər.Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . belə hallarda ara qarışır.Doğrudan da. dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu.sərbəst insanları idarə etməkdir. Əsl hünər . söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir. Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə. məsələ də bundadır ki. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. yenə qurtuluş axtarar. Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: . Susdurmaq. düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində. yanlış olsun. dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər.Bəli. üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur. Yox. nə qədər pozulmuş olsa da. xahiş edirəm. Gözləri. Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. uydurmalar qarışar. Görən. beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir. duyan qəlbi var. istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır. Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki. dedi-qodu yer tutub yayılar. açıq fikir yerinə pıçhapıç. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. donuq saxlamaq. . . təbii ki. duyan insan öz qərarını verər. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə. murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir. fikir yürüdən başı var.O halda məsələni çözmək asandır. Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! . İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə. İstibdad hansı yola əl atır atsın.Ancaq ustad. nərdivan qurursan. üzləşir. eşidən. ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? .Lap yaxşı!. əsassız tənqiddirsə. . Nəhayət. yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır.Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? . sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan. . Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib. Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər. -Bilirəm. vətəndaşların ağızlarını. eşidən qulaqları var.Bəs bu. Onun görən gözləri var. olsun. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. Onun səbəbi budur ki. əlbəttə ki. beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. partlayacaq. qolu. əl və ayaq.Ustad. daha açıq anladın. zülm altında olan bir mühit də. yarıyalan şayiələr. əli. idarəçilərin hünəri özünü göstərir. Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən.Qəbul edirəm! . üzgü vasitələri verirsən və s. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır. gözlərini. qulaqlarını. bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər.. nə qədər biliksiz.Ustad. . burada incə bir nöqtə var. Bu. ancaq yenə istəyi doğrulmur.

Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar. Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . bu adamlar özü-özlərini. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. Başçımız anlatdı ki. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: . Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. Parlament rəisi gələn kimi. Üstəlik. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı. Ölkədəki ənənəyə görə. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. məclisdə mərkəzçi. axı. azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. bax budur! Unutmaq olmaz ki. İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür.Ustad. Başqa sözlə. sevincli üfüqlər açırdı. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. üçüncüsü ümumi kitabxana. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar. Aşağıda. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar. hər şeydən öncə. Bu. birinci şərtdir. Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. Öncə söylədiyim kimi. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. Başçımızın verdiyi izahata görə. mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. Sən demə. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq. Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. qurban istəyər. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm.Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. Deməli. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. dayandıqları əsasları. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib. İcazənizlə. Soruşub bu binalarla maraqlandım. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. məşhur maliyyəçidir" . Bax. Ancaq özüm istəməsəm də. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. səssizcə dinləyirdilər. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. artıq işıqlanmağa başlamışdı. digəri panteon.dedi. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. çətinliklərlə üzləşib. millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub. Düzdür. öz layihəsini açıqlamağa başladı. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. İndi getmək vaxtıdır. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. Elə ona görə də həmin şəxslər. Ancaq onların qorxusu yoxdur. geniş bir meydanda yerləşirdi. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. Fədakarlıq varsa. . Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi. Biri antik abidələr muzeyi. İstər məclis üzvləri. Onların kimliyini soruşdum. Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. Ancaq aydındır ki. vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi".Parlament düz şəhərin ortasında. iclasın başladığını bildirdi. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. demək. böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar.

