Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

eyni kökə. vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. Xorasan. ən azı ona görə belə olmalıydı ki. 130 min kv. qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər.km İranın.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. mədəniyyətinə laqeydlik. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . mədəni. dilinə. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran. Sultanabad. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. İsfahan. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. Zəncan. Həmin qanuna görə. coğrafiya kitablarından. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. Fars və Sistan əyalətləri. şəhristanların sayı 49 oldu. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa. Savə və s. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. mədəni və s. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. Güman etmək olardı ki. Şiraz və s. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan). abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813). eyni dilə və inanca. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi. Azərbaycan adı tarix. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. çoxsaylı sosial-iqtisadi. Məsələn. Bu. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada. nömrələrlə göstərildi.) iqtisadi inkişafına. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. Qəzvin. biganəlik yaranırdı ki. “ayır və buyur” siyasəti. xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. “Vahid dil”. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. ölkə ərazisi 6 ostana. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi.Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək.

dil. Bu. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki. Eyni zamanda bu. bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə. zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə.5 kv. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. Ərdəbil. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. İran inqilabından sonra məlum oldu ki. Qərbi Azərbaycan. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda. milli potensialın güclənməsi. Bu parçalanma etnik-mədəni. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 . əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə.R. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur. Astara. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması. Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. Bəllidir ki. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir. Həmədan. millətin bütövlüyünü pozur. İran cəmiyyətini düşündürən. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. Dili yasaq. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. Beləliklə.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. sonra isə 30-a çatdırılmışdır. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır.925. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. Sultanabad. Odur ki. 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir. Savə. Ərak və s. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. Zəncan. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. Başqa sözlə. Başqa istək və tələblər bir yana. Qəzvin. unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir. “köhnə hamam. onu yad təsirlərə məruz qoyur. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər. 21 rayon (bəxş). iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir.

qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. Onların fikrincə. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq. yenə də Şərqi Azərbaycanı. nə də 20-ci yüzil deyil. Qərbi Azərbaycanı. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Ərdəbili. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. M. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Məqalədən görünür ki. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. 2011 / Mart 7 .R. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. Görəsən. hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi. Həmədanı. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir. indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. uzaq düşmüş Savəsi. ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. Zəncanı. Qərbi Azərbaycanı. indi nə 19cu. Onun Şərqi Azərbaycanı.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. Qəzvini. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən. Lakin cənab doktor bilməlidir ki. Məsələn. demokratiyaya. Əlbəttə. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi.

Səməd Behrəngi. Balaş Azəroğlu 1996.Səməd Behrəngi. Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin. Adın dostlarının bayrağı oldu. Qoyaydım başına şer çələngi.Bu ana torpağın əzizi təki. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır. Heç kəndə. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi.Səməd Behrəngi. Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə. Araz tüfəngi.. And yerin bu vətən torpağı oldu. Təbriz 8 Mart / 2011 . əzəldən bu olub istədiyim. şəhərə sən sığışmadın.Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər.Səməd Behrəngi. Yazdın ki.dedilər. vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır.Səməd Behrəngi.Səməd Behrəngi. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi. Qəbrinin önündə başımı əydim. adın. “Qara balıq”ında ümman aradın. Dalğalar qılıncı. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın.

Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. Bu kitablarda həm məzmun. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. keçmişə tənqidilə baxıb. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. O. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. özünü göstərə bilər. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. Sabir. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var. O. Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. 2011 / Mart 9 . ya da Quzey Azərbaycandan. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. həm də çağdaşlaşmışdır. Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. O. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. Nəsr dilində onun sənət türlərində. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. O. Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. O. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir.

Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür. Elə bu çağrıya cavab olaraq. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). bütün Azərbaycana ithaf etmişdir. sən Şəhriyarsan. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar. digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. “Türkün Dili” (1969). “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. “Məmməd Rahimə məktub” (1967). Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün. siyasi basqılar. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur. milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir. 3. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur. Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə. Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. farsca düşünüb türkcə yazırdılar. toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. O. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi.Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın. çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. həsrət və bu kimi məzmunlardır. 2. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini..Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən.. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm. Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. durum bir qədər fərqlidir. ayrılıq. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək. Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir. Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1. O. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini. Nəsri 10 Mart / 2011 . Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması. xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir.. 4. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud. O. canlı təsvir. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür. Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq. bu əsərlər daim yaşarıdır. başını göylərə çatdırdı. Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. tam türkcə yazmağa başlayıblar. kültürəl yürüşlər. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. Bir kərə yadların daşını ataq. A. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq. başqa şeirlərində də vətən sevgisi. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır. Çəkək qayğısını öz elimizin. O. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. özgürlük. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir...qanlı söyüd. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. özgürlük. Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. sürgünlük. ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur....

fransız və ərəb dillərini bilir.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm." O. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. fransız dilini seçir. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki." Bərahəni əlavə edir ki. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. fars. Bir neçə il bundan əvvəl o. onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. Bundan əlavə. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Buna görə həmin bir il ərzində. Dr. Dr. görünür o zaman ikinci. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum. Dr. ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib. şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub. türk. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o. Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb. yoxsul bir ailədən gəlmişəm".". ingilis. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. Müəllifin dediyinə görə. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır. İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib. Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. Həm şeir. Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. Bərahəninin romanları. O. ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. Rza Bərahəniyə məxsusdur. azərbaycanlı yazıçı Dr. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki. Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. Rza Bərahəni "O kişi ki. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. həm roman. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. Dr. Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə.deyə o xatırlayır. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 .

açan güllər mənimdir. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. Yadlar əlində əzilən mənəm. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm. ilk təhsilini burada almışdır. Vətən göylərindən çəkilir duman. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. Qan qardaşım deyir keçdin varından. sənin doğma elində. Bitən lalə. Babəkin al qanı süzülən mənəm. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. mən. 12 Mart / 2011 . Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. Zamanın eybəcər barmaqlarından. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. Qoynundakı igid ellər mənimdir. Günəş çıxdı. O. Mənəm Çox da öz elimdə. Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. vətənimdəyəm. Sazındakı səsli tellər mənimdır. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər. işıqlandı günümüz. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. Səadətdən ilham aldı elimiz. bilirsən nədir kədərim. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Aslan kimi xalqımdakı çox hünər. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. Bu şövkətli. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Bilirəm. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. Sərab şəhərinin yaxınlığında. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. gah açıq şəkildə davam etdirir. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən. Çap üzü görməyən söz incilərim. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. əzəmətli torpağın. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər.

Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. Baxmayaraq ki. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. Nə qədər paradoksal görünsə də. Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . Təbəqə mənafelərinin. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. 2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında. milli iradənin gerçəkləşməsi. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Burada digər mühüm bir amil olaraq. belədir. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. Fikrimizcə. senzura və s. qəzet və dərgilərin. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. kütləvi həbslər. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. kitabların nəşrinin bağlanmasına. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. fövqəladə vəziyyət. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. Onların müxtəlif çıxışlarının. Qeyd edək ki. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. Quzeydə ermənilərin. bu xəttin təzahürləri olaraq. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. bu.İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır.

) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır. Xatırladaq ki. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. irəvanlı və s. "içəridə"dir. necə deyərlər. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən. milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. Ümumiyyətlə. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. Bilinsin ki. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. naxçıvanlı. İrandakı anti-Azərbaycan. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. Fikrimizcə. Yada salaq ki. Əlbəttə. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. bu təşkilatı parçalamaq.. Odur ki. bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. antitürk qüvvələrlə. 14 Mart / 2011 . hərəkatın əsas ağırlığı daxildə. misal üçün. Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. ya özünü buraxmalı. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. həqiqətlər ortaya qoyulsun. İş o yerə çatıb ki. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. Təəssüf ki. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. nəhayət. Xatırladaq ki. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. yaxud sürətləndirə bilər. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir.

İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı. tək bir millətin. O. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir. 2011 / Mart 15 . Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. Öz dilimiz. Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. Sözümə başlamazdan öncə. Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. Bütün bunlar. irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar. Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır.

Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı. Fars dilində deyil də. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara. İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar. işgəncələr verilir. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. Həmin yazıda qeyd olundu ki. Ancaq.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur. mətbu.. Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir. Hətta özlərini kübar təbəqə. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da. İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar. 16 Mart / 2011 . Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını.. Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı. İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər.

Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz. İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. Bunlar. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. . Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. düşmənlərimizin sözlərini deyil. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. Hər şeydən önəmlisi. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. bizim kimi insanlar üçün. Ona verilən cəza. İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. Urmu. Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. Zəncan. Dr. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq". İrqçilik.İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. Xoy. digər dilləri eşidəcək. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. Ərdəbil. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur. 2011 / Mart 17 . onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik.

Necə edək ki. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir. başqa cür əməl edir. Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. Amma siyasət elmində. bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. Niyə ədəbiyyatçılar. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. 1. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. 2. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə.Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. onları birləşdirək. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. dəyişmək və böyütmək olur. Burada fikirləri. sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Amma siyasətin hədəfi. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib. Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır. Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V.Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. 3. Bu yazıda istəmirik ki. Bu adi həyatda da ola bilər. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. Ancaq. Amma siyasət elmi. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. düşüncələri və xəyalları becərmək. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq.Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki. yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. Əgər desək ki. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. İndi soruşmaq lazımdır ki. həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V.En 18 Mart / 2011 . dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var. Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability). siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. 4.

Onların fikrincə. Platonun sənəti MİMESİS. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. Formaçılar. Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. İkinci dövr. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. Sonda isə Aysxolos. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V. Dahilik. amma bilmirik ki. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. Onların fikrincə. Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. Marksın fikrincə ədəbiyyat. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. dünyanın təsvirini gördüyü. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. Bəlkə çalışır ki. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. Siyasət elminin hədəfi. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər).Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. Renesans dövrünün insanı günah edib. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. bilirk) idi. insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. cəmiyyətlə birləşmək. istedad nədir? Ağıldır. 5. 2011 / Mart 19 . İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. O. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır.Argument):Ədəbiyyat xəyal. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. post formaçılar. təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. öz əlaqələrini cəmiyyət. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur. özünü vahidlikdən çıxarmaq. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. iş. sənət. Bu günahları isə yumağa çalışır. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. J. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. intellekt. Bilirdi ki. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. iqtidarla mübarizə. ya nökər hesab olunurdu. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki. Ədəbiyyat çalışır ki. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. şəxs. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. hər şeyi yaradır. Təsəvvür etmək. Öyrənmək. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. Ona görə də çalışırdılar ki. biz bilirk. post modernlər: Formaçılar dili. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir. Romantizm. Amma siyasət elmi çalışır ki. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki. tarix. təbiət və Allahla birgə yaratsın. Sual olunur: sənət sənət üçündür. ya da Allah. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. başqa sözlə formanı böyütsün. Amma siyasət elmi çalışır ki. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. Zövq yəni sənin düz anlayışın. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. 6. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi.

c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Uilyam Moris. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Burada. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Diktatorlar məktəbinin kitabları. Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. Silvonenin bəşəri . heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur. Bernard Şoun. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. artaraq yayılır. 20 Mart / 2011 . Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. 3. onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. 3. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Burada. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi. Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək. Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Yazıçının mövqeyi . Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. bu iki sahənin bir.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. 2. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . 2. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Uilyam Moris. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Yazıçının mövqeyi . Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. Bernard Şoun. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir.Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. 1. f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma.

demirəm elim ellərdən başdır. nə əsir. arvadı ərdən. keçmişin. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. Çapmaq istəmirəm mən heç milləti. Təhqir eləmirəm. Qardaşlıq. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. haqqım var.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. indisin ya gələcəyin. ayrı salmıram. insanlıq birliyi idealımdır. Qul yaranmamışam yarananda mən. qanadı pərdən. nə də əməyin. hədələmirəm. yoldaşlıq. yurdum-yuvam var. Ananı baladan. xalqım var. Qurtuluş əsridir insana bu əsr. qardaşı qardaşdan. dünyada ən böyük arzularımdır. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". Mən ayırmıram. dilim var. nə yurdun. Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. elim-obam var. əti dırnaqdan. Mənim məsləyimdə. əsir olanlar da zəncirin kəsir. nə dilin. qardaşdır. ürəyi ürəkdən. heç kəsə olmaram nə qul. ədəbi barış. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. adamam.

Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. Əhməd Müdərris. İstranbula gedir. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1]. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5]. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir. Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. ruh-ani. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir. Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. İstanbul. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. Ruhani olmaq istəsə də. “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq.. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər. Lakin İrana dönmək istəsə də. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. 22 Mart / 2011 . Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. İstanbulun еlm. O. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə. Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir.Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur.

“Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. səh. 9. Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. “Vətən dili”. Sеyid Cəfər Pişəvəri. fars. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””. “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. 7 noyabr 2009-cu il. Bakı. publisisti. 2003. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb. Babayеv. «İranda türkcə təhsil olmuşdu». Tərxan Paşazadə. 10 oktyabr 1906. M. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. İran. səh.Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. Cavid Məmmədli. ədəbiyyat. Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. O. fransız dilləri. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. 5. Fikrət Sеyidоv. Fikrət Sеyidоv. Tərtib еdəni: A. daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. səh. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. O yaxşı bilirdi ki. № 28 (51). “Azərbaycan” qəzеti. Bakı. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. 20 sеntyabr 2006. Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. pеdaqoqu. səh. Cavid Məmmədli. “Nеhayətüt-təlim”. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. Tərtib еdəni: A. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. 51 13. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. 2003. “Həsən Rüşdiyyə”. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. Bakı. 17 avqust 2001. (№ 6 (20)). 2. 11. Bakı. 8. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». açdığı məktəbləri gah bağlamış. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. noyabr-dekabr 2010. 6. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. О. 16 mеhr 1324. 51 14. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8].M. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib. “Kifayətüt-təlim”. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. “Ədəbiyyat” qəzеti. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. Şam şəhərlərinə. səh. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. 187188 10. Hüsеyni M. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. “Təkmеlətüs-sərf”. Hətta. riyaziyyat. Qaynaqlar: 1. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi. uşaq şеirləri də yazmışdır. 197-204. Əlhəddin Cekli. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. Tərtib еdəni: A. “Maarif” nəşriyyatı. Sеyid Cəfər Pişəvəri. Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. O. “Ana dili”. “Maarif” nəşriyyatı. Bakı.M. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. buraya türk. 1902-19003-cü illərdə o. “Azərbaycan” qəzеti. 14 sеntyabr 1903. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu. Bakı. 1993. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. (farsca) 7. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar.M. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. Bakı. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. azadlıq yolunda. səh. 188 12. sərf-nəhv. “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”. 47 3. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. 1993. “Bədayətüt-təlim”. Təbriz. “Maarif” nəşriyyatı. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. “Ayna” qəzеti. Təbriz. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. 1993. «Ayna» qəzеti. Səməd Niknam. Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. “Həblül Mətin” qəzеti. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. Bakı. H. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır. 4. “Çеhrеnoma” qəzеti. Babayеv. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. Babayеv. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif. 7 noyabr 2009-cu il. Bakı. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir.

nə də tüfəngi yoxdur. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. Azərbaycanlıların nə topu. kürdləri. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. din sülhə əminamanlığa. azad olacaq. İslam hökumətin yadından çıxıb. Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. Bu mənada.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. azadlıqsevər insanlar. həkimləri. Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. milliyətimizi tanımadı. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər. Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. bunlar keçmişdən danışırlar. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. alimləri. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. Yəqin ki. Hesab edirəm ki. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. qeyri-insani davranışlardan yazır. fikir azadlığı lazımdır. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib. anasını sevmək Allahın yoludur. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. dostluğa çağırır. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. Bu hərəkatın təmsilçiləri. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. ərəbləri. onun milli sərhədlərini qoruyub. milli fəalların həbsi. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. ədibləri azərbaycanlılardır. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. Əl atır Latın Amerikasına. Hesab edirəm ki. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər. İranın aparıcı ziyalıları. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. Çünki. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. asayiş. şahçılar müdafiə edirlər. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. İran islam rejimi deyir ki. Fəqət istəyirik ki. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. hətta farsların özünü də görürəm. ona da dəstək veriləcək. Əksinə. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. Bu millət ana dilində məktəb istəyir. Ümumilikdə. işgəncələrə məruz qalıb. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. görünməmiş işgəncələr verdilər. Xüsusilə. bəlucları. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. Millətini. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. Azad olmayıb. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik.

Gör nə höküm sürürlər. dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir. Bal da zəhər . Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 . Bu qara qış bitəcək. Bu günlər qara günlər . Olma xəstə Təbrizim. Min bir üzlü qarğalar. Fələyi qarğımayın. Boyu bəstə Təbrizim . Dünya mənə dar gəlir. Alovlanan könlümü . Məndən aralı dağlar. Boğazımız qəhərdə. Çəkirlər dara günlər. Haqqqımızı alarlar. Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar . Gülü dəstə Təbrizim. Arı güldən bal alar. Beşikdəki balalar. dadlı ağzımda. Ver yaranı dağlayım.lalalar. Elindən aralısan. Sən oxşa.qaralı dağlar. Bu qaranlıq şəhərdə. Məlihə Əzizpur Ay lalalar .kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan. Mən ağıt başrammıram. Məlhəm qoyum bağlayım . İçimdə yara günlər.zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Harandan yaralısan. Qara sözlü qarğalar. Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. Gözlərindən bəllidir. Qalxıban düşən günlər. Acılı. Qurbət mənə ar gəlir. Açmadan solan güllər.Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Soruşsalar yurdumu Deyim haralı.asta gəzirsən Qəm . mən ağlayım. Öz doğma toprağımda.

mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya. "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. Buraya. təhlükəsizlik. göstərməlidir. tarixi abidələr. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil. Lənkəran. Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. Rustavi (Gürcüstan). Fələstin tərəfdən isə . Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. Batumi. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan). Yəzd.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir. Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. Livan. mane olmaq mümkündür. Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət". 20 ilə yaxındır ki. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. Rəşt. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. sosial. Beyləqan. regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial. hərbi. Sarvan (Marneuli).Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. İsfəhan. Bərdə.inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. Məşhəd. Qum. Gəncə. İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 . Tiflis. Salyan. İranın strateji maraqları təqdim olunur. qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). mədəni. Lahi. Mingəçevir. səh. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. Mazəndaran. da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. Kirman. coğrafi. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan. “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. mədəni və dini can. Bakı. Quba. paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması. Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi. iqtisadi. geniş şəkildə təbliğ olunur. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. Qəzvin. dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət". mədəni. 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar. Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki.

Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. Yəzd Univesitetinin professoru. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. bu. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. Məhəmməd Hüseyn Xələfi. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. Rza İnayətullah. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. Tacikstan. Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. Ermənistan. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. Bu sırada Əhməd Həmədani. Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. Çünki. Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”. Çünki. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil. Qətər. xarici qüvvələr işğal ediblər. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. Həmdullah Mustofi. Gürcüstan. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. İran. Suriya. İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 . İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. Türkiyə. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil. m. Çünki. Azərbaycan. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. Ənvər BÖRÜSOY. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. Buna görə də. Zəkəriyyə Qəzvini. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. Əfqanıstan.

kürd-fars.Onda belə düşünmək olarmı ki.Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına. istər şahçıların. qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. fars-ərəb. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır.İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların.Bunu hamı bilməlidir ki. belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o. istər klerikal rejim tərəfdarlarının. Misal üçün. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? . Bu faktdır ki. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. arzulu iştirakdır. . İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. Siz fikir verin. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır. fars-gilək. onların mədəni haqlarına yetişəndə. Onlar düşünür ki. “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . . qorxu varsa. onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var. İkincisi isə. təhrik. “Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. Kim deyə bilər ki. . istər rejim olsun. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. Onun tələb etdiyi şey sadəcə. fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. Demokratiya könüllü. Millətlər arasında nifaq. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. Təbii ki. ölkə parçalanar.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. Özünüz düşünün. indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil. farstürk . İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. daha çox real görünür. nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. istərsə də müxalifət. 28 Mart / 2011 . Tutalım. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər. tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. susurlar. Qısaca. İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. Bir yerdə təzyiq. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır. Axı. insan haqlarına hörmət edilsə. onların hamısı üçün məqsəd eynidir. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. Burada qəribə bir şey yoxdur. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. Onların qorxduqları budur. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki. millətlərin haqları əlindən alına bilməz. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. Deməli. Əslində. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib. fars-lor. Hərçənd. ölkə parçalanar… . başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. könüllü birlikdən. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır.

xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki. Yəni. Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. yəni farslar. . onların da mədəni haqları tanınmalıdır. Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür. Axı. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. mədəni haqlarına yetişəndə. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. mümkün deyil ki. “Problem rejimdə yox. Sanki. Qeyr-fars millətlər.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib. bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da.İran monoetnik bir ölkə deyil. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . farslar nəzərdə tutulur.İranı qaynar qazana bənzədirlər. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. “İran” deyəndə. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki. İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? . rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz. Tutalım. İranda demokratiya olacaqsa. Onlardan biri budur ki. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. bu. O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı.Arif bəy. dünyəvilik uğrundadır” . özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz. Kollektiv kimlik qəbul olunmursa. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir. İndi İranda demokratik hərəkat var. bu qədər əminsiniz ki. əslində. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır. fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. Misal üçün. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır. təfəkkürdədir” .Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq. Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər.Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . “İran vətəndaşı” deyəndə isə. mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? . İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı. Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi. fars ölkəsi. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir. Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır. əksinə. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. bu. yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək.Problem rejimlə bağlı görünsə də. Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki.Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. bu ölkənin əsil sahibi farslardır. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi. əslində. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil. Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. Tutalım. bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. İranda aparılan müxalif mübarizənin. İranda demokratiya olacaqsa. necə etmək lazımdır ki. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 .

.. Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar.. Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə.. Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq. Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi. Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik... Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən.Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə. 30 Mart / 2011 ... Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə... Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir. Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir.

