Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

coğrafiya kitablarından. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada. “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. Məsələn. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər. vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox. mədəniyyətinə laqeydlik. pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. mədəni. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran. ən azı ona görə belə olmalıydı ki. Bu. mədəni və s. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. Həmin qanuna görə. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813). ölkə ərazisi 6 ostana. Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. eyni kökə. Sultanabad. Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan.Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək. şəhristanların sayı 49 oldu. Fars və Sistan əyalətləri. Güman etmək olardı ki. Xorasan. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan). Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. “Vahid dil”. Savə və s. biganəlik yaranırdı ki. 130 min kv. elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. dilinə. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi. Qəzvin. bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi. eyni dilə və inanca. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. İsfahan. çoxsaylı sosial-iqtisadi.) iqtisadi inkişafına.km İranın. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. Zəncan. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. Azərbaycan adı tarix. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. Şiraz və s. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. nömrələrlə göstərildi. “ayır və buyur” siyasəti. qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi.

“köhnə hamam. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. Savə. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur. Zəncan. Qərbi Azərbaycan. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. sonra isə 30-a çatdırılmışdır. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. Ərak və s. dil. Eyni zamanda bu. iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. Həmədan. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir.R. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17. unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir. 21 rayon (bəxş). Başqa sözlə. İran cəmiyyətini düşündürən. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”. Astara. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. Bu parçalanma etnik-mədəni. onu yad təsirlərə məruz qoyur. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 . bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır. Odur ki.5 kv. Qəzvin. millətin bütövlüyünü pozur. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir. Ərdəbil. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. Qeyd etmək lazımdır ki. İran inqilabından sonra məlum oldu ki. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər. Sultanabad. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir. Beləliklə. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar. Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir.925. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. milli potensialın güclənməsi.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. Bəllidir ki. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. Başqa istək və tələblər bir yana. Dili yasaq. Bu.

hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi. Zəncanı. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq. Həmədanı. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Onun Şərqi Azərbaycanı. indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı. 2011 / Mart 7 . Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. yenə də Şərqi Azərbaycanı. M. Məsələn. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər. məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Qərbi Azərbaycanı. Lakin cənab doktor bilməlidir ki. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. Qərbi Azərbaycanı. Görəsən. Qəzvini. indi nə 19cu. nə də 20-ci yüzil deyil. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar. Ərdəbili. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. demokratiyaya. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır.R. Əlbəttə. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. Onların fikrincə. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. uzaq düşmüş Savəsi. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. Məqalədən görünür ki.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini.

Səməd Behrəngi. əzəldən bu olub istədiyim.Səməd Behrəngi. And yerin bu vətən torpağı oldu. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu. Təbriz 8 Mart / 2011 .Səməd Behrəngi. Heç kəndə. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın. şəhərə sən sığışmadın. “Qara balıq”ında ümman aradın. Dalğalar qılıncı. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə. Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə. Balaş Azəroğlu 1996. adın.Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər. Adın dostlarının bayrağı oldu.dedilər. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır. Qoyaydım başına şer çələngi..Səməd Behrəngi. Araz tüfəngi. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır.Bu ana torpağın əzizi təki.Səməd Behrəngi. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi. Yazdın ki. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin. Qəbrinin önündə başımı əydim.Səməd Behrəngi. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi.

Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. O. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. 2011 / Mart 9 . əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. həm də çağdaşlaşmışdır. keçmişə tənqidilə baxıb. O. Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı. O. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar. Nəsr dilində onun sənət türlərində. Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. Sabir. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. O. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. O. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. özünü göstərə bilər. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. Bu kitablarda həm məzmun. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır. ya da Quzey Azərbaycandan. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi. bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir.

Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən. özgürlük. toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir. bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. O.. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək. Bir kərə yadların daşını ataq. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur. 2. Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır.. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. O. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. kültürəl yürüşlər.. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması.. “Türkün Dili” (1969). digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. sən Şəhriyarsan. başını göylərə çatdırdı. Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi.. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır. başqa şeirlərində də vətən sevgisi. Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. bütün Azərbaycana ithaf etmişdir. onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. Çəkək qayğısını öz elimizin. Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan. Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür. O. xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir. özgürlük. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir. çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. farsca düşünüb türkcə yazırdılar. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə. Nəsri 10 Mart / 2011 . Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. durum bir qədər fərqlidir. siyasi basqılar. canlı təsvir. Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb. 4. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib. Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini.Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər.. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. sürgünlük. O. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. ayrılıq. Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq. 3. “Məmməd Rahimə məktub” (1967).qanlı söyüd.. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. tam türkcə yazmağa başlayıblar.Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. bu əsərlər daim yaşarıdır. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür. Elə bu çağrıya cavab olaraq. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar. Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. A. Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud.. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün. həsrət və bu kimi məzmunlardır. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir.

Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm. Buna görə həmin bir il ərzində. fransız və ərəb dillərini bilir. O. onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir. Rza Bərahəni "O kişi ki. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki. Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. Bundan əlavə. ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. Həm şeir. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum. görünür o zaman ikinci. Rza Bərahəniyə məxsusdur. Müəllifin dediyinə görə. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o. ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram. Bir neçə il bundan əvvəl o." Bərahəni əlavə edir ki. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb." O. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. yoxsul bir ailədən gəlmişəm". İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Bərahəninin romanları. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə. türk. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm. həm roman. ingilis. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. azərbaycanlı yazıçı Dr. Dr. Dr. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu. Dr. Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 . Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb.deyə o xatırlayır. Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər. Dr. fransız dilini seçir. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. fars. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki.". Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub.

Yadlar əlində əzilən mənəm. Qan qardaşım deyir keçdin varından. Bitən lalə. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. Sərab şəhərinin yaxınlığında. sənin doğma elində. 12 Mart / 2011 . Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. Bu şövkətli. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. ilk təhsilini burada almışdır. Səadətdən ilham aldı elimiz. açan güllər mənimdir. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. Bilirəm. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. bilirsən nədir kədərim. Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. Çap üzü görməyən söz incilərim. Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. gah açıq şəkildə davam etdirir. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər. Babəkin al qanı süzülən mənəm. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. əzəmətli torpağın. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. Qoynundakı igid ellər mənimdir. Vətən göylərindən çəkilir duman. Günəş çıxdı. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. vətənimdəyəm. Mənəm Çox da öz elimdə. mən. O. Aslan kimi xalqımdakı çox hünər. Sazındakı səsli tellər mənimdır. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. işıqlandı günümüz. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm. Zamanın eybəcər barmaqlarından.

2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Baxmayaraq ki. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. Təbəqə mənafelərinin. milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. qəzet və dərgilərin. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı.İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. bu xəttin təzahürləri olaraq. bu. fövqəladə vəziyyət. Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında. kütləvi həbslər. milli iradənin gerçəkləşməsi. Quzeydə ermənilərin. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. senzura və s. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. Burada digər mühüm bir amil olaraq. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. Fikrimizcə. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər. Nə qədər paradoksal görünsə də. Onların müxtəlif çıxışlarının. Qeyd edək ki. kitabların nəşrinin bağlanmasına. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. belədir. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da. milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır.

necə deyərlər. yaxud sürətləndirə bilər. irəvanlı və s. Fikrimizcə. bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir.. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. naxçıvanlı. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. Bilinsin ki. İrandakı anti-Azərbaycan. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. Əlbəttə. misal üçün. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. 14 Mart / 2011 . Yada salaq ki. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. antitürk qüvvələrlə. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. Xatırladaq ki. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. İş o yerə çatıb ki. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. bu təşkilatı parçalamaq. Odur ki. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". nəhayət. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. Xatırladaq ki. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. "içəridə"dir. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. Ümumiyyətlə. Təəssüf ki. ya özünü buraxmalı. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. həqiqətlər ortaya qoyulsun. hərəkatın əsas ağırlığı daxildə.

Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. tək bir millətin. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır. Öz dilimiz. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. Sözümə başlamazdan öncə. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm. Bütün bunlar. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı. mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. 2011 / Mart 15 . bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. O. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir.

. Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. Fars dilində deyil də. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur. Ancaq. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir.. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara. cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. 16 Mart / 2011 . Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır. işgəncələr verilir. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir. Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını. İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur. Həmin yazıda qeyd olundu ki. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər. Hətta özlərini kübar təbəqə. Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da. mətbu. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar.