heç 70 Mart / 2011 . layihəni yetərli saymadı. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır. mən yoruldum. aydındır ki. Təkcə istəmək bəs idi ki. . Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı.Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda. iri gözlüklü. boş əqidələri beyindən atar. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar. Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. . Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim. səhvləri düzəldər. Gülümsəyərək bildirdi ki. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. Oradan çıxaraq. çəlimsiz adam kəşf edib. Cərrahiyyə otağında. layihənin rədd olunmasını tələb etdi. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar.Əzizim. yanımdakı tanışıma dedim: . daha dözə bilmirəm. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş. azadlıq bu meyvələri yetirib. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı. Müzakirə davam edirdi. Gördüklərimdən sarsılmışam. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. Deməli. mən də mat qalıram. fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik. Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. Adam bilmir ki. Həmin qazı da bu balaca. tanışım da elə mənim halıma düşübmüş. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı. Bax. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. Bu sahədə çalışan adamı. tələbələr cərrahlıq öyrənir. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm. bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur. bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər. Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. Azacıq da olsa. Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib. Gəl açıq havaya çıxıb. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. Hamısının bir məqsədi var . Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. Diqqətimi çəkən o oldu ki. Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. fəaliyyəti doğru yola yönəldər. yanlış yollardan qoruyar. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük.dedi.. başçımız bizi eşidirmiş. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir. Heyrət məni götürmüşdü. istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar. Bu məsələ çözülməlidir. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir.. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. yayılmaz. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı. Bir sözlə. həyata hazırlanmaqda idi. müəllimə göstərirdilər. bədən üzvlərini öyrənir. araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. Yanımdakı tanışıma dedim: . "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. söylənən fikirləri. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. bir az özümüzə gələk. Kitabları bəzən ikinci. Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . əzizim. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi.Amma bir iş var. Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. çeşid-çeşid alətlərin. Bax. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu. Ağ önlüklü. Sən demə. qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. .Elədir. Çıxışçılar mövzudan yayınmır. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. O.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. o düşüncə hər cür biliyə yol açar. Sən demə. vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də.

sonra isə həm özünün. Axı aciz. belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? . Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . yox! Bu xırdaçılıq deyil. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. Oraya getdik. İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? . . nə də nəzarət. Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz. özünü aciz. Açıq görünür ki. çox görkəmli və əzəmətlidir."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" . Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı.gün sonra pirlər yenə gəldilər. . təmiz.Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi.Ancaq ustad. vüqarlı. Onlardan soruşdum: . nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz. Çünki o rejimdə haqqa.Bunun nəyi yaramır ki? . heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur. həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir. Üstəlik. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq. vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq. Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür.Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir. Elektriklə çalışan enli pillələrlə .Bundan sui-istifadə etmirlər? . dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir. qeyrət göstərmək lazımdır. bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır. Orasını da deyim ki. Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli.Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . getdikcə lap mat qalıram.Belə hal olmayıb. Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi. İstər-istəməz. geniş. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi. . çox bəzəkli. həm də özü düşünüb. Bu da o demək deyil ki.Ancaq bunu da danmaq olmaz ki.Nə danışırsınız. halbuki azad ölkədə aşağıdan.demək daha doğrudur. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz. nə yüksəyi var. Xoşbəxt o yerlərdir ki. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır.insanlara inanmaqdır. harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur.deyə cavab verdi. səylər çoxaldıqca. Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir. vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən . bir düşüncənin ifadəsidir. İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır. Başqa cür mümkün deyil! . 2011 / Mart 71 .Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı.Bəli.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. azadlıq da güclənib canlanır. qatarda nə bilet vardı. Önəmlisi . həm də qarşısındakının xarakterini pozur. biliklər yayıldıqca. "Dilək" deyəndə. Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" . bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar.deyə soruşanda: -Yox. qarşısındakını özündən artıq bilir. azadlıq. aşağıdan yuxarıya üz tutmaq. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" . İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə. bir növ. tam azadsan. Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi. istərsə danışıq dili çox yüksək. . Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. Bir də gördük ki. Bax.Ustad. acizlik və qorxu aşılamaq. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: . alışdığınız tərbiyə elə tələb edir. yuxarıdan söhbət gedə bilməz. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. İnam artdıqca. Bəlli bir ruhun.Başa düşmədim.Yox. ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq. qarşısındakını yüksəldir. sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır. həqiqətə baxılmaz. belə yerlərin təbəəsinə çevrilir. Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır.Çalışmaq. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. yolhaqqı qutuya atılır! . Belə azadlıq şikəst azadlıqdır. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır. Pirlərlə təzə söhbət . onlara ödənc verməyə.Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! . Başqalarının fikri.Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. . Tutalım. Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq. .. ya da qadir dilək olmur. Önümüzdəki vaqona minib. elmi. ona yazıqlıq. doğruçuluq da artır. vergi ödəməyə məcbur qalır. Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur.eskolatorla aşağı endik. Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır . həm azaddır. özü yaradır. Özün düşün.