. tel məni istər. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən. sel məni istər. Eldə doğulmuşam. 31 . elin oğluyam. Elin vurğunuyam. Qaradağlıyam. Mən Eli sevmişəm. əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb. Əhərlidir adım.Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. Şəhiddən soruşdum. elə bağlıyam. Arxalannam haqq almağa əlimə. yel məni istər. şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar. Aşıqdan soruşdum. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər. Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. Anadan soruşdum. bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb.. Şairdən soruşdum. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram. Elimə. yellər. El gücü sel olub. qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. Telin naləsiyəm . Vətən adı təkcə düşüb dilimə.

İngiltərə. Fransa. Almaniya. Çin. Çünki. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması. Erməni. ermənilərdən faydalanırlar. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. “KADEF”. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. aysor. ABŞ. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. Çünki. ki. Urmu vilayətinda yaşayan aysor. erməni. Buna görə də. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . İrəvan. Ortada tək bir faciə yaşanıldı.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. Rusiya. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. başlayıblar. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir. Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. O zaman İngiltərənin Hİndis. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur. İranın Suriya. Bu. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb. eləcə mülklər alaraq. Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər.Anadolunun. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir. Kürdlər zərbələr vura bilirdi. iqtisadi. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”.

Güney Azərbaycan. BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər.Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını. İran. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir. insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. Təbriz.ir. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. Maku və digər şəhərlərində. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir. demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. www. ABŞ. Avropa Birliyi. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. Buraya “suriyanı”. “laz”. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 . Belə ki. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. Suriya. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. Urmu. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır. Xoy. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. Unutmaq olmaz ki. Mərənd. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur. tam çökəcəkdir. Əfqanıstan. “çərkəz” və digər projelər daxildir. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. Maku. Güney Azərbaycanda insan hüquqları.tabnak. Səlmas. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. Buna görə də. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir. Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından. Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. Xoy. Livan. Zəngan. silahlandırılması. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi. müsəlmandır) 50 milyon dinar. Pakistan. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə. həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar.aftabnews. Bununla yanaşı. Güney Azərbaycanda. Ermənistan bir dövlət olaraq. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. Bu sırada isə.

sarmaşıq həvəsinə. 34 Mart / 2011 .Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. və neçə güldan toxum ək. Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. nə yad dildə surud . Tarlamızın göy tablosuna ulduz. Anamdan doğulmalıyam. get hər nəyə inanırsan inan. Niyə. Məktub yazacağam kiçik bacıma. nə də başqa bir inam. ay çəkəcəyəm. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir. Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar. mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən.. nə sağollaşma. Beş albalı ağacı əkəcəyəm. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım.. su səp. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. Mənim sənə payım kiçicik bağça. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm. çiçək becərmək….

Dörd ayaq yerinə. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub. sığışmarıq bir bədənə. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq. keçən keçib deyərlər. Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. Maşınlar əzirlər fikirlərimi . ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi. Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. sədaqətdən çox demə . Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. Bağdadda o kor xəlifədir. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. dəymə mənə. Amandır qoymayın. Tüfənglərin dodağından asıldıq. ciblərində qarğa var. Səni axtarmıram ehey Azadlıq. Şəhər şillə kimi. Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. dörd rezin təkər. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. Artıq gec olub. bu qıqacdır əfəndi. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Səttarxan babanın. Inanmayın. Saat qabağında yıxılır ölür . Baxış deyil. Çək-çək nə olar.Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. Sən özgələrə uduzmusan əllərini. Məhəbbətdən.. inanmaram bir də sənə. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. seçən seçib deyərlər. Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım. Həyatına ölüm qatır ey gecə . Muasir insan toxumun əkmişik. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum. durmuşam şeir yazmağa . Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə. Səməd ehey deyir imamiyyədən..! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Ya səfehdi. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. Buz dövrünün adamları məndədir. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. səsin duyuram. üzümə dəyir. Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir. Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . Tapan tapıb.

Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir. Azərbaycan Türkləri. adət. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. Türkmənlər. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. Eyni zamanda. Məsələn. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. Kürdlər. Qeyd edək ki. Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. eləcə də öz milliyyətinə. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. Onların torpaqları əllərindən alınır. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən......... Gözü çisginli Bir şair olmuşam.. Şair Dodaqlarında boğulan.. Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi. Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər. Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün..Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə.... Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır.. Və. Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq. sərhədlər dilsiz. Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında. Sərhədlər Qurşun. Oyunlar ritmik. Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var.... 2011 / Mart 41 . və. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən.

öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır. hər aydının. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır.. özünü 42 Mart / 2011 . iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir.Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi.. Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. Bu.. Təbii ki. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış. Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq. ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır. Şairin kənd uşağı olması. su kuzəsi və səhifə. Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub. Amma Səhənd. Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin.[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii..Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir. İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır. bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir. Cəlal. şair bu on gün içində. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir. Görünür.. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi. şeirlərində müraciət etdiyi. Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik. Bununla yanaşı. söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz.. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. Buna görə də Səhəndin şeirləri.. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd. Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə. Səhənd.durduğu. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir.. Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir. yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. Behrəngi Azərbaycan aydınları.” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. S.. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” . Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür.. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]. xırman..bol şeirlərində işlətməsidir. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur.. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində.

həm də oxucuya andırır. Yuxarıda dediyimiz kimi. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı... Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. Arazın həm bir milləti.. Araz. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir. Səhənd. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına.. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir. Fəqət. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz. Burada şair. Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. şeirin sonuna doğru verəcəkdir.. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”. beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman. xırmana. O. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz.. Səmədin ölümünə inanmadığını. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam. “xırmanım” deməsində. Belə örnəkləri saymaqla bitməz. ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə.. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı. qədər çoxdur ki. Bilindiyi kimi bu çay. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz.[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır. M. qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. Şair..” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 . iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır. Mən səndən ayrılmazdım. Heç yanılmayan. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. Şair özünə gəlir. Səhənd. eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. (M. Bu həsrətin nə olduğunu.Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir.. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir. Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd... taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi. Şair. H. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki. (H.. Bu çay. Bu arada “Səmədi boğan” Araz. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki.. onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir. o qədər əzizdir ki. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam. Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim. Zülmnən ayırdılar. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı.

“incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da. Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur. Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə. Sayı: 6. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir. Göz yaşına baxan insanın olmaması. əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11]. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası. İki qardaş arasının kəsilmiş olması. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub. partlayış. səhifə: 269. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. səh: 380.. gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. Stokholm. əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər. “Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. 1945. Varlıq dərgisi. səh: 350-351. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair.. Bu yüksək səs tonu.. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. əl yazmalarını görməmişik. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu. Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə. 2001. Səhəndin bu qədər plastik. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini. Səttar Xan. [5] Firidun İbrahimi. deməli Səhənd. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. 44 Mart / 2011 .” olaraq təqdim edir. İnsanın qurban verilməsi….. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir. Dil ünsürü.. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması. “Dədəmin Kitabı”. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. Beləcə şair. [9] Dədəmin Kitabı. O. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi. I. səh: 73. [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd). səmimi bir ilgi və heyranlıq var. o qədər gözəl işlənmişdir ki. Fəqət. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. O.Araşdırma kiçikən. 1359 (1979). Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması. Sir-sifəti. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. Təbriz. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır. c. səh: 7-8. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir. Yanıq ciyərin alovlanması. İstanbul.[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın. Ancaq. acıq. “İşlənmişlik” .[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. üsyan. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən.. mənə yuxu kimi gəlir.

Çün. Burada bir neçə etgili etgən var. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik. dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 . Çün. Turançı olar. bizdə nədənsə. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı.Ə. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir. bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. Ancaq. zalımların çeşitli cinayətlərini. bəy kimi görünmək üçün. sistemlə hərəkət edir. Biz güncəl qonuları deyil." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan. xanlıq. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır. nökərçılik.Ərsan bəy. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. . Mirzə Ələkbər Sabir. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək.Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır. xanların buyuruqlarıdır. orada bir azınlığın haqqı deyil. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. Toplumun inancı. Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir. . Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı.. M.Kəsinliklə onu deyək ki. M. İçəridə məhkum olunmuş Türkü. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar. Çün. Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. İçəri gerçəkləri. Örnəyin Mirzə Cəlil. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Örnəyin. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik. nəşəxor yazını olaraq yazar. Siz. farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. onu aşağılırdılar. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. kirələdikləri düşüncələr. Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. ölülərə ağlmaq kimi. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir. Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. Daha doğrusu.azadlığın əldə edilməsi üçün. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur. Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib. Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . Bizimkilər xan. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir.. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır. Ə. "mənasız dartışmaları” görürük. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. Üzeyir Hacıbəyli. bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz.Bütünüylə doğrusunuz. "pro-seslərin yubadılması”nı. Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil. Ondan sonra bu. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? .

Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Konqo. germançılığa döndü. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır.Maraqlıdır ki. Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. Örnəyin B. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. Zeynalabdin Marağalının. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. Afrika. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875). uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra. Bu. Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial.bu dilə daşıyıb. Güneydə ikinci. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. qohum qonşularını da itirə bilər.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. İranşəhrin. hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar.. Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. uydurma tarixlərlə yanaşı. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur. modeldən danışamam. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. Çün.. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. Bağımsız olmayan yönətimlərin. varsallaşmırsa. Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil. Şəfəqin. Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. Demək istədiyim. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır. siyasaldır. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. İranda Türklər son min ildə deyil. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir. Mirzə Fətəlinin.Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? . Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı. danışdığım dilin sınırları boydadır. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən. Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil. bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz. 46 Mart / 2011 . Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib. Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə. Qacarlar dönəmində. Turançı olar. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər. Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. özünü də. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış. toplumsal. təəssüflər olsun ki. Türk Orxan. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar. Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır. varsallaşdırarsa. Bundan dolayı. Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar. Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub. onlara olanaq yaratmışlar.onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. . . Ancaq. Bizdə bu olmamışdır. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra.Müsahibə durmaların başında gəlir. sonralar Kəsrəvinin. Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır. Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar. tarıx güvəni olduqca azdır. Bunlardan qurtulmaq üçün. dilə yük edir. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. . Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. bərbərlikdən. saray öz kökü üstündə durmamış. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında. Bu açıdan yalnız oradan deyil. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. Mənim vətənimin sınırları. oranın əski yerliləridir. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır. . Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir. .Görmək istəmədiyim bir yerdə. toplumda dil. özgə köklərə boyun əymişdir.İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi. Uqanda. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra.

Demirsən ki. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. Vəzifə gəzirəm. Yalana. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. bir ildırım şaxacaq. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. həsrətin qaf dağlarında. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. Ey qoruyan gücsüz qalanları. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. Gün gələcək. dardı. günəş də gedir böylə. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. qalmayacam sabaha. Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. Söndü ulduzlar birər-birər. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. Ey şəfqətli olan tanrı. nə ay. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Artıq hava aydınlandı. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. indi susuram. İçimdə ağlayan kövrək uşağa. Kədərin. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. Bu gecə mən ölürəm. Qal yaşa. nə bir uşaq kimidir o. Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. əlim qalır yaxanda. Nə günəş göründü. daha gülmürəm. məqam pusuram.yaxacaq. Bu dünya yetərdi qanad açmağa. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. nə də ki. Ey açan insanların üzünü. Könlümün alovu oğlan çağında. 2011 / Mart 47 . gözlərim toxdur. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. sən dünyada iblislərlə yanaşı. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən. Nə bir yaşlı. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. qürurun gözlərindən axacaq. Bir tufan qopacaqdır. Daha ağlamıram. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. sitəmə qızmağım yoxdur. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Bax. Qulağım doludur. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. O nə çox genişdi. Bu zaman duydu o quzey yelini. Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini.Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. Xəstə deyil Sağlamdır o. Məni məzarımda da yandıracaq. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları.

ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır. ya da hər a) Hər bir insanın. dil. və sanına toxunulmaz. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. insanın haqqıdır. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. ya da bilməz. Heç kimsənin özəl. Hər bir insanın. ya da aılə yaşamına. Bununla belə dinini. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına. görəvlərinin. adi bir suçun işlənməsi. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. ırq. doğulduğu dəyişikliklərı. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır. Toplum vurmaqa haqqı vardır. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. toplumun təbii və təməl özəyidir. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. kişi evliliyin sürdürülməsində. ona Ana Yasa. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. davasının Hər bir insanın düşüncə. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal. ya da inancını tək başına. onu aşağılamq. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. Bunun üçün. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. rəng. Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. tut. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. Şan. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. dünyaya bilməz. ad Hər bir insanın. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır. yasağdır. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün. Ağıl və vicdanları vardır. gəlirlər. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. öz haqlarının. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. toplumsal kökləri. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. bütün imkanlar verilməli. Evlilikdə.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır. milli kimlik. vardır. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. ya məhrum edilə bilməz. b) Bu haqq. din. Hər bir insan harada olursa olsun. ya da başqalarıyla göndərilməməlidir. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır.Maddə 17 : saq edilməməli. ırq.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ. cinsiyyət. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar.açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA. Buna görə. Bir.

sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. Maddə 27 : a) Hər bir insan . Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. əylənməyə. b) Hər bir insanın. evlilik içində. Yüksək təhsil. insanın gəlişməsi. b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır. özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır. xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. toplumsal və mədəni haqların. geyim. Maddə 28 : Hər bir insanın. Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə. düzən. incəsənətlə maraqlanmağa. bəslənmə. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. Maddə 22 : Hər bir insanın . toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə. c) İşləyən hər bir insanın. Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. xalq bu iradəsini gizli. ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. d) Hər bir insanın. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. işləmək . ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. İngiliz. xəstəlık. içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət. c) Ana. ya ailəsinə. Bütün uşaqlar. Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. yaşlılık. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. b) hər bir insanın. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir. İlkin təhsil icbaridir. Bu bildiriş Ərəb. ədəbiyat. dulluq. Fransız. Çin. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. b) Təhsil. onlara qatılmağa haqqı vardır. b) Hər bir insanın. b) Analıq və körpəlik. ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . b) Hər bir insanın elm. düzgün seçimlərlə bildirməlidir. Bütün millətlər . Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . Buna görə. barınma. Işsizlik. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. Bildirişi güdən bir işə girişmək.

Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»).ə. Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e.tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı». etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir. Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir. bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur. yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş. e. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada. həm də Baykal (Bay-kul). leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki. Murad Aci yazır: ».ə. şimala və cənuba oradan yayılmışlar. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı.. IV minilliyin sonu .III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar . Təbii ki.Gün gəldi ki. türkün beşiyi Altay olmuş. türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış. 86.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə. qərbə miqrasiya başlamamış..(2. onlar şərqə. E. Böyük Plini də (23. qohumluq əlaqələridir. torpaq hamını yedirdə bilmirdi. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da.«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi. həm Cənubi Sibir dağları idi. oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər». qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır. Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar.şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur. Türklərin Azərbaycan ərazisində .ə. III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə. 232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar.ə. mövcud mülahizənin . bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir».. Bu həm Vətən idi. (2. III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı.ə.ə.(35. Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı. ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir. Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik. Strabon bir sıra qədim türk tayfaları. Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi.amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar». Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur. Lakin tarixi öyrənib.VIII-VII əsrlər). E.III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir.. Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu.. Ctrabon kimi. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki.ə. Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı. bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır..121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 .III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim. İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi. qərbə. «Adətən. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki. Altayda hələ şərqə. 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e. iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar. (36.(8. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər.Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması. şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E. bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «. Bu onu göstərir ki.

Lakin Y. daim əvvəldən yox. (56. Ön Asiyadır. Deməli. Məsələn. ortadan başlamışlar.VIII-VII 2011 / Mart 51 . Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər.ə. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər. mağ. xüsusən türkdillilər şərqə. (5. 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir. dialektlərə parçalanmasını. orada.ə.VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir. 2)Beləliklə. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır. insanın harada meydana çıxdığını. E. daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir. Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir.B. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir. «. su. lullubi. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş. Y. İnsanın ilkin beşiyini.İsmayıl göstərir ki.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil.B. Beləliklə. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. lakin bu. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır.E. qarqar və b.VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş. onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür. Heç şübhəsiz. kas. Maday. eradan əvvəl başlamış.Yusifovun fikrincə. 2. türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər». Miqrasiyaların mezolitdə (e. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış.XII minilliyə) aid edirlər. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir. ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini . türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna. Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil. turukki.protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri. Bunlar . 232) Ola bilər ki.Kuti. Asiyanın cənub-qərbi. Şübhəsiz. Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e. alban. hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur. yerləşmişdir». sonra hunlar.. Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. e’tiraf edilməlidir ki. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e. Ümumiləşmiş şəkildə desək. Ön Asiya. (2. protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e.Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər». sonralar da davam etmişdir. . onlardan sonra kaspilər.. III-II minilliklərə aiddir: «E.. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər.Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar.ə. 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar.ə. MEAnın müxbir üzvü M. Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki.ə. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb.. uti. çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir. Deməli. Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur.. qərbdən şərqə olmuşdur. Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu..ə. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax).ə. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox.III minillikdən deyil. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. 2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil.

kanqarlar. (44.bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar. Və buradan o da hasil olur ki. Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir. kaspilər. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur. Azərbaycan xalqının. 3. (1.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer.ə. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları . lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi.. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq.orta əsrlərdə davam etmişdir». iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər. Bu. bu. Bu fikir təzə deyil. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir. 58. qıpçaqlar. lap e. savarlar. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil. Məsələ burasındadır ki. Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. həm də mürtəcedir. . e. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik. bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur. VII. oranlar. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa. bir də onunla ağla batmır ki. şimaldan gələn qıpçaqlar. lakin təbii ki. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil.I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində . bu. bolqarlar.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif. Şübhəsiz. 34) N. Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq. xalqa öz keçmişini. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir. peçeneqlər. 298.155.ə. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna.mannalılar.Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir. reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır. mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır. Beləliklə. I minilliyin sonu. albanlar. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir. Çünki bu. qarşılaşır . azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək. Söhbət etnogenezdən gedir. son dərəcə ciddi məsələdir .(10.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi. (bax: 59) N. mümkün deyildi. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 . (57.III-II əsrlərdən götürsək belə. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. düşmənçilikdir. Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil. Təşəkkül dövrü doğrudur. Atropatena madalıları.Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363. Ə. «.Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki.Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki. Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır. skif. əslində. XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb. xalqın dilini. (bax: 59) N. xəzərlər və başqaları 4)4. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir».E. tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. çollar. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır.) N. 59 və s. Biz də daim bu fikirdə olmuşuq. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər..S. 370. Amerika alimi P. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər. Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən. (44. sak tayfaları. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır. bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi.

V. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. geniş vüs’ət aldı». Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. (39. e. Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə. 182) Z. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır. xəzər. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar. orada məskən salırdılar. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. nə osmanlılar. siruqur. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram. 179) Z. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. xəzərlər. bulqar. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof.. skif. Bu elə bir dövr idi ki.Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik. kulas.(40. eftalit və b.ə.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir.) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. var idi». 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır.Dəmirçizadə anlamışdı. dünyada hələ nə səlcuqlar. Söhbət IV. avarlar. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki. türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. abar/avar.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki. Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə. (13. Araz vadisində. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi.(10. (38.-dan ibarət idi. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar. Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər».Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə. Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar.red. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər. Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı. Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. (38. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür. abdel.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir. türklər şərqdən. boşluqları doldurmuşdur. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir. Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir. Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də. (37. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi». Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi.Ə. baqrasik. Biz köklü qədim tayfaları. Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o. (10. çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur».Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z. VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı.(13. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 . 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir. onoqur. (38. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış. 71) Azərbaycan tarixçi.. ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır. amma onların dili Turan (türk .

Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması.e. oğuzların. xəzərlərin.V yüzilliyin sonları. Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni. daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir. E. Bu o demək deyildir ki. Bu o demək deyildir ki. madayların. kadusilər də iştirak edirdilər.ə. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. Xalqın. ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. şumer və akkadları məğlub etmiş.II . elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər. Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi.250 .) yayılma arealının geniş olması. sakasinlər. Bu elə bir dövr idi ki. pozmamışlar. Qeyd etməliyik ki. demək olar ki. Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində . sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış. ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir. hələ nə səlcuqlar var idi. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır.. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə.Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı. hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar. albanların. gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi. Tarixi faktlar göstərir ki. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi». təbii ki.. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. bulqarların. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. baş daşları. hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur. Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. toponim. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir. məsələn. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. nə də osmanlılar. (2. oronim və sairin. Artıq bu zaman.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. təsadüflər nəyi qoruyubsa. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. Bunu e. ola bilsin ki. (5. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı.eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış.ə. Yüz illərlə hökm sürmüş. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. albanlar.. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər. ölkənin həm şimal. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar.ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur. Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur.(bax: 16. qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. onlar da qalıb. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin . eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi. yazıları olmamışdır. hidronim. gil lövhələr. utilərin. Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin. antroponim. daşlar. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi. kəngərlərin.ə. 136) Atropatın sülaləsi. Doktor Mordmanın dediyi kimi. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi. yə’ni «. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir. kaspilərin və s. bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. mannalıların. Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 . Sasani imperiyasının süqutu dövründə . etnonim.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil.. şübhəsiz. Tarix elə gətirmişdi ki.

oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular.. Bütün bunlarla yanaşı.» (10. zənginləşmişlər. hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər. qıpçaqlar. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da. Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. onların arasındakı leksik.Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi. 2011 / Mart 55 . o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər.ə. saklar.259-271) Bu məqamda Ə.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir. kutilər.» (2. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli. Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi. hun dövründə savarlar. Ə. turukkilər. e. Artıq «. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı. hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə.ə. lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır.. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir. Bizcə. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur.IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox. təbii coğrafi faktor . Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı.VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər. 136. Başqa sözlə. qarqarlar. skiflər. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir. (1. dil birliyi. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış. necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. daha qədim) dövrün tayfalarıdır. Təbii ki.. bu dil kök e’tibarilə başqadır. madaylar). qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki.ə. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. 282-295). parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər. digər tərəfdən. yaxud da qədim (e. Heç bir şübhə yoxdur ki. əvvələn.. erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. kaspilər. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil.S. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir.S. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur. professor düz düşünüb . Ə. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e.» (10.215) Ərazi birliyi.Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə. məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. Bizim fikrimizcə. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub. hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki. etnik birlik. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. bir qədər sonra xəzərlər və s. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi. türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır. mağlar (mannalılar. kaslar. albanlar. bu gün türk dillərini dil deyil. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır. peçeneqlər. Fakt belədir ki. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq.Dil tarixi də vardır. Bunlar göstərir ki. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də. İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur.(36. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır.(10.