Hər şeydən önəmlisi. digər dilləri eşidəcək. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq". Zəncan. Bunlar. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. . Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. Xoy. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün. Dr. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. İrqçilik. bizim kimi insanlar üçün. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar.İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur. İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik. topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. Ərdəbil. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. düşmənlərimizin sözlərini deyil. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. Urmu. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. 2011 / Mart 17 . İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz. Ona verilən cəza.

cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. onları birləşdirək. Əgər desək ki. Burada fikirləri. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib.Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır. dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability). yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. Niyə ədəbiyyatçılar. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. Necə edək ki. Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. 2. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə. Amma siyasət elmi. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var. 3. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki. başqa cür əməl edir. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. Amma siyasətin hədəfi. Bu adi həyatda da ola bilər. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. Bu yazıda istəmirik ki. 1. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. Ancaq. düşüncələri və xəyalları becərmək. Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir. siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil. Amma siyasət elmində. bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. 4. İndi soruşmaq lazımdır ki. siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur.En 18 Mart / 2011 . dəyişmək və böyütmək olur.Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır.Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur.

təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. post modernlər: Formaçılar dili. cəmiyyətlə birləşmək. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. Amma siyasət elmi çalışır ki. biz bilirk. ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. iqtidarla mübarizə. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər).Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. Zövq yəni sənin düz anlayışın. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. dünyanın təsvirini gördüyü. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. istedad nədir? Ağıldır. öz əlaqələrini cəmiyyət. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi.Argument):Ədəbiyyat xəyal. Bilirdi ki. İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. amma bilmirik ki. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. ya nökər hesab olunurdu. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay. intellekt. O.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. Platonun sənəti MİMESİS. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. 6. İkinci dövr. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. Bəlkə çalışır ki. Dahilik. özünü vahidlikdən çıxarmaq. Marksın fikrincə ədəbiyyat. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. tarix. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir. bilirk) idi. şəxs. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. Bu günahları isə yumağa çalışır. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. Renesans dövrünün insanı günah edib. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. J. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. Ədəbiyyat çalışır ki. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. başqa sözlə formanı böyütsün. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. Sonda isə Aysxolos. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). iş. bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı. Təsəvvür etmək. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. Öyrənmək. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. Formaçılar. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. Sual olunur: sənət sənət üçündür. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar. Romantizm. təbiət və Allahla birgə yaratsın. Ona görə də çalışırdılar ki. 5. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. hər şeyi yaradır. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. sənət. Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. ya da Allah. post formaçılar. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V. Siyasət elminin hədəfi. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. Onların fikrincə. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. Amma siyasət elmi çalışır ki. Onların fikrincə. 2011 / Mart 19 . yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır.

bu iki sahənin bir. f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir. 2. artaraq yayılır. Burada. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır. 3. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Bernard Şoun. Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır. sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Uilyam Moris. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. Burada. Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . 3. heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. 1. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. 2. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Bernard Şoun. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. Silvonenin bəşəri . onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir. Yazıçının mövqeyi . Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Yazıçının mövqeyi . Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir.Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. Diktatorlar məktəbinin kitabları. 20 Mart / 2011 . zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Uilyam Moris.

adamam. ədəbi barış. Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. keçmişin. Qurtuluş əsridir insana bu əsr. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. əsir olanlar da zəncirin kəsir. nə əsir. xalqım var. insanlıq birliyi idealımdır. Mən ayırmıram. ürəyi ürəkdən. elim-obam var. nə dilin. qanadı pərdən. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . Çapmaq istəmirəm mən heç milləti. haqqım var. qardaşdır. indisin ya gələcəyin. Qardaşlıq. arvadı ərdən. Mənim məsləyimdə. yoldaşlıq. Ananı baladan. nə yurdun. Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. Təhqir eləmirəm. hədələmirəm. demirəm elim ellərdən başdır. nə də əməyin. əti dırnaqdan. dünyada ən böyük arzularımdır. ayrı salmıram. dilim var. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". heç kəsə olmaram nə qul.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. qardaşı qardaşdan. yurdum-yuvam var. Qul yaranmamışam yarananda mən.

22 Mart / 2011 .Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır. Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1]. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır. Əhməd Müdərris. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. İstanbulun еlm. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır. Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq. O.. Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. ruh-ani. Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. İstranbula gedir. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. İstanbul. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5]. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. Lakin İrana dönmək istəsə də. “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir. Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. Ruhani olmaq istəsə də.

