Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

Azərbaycan adı tarix. Xorasan. bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi. xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. biganəlik yaranırdı ki. Həmin qanuna görə.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. Fars və Sistan əyalətləri. elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. ölkə ərazisi 6 ostana. çoxsaylı sosial-iqtisadi. Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi. abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. mədəniyyətinə laqeydlik. Savə və s. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813).Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. Məsələn. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. nömrələrlə göstərildi. dilinə. Şiraz və s. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə. mədəni. coğrafiya kitablarından. İsfahan. “Vahid dil”. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. şəhristanların sayı 49 oldu. Güman etmək olardı ki. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. eyni dilə və inanca. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi. mədəni və s. Zəncan. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). “ayır və buyur” siyasəti. 130 min kv.km İranın. ən azı ona görə belə olmalıydı ki. Bu. Qəzvin. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan. pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. eyni kökə. Sultanabad.) iqtisadi inkişafına. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa. Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan). Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada.

Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa. sonra isə 30-a çatdırılmışdır. “köhnə hamam. Zəncan. dil. Qeyd etmək lazımdır ki. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur. Bəllidir ki. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar. Həmədan.R. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə. Başqa istək və tələblər bir yana. Başqa sözlə. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır. Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. Qərbi Azərbaycan. Sultanabad. İran cəmiyyətini düşündürən. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. Beləliklə. Ərdəbil. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir. onu yad təsirlərə məruz qoyur. Odur ki. milli potensialın güclənməsi. Bu. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. Eyni zamanda bu. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır. Bu parçalanma etnik-mədəni. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. 21 rayon (bəxş). İran inqilabından sonra məlum oldu ki. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə.5 kv. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir. Astara. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. Dili yasaq. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. Qəzvin. zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə. Ərak və s. bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. millətin bütövlüyünü pozur. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. Savə. 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 .925. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17.

hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən. yenə də Şərqi Azərbaycanı. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar. Qəzvini. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. Görəsən. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. Qərbi Azərbaycanı. Ərdəbili. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. M. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. uzaq düşmüş Savəsi. Məqalədən görünür ki.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. Onların fikrincə. Əlbəttə. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. indi nə 19cu. məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Onun Şərqi Azərbaycanı. qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. Məsələn. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən. demokratiyaya. Zəncanı. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir.R. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. Həmədanı. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. Qərbi Azərbaycanı. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı. hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. Lakin cənab doktor bilməlidir ki. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini. Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. 2011 / Mart 7 . nə də 20-ci yüzil deyil. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara.

Heç kəndə. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə.Bu ana torpağın əzizi təki. Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. Qoyaydım başına şer çələngi. şəhərə sən sığışmadın. And yerin bu vətən torpağı oldu. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu.Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər. “Qara balıq”ında ümman aradın..Səməd Behrəngi. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi. Araz tüfəngi. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi.Səməd Behrəngi. Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə. vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır.Səməd Behrəngi.Səməd Behrəngi. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin.Səməd Behrəngi. adın. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. Balaş Azəroğlu 1996. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır. Təbriz 8 Mart / 2011 . əzəldən bu olub istədiyim. Dalğalar qılıncı.Səməd Behrəngi. Adın dostlarının bayrağı oldu.dedilər. Qəbrinin önündə başımı əydim. Yazdın ki.

Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. özünü göstərə bilər. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. O. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı. Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. O. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. keçmişə tənqidilə baxıb. O. Bu kitablarda həm məzmun. əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. ya da Quzey Azərbaycandan. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir. həm də çağdaşlaşmışdır. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. O. O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma. bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır. 2011 / Mart 9 . Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. Nəsr dilində onun sənət türlərində. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. Sabir. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. O. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar.

ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. ayrılıq.. həsrət və bu kimi məzmunlardır.. bu əsərlər daim yaşarıdır. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi. bütün Azərbaycana ithaf etmişdir. başqa şeirlərində də vətən sevgisi.qanlı söyüd. Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var. Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. Elə bu çağrıya cavab olaraq. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb. Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox. sürgünlük. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış.. siyasi basqılar. milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir. toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. Bir kərə yadların daşını ataq. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. Çəkək qayğısını öz elimizin. O. Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur.. Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq. Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm. Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. tam türkcə yazmağa başlayıblar. xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. 4. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər. Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. O. Nəsri 10 Mart / 2011 . Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə.. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək..Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan. başını göylərə çatdırdı. “Məmməd Rahimə məktub” (1967). A. O. 2. özgürlük. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. durum bir qədər fərqlidir. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib. sən Şəhriyarsan.. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir. “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir. Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar. özgürlük. kültürəl yürüşlər. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur. canlı təsvir. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir. farsca düşünüb türkcə yazırdılar.Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. “Türkün Dili” (1969).. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. O. Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. 3. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1.

deyə o xatırlayır. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. ingilis. Rza Bərahəni "O kişi ki. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum. Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. Dr.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər. O. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 . şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə. fransız dilini seçir. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub." Bərahəni əlavə edir ki. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm. Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. türk. həm roman. fars. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. görünür o zaman ikinci. Dr. Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm. İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib. Müəllifin dediyinə görə. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb. Bir neçə il bundan əvvəl o. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. Rza Bərahəniyə məxsusdur. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki. Buna görə həmin bir il ərzində. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır." O. Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. Dr. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. Həm şeir. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. fransız və ərəb dillərini bilir. Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub. Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib.". azərbaycanlı yazıçı Dr. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Bərahəninin romanları. Dr. Bundan əlavə. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb. yoxsul bir ailədən gəlmişəm". Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram.

Aslan kimi xalqımdakı çox hünər. mən. Zamanın eybəcər barmaqlarından. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. ilk təhsilini burada almışdır. Sazındakı səsli tellər mənimdır. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Qoynundakı igid ellər mənimdir. Mənəm Çox da öz elimdə. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. Bu şövkətli. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. bilirsən nədir kədərim. Bitən lalə. Səadətdən ilham aldı elimiz. O. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. Çap üzü görməyən söz incilərim. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. gah açıq şəkildə davam etdirir. açan güllər mənimdir. Vətən göylərindən çəkilir duman. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman. işıqlandı günümüz. Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz. Babəkin al qanı süzülən mənəm. əzəmətli torpağın. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. Günəş çıxdı.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. sənin doğma elində. 12 Mart / 2011 . Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər. vətənimdəyəm. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. Qan qardaşım deyir keçdin varından. Yadlar əlində əzilən mənəm. Bilirəm. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm. Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. Sərab şəhərinin yaxınlığında. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən.

İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. milli iradənin gerçəkləşməsi. bu. bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. Fikrimizcə. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında. milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. bu xəttin təzahürləri olaraq. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Nə qədər paradoksal görünsə də. kütləvi həbslər. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. Təbəqə mənafelərinin. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. senzura və s. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. qəzet və dərgilərin. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. Quzeydə ermənilərin. Qeyd edək ki. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. 2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. fövqəladə vəziyyət. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. kitabların nəşrinin bağlanmasına. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. Onların müxtəlif çıxışlarının. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. Baxmayaraq ki. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. Burada digər mühüm bir amil olaraq. belədir. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da.

Xatırladaq ki. 14 Mart / 2011 . Xatırladaq ki. Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. misal üçün. Təəssüf ki. antitürk qüvvələrlə. Yada salaq ki. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. yaxud sürətləndirə bilər. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. həqiqətlər ortaya qoyulsun. bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. Bilinsin ki. nəhayət. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. naxçıvanlı. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub.. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?. Əlbəttə. Ümumiyyətlə. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. ya özünü buraxmalı. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. İrandakı anti-Azərbaycan. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. Odur ki. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. "içəridə"dir. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. İş o yerə çatıb ki. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. necə deyərlər.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. irəvanlı və s. Fikrimizcə. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. hərəkatın əsas ağırlığı daxildə. bu təşkilatı parçalamaq. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar.

Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. tək bir millətin. Sözümə başlamazdan öncə. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən. etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. O. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir. Öz dilimiz. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı. Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. Bütün bunlar. Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. 2011 / Mart 15 . Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar.

Həmin yazıda qeyd olundu ki. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da. Hətta özlərini kübar təbəqə. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı. Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. işgəncələr verilir. ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir. Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar. Ancaq.. 16 Mart / 2011 . Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı. Fars dilində deyil də. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. mətbu. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur. İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi. Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir. Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır. İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur.. İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir.

təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. Ərdəbil. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur. İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. Hər şeydən önəmlisi. İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. digər dilləri eşidəcək. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq". Bunlar. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. İrqçilik. Ona verilən cəza. Dr. bizim kimi insanlar üçün.İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur. Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik. Zəncan. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. 2011 / Mart 17 . Xoy. düşmənlərimizin sözlərini deyil. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. Urmu. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar. .

Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. dəyişmək və böyütmək olur. Amma siyasət elmində. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. düşüncələri və xəyalları becərmək. cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil. siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik.Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. Burada fikirləri. Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki. Niyə ədəbiyyatçılar. siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır. Ancaq. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin.En 18 Mart / 2011 . həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability). 1. Amma siyasətin hədəfi. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. Bu adi həyatda da ola bilər. Əgər desək ki. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. Amma siyasət elmi. 2. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. 4. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir. sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. başqa cür əməl edir. Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V. onları birləşdirək. Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V. Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. Necə edək ki. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə. İndi soruşmaq lazımdır ki. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. 3. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin.Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. Bu yazıda istəmirik ki. yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır.

Marksın fikrincə ədəbiyyat. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. Bəlkə çalışır ki. Öyrənmək. intellekt. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. ya da Allah. Təsəvvür etmək. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. Bu günahları isə yumağa çalışır. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər.Argument):Ədəbiyyat xəyal. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. Onların fikrincə. J. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. Amma siyasət elmi çalışır ki. Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. özünü vahidlikdən çıxarmaq. Dahilik. cəmiyyətlə birləşmək. Formaçılar. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. Siyasət elminin hədəfi. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. təbiət və Allahla birgə yaratsın. Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. Bilirdi ki. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. dünyanın təsvirini gördüyü. post modernlər: Formaçılar dili. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. Amma siyasət elmi çalışır ki. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. amma bilmirik ki. öz əlaqələrini cəmiyyət. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. Sual olunur: sənət sənət üçündür. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. iqtidarla mübarizə. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. Ədəbiyyat çalışır ki. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. Renesans dövrünün insanı günah edib. 2011 / Mart 19 . Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. post formaçılar. hər şeyi yaradır. Romantizm. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. İkinci dövr. başqa sözlə formanı böyütsün. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. ya nökər hesab olunurdu. Ona görə də çalışırdılar ki. 5. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər). Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. tarix. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. sənət. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. Platonun sənəti MİMESİS. Sonda isə Aysxolos. şəxs. istedad nədir? Ağıldır. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu. insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. iş. ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. O. bilirk) idi. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. biz bilirk. 6. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. Onların fikrincə. Zövq yəni sənin düz anlayışın. Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi.Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay.

d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. artaraq yayılır. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. 2. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. Silvonenin bəşəri . Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur. 1. Burada. Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. 3. Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Yazıçının mövqeyi . Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır. Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir. Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar. Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). 2. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur.Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Bernard Şoun. Uilyam Moris. Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. 20 Mart / 2011 . Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Yazıçının mövqeyi . Uilyam Moris. Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək. Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Bernard Şoun. Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. Burada. f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. 3. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. bu iki sahənin bir. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. Diktatorlar məktəbinin kitabları. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə.