III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur. Gələnlər yenə bura gəlib.ben berdim (uyğur) və s.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki. onları uyğurlara qarşı qoymuşdur. «Turukki» sözü var.Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər».Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam».Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar. sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir.(2. E. karluk (uyğur).117) V. Ə. Azərbaycan xalqının. Məsələn.Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər). Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər.ə. o da sonralar bir tərəfdən. skif. 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri . keçmiş dövrlərdə. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır. karluklar. M.V. işquzay şəklində. yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir». (46.Q. digər tərəfdən.ə. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar. «Tükər» sözü şübhəlidirsə. Adları aşquzay. Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir. oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz.ə. 2. 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1. geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı. Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər).ilığ suğ (uyğur). Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar. erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır. Tarixi mə’lumata əsasən.(46.V.A. b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər). M. türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış. skuz. quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi.Bartold qeyd edir ki.» (27.K. Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır. Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz. Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır. qıpçaq) .Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər).III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T. (47.Baskakov göstərir ki. qıpçaq) .Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış. oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. nə də qıpçaq görür. ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür. 156-157) Beləliklə. Türk sözü e. skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb. 87) N.Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki. müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi». III minillikdən özünü göstərməkdədir.Qamkrelidze. E. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb. Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki. 56 Mart / 2011 .

Heç şübhəsiz ki. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki. ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. O. O. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. oğluna folklorumuzun zəngin. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. Heç də təsadüfi deyil ki. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar. O. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. Güney Azərbaycanda dilimizə. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. tükənməz incilərini . Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. folklorumuzun toplanması. Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. tapmaca. 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. yurdunun acıağrısının. Burada o. nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar. Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. Həmin vaxtdan etibarən o. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. O. dəfələrlə həbsxanaya salınıb.yüzlərlə layla. dastanları öyrədib. bayatı.Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. xalqın 2011 / Mart 57 . Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". qarşısıalınmaz. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin . xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız. O. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. nağıl.

millət öz kimliyini anlasın. Millətimizin azadlığı. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir. prinsipcə buna məcburdur. "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. sabaha çatdırmalıyıq. nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". tədqiqatçı. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. M. İran folkloru. Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. Burada nə iş görsən. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. "Molla Nəsrəddin lətifələri". ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. folklorunu qoruyub-saxlamalı.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. millətimiz öz kimliyinə. ədəbiyyatçı. Ancaq Güneydə şair tarixçi. Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. Qeyd edək ki. Dədə Qorqudluğunda. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. çalışırdı ki. ilk növbədə siyasi anlama. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. halına. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". folklorunda. "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını. milli borcumuzdur. təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. O. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. Babəkliyində. məqalələri çap olunmağa başlayır. Əziz Nesin. tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. 3 cilddə). Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. məsəllər. adətənənəni. M. bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur. bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". Cəlil Məmmədquluzadə. "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. aqibətinə sahib olsun. "Azərbaycan el mahnıları". Koroğluluğundadır. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib. kimlik məsələsinə dayanır. yüksək olur. Bizim məqsədimiz odur ki. tarixi taleyinə sahib dursun. deyimlər)". Məsələn.Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. folklorçu olmalı. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. O.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o. Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində.

Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı. qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər. təcavüz. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir. Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər. Şiraz. Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. ölkədə yaşananlara. Hər şeydən əvvəl. cinayətlər. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox. dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur.. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar. Türklərin yanında kürd. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri. ən çox qadınları məqdur edir. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları. Bu həm “ana” kimliyində. Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir. kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq. patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”.. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir. ərəb. yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı). bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. ərəb. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. bəluç v. yəni anaları hədəf alır. dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. Hər toplumda. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. Ancaq. bir şəxsi təhqir etmənin. kürd. milli. qadının kimliyini özünə gorə yox. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. edam və daşqalaq. həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. yəni qadındır. Ölkələr. İspanyada Bask (Basque) milləti. İsfahan.. Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk. qadınları yox. Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları. Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar.s. Milli kimlik haqları. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. Ana dil yasağına əlavə olaraq. Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan. 2011 / Mart 59 . bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar.

mükəmməlliyi ilə seçilir. canımızdır. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər. sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. irqiçilik yasaqdır. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. Öz dilini. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da. Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. Onlar öz milli kimliklərini. Dil açanda ilk dəfə. fərqlənir. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır. Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. agır işgəncələr. B. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. eşqimiz. kültürlərini qorumağa çalışırlar. nəsillərə biz də hədiyyə verək. fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. dilini. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. təhlükəsizliyi pozmaq. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə. başqalırından fərqli cəhətləri. vətənini sevmək. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. Bu. “ANA” söyləyirik biz. Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. basqılar edirlər. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər. (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. onları həbsə almaqla hədələyir. incəliyi. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz. sıxıntılar. yox etməyə çalışırlar). habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . dillərini. sıxıntılar keçirirlər. Bu dil – bizim ruhumuz. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. nə də usanıblar. mədəniyyətini təhrif etməyə. əziyyətlərlə üzləşirlər. özəlliyi var. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur. Məgər öz doğma dilini. mədəniyyətini. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət.

sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir. bu ruhu ağlında. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir..Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. Ümumiyyətlə. inamla bizə xatırlatsa da. bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. Düzdür. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir. Əsas səbəbi isə odur ki. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da. 2011 / Mart 61 . Həm muğam dəstgahlarının. olmalı olanı inadla. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. inkişaf etdirməyə çalışırlar. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir.. Bu. Haradasa bu. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir. həmruhdur. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. yad. Qarmon. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var. Bunun səbəbləri az deyil. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. Əksinə. Güneydə saz sənətinə kənar. Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. Ümumiyyətlə. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. Türk ruhumuzun daşıyıcısı. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur. Bu. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. improvizasiyaların artmasıdır. qoruyub saxlaya bildi. Məsələn. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik.

Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. Təbiidir. Bu cür tapıntılar. başından çalma sallanır. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki. ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil. Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada . Bu. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki. onu göstərir ki. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir. Məlumdur ki. Təbiidir.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. güman etmək olar. o deməkdir ki. Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. Professor Qara Namazov deyir ki. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. Bu. bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. Məlumdur ki. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb. yenilikçi. Təbiidir ki. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. Ortada ozan oturub. ona görə ki. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır. təsirsiz ötüşməyib. həm də qorunur. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki. Azərbaycanın həm Şirvan. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. Unutmamalıyıq ki. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib.

onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir. şübhəsız. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var. Mixi yazıları sütunlar halında. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. Hierogliflərin əsasını. öz amaclarını başqalarına bildirmə. Bu. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. Bu üç sistem. bununla bərabər. Ugarit adını alan bu əlifba. Beləliklə insan. Misirlə M eşzamanlı olaraq. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə. €. min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. Ancaq. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. müxtəlif açılardan basılmasıyla. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. başqa əlifba formaları işlədilirdi. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. Bunun yanında. əlifbanın yaranmasından öncə.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi. himnlər və şeirləri qoruyub. əlif. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. qutsal hökmlər. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. Modern elektronik və sibernetik. 2011 / Mart 63 . şəkillər hər biri bir kəlməni yox. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir. müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. ¤.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi. neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. saxlaya bilmə uğrunda. ba.Misal üçün: r (ri). hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər. Sumer dilində. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. tam anlamında. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. r samitini də göstərə bilərdi. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. ilk olaraq. Yazı dilinin ortaya çıxması.Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. +. $. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla.aşağaya. Livan və İsraildə. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. Bu amaca vara bilmək üçün. ilk olaraq. =. &. ağız anlamına gəlməkdəydi. Suriya. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. vb. İnsan. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün. yuxarıdan. öz qaydalarını qoruyaraq. misal olaraq. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. mixi əlifbasından etkilənmiş. necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm. aramilər tərəfindən işlədilmişdir. Çünkü. Heirogliflər. üçüncü axımda. kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur. Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. bunun ömrü qısa olmuşdur. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. yeni fikirlər. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla.

peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. Bu əlifbanın. Bu sırada hibri və ya ibrani. 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. Vikinglərin. göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. İlk türk qanıtlamaqdadır. fərqlilik göstərir. Bundan əlavə göytürk əlifbası. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü. şərqdən qərbə axın edərkən. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır. Hindistana məxsus sanskrit. göytürk əlifbasının qullanışının. vikinqlər Göytürklərdən öyrənib. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. bəzi bilmişlər. çözülə aha təsdiq edir. Orta Asya. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. Sibir. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. xəzər. ərəb. Bizə görə bu əlifba sistemini. özlərilə gətiriblər və onu . Yenisey dəyişikliklərlə bulqar. göytürk əlifbasıdır. arami. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün.

Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır. nə türklər. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri.qəsd 65 . türk dilində.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. Oğuz Xanın. Oğuz Xan da. bir daha istifadə olunmamışdır. Heç şübhəsiz. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. Türk dili Orta Asya. yep yeni bir durum qazanmışdı. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. doğu cəbhəsində. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. kəsinliklə demək olar ki. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib. İslam öncəsi türk tarixinin. Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar. 8. Dr. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular. bəzi türk bəyləri. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. şeir və bilim sahəsində. Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. Bəlkə. nə də islam. nəşr olundu. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. cəfa çəkməkdədir. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. öz yuxusundan sonra müsəlman olub. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. əlifba dartışması. Bu savaşdan sonra. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq. Bildiyimiz kimi. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. vüsət. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. türkcəyə tətbiq edilmişdi. Bu olaydan qurtarıb. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. əzilib. ədəbiyyat. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir. ulaşdıqları əzəmət. günümüzdə. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. daşınılmaqdadır. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. 747 miladi ilində. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. Ancaq. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. bəzi dəyişikliklərlə. Güney Azərbaycanlı aydınların.

ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). yox etməyə çalışan. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları. “S” 3. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. Məhəmmədəli Fərzanə. o cümlədən Dr. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir. 6. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar. Əsas hədəf ailələr içində. com.turkcebig. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət.c. “Z” səsi 4. Bundan dolayı. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. cümlə aləmin qabul edib. kültürəl harmoniya. umaram ki.På Jakt efter det förgångna. öz ana dili tədris edilir. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. Bu. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi.bilgicik.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. 3. “A” 3. ərəb əlifbasında. Dr. Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri.. www. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf. 4. onun üzərində çalışdılar. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. www. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər. assimilasyadan uzaq. İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən. bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu.ansiklopedi.bilgi. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. bəlli bir fikrə vara biləcəyik. www. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb. Qaynaqlar: İsveç: 1. çox təbii və zorunlu bir nəticədir. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər. “Ə” 3. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. topluma verilməsidir. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. www. www. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən. səsli və görsəl medianın. Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. bunun yanında. 2. Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara.co. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq. Bildiymiz kimi. “H” 2. aktif iki dilli insanların eyitilib. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. ərəb əlifbası. Hər cür yazının. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır. Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər. sid 78. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır.Bonniers Stora lexikon. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur. Bunldan əlavə.ozturkler. sid 86-87 Türk: 1. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda.tr. 5. www. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 .turk-islamtr. 2. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. 7. ərəb əlifbası isə. Cavad Heyət və Dr. “T” 2. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. “E” 3. gericilik. Ancaq. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. İranda isə bilmədikləri dili. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır.