“Vətən dili”. Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif. Sеyid Cəfər Pişəvəri. 7 noyabr 2009-cu il. “Ayna” qəzеti. “Maarif” nəşriyyatı. № 28 (51). “Həblül Mətin” qəzеti. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. “Azərbaycan” qəzеti. noyabr-dekabr 2010. Şam şəhərlərinə. Sеyid Cəfər Pişəvəri. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. 51 14. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””.M. O. Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. “Həsən Rüşdiyyə”. “Kifayətüt-təlim”. 188 12. “Çеhrеnoma” qəzеti. 1993. 6. “Maarif” nəşriyyatı. «İranda türkcə təhsil olmuşdu». Təbriz. Hətta. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. Hüsеyni M. 17 avqust 2001.Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. Babayеv. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. buraya türk. “Maarif” nəşriyyatı. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. 187188 10. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. 9. “Bədayətüt-təlim”. səh. Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. səh. (farsca) 7. 2003. səh. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. Bakı. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb. 47 3. nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. Tərtib еdəni: A. 11. 2. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. pеdaqoqu. О. sərf-nəhv. Əlhəddin Cekli. Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. Bakı. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. «Ayna» qəzеti. Bakı. Bakı. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır. Fikrət Sеyidоv. M. 51 13. İran. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. 1902-19003-cü illərdə o. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. “Ana dili”. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. Tərxan Paşazadə. Fikrət Sеyidоv. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8]. açdığı məktəbləri gah bağlamış. H. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. publisisti. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. Səməd Niknam. Bakı. Bakı. “Təkmеlətüs-sərf”. еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. Tərtib еdəni: A. riyaziyyat. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”.M. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. (№ 6 (20)). Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu. 14 sеntyabr 1903. 1993. Qaynaqlar: 1. 197-204. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. “Azərbaycan” qəzеti. Bakı. səh. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. “Ədəbiyyat” qəzеti. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. 20 sеntyabr 2006. 1993. hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. Cavid Məmmədli. Təbriz. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. səh. azadlıq yolunda. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. 4. ədəbiyyat. Bakı. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib. O. 7 noyabr 2009-cu il. “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu. 16 mеhr 1324. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. Cavid Məmmədli. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. “Nеhayətüt-təlim”. səh. fransız dilləri. fars. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». 5. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. 10 oktyabr 1906. Tərtib еdəni: A. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. uşaq şеirləri də yazmışdır. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar. 8. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. Babayеv. Babayеv. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. 2003. O yaxşı bilirdi ki. Bakı. Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi.M.

din sülhə əminamanlığa. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. Bu millət ana dilində məktəb istəyir. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. Əksinə. qeyri-insani davranışlardan yazır. Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. Azad olmayıb. anasını sevmək Allahın yoludur. Bu hərəkatın təmsilçiləri. Bu mənada. İran islam rejimi deyir ki. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. bəlucları. dostluğa çağırır. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. azad olacaq. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. bunlar keçmişdən danışırlar. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. azadlıqsevər insanlar. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. Millətini. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. ona da dəstək veriləcək. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. milliyətimizi tanımadı. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. alimləri. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. həkimləri. nə də tüfəngi yoxdur. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. hətta farsların özünü də görürəm. onun milli sərhədlərini qoruyub. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. kürdləri. işgəncələrə məruz qalıb. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. ərəbləri. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. fikir azadlığı lazımdır. dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. Hesab edirəm ki. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. ədibləri azərbaycanlılardır. Xüsusilə. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. Hesab edirəm ki. Çünki. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. Ümumilikdə. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik. İslam hökumətin yadından çıxıb. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. asayiş. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. Yəqin ki. Əl atır Latın Amerikasına. milli fəalların həbsi. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər. görünməmiş işgəncələr verdilər. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib. Fəqət istəyirik ki. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. İranın aparıcı ziyalıları. şahçılar müdafiə edirlər. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. Azərbaycanlıların nə topu.