çox vaxtasa yol tapa bilmir. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. uşağlığını. hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. özü də nə təklikdən. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 . çünki ümid yeri qalırdı. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki.kündəsini açır. Ona su verir. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. adətən. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. aplaindamın özünü yox. inadla yerinə yetirərdi. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar. O dəqiqə də hissələrə bölüb. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. yə’ni Ana məskəni . Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. məqsədlərinə çatıblar. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. Dəvənin dərisini soyanda. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. çünki bu. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. adını. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. O. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. Manqurt kim olduğunu. kim qalıb. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. ayağa qaldırırdılar. yay-qış qalıb iplainşini görsün. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. O. atasını. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. Bu işi adətən. onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. Beş-altı manqurtdan biri. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. kim bilir. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. əl-ayaqları bağlı. qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. qoymasınlar. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. Onların ölümünə bais aclıq. hələ sağkən qohumlarından. Buna görə də onu güdmək. can-dildən. başını yerə çatdıra bilməsin. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. Manqurtlara. Başqa dərdi-çoru yox idi. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. ya susuzluq olmurmuş . ya ikisi sağ qalırmış. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki. müqəvvasını qaytarmaq demək idi. qandal. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. görsünlər kim ölüb. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. keşikçi saxlamaq.Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. ya da ki. kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı.

heç kəsin ağlına gəlməz ki. nə iz vardı. onu da bilmir. Bütün ilxı atları kimi. at hürküb qaçmışdı. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. O başa düşürdü ki. Atın başına nə gəlin. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. sir-sifəti. sayılan kişilərdən biriymiş. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. bir şey çıxmadı. elə papağda da yatır. Nə soruşursan dinmir. üz-gözünü cırardı. gəl. atasının qisasını alsın. görkəmi də pis deyil. bığ yeri təzə tərləyib. çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən. nə anasının. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. Nə meyidini tapdılar. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. Ancaq nə fayda ki. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. nə də silahını-yarağını. sapsağlam adamdır. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq. hardandır. yəhər-əsbab nə oldu. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi. ərazilərini genişləndirmək. bircə ” hə ” bilir. oğlanın ölüsünü tapsınlar. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki. özü də lap cavan-cahil. Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. Naymanlar arasında ad çıxarmış. deyəsən. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. söz anlayan oğlanmış. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi. Yeməkdən. Yəqin o da vaxtında söz deyib. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. nə oğlunun meyidi tapıldı. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. başa düşür ki. di gəl ki. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. Baxan deyir ki. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. nə də at qayıtdı. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. kimlərdəndir. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. Oğlu döyüşə getmişdi ki. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. at ölməmişdi. onun başına belə iş gətirilib. oğlan manqurtdır. nə atını. davada həlak olanlar olur. ya da susuzluqdan ölərdi. başını buğa verib dərini qopardaq. ulamulam ulayar. bir də ” yox”. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. Yəhər2011 / Mart 73 .

yiyəsi ona aman vermir. mal-dövləti almaq olar. sən də mənim oğlum. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. Budur. qaşlarının arasında iri tər içindədir.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. divarı keçə bilmirdi. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər.–deyə ana söyləndi. Bir neçə gün idi ki. –Torpağı almaq olar. onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. özünü sakit saxlasın. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. səsləyib onu diklədi. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. Atanın da adı Donenbaydı. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. orda canı çıxsın. heç nə xatırlamırdı. –Səni indi belə çağırırlar. Heç ağlına gələrdimi ki. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. dərin bir ah çəkdi. fikrə getdi. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın. sonra da o biri dəvələri. –Otur danışaq. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. sürü otlayır. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. Anası görürdü ki. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir. dizlərini qatlayıb hıxladı. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. Ananın gözləri doldu. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi. lap adamın həyatını da almaq olar. özüylə bacara bilmədi.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. Mən də sənin ananam. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . o. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil. –Oğlum. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq. ay arvad kimsən. o heç nə bilmir. Sən naymanlar qəbiləsindənsən. Atan yanında deyil? Axı o. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. yox. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı. Yalnız gecələri dincəlirdilər. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. Nayman-Ananın ümidi buna idi. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. adını yadına salmağa çalışır. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir. sonra qorxdu. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. Sənin adın Jolamandır. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. bəlkə allahın işidir. çalışdı ki. Ağmaya indi başa düşdü ki. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. Di gəl ki. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. Belə olsa. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. ya çölün düzənində atıblar ki.əgər o. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. Və dərənin o başında adam gördü. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. Söz yox. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. qarşıda səfər var. manqurt pasibanı axtarırdılar. ta o manqurtu tapmayanca. Buxara bazarlarına göndəriblər. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. İlahi. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi. Ağmayanı hayladı. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. Onlar yerə çökdülər. Ana başa düşdü ki. heç ağzını açıb soruşmadı ki.

Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. Manqurt olsun qoy. Bu. Yaxşı ki. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. Gizlənib baxmağa başladı. O yaxınlaşırdı. Onun heç eyninə də deyildi. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. Təhərindən bilinirdi ki. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. Orda kimsə oturub. gözləri də yaman parıldayırdı. təki öz adamları arasında qalsın. necə durub getsin. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. üç gün toy-bayram elədik. boş da olsa. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. sonra başqa səmtə döndü. O. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. O. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən. O. tam laqeydliklə qulaq asırdı. heç nə başa düşməsin.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . öz yerlərinə qayıtsın. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. danışığına ara vermir. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. şişkin sifəti çox gərgindi. Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi.Yaddaş Ananın dediklərinə o. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. Bir azdan o. görsün juanjuanlardan orda var .–deyə manqurt cavab verdi. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. Kim bilir. –Gecəydi. oğlu elə-belə səsə dönüb. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi. Ana ürəyi belə deyirdi. bu yerləri tərk eləyib. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. Sonra hava birdən qaraldı. sürüyə tərəf qayıtdı. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. onun gündən qaralıb codlanmış. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. yenə ümid eləyirdi ki. çalışıb özüylə aparsın. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. Juanjuan onu görmüşdü. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. ağası deyib ki. Və o gecə qəti qərara gəldi ki. donuq sifətində nə isə canlı. Nizə və oxla silahlanmışdı. Nayman-Ana təşvişə düşdü. bəs sürü nə olsun? Yox. Arvad başa düşdü ki. Axşam düşürdü. Nə fayda ki. əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. oğlunu xilas eləsin. ona qoşulsun. ya yox. Nayman-Ana başa düşdü ki. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı. dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. Amma daha gecdi. Xoşluqla qulaq asırdı. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. Oğlu cavab vermədi. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. əlbəttə. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. ya gündüz? –Heç nə. Mən tezlikdə qayıdacağam. Juanjuan məəttəl qalıb. Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. quru hörük sallanırdı. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. boynunun ardından bir cüt qara. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə. Layla onun çox xoşuna gəldi. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. rəva bilmirdi ki. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü.

Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. torpaq hamıya bəs eləyər. daha yaxındaydı. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay.Yaddaş düzdə vurnuxur. sürüyə çatdı. nə gözləsin. necə onu inandırsın. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. Bu. Məsələ ondadır ki. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o. Görərsən. oxu buraxsın. özünə yer tapa bilmirdi. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. ananam! Haradasan? O. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. İntəhası. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. necə başa salsın ki. o vaxt ayılıb gördü ki. çox ciddi görkəmi vardı. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. Bilmirdi neyləsin. Günəşin şüası ona mane olurdu. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar. nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. Qoy naymanlar görsünləlr ki.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. amma oğlunu görə bilmədi. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. fürsət gözləyirdi ki. O. juanjuanlar sürüdən getdilər. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. Bircə: –Atma!–deyə bildi. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. Bu dəfə o. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. Məsələ torpaqda deyil. boynunu qısıb. Ancaq ondan nə gözləmək olardı. elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. çox sevindi. ətrafa göz gəzdirdi. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. Toran qarışırdı. otlayan heyvanların arasından keçdi. onun xəbəri olmadı ki. Ox papağı dəlib keçdi. pusub görəndə ki. Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. neyləsin ki. Budur o. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. Ananın başı elə qarışmışdı ki. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. uzaqlaşıb gözdən itdilər. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. ölümcül zərbə idi. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. nəhayat. papağından bərk-bərk yapışaraq.

ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə. Çeşidli kitablardan başqa.. Bu. Həmid Nitqi.. . mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib. Fikrimizcə.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur. Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı. Cavad Heyət. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim. dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb. onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. zəngin ədəbiyyata.. tarixi bir həqiqətdir. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır. söz və fikir azadlığı. dar ağacları. İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. mətbuat və s. 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb.. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". Əhməd bəy Ağaoğlu. Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. ey demokratik Azərbaycan. Məhəmməd Şəbüstəri. əzab. bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər. Xatırladırıq ki. Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. Cəfər Xaməneyi. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi.. müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı.. "Mətbuat . İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. universitet. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət. ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib. Hacı Məhəmməd Naxçıvani. Bəlli oldu ki.. Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı. maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur. Müəllif yazıb ki. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. kitablar. Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). fəlsəfə elmləri doktoru. şahın və vəliəhdin səfərləri. tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. Bundan başqa. Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar. 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı. həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır. 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. onun 100-dən artıq yaşı var. dərgilər. "Mətbuat . Mirzadə Eşqi. bu məsələnin araşdırılması. Əliəkbər Dehxuda. Hüseyn xan Ədalət. ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi. yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. ana dilində açılan məktəb. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il). Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri. Tağı Rüfət.1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır. dəyərləndirilməsi zəruridir. ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. Zülm. şovinist çar və şahlıq rejimləri. başını qaldır!. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. sən bir iti gözsən ki.Ey əziz Azərbaycan. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. işgəncə. "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması".F. "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur. İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. təəssüf ki. onun nüsxəsini əldə edə bilməyib. "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi".milli azadlıq dövründə". Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə. bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi. Həsən xan Tağızadə. müsibət. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar. Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki. sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu. Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi. "Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi. Hüseyn Düzgün. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb .Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində". Mirzə Həsən Rüşdiyyə.

Deməyə ehtiyac yoxdur ki. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq. Xorasan. Dr. Təəssüf ki. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki.Əli Qaracalu – PH. York Universiteti. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. 2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. aşağıda imza edənlər. Kanada. Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən.vəkil.D. Xahiş edirik. Vankuver. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair. Xüsusən. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH. sosioloq. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. Konstans Universiteti. Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir. Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi. əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar. Dr. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. həmin birlik liderlərinin. Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. Dr. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır. akademiklər.. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət. Hidayət Sultanzadə . insan haqları müdafiəçisi. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq. Fərhad Qabusi – həkim. Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. Mərkəzi. Qərbi Azərbaycan. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. 78 Mart / 2011 .D. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir. Biz ümid edirik ki. Qəzvin və s. Sonuc olaraq. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz. Dr. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. Dr.D. onlar hələ də bunu davam etdirirlər. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. Dr. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. Alimlər. yazıçı. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir. Şəhruz Türfəx – memar. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. Avstraliya. Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də.. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis.. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. Həmədan. Sədiqə Ədaləti – PH. Biz əminik ki. siyasi şərhçi. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq.