Bu sənətin sirlərini. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". ürəkdən ona bağlısan. Bakı: Yazıçı. xəyala düşdüm. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. 1975. Açıb qönçə dəhanını. “Şeirlər”. “Bahar kimi”. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Ceyran kimi səhralarda. Bakı: Azərnəşr. 1962. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. sən də oğlusan. el şənliklərində çıxış etmişdir. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). Onuncün ağarıb başın Qaradağ. “Sədəfli saz”. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. “El aşığı”. A Kimdən öyrədin Sevgilim. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. “Şeirlər”. Tər qönçəni bulağından. Üzür boylana-boylana. “Danış telli sazım”. Bakı: Uşaqgəncnəşr. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. toy-düyünlərdə. burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. vətəndaşım". xalqın ahından. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. 67 .Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. Baxır hər bir sətrinə. mahaldan mahala düşdüm. Onda var gülün nişanı. Alışdım odlara. 7 yaşından muzdurluq etmiş. Alıb kitabı əlinə. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. Ayrılır analar körpələrindən. 1956. Qumru təkin zəbanını. Bakı: Azərnəşr. 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. El bilir. Dərdim təzələndi. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. İçib eşqin bulağından. 1953. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. Gəzir boylana-boylana. Gərdən çəkib dayanmağı. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. Bakı: Azərnəşr. Xumar gözün sola. Elin naləsini eşitdikcə mən. Cavan Hüseynin canını. Üzür boylana-boylana. “Qoşmalar”. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. sağa. Üzür boylana-boylana. Atılıb eşqin gölünə. 1966. 1950 “Aşığın arzuları”. Süzür boylana-boylana. şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. Bakı: Azərnəşr. Xalqın naləsindən. Al qumaşa boyanmağı. Dolandım. 1959. Hüseyn sazla deyir sözün. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. Bakı: Azərnəşr. Bakı: Azərnəşr. "Ana vətən" və s. qoyun-quzu otarmışdır. 1950. Bakı: Uşaqgəncnəşr. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. bu hala düşdüm. 1979. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. "Oyan. Gəzir Məcnun sorağından.

Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: . təbii ki. cəmiyyəti ruhlandıran. eşidən. yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır. idarəçilərin hünəri özünü göstərir. Görən.O halda məsələni çözmək asandır. ağzı. azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. nə qədər biliksiz. Bax. olsun. belə hallarda ara qarışır. Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! . donuq saxlamaq. söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir. bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) . Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən. Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə. nə qədər pozulmuş olsa da.Bəli.Bəs bu.Düşüncə Mən bir əsir idim. Onun səbəbi budur ki. açıq fikir yerinə pıçhapıç. nərdivan qurursan. Gözləri. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə. duyan insan öz qərarını verər. dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu. incə nöqtəyə toxundunuz. İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti. üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur. fikir yürüdən başı var. Bu.Ustad. əsassız tənqiddirsə.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir. söyləntilər. Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. . Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər. sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. qulaqlarını.Lap yaxşı!. uydurmalar qarışar.Doğrudan da. buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan. Yox. Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə. yanlış olsun.sərbəst insanları idarə etməkdir.. daha açıq anladın. bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. Nəhayət. vətəndaşların ağızlarını. . üzləşir. yenə qurtuluş axtarar. . . İstibdad hansı yola əl atır atsın. Həbsxanaya salınmış bir qatil. düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində. . gözlərini.Qəbul edirəm! . əlbəttə ki. Onun görən gözləri var. eşidən qulaqları var. İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. -Bilirəm. dedi-qodu yer tutub yayılar. dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. ancaq yenə istəyi doğrulmur. əli. bu üsul hər gün yıxılmaqdadır. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki. Susdurmaq. yarıyalan şayiələr. Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib.Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox. qolu.Ancaq ustad.Ustad. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. üzgü vasitələri verirsən və s. məsələ də bundadır ki. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır. burada incə bir nöqtə var. zülm altında olan bir mühit də. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz. Əsl hünər . idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər. duyan qəlbi var. əl və ayaq. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. istər vətəndaşlar.Heç də yox.Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? . azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər. . ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? . İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir.Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? . istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. partlayacaq. xahiş edirəm.

Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. çətinliklərlə üzləşib. Üstəlik. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. Ancaq aydındır ki. bax budur! Unutmaq olmaz ki. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. Öncə söylədiyim kimi. Sən demə. millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. artıq işıqlanmağa başlamışdı. bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. Ancaq özüm istəməsəm də. Bax. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. Biri antik abidələr muzeyi. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim. Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi. digəri panteon. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. Deməli. Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm. Başçımız anlatdı ki. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq.Parlament düz şəhərin ortasında. Ölkədəki ənənəyə görə. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. üçüncüsü ümumi kitabxana. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub. dayandıqları əsasları. səssizcə dinləyirdilər. Ancaq onların qorxusu yoxdur. İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. bu adamlar özü-özlərini. hər şeydən öncə. sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. Onların kimliyini soruşdum. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . Parlament rəisi gələn kimi. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar. Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. Elə ona görə də həmin şəxslər. İndi getmək vaxtıdır. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. Başqa sözlə. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular. azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək. böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. Aşağıda. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. qurban istəyər.dedi. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm. Düzdür. birinci şərtdir. İstər məclis üzvləri. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. Bu. Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı. Soruşub bu binalarla maraqlandım. . öz layihəsini açıqlamağa başladı. Fədakarlıq varsa. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: .Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. Başçımızın verdiyi izahata görə. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi". geniş bir meydanda yerləşirdi. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar. mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. sevincli üfüqlər açırdı. məclisdə mərkəzçi. Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. məşhur maliyyəçidir" . demək. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar.Ustad. axı. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. iclasın başladığını bildirdi. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış. vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. İcazənizlə. Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır.

bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər. Təkcə istəmək bəs idi ki.Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda. Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı. . Adam bilmir ki. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. Bax.Elədir. müəllimə göstərirdilər. heç 70 Mart / 2011 . bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı. Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim. tələbələr cərrahlıq öyrənir. o düşüncə hər cür biliyə yol açar. layihəni yetərli saymadı. səhvləri düzəldər. Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. . Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar. Ağ önlüklü. yayılmaz. Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir. O. Bu sahədə çalışan adamı. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik.. Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib. azadlıq bu meyvələri yetirib. qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. aydındır ki. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. . Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım. çeşid-çeşid alətlərin. Bax. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. boş əqidələri beyindən atar. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş. Cərrahiyyə otağında.dedi. araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də. mən də mat qalıram. Kitabları bəzən ikinci. başçımız bizi eşidirmiş. Bir sözlə. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. əzizim. söylənən fikirləri.. Hamısının bir məqsədi var . yanlış yollardan qoruyar. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar. Müzakirə davam edirdi. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu. Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı. Sən demə. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər. mən yoruldum. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. Oradan çıxaraq.Amma bir iş var. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. fəaliyyəti doğru yola yönəldər. Azacıq da olsa. çəlimsiz adam kəşf edib. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi. daha dözə bilmirəm.Əzizim. Heyrət məni götürmüşdü. həyata hazırlanmaqda idi. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük. Gəl açıq havaya çıxıb.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. tanışım da elə mənim halıma düşübmüş. Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. Bu məsələ çözülməlidir. layihənin rədd olunmasını tələb etdi. Gördüklərimdən sarsılmışam. yanımdakı tanışıma dedim: . Həmin qazı da bu balaca. Deməli. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. bir az özümüzə gələk. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin. Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq. Sən demə. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar. iri gözlüklü. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. bədən üzvlərini öyrənir. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm. Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. Yanımdakı tanışıma dedim: . Diqqətimi çəkən o oldu ki. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq. Gülümsəyərək bildirdi ki. Çıxışçılar mövzudan yayınmır.

yox! Bu xırdaçılıq deyil.insanlara inanmaqdır.Çalışmaq. Başqalarının fikri.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir.Nə danışırsınız. sonra isə həm özünün. İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. "Dilək" deyəndə. . bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar. Açıq görünür ki. Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı.Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi. heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur. Pirlərlə təzə söhbət . ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq.demək daha doğrudur.Ustad. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir. Tutalım.Ancaq bunu da danmaq olmaz ki. ya da qadir dilək olmur. Elektriklə çalışan enli pillələrlə . qarşısındakını özündən artıq bilir. harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. Başqa cür mümkün deyil! . onlara ödənc verməyə. acizlik və qorxu aşılamaq. alışdığınız tərbiyə elə tələb edir. həqiqətə baxılmaz. Belə azadlıq şikəst azadlıqdır. biliklər yayıldıqca. özünü aciz. Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. azadlıq da güclənib canlanır. həm də özü düşünüb.gün sonra pirlər yenə gəldilər. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır.Ancaq ustad. Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır. ."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" . Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi.eskolatorla aşağı endik. İstər-istəməz. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: . həm də qarşısındakının xarakterini pozur. Oraya getdik. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq. Üstəlik. istərsə danışıq dili çox yüksək. qarşısındakını yüksəldir. Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür. . tam azadsan. yuxarıdan söhbət gedə bilməz. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. Çünki o rejimdə haqqa. çox bəzəkli. vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" . belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? .Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. Önəmlisi . eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. Bax. Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir.Bundan sui-istifadə etmirlər? .. 2011 / Mart 71 . ona yazıqlıq. . Onlardan soruşdum: . getdikcə lap mat qalıram.Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . səylər çoxaldıqca. belə yerlərin təbəəsinə çevrilir. nə yüksəyi var.Başa düşmədim. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli. Bəlli bir ruhun. Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq. İnam artdıqca. azadlıq. düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz. dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır. Önümüzdəki vaqona minib. Özün düşün. Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. . doğruçuluq da artır. vergi ödəməyə məcbur qalır. yolhaqqı qutuya atılır! . bir düşüncənin ifadəsidir.Bunun nəyi yaramır ki? . Bu da o demək deyil ki. Bir də gördük ki.Belə hal olmayıb. qeyrət göstərmək lazımdır. halbuki azad ölkədə aşağıdan.Yox. qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır . həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq. sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır. özü yaradır. təmiz. geniş. Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" . nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz. Axı aciz. Xoşbəxt o yerlərdir ki. İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? . vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən . İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır. Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi.Bəli.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. çox görkəmli və əzəmətlidir. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! . Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. bir növ. Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı. qatarda nə bilet vardı. Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. nə də nəzarət.deyə soruşanda: -Yox. Orasını da deyim ki.Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. elmi. aşağıdan yuxarıya üz tutmaq.Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir. həm azaddır. vüqarlı. Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz.deyə cavab verdi.Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır. . Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur.

Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. Manqurtlara. Manqurt kim olduğunu. çünki bu. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. Buna görə də onu güdmək. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. Başqa dərdi-çoru yox idi. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. başını yerə çatdıra bilməsin. çox vaxtasa yol tapa bilmir. qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. məqsədlərinə çatıblar. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı. ya susuzluq olmurmuş . nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. adətən.kündəsini açır. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. yə’ni Ana məskəni . Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. aplaindamın özünü yox. çünki ümid yeri qalırdı. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. Beş-altı manqurtdan biri. kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. Bu işi adətən. hələ sağkən qohumlarından. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. O dəqiqə də hissələrə bölüb. adını. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. kim qalıb. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. Onların ölümünə bais aclıq. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. ya ikisi sağ qalırmış. qandal. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. əl-ayaqları bağlı. ayağa qaldırırdılar. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. Ona su verir. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. qoymasınlar. uşağlığını. müqəvvasını qaytarmaq demək idi. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər.Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. can-dildən. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 . özü də nə təklikdən. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. O. O. görsünlər kim ölüb. atasını. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. ya da ki. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. kim bilir. inadla yerinə yetirərdi. yay-qış qalıb iplainşini görsün. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. Dəvənin dərisini soyanda. keşikçi saxlamaq. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar.

nə anasının. hardandır. Ancaq nə fayda ki. sapsağlam adamdır. bir də ” yox”. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. at ölməmişdi. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. başını buğa verib dərini qopardaq. elə papağda da yatır. di gəl ki. oğlanın ölüsünü tapsınlar. uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. kimlərdəndir. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. özü də lap cavan-cahil. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. üz-gözünü cırardı. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. ulamulam ulayar. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. ya da susuzluqdan ölərdi. Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. bircə ” hə ” bilir. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. deyəsən. heç kəsin ağlına gəlməz ki. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. gəl. bir şey çıxmadı. bığ yeri təzə tərləyib. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. atasının qisasını alsın. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. Yəhər2011 / Mart 73 . nə atını. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. davada həlak olanlar olur. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. nə oğlunun meyidi tapıldı. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi. nə iz vardı. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. onu da bilmir.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. söz anlayan oğlanmış. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. Nə soruşursan dinmir. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. Atın başına nə gəlin. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. Oğlu döyüşə getmişdi ki. yəhər-əsbab nə oldu. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. Yəqin o da vaxtında söz deyib. sir-sifəti. sayılan kişilərdən biriymiş. qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. Naymanlar arasında ad çıxarmış. çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən. O başa düşürdü ki. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. Baxan deyir ki. at hürküb qaçmışdı. ərazilərini genişləndirmək. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. görkəmi də pis deyil. Yeməkdən. başa düşür ki.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. Nə meyidini tapdılar. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. oğlan manqurtdır. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. Bütün ilxı atları kimi. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. nə də at qayıtdı. onun başına belə iş gətirilib. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq. nə də silahını-yarağını. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi.

Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. yox. bəlkə allahın işidir. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. fikrə getdi. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. sonra qorxdu. Ağmaya indi başa düşdü ki. Di gəl ki. Anası görürdü ki. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. qarşıda səfər var. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. dizlərini qatlayıb hıxladı. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. Ana başa düşdü ki. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. sən də mənim oğlum. səsləyib onu diklədi. adını yadına salmağa çalışır. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu. Ağmayanı hayladı. Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. sürü otlayır. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. Yalnız gecələri dincəlirdilər. Belə olsa. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. Heç ağlına gələrdimi ki. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. lap adamın həyatını da almaq olar. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. manqurt pasibanı axtarırdılar. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir. ya çölün düzənində atıblar ki. ta o manqurtu tapmayanca. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. sonra da o biri dəvələri. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. –Otur danışaq. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar.əgər o. –Oğlum. Mən də sənin ananam. Atan yanında deyil? Axı o. Buxara bazarlarına göndəriblər. ay arvad kimsən. İlahi. –Səni indi belə çağırırlar. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. divarı keçə bilmirdi. o heç nə bilmir. Sən naymanlar qəbiləsindənsən. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. Onlar yerə çökdülər. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. Və dərənin o başında adam gördü. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın. Sənin adın Jolamandır. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı. heç nə xatırlamırdı. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. o. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə. özünü sakit saxlasın. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. orda canı çıxsın. dərin bir ah çəkdi. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. Atanın da adı Donenbaydı. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. çalışdı ki. başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . Budur. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. Bir neçə gün idi ki.–deyə ana söyləndi. –Torpağı almaq olar. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. özüylə bacara bilmədi. Ananın gözləri doldu. qaşlarının arasında iri tər içindədir.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. heç ağzını açıb soruşmadı ki. yiyəsi ona aman vermir. onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. Söz yox. mal-dövləti almaq olar. Nayman-Ananın ümidi buna idi. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı.

Axşam düşürdü. üç gün toy-bayram elədik. şişkin sifəti çox gərgindi. öz yerlərinə qayıtsın. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. yenə ümid eləyirdi ki. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı. əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. Nizə və oxla silahlanmışdı. Layla onun çox xoşuna gəldi. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi.Yaddaş Ananın dediklərinə o. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. onun gündən qaralıb codlanmış. Xoşluqla qulaq asırdı. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. boynunun ardından bir cüt qara. O. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. heç nə başa düşməsin.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. çalışıb özüylə aparsın. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. Kim bilir. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki. O.–deyə manqurt cavab verdi. Gizlənib baxmağa başladı.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. tam laqeydliklə qulaq asırdı. ya gündüz? –Heç nə. Mən tezlikdə qayıdacağam. əlbəttə. Nə fayda ki. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu. Onun heç eyninə də deyildi. Juanjuan məəttəl qalıb. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. bəs sürü nə olsun? Yox. Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi. Yaxşı ki. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü. boş da olsa. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. sürüyə tərəf qayıtdı. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. Və o gecə qəti qərara gəldi ki. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. Amma daha gecdi. –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. bu yerləri tərk eləyib. oğlunu xilas eləsin. –Gecəydi. gözləri də yaman parıldayırdı. Sonra hava birdən qaraldı. Orda kimsə oturub. ona qoşulsun. Ana ürəyi belə deyirdi. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. Bu. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. Nayman-Ana təşvişə düşdü. dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. Manqurt olsun qoy. ya yox. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. Oğlu cavab vermədi. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. görsün juanjuanlardan orda var . ağası deyib ki. sonra başqa səmtə döndü. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. Təhərindən bilinirdi ki. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . danışığına ara vermir. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. Bir azdan o. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. təki öz adamları arasında qalsın. donuq sifətində nə isə canlı. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən. quru hörük sallanırdı. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. Arvad başa düşdü ki. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə. rəva bilmirdi ki. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. oğlu elə-belə səsə dönüb. necə durub getsin. O yaxınlaşırdı. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. Nayman-Ana başa düşdü ki. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. Juanjuan onu görmüşdü. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. O. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki.

pusub görəndə ki. ölümcül zərbə idi. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar.Yaddaş düzdə vurnuxur. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. papağından bərk-bərk yapışaraq. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. Bircə: –Atma!–deyə bildi. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı. O. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. Ananın başı elə qarışmışdı ki. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. otlayan heyvanların arasından keçdi. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. o vaxt ayılıb gördü ki. Məsələ torpaqda deyil. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. Günəşin şüası ona mane olurdu. bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. Bu dəfə o. torpaq hamıya bəs eləyər. sürüyə çatdı. Toran qarışırdı. fürsət gözləyirdi ki. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. juanjuanlar sürüdən getdilər. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. çox ciddi görkəmi vardı. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. ananam! Haradasan? O. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. daha yaxındaydı. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. Məsələ ondadır ki. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. Ox papağı dəlib keçdi. amma oğlunu görə bilmədi. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. İntəhası. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. nə gözləsin. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o. necə onu inandırsın. Qoy naymanlar görsünləlr ki. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. ətrafa göz gəzdirdi. Bilmirdi neyləsin. onun xəbəri olmadı ki. Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. Görərsən. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. Ancaq ondan nə gözləmək olardı. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. oxu buraxsın. neyləsin ki. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. necə başa salsın ki. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. uzaqlaşıb gözdən itdilər. boynunu qısıb. çox sevindi. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar. Budur o. özünə yer tapa bilmirdi. nəhayat. Bu. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar.

"Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib. tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. Bu.." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur. Mirzə Həsən Rüşdiyyə.. onun nüsxəsini əldə edə bilməyib. bu məsələnin araşdırılması. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. . Zülm. mətbuat və s. Müəllif yazıb ki.Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində". sən bir iti gözsən ki. 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı. Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki. Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır. müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur. Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar. Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub. "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması".1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. Bəlli oldu ki. "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". tarixi bir həqiqətdir. kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu. Hacı Məhəmməd Naxçıvani. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi. onun 100-dən artıq yaşı var. Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb. Məhəmməd Şəbüstəri. dərgilər. Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Tağı Rüfət. Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə. kitablar. 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb. Xatırladırıq ki. başını qaldır!.milli azadlıq dövründə". zəngin ədəbiyyata. Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi. Bundan başqa. "Mətbuat . İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı. Cavad Heyət. maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur.. Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . şovinist çar və şahlıq rejimləri. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb . yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib. "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri.. Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. dar ağacları. bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir. bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi. əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi. "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi". İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib.F. "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə.. şahın və vəliəhdin səfərləri. Əhməd bəy Ağaoğlu. Həsən xan Tağızadə. ana dilində açılan məktəb. ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi.. İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il). həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. Əliəkbər Dehxuda. Hüseyn Düzgün. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar. ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib. təəssüf ki. Fikrimizcə.. fəlsəfə elmləri doktoru. Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə. Hüseyn xan Ədalət. dəyərləndirilməsi zəruridir.Ey əziz Azərbaycan. əzab. söz və fikir azadlığı. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". "Mətbuat . müsibət. universitet. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb. ey demokratik Azərbaycan. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər. işgəncə. Cəfər Xaməneyi. Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə. onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. Həmid Nitqi. Mirzadə Eşqi. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət. Çeşidli kitablardan başqa. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim.

Xorasan. Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən. Avstraliya. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. York Universiteti.. 2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. Həmədan. Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. Mərkəzi.D. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir. Dr. aşağıda imza edənlər. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki. yazıçı. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor. Sədiqə Ədaləti – PH. onlar hələ də bunu davam etdirirlər.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar.vəkil. Dr. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. Konstans Universiteti. Biz ümid edirik ki. Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz. akademiklər. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət. “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. Sonuc olaraq. Xüsusən. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. Şəhruz Türfəx – memar. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH. həmin birlik liderlərinin. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır. Dr. Xahiş edirik. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır. Deməyə ehtiyac yoxdur ki. siyasi şərhçi. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. Vankuver. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. insan haqları müdafiəçisi. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. Qəzvin və s. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir. Hidayət Sultanzadə . əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair.D.D. Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran. Dr. Kanada. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq. 78 Mart / 2011 .. Qərbi Azərbaycan.Əli Qaracalu – PH. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. Biz əminik ki. Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. Fərhad Qabusi – həkim. Dr. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir.. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq. sosioloq. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. Dr. Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki. Alimlər. Təəssüf ki.