Qurtuluş əsridir insana bu əsr. adamam. nə dilin. Təhqir eləmirəm. arvadı ərdən. əti dırnaqdan. Qardaşlıq. qardaşı qardaşdan. nə də əməyin. ədəbi barış. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . haqqım var. dünyada ən böyük arzularımdır. Qul yaranmamışam yarananda mən. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. ayrı salmıram. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. keçmişin. heç kəsə olmaram nə qul. nə yurdun. əsir olanlar da zəncirin kəsir. insanlıq birliyi idealımdır.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. elim-obam var. ürəyi ürəkdən. hədələmirəm. Mənim məsləyimdə. xalqım var. demirəm elim ellərdən başdır. yoldaşlıq. qardaşdır. nə əsir. Çapmaq istəmirəm mən heç milləti. Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". indisin ya gələcəyin. yurdum-yuvam var. Mən ayırmıram. dilim var. Ananı baladan. qanadı pərdən.

Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır. Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur. Lakin İrana dönmək istəsə də. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. O. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur.. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5]. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. ruh-ani. 22 Mart / 2011 . “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır. Ruhani olmaq istəsə də. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. İstanbul.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir.Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. İstranbula gedir. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1]. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir. Əhməd Müdərris. İstanbulun еlm. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən. İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır.

səh. Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. “Bədayətüt-təlim”. “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. Hətta. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. 17 avqust 2001. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. Cavid Məmmədli. Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. 5. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. 188 12. 187188 10. № 28 (51). Tərtib еdəni: A. 51 13. Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. О. 11. səh. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. 6. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi. səh. (farsca) 7. Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. 2003. azadlıq yolunda. İran. Fikrət Sеyidоv. 16 mеhr 1324.Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. 1993. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır. Əlhəddin Cekli. “Kifayətüt-təlim”. uşaq şеirləri də yazmışdır. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. 1902-19003-cü illərdə o. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. “Maarif” nəşriyyatı. riyaziyyat. hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””. Bakı. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. Bakı. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. “Ana dili”. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. Tərtib еdəni: A. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. «Ayna» qəzеti. еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. Cavid Məmmədli. Babayеv. 1993. publisisti. Fikrət Sеyidоv. 7 noyabr 2009-cu il.M. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. O. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . “Vətən dili”. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. “Nеhayətüt-təlim”. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. (№ 6 (20)). “Çеhrеnoma” qəzеti. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. “Maarif” nəşriyyatı. Bakı. 2. fars. “Ədəbiyyat” qəzеti. Sеyid Cəfər Pişəvəri.M. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8]. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi. Tərtib еdəni: A. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu. Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. səh. 47 3. səh. pеdaqoqu. “Həsən Rüşdiyyə”. 14 sеntyabr 1903. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. 2003. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. Sеyid Cəfər Pişəvəri. O. 9. 51 14. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. O yaxşı bilirdi ki. Bakı. 20 sеntyabr 2006. Təbriz. 197-204. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. Qaynaqlar: 1. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. Təbriz. 8. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. M. Bakı. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar. səh. Hüsеyni M. 1993. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. Bakı. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. Bakı. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. ədəbiyyat. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb.M. Bakı. 10 oktyabr 1906. noyabr-dekabr 2010. Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. “Ayna” qəzеti. Babayеv. Səməd Niknam. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. Tərxan Paşazadə. Bakı. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. sərf-nəhv. “Azərbaycan” qəzеti. 4. Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. buraya türk. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. 7 noyabr 2009-cu il. «İranda türkcə təhsil olmuşdu». “Təkmеlətüs-sərf”. H. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. Şam şəhərlərinə. “Maarif” nəşriyyatı. “Həblül Mətin” qəzеti. açdığı məktəbləri gah bağlamış. fransız dilləri. “Azərbaycan” qəzеti. Babayеv.

Bu millət ana dilində məktəb istəyir. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. qeyri-insani davranışlardan yazır. nə də tüfəngi yoxdur. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. Millətini. azadlıqsevər insanlar. Əksinə. kürdləri. milli fəalların həbsi. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. milliyətimizi tanımadı. Çünki. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. Hesab edirəm ki. İranın aparıcı ziyalıları. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. ərəbləri. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. hətta farsların özünü də görürəm. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. Hesab edirəm ki. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. Xüsusilə. anasını sevmək Allahın yoludur. onun milli sərhədlərini qoruyub. Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki. Əl atır Latın Amerikasına. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. azad olacaq. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. bunlar keçmişdən danışırlar. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. Azərbaycanlıların nə topu. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. bəlucları. Fəqət istəyirik ki. Bu hərəkatın təmsilçiləri. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. şahçılar müdafiə edirlər. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. Yəqin ki. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. ona da dəstək veriləcək. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. dostluğa çağırır. görünməmiş işgəncələr verdilər. asayiş. din sülhə əminamanlığa. fikir azadlığı lazımdır. həkimləri. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. Ümumilikdə. İslam hökumətin yadından çıxıb.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. alimləri. Azad olmayıb. Bu mənada. ədibləri azərbaycanlılardır. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib. İran islam rejimi deyir ki. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız. işgəncələrə məruz qalıb. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib.

Sən oxşa. Məlihə Əzizpur Ay lalalar . Min bir üzlü qarğalar. Gülü dəstə Təbrizim. Olma xəstə Təbrizim. dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir. Bal da zəhər .qaralı dağlar.zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Çəkirlər dara günlər. Öz doğma toprağımda. dadlı ağzımda. mən ağlayım. Gözlərindən bəllidir. Açmadan solan güllər.Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Alovlanan könlümü . Boğazımız qəhərdə. Məlhəm qoyum bağlayım . Bu qara qış bitəcək. Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar . İçimdə yara günlər.asta gəzirsən Qəm . Harandan yaralısan. Mən ağıt başrammıram. Haqqqımızı alarlar. Elindən aralısan. Boyu bəstə Təbrizim . Ver yaranı dağlayım. Qalxıban düşən günlər. Qara sözlü qarğalar. Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. Fələyi qarğımayın. Dünya mənə dar gəlir. Qurbət mənə ar gəlir. Soruşsalar yurdumu Deyim haralı. Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 .lalalar. Bu günlər qara günlər . Beşikdəki balalar. Gör nə höküm sürürlər. Məndən aralı dağlar. Bu qaranlıq şəhərdə. Arı güldən bal alar. Acılı.kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan.

təhlükəsizlik. tarixi abidələr. paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. Quba. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır. Qum. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. Yəzd. Fələstin tərəfdən isə . Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir. İsfəhan. mane olmaq mümkündür. mədəni. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi.inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər. Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. səh. regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial. Lənkəran. göstərməlidir. Bakı. iqtisadi. Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. geniş şəkildə təbliğ olunur. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir. “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır. Beyləqan. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan. Lahi. Buraya. İranın strateji maraqları təqdim olunur. İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. Rəşt. Mazəndaran. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. Məşhəd. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət". Mingəçevir. mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır. qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. Rustavi (Gürcüstan). Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 . sosial. Salyan. Batumi. coğrafi. 20 ilə yaxındır ki. Bərdə. Tiflis. Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan). Gəncə. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. mədəni və dini can. hərbi. Livan. Kirman. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət".Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. mədəni. Qəzvin. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil. Sarvan (Marneuli). "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar.

Suriya. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. Ermənistan. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. m. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. Çünki. Çünki. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. Türkiyə. Həmdullah Mustofi. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. Buna görə də. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. bu. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 . İran. Bu sırada Əhməd Həmədani. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. Çünki. Yəzd Univesitetinin professoru. Məhəmməd Hüseyn Xələfi.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca. xarici qüvvələr işğal ediblər. Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. Ənvər BÖRÜSOY. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. Qətər. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. Əfqanıstan. Gürcüstan. Azərbaycan. Rza İnayətullah. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. Zəkəriyyə Qəzvini. Tacikstan. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”.

Əslində. “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. daha çox real görünür. Misal üçün. Siz fikir verin. insan haqlarına hörmət edilsə. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki. Onlar düşünür ki. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır. Demokratiya könüllü. Tutalım. istərsə də müxalifət. tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. Təbii ki. İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? .Onda belə düşünmək olarmı ki. Qısaca.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o. könüllü birlikdən. kürd-fars. fars-ərəb. qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır. ölkə parçalanar… . idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. Hərçənd. farstürk . onların mədəni haqlarına yetişəndə. eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. susurlar. qorxu varsa. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır. Millətlər arasında nifaq. Kim deyə bilər ki. Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar. Onun tələb etdiyi şey sadəcə. istər rejim olsun. İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. “Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. istər klerikal rejim tərəfdarlarının. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. Onların qorxduqları budur.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. millətlərin haqları əlindən alına bilməz. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. Burada qəribə bir şey yoxdur. . indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil. Axı. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. təhrik. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir. Deməli. fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər. başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki. fars-gilək.Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. ölkə parçalanar. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib. Bu faktdır ki. onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür. 28 Mart / 2011 . istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. İkincisi isə. fars-lor. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var. istər şahçıların. . İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə. arzulu iştirakdır. .Bunu hamı bilməlidir ki. Özünüz düşünün.İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. onların hamısı üçün məqsəd eynidir. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. Bir yerdə təzyiq.

bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil. Yəni. necə etmək lazımdır ki. özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. “Problem rejimdə yox. bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər. “İran vətəndaşı” deyəndə isə. İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır. Misal üçün. susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib. əksinə. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır. Tutalım. Qeyr-fars millətlər. Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi.İranı qaynar qazana bənzədirlər. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. bu ölkənin əsil sahibi farslardır. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. dünyəvilik uğrundadır” . fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir. mümkün deyil ki. İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? .Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. bu. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. Sanki. Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. farslar nəzərdə tutulur.Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. Onlardan biri budur ki. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki. bu. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. İranda demokratiya olacaqsa.Arif bəy. İranda demokratiya olacaqsa. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər.Problem rejimlə bağlı görünsə də. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. Kollektiv kimlik qəbul olunmursa. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. əslində. “İran” deyəndə. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir.Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq. mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? . O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı. İranda aparılan müxalif mübarizənin. mədəni haqlarına yetişəndə. bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. Axı. onların da mədəni haqları tanınmalıdır. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. əslində. başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər. rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi.İran monoetnik bir ölkə deyil.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz. xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 . . İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir. Tutalım. İndi İranda demokratik hərəkat var. fars ölkəsi. Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. yəni farslar. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki. təfəkkürdədir” . Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur. bu qədər əminsiniz ki. Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır.

...Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə. Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq. 30 Mart / 2011 . Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir. Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir.. Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən.... Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik. Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə. Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi. Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar. Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə....

Elin vurğunuyam.. elin oğluyam. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər. Aşıqdan soruşdum. Telin naləsiyəm . 31 . Elimə. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. Mən Eli sevmişəm. Əhərlidir adım. Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən. yellər. Eldə doğulmuşam. şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar. Şəhiddən soruşdum. Arxalannam haqq almağa əlimə. yel məni istər. Qaradağlıyam.. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram. tel məni istər. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb. qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var.Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. Vətən adı təkcə düşüb dilimə. sel məni istər. Anadan soruşdum. elə bağlıyam. El gücü sel olub. bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb. Şairdən soruşdum. əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb.