Dəvəçi. ticarət. Masallı). televiziya və mətbuat. Siyəzən. Hacıqabul. İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. Yardımlı. Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. hərbi. səhiyyə. Tehran. mətbuat və s. bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. Qəzvin. “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. 3. “Göyçay” (Yevlax. İran Güney Qafqazda. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. Daşkəsən. Qəbələ. Samux. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. polis.Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. Göyçay. Lerik. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . Kürdəmir. Kərəc. Mazəndaran. Xızı. b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. Oğuz. dini təhsil. Astara. Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. “Gəncə” (Gəncə. Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. İsfəhan. Salyan). Goranboy. artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. İmişli. Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. iqtisadi. Neftçala. biznes. birbaşa İrandan deyil. xarici əlaqələr. “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. “Muğan” (Beyləqan. hüquqi. Sumqayıt). Məşhəd. Kirman. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. 4. Ərdəbil. “Quba” (Quba. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. Ucar. Belə ki. Zərdab). Şəki. Qum. 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb. Mingəçevir). Şəmkir. Qəzvin. Xırdalan. Biləsuvar.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb. Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. hakimiyyət. Plana görə. mədəni. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. Məşhəd. 2. Cəlilabad. Sabirabad. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir. ordu. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. 5. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. Ərdəbil. məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. maliyyə. hərbi. Saatlı. İsfəhan. Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir.

birlik. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji. qəzet və jurnalların nəşrində. Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər. türk.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir. Agentliyin www. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır. Agentliyin internet səhifəsi də var: www. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla. Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə.birlik. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması.org.dir. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra.org saytı. “cəfərilik”.fatimeyi-zehra. məscidlərdə. Agentliyin www. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur. www. dini.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki.313news.org. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi. Yeni Günəşli yaşayış massividir. MP3. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var. Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA).net. “əliallahilik”. rus.deyerler.ziyaretler. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur.salamnews. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya).Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək.az və www.faktxeber.org internet səhifəsi də mövcuddur. “hüseyniyyə”. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 . Jurnalın internet səhifəsi: www. fars.birlik. Məscidin internet saytı isə belədir: www. Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar. SD. Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb.deyerler. Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. Bu agentlik Azərbaycan. DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. Bu agentlik İran. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur. Mərkəz eyni zamanda www.radio. lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır. dini təhsildə.com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir. Belə ki. Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir. həm də siyasiləşməkdədir. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər. televiziya kanallarının yaradılmasında. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir. www. Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. “Salam” İnformasiya Agentliyi.fm internet radiosunu yaradıb.

Belə ki. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www.yenisharq. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir.az. Vilayəti oynayır. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. Ə. rəvayətlər.salaminfo. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. Adicə “molla”. təbliğat.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. virtual radio. Əfqanıstan. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. Ə. Ə. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. Başdan-başa uydurma hekayələr.salaminfo. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir. informasiya. saxta təfsirlər. bütün şəriət hökmləri.org. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi. Oman. Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür. Qəzetin internet saytı belədir: www. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur. bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb. Ə. televiziya kanalları. qəzet. dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur. www. Qocalmış və əldən düşmüş S. Vilayətinin nəzarətindədir. nağıllar. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir. Faktiki olaraq. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı. yalançı ehkamlar. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər. Türkmənistan. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. ictimai təşkilatların. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. Son illər Ə. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. Gürcüstan. Bu sırada Fələstin. “axund” qismində çıxış edən. bu layihəyə Azərbaycan. Pakistan. Sudan. Ə. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir. Yəmən. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. Çünki. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. Çünki. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. Suriya. Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. Tacikistan. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar. Ə. dərgi. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. Ə. dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə. Gerçək dini siyasət demək olar ki.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir.

Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir.com. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi. rus və türk dillərində yerləşdirilir. Bu sayt www. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır. Jurnala məxsus www. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir. Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar. elmi.karvan. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir. maliyyə sektorunda. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. www. “Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir.org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir.Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması. Jurnalın internet saytı www. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur.ir.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir. iqtisadi. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur.arannews. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”.org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. mədəni. Bu agenlik demək olar ki. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir. ədəbi.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. www. hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır.haqqyolu. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək. Faktxəbər. dini. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər.org. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Halbuki. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. maliyyə. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir.karvan. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www.imamhuseyn. təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir. Çünki. "İntellektual Gənclər Klubu". İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur.haqqyolu. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. www. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www.manevisafliq. ordu. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu". kriminal. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа. mədəniyyət idarələrində.net.haqqyolu. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. təhlükəsizlik.haqqyolu. Ölkənin sosial. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir. "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır.

www. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir. Qəzetin www.islam-azeri. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir.az.sistani. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur. www. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir.ihq. dəyirmi masalar təşkil etməkdir. qəzet və jurnallar nəşr etmək.birlik.az internet saytı da fəaliyyət göstərir.sonumid. Dağıstan. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur.isra. Buna görə də İran daxilində. Bu təşkilat Azərbaycan. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www. bədii filmlər və kliplər çəkmək.com. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki. Çünki. www.ru. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub. Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir. Ayətullah Cavad Amuli. saytlar yaratmaq. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir.tk.fix-download. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 . Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab.intizar. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs.Strategiya hesab olunur. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur. elmi diskussiyalar. www. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı. Əslində bu təbliğat İran. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www.org internet saytı da yaradılıb. Bunun üçün www. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər. Rusiya.com.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur.net. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir.sayt. həm də xarici dövlətlərdə. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www. Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir.al-shia. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur.imam-rza. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr.ws. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir. Çünki. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir. seminar və mühazirələr. konfranslar.az və www.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir.zehranet. www. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır. broşür. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi.imamhuseyn. Bu quruma bağlı olan www. dini mövzulardan bəhs edən sənədli.org.bizimradio.

ucoz.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur. Gürcüstan.almehdi. www. Rusiya.kevsernet. www.ahlibeyt. Zeynəbiyyə.yeniheyat. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər. İmdad. Somali.us .my1.com. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni.rasthaber.com. Hidayət Yolu.ru www.al-shia.com.com. Türkiyə. Misir. www. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər.com.velfecr.org.muselman. İordaniya. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”.ru. “sələfilik”. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur. Livan. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www. “İslam Məktəbi”. www. Suriya.israhaber. Mərkəzin internet səhifəsi www.az. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb. “babi”.org. www.zeynebiye. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir.az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir.Strategiya strukturlar yaradılır.ws. Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur.zahra. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar.islamiyyet.islammektebi. Bu agentliyin Azərbaycan.ir. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır.az.islaminsesi. “əhmədiyyə”. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur. Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”.ya-ali.az.ramazanayi.ahlibeyt.com.gg.caferilik. www. Yəmən.azeriblog. DAİMSAM 84 Mart / 2011 . www. Agentliyin internet saytı isə belədir: www. www. www. www.com . www. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə.azeriblog. www. Nicat yolu. Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar.nurizehra.com. İkmal Gənclər Birliyi.islamtimes. İraq. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar. www.abna. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır. www. “vəhhabilik”.namaz. Bundan savayı www. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır. www. Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub. www.islam-azeri. www.islamaz. Pakistan.qadirxum. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır. www. www. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər.org. www. Albaniya. Həzrəti Fatimə. Azərbaycanın mənəvi. ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib. Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına.su. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.com.tr.moy. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar.com. Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir.

Ürgəncdə Atsız Türbəsi. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam.. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. qaban kommunistlərə Başqurdam. qurşun kimi dolha dolam Of ey .bölük bölünən Xəzərəm. Göy göləm. Adım AZƏRBAYCANDIR. çiçəyəm. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm. həm üsyanam. Kürd alnında çiban Sulduz.. Vətən oğlu Çoban Qara. Arazam. Sancı dərəsində Püsyan.. Dəli Kürəm. yənı qara balığam.. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. var öküz Rüstəmin saqqalından. Qurd tək ulayan Qarabağam. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam. Fars böyründə sancılan Qaşqay. Adım Həyəcandır. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm. Nə ata bilirlər.. Büsbütün tarixəm. Tarix məndən nəfəs alıb verir. Adım Anacandır. yəni El gölüyəm. Bülbülün nəğməsiyəm. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə. bölük. ey.can deyənlərə canım candır.Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. Günəş kimi. yəni Oxtayam. Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu. yəni göyçəyəm. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam. qarabaxtam. Koroğluyam. Xanın səsiyəm. Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam. Ağrı dağında Paşa. Türk Dünyası kimi. 2011 / Mart 85 . adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında. quldur şeytanların. Qara dev də mənəm. hay hay ağlayan çənəyəm.siyəm. Qar kimi aydınam hava tək yayğın. Urmu gölündə asuvan yumruğu. Müəzzin əminin azan şərqisi. həm Çeçenistan. Altayam. Rəşid Behbudovam. (. can. Çalanda orkestr.Düşüncə Adım Həyəcandır. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm. qara ev də mənəm. bayraq da mənəm. Səttarxanam. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir.. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi. Əmoğluyam. boz atlıyam. Donuz gözətçisi. hava kimi. Xankəndində xanam. Oğuzdur babam.) Quldur göyləmlərin. Qarabağ şikəstəsində. Kuruş şahın qatiliyəm. həm Dağistanam. Rus gözünə tir kamanam. qırat. Şah İsmailin saz qılıncıyam.. Hər yazılı tarixlərin varağında. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. Səid Muğanlı Dedim ki. Qurd tək ulayan Çeçenistan. Yanvarın 20.. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi. Eloğluyam. Azərin 21-i. Babək də mənəm. tamam bir Türkəm. üsyan yumruğu. Döyüşdə qaraqaşqa.. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Burla Xatunam. Səfərxanam. Göydə səs gəlsə. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam. yer kürəsində bir ulduz. Dəli Domrulam.. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. At üstündə yaşayan Attilayam. Hələ ki.

86 Mart / 2011 .. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları . Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı. nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı. Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı. Savalan.. Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili. ağzı.Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana. ey başı tufanlı bizim haqqımızı.

bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. yatan gizi sezməzlər. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini. fırtınalı dəniz. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq.Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. bayrağı görməzlər. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 . kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin. bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç. Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. uçurt uç.. quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə. Ağzın. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç.. Dərədir burası uçurumlu dərə. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam. uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar.

ürəyim türk. türkə bağlıyam. Güvənirəm türkəm. çıxışım türk. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. Onda gərək düşmən köksün dağlayam. elim türk. dilində. İlham allam dağlarında. elinı satmadı heç yada. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. İliyim türk . uca dağam mən. Baxışım türk. Mahmudam mən də. Qartalım türk. Doğulmuşam Azərbaycan elində. Oğuz nəsliyəm. qaradağlıyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. özum türk. Yaranmışam torpağında. Yerişim. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. dilim türk. Nəslim türk. duruşum. canından keçibdir o da. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada.Ulus Türk Vətənim türk. ikı gözum türk. Haray çəkib qıyya vurram elimə. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. atam-babam. Vətənini. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. mahalım türk. Azərbaycanımda barlı bağam mən. çölündə. Koroğlu igitli üzü ağam mən. sözüm türk. Yagı duşmən xain olsa dilımə. gülüm türk. Misrı qilinc onda allam əlimə. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. bülbülüm türk. Qolundan.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->