İsfəhan. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. İsfəhan. Ərdəbil. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. Qəbələ. Cəlilabad. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. Tehran. biznes. Kərəc. 2. Məşhəd. Göyçay. Ucar. Kirman. “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. Qəzvin. Dəvəçi. səhiyyə. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. Zərdab). 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb. iqtisadi. birbaşa İrandan deyil. Xırdalan. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Masallı). Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. mətbuat və s. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir. Hacıqabul. ordu. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. Goranboy. polis. bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər. Mazəndaran. “Quba” (Quba. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. 4. Siyəzən. Mingəçevir). b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. Qəzvin. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. Oğuz. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. Plana görə. Sumqayıt).Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. 5. Yardımlı. Salyan). İran Güney Qafqazda.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. 3. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Astara. Ərdəbil. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Neftçala. Biləsuvar. ticarət. “Gəncə” (Gəncə. xarici əlaqələr. Lerik. c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb. Daşkəsən. “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. Qum. Məşhəd. hakimiyyət. Xızı. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. Şəki. Şəmkir. hərbi. Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. Belə ki. televiziya və mətbuat. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. maliyyə. Kürdəmir. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. Sabirabad. məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. dini təhsil. Saatlı. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. hərbi. “Göyçay” (Yevlax. Samux. İmişli. “Muğan” (Beyləqan. İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. hüquqi. mədəni. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir. artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır.

Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər. dini təhsildə.ziyaretler.fatimeyi-zehra. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya). Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra. Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır. Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. Məscidin internet saytı isə belədir: www. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. qəzet və jurnalların nəşrində. türk. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə. MP3. www. məscidlərdə. dini. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var. “Salam” İnformasiya Agentliyi.313news.org. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması.net.salamnews. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir.org. Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir. Belə ki. Agentliyin internet səhifəsi də var: www. həm də siyasiləşməkdədir. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan. Yeni Günəşli yaşayış massividir. DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 .deyerler.deyerler.Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji. “cəfərilik”. televiziya kanallarının yaradılmasında. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir. “hüseyniyyə”.birlik. rus. lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur. Mərkəz eyni zamanda www. Agentliyin www. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA).org saytı. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır.fm internet radiosunu yaradıb. fars. SD.faktxeber. “əliallahilik”. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki. Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar.az və www. Bu agentlik İran. www.birlik. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti.com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir.org internet səhifəsi də mövcuddur. Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb. Agentliyin www. Jurnalın internet səhifəsi: www. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər.dir.birlik. Bu agentlik Azərbaycan. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir.radio.

Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. Faktiki olaraq.salaminfo. təbliğat. informasiya. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda.az.yenisharq. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir. Bu sırada Fələstin. televiziya kanalları. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. Tacikistan. Pakistan. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. Qocalmış və əldən düşmüş S. yalançı ehkamlar. Suriya. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb. Adicə “molla”. Ə. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. Oman. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar. Ə. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir. Əfqanıstan. qəzet. dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. Ə. Ə. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. bu layihəyə Azərbaycan. www. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. Vilayətinin nəzarətindədir. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. nağıllar. İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir. Belə ki. rəvayətlər. saxta təfsirlər. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə. dərgi.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi.org.salaminfo. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi. Gerçək dini siyasət demək olar ki. Son illər Ə. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. Qəzetin internet saytı belədir: www. Ə. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. “axund” qismində çıxış edən. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır. Çünki. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Vilayəti oynayır. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. bütün şəriət hökmləri. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür. Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. Ə. Başdan-başa uydurma hekayələr. Çünki. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. Yəmən. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir. Türkmənistan. ictimai təşkilatların. virtual radio. Gürcüstan. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb. Sudan. Ə.

“Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir. Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal. rus və türk dillərində yerləşdirilir. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır. Jurnala məxsus www. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir. İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. ordu. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər. Halbuki. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur.haqqyolu. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir.haqqyolu.imamhuseyn. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında. Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması. www. təhlükəsizlik. Faktxəbər.haqqyolu. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir.karvan. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. ədəbi.karvan. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu".org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır.org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan. Bu agenlik demək olar ki. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi. elmi. Jurnalın internet saytı www. "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır. iqtisadi. Çünki. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir.arannews. Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. Ölkənin sosial. dini. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır. Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”.manevisafliq.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir.com. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir.org. təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir. maliyyə sektorunda.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. mədəniyyət idarələrində. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb.net. www. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”.haqqyolu. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. www. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək.ir. maliyyə. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar. hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır. "İntellektual Gənclər Klubu".Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir. mədəni. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. kriminal. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Bu sayt www.

www. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs. Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan. broşür.birlik. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. konfranslar. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir.Strategiya hesab olunur. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. Buna görə də İran daxilində. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani. www.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir. Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab. həm də xarici dövlətlərdə.org. Qəzetin www. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir. Dağıstan. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir. Bu təşkilat Azərbaycan. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər. www.isra.az və www.org internet saytı da yaradılıb. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq. Bu quruma bağlı olan www. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır.sayt. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir. dəyirmi masalar təşkil etməkdir. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər.net.islam-azeri. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar.com. Rusiya. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır.bizimradio.intizar. www.al-shia.ihq. bədii filmlər və kliplər çəkmək. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır. Çünki.az. elmi diskussiyalar. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir. qəzet və jurnallar nəşr etmək. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur.fix-download. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir. Bunun üçün www.sistani. Ayətullah Cavad Amuli. saytlar yaratmaq. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 .az internet saytı da fəaliyyət göstərir. Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir.ws.sonumid. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur.imamhuseyn. dini mövzulardan bəhs edən sənədli. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Əslində bu təbliğat İran. seminar və mühazirələr. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur.ru. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur.tk. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir.com. www.imam-rza.zehranet. Çünki.

Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır.ucoz. www. İmdad. Yəmən. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”.zeynebiye. Suriya. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir. Türkiyə.zahra. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb. www.ru www.Strategiya strukturlar yaradılır. www. “əhmədiyyə”. www. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır.us . www. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər. Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına. Livan.moy. Zeynəbiyyə.ru.islamtimes.qadirxum.yeniheyat. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar. ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib.org.velfecr. Azərbaycanın mənəvi.com.ir.com. “vəhhabilik”.caferilik.rasthaber.az. Somali. Pakistan. İraq.com. www. www. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər.tr. www. www. İkmal Gənclər Birliyi.ramazanayi. www. DAİMSAM 84 Mart / 2011 . Agentliyin internet saytı isə belədir: www. Bu agentliyin Azərbaycan.gg.islamaz. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www. Bundan savayı www. Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur.com.com.islaminsesi.israhaber. Həzrəti Fatimə. www.az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir.az. www.az. www. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə.azeriblog. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır.ws.com. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar. www.abna.islammektebi. www.al-shia.ahlibeyt. Albaniya. Mərkəzin internet səhifəsi www.com .nurizehra.org.ahlibeyt. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır.namaz. Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub.su.azeriblog.muselman. “sələfilik”. Gürcüstan. www.my1.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur. www. “İslam Məktəbi”. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər. www.islam-azeri. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar.ya-ali. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır.org.com. “babi”.almehdi. Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni.kevsernet. Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar. Misir. www. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.islamiyyet. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur. Nicat yolu.com. Hidayət Yolu. Rusiya. www. İordaniya.com. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur.

hay hay ağlayan çənəyəm. Səfərxanam.Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. qurşun kimi dolha dolam Of ey .. Xanın səsiyəm. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. Bülbülün nəğməsiyəm. bayraq da mənəm. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə. Səttarxanam. çiçəyəm. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam. Döyüşdə qaraqaşqa. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Ürgəncdə Atsız Türbəsi. boz atlıyam. Hələ ki.. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam. Xankəndində xanam. Koroğluyam. yənı qara balığam. yəni göyçəyəm. hava kimi. həm üsyanam. Müəzzin əminin azan şərqisi. Günəş kimi. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam. qırat. Eloğluyam. Urmu gölündə asuvan yumruğu.siyəm. Rus gözünə tir kamanam... Ağrı dağında Paşa. Göydə səs gəlsə. Kuruş şahın qatiliyəm. Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. Hər yazılı tarixlərin varağında. Babək də mənəm. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi. Nə ata bilirlər. üsyan yumruğu. Büsbütün tarixəm. Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu. Çalanda orkestr. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. yəni Oxtayam. Dəli Domrulam. quldur şeytanların. Burla Xatunam. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. Əmoğluyam.. Türk Dünyası kimi. Oğuzdur babam.. tamam bir Türkəm. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm. Altayam. Vətən oğlu Çoban Qara.can deyənlərə canım candır. Kürd alnında çiban Sulduz. var öküz Rüstəmin saqqalından.. Göy göləm. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan. həm Dağistanam. bölük. At üstündə yaşayan Attilayam. Adım Anacandır. Qar kimi aydınam hava tək yayğın. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam. Şah İsmailin saz qılıncıyam. Fars böyründə sancılan Qaşqay. Donuz gözətçisi. Dəli Kürəm. qara ev də mənəm.. adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında.. Rəşid Behbudovam.bölük bölünən Xəzərəm. Arazam.) Quldur göyləmlərin. can. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm. ey.. Adım AZƏRBAYCANDIR. Azərin 21-i. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi. Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam. 2011 / Mart 85 . yer kürəsində bir ulduz. Qurd tək ulayan Çeçenistan. qarabaxtam. qaban kommunistlərə Başqurdam. Səid Muğanlı Dedim ki. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm. Tarix məndən nəfəs alıb verir. həm Çeçenistan. Adım Həyəcandır. Qarabağ şikəstəsində. Qurd tək ulayan Qarabağam. (.Düşüncə Adım Həyəcandır. Yanvarın 20. Sancı dərəsində Püsyan. Qara dev də mənəm. yəni El gölüyəm.

Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili. Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları . Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan.. Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. 86 Mart / 2011 . ey başı tufanlı bizim haqqımızı. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı. Savalan. nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı.Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana. ağzı. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub. Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı..

quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini.. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç. uçurt uç.Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq.. Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin. bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. bayrağı görməzlər. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 . Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç. Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların. Dərədir burası uçurumlu dərə. fırtınalı dəniz. Ağzın. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə. yatan gizi sezməzlər. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam.

çölündə. sözüm türk. Yaranmışam torpağında. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. Onda gərək düşmən köksün dağlayam. duruşum. Yagı duşmən xain olsa dilımə. Koroğlu igitli üzü ağam mən. elim türk. Baxışım türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam.ürəyim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. uca dağam mən. mahalım türk. Güvənirəm türkəm. ikı gözum türk. Misrı qilinc onda allam əlimə. Azərbaycanımda barlı bağam mən. türkə bağlıyam. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. elinı satmadı heç yada. Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. gülüm türk. bülbülüm türk. Mahmudam mən də. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Qolundan. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . İlham allam dağlarında. Vətənini. çıxışım türk.Ulus Türk Vətənim türk. dilim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. İliyim türk . Yerişim. canından keçibdir o da. Haray çəkib qıyya vurram elimə. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. atam-babam. Qartalım türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada. Nəslim türk. Doğulmuşam Azərbaycan elində. qaradağlıyam. dilində. Oğuz nəsliyəm. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. özum türk.