Ortada tək bir faciə yaşanıldı. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. İrəvan. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”. Urmu vilayətinda yaşayan aysor. başlayıblar. O zaman İngiltərənin Hİndis. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb.Anadolunun.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. eləcə mülklər alaraq. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. Çünki. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir. Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. ABŞ. Çünki. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da. Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri. iqtisadi. Fransa. Çin. “KADEF”. erməni. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə. Rusiya. Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. Erməni. Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər. ki. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi. aysor. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. İngiltərə. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. Almaniya. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. Buna görə də. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. Kürdlər zərbələr vura bilirdi. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. İranın Suriya. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir. Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar. ermənilərdən faydalanırlar. Bu. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı.

Maku və digər şəhərlərində. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. Ermənistan bir dövlət olaraq. tam çökəcəkdir. Buna görə də. biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. “laz”. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi. Buraya “suriyanı”. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. Bununla yanaşı. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. Səlmas. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə. Livan. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. Əfqanıstan. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. Bu sırada isə. Güney Azərbaycan. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu.aftabnews. silahlandırılması. Mərənd. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. İran. demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. Təbriz. “çərkəz” və digər projelər daxildir. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 .Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar. müsəlmandır) 50 milyon dinar.ir. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. Güney Azərbaycanda. ABŞ. Unutmaq olmaz ki. BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. Güney Azərbaycanda insan hüquqları. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. Zəngan. həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. Avropa Birliyi. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. Pakistan. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar. insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. Urmu. Suriya. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir.tabnak. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar. Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar. Belə ki. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Xoy. Xoy. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. Maku. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər. www. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir.

Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. get hər nəyə inanırsan inan. Mənim sənə payım kiçicik bağça. çiçək becərmək….. ay çəkəcəyəm. nə sağollaşma. su səp. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Niyə. Anamdan doğulmalıyam.. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. və neçə güldan toxum ək. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. Tarlamızın göy tablosuna ulduz. nə yad dildə surud . 34 Mart / 2011 . Beş albalı ağacı əkəcəyəm. mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. Məktub yazacağam kiçik bacıma. Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım. sarmaşıq həvəsinə. Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar.Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. nə də başqa bir inam. Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm.

Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik. Həyatına ölüm qatır ey gecə . Səttarxan babanın.! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Muasir insan toxumun əkmişik.. Bağdadda o kor xəlifədir. Səni axtarmıram ehey Azadlıq. Tapan tapıb. Şəhər şillə kimi. durmuşam şeir yazmağa . Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. Inanmayın. sığışmarıq bir bədənə. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq. Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir. Sən özgələrə uduzmusan əllərini. burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə. Amandır qoymayın. Saat qabağında yıxılır ölür . ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi.Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. ciblərində qarğa var. inanmaram bir də sənə. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum. Baxış deyil. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. Artıq gec olub. Tüfənglərin dodağından asıldıq. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. Dörd ayaq yerinə. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. keçən keçib deyərlər. Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. dəymə mənə. bu qıqacdır əfəndi. Məhəbbətdən. Buz dövrünün adamları məndədir. Səməd ehey deyir imamiyyədən. Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub. üzümə dəyir. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. dörd rezin təkər. seçən seçib deyərlər.. Ya səfehdi. Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . Çək-çək nə olar. səsin duyuram. sədaqətdən çox demə . Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. Maşınlar əzirlər fikirlərimi .

İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. Eyni zamanda. Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. Türkmənlər. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Məsələn. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. Azərbaycan Türkləri. Qeyd edək ki. Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. Onların torpaqları əllərindən alınır. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır. Kürdlər. onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir. eləcə də öz milliyyətinə. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir. indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib.Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. adət. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır. Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq. 2011 / Mart 41 ... Sərhədlər Qurşun... Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var.. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi.. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən. Gözü çisginli Bir şair olmuşam. Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır.. Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında.. Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən. Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün.... Və.. Şair Dodaqlarında boğulan. sərhədlər dilsiz.Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə. Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı.. və... Oyunlar ritmik... Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər..

.durduğu. özünü 42 Mart / 2011 .. öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır. xırman.. su kuzəsi və səhifə. yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır... Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür.. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır. Buna görə də Səhəndin şeirləri. Bununla yanaşı. Səhənd.bol şeirlərində işlətməsidir. Görünür.[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. şeirlərində müraciət etdiyi. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir. ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır. şair bu on gün içində.” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. S. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə. Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik. əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir.Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” . bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir. Şairin kənd uşağı olması. iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb. hər aydının. Təbii ki. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub. Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin. Amma Səhənd. Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. Behrəngi Azərbaycan aydınları. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur.. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır... Cəlal.Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi.. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi. Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir.. Bu. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]. Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir.. İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir. Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir. Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq.

beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır. Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır. şeirin sonuna doğru verəcəkdir. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir. Yuxarıda dediyimiz kimi. ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə. eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük. Araz. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri.. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən... Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil. iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır. Səmədin ölümünə inanmadığını. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz... M. (M. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz. Şair. Şair. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb. Bu çay. Bu arada “Səmədi boğan” Araz..Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. Bu həsrətin nə olduğunu. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. Şair özünə gəlir. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. “xırmanım” deməsində.. H.. xırmana. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. Səhənd. Heç yanılmayan. taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin.. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir. Mən səndən ayrılmazdım. qədər çoxdur ki.. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı. həm də oxucuya andırır. Bilindiyi kimi bu çay.[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi. Zülmnən ayırdılar. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki. Fəqət. o qədər əzizdir ki. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam. Səhənd. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular. O. Arazın həm bir milləti. (H. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”.. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir.. Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki. Belə örnəkləri saymaqla bitməz. Burada şair.. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına. qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir.” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 . onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir. Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi.

şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da. o qədər gözəl işlənmişdir ki. səh: 350-351.Araşdırma kiçikən. Sir-sifəti. Sayı: 6. Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. “Dədəmin Kitabı”. 44 Mart / 2011 . Səhəndin bu qədər plastik. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. səh: 73. səh: 7-8. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir. [9] Dədəmin Kitabı.. Beləcə şair. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. acıq. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. O. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”.. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini.. üsyan. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. İnsanın qurban verilməsi…. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq.” olaraq təqdim edir. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11]. Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə.. “İşlənmişlik” . Stokholm. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. 2001.. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. Göz yaşına baxan insanın olmaması. Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. səmimi bir ilgi və heyranlıq var. [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd). İstanbul.[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. Təbriz. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır. 1359 (1979). deməli Səhənd. əl yazmalarını görməmişik. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu. Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. İki qardaş arasının kəsilmiş olması. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. O. Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. Yanıq ciyərin alovlanması. səhifə: 269. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir. Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması. 1945. Dil ünsürü. əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. I. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir. [5] Firidun İbrahimi. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. partlayış. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. Səttar Xan. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. Fəqət. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair.. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. “incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır. Bu yüksək səs tonu. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. “Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. c. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi. [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. Varlıq dərgisi. Ancaq. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub.[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. mənə yuxu kimi gəlir. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. səh: 380. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi.

birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır. M. Bizimkilər xan.Bütünüylə doğrusunuz. nökərçılik. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”. zalımların çeşitli cinayətlərini.. Örnəyin. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . ölülərə ağlmaq kimi. Ancaq. Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi.azadlığın əldə edilməsi üçün. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur.Ərsan bəy.Ə. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. İçəri gerçəkləri. bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. Örnəyin Mirzə Cəlil. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik. Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı. Siz. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil. Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. "pro-seslərin yubadılması”nı. Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. Daha doğrusu. kirələdikləri düşüncələr. M.Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. Çün. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması. xanlıq. Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır. Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır. dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar. Üzeyir Hacıbəyli. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. Ondan sonra bu. . onu aşağılırdılar.. bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı. bizdə nədənsə. Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək. orada bir azınlığın haqqı deyil. sistemlə hərəkət edir. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük. nəşəxor yazını olaraq yazar. xanların buyuruqlarıdır. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik. Burada bir neçə etgili etgən var. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. Çün. Turançı olar. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. İçəridə məhkum olunmuş Türkü. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. Mirzə Ələkbər Sabir. Ə. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. Biz güncəl qonuları deyil.Kəsinliklə onu deyək ki. Toplumun inancı. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır. "mənasız dartışmaları” görürük. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 . bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? . Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. . ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. bəy kimi görünmək üçün. Çün. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir.

Afrika. . Şəfəqin. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar. onlara olanaq yaratmışlar. qohum qonşularını da itirə bilər. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir. dilə yük edir. Uqanda. Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. 46 Mart / 2011 . Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün. Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. . Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. özünü də. Ancaq. modeldən danışamam. Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub.İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin.bu dilə daşıyıb. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar. Turançı olar. Bu. Qacarlar dönəmində. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür. Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. Bağımsız olmayan yönətimlərin. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra. özgə köklərə boyun əymişdir. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır. Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Örnəyin B. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra. Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. Mənim vətənimin sınırları. varsallaşmırsa. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir. . 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır. . bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. Çün. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur.Maraqlıdır ki. bərbərlikdən. varsallaşdırarsa. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. Güneydə ikinci. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. Demək istədiyim. tarıx güvəni olduqca azdır.Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? . Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə. Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. Mirzə Fətəlinin. Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875). Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. təəssüflər olsun ki. uydurma tarixlərlə yanaşı. Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra. sonralar Kəsrəvinin. Bu açıdan yalnız oradan deyil. İranda Türklər son min ildə deyil. Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır. toplumda dil. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir. Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir.. Bunlardan qurtulmaq üçün.Görmək istəmədiyim bir yerdə. Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm. Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. Türk Orxan. tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. saray öz kökü üstündə durmamış. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən. Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı. Bundan dolayı. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. danışdığım dilin sınırları boydadır. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır. İranşəhrin. siyasaldır. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir. qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi. Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Konqo. Bizdə bu olmamışdır.Müsahibə durmaların başında gəlir. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. germançılığa döndü.onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı. . Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır. Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur. toplumsal. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış.. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. Zeynalabdin Marağalının. oranın əski yerliləridir. Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar.

Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. 2011 / Mart 47 . Gün gələcək. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. Məni məzarımda da yandıracaq. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini. Daha ağlamıram. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. həsrətin qaf dağlarında. daha gülmürəm.Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. Qal yaşa. Ey qoruyan gücsüz qalanları. sitəmə qızmağım yoxdur. Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. əlim qalır yaxanda. sən dünyada iblislərlə yanaşı. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. Könlümün alovu oğlan çağında. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. nə bir uşaq kimidir o. Kədərin. Yalana. Bu dünya yetərdi qanad açmağa. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. Xəstə deyil Sağlamdır o. bir ildırım şaxacaq. Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. Nə bir yaşlı.yaxacaq. Ey açan insanların üzünü. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana. məqam pusuram. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. Bax. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. Nə günəş göründü. Demirsən ki. gözlərim toxdur. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. İçimdə ağlayan kövrək uşağa. Söndü ulduzlar birər-birər. Vəzifə gəzirəm. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları. Bu gecə mən ölürəm. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Ey şəfqətli olan tanrı. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. nə ay. dardı. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Qulağım doludur. O nə çox genişdi. Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. günəş də gedir böylə. nə də ki. Bu zaman duydu o quzey yelini. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. indi susuram. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. Artıq hava aydınlandı. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. Bir tufan qopacaqdır. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. qürurun gözlərindən axacaq. qalmayacam sabaha.

insanın haqqıdır. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. Şan. ya da hər a) Hər bir insanın. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. kişi evliliyin sürdürülməsində. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. yasağdır. ya da bilməz. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. dünyaya bilməz. Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. Heç kimsənin özəl. toplumsal kökləri. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır. ya da inancını tək başına. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. ya da aılə yaşamına. ona Ana Yasa. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. Hər bir insanın. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. ırq. Evlilikdə. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. b) Bu haqq. Bunun üçün. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır. ırq. rəng. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. gəlirlər.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. adi bir suçun işlənməsi. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği. görəvlərinin. ad Hər bir insanın. Buna görə. ya məhrum edilə bilməz. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. və sanına toxunulmaz. cinsiyyət. milli kimlik. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır. tut. onu aşağılamq. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal. ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır.Maddə 17 : saq edilməməli. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. Hər bir insan harada olursa olsun. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. Toplum vurmaqa haqqı vardır. doğulduğu dəyişikliklərı. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün. Ağıl və vicdanları vardır. Bununla belə dinini. din.açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA. öz haqlarının. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. bütün imkanlar verilməli. toplumun təbii və təməl özəyidir. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır. Bir. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. davasının Hər bir insanın düşüncə. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına. ya da başqalarıyla göndərilməməlidir. vardır. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. dil. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan.

Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. ya ailəsinə. c) İşləyən hər bir insanın. geyim. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. dulluq. Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. Bütün millətlər . c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. xəstəlık. heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. düzən. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. insanın gəlişməsi. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya. əylənməyə. Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür. Fransız. Çin. ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. İngiliz. işləmək . b) hər bir insanın. özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. xalq bu iradəsini gizli. Bütün uşaqlar. xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. b) Hər bir insanın elm. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır. ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. Işsizlik. insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. düzgün seçimlərlə bildirməlidir. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. b) Hər bir insanın. b) Hər bir insanın. Maddə 27 : a) Hər bir insan . ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. onlara qatılmağa haqqı vardır. ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . Yüksək təhsil. incəsənətlə maraqlanmağa.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır. toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə. b) Təhsil. içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. d) Hər bir insanın. İlkin təhsil icbaridir. eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. Bildirişi güdən bir işə girişmək. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi. Maddə 22 : Hər bir insanın . bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. ədəbiyat. sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə. c) Ana. Buna görə. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir. bəslənmə. Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi. Maddə 28 : Hər bir insanın. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. evlilik içində. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. toplumsal və mədəni haqların. b) Analıq və körpəlik. Bu bildiriş Ərəb. yaşlılık. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. barınma. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz.

III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər. Strabon bir sıra qədim türk tayfaları.tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə.VIII-VII əsrlər). (36. Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»). oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər». ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur. bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır. qərbə. türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. «Adətən. IV minilliyin sonu . 232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da. mövcud mülahizənin . beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar.şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada. Bu onu göstərir ki. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. E. bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil. Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş. şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E. şimala və cənuba oradan yayılmışlar. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir. 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər.. Ctrabon kimi. Lakin tarixi öyrənib.. Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar. Türklərin Azərbaycan ərazisində . İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi. qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır.ə. e. torpaq hamını yedirdə bilmirdi.121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 . yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər.ə. Murad Aci yazır: ». Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə. Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur.. Bu həm Vətən idi. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e. E. Böyük Plini də (23. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir». (2. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «..Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması.Gün gəldi ki. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki... iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar. türkün beşiyi Altay olmuş. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar. tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir.III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir. etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı.(8. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır. Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır.ə.«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır. həm Cənubi Sibir dağları idi. 86.(35. Altayda hələ şərqə.ə.ə. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı».(2. Təbii ki. Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik.ə.amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar». bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub. onlar şərqə. həm də Baykal (Bay-kul). III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı. qərbə miqrasiya başlamamış. Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki.III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim. leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki. qohumluq əlaqələridir.III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar . türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış.ə.

MEAnın müxbir üzvü M.Kuti. daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir. hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq.ə. Bunlar . türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər». lullubi. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar.ə. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax). Şübhəsiz. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz.B. Ümumiləşmiş şəkildə desək. Maday. 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər». dialektlərə parçalanmasını. Ön Asiyadır. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir.III minillikdən deyil. (5.VIII-VII 2011 / Mart 51 . türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil. (56. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş.. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır. E. Asiyanın cənub-qərbi. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. Deməli.Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. turukki. onlardan sonra kaspilər.ə.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki. 2)Beləliklə. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır. xüsusən türkdillilər şərqə.protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri. Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır. ortadan başlamışlar. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur. Məsələn. 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar. qərbdən şərqə olmuşdur. insanın harada meydana çıxdığını. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb. alban. Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil. uti. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir.ə. protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur.ə. 232) Ola bilər ki. Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e. ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini . Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar. lakin bu. .XII minilliyə) aid edirlər. Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır. su. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e. 2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış.ə. mağ. Miqrasiyaların mezolitdə (e. (2.. 2.Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. Deməli. sonralar da davam etmişdir. sonra hunlar. III-II minilliklərə aiddir: «E. Beləliklə. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. Ön Asiya.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş.VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur. yerləşmişdir». «.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil. eradan əvvəl başlamış. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir.ə. Y.. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox. orada. Heç şübhəsiz. Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur. Lakin Y. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür. Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. daim əvvəldən yox. İnsanın ilkin beşiyini.VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir. Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e.E.. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər. onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar.. kas.B..Yusifovun fikrincə.İsmayıl göstərir ki. çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər. e’tiraf edilməlidir ki. qarqar və b.

Bu. dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində .Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki.mannalılar. 34) N.E. Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik. 298. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil. bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur. iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir»..Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. mümkün deyildi. 58. Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. Biz də daim bu fikirdə olmuşuq. azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb.ə. Atropatena madalıları. . peçeneqlər.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa. Bu fikir təzə deyil. çollar. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı. (44. Və buradan o da hasil olur ki. 3. albanlar. Söhbət etnogenezdən gedir. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi. 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları .Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir. e. qarşılaşır . mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil.Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki. Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən.I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. (bax: 59) N. həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı. son dərəcə ciddi məsələdir .S. lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi.155. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. kaspilər. tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. I minilliyin sonu. Təşəkkül dövrü doğrudur. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir. skif.. Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer. sak tayfaları. 59 və s. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq. savarlar. (1. Amerika alimi P.III-II əsrlərdən götürsək belə.orta əsrlərdə davam etmişdir». bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır. bolqarlar. bu. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək. Şübhəsiz. VII. Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil. xalqa öz keçmişini. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir. Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır. Azərbaycan xalqının. Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif. şimaldan gələn qıpçaqlar. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 . «. (57.ə. xəzərlər və başqaları 4)4. lakin təbii ki. Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. bir də onunla ağla batmır ki.(10. lap e.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları. qıpçaqlar. Beləliklə.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar. düşmənçilikdir. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır. Ə. Məsələ burasındadır ki. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar. (44. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır. bu. Çünki bu.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir.bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. oranlar. əslində. həm də mürtəcedir. xalqın dilini. kanqarlar. 370. Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». (bax: 59) N.) N. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər.

abdel. Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə. Biz köklü qədim tayfaları. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar. xəzərlər. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. kulas.Dəmirçizadə anlamışdı. lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o. nə osmanlılar. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi». Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir. e.(13. VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur». 182) Z. Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı. (10. 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı.(10. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. boşluqları doldurmuşdur.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir. 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır. dünyada hələ nə səlcuqlar. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına. Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar.-dan ibarət idi. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi. ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. baqrasik. (39.V. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi.(40. Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. amma onların dili Turan (türk . (38. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. (37. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir. 179) Z. VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir. Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi.Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. onoqur. Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. Bu elə bir dövr idi ki. (13.Ə.. skif. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər.. Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər». geniş vüs’ət aldı». Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı. (38. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 . xəzər. var idi». türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar. bulqar. Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə. Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı. Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar. eftalit və b. Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır.ə. Araz vadisində. Söhbət IV. siruqur. 71) Azərbaycan tarixçi.Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. avarlar.red. (38. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir. Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik. türklər şərqdən. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür. orada məskən salırdılar.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. abar/avar. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik.Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə.) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır.

hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur.Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir. məsələn. hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar. Bunu e. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır. Xalqın. Artıq bu zaman. ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur. mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. gil lövhələr.250 . Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. oronim və sairin. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi. Sasani imperiyasının süqutu dövründə .e. qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. Tarixi faktlar göstərir ki. şumer və akkadları məğlub etmiş. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər. Tarix elə gətirmişdi ki. bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. toponim. baş daşları. oğuzların. Bu o demək deyildir ki. pozmamışlar.. onlar da qalıb. Bu o demək deyildir ki. madayların. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi.) yayılma arealının geniş olması.. yazıları olmamışdır. Yüz illərlə hökm sürmüş. antroponim. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin. Bu elə bir dövr idi ki. daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik. Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. Doktor Mordmanın dediyi kimi. eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də. 136) Atropatın sülaləsi. (5.ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur. albanların. Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir. kadusilər də iştirak edirdilər. ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. təsadüflər nəyi qoruyubsa. Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi». Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində .(bax: 16. Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 . mannalıların. utilərin. hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. demək olar ki.. kəngərlərin. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir.ə. (2. hidronim. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir. təbii ki. ola bilsin ki. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. E. daşlar. albanlar. sakasinlər. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı. nə də osmanlılar.V yüzilliyin sonları. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir.ə.II .eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin . yə’ni «. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin. etnonim. kaspilərin və s. Qeyd etməliyik ki. sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış. bulqarların. xəzərlərin. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər.. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi.ə. ölkənin həm şimal. Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. hələ nə səlcuqlar var idi.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi. şübhəsiz. xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin.

saklar. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. qıpçaqlar.(10. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. əvvələn. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır. bu dil kök e’tibarilə başqadır. (1. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur. Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki. lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır. Fakt belədir ki. kutilər. oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular. bu gün türk dillərini dil deyil. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub. digər tərəfdən. Bizim fikrimizcə.(36. 136.. Başqa sözlə.Dil tarixi də vardır. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir.ə. erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. 2011 / Mart 55 . onların arasındakı leksik. təbii coğrafi faktor . mağlar (mannalılar. Bunlar göstərir ki. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. hun dövründə savarlar. Heç bir şübhə yoxdur ki. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. 282-295)..VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil.S.» (10. hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da.S. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər. Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı. yaxud da qədim (e. daha qədim) dövrün tayfalarıdır. İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur. hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. kaslar. turukkilər. madaylar). kaspilər. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi. Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. Ə. albanlar. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır. peçeneqlər. hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr. professor düz düşünüb . Ə. qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar. Bizcə. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki. bir qədər sonra xəzərlər və s.Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə.» (10..Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi.IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb. parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa.259-271) Bu məqamda Ə. etnik birlik. e.ə. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki. qarqarlar.ə. Artıq «. məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45.215) Ərazi birliyi. Bütün bunlarla yanaşı. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli.» (2. ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir. Təbii ki. qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də. o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər. skiflər.. dil birliyi. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir. türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır. necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər. zənginləşmişlər.