Gözlərindən bəllidir. Qurbət mənə ar gəlir. Bu günlər qara günlər . Min bir üzlü qarğalar. Harandan yaralısan. dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir.qaralı dağlar. Məlhəm qoyum bağlayım . Bu qara qış bitəcək. Boyu bəstə Təbrizim . Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 . Fələyi qarğımayın. Beşikdəki balalar. Boğazımız qəhərdə. Gülü dəstə Təbrizim. Alovlanan könlümü .Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Açmadan solan güllər. Məndən aralı dağlar. Qara sözlü qarğalar. Qalxıban düşən günlər. Dünya mənə dar gəlir. Mən ağıt başrammıram. Ver yaranı dağlayım.lalalar. Elindən aralısan. Gör nə höküm sürürlər. Bal da zəhər . Sən oxşa.zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. dadlı ağzımda. Çəkirlər dara günlər. Bu qaranlıq şəhərdə. Olma xəstə Təbrizim. Məlihə Əzizpur Ay lalalar . Arı güldən bal alar.asta gəzirsən Qəm . Haqqqımızı alarlar. Acılı. Soruşsalar yurdumu Deyim haralı.kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan. İçimdə yara günlər. Öz doğma toprağımda. mən ağlayım. Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar .

Lahi. Livan. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan). İsfəhan.Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. Kirman. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil. bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. mədəni və dini can. mane olmaq mümkündür. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 . Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. geniş şəkildə təbliğ olunur. paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya. Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. Buraya. sosial. Quba. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. Sarvan (Marneuli). Yəzd.inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər. Fələstin tərəfdən isə . Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki. Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət". Məşhəd. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. iqtisadi. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. Mingəçevir. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır. 20 ilə yaxındır ki. mədəni. 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. Beyləqan. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. Gəncə. Salyan. Rustavi (Gürcüstan). regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi. coğrafi. müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. Batumi. tarixi abidələr. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. Bərdə. mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir. Rəşt. İranın strateji maraqları təqdim olunur. Qəzvin. Lənkəran. göstərməlidir. "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır. səh. Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. mədəni. Qum. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət". Tiflis. Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar. Mazəndaran. hərbi. Bakı. təhlükəsizlik. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir.

Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. Zəkəriyyə Qəzvini. Ermənistan. Türkiyə. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. Tacikstan. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. Yəzd Univesitetinin professoru. Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. Rza İnayətullah. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. Çünki. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil. Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 . Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Gürcüstan. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. Həmdullah Mustofi. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. Məhəmməd Hüseyn Xələfi. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. Suriya. xarici qüvvələr işğal ediblər. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. m. Qətər. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. Bu sırada Əhməd Həmədani. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”. Çünki. bu. İran. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. Buna görə də. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. Azərbaycan. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. Ənvər BÖRÜSOY. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. Əfqanıstan. Çünki. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər.

tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. Özünüz düşünün. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də. Hərçənd. İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. fars-lor. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. Onun tələb etdiyi şey sadəcə.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. 28 Mart / 2011 . Onların qorxduqları budur.İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına. fars-gilək. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. kürd-fars. Kim deyə bilər ki. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar. başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. onların hamısı üçün məqsəd eynidir. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. qorxu varsa. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? . Qısaca. onların mədəni haqlarına yetişəndə. istərsə də müxalifət. istər rejim olsun. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. fars-ərəb. ölkə parçalanar… . Bir yerdə təzyiq. “Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. Onlar düşünür ki. istər şahçıların. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər.Bunu hamı bilməlidir ki. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki. Bu faktdır ki. nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . İkincisi isə. daha çox real görünür. susurlar. İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. . millətlərin haqları əlindən alına bilməz. . fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. Misal üçün. Tutalım. eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. . insan haqlarına hörmət edilsə. könüllü birlikdən. farstürk . Təbii ki. arzulu iştirakdır. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib.Onda belə düşünmək olarmı ki. Siz fikir verin. İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır. Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. təhrik. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. istər klerikal rejim tərəfdarlarının. Axı. qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır. Deməli. heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə. İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. Demokratiya könüllü. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir. Burada qəribə bir şey yoxdur. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil. ölkə parçalanar. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır.Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. Əslində. istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır. Millətlər arasında nifaq. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki. onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür.

Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. əslində. Yəni. fars ölkəsi. yəni farslar. Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər. mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? . Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər.Arif bəy. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 .Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki.Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. bu.İranı qaynar qazana bənzədirlər. əksinə. necə etmək lazımdır ki. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz. xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. “İran vətəndaşı” deyəndə isə. “İran” deyəndə. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir. İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? . bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. əslində. İranda demokratiya olacaqsa. dünyəvilik uğrundadır” . bu ölkənin əsil sahibi farslardır. “Problem rejimdə yox. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. İranda demokratiya olacaqsa. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. Tutalım. Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir. bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı.İran monoetnik bir ölkə deyil. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər. bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. bu qədər əminsiniz ki. . mədəni haqlarına yetişəndə. Onlardan biri budur ki. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki.Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq. Kollektiv kimlik qəbul olunmursa. Qeyr-fars millətlər. İranda aparılan müxalif mübarizənin.Problem rejimlə bağlı görünsə də. bu. Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır. İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır. Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi. İndi İranda demokratik hərəkat var. Sanki. özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. onların da mədəni haqları tanınmalıdır. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. farslar nəzərdə tutulur. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil. Misal üçün. Axı. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək. Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi. mümkün deyil ki. təfəkkürdədir” . Tutalım. Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki.

. Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir.Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə. 30 Mart / 2011 . Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir.... Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar.. Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən.. Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi.. Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə. Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə... Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik.. Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq.

Şəhiddən soruşdum. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. 31 . Vətən adı təkcə düşüb dilimə. Arxalannam haqq almağa əlimə. Elin vurğunuyam. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən. Eldə doğulmuşam. Aşıqdan soruşdum. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var. yellər.. şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar. Şairdən soruşdum. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram. elə bağlıyam. Elimə. Anadan soruşdum. bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb. sel məni istər. elin oğluyam. Mən Eli sevmişəm. yel məni istər. əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb. Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. Əhərlidir adım. El gücü sel olub. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb.Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. tel məni istər. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. Telin naləsiyəm .. qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. Qaradağlıyam.

Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. İranın Suriya. Bu. İrəvan. erməni. Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. O zaman İngiltərənin Hİndis. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. Çünki. Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da. Çünki. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. İngiltərə. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. Urmu vilayətinda yaşayan aysor. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. Almaniya. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. aysor. ki.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. Fransa. ermənilərdən faydalanırlar. Ortada tək bir faciə yaşanıldı. Çin. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. iqtisadi. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı. Buna görə də. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar.Anadolunun. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə. ABŞ. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. “KADEF”. Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. Kürdlər zərbələr vura bilirdi. başlayıblar. eləcə mülklər alaraq. Erməni. Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”. Rusiya.

həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. Təbriz. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. Maku və digər şəhərlərində.tabnak. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. “çərkəz” və digər projelər daxildir. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir. Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. Ermənistan bir dövlət olaraq. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq. Güney Azərbaycan. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Avropa Birliyi. Suriya. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. Maku. Səlmas. Unutmaq olmaz ki. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. İran. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını. Bu sırada isə. Buraya “suriyanı”. Xoy. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar. Bununla yanaşı.ir. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. Xoy. Urmu.aftabnews. www. Livan. Mərənd. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 . BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. Belə ki. Güney Azərbaycanda insan hüquqları. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar. Zəngan. Buna görə də. demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. müsəlmandır) 50 milyon dinar. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar. “laz”. tam çökəcəkdir. Güney Azərbaycanda. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi. ABŞ. Pakistan. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. silahlandırılması. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır.Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. Əfqanıstan. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə.

Tarlamızın göy tablosuna ulduz. Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım. 34 Mart / 2011 . Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. nə sağollaşma. get hər nəyə inanırsan inan. Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın.. və neçə güldan toxum ək. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. Anamdan doğulmalıyam. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən. çiçək becərmək….. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar. Məktub yazacağam kiçik bacıma. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Beş albalı ağacı əkəcəyəm. su səp. Mənim sənə payım kiçicik bağça. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm. sarmaşıq həvəsinə. nə də başqa bir inam.Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. Niyə. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. ay çəkəcəyəm. nə yad dildə surud .

Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik. Maşınlar əzirlər fikirlərimi . Dörd ayaq yerinə. Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. Tapan tapıb. ciblərində qarğa var. seçən seçib deyərlər. ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi.! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Çək-çək nə olar. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. Tüfənglərin dodağından asıldıq. Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . Bağdadda o kor xəlifədir. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. sığışmarıq bir bədənə. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. Artıq gec olub. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. dəymə mənə. Ya səfehdi. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum. Həyatına ölüm qatır ey gecə . Buz dövrünün adamları məndədir.Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. Muasir insan toxumun əkmişik. Saat qabağında yıxılır ölür . Səttarxan babanın. Səməd ehey deyir imamiyyədən. Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. Şəhər şillə kimi. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. Baxış deyil. keçən keçib deyərlər. durmuşam şeir yazmağa . Səni axtarmıram ehey Azadlıq. burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə. üzümə dəyir. səsin duyuram. Inanmayın. Məhəbbətdən. dörd rezin təkər. inanmaram bir də sənə. Amandır qoymayın. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub.. Sən özgələrə uduzmusan əllərini. bu qıqacdır əfəndi. Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq.. sədaqətdən çox demə . Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım.

Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar. siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir.Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. Türkmənlər. 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. adət. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir. İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. Eyni zamanda. indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. Onların torpaqları əllərindən alınır. Məsələn. Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir. onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur. Kürdlər. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. Azərbaycan Türkləri. Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. eləcə də öz milliyyətinə. Qeyd edək ki.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

və. sərhədlər dilsiz.. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən..Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə. 2011 / Mart 41 ... Şair Dodaqlarında boğulan.. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi. Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən.... Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var. Oyunlar ritmik... Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır.... Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün. Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında. Və... Sərhədlər Qurşun.. Gözü çisginli Bir şair olmuşam. Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq.. Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər.. Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı.

Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. Amma Səhənd. şair bu on gün içində.. Bu.. Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. Bununla yanaşı. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik.. S. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış. Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir. Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır. Behrəngi Azərbaycan aydınları..[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi.bol şeirlərində işlətməsidir.. Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır.. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir. Şairin kənd uşağı olması. söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz. öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” . Görünür. xırman.durduğu. əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir. bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir. Təbii ki. yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur. Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]..Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir. Buna görə də Səhəndin şeirləri. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. Səhənd. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır. ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır. özünü 42 Mart / 2011 .. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır.Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd.. iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb. Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin.” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir. hər aydının.. su kuzəsi və səhifə. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub. Cəlal... Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir. şeirlərində müraciət etdiyi. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə.

. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim. onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir. (H. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. Heç yanılmayan. Zülmnən ayırdılar. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki. şeirin sonuna doğru verəcəkdir. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir. o qədər əzizdir ki.. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır.. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi. eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd. Səhənd. Mən səndən ayrılmazdım. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük.. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. O. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım. xırmana. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına.. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki.” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 .Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. Səhənd. Burada şair. beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır.. taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin. Səmədin ölümünə inanmadığını. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. Bu həsrətin nə olduğunu. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. Şair özünə gəlir. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. həm də oxucuya andırır. Bu arada “Səmədi boğan” Araz.[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür... Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən. Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı. qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]. Şair. Bu çay. (M. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı. qədər çoxdur ki. Arazın həm bir milləti. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam.. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı.. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz. Bilindiyi kimi bu çay. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı.. M. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular. “xırmanım” deməsində. Şair. iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır.. Fəqət. Araz. H. ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb. Yuxarıda dediyimiz kimi.. Belə örnəkləri saymaqla bitməz. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki.

Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. Bu yüksək səs tonu. “Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. 44 Mart / 2011 . səh: 7-8. O. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən. o qədər gözəl işlənmişdir ki. “Dədəmin Kitabı”.. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini. Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası. Göz yaşına baxan insanın olmaması. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. üsyan. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş. əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. c.. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. 1945. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir.” olaraq təqdim edir. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair.. 1359 (1979). Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. Səhəndin bu qədər plastik. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur.Araşdırma kiçikən. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. Yanıq ciyərin alovlanması. Sayı: 6. Dil ünsürü. Səttar Xan. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması.. əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər. partlayış. səh: 73. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın. Stokholm. Sir-sifəti. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır. Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd).. Fəqət. Varlıq dərgisi. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. “incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır. 2001. deməli Səhənd. səh: 380. [5] Firidun İbrahimi. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. səmimi bir ilgi və heyranlıq var. İki qardaş arasının kəsilmiş olması. mənə yuxu kimi gəlir. Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. “İşlənmişlik” .[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. Təbriz. Beləcə şair. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. I. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. əl yazmalarını görməmişik. səhifə: 269. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu. acıq. səh: 350-351. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq. Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır. O.. [9] Dədəmin Kitabı. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11].[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. İstanbul. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub. gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. Ancaq. İnsanın qurban verilməsi…. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir. şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da.

Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır. əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi.. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq. Çün. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 . xanlıq. Toplumun inancı. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. zalımların çeşitli cinayətlərini. Bizimkilər xan. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. M. Siz. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal. kirələdikləri düşüncələr. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. . Burada bir neçə etgili etgən var. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır. ölülərə ağlmaq kimi. Mirzə Ələkbər Sabir. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması. Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. Ə. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir. Örnəyin. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. Çün. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə.Ərsan bəy. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu. dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? . Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir. . bəy kimi görünmək üçün. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar.Ə. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır. xanların buyuruqlarıdır. Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir. ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. bizdə nədənsə. Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır.Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . orada bir azınlığın haqqı deyil. İçəridə məhkum olunmuş Türkü. Örnəyin Mirzə Cəlil. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı. Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı. Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. sistemlə hərəkət edir. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”.. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. onu aşağılırdılar. yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. "mənasız dartışmaları” görürük. Ondan sonra bu. Turançı olar. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. Biz güncəl qonuları deyil. nökərçılik. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. Ancaq. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. Daha doğrusu. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik.Kəsinliklə onu deyək ki. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük. Üzeyir Hacıbəyli. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. "pro-seslərin yubadılması”nı. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək.Bütünüylə doğrusunuz. İçəri gerçəkləri. Çün. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır. nəşəxor yazını olaraq yazar. M.azadlığın əldə edilməsi üçün.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır. birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir.

saray öz kökü üstündə durmamış. Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. bərbərlikdən. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir. Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil.. Uqanda.. Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. Zeynalabdin Marağalının. Turançı olar.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir.İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən. Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875). Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında. Bu açıdan yalnız oradan deyil. Bundan dolayı. Örnəyin B. Ancaq. təəssüflər olsun ki. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir. oranın əski yerliləridir.Maraqlıdır ki. . germançılığa döndü. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir. Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar. . Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. . Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. Demək istədiyim. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra.onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir. Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü.Müsahibə durmaların başında gəlir. Mənim vətənimin sınırları. Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı.Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? . uydurma tarixlərlə yanaşı. Konqo. özünü də.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. varsallaşdırarsa. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur. Bunlardan qurtulmaq üçün. Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm. . Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar. Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. Bu. siyasaldır. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır. Güneydə ikinci. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. tarıx güvəni olduqca azdır. dilə yük edir. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır. Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır. Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. Türk Orxan. İranda Türklər son min ildə deyil. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. Afrika. toplumda dil. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra.Görmək istəmədiyim bir yerdə. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. . modeldən danışamam. onlara olanaq yaratmışlar. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir. Qacarlar dönəmində. hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır. sonralar Kəsrəvinin. İranşəhrin. Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar. Çün. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. varsallaşmırsa. Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə. toplumsal. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz. Bizdə bu olmamışdır. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar. danışdığım dilin sınırları boydadır. 46 Mart / 2011 . uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. Bağımsız olmayan yönətimlərin. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. özgə köklərə boyun əymişdir. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır. Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar.bu dilə daşıyıb. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib. Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər. Şəfəqin. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış. Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub. Mirzə Fətəlinin. qohum qonşularını da itirə bilər.

Vəzifə gəzirəm. günəş də gedir böylə. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Nə bir yaşlı. Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. nə də ki. nə bir uşaq kimidir o. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. Məni məzarımda da yandıracaq. 2011 / Mart 47 . Bir tufan qopacaqdır. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. indi susuram. məqam pusuram. O nə çox genişdi. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. Söndü ulduzlar birər-birər. Artıq hava aydınlandı. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. Gün gələcək. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. Ey şəfqətli olan tanrı. Qulağım doludur. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Xəstə deyil Sağlamdır o. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. bir ildırım şaxacaq.yaxacaq. Kədərin. daha gülmürəm. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. qürurun gözlərindən axacaq. Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. gözlərim toxdur. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. Demirsən ki. Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. Könlümün alovu oğlan çağında. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. sitəmə qızmağım yoxdur. Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. Ey qoruyan gücsüz qalanları. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları. Bu zaman duydu o quzey yelini. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Yalana. dardı. həsrətin qaf dağlarında. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. nə ay. əlim qalır yaxanda. Bu gecə mən ölürəm. Daha ağlamıram. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Bax. Nə günəş göründü. Bu dünya yetərdi qanad