Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

130 min kv. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə. dilinə. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi.Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. Şiraz və s. çoxsaylı sosial-iqtisadi. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan. ölkə ərazisi 6 ostana. Güman etmək olardı ki.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. Bu. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. eyni kökə. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. şəhristanların sayı 49 oldu. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox. elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. biganəlik yaranırdı ki. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. mədəni və s. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran. Məsələn. “Vahid dil”. Xorasan. qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi. coğrafiya kitablarından. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. İsfahan. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa. Zəncan.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. mədəniyyətinə laqeydlik. Fars və Sistan əyalətləri. Azərbaycan adı tarix. Qəzvin. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813). xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. ən azı ona görə belə olmalıydı ki. Sultanabad. eyni dilə və inanca. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. nömrələrlə göstərildi. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan).km İranın. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. Savə və s. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. Həmin qanuna görə. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi.) iqtisadi inkişafına. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. “ayır və buyur” siyasəti. mədəni. pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı.

zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir.R. Odur ki. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir.5 kv. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 .km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. Başqa sözlə. Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. Zəncan. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması. Həmədan. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda. Bəllidir ki. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. İran cəmiyyətini düşündürən. Qeyd etmək lazımdır ki. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. dil. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə. Beləliklə. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur.925. Ərak və s. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar. Savə. Başqa istək və tələblər bir yana. Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. Bu parçalanma etnik-mədəni. əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. Sultanabad. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır. Bu. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. Qəzvin. millətin bütövlüyünü pozur. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. milli potensialın güclənməsi. Dili yasaq. Ərdəbil. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. 21 rayon (bəxş). 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. sonra isə 30-a çatdırılmışdır. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir. Astara. İran inqilabından sonra məlum oldu ki. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. “köhnə hamam. Eyni zamanda bu. onu yad təsirlərə məruz qoyur. Qərbi Azərbaycan.

Lakin cənab doktor bilməlidir ki. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Məsələn. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. Qərbi Azərbaycanı. Məqalədən görünür ki. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. nə də 20-ci yüzil deyil. 2011 / Mart 7 . M. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. yenə də Şərqi Azərbaycanı.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara. indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı. Qərbi Azərbaycanı. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. Qəzvini. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq. Onların fikrincə. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. Ərdəbili. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. Zəncanı. indi nə 19cu. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Görəsən.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. demokratiyaya. qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. uzaq düşmüş Savəsi. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini.R. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. Əlbəttə. Onun Şərqi Azərbaycanı. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. Həmədanı. ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi.

Səməd Behrəngi. Təbriz 8 Mart / 2011 . adın. Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. Araz tüfəngi. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi.dedilər.Səməd Behrəngi.Səməd Behrəngi. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi. əzəldən bu olub istədiyim. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. And yerin bu vətən torpağı oldu.Səməd Behrəngi. şəhərə sən sığışmadın.Səməd Behrəngi. Heç kəndə.Səməd Behrəngi. Adın dostlarının bayrağı oldu. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin. vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır. Dalğalar qılıncı.. Qəbrinin önündə başımı əydim. “Qara balıq”ında ümman aradın. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə.Bu ana torpağın əzizi təki.Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər. Yazdın ki. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın. Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə. Qoyaydım başına şer çələngi. Balaş Azəroğlu 1996.

həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. O. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir. əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. O. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. O. O. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi. Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar. Bu kitablarda həm məzmun. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. Sabir. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. Nəsr dilində onun sənət türlərində. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. keçmişə tənqidilə baxıb. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. 2011 / Mart 9 . Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var. O. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. özünü göstərə bilər. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. həm də çağdaşlaşmışdır. ya da Quzey Azərbaycandan. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma.

onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb... Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq.. kültürəl yürüşlər. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. “Məmməd Rahimə məktub” (1967). Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir.. başqa şeirlərində də vətən sevgisi. milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir. farsca düşünüb türkcə yazırdılar. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur.. bütün Azərbaycana ithaf etmişdir. xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm.qanlı söyüd.Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini. Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə. O. çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün. bu əsərlər daim yaşarıdır. sürgünlük. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. canlı təsvir. 4. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək. Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib. Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. O. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi. Bir kərə yadların daşını ataq. 2. durum bir qədər fərqlidir. Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən. Çəkək qayğısını öz elimizin. Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1. Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. siyasi basqılar. Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər. Nəsri 10 Mart / 2011 . O. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar.. sən Şəhriyarsan. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış. özgürlük. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. özgürlük. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. Elə bu çağrıya cavab olaraq. A. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın. ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. O. Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud. başını göylərə çatdırdı.. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir.. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür. ayrılıq. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib. tam türkcə yazmağa başlayıblar. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır. Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var. kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır.Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. 3. “Türkün Dili” (1969). Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. həsrət və bu kimi məzmunlardır. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur.

Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. Müəllifin dediyinə görə. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. Buna görə həmin bir il ərzində. O. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. fransız və ərəb dillərini bilir. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir.". Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum. Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib. Həm şeir. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki. ingilis. Dr. ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. Dr. Bundan əlavə. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər. yoxsul bir ailədən gəlmişəm". ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir. Dr. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu.deyə o xatırlayır. Rza Bərahəni "O kişi ki. Bərahəninin romanları. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki. fransız dilini seçir." Bərahəni əlavə edir ki. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 . həm roman. azərbaycanlı yazıçı Dr. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. görünür o zaman ikinci. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. türk. Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb. İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib." O. fars. Bir neçə il bundan əvvəl o. Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm. Dr. Rza Bərahəniyə məxsusdur.

Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. Bu şövkətli. vətənimdəyəm. Vətən göylərindən çəkilir duman. açan güllər mənimdir. Mənəm Çox da öz elimdə. Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. ilk təhsilini burada almışdır. Sazındakı səsli tellər mənimdır. Günəş çıxdı. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. Aslan kimi xalqımdakı çox hünər. mən. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz. gah açıq şəkildə davam etdirir. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər. Səadətdən ilham aldı elimiz. Qoynundakı igid ellər mənimdir. Zamanın eybəcər barmaqlarından. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. Çap üzü görməyən söz incilərim. Bilirəm. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. işıqlandı günümüz. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. Sərab şəhərinin yaxınlığında. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. bilirsən nədir kədərim. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. O. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Bitən lalə. Yadlar əlində əzilən mənəm. Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. Babəkin al qanı süzülən mənəm. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər. sənin doğma elində. əzəmətli torpağın. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. 12 Mart / 2011 . Qan qardaşım deyir keçdin varından.

bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. milli iradənin gerçəkləşməsi. milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir.İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. senzura və s. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. Baxmayaraq ki. Nə qədər paradoksal görünsə də. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. kütləvi həbslər. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. 2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Quzeydə ermənilərin. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. bu. Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. Təbəqə mənafelərinin. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. Qeyd edək ki. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. fövqəladə vəziyyət. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. Burada digər mühüm bir amil olaraq. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. Onların müxtəlif çıxışlarının. kitabların nəşrinin bağlanmasına. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. belədir. həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. qəzet və dərgilərin. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. bu xəttin təzahürləri olaraq. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da. milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. Fikrimizcə. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik.

milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. naxçıvanlı. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. "içəridə"dir. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. Yada salaq ki. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. İş o yerə çatıb ki. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır. Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. misal üçün. ya özünü buraxmalı. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. necə deyərlər. həqiqətlər ortaya qoyulsun. bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. Fikrimizcə. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. 14 Mart / 2011 . hərəkatın əsas ağırlığı daxildə. Xatırladaq ki. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. Bilinsin ki. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. Təəssüf ki. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. irəvanlı və s. antitürk qüvvələrlə. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar. Odur ki. yaxud sürətləndirə bilər. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. Əlbəttə. bu təşkilatı parçalamaq.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. nəhayət. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. İrandakı anti-Azərbaycan. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. Xatırladaq ki. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim.. Ümumiyyətlə.

insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir. tək bir millətin. Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir. bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən. Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır. mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. Bütün bunlar. Sözümə başlamazdan öncə. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. Öz dilimiz. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. 2011 / Mart 15 . O. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı.

Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar.. Ancaq. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. Fars dilində deyil də. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar. 16 Mart / 2011 . mətbu. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı.. Həmin yazıda qeyd olundu ki. Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. işgəncələr verilir. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı. Hətta özlərini kübar təbəqə. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir. Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını.

İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. İrqçilik. Ərdəbil. Bunlar. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. 2011 / Mart 17 . Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. bizim kimi insanlar üçün. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. Xoy. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur. Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. Zəncan. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün. . təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. düşmənlərimizin sözlərini deyil. Dr. Urmu. İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz. onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur.İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. Hər şeydən önəmlisi. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. Ona verilən cəza. Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. digər dilləri eşidəcək. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq".

bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var. 2. Niyə ədəbiyyatçılar. Burada fikirləri. 3.Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. 4. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır. Amma siyasət elmi. onları birləşdirək. Əgər desək ki. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır. sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq. Bu yazıda istəmirik ki. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. İndi soruşmaq lazımdır ki. cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var. Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V.Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. Necə edək ki. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. Bu adi həyatda da ola bilər.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur. başqa cür əməl edir. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability).Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. Amma siyasət elmində. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır. Amma siyasətin hədəfi. Ancaq. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki. dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. düşüncələri və xəyalları becərmək. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. 1. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. dəyişmək və böyütmək olur. Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər.En 18 Mart / 2011 . Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V.

Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır. Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. J. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. ya da Allah. Platonun sənəti MİMESİS. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. istedad nədir? Ağıldır. Onların fikrincə. cəmiyyətlə birləşmək. Bu günahları isə yumağa çalışır. intellekt. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. 6. Təsəvvür etmək. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. Romantizm. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. Amma siyasət elmi çalışır ki. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. 5. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. öz əlaqələrini cəmiyyət. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. Marksın fikrincə ədəbiyyat. amma bilmirik ki. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. Ona görə də çalışırdılar ki. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. post formaçılar. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. iş. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki.Argument):Ədəbiyyat xəyal. təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. post modernlər: Formaçılar dili. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı. O. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. bilirk) idi. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. Renesans dövrünün insanı günah edib.Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. Dahilik. ya nökər hesab olunurdu. özünü vahidlikdən çıxarmaq. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir. hər şeyi yaradır. biz bilirk. Onların fikrincə. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. Ədəbiyyat çalışır ki. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. Sual olunur: sənət sənət üçündür. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. Sonda isə Aysxolos. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. İkinci dövr. Bilirdi ki. tarix. Siyasət elminin hədəfi. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar. Formaçılar. Zövq yəni sənin düz anlayışın. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. 2011 / Mart 19 . Bəlkə çalışır ki. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. iqtidarla mübarizə. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. təbiət və Allahla birgə yaratsın. yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. başqa sözlə formanı böyütsün. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. Amma siyasət elmi çalışır ki. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. şəxs. dünyanın təsvirini gördüyü. istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. sənət. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər). Öyrənmək.

Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. bu iki sahənin bir. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bernard Şoun. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Burada. c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. Uilyam Moris. Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir. artaraq yayılır. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. 1. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. 2. 3. Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Uilyam Moris. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir. Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. Yazıçının mövqeyi . Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. Diktatorlar məktəbinin kitabları. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Burada. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. 3.Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Silvonenin bəşəri . Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Bernard Şoun. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. 2. Yazıçının mövqeyi . 20 Mart / 2011 . İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar.

qardaşdır. haqqım var. arvadı ərdən. Qurtuluş əsridir insana bu əsr. nə yurdun. qanadı pərdən. Qul yaranmamışam yarananda mən. Qardaşlıq. Ananı baladan. Mənim məsləyimdə. ayrı salmıram. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. əti dırnaqdan. yoldaşlıq. dilim var. heç kəsə olmaram nə qul. keçmişin. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. nə də əməyin. Mən ayırmıram. Təhqir eləmirəm. demirəm elim ellərdən başdır. adamam. nə dilin. qardaşı qardaşdan. indisin ya gələcəyin. xalqım var. Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. əsir olanlar da zəncirin kəsir. ürəyi ürəkdən. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". hədələmirəm. yurdum-yuvam var. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. ədəbi barış. Çapmaq istəmirəm mən heç milləti. nə əsir.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. insanlıq birliyi idealımdır. dünyada ən böyük arzularımdır. elim-obam var.

Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. İstanbul. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır. “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. Əhməd Müdərris. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. 22 Mart / 2011 . Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. İstanbulun еlm. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür. İstranbula gedir. Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir.. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. Lakin İrana dönmək istəsə də. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir. Ruhani olmaq istəsə də. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə.Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5]. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. ruh-ani. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq. O. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1].

açdığı məktəbləri gah bağlamış. Babayеv. O yaxşı bilirdi ki. “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu.M. Bakı. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””. 7 noyabr 2009-cu il. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. “Maarif” nəşriyyatı. 2003. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. “Həsən Rüşdiyyə”. 197-204. Babayеv. Təbriz.M. hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Hətta. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. O. Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. uşaq şеirləri də yazmışdır. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. səh. O. 16 mеhr 1324. Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. səh. daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. “Bədayətüt-təlim”. “Təkmеlətüs-sərf”. Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. riyaziyyat. 4. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. “Maarif” nəşriyyatı.M. Cavid Məmmədli. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. Səməd Niknam. Tərxan Paşazadə. Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. buraya türk. azadlıq yolunda. Şam şəhərlərinə. “Həblül Mətin” qəzеti. səh. 2. “Çеhrеnoma” qəzеti. 6. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. Bakı. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. (№ 6 (20)). 8. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . Sеyid Cəfər Pişəvəri. Bakı. 1993. Əlhəddin Cekli. səh. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. fransız dilləri. 20 sеntyabr 2006. “Kifayətüt-təlim”. Babayеv. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). Bakı. ədəbiyyat. 47 3. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. О. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. 5. fars. Fikrət Sеyidоv. İran. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. Qaynaqlar: 1. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. 51 14. pеdaqoqu. 1993. publisisti. indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. “Maarif” nəşriyyatı.Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. “Ana dili”. Bakı. (farsca) 7. 188 12. 14 sеntyabr 1903. Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. Cavid Məmmədli. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. 9. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. «İranda türkcə təhsil olmuşdu». 1993. 2003. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. Bakı. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. 11. Fikrət Sеyidоv. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır. sərf-nəhv. “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”. Bakı. “Azərbaycan” qəzеti. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. “Azərbaycan” qəzеti. 10 oktyabr 1906. 187188 10. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. “Ayna” qəzеti. “Vətən dili”. Bakı. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib. № 28 (51). Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. Hüsеyni M. Tərtib еdəni: A. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8]. nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. 1902-19003-cü illərdə o. noyabr-dekabr 2010. Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. səh. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar. M. Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi. Tərtib еdəni: A. səh. «Ayna» qəzеti. 17 avqust 2001. “Ədəbiyyat” qəzеti. Sеyid Cəfər Pişəvəri. “Nеhayətüt-təlim”. Tərtib еdəni: A. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu. H. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi. 7 noyabr 2009-cu il. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. Bakı. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. Təbriz. 51 13. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif.

bunlar keçmişdən danışırlar. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. kürdləri. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. İslam hökumətin yadından çıxıb. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. Hesab edirəm ki. Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. alimləri. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. anasını sevmək Allahın yoludur. Ümumilikdə. görünməmiş işgəncələr verdilər. Fəqət istəyirik ki. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. milliyətimizi tanımadı. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . fikir azadlığı lazımdır. Hesab edirəm ki. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. şahçılar müdafiə edirlər. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. qeyri-insani davranışlardan yazır. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. Yəqin ki. Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. nə də tüfəngi yoxdur. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. ədibləri azərbaycanlılardır. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. azadlıqsevər insanlar. dostluğa çağırır. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. İran islam rejimi deyir ki. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. Çünki. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. Əl atır Latın Amerikasına. Bu millət ana dilində məktəb istəyir. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. İranın aparıcı ziyalıları. Bu mənada. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. azad olacaq. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. onun milli sərhədlərini qoruyub. işgəncələrə məruz qalıb. Millətini. milli fəalların həbsi. asayiş. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. hətta farsların özünü də görürəm. Əksinə. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. ərəbləri. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. ona da dəstək veriləcək. Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. həkimləri. Azərbaycanlıların nə topu. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. Azad olmayıb. din sülhə əminamanlığa. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər. bəlucları. Bu hərəkatın təmsilçiləri.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. Xüsusilə. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız.

Alovlanan könlümü . Qara sözlü qarğalar. Məlihə Əzizpur Ay lalalar . Haqqqımızı alarlar. Çəkirlər dara günlər.zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Mən ağıt başrammıram. Məndən aralı dağlar. Gözlərindən bəllidir. Bal da zəhər .kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan. İçimdə yara günlər. Sən oxşa.qaralı dağlar. Gör nə höküm sürürlər. Arı güldən bal alar. Olma xəstə Təbrizim. Boyu bəstə Təbrizim . Məlhəm qoyum bağlayım . Bu qara qış bitəcək. dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir. Öz doğma toprağımda. Beşikdəki balalar.lalalar. dadlı ağzımda.Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Boğazımız qəhərdə. Dünya mənə dar gəlir. Acılı.asta gəzirsən Qəm . Fələyi qarğımayın. Harandan yaralısan. Ver yaranı dağlayım. Soruşsalar yurdumu Deyim haralı. Qalxıban düşən günlər. Qurbət mənə ar gəlir. Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar . Min bir üzlü qarğalar. Gülü dəstə Təbrizim. mən ağlayım. Bu qaranlıq şəhərdə. Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 . Bu günlər qara günlər . Elindən aralısan. Açmadan solan güllər.

Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). Məşhəd. “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır.Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. Tiflis. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. mədəni. mədəni. qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. təhlükəsizlik. müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. Salyan. 20 ilə yaxındır ki. Lahi. Kirman. "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. İranın strateji maraqları təqdim olunur. Fələstin tərəfdən isə . da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 . Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial. Bərdə. Bakı. səh. paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. Yəzd. Gəncə. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət".inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi. Buraya. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil. Lənkəran. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət". İsfəhan. mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır. Mazəndaran. iqtisadi. Rustavi (Gürcüstan). Beyləqan. sosial. tarixi abidələr. Sarvan (Marneuli). hərbi. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması. Qum. coğrafi. İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. göstərməlidir. geniş şəkildə təbliğ olunur. Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki. mane olmaq mümkündür. Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır. Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. mədəni və dini can. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan). “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. Quba. Batumi. 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir. Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. Qəzvin. Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan. Rəşt. dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. Livan. Mingəçevir.

Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. Gürcüstan. Həmdullah Mustofi. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. Yəzd Univesitetinin professoru. xarici qüvvələr işğal ediblər. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. Çünki. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. Rza İnayətullah. m. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. Qətər.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. Bu sırada Əhməd Həmədani. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil. Ermənistan. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Suriya. Məhəmməd Hüseyn Xələfi. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. Əfqanıstan. Ənvər BÖRÜSOY. Zəkəriyyə Qəzvini. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 . Tacikstan. Çünki. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə. Türkiyə. İran. bu. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. Çünki. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. Azərbaycan. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. Buna görə də. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq.

heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. ölkə parçalanar… . onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür. Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. onların mədəni haqlarına yetişəndə. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. .Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. Bu faktdır ki. qorxu varsa. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? . “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır. Onların qorxduqları budur. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. Demokratiya könüllü. tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. . Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki. daha çox real görünür. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var. İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır. indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil. istərsə də müxalifət. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. Onlar düşünür ki.İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların. Onun tələb etdiyi şey sadəcə. insan haqlarına hörmət edilsə. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. Axı. onların hamısı üçün məqsəd eynidir.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib. kürd-fars. Millətlər arasında nifaq. Təbii ki. könüllü birlikdən. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var. “Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir. . Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına. Siz fikir verin. arzulu iştirakdır. Hərçənd. istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır. Bir yerdə təzyiq. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. Burada qəribə bir şey yoxdur. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. İkincisi isə. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. Misal üçün. Əslində. eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. Deməli. millətlərin haqları əlindən alına bilməz. istər klerikal rejim tərəfdarlarının. İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər. fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. istər şahçıların. Tutalım. farstürk . ölkə parçalanar. Qısaca. nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. fars-ərəb. istər rejim olsun. qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də.Onda belə düşünmək olarmı ki. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar.Bunu hamı bilməlidir ki. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. Özünüz düşünün. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o. susurlar. fars-gilək. Kim deyə bilər ki. fars-lor. 28 Mart / 2011 . idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. təhrik.

özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. “İran vətəndaşı” deyəndə isə. Kollektiv kimlik qəbul olunmursa. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. əksinə. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. Qeyr-fars millətlər.Arif bəy. bu ölkənin əsil sahibi farslardır. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki. O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı. yəni farslar.Problem rejimlə bağlı görünsə də.Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır. Onlardan biri budur ki. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 . İndi İranda demokratik hərəkat var. əslində. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil. Axı. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. Yəni.Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. . Tutalım. Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. bu. Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. İranda demokratiya olacaqsa. Sanki. “Problem rejimdə yox. başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər. Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. təfəkkürdədir” . bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki. əslində. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır.İran monoetnik bir ölkə deyil. onların da mədəni haqları tanınmalıdır. bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı. Tutalım. İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir. bu qədər əminsiniz ki. necə etmək lazımdır ki.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. mümkün deyil ki. fars ölkəsi. Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. mədəni haqlarına yetişəndə. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi. Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. farslar nəzərdə tutulur. susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib. yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək. rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi.İranı qaynar qazana bənzədirlər. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür. bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da. İranda aparılan müxalif mübarizənin. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki. İranda demokratiya olacaqsa. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır. Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər. dünyəvilik uğrundadır” . İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? .Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq. Misal üçün. bu. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz. Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki. “İran” deyəndə. fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? .

.... Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir. Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi. Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik. Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq.Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə... Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir.. Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə.. Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar.. Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən. 30 Mart / 2011 . Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə..

bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb. Eldə doğulmuşam. əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. elin oğluyam. şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. Aşıqdan soruşdum. Telin naləsiyəm . Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. Elin vurğunuyam. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var. Elimə. yellər. El gücü sel olub. Anadan soruşdum.Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. Arxalannam haqq almağa əlimə. Əhərlidir adım. sel məni istər. yel məni istər. tel məni istər. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər. elə bağlıyam. Şairdən soruşdum. Vətən adı təkcə düşüb dilimə... Qaradağlıyam. 31 . Şəhiddən soruşdum. Mən Eli sevmişəm. qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən.

Anadolunun. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı. Ortada tək bir faciə yaşanıldı. Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”. Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. ermənilərdən faydalanırlar. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. Buna görə də. Kürdlər zərbələr vura bilirdi.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. O zaman İngiltərənin Hİndis. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. eləcə mülklər alaraq. Bu. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. Çünki. Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. başlayıblar. Almaniya. Çin. Urmu vilayətinda yaşayan aysor. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da. “KADEF”. iqtisadi. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir. Fransa. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur. ABŞ. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. İranın Suriya. ki. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması. Çünki. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı. Rusiya. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. Erməni. aysor. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. erməni. Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. İrəvan. Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. İngiltərə. Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar.

demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. Xoy. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. “çərkəz” və digər projelər daxildir. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər. Səlmas. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. müsəlmandır) 50 milyon dinar. ABŞ. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. Maku. Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. İran. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. Ermənistan bir dövlət olaraq. Unutmaq olmaz ki. silahlandırılması. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. Pakistan. BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. Güney Azərbaycanda. Zəngan. Livan. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir.aftabnews. Xoy. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. Suriya. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir. Mərənd.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Güney Azərbaycanda insan hüquqları. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir.Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə. Əfqanıstan.ir. www. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 . həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. Bu sırada isə. tam çökəcəkdir. Bununla yanaşı. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. Təbriz. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar. “laz”. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. Buna görə də. Urmu.tabnak. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə. insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. Belə ki. Maku və digər şəhərlərində. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. Güney Azərbaycan. Buraya “suriyanı”. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. Avropa Birliyi. Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu.

Mənim sənə payım kiçicik bağça. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. çiçək becərmək…. Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir. su səp. Beş albalı ağacı əkəcəyəm. Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Anamdan doğulmalıyam. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. və neçə güldan toxum ək. get hər nəyə inanırsan inan. Tarlamızın göy tablosuna ulduz. ay çəkəcəyəm. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm.. Niyə. nə sağollaşma. nə yad dildə surud . sarmaşıq həvəsinə. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım. nə də başqa bir inam. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən..Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. 34 Mart / 2011 . mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə. Məktub yazacağam kiçik bacıma. Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar.

Ya səfehdi. Tüfənglərin dodağından asıldıq. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum. Tapan tapıb. Bağdadda o kor xəlifədir. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub. inanmaram bir də sənə. seçən seçib deyərlər. Inanmayın. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. Səttarxan babanın.! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Maşınlar əzirlər fikirlərimi . Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. Sən özgələrə uduzmusan əllərini.Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə. Muasir insan toxumun əkmişik. üzümə dəyir. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. sığışmarıq bir bədənə. Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir.. Amandır qoymayın. keçən keçib deyərlər. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. dəymə mənə. ciblərində qarğa var. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq. Məhəbbətdən. dörd rezin təkər. Baxış deyil. Buz dövrünün adamları məndədir. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Həyatına ölüm qatır ey gecə . Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. Dörd ayaq yerinə. Çək-çək nə olar. Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. sədaqətdən çox demə . Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. bu qıqacdır əfəndi. Saat qabağında yıxılır ölür . Səni axtarmıram ehey Azadlıq. durmuşam şeir yazmağa . Artıq gec olub. Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik. səsin duyuram. Şəhər şillə kimi. Səməd ehey deyir imamiyyədən..

indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir.Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. eləcə də öz milliyyətinə. Qeyd edək ki. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. Onların torpaqları əllərindən alınır. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir. Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar. Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . Kürdlər. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl. onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Azərbaycan Türkləri. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Türkmənlər. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. Eyni zamanda. zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. Məsələn. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir. adət. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək. siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

. Sərhədlər Qurşun. Oyunlar ritmik. Şair Dodaqlarında boğulan...... Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün. Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən. Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı.. Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var. Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında. və. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən. Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır... Gözü çisginli Bir şair olmuşam. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi.. Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər... sərhədlər dilsiz.Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə. Və.. Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq...... 2011 / Mart 41 .

ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır. Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış. xırman. Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq.[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii... Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir.. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir.durduğu. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır. hər aydının.. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində. özünü 42 Mart / 2011 .. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir. yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. Amma Səhənd. öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. S.bol şeirlərində işlətməsidir. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi. əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd.. şair bu on gün içində..Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır.. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. Görünür. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik. söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz. iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb. Təbii ki. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]. Bu.” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür. Bununla yanaşı. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə. su kuzəsi və səhifə. Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür.Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi. şeirlərində müraciət etdiyi. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur. Behrəngi Azərbaycan aydınları. Buna görə də Səhəndin şeirləri. Cəlal.... İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır.. Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir. Səhənd. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” . Şairin kənd uşağı olması. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir. Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır.

Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı. (M. Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır. Bu həsrətin nə olduğunu. Şair özünə gəlir. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. Səmədin ölümünə inanmadığını.. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz. Araz.. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında. onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir.. Heç yanılmayan. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd. Səhənd. o qədər əzizdir ki. eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir.[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. qədər çoxdur ki. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz.. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir. “xırmanım” deməsində. həm də oxucuya andırır. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir. H.. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım.. (H. şeirin sonuna doğru verəcəkdir... Bu arada “Səmədi boğan” Araz. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı.. qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam. Bu çay. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim. Burada şair. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri. Səhənd. Şair. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam. M. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür. Arazın həm bir milləti. Mən səndən ayrılmazdım. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil.” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 .. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb. Bilindiyi kimi bu çay. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına. xırmana.. taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin. Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular. O. ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə.. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman.. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz. Şair. Belə örnəkləri saymaqla bitməz. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. Yuxarıda dediyimiz kimi. iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır. Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi. Fəqət. Zülmnən ayırdılar.

Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə. Beləcə şair. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11]. Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən.” olaraq təqdim edir. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması. səh: 380. c. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi. o qədər gözəl işlənmişdir ki. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. səh: 73. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir. İstanbul. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. Yanıq ciyərin alovlanması. Təbriz. səh: 7-8. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair. əl yazmalarını görməmişik. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi.. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş. acıq. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu. səmimi bir ilgi və heyranlıq var. Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması.. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. Sir-sifəti. Bu yüksək səs tonu. İnsanın qurban verilməsi…. Sayı: 6. [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd). 44 Mart / 2011 . Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. partlayış. üsyan. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası. “incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır.[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə. 2001..[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. I. “Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. O...Araşdırma kiçikən. mənə yuxu kimi gəlir. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. səhifə: 269. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir.. [9] Dədəmin Kitabı. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq. əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər. İki qardaş arasının kəsilmiş olması. “İşlənmişlik” . gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. səh: 350-351. Varlıq dərgisi. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. Dil ünsürü. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın. əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da. 1359 (1979). Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. “Dədəmin Kitabı”. Fəqət. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir. deməli Səhənd. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. Səhəndin bu qədər plastik. 1945. Göz yaşına baxan insanın olmaması. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. [5] Firidun İbrahimi. Ancaq. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. Səttar Xan. Stokholm. O.

yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. bəy kimi görünmək üçün. "mənasız dartışmaları” görürük. Daha doğrusu. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir. bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz. "pro-seslərin yubadılması”nı. zalımların çeşitli cinayətlərini. Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı. Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. kirələdikləri düşüncələr. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. Siz. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 .Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi. Üzeyir Hacıbəyli.. xanlıq. İçəridə məhkum olunmuş Türkü. Çün. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. M. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir. nökərçılik. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə. nəşəxor yazını olaraq yazar. Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır.. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil. Örnəyin Mirzə Cəlil. onu aşağılırdılar. Ə. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. M. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. Biz güncəl qonuları deyil. Burada bir neçə etgili etgən var. Çün.Bütünüylə doğrusunuz. Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? . bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. Toplumun inancı.Ərsan bəy. Turançı olar. dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. . orada bir azınlığın haqqı deyil. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. İçəri gerçəkləri. Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. ölülərə ağlmaq kimi. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. Çün. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. Ancaq. xanların buyuruqlarıdır. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi. . Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır. bizdə nədənsə. bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar. Ondan sonra bu. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . Bizimkilər xan. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil.Kəsinliklə onu deyək ki. farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. sistemlə hərəkət edir.azadlığın əldə edilməsi üçün. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir. Mirzə Ələkbər Sabir.Ə. Örnəyin.

İranşəhrin. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. onlara olanaq yaratmışlar. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır. Bundan dolayı. Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. Çün. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. qohum qonşularını da itirə bilər. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm. uydurma tarixlərlə yanaşı. Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır. varsallaşmırsa. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır. Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. varsallaşdırarsa. qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi. Mənim vətənimin sınırları. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. danışdığım dilin sınırları boydadır. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. Mirzə Fətəlinin. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam. Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar. Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875). Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür.Maraqlıdır ki.Görmək istəmədiyim bir yerdə. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar. Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb. saray öz kökü üstündə durmamış. Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Zeynalabdin Marağalının. Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. . Bizdə bu olmamışdır. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. Bunlardan qurtulmaq üçün. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir. Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib. .onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı.Müsahibə durmaların başında gəlir. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. bərbərlikdən. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. Güneydə ikinci. sonralar Kəsrəvinin. siyasaldır. tarıx güvəni olduqca azdır. Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil. dilə yük edir. təəssüflər olsun ki.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm. Demək istədiyim. Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil. Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər. Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı. modeldən danışamam. 46 Mart / 2011 .Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? ..İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . oranın əski yerliləridir. Bağımsız olmayan yönətimlərin. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir.. hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz. özünü də. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. germançılığa döndü.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. Afrika. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. . Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub. Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir. toplumda dil. Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar.bu dilə daşıyıb. özgə köklərə boyun əymişdir. Bu açıdan yalnız oradan deyil. toplumsal.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar. Qacarlar dönəmində. Şəfəqin. Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra. . tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. Ancaq. Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. Konqo. 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. Bu. . Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. Turançı olar. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir. Örnəyin B. Uqanda. Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır. İranda Türklər son min ildə deyil. Türk Orxan. Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü. Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında.

Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. Gün gələcək. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar. indi susuram. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Artıq hava aydınlandı. Könlümün alovu oğlan çağında. nə bir uşaq kimidir o.Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. Ey açan insanların üzünü. Qal yaşa. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. daha gülmürəm. Məni məzarımda da yandıracaq. Bu zaman duydu o quzey yelini. Xəstə deyil Sağlamdır o. Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Söndü ulduzlar birər-birər. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. həsrətin qaf dağlarında. gözlərim toxdur. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. Qulağım doludur.yaxacaq. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. Vəzifə gəzirəm. 2011 / Mart 47 . Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. Ey qoruyan gücsüz qalanları. məqam pusuram. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. qürurun gözlərindən axacaq. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. qalmayacam sabaha. bir ildırım şaxacaq. Demirsən ki. İçimdə ağlayan kövrək uşağa. əlim qalır yaxanda. nə ay. sən dünyada iblislərlə yanaşı. günəş də gedir böylə. Nə günəş göründü. Ey şəfqətli olan tanrı. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. Nə bir yaşlı. Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. Bax. Bu gecə mən ölürəm. Bu dünya yetərdi qanad açmağa. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Daha ağlamıram. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. sitəmə qızmağım yoxdur. Kədərin. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. dardı. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. Yalana. nə də ki. Bir tufan qopacaqdır. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. O nə çox genişdi. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana.

açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA. ya da inancını tək başına. ya da başqalarıyla göndərilməməlidir. ırq. Hər bir insanın. Bir. ona Ana Yasa. ya məhrum edilə bilməz. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır. vardır. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. b) Bu haqq. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır. ya da hər a) Hər bir insanın. ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır. larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər. Buna görə.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır. Bunun üçün. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. onu aşağılamq. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. gəlirlər.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. ya da aılə yaşamına. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. tut. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. Bununla belə dinini. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. öz haqlarının. ırq. Ağıl və vicdanları vardır. dil. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. davasının Hər bir insanın düşüncə. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. Şan. rəng. adi bir suçun işlənməsi. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır.Maddə 17 : saq edilməməli. din.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. görəvlərinin. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır. Evlilikdə. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. insanın haqqıdır. milli kimlik. doğulduğu dəyişikliklərı. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. ad Hər bir insanın. Toplum vurmaqa haqqı vardır. toplumun təbii və təməl özəyidir. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. bütün imkanlar verilməli. Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. Heç kimsənin özəl. ya da bilməz. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına. Hər bir insan harada olursa olsun. toplumsal kökləri. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği. və sanına toxunulmaz. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . dünyaya bilməz. yasağdır. cinsiyyət. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. kişi evliliyin sürdürülməsində. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün.

Fransız. ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. incəsənətlə maraqlanmağa. Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə. yaşlılık. b) Hər bir insanın. Bu bildiriş Ərəb. b) Təhsil. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. bəslənmə. əylənməyə. adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır. xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . b) Hər bir insanın elm. ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür. işləmək . düzgün seçimlərlə bildirməlidir. ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. toplumsal və mədəni haqların.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. Bildirişi güdən bir işə girişmək. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya. düzən. onlara qatılmağa haqqı vardır. sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır. Bütün uşaqlar. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. c) Ana. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. evlilik içində. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. dulluq. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. Buna görə. toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. insanın gəlişməsi. Işsizlik. d) Hər bir insanın. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. ədəbiyat. b) hər bir insanın. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. İngiliz. b) Hər bir insanın. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. c) İşləyən hər bir insanın. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. ya ailəsinə. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. Çin. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. Maddə 28 : Hər bir insanın. Yüksək təhsil. barınma. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi. İlkin təhsil icbaridir. geyim. Bütün millətlər . Maddə 22 : Hər bir insanın . Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir. Maddə 27 : a) Hər bir insan . xalq bu iradəsini gizli. Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. xəstəlık. içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət. insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. b) Analıq və körpəlik. sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə. Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi.

Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş.(35. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı. qərbə miqrasiya başlamamış. Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»).ə. Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar. IV minilliyin sonu . Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu. etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər. iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar.ə. e.. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır. Altayda hələ şərqə. Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur. bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil.VIII-VII əsrlər).amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar».ə. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada. Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə. oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər». mövcud mülahizənin . İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi. qohumluq əlaqələridir.III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar . Təbii ki. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki. Türklərin Azərbaycan ərazisində .tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır. türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış. 86. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir».«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi. 232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . Böyük Plini də (23. leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki.. qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. həm də Baykal (Bay-kul). III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə. bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub. Ctrabon kimi. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı.III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim. Bu onu göstərir ki. qərbə. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e. tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir. Bu həm Vətən idi. bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur. Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır. həm Cənubi Sibir dağları idi.ə. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir. Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur. «Adətən. Murad Aci yazır: ». bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır.şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur. torpaq hamını yedirdə bilmirdi. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır.. Lakin tarixi öyrənib. E. yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər. Strabon bir sıra qədim türk tayfaları. onlar şərqə. şimala və cənuba oradan yayılmışlar. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da.. (36.. III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı.ə. (2.121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 . Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı.Gün gəldi ki. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e. Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E.ə.III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir. beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar. E. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «. 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da. Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı»..ə.Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması. türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə.(8. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. türkün beşiyi Altay olmuş.(2.

VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur. (2.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e. Bunlar . Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz. Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki..III minillikdən deyil.ə. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. ortadan başlamışlar. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. mağ. turukki. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax). (5. kas. qarqar və b. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər». Beləliklə. Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır. (56. 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar.İsmayıl göstərir ki. III-II minilliklərə aiddir: «E. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə.ə. çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür. «. onlardan sonra kaspilər. protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir. sonra hunlar. dialektlərə parçalanmasını. Lakin Y. lullubi. daim əvvəldən yox. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox. daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir. insanın harada meydana çıxdığını.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş. Miqrasiyaların mezolitdə (e. Y. yerləşmişdir». hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq. Heç şübhəsiz. MEAnın müxbir üzvü M. 2. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz. Asiyanın cənub-qərbi. Ön Asiyadır. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1. türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna. su. ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini . Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil. 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir.. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur.XII minilliyə) aid edirlər. Deməli.ə.ə.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil.ə. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır.B. Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar. 2)Beləliklə.. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur.. Maday. 232) Ola bilər ki.ə. Ön Asiya. 2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil.E. İnsanın ilkin beşiyini. xüsusən türkdillilər şərqə. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər.B. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır.ə. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar.Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb. Deməli. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər.Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər. orada. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir.VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir.. .. E.protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri. uti. eradan əvvəl başlamış. Şübhəsiz. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e. bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər. Ümumiləşmiş şəkildə desək. sonralar da davam etmişdir. türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil. Məsələn.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər».VIII-VII 2011 / Mart 51 . onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar. lakin bu.Yusifovun fikrincə. Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır.Kuti. Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur. e’tiraf edilməlidir ki. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış. qərbdən şərqə olmuşdur. alban. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu.

Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən. Amerika alimi P.(10. lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi. savarlar. şimaldan gələn qıpçaqlar. oranlar. (44. düşmənçilikdir. Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». xalqın dilini. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər. I minilliyin sonu. sak tayfaları.155. Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. bir də onunla ağla batmır ki. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. albanlar. VII.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir. Şübhəsiz. (bax: 59) N. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil.E. həm də mürtəcedir.Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir.ə. 298. reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları . Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır. Təşəkkül dövrü doğrudur. Söhbət etnogenezdən gedir. 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi. bu.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer. XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb.III-II əsrlərdən götürsək belə. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil.Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki. Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil. 59 və s. qıpçaqlar. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 . Atropatena madalıları. 58.mannalılar. mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır. bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur. e. Məsələ burasındadır ki. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir».Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir. 3. Ə. Bu fikir təzə deyil. 34) N. mümkün deyildi. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. kaspilər. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər.. skif. son dərəcə ciddi məsələdir . Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq. bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif. (57.Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363.ə.S. Azərbaycan xalqının. lakin təbii ki. lap e. qarşılaşır . bolqarlar. bu. həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir. Bu. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir. peçeneqlər. tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa.orta əsrlərdə davam etmişdir». azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. çollar. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur. 370. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar. 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir.. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. əslində. Biz də daim bu fikirdə olmuşuq. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər. Və buradan o da hasil olur ki. kanqarlar. Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı. (bax: 59) N.bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik. xalqa öz keçmişini. «.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi. (44. Çünki bu.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». .I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində . Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. Beləliklə. xəzərlər və başqaları 4)4. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir. (1.) N.

Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar. Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. (37.red. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər. bulqar. xəzər. skif. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki. dünyada hələ nə səlcuqlar.) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır.-dan ibarət idi.(13. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır. 182) Z. geniş vüs’ət aldı».Ə.Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir. ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə. amma onların dili Turan (türk . siruqur.(40. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z. Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. var idi».. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik. nə osmanlılar. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi. VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. kulas. Araz vadisində. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. Biz köklü qədim tayfaları. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır. çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur». Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o. Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir.Dəmirçizadə anlamışdı. abdel. avarlar. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar.V. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər». (39. eftalit və b. boşluqları doldurmuşdur. 71) Azərbaycan tarixçi. (38. orada məskən salırdılar.. 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır. türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi. onoqur. türklər şərqdən. (13.ə. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof. Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar. Söhbət IV. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi». şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir.Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. (38. 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı.Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. xəzərlər. (38.(10. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 . Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır. 179) Z. VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı. (10. abar/avar. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. Bu elə bir dövr idi ki. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar. e. baqrasik. Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı.

II . yazıları olmamışdır. Tarixi faktlar göstərir ki. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir. Sasani imperiyasının süqutu dövründə . gil lövhələr. hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin. sakasinlər. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. albanların.. Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni. kaspilərin və s. Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir. Bunu e. Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. oronim və sairin. Artıq bu zaman. xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar. antroponim. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. ölkənin həm şimal. kadusilər də iştirak edirdilər. yə’ni «. Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin.ə. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi.V yüzilliyin sonları. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi. Yüz illərlə hökm sürmüş. etnonim. ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. oğuzların.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. 136) Atropatın sülaləsi. ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir. xəzərlərin. mannalıların. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər. hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur.ə. albanlar. Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi». daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik.250 . gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi. elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir. madayların. Bu o demək deyildir ki.. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır. şübhəsiz.(bax: 16.. toponim. nə də osmanlılar. ola bilsin ki. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın. pozmamışlar. utilərin. eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də.eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış. məsələn. bulqarların. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir. Xalqın. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı. qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil. Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. onlar da qalıb..ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur. hələ nə səlcuqlar var idi. Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar. təsadüflər nəyi qoruyubsa. Bu o demək deyildir ki. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. hidronim. daşlar. Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. Qeyd etməliyik ki.ə.) yayılma arealının geniş olması. kəngərlərin. demək olar ki. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin. baş daşları. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə. Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində . Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 . təbii ki.Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı. Tarix elə gətirmişdi ki. (5. Doktor Mordmanın dediyi kimi. (2. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin . şumer və akkadları məğlub etmiş. Bu elə bir dövr idi ki. E.e.

saklar. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır.259-271) Bu məqamda Ə. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır. necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn.. daha qədim) dövrün tayfalarıdır. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub. erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox. dil birliyi. bu gün türk dillərini dil deyil. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur.ə. bir qədər sonra xəzərlər və s. mağlar (mannalılar.IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb. Ə. kaslar. Artıq «.VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər.(36. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil. zənginləşmişlər.» (10. qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi.» (2. hun dövründə savarlar. Başqa sözlə.Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar. Ə. Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı. ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər. hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. e.(10.Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi. Bunlar göstərir ki. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr.215) Ərazi birliyi.ə. o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli. kaspilər. (1. 136. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi.S. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da. etnik birlik. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki.» (10. Təbii ki. bu dil kök e’tibarilə başqadır. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. professor düz düşünüb . hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki.Dil tarixi də vardır. məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq.. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir. lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır.ə. qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir. Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. əvvələn. skiflər. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. peçeneqlər. Fakt belədir ki.. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir.. qıpçaqlar. madaylar). hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə. İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur. 282-295). 2011 / Mart 55 . Heç bir şübhə yoxdur ki. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı.S. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa. təbii coğrafi faktor . türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır. digər tərəfdən. qarqarlar. turukkilər. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə. yaxud da qədim (e. Bütün bunlarla yanaşı. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur. Bizim fikrimizcə. Bizcə. onların arasındakı leksik. albanlar. kutilər.

Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz. Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır.Qamkrelidze.K.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi.Baskakov göstərir ki.ben berdim (uyğur) və s. Adları aşquzay. 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir. 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki.III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur. 56 Mart / 2011 . Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki.Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki.Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam». qıpçaq) . türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb. işquzay şəklində. Türk sözü e. geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı. M. M. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1. Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki. Tarixi mə’lumata əsasən.117) V. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər). karluk (uyğur). ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür. Ə. müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq.(2. erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır. Məsələn. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır. Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır. (46. III minillikdən özünü göstərməkdədir. oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi». Azərbaycan xalqının.Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da. keçmiş dövrlərdə.Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər».(46.ə. quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz.Q. 2.A. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri .Bartold qeyd edir ki.ilığ suğ (uyğur).Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış.ə. (47. o da sonralar bir tərəfdən. sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir. E. nə də qıpçaq görür. Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər. b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər).V. skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar. E. Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb. skif. 87) N. Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir. Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər). skuz. Gələnlər yenə bura gəlib. digər tərəfdən. karluklar.ə.» (27. qıpçaq) . «Turukki» sözü var. yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir». oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz. «Tükər» sözü şübhəlidirsə. 156-157) Beləliklə.V.Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər).III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T. Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz. onları uyğurlara qarşı qoymuşdur.

Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir. oğluna folklorumuzun zəngin. qarşısıalınmaz. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. O. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin . hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. yurdunun acıağrısının.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. folklorumuzun toplanması. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. dastanları öyrədib. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub. 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. Burada o. xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. O. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. bayatı. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. O. nağıl. nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar.Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar. O. Həmin vaxtdan etibarən o. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. Heç də təsadüfi deyil ki. O. Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. dəfələrlə həbsxanaya salınıb. Heç şübhəsiz ki. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki.yüzlərlə layla. tapmaca. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. tükənməz incilərini . Güney Azərbaycanda dilimizə. Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. xalqın 2011 / Mart 57 . Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında.

bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir. halına. Koroğluluğundadır. məsəllər. tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. Millətimizin azadlığı. Dədə Qorqudluğunda. O. O. sabaha çatdırmalıyıq.Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki. Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri. çalışırdı ki. Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". deyimlər)". İran folkloru. prinsipcə buna məcburdur. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. aqibətinə sahib olsun. millətimiz öz kimliyinə. məqalələri çap olunmağa başlayır. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. Əziz Nesin. Qeyd edək ki. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. M. nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. Məsələn. "Molla Nəsrəddin lətifələri". "Azərbaycan el mahnıları". sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. folklorunda. ilk növbədə siyasi anlama. "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. folklorunu qoruyub-saxlamalı. mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". ədəbiyyatçı. "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. Burada nə iş görsən. Babəkliyində. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. Ancaq Güneydə şair tarixçi. tədqiqatçı. Cəlil Məmmədquluzadə. "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . tarixi taleyinə sahib dursun. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. kimlik məsələsinə dayanır. 3 cilddə). millət öz kimliyini anlasın. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o. Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını. folklorçu olmalı. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. adətənənəni. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. milli borcumuzdur. bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub. Bizim məqsədimiz odur ki. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. M. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. yüksək olur.

dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. Şiraz. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir. bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. İspanyada Bask (Basque) milləti. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən. Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk. patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. İsfahan. yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı).. Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. qadının kimliyini özünə gorə yox. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. Ana dil yasağına əlavə olaraq. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs. Hər toplumda. Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. milli. bəluç v. Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. ərəb. hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları. dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. kürd. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). bir şəxsi təhqir etmənin. kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq. ən çox qadınları məqdur edir. yəni qadındır. toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. Ölkələr. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur. ölkədə yaşananlara. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. Hər şeydən əvvəl. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. təcavüz. 2011 / Mart 59 .. Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir. Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). Bu həm “ana” kimliyində. sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”. basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox. ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. ərəb. qadınları yox. Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. Türklərin yanında kürd. həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. edam və daşqalaq. Milli kimlik haqları. yəni anaları hədəf alır. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər.s. cinayətlər. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri.. Ancaq. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir.Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı.

özəlliyi var. başqalırından fərqli cəhətləri. B. əziyyətlərlə üzləşirlər. nə də usanıblar. canımızdır. mükəmməlliyi ilə seçilir. eşqimiz. Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. mədəniyyətini. Bu dil – bizim ruhumuz. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz. Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. irqiçilik yasaqdır. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. agır işgəncələr. kültürlərini qorumağa çalışırlar. fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. Dil açanda ilk dəfə. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. incəliyi. “ANA” söyləyirik biz. dilini. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. Məgər öz doğma dilini. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz. nəsillərə biz də hədiyyə verək. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. sıxıntılar. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. fərqlənir. Onlar öz milli kimliklərini. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . sıxıntılar keçirirlər. təhlükəsizliyi pozmaq. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. dillərini. Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. Bu. (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır. yox etməyə çalışırlar). Öz dilini. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər. vətənini sevmək. mədəniyyətini təhrif etməyə. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər. onları həbsə almaqla hədələyir. Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. basqılar edirlər.

Əsas səbəbi isə odur ki. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. qoruyub saxlaya bildi. Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da. Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. Düzdür. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. Məsələn. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir. həmruhdur. Əksinə. olmalı olanı inadla. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. bu ruhu ağlında. Bu. Qarmon. Türk ruhumuzun daşıyıcısı.. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. inkişaf etdirməyə çalışırlar. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir. bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. Ümumiyyətlə. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. 2011 / Mart 61 . bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar.. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. Bu. inamla bizə xatırlatsa da. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir. Bunun səbəbləri az deyil. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil. yad. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. Həm muğam dəstgahlarının. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. Güneydə saz sənətinə kənar. sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir. Ümumiyyətlə. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur. improvizasiyaların artmasıdır. Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. Haradasa bu. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur.

Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. Təbiidir ki. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır. hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib. Təbiidir. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. Təbiidir. güman etmək olar.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. Professor Qara Namazov deyir ki. Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada . başından çalma sallanır. Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. Məlumdur ki. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki. Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. təsirsiz ötüşməyib. Bu. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. yenilikçi. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. Bu cür tapıntılar. həm də qorunur. Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. onu göstərir ki. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. Ortada ozan oturub. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb. o deməkdir ki. ona görə ki. müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil. Unutmamalıyıq ki. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. Azərbaycanın həm Şirvan. Məlumdur ki. Bu. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir.

kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. $. müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. Livan və İsraildə. neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. Bu amaca vara bilmək üçün. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. şəkillər hər biri bir kəlməni yox. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. Hierogliflərin əsasını. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir. himnlər və şeirləri qoruyub. yeni fikirlər. Misirlə M eşzamanlı olaraq. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər. əlif. şübhəsız. üçüncü axımda. yuxarıdan. Modern elektronik və sibernetik. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. qutsal hökmlər. Bu üç sistem. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün. min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. aramilər tərəfindən işlədilmişdir. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. ağız anlamına gəlməkdəydi. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. Bu. saxlaya bilmə uğrunda. öz qaydalarını qoruyaraq. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin. Ugarit adını alan bu əlifba. Heirogliflər. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. =. &.Misal üçün: r (ri).Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. €. İnsan. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. ¤. Beləliklə insan. ilk olaraq. Çünkü. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə. misal olaraq. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var. tam anlamında. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. başqa əlifba formaları işlədilirdi. əlifbanın yaranmasından öncə. ilk olaraq. Suriya. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. r samitini də göstərə bilərdi. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. bunun ömrü qısa olmuşdur. Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. bununla bərabər.aşağaya. ba.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla. Ancaq. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. Yazı dilinin ortaya çıxması. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. +. 2011 / Mart 63 . müxtəlif açılardan basılmasıyla. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. öz amaclarını başqalarına bildirmə. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla. Bunun yanında. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur. necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm. Mixi yazıları sütunlar halında. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir. mixi əlifbasından etkilənmiş. vb. Sumer dilində.

Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. Yenisey dəyişikliklərlə bulqar. Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. Bu əlifbanın. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. Orta Asya. Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır. fərqlilik göstərir. Sibir. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. Bu sırada hibri və ya ibrani. Vikinglərin. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir. 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün. İlk türk qanıtlamaqdadır.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. vikinqlər Göytürklərdən öyrənib. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar. uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. ərəb. arami. Bizə görə bu əlifba sistemini. şərqdən qərbə axın edərkən. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır. Bundan əlavə göytürk əlifbası. özlərilə gətiriblər və onu . peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . çözülə aha təsdiq edir. Hindistana məxsus sanskrit. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. göytürk əlifbasının qullanışının.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. xəzər. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. bəzi bilmişlər. Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. göytürk əlifbasıdır. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir. arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən.

ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. şeir və bilim sahəsində. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. öz yuxusundan sonra müsəlman olub. əlifba dartışması. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra. 8. Bildiyimiz kimi. İslam öncəsi türk tarixinin. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir. Heç şübhəsiz. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi.qəsd 65 . Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar. bəzi türk bəyləri. Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır. türkcəyə tətbiq edilmişdi. nə də islam. Bu savaşdan sonra. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. kəsinliklə demək olar ki. Dr. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. bəzi dəyişikliklərlə. yep yeni bir durum qazanmışdı. 747 miladi ilində. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. ədəbiyyat. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. doğu cəbhəsində. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. Bəlkə. əzilib. nə türklər. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib. Güney Azərbaycanlı aydınların. Oğuz Xanın. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. Ancaq. günümüzdə. türk dilində. Oğuz Xan da. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. bir daha istifadə olunmamışdır. Türk dili Orta Asya. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. nəşr olundu. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. Bu olaydan qurtarıb. cəfa çəkməkdədir. Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. ulaşdıqları əzəmət. vüsət. kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. daşınılmaqdadır. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu.

Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur.På Jakt efter det förgångna. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları. ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. “Z” səsi 4. Əsas hədəf ailələr içində.co. “A” 3. bəlli bir fikrə vara biləcəyik. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. öz ana dili tədris edilir. İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının.turkcebig.tr. sid 86-87 Türk: 1. 7. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə. ərəb əlifbası. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi. www. topluma verilməsidir. 3. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər. yox etməyə çalışan. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi. Qaynaqlar: İsveç: 1. çox təbii və zorunlu bir nəticədir. 4. 5. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. www. sid 78. ərəb əlifbasında. Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər. cümlə aləmin qabul edib. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf. 2. ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). assimilasyadan uzaq. bunun yanında. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır.ozturkler. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar.turk-islamtr.bilgi. “H” 2. www. “S” 3. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq. Bundan dolayı. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. Ancaq. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. ərəb əlifbası isə. Hər cür yazının. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. “E” 3. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən. Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb. o cümlədən Dr. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət.ansiklopedi. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq. gericilik. com. Bildiymiz kimi. Bunldan əlavə. Cavad Heyət və Dr. aktif iki dilli insanların eyitilib. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 . bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. “T” 2. Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. “Ə” 3. Məhəmmədəli Fərzanə. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır.Bonniers Stora lexikon.. umaram ki. 2. www. Bu. www. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda.c. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. Dr. İranda isə bilmədikləri dili. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. 6. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. kültürəl harmoniya.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara. səsli və görsəl medianın. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması. onun üzərində çalışdılar. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. www.bilgicik.

1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. "Ana vətən" və s. “Bahar kimi”. toy-düyünlərdə. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Xumar gözün sola. El bilir. Açıb qönçə dəhanını. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. Bakı: Azərnəşr. Bakı: Yazıçı. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. xəyala düşdüm. bu hala düşdüm. Onuncün ağarıb başın Qaradağ. Üzür boylana-boylana. "Oyan.Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. Süzür boylana-boylana. Gərdən çəkib dayanmağı. 1966. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. Bakı: Azərnəşr. Al qumaşa boyanmağı. 1962. Tər qönçəni bulağından. Dərdim təzələndi. Xalqın naləsindən. 1950. 1975. 1953. sən də oğlusan. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. İçib eşqin bulağından. Qumru təkin zəbanını. Atılıb eşqin gölünə. 67 . ürəkdən ona bağlısan. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. “Sədəfli saz”. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. Bakı: Azərnəşr. Bu sənətin sirlərini. vətəndaşım". 1950 “Aşığın arzuları”. Hüseyn sazla deyir sözün. Gəzir boylana-boylana. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). “Danış telli sazım”. Bakı: Azərnəşr. şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. Baxır hər bir sətrinə. 1959. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. mahaldan mahala düşdüm. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. “El aşığı”. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. Ceyran kimi səhralarda. qoyun-quzu otarmışdır. Üzür boylana-boylana. xalqın ahından. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". Cavan Hüseynin canını. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. “Qoşmalar”. Bakı: Azərnəşr. A Kimdən öyrədin Sevgilim. “Şeirlər”. “Şeirlər”. 7 yaşından muzdurluq etmiş. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. Elin naləsini eşitdikcə mən. 1956. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. Bakı: Azərnəşr. Dolandım. Ayrılır analar körpələrindən. Bakı: Uşaqgəncnəşr. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. Bakı: Uşaqgəncnəşr. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Alışdım odlara. Onda var gülün nişanı. Gəzir Məcnun sorağından. 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. el şənliklərində çıxış etmişdir. Alıb kitabı əlinə. Üzür boylana-boylana. sağa. 1979.

. əlbəttə ki. dedi-qodu yer tutub yayılar. partlayacaq. təbii ki. burada incə bir nöqtə var. Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər. Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən. . . -Bilirəm. İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır. nə qədər pozulmuş olsa da. Onun görən gözləri var.sərbəst insanları idarə etməkdir. qulaqlarını. Nəhayət. düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində.O halda məsələni çözmək asandır. bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir. .Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? . olsun. Əsl hünər .Lap yaxşı!. ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? . azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır. ağzı. xahiş edirəm. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır. sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur. .Bəli. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki. Onun səbəbi budur ki. beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. daha açıq anladın. uydurmalar qarışar. İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. söyləntilər.Doğrudan da. Bax. İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: . buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan. duyan insan öz qərarını verər. murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti. donuq saxlamaq. əli. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir. eşidən qulaqları var. Gözləri. gözlərini.Ustad.Ancaq ustad. belə hallarda ara qarışır. dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu. İstibdad hansı yola əl atır atsın. nərdivan qurursan. incə nöqtəyə toxundunuz. istər vətəndaşlar. ancaq yenə istəyi doğrulmur. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə. vətəndaşların ağızlarını.Düşüncə Mən bir əsir idim. üzləşir. Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox.Ustad. fikir yürüdən başı var. dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. məsələ də bundadır ki. zülm altında olan bir mühit də. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər. yarıyalan şayiələr. Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) . Yox. . yenə qurtuluş axtarar. Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar.Heç də yox. açıq fikir yerinə pıçhapıç.Bəs bu. Həbsxanaya salınmış bir qatil. bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. bu üsul hər gün yıxılmaqdadır. Susdurmaq. Görən. azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır. üzgü vasitələri verirsən və s. idarəçilərin hünəri özünü göstərir. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə.Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz. Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib. Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! . Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə.. eşidən. duyan qəlbi var.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir. nə qədər biliksiz.Qəbul edirəm! . əl və ayaq. yanlış olsun. qolu. Bu. əsassız tənqiddirsə.Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? . cəmiyyəti ruhlandıran.

mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. Başqa sözlə. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: . sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. Fədakarlıq varsa. Ancaq özüm istəməsəm də. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. çətinliklərlə üzləşib. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi.Ustad. Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. İcazənizlə. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. bu adamlar özü-özlərini. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. İstər məclis üzvləri. qurban istəyər. Parlament rəisi gələn kimi. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. məclisdə mərkəzçi. Başçımız anlatdı ki. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. Üstəlik. demək. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. birinci şərtdir. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. Bax. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. Biri antik abidələr muzeyi. Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. Düzdür. axı. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. məşhur maliyyəçidir" . İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. artıq işıqlanmağa başlamışdı. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm. Ölkədəki ənənəyə görə. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. sevincli üfüqlər açırdı. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar. Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm. Ancaq onların qorxusu yoxdur. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar. hər şeydən öncə. Öncə söylədiyim kimi. Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar. Deməli. geniş bir meydanda yerləşirdi. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır. Bu. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi". üçüncüsü ümumi kitabxana.dedi. İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış. Sən demə. Elə ona görə də həmin şəxslər. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. digəri panteon. dayandıqları əsasları. Başçımızın verdiyi izahata görə. iclasın başladığını bildirdi. İndi getmək vaxtıdır. Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. bax budur! Unutmaq olmaz ki. millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. Soruşub bu binalarla maraqlandım. Aşağıda. öz layihəsini açıqlamağa başladı. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. Onların kimliyini soruşdum. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub.Parlament düz şəhərin ortasında. səssizcə dinləyirdilər. Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı. Ancaq aydındır ki. bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək. azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular.Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. .

Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . Həmin qazı da bu balaca. Gülümsəyərək bildirdi ki. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm. Çıxışçılar mövzudan yayınmır. Deməli. çəlimsiz adam kəşf edib. Hamısının bir məqsədi var . fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub. Bax. Gördüklərimdən sarsılmışam. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin. Təkcə istəmək bəs idi ki. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. Oradan çıxaraq. Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək.. həyata hazırlanmaqda idi. Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. mən də mat qalıram. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq. layihəni yetərli saymadı. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda. . yayılmaz. . vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar. Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib. Adam bilmir ki. Bir sözlə. Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər. "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. tələbələr cərrahlıq öyrənir. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. boş əqidələri beyindən atar. o düşüncə hər cür biliyə yol açar. Kitabları bəzən ikinci. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir. yanımdakı tanışıma dedim: . Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. müəllimə göstərirdilər. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. bədən üzvlərini öyrənir. layihənin rədd olunmasını tələb etdi.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. Ağ önlüklü. azadlıq bu meyvələri yetirib. Gəl açıq havaya çıxıb. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük. Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı. araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. bir az özümüzə gələk. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. yanlış yollardan qoruyar. daha dözə bilmirəm. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. söylənən fikirləri. Sən demə. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. heç 70 Mart / 2011 . Diqqətimi çəkən o oldu ki. Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim. bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər.Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar. Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. Heyrət məni götürmüşdü. Bu sahədə çalışan adamı.Elədir.Əzizim. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş. istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur. Azacıq da olsa. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. O. Bax. mən yoruldum. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir. aydındır ki. Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. Cərrahiyyə otağında. Sən demə. başçımız bizi eşidirmiş. Yanımdakı tanışıma dedim: . Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım. tanışım da elə mənim halıma düşübmüş. Müzakirə davam edirdi. çeşid-çeşid alətlərin. Bu məsələ çözülməlidir..dedi.Amma bir iş var. qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. iri gözlüklü. fəaliyyəti doğru yola yönəldər. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. əzizim. . səhvləri düzəldər. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu.

həm də özü düşünüb. İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə.Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi. Orasını da deyim ki. Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir.Ustad. Pirlərlə təzə söhbət .deyə cavab verdi. . aşağıdan yuxarıya üz tutmaq. çox bəzəkli. nə də nəzarət. Üstəlik.Ancaq bunu da danmaq olmaz ki. acizlik və qorxu aşılamaq. Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq. qarşısındakını yüksəldir. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz. vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq. İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? .Ancaq ustad. Onlardan soruşdum: . bir növ. həm azaddır. vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən .Belə hal olmayıb. Özün düşün.Başa düşmədim.Bəli.Bunun nəyi yaramır ki? . geniş. Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" . . ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq. biliklər yayıldıqca. İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır. nə yüksəyi var. 2011 / Mart 71 .gün sonra pirlər yenə gəldilər. nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz. Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür. özü yaradır. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı. Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. azadlıq. həm də qarşısındakının xarakterini pozur. yolhaqqı qutuya atılır! . Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır. getdikcə lap mat qalıram. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq. Belə azadlıq şikəst azadlıqdır. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . Başqa cür mümkün deyil! .Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. yox! Bu xırdaçılıq deyil. azadlıq da güclənib canlanır. istərsə danışıq dili çox yüksək. dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir. vüqarlı.deyə soruşanda: -Yox. Önəmlisi . Önümüzdəki vaqona minib.Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir. sonra isə həm özünün.Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi. onlara ödənc verməyə. vergi ödəməyə məcbur qalır. belə yerlərin təbəəsinə çevrilir. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır. bir düşüncənin ifadəsidir. qeyrət göstərmək lazımdır. Xoşbəxt o yerlərdir ki.Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. yuxarıdan söhbət gedə bilməz.insanlara inanmaqdır. Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi. Çünki o rejimdə haqqa. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi. . heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur. özünü aciz. Elektriklə çalışan enli pillələrlə . ya da qadir dilək olmur. . səylər çoxaldıqca. "Dilək" deyəndə. . halbuki azad ölkədə aşağıdan. bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. Oraya getdik. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. doğruçuluq da artır.. qarşısındakını özündən artıq bilir."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" . Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı. Bir də gördük ki.Nə danışırsınız. alışdığınız tərbiyə elə tələb edir. Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz. həqiqətə baxılmaz. İnam artdıqca.demək daha doğrudur.Bundan sui-istifadə etmirlər? .Çalışmaq. Axı aciz. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli.eskolatorla aşağı endik. . Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq. qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır . harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur. elmi. Bəlli bir ruhun. sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır. Tutalım. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: . bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar.Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır. ona yazıqlıq. Başqalarının fikri. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! . Açıq görünür ki. İstər-istəməz.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? . təmiz. Bax. Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" . çox görkəmli və əzəmətlidir. düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır. Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. tam azadsan. Bu da o demək deyil ki. qatarda nə bilet vardı. Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur.Yox.

qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki.Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. inadla yerinə yetirərdi. hələ sağkən qohumlarından. O dəqiqə də hissələrə bölüb. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. çox vaxtasa yol tapa bilmir. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər. Başqa dərdi-çoru yox idi. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. məqsədlərinə çatıblar. qoymasınlar. qandal. görsünlər kim ölüb.kündəsini açır. atasını. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. adətən. Manqurt kim olduğunu. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. uşağlığını. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. Buna görə də onu güdmək. O. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına. müqəvvasını qaytarmaq demək idi. ya da ki. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. əl-ayaqları bağlı. kim bilir. Ona su verir. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. çünki bu. Onların ölümünə bais aclıq. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. ayağa qaldırırdılar. özü də nə təklikdən. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. ya susuzluq olmurmuş . Dəvənin dərisini soyanda. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Bu işi adətən. Manqurtlara. aplaindamın özünü yox. çünki ümid yeri qalırdı. can-dildən. yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. ya ikisi sağ qalırmış. yay-qış qalıb iplainşini görsün. başını yerə çatdıra bilməsin. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki. keşikçi saxlamaq. Beş-altı manqurtdan biri. onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. kim qalıb. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. yə’ni Ana məskəni . kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. O. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 . adını.

uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. bir də ” yox”. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi. sapsağlam adamdır. ya da susuzluqdan ölərdi. sayılan kişilərdən biriymiş. başını buğa verib dərini qopardaq. Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. başa düşür ki. nə oğlunun meyidi tapıldı. söz anlayan oğlanmış. davada həlak olanlar olur. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. Bütün ilxı atları kimi. nə anasının. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. görkəmi də pis deyil. heç kəsin ağlına gəlməz ki. gəl. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. özü də lap cavan-cahil. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. sir-sifəti. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. at ölməmişdi. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. Atın başına nə gəlin. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. oğlanın ölüsünü tapsınlar. onu da bilmir. onun başına belə iş gətirilib. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. oğlan manqurtdır. Yeməkdən. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. Yəqin o da vaxtında söz deyib.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. atasının qisasını alsın. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. deyəsən. nə iz vardı. Nə meyidini tapdılar. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. nə atını. qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. yəhər-əsbab nə oldu. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. nə də at qayıtdı. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. Yəhər2011 / Mart 73 . kimlərdəndir. Ancaq nə fayda ki. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. at hürküb qaçmışdı. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. bir şey çıxmadı. bircə ” hə ” bilir. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. di gəl ki. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. hardandır. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. ərazilərini genişləndirmək.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. Baxan deyir ki. Nə soruşursan dinmir. nə də silahını-yarağını. Oğlu döyüşə getmişdi ki. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. üz-gözünü cırardı. bığ yeri təzə tərləyib. O başa düşürdü ki. elə papağda da yatır. Naymanlar arasında ad çıxarmış. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. ulamulam ulayar.

Budur. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. fikrə getdi. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. Atanın da adı Donenbaydı. Atan yanında deyil? Axı o. sürü otlayır. başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . Ana başa düşdü ki. o. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. sonra qorxdu.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. Buxara bazarlarına göndəriblər. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. divarı keçə bilmirdi.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər. Heç ağlına gələrdimi ki. səsləyib onu diklədi. Ananın gözləri doldu. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. Ağmayanı hayladı. Belə olsa. bəlkə allahın işidir. lap adamın həyatını da almaq olar. –Torpağı almaq olar. Söz yox. heç nə xatırlamırdı. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. Və dərənin o başında adam gördü. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. adını yadına salmağa çalışır. ay arvad kimsən. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil. Bir neçə gün idi ki. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. o heç nə bilmir. –Otur danışaq. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. Ağmaya indi başa düşdü ki. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar. –Səni indi belə çağırırlar. Anası görürdü ki. Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. İlahi. –Oğlum. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi. çalışdı ki. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. yox. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. ta o manqurtu tapmayanca. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. özüylə bacara bilmədi. ya çölün düzənində atıblar ki. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. sən də mənim oğlum. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. Sən naymanlar qəbiləsindənsən. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. Onlar yerə çökdülər. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. manqurt pasibanı axtarırdılar. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. özünü sakit saxlasın. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı. dizlərini qatlayıb hıxladı. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə.əgər o. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. Di gəl ki. qarşıda səfər var. Nayman-Ananın ümidi buna idi. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı.–deyə ana söyləndi. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. sonra da o biri dəvələri. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. yiyəsi ona aman vermir. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. dərin bir ah çəkdi. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. Mən də sənin ananam. heç ağzını açıb soruşmadı ki. orda canı çıxsın. Yalnız gecələri dincəlirdilər.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. mal-dövləti almaq olar. əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. qaşlarının arasında iri tər içindədir. Sənin adın Jolamandır. onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq.

təki öz adamları arasında qalsın. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. rəva bilmirdi ki. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. boş da olsa. Juanjuan məəttəl qalıb. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. Juanjuan onu görmüşdü. yenə ümid eləyirdi ki. –Gecəydi. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. əlbəttə. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. donuq sifətində nə isə canlı. Manqurt olsun qoy. –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. Amma daha gecdi. O. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə. ya yox. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. Nizə və oxla silahlanmışdı. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. öz yerlərinə qayıtsın. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. Mən tezlikdə qayıdacağam. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu.Yaddaş Ananın dediklərinə o. Təhərindən bilinirdi ki. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. Xoşluqla qulaq asırdı. sürüyə tərəf qayıtdı. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. Sonra hava birdən qaraldı. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. Yaxşı ki. Nayman-Ana başa düşdü ki. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. O yaxınlaşırdı. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. Ana ürəyi belə deyirdi. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. heç nə başa düşməsin. bəs sürü nə olsun? Yox. ya gündüz? –Heç nə. Orda kimsə oturub. Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. şişkin sifəti çox gərgindi. necə durub getsin. Nə fayda ki.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. Axşam düşürdü. onun gündən qaralıb codlanmış. Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. Nayman-Ana təşvişə düşdü. ona qoşulsun. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən. əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. Gizlənib baxmağa başladı.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. Kim bilir. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. görsün juanjuanlardan orda var . Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. sonra başqa səmtə döndü. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. Layla onun çox xoşuna gəldi. danışığına ara vermir. çalışıb özüylə aparsın. oğlu elə-belə səsə dönüb. tam laqeydliklə qulaq asırdı. boynunun ardından bir cüt qara. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. oğlunu xilas eləsin. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. quru hörük sallanırdı. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. O. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. Arvad başa düşdü ki. Onun heç eyninə də deyildi. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. O.–deyə manqurt cavab verdi. gözləri də yaman parıldayırdı. uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. Bir azdan o. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. üç gün toy-bayram elədik. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. ağası deyib ki. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. Bu. bu yerləri tərk eləyib. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı. Oğlu cavab vermədi. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü. Və o gecə qəti qərara gəldi ki.

O. daha yaxındaydı. çox ciddi görkəmi vardı. Bircə: –Atma!–deyə bildi. ananam! Haradasan? O. otlayan heyvanların arasından keçdi. tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. ətrafa göz gəzdirdi. necə başa salsın ki. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay. Toran qarışırdı. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. Budur o.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. Görərsən. nəhayat. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . fürsət gözləyirdi ki. Məsələ ondadır ki. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. ölümcül zərbə idi. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. o vaxt ayılıb gördü ki. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit. İntəhası. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. onun xəbəri olmadı ki. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. Bu. Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. özünə yer tapa bilmirdi. juanjuanlar sürüdən getdilər. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o. Bu dəfə o. Qoy naymanlar görsünləlr ki. Ox papağı dəlib keçdi. oxu buraxsın. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. torpaq hamıya bəs eləyər. pusub görəndə ki. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. necə onu inandırsın. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı. nə gözləsin. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. Bilmirdi neyləsin. neyləsin ki. uzaqlaşıb gözdən itdilər. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. papağından bərk-bərk yapışaraq. amma oğlunu görə bilmədi. Ananın başı elə qarışmışdı ki. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. sürüyə çatdı. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. Ancaq ondan nə gözləmək olardı. boynunu qısıb. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. Günəşin şüası ona mane olurdu. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. çox sevindi. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. Məsələ torpaqda deyil. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar.Yaddaş düzdə vurnuxur.

Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı. yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət. həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır. mətbuat və s. onun 100-dən artıq yaşı var. sən bir iti gözsən ki. ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib. işgəncə. universitet. "Mətbuat . İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır. Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi. Məhəmməd Şəbüstəri. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. fəlsəfə elmləri doktoru.. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu. dəyərləndirilməsi zəruridir. Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı. 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb. onun nüsxəsini əldə edə bilməyib. müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər. təəssüf ki. başını qaldır!. Həmid Nitqi.Ey əziz Azərbaycan. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır. ana dilində açılan məktəb. Mirzə Həsən Rüşdiyyə. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar. "Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb.Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində". Cəfər Xaməneyi. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb. Müəllif yazıb ki. . tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim. tarixi bir həqiqətdir. Hüseyn Düzgün. "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi". "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. Əliəkbər Dehxuda. Mirzadə Eşqi...milli azadlıq dövründə". Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub. həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır. Əhməd bəy Ağaoğlu. Fikrimizcə.F. dar ağacları.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur.. şovinist çar və şahlıq rejimləri. bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir. Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb . İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib. Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə. "Mətbuat . Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. Zülm. ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Çeşidli kitablardan başqa. İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. ey demokratik Azərbaycan. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". söz və fikir azadlığı. bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi. Hacı Məhəmməd Naxçıvani.. Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı. kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. əzab. bu məsələnin araşdırılması. Hüseyn xan Ədalət. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki.. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. Bundan başqa.1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi.. Xatırladırıq ki. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il). Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. Cavad Heyət. maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi. Bu. Bəlli oldu ki. Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki. Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. şahın və vəliəhdin səfərləri. Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. Həsən xan Tağızadə. kitablar. zəngin ədəbiyyata. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə. yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. Tağı Rüfət. müsibət. "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması". dərgilər. mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib.

D. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. Alimlər. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. insan haqları müdafiəçisi. Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor. Mərkəzi. Fərhad Qabusi – həkim. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də. Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. Dr. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq. sosioloq. Təəssüf ki. Şəhruz Türfəx – memar. akademiklər. aşağıda imza edənlər. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır.D. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır. Qəzvin və s. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət. onlar hələ də bunu davam etdirirlər. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. Dr. Sonuc olaraq. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir. Kanada. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair.. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. Vankuver. Dr. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. Sədiqə Ədaləti – PH. Biz əminik ki. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. Deməyə ehtiyac yoxdur ki. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. York Universiteti. Həmədan. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki. Avstraliya. Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. Hidayət Sultanzadə . həmin birlik liderlərinin. Xüsusən. Xorasan. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis.Əli Qaracalu – PH. Dr. siyasi şərhçi. 78 Mart / 2011 . yazıçı. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. Biz ümid edirik ki. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki.. əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar. Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran.vəkil. Xahiş edirik. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. 2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. Qərbi Azərbaycan. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir. Dr. Dr.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. Konstans Universiteti..D.

ticarət. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. Kərəc. 4. Oğuz. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir. “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır. Daşkəsən. Şəki. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. 5. hərbi. “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. Mingəçevir). Biləsuvar. 2. “Gəncə” (Gəncə. 3. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. Belə ki. Mazəndaran. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. hakimiyyət. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər. “Muğan” (Beyləqan. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. Ucar. Neftçala. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. Sabirabad. mətbuat və s. dini təhsil. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. iqtisadi. 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb.Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. biznes. İmişli. Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. Xırdalan. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. səhiyyə. İsfəhan.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. Qəzvin. Göyçay. məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. İsfəhan. ordu. Məşhəd. Astara. polis. Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. maliyyə. Samux. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. “Quba” (Quba. Qum. bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Xızı. xarici əlaqələr. Saatlı. Yardımlı. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. Kirman. Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. hüquqi. birbaşa İrandan deyil. Goranboy. Məşhəd. Hacıqabul. hərbi. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . mədəni. “Göyçay” (Yevlax. Siyəzən. Qəzvin. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. Sumqayıt). Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Dəvəçi. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. Ərdəbil. Şəmkir. “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. Ərdəbil. televiziya və mətbuat. İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. Salyan). Tehran. İran Güney Qafqazda. Masallı). Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb. Cəlilabad. Zərdab). Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir. Kürdəmir. Qəbələ. b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. Lerik. Plana görə.

Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi.net. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir. qəzet və jurnalların nəşrində.org.org. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur. Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. Bu agentlik Azərbaycan. Yeni Günəşli yaşayış massividir.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir. fars. Mərkəz eyni zamanda www. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar.deyerler. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur. Agentliyin internet səhifəsi də var: www.313news. televiziya kanallarının yaradılmasında. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması. rus. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya).org saytı.birlik. Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər.fatimeyi-zehra. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. SD. Bu agentlik İran. DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran. Agentliyin www. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar. türk.birlik. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki. dini. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan. “Salam” İnformasiya Agentliyi. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA).com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir.deyerler. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır. Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər.fm internet radiosunu yaradıb. həm də siyasiləşməkdədir.faktxeber. “əliallahilik”. Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır.ziyaretler. Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 . lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır. “cəfərilik”. Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir.salamnews.dir. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla.az və www. “hüseyniyyə”. Agentliyin www.birlik. Məscidin internet saytı isə belədir: www. Jurnalın internet səhifəsi: www.Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması. Belə ki. www. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir.org internet səhifəsi də mövcuddur. dini təhsildə. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. məscidlərdə.radio. Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar. MP3. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında. www. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib.

salaminfo. Çünki. yalançı ehkamlar. dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir. rəvayətlər. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. Başdan-başa uydurma hekayələr. Ə. Ə. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. Sudan. Yəmən. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda. Türkmənistan. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır. Oman. Qəzetin internet saytı belədir: www. Adicə “molla”. bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də. Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb. Ə. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir. Ə. Gerçək dini siyasət demək olar ki. Faktiki olaraq. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür. Ə. informasiya. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. Bu sırada Fələstin. saxta təfsirlər. www. Tacikistan. televiziya kanalları. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur.yenisharq. ictimai təşkilatların. “axund” qismində çıxış edən. Pakistan. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. bütün şəriət hökmləri. nağıllar. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi. Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. Vilayəti oynayır. Vilayətinin nəzarətindədir. Əfqanıstan. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb. qəzet. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . Qocalmış və əldən düşmüş S. Çünki. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi.salaminfo. Belə ki. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. Suriya. təbliğat. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. dərgi. virtual radio. bu layihəyə Azərbaycan. Gürcüstan. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www.org. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. Ə. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. Ə.az. Son illər Ə. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar.

Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu". "İntellektual Gənclər Klubu". Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında. iqtisadi.org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək.arannews. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da. Bu agenlik demək olar ki. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа.haqqyolu. Ölkənin sosial. Bu sayt www. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. mədəniyyət idarələrində. maliyyə sektorunda. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir.haqqyolu. dini.org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur. Çünki.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir. www. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır.karvan.Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir. “Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. ədəbi. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər. elmi. Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir.karvan. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. mədəni. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi.com. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. Faktxəbər. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb. www. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. kriminal. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal. Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir. Halbuki. maliyyə. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. ordu. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar. rus və türk dillərində yerləşdirilir. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”.net. Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir.ir. təhlükəsizlik. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir. İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır. Jurnalın internet saytı www. hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www.org. Jurnala məxsus www. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. www. Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir.haqqyolu. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www.imamhuseyn. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur.haqqyolu. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması.manevisafliq. "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”.

Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir. www.sayt. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur. dini mövzulardan bəhs edən sənədli. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır.imamhuseyn. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir.bizimradio. saytlar yaratmaq.az internet saytı da fəaliyyət göstərir. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir.intizar. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur.sistani.birlik. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani.al-shia. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir. Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan. Bunun üçün www. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri. seminar və mühazirələr. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. konfranslar. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır.fix-download.org internet saytı da yaradılıb. qəzet və jurnallar nəşr etmək.com. Buna görə də İran daxilində. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur.tk. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır. broşür. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir. Ayətullah Cavad Amuli. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www.az. elmi diskussiyalar. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər.org. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur.ihq. bədii filmlər və kliplər çəkmək. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 . dəyirmi masalar təşkil etməkdir.net. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir. Bu quruma bağlı olan www.isra. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir. həm də xarici dövlətlərdə.ws.ru.Strategiya hesab olunur. Bu təşkilat Azərbaycan. Dağıstan.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. www. Çünki. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir.az və www. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www.zehranet. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki. www. Çünki. www.imam-rza. Qəzetin www. Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur.islam-azeri. www. Əslində bu təbliğat İran.sonumid.com. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir. Rusiya.

az. www. www.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur.com. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə.nurizehra. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur. Yəmən. Bundan savayı www. “İslam Məktəbi”.ramazanayi.com . Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. Albaniya. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www.ahlibeyt. Türkiyə.gg.yeniheyat. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir. www. www.islam-azeri. www.az. Rusiya. İkmal Gənclər Birliyi. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”.ws.caferilik.al-shia.az.ya-ali.ahlibeyt. Suriya.islamiyyet.islaminsesi.com.com.abna.ucoz.org.qadirxum. www. Bu agentliyin Azərbaycan. www. Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına. “əhmədiyyə”.zahra.ru.org.Strategiya strukturlar yaradılır. Gürcüstan.muselman. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır. Misir. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır. www. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar.rasthaber. Agentliyin internet saytı isə belədir: www. Həzrəti Fatimə.us . www.su.velfecr. “sələfilik”. www. Livan. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar. Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur. www. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər.com. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır.islammektebi.namaz. www.israhaber. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”.az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir. www. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır.com. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır.com.islamaz.zeynebiye.azeriblog. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.com.com.islamtimes.my1. Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar. www.almehdi. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar. Nicat yolu. İraq. “vəhhabilik”.azeriblog. Zeynəbiyyə.org. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər. Mərkəzin internet səhifəsi www. Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub. DAİMSAM 84 Mart / 2011 .ru www. Somali.tr. ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib.ir. Pakistan. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur. www. Hidayət Yolu. İmdad.com. Azərbaycanın mənəvi. İordaniya.moy.kevsernet. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni. www. “babi”. www. www. www. www.

Səfərxanam. Günəş kimi. Səttarxanam. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm.) Quldur göyləmlərin. Nə ata bilirlər. Qara dev də mənəm. Xanın səsiyəm. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm. Bülbülün nəğməsiyəm. hava kimi. Göydə səs gəlsə. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi. can.siyəm. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. qaban kommunistlərə Başqurdam. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. Kürd alnında çiban Sulduz. çiçəyəm..Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. Yanvarın 20. bayraq da mənəm. qurşun kimi dolha dolam Of ey . Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam. Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu. Qurd tək ulayan Qarabağam.. Türk Dünyası kimi. Tarix məndən nəfəs alıb verir. bölük. Koroğluyam. Donuz gözətçisi. Fars böyründə sancılan Qaşqay. yəni göyçəyəm. (. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə. Xankəndində xanam. Kuruş şahın qatiliyəm. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan. Rəşid Behbudovam. həm üsyanam. Hər yazılı tarixlərin varağında. 2011 / Mart 85 . boz atlıyam. Urmu gölündə asuvan yumruğu. Göy göləm. tamam bir Türkəm. Ağrı dağında Paşa. ey. Dəli Domrulam.. Altayam. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir. Döyüşdə qaraqaşqa.. qırat. Ürgəncdə Atsız Türbəsi. Müəzzin əminin azan şərqisi. adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında. yəni Oxtayam. yer kürəsində bir ulduz. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam..bölük bölünən Xəzərəm. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. var öküz Rüstəmin saqqalından. həm Çeçenistan. Adım Anacandır.. Adım Həyəcandır. Qar kimi aydınam hava tək yayğın. Oğuzdur babam.. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. Şah İsmailin saz qılıncıyam. həm Dağistanam.can deyənlərə canım candır. At üstündə yaşayan Attilayam. Babək də mənəm. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam. Əmoğluyam. yəni El gölüyəm. Burla Xatunam. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm. qara ev də mənəm.Düşüncə Adım Həyəcandır. Qurd tək ulayan Çeçenistan. Eloğluyam. hay hay ağlayan çənəyəm. Dəli Kürəm. Sancı dərəsində Püsyan. quldur şeytanların. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam.. Adım AZƏRBAYCANDIR. yənı qara balığam. qarabaxtam. Azərin 21-i... Səid Muğanlı Dedim ki. Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. Qarabağ şikəstəsində. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. Büsbütün tarixəm. üsyan yumruğu. Rus gözünə tir kamanam. Çalanda orkestr. Hələ ki. Vətən oğlu Çoban Qara. Arazam. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam.

Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı. Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub. Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı. ey başı tufanlı bizim haqqımızı.. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları . Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. ağzı. Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı. Savalan. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. 86 Mart / 2011 .. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı.Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana. Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan.

Ağzın.. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə.. bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar. bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç. Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. fırtınalı dəniz. Dərədir burası uçurumlu dərə. kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin. uçurt uç. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 .Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. yatan gizi sezməzlər. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq. uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar. bayrağı görməzlər. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç. quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam.

özum türk. elinı satmadı heç yada.Ulus Türk Vətənim türk. Azərbaycanımda barlı bağam mən. türkə bağlıyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Qolundan. İlham allam dağlarında. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada. Vətənini. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. ikı gözum türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. dilim türk. çıxışım türk. Doğulmuşam Azərbaycan elində. Koroğlu igitli üzü ağam mən. Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. mahalım türk. Haray çəkib qıyya vurram elimə. Yagı duşmən xain olsa dilımə. bülbülüm türk. Yaranmışam torpağında. Qartalım türk. Nəslim türk. İliyim türk . çölündə. duruşum. Oğuz nəsliyəm. gülüm türk. sözüm türk.ürəyim türk. Güvənirəm türkəm. elim türk. Yerişim. canından keçibdir o da. dilində. Onda gərək düşmən köksün dağlayam. qaradağlıyam. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . Baxışım türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. atam-babam. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. Misrı qilinc onda allam əlimə. uca dağam mən. Mahmudam mən də.