(47.Q. müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər).Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da. M. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar. skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür. Ə. Adları aşquzay. geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı. türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış. Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər. b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər).Baskakov göstərir ki. 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki.» (27. Tarixi mə’lumata əsasən.K.(46.Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər). keçmiş dövrlərdə. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1. Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki. Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər). quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz.V. skuz. (46. Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb.Bartold qeyd edir ki.Qamkrelidze. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar. «Tükər» sözü şübhəlidirsə. M. qıpçaq) . «Turukki» sözü var. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır. Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz. Məsələn. 156-157) Beləliklə.(2.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki. qıpçaq) .A. karluk (uyğur). sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir.Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər». Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır. karluklar.V.III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T.III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur. digər tərəfdən. Azərbaycan xalqının. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri . 56 Mart / 2011 . oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. E.117) V.ə.Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz.Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış.ə. Türk sözü e.Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam».ə. yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir». oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz. 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir. Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir. o da sonralar bir tərəfdən. işquzay şəklində. onları uyğurlara qarşı qoymuşdur. Gələnlər yenə bura gəlib. nə də qıpçaq görür. skif.ilığ suğ (uyğur). III minillikdən özünü göstərməkdədir. E. Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar. 87) N.ben berdim (uyğur) və s. 2.Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi». Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır. erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi.

ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. folklorumuzun toplanması. oğluna folklorumuzun zəngin. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin .Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız. tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. xalqın 2011 / Mart 57 . qarşısıalınmaz. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki. O. Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir. O. O. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. dastanları öyrədib. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub. Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. dəfələrlə həbsxanaya salınıb. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. yurdunun acıağrısının. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. Burada o.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. tapmaca. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir.yüzlərlə layla. Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. bayatı. Həmin vaxtdan etibarən o. Heç də təsadüfi deyil ki. nağıl. Güney Azərbaycanda dilimizə. O. O. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub. tükənməz incilərini . Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. Heç şübhəsiz ki. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub.

təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. Koroğluluğundadır. Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub. nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . ədəbiyyatçı. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. millət öz kimliyini anlasın. mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". prinsipcə buna məcburdur. milli borcumuzdur. "Azərbaycan el mahnıları". M. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. aqibətinə sahib olsun. deyimlər)".Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. Babəkliyində. Burada nə iş görsən. folklorçu olmalı. millətimiz öz kimliyinə. O.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o. Əziz Nesin. folklorunda. sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". folklorunu qoruyub-saxlamalı. Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. O. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. Millətimizin azadlığı. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri. tarixi taleyinə sahib dursun. tədqiqatçı. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. ilk növbədə siyasi anlama. Qeyd edək ki. Məsələn. bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. məqalələri çap olunmağa başlayır. Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. kimlik məsələsinə dayanır. Ancaq Güneydə şair tarixçi. sabaha çatdırmalıyıq. ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır. Dədə Qorqudluğunda. "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. Bizim məqsədimiz odur ki. İran folkloru. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. "Molla Nəsrəddin lətifələri". halına. Cəlil Məmmədquluzadə. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. M. adətənənəni. çalışırdı ki. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. yüksək olur. Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. məsəllər. 3 cilddə). Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını.

hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. bir şəxsi təhqir etmənin. basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox. ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. təcavüz. Ancaq. Ana dil yasağına əlavə olaraq. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir. yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı). Şiraz. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. Ölkələr. qadının kimliyini özünə gorə yox. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. İspanyada Bask (Basque) milləti. Hər şeydən əvvəl. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları.. ən çox qadınları məqdur edir. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. milli. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. ərəb. Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar. toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan. Bu həm “ana” kimliyində. edam və daşqalaq. sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”. patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər. İsfahan. Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən.. qadınları yox. Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). yəni anaları hədəf alır. yəni qadındır. Hər toplumda. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. Türklərin yanında kürd. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur.s. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər. ərəb.. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar. Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. kürd. Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk. qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. bəluç v. 2011 / Mart 59 .Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı. dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. cinayətlər. Milli kimlik haqları. kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq. ölkədə yaşananlara.

Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. sıxıntılar. incəliyi. Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər. “ANA” söyləyirik biz. təhlükəsizliyi pozmaq. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir. vətənini sevmək. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. mükəmməlliyi ilə seçilir. kültürlərini qorumağa çalışırlar. fərqlənir. agır işgəncələr. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. irqiçilik yasaqdır. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. özəlliyi var. Dil açanda ilk dəfə. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. mədəniyyətini. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur. (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. nəsillərə biz də hədiyyə verək. Məgər öz doğma dilini. onları həbsə almaqla hədələyir. əziyyətlərlə üzləşirlər. Bu dil – bizim ruhumuz.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə. dillərini. eşqimiz. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. Onlar öz milli kimliklərini. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. dilini. Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. nə də usanıblar. yox etməyə çalışırlar). fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. sıxıntılar keçirirlər. mədəniyyətini təhrif etməyə. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. B. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər. canımızdır. Bu. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. başqalırından fərqli cəhətləri. Öz dilini. basqılar edirlər. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz.

Bu. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. Qarmon. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir. improvizasiyaların artmasıdır. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də. Türk ruhumuzun daşıyıcısı. sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. bu ruhu ağlında. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. Həm muğam dəstgahlarının. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. qoruyub saxlaya bildi. Bu. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Güneydə saz sənətinə kənar. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. olmalı olanı inadla. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. Düzdür.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. Bunun səbəbləri az deyil. Əksinə. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. həmruhdur. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. Haradasa bu. Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. inkişaf etdirməyə çalışırlar. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü.. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik. 2011 / Mart 61 . Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil. yad. Məsələn. Əsas səbəbi isə odur ki. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. Ümumiyyətlə. inamla bizə xatırlatsa da.. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar. Ümumiyyətlə. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur.

Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. təsirsiz ötüşməyib. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. Məlumdur ki. Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. Təbiidir.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki. Məlumdur ki. Azərbaycanın həm Şirvan. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş. ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. Ortada ozan oturub. Təbiidir. Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. onu göstərir ki. ona görə ki. Bu. Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada . Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. güman etmək olar. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki. Professor Qara Namazov deyir ki. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki. Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. Bu cür tapıntılar. Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. yenilikçi. Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil. Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. başından çalma sallanır. həm də qorunur. Bu. o deməkdir ki. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. Təbiidir ki. Unutmamalıyıq ki. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır.

neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. əlifbanın yaranmasından öncə. müxtəlif açılardan basılmasıyla. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər. &. Ugarit adını alan bu əlifba. min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. yuxarıdan. aramilər tərəfindən işlədilmişdir. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. Çünkü. şübhəsız. =. Suriya. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. yeni fikirlər. Modern elektronik və sibernetik. hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. ilk olaraq. saxlaya bilmə uğrunda. himnlər və şeirləri qoruyub. Hierogliflərin əsasını. Mixi yazıları sütunlar halında. 2011 / Mart 63 . $. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. İnsan. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların.aşağaya. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur. müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. misal olaraq. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. ilk olaraq. ¤. vb. öz amaclarını başqalarına bildirmə. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. Yazı dilinin ortaya çıxması. qutsal hökmlər. Ancaq. r samitini də göstərə bilərdi. bununla bərabər. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. €. kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. Livan və İsraildə. Misirlə M eşzamanlı olaraq. ba. Bunun yanında. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi. Heirogliflər. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi. Bu üç sistem. başqa əlifba formaları işlədilirdi. əlif. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə. ağız anlamına gəlməkdəydi. Bu amaca vara bilmək üçün. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla.Misal üçün: r (ri). şəkillər hər biri bir kəlməni yox. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. mixi əlifbasından etkilənmiş. tam anlamında.Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir. öz qaydalarını qoruyaraq. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır. Bu. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. +. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. bunun ömrü qısa olmuşdur. üçüncü axımda. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla. onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. Beləliklə insan. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var. Sumer dilində.

Yenisey dəyişikliklərlə bulqar. özlərilə gətiriblər və onu . Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır. arami. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir. Bizə görə bu əlifba sistemini. Hindistana məxsus sanskrit. Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır. uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü. vikinqlər Göytürklərdən öyrənib.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün. peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. Orta Asya. Bu əlifbanın. Sibir. göytürk əlifbasının qullanışının. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir. Vikinglərin. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. ərəb. fərqlilik göstərir. Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. çözülə aha təsdiq edir. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. şərqdən qərbə axın edərkən. Bu sırada hibri və ya ibrani. 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog. İlk türk qanıtlamaqdadır. xəzər. bəzi bilmişlər. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. göytürk əlifbasıdır. Bundan əlavə göytürk əlifbası. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar.

ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. türkcəyə tətbiq edilmişdi. Bu savaşdan sonra. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. ədəbiyyat. Dr. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. Ancaq. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular. Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi. Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. əzilib. İslam öncəsi türk tarixinin. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu.qəsd 65 . Oğuz Xan da. kəsinliklə demək olar ki. yep yeni bir durum qazanmışdı. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. doğu cəbhəsində. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir. nəşr olundu. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. nə də islam. şeir və bilim sahəsində. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. Oğuz Xanın. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. Bildiyimiz kimi. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. bəzi dəyişikliklərlə. əlifba dartışması. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. öz yuxusundan sonra müsəlman olub. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. Heç şübhəsiz. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. Bəlkə. 8. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri. cəfa çəkməkdədir. Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar. 747 miladi ilində. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. daşınılmaqdadır. vüsət. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir. türk dilində. nə türklər. ulaşdıqları əzəmət. günümüzdə. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. Türk dili Orta Asya. bir daha istifadə olunmamışdır. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. Bu olaydan qurtarıb. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra. bəzi türk bəyləri. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. Güney Azərbaycanlı aydınların.

Dr. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf.ansiklopedi. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi. sid 86-87 Türk: 1. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. ərəb əlifbasında. 3. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb.. ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 . cümlə aləmin qabul edib. “A” 3. ərəb əlifbası. Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur. topluma verilməsidir.ozturkler. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq. Əsas hədəf ailələr içində. Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı. yox etməyə çalışan. assimilasyadan uzaq. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər. “T” 2. Bildiymiz kimi. 5. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. 7.På Jakt efter det förgångna. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar. çox təbii və zorunlu bir nəticədir. umaram ki. ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). Qaynaqlar: İsveç: 1. Məhəmmədəli Fərzanə. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda. “S” 3. “E” 3. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq. Ancaq. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. 6. bunun yanında. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən.tr.Bonniers Stora lexikon. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi. Bu. “Z” səsi 4. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. www. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. bəlli bir fikrə vara biləcəyik. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. o cümlədən Dr. aktif iki dilli insanların eyitilib. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. kültürəl harmoniya. www. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir.turk-islamtr.bilgi. Hər cür yazının. öz ana dili tədris edilir. İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən. www. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım. www. gericilik. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. www.co. sid 78. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır. “H” 2. 2. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur. Bundan dolayı. com. 2. bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu. 4. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır.bilgicik.c. Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri.turkcebig. Cavad Heyət və Dr. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. “Ə” 3. ərəb əlifbası isə. www. onun üzərində çalışdılar. səsli və görsəl medianın. Bunldan əlavə. İranda isə bilmədikləri dili. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər.

1975. El bilir. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". Dolandım. Bakı: Azərnəşr. “Şeirlər”. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. Gərdən çəkib dayanmağı. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Bakı: Azərnəşr. Cavan Hüseynin canını. Al qumaşa boyanmağı. toy-düyünlərdə. ürəkdən ona bağlısan. İçib eşqin bulağından. Bakı: Uşaqgəncnəşr. A Kimdən öyrədin Sevgilim.Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. xəyala düşdüm. “Danış telli sazım”. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. Ceyran kimi səhralarda. Üzür boylana-boylana. 1962. Xalqın naləsindən. Dərdim təzələndi. Gəzir Məcnun sorağından. Bakı: Azərnəşr. Hüseyn sazla deyir sözün. Tər qönçəni bulağından. Alıb kitabı əlinə. “El aşığı”. Bakı: Uşaqgəncnəşr. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. Bakı: Azərnəşr. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. xalqın ahından. “Bahar kimi”. 1956. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. Bakı: Yazıçı. bu hala düşdüm. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. "Oyan. sağa. Süzür boylana-boylana. Elin naləsini eşitdikcə mən. 1959. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. 1979. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. Onda var gülün nişanı. mahaldan mahala düşdüm. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. Xumar gözün sola. el şənliklərində çıxış etmişdir. “Şeirlər”. Ayrılır analar körpələrindən. Atılıb eşqin gölünə. Alışdım odlara. Bakı: Azərnəşr. “Qoşmalar”. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. 1953. 1950 “Aşığın arzuları”. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. Qumru təkin zəbanını. qoyun-quzu otarmışdır. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. Üzür boylana-boylana. vətəndaşım". Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. Üzür boylana-boylana. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. 7 yaşından muzdurluq etmiş. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. Onuncün ağarıb başın Qaradağ. sən də oğlusan. 1966. Gəzir boylana-boylana. 1950. 67 . Açıb qönçə dəhanını. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. Bu sənətin sirlərini. Baxır hər bir sətrinə. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. “Sədəfli saz”. "Ana vətən" və s. Bakı: Azərnəşr.

Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır. -Bilirəm. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. məsələ də bundadır ki. İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! . murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti. dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. Bu. Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) . düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . üzgü vasitələri verirsən və s. duyan qəlbi var. zülm altında olan bir mühit də. sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən.sərbəst insanları idarə etməkdir. beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir. yenə qurtuluş axtarar. istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır.Ustad. beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. belə hallarda ara qarışır. qulaqlarını. Görən. qolu..Heç də yox. Yox. idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir. bu üsul hər gün yıxılmaqdadır. əsassız tənqiddirsə. üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur. Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə. fikir yürüdən başı var.Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . Onun səbəbi budur ki. azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. cəmiyyəti ruhlandıran. Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox. əlbəttə ki. Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər. . yanlış olsun. duyan insan öz qərarını verər. Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar.Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? . üzləşir. uydurmalar qarışar. Bax. . İstibdad hansı yola əl atır atsın. . ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? . Əsl hünər .Ustad. olsun. Susdurmaq. İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır.Düşüncə Mən bir əsir idim. gözlərini. buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan.O halda məsələni çözmək asandır. Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. burada incə bir nöqtə var. partlayacaq. nə qədər pozulmuş olsa da.Qəbul edirəm! . Gözləri.Lap yaxşı!. eşidən. dedi-qodu yer tutub yayılar. nə qədər biliksiz. . bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. Həbsxanaya salınmış bir qatil. ağzı. daha açıq anladın. təbii ki. Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib. xahiş edirəm. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. incə nöqtəyə toxundunuz.Ancaq ustad.Doğrudan da. əli. vətəndaşların ağızlarını. istər vətəndaşlar. idarəçilərin hünəri özünü göstərir. Nəhayət. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə. Onun görən gözləri var.Bəs bu. ancaq yenə istəyi doğrulmur. bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: . eşidən qulaqları var. əl və ayaq. . söyləntilər. donuq saxlamaq. Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir. açıq fikir yerinə pıçhapıç.Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? . dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə. azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər.Bəli. yarıyalan şayiələr. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki. . nərdivan qurursan.

həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. Ancaq aydındır ki. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. Ancaq özüm istəməsəm də. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. Aşağıda. Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür. bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. artıq işıqlanmağa başlamışdı. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. Bu. iclasın başladığını bildirdi. bu adamlar özü-özlərini. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. Fədakarlıq varsa. Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib. Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar. Bax. Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. məşhur maliyyəçidir" . İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək. Ölkədəki ənənəyə görə. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. çətinliklərlə üzləşib. Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. bax budur! Unutmaq olmaz ki. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi". birinci şərtdir. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm. Başqa sözlə. geniş bir meydanda yerləşirdi. Ancaq onların qorxusu yoxdur. Sən demə. Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. Biri antik abidələr muzeyi. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar.Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. Öncə söylədiyim kimi. İcazənizlə. Onların kimliyini soruşdum. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. qurban istəyər. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. digəri panteon. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: . ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. səssizcə dinləyirdilər. üçüncüsü ümumi kitabxana. Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi. hər şeydən öncə. İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. . sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. Deməli. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. Başçımızın verdiyi izahata görə. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. məclisdə mərkəzçi. millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. Düzdür. İstər məclis üzvləri. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı. Parlament rəisi gələn kimi. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. İndi getmək vaxtıdır. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. Başçımız anlatdı ki. Üstəlik. demək.Ustad. sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış. mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı.Parlament düz şəhərin ortasında.dedi. axı. öz layihəsini açıqlamağa başladı. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim. Elə ona görə də həmin şəxslər. Soruşub bu binalarla maraqlandım. sevincli üfüqlər açırdı. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. dayandıqları əsasları. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar.

Kitabları bəzən ikinci. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm. heç 70 Mart / 2011 . fəaliyyəti doğru yola yönəldər. Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. Adam bilmir ki. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı. azadlıq bu meyvələri yetirib. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur. Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . səhvləri düzəldər. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar.dedi. Deməli. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub.Elədir. Həmin qazı da bu balaca. Çıxışçılar mövzudan yayınmır. Müzakirə davam edirdi. Bu sahədə çalışan adamı. fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik. Sən demə. Gördüklərimdən sarsılmışam. daha dözə bilmirəm. Bax. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. Ağ önlüklü. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi. tanışım da elə mənim halıma düşübmüş. Cərrahiyyə otağında. Bax. mən yoruldum. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. başçımız bizi eşidirmiş. Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı. o düşüncə hər cür biliyə yol açar. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük. istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. Bir sözlə. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar. aydındır ki. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər. mən də mat qalıram. yanlış yollardan qoruyar. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. müəllimə göstərirdilər. Heyrət məni götürmüşdü. Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu. Yanımdakı tanışıma dedim: . Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. Hamısının bir məqsədi var . Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq. Sən demə. Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. iri gözlüklü. əzizim. . yanımdakı tanışıma dedim: . söylənən fikirləri. bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda. Bu məsələ çözülməlidir. . Təkcə istəmək bəs idi ki. layihəni yetərli saymadı. Diqqətimi çəkən o oldu ki. çəlimsiz adam kəşf edib. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin..Amma bir iş var. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı. tələbələr cərrahlıq öyrənir. Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. Oradan çıxaraq. "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır.. Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək. bir az özümüzə gələk. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar. yayılmaz. .Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda. çeşid-çeşid alətlərin. Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. O.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. Azacıq da olsa. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. bədən üzvlərini öyrənir. layihənin rədd olunmasını tələb etdi. Gülümsəyərək bildirdi ki. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq. Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər. Gəl açıq havaya çıxıb. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. həyata hazırlanmaqda idi. Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. boş əqidələri beyindən atar. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də.Əzizim.

Ancaq bunu da danmaq olmaz ki. harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur. Çünki o rejimdə haqqa. Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı. tam azadsan. özünü aciz.Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır.Nə danışırsınız. qarşısındakını yüksəldir. acizlik və qorxu aşılamaq. qarşısındakını özündən artıq bilir. həm də özü düşünüb. ya da qadir dilək olmur. Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı.deyə soruşanda: -Yox. Oraya getdik. . Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! . Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz. "Dilək" deyəndə. onlara ödənc verməyə. doğruçuluq da artır. bir düşüncənin ifadəsidir. qatarda nə bilet vardı. bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar. halbuki azad ölkədə aşağıdan. Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" . ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq. Onlardan soruşdum: . elmi. həm də qarşısındakının xarakterini pozur. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. İstər-istəməz. Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır.Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir. qeyrət göstərmək lazımdır. belə yerlərin təbəəsinə çevrilir. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır. bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. çox görkəmli və əzəmətlidir. yuxarıdan söhbət gedə bilməz.insanlara inanmaqdır. Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür. azadlıq. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. alışdığınız tərbiyə elə tələb edir. səylər çoxaldıqca. həm azaddır. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi. Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi.Bundan sui-istifadə etmirlər? . Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur. Xoşbəxt o yerlərdir ki. nə yüksəyi var. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" . istərsə danışıq dili çox yüksək. Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. Pirlərlə təzə söhbət .Bəli.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. Bir də gördük ki. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq.deyə cavab verdi.Başa düşmədim. . Axı aciz.Ustad. təmiz. Bu da o demək deyil ki. .Ancaq ustad. həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq. qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır . 2011 / Mart 71 . həqiqətə baxılmaz.Belə hal olmayıb. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır. yox! Bu xırdaçılıq deyil.Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. biliklər yayıldıqca. belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? . İnam artdıqca. Önəmlisi .demək daha doğrudur. Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. . eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. . Üstəlik.. Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı. bir növ. çox bəzəkli. Önümüzdəki vaqona minib. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli.Bunun nəyi yaramır ki? . İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə. heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur. vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən .Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. yolhaqqı qutuya atılır! . sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır.Çalışmaq. ona yazıqlıq. geniş. Açıq görünür ki. Tutalım.Yox. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi. Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. özü yaradır. vüqarlı. Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. Orasını da deyim ki."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" .Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi. aşağıdan yuxarıya üz tutmaq. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: .Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir. vergi ödəməyə məcbur qalır. getdikcə lap mat qalıram. nə də nəzarət. Başqalarının fikri. . azadlıq da güclənib canlanır. Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir. Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz. Özün düşün.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir. İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? . bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır. Başqa cür mümkün deyil! . vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq. nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz. Bax.eskolatorla aşağı endik. Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq. Elektriklə çalışan enli pillələrlə .gün sonra pirlər yenə gəldilər. Belə azadlıq şikəst azadlıqdır. Bəlli bir ruhun. sonra isə həm özünün.

Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. hələ sağkən qohumlarından. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. can-dildən. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. əl-ayaqları bağlı. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Başqa dərdi-çoru yox idi. ayağa qaldırırdılar. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. Onların ölümünə bais aclıq. O. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar. atasını. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 . Dəvənin dərisini soyanda. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. məqsədlərinə çatıblar. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. Manqurt kim olduğunu. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. Beş-altı manqurtdan biri. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına. ya ikisi sağ qalırmış. ya da ki. yə’ni Ana məskəni . keşikçi saxlamaq. çox vaxtasa yol tapa bilmir. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. Buna görə də onu güdmək. aplaindamın özünü yox. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı.Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. yay-qış qalıb iplainşini görsün. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. O. kim bilir. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. Bu işi adətən. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. qandal. qoymasınlar. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər.kündəsini açır. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. özü də nə təklikdən. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. ya susuzluq olmurmuş . çünki bu. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. çünki ümid yeri qalırdı. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. kim qalıb. başını yerə çatdıra bilməsin. Ona su verir. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. görsünlər kim ölüb. kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. adətən. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. adını. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. müqəvvasını qaytarmaq demək idi. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. O dəqiqə də hissələrə bölüb. Manqurtlara. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. uşağlığını. inadla yerinə yetirərdi. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş.

çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. Yəqin o da vaxtında söz deyib. Ancaq nə fayda ki. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. kimlərdəndir. heç kəsin ağlına gəlməz ki. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. elə papağda da yatır. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. ya da susuzluqdan ölərdi. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq. Atın başına nə gəlin. ərazilərini genişləndirmək. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. Oğlu döyüşə getmişdi ki. onun başına belə iş gətirilib. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. sayılan kişilərdən biriymiş. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. onu da bilmir. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. bircə ” hə ” bilir. yəhər-əsbab nə oldu. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. nə anasının. oğlan manqurtdır. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. nə atını. nə də at qayıtdı. nə iz vardı. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. Nə soruşursan dinmir. sapsağlam adamdır. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. deyəsən. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. Baxan deyir ki. atasının qisasını alsın. ulamulam ulayar. O başa düşürdü ki. Yəhər2011 / Mart 73 . nə oğlunun meyidi tapıldı. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. bığ yeri təzə tərləyib. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi. bir şey çıxmadı. Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. nə də silahını-yarağını. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. di gəl ki. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. at ölməmişdi. başa düşür ki. oğlanın ölüsünü tapsınlar. Bütün ilxı atları kimi. başını buğa verib dərini qopardaq. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. Naymanlar arasında ad çıxarmış. özü də lap cavan-cahil. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. Yeməkdən. görkəmi də pis deyil. gəl. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. söz anlayan oğlanmış. sir-sifəti. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. Nə meyidini tapdılar. uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. hardandır. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. üz-gözünü cırardı. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. davada həlak olanlar olur. at hürküb qaçmışdı. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. bir də ” yox”.

Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. Anası görürdü ki. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə. qaşlarının arasında iri tər içindədir. Sənin adın Jolamandır. Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. İlahi. Ağmaya indi başa düşdü ki. ay arvad kimsən. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir. yiyəsi ona aman vermir. –Oğlum. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. orda canı çıxsın. Di gəl ki. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. Buxara bazarlarına göndəriblər. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. Söz yox. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. bəlkə allahın işidir. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı. çalışdı ki. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. Sən naymanlar qəbiləsindənsən. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. –Otur danışaq.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın. heç nə xatırlamırdı. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. Mən də sənin ananam.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. heç ağzını açıb soruşmadı ki. fikrə getdi. sürü otlayır. Atan yanında deyil? Axı o. sən də mənim oğlum. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. ya çölün düzənində atıblar ki. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı.–deyə ana söyləndi. sonra qorxdu. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. dərin bir ah çəkdi. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. –Torpağı almaq olar.əgər o.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. dizlərini qatlayıb hıxladı. o. yox. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. özüylə bacara bilmədi. səsləyib onu diklədi. lap adamın həyatını da almaq olar. divarı keçə bilmirdi. Heç ağlına gələrdimi ki. özünü sakit saxlasın. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. sonra da o biri dəvələri. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. Ananın gözləri doldu. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. Ana başa düşdü ki. qarşıda səfər var. adını yadına salmağa çalışır. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər. Və dərənin o başında adam gördü. Onlar yerə çökdülər. manqurt pasibanı axtarırdılar. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. Bir neçə gün idi ki. Belə olsa. Atanın da adı Donenbaydı. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir. Yalnız gecələri dincəlirdilər. mal-dövləti almaq olar. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı. Budur. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. –Səni indi belə çağırırlar. Ağmayanı hayladı. ta o manqurtu tapmayanca. Nayman-Ananın ümidi buna idi. onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. o heç nə bilmir. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil.

Nizə və oxla silahlanmışdı. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. O. gözləri də yaman parıldayırdı. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki. Təhərindən bilinirdi ki. Sonra hava birdən qaraldı. ya yox. çalışıb özüylə aparsın. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. Juanjuan məəttəl qalıb. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. sonra başqa səmtə döndü. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. ona qoşulsun. quru hörük sallanırdı. Nə fayda ki. O. Xoşluqla qulaq asırdı. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. şişkin sifəti çox gərgindi.–deyə manqurt cavab verdi. tam laqeydliklə qulaq asırdı. Amma daha gecdi. Kim bilir. rəva bilmirdi ki. ya gündüz? –Heç nə. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. Bu. Axşam düşürdü. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. donuq sifətində nə isə canlı. onun gündən qaralıb codlanmış. öz yerlərinə qayıtsın. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. Yaxşı ki. dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. –Gecəydi. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən. O yaxınlaşırdı. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. Nayman-Ana təşvişə düşdü. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. Oğlu cavab vermədi. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. necə durub getsin. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . boş da olsa. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. boynunun ardından bir cüt qara. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi.Yaddaş Ananın dediklərinə o. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. oğlunu xilas eləsin. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə. –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. heç nə başa düşməsin. Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. Orda kimsə oturub. sürüyə tərəf qayıtdı. Bir azdan o. Və o gecə qəti qərara gəldi ki. Arvad başa düşdü ki. Manqurt olsun qoy. ağası deyib ki. bu yerləri tərk eləyib. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. Nayman-Ana başa düşdü ki. O. yenə ümid eləyirdi ki. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu. Ana ürəyi belə deyirdi. əlbəttə. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. Layla onun çox xoşuna gəldi. üç gün toy-bayram elədik. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü. Mən tezlikdə qayıdacağam. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. oğlu elə-belə səsə dönüb. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. təki öz adamları arasında qalsın. görsün juanjuanlardan orda var . danışığına ara vermir. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. bəs sürü nə olsun? Yox. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. Onun heç eyninə də deyildi. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. Gizlənib baxmağa başladı. Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. Juanjuan onu görmüşdü. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi.

nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. Günəşin şüası ona mane olurdu. nə gözləsin. torpaq hamıya bəs eləyər. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. İntəhası. neyləsin ki. Qoy naymanlar görsünləlr ki. onun xəbəri olmadı ki. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. uzaqlaşıb gözdən itdilər. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. o vaxt ayılıb gördü ki. Görərsən. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. Bu. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. çox ciddi görkəmi vardı. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. özünə yer tapa bilmirdi. papağından bərk-bərk yapışaraq. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar. Budur o. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. Ox papağı dəlib keçdi. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. oxu buraxsın. Ancaq ondan nə gözləmək olardı. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. fürsət gözləyirdi ki. çox sevindi. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. Bilmirdi neyləsin. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. amma oğlunu görə bilmədi. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. O. bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. otlayan heyvanların arasından keçdi. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. pusub görəndə ki. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı. necə başa salsın ki. sürüyə çatdı. Bu dəfə o. tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. daha yaxındaydı.Yaddaş düzdə vurnuxur. Ananın başı elə qarışmışdı ki. Bircə: –Atma!–deyə bildi. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. ananam! Haradasan? O. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. ətrafa göz gəzdirdi. boynunu qısıb.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. ölümcül zərbə idi. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. nəhayat. Toran qarışırdı. Məsələ torpaqda deyil. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. Məsələ ondadır ki. necə onu inandırsın. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar. juanjuanlar sürüdən getdilər. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit.

Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi. həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır. . bu məsələnin araşdırılması. onun 100-dən artıq yaşı var. "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır. dar ağacları. işgəncə. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki. Həsən xan Tağızadə. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə. şahın və vəliəhdin səfərləri. şovinist çar və şahlıq rejimləri. bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi.Ey əziz Azərbaycan. müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı.. tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. Hüseyn Düzgün. ey demokratik Azərbaycan. "Mətbuat . Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar. İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib.. Çeşidli kitablardan başqa. fəlsəfə elmləri doktoru.. Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı..Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində". yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. Müəllif yazıb ki. bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir. tarixi bir həqiqətdir. əzab. ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". Bu. Bəlli oldu ki. Həmid Nitqi. Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi. zəngin ədəbiyyata. 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. Zülm. Fikrimizcə. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. Bundan başqa. yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib. ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib.F. İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. "Mətbuat . maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb . əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi. "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib. dəyərləndirilməsi zəruridir. mətbuat və s. Mirzə Həsən Rüşdiyyə. Mirzadə Eşqi. dərgilər. Hacı Məhəmməd Naxçıvani. Əliəkbər Dehxuda. "Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". Tağı Rüfət.. 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı. Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur. Xatırladırıq ki. universitet. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə. sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. Hüseyn xan Ədalət. Cəfər Xaməneyi. söz və fikir azadlığı. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər. "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. onun nüsxəsini əldə edə bilməyib.1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır. Əhməd bəy Ağaoğlu. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət. Cavad Heyət. ana dilində açılan məktəb. Məhəmməd Şəbüstəri. həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur.milli azadlıq dövründə". Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə. dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb. təəssüf ki. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar.. İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır. Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan. sən bir iti gözsən ki. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il). müsibət. "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması".. kitablar. "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi". başını qaldır!. Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb.

Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi.D. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar.vəkil. Qəzvin və s. akademiklər.D. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. Biz ümid edirik ki. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq. 78 Mart / 2011 . Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır.. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. Dr. Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən. Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz.. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir. Təəssüf ki. Alimlər. York Universiteti. Həmədan. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair. Konstans Universiteti. Sədiqə Ədaləti – PH. Mərkəzi. Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. 2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır.Əli Qaracalu – PH. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. Kanada. Dr. Avstraliya. Biz əminik ki. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq. Dr. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. həmin birlik liderlərinin. Vankuver. sosioloq. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar. Dr. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. Xorasan. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH.. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. Xüsusən. Fərhad Qabusi – həkim.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. Qərbi Azərbaycan. insan haqları müdafiəçisi. Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran. onlar hələ də bunu davam etdirirlər. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. Deməyə ehtiyac yoxdur ki. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də. Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq. Sonuc olaraq. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. yazıçı. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. aşağıda imza edənlər. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir.D. Şəhruz Türfəx – memar. Dr. Xahiş edirik. Hidayət Sultanzadə . siyasi şərhçi. Dr.

televiziya və mətbuat. Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. Daşkəsən. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. Kərəc. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. Mingəçevir). “Muğan” (Beyləqan. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. hərbi. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir. səhiyyə. hərbi. maliyyə. Ucar. Saatlı. Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər. Siyəzən. Neftçala. iqtisadi. Plana görə. Astara. “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. Xırdalan. Xızı. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. 2. 4. ordu. xarici əlaqələr. dini təhsil. 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb. İsfəhan. birbaşa İrandan deyil. Salyan). Zərdab). c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb.Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. “Gəncə” (Gəncə. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. Şəki.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. mədəni. Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Kürdəmir. Məşhəd. biznes. Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. hakimiyyət. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. Samux. Şəmkir. Oğuz. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. 5. Məşhəd. Göyçay. Ərdəbil. polis. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. Sumqayıt). bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. Kirman. İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. İran Güney Qafqazda. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. hüquqi. Belə ki. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. Lerik. Qəbələ. Biləsuvar. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Dəvəçi. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. Cəlilabad. artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır. Tehran. Mazəndaran. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. mətbuat və s. İsfəhan. Goranboy. Yardımlı. Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir. İmişli. ticarət. Hacıqabul. “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. Ərdəbil. Qəzvin. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. “Quba” (Quba. “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. 3. “Göyçay” (Yevlax. Qum. Sabirabad. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. Masallı). məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. Qəzvin.

məscidlərdə. Agentliyin www. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var.faktxeber.org. “hüseyniyyə”. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi. televiziya kanallarının yaradılmasında. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir.313news. Bu agentlik İran. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla. “cəfərilik”. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar. DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur. Məscidin internet saytı isə belədir: www.birlik.fm internet radiosunu yaradıb. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji.org internet səhifəsi də mövcuddur.birlik.org.ziyaretler.az və www.birlik. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir.deyerler. Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər. türk. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 . “əliallahilik”. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan.org saytı. dini təhsildə. fars. Agentliyin internet səhifəsi də var: www. “Salam” İnformasiya Agentliyi. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir.salamnews. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması.radio. Yeni Günəşli yaşayış massividir. Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar.net. Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır. Agentliyin www. www. rus. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər. MP3. Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər.com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir. Bu agentlik Azərbaycan. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında. Belə ki. dini.deyerler.dir. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya). Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. Jurnalın internet səhifəsi: www. qəzet və jurnalların nəşrində. lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır.fatimeyi-zehra. Mərkəz eyni zamanda www. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA). www. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir. Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır.Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək. Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. həm də siyasiləşməkdədir. SD.

bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də. Sudan. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır. Son illər Ə. bu layihəyə Azərbaycan. Pakistan. İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir.yenisharq. Ə. qəzet. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda. informasiya. Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. Ə. Adicə “molla”. Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. Bu sırada Fələstin. Başdan-başa uydurma hekayələr. Çünki. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. Qəzetin internet saytı belədir: www. Ə. “axund” qismində çıxış edən. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. Qocalmış və əldən düşmüş S. www. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. Faktiki olaraq. Ə. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar.salaminfo. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. virtual radio. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir. Vilayətinin nəzarətindədir. rəvayətlər. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. Gerçək dini siyasət demək olar ki. Türkmənistan. nağıllar.az. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. Suriya. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Vilayəti oynayır. dərgi. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. Əfqanıstan. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb. Ə. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. Oman. Ə. Tacikistan. təbliğat. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə. televiziya kanalları. yalançı ehkamlar.org. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. saxta təfsirlər. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. Ə. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. Yəmən. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. bütün şəriət hökmləri. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir. Gürcüstan.salaminfo. ictimai təşkilatların. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir. Belə ki. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi. Çünki.

iqtisadi. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb. Jurnala məxsus www. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir. “Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu". maliyyə. hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Faktxəbər. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir. maliyyə sektorunda.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında. Halbuki. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. kriminal. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www.org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır.karvan. Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir.imamhuseyn. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək.haqqyolu. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal. Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir.karvan. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. www. Bu sayt www. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur. Çünki. "İntellektual Gənclər Klubu".manevisafliq. www. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. ədəbi. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. mədəni.arannews. "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır.org. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur. Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir.ir. Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir.Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”. Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar.net. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”. Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir. mədəniyyət idarələrində. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. təhlükəsizlik.haqqyolu. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа.com. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur. elmi. www. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da.org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan. Ölkənin sosial. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. rus və türk dillərində yerləşdirilir.haqqyolu. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir.haqqyolu. ordu. Jurnalın internet saytı www. Bu agenlik demək olar ki. dini. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir. İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır.

birlik. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq. konfranslar.ihq. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir.fix-download. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir.az. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır. həm də xarici dövlətlərdə. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir. Ayətullah Cavad Amuli.az və www. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs. Bu quruma bağlı olan www. Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər.net. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 . saytlar yaratmaq. dəyirmi masalar təşkil etməkdir. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır. Qəzetin www. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir. www. broşür. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www. Çünki. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani. Dağıstan. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur. Əslində bu təbliğat İran. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir.sistani. Rusiya.org.org internet saytı da yaradılıb. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki.sayt. www.az internet saytı da fəaliyyət göstərir. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www.isra. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. www. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir. www. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir. Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir. Bu təşkilat Azərbaycan. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www. Çünki. bədii filmlər və kliplər çəkmək.intizar. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar. Bunun üçün www.com.tk. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www.sonumid. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər.imamhuseyn. www. Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan. Buna görə də İran daxilində. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir.islam-azeri.Strategiya hesab olunur.ru. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı.imam-rza. seminar və mühazirələr. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub. dini mövzulardan bəhs edən sənədli.zehranet. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri. qəzet və jurnallar nəşr etmək. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir.al-shia. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər.com. elmi diskussiyalar.bizimradio.ws.

Agentliyin internet saytı isə belədir: www.kevsernet.islamiyyet. www. Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar.com. Yəmən. Həzrəti Fatimə. “əhmədiyyə”. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır.namaz. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.az. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır.az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir. Misir.ahlibeyt.yeniheyat. www.islamaz.su.islaminsesi.muselman.Strategiya strukturlar yaradılır. www.com. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur. Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur. “sələfilik”.zeynebiye. www. www. www. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar.islammektebi. Zeynəbiyyə. Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub. “babi”. Mərkəzin internet səhifəsi www. Albaniya. Türkiyə.com. www. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə.velfecr.islamtimes. www.azeriblog. Nicat yolu. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır.abna. İordaniya.com. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır. www. www. www. İraq. Gürcüstan.gg.moy. www.ru. Rusiya. Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına.nurizehra. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər. www. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb.zahra.org. Bu agentliyin Azərbaycan. www.israhaber.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur. İkmal Gənclər Birliyi. Livan.azeriblog. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www. İmdad. www.ru www. Somali.com.org. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur.ramazanayi. Hidayət Yolu.com. Suriya. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar. “İslam Məktəbi”. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər. “vəhhabilik”. www. www.az.com. Bundan savayı www.caferilik. www.com. www. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar. www. Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”.islam-azeri. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər.ws. DAİMSAM 84 Mart / 2011 .tr.ucoz. Pakistan.al-shia.my1.almehdi.us .ir.az. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”.qadirxum.com.com .rasthaber.ahlibeyt.ya-ali.org. Azərbaycanın mənəvi. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır. Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib.

Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam.. bölük.. Göy göləm. Altayam.. Ağrı dağında Paşa. Dəli Domrulam. yəni Oxtayam.. yer kürəsində bir ulduz. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. Şah İsmailin saz qılıncıyam. üsyan yumruğu. Fars böyründə sancılan Qaşqay. var öküz Rüstəmin saqqalından. 2011 / Mart 85 . Qar kimi aydınam hava tək yayğın. qırat. Kürd alnında çiban Sulduz. hava kimi. Göydə səs gəlsə. Arazam. həm Çeçenistan. Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam. quldur şeytanların. qara ev də mənəm. Səid Muğanlı Dedim ki. Adım AZƏRBAYCANDIR. At üstündə yaşayan Attilayam. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi. bayraq da mənəm. boz atlıyam. çiçəyəm. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Nə ata bilirlər.) Quldur göyləmlərin. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm. qurşun kimi dolha dolam Of ey . Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu. yəni El gölüyəm.. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. Qarabağ şikəstəsində. Büsbütün tarixəm. Urmu gölündə asuvan yumruğu.Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. Adım Anacandır. Koroğluyam. Donuz gözətçisi. Çalanda orkestr. Qurd tək ulayan Çeçenistan. yənı qara balığam. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi. Azərin 21-i. Adım Həyəcandır. Müəzzin əminin azan şərqisi. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə.can deyənlərə canım candır. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. Rəşid Behbudovam. Hər yazılı tarixlərin varağında. Bülbülün nəğməsiyəm.. Yanvarın 20. Babək də mənəm. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. Kuruş şahın qatiliyəm. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam. Burla Xatunam. qaban kommunistlərə Başqurdam. Xankəndində xanam. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. can. Döyüşdə qaraqaşqa.. Günəş kimi. Ürgəncdə Atsız Türbəsi. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm. qarabaxtam.. Əmoğluyam. Eloğluyam. Qara dev də mənəm.Düşüncə Adım Həyəcandır. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam.bölük bölünən Xəzərəm. Rus gözünə tir kamanam. Qurd tək ulayan Qarabağam. yəni göyçəyəm. həm üsyanam. tamam bir Türkəm. adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan.siyəm. Xanın səsiyəm. Səfərxanam. Sancı dərəsində Püsyan.. hay hay ağlayan çənəyəm. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir. ey. Dəli Kürəm. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam. (. Tarix məndən nəfəs alıb verir. Oğuzdur babam. Səttarxanam. Türk Dünyası kimi.. Hələ ki. Vətən oğlu Çoban Qara. həm Dağistanam.

nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub. Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan. Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. ey başı tufanlı bizim haqqımızı.. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı. Savalan. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı. 86 Mart / 2011 .. Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. ağzı.Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana. Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları .

uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar. uçurt uç. bayrağı görməzlər. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç. Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini. quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin. fırtınalı dəniz. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 . yatan gizi sezməzlər. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar. Ağzın.. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam. Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların. Dərədir burası uçurumlu dərə.Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə. Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç..

duruşum. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Doğulmuşam Azərbaycan elində. dilində. dilim türk. İlham allam dağlarında. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada. Haray çəkib qıyya vurram elimə.Ulus Türk Vətənim türk. Mahmudam mən də. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Yerişim. Qolundan. atam-babam. elinı satmadı heç yada. çölündə. türkə bağlıyam. Vətənini. Yagı duşmən xain olsa dilımə. özum türk. çıxışım türk. Oğuz nəsliyəm. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. qaradağlıyam. sözüm türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. ikı gözum türk. Onda gərək düşmən köksün dağlayam. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . Qartalım türk. gülüm türk. Misrı qilinc onda allam əlimə. Yaranmışam torpağında. Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. Azərbaycanımda barlı bağam mən. elim türk. uca dağam mən. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. canından keçibdir o da. Nəslim türk. Güvənirəm türkəm. bülbülüm türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Baxışım türk. mahalım türk.ürəyim türk. İliyim türk . Koroğlu igitli üzü ağam mən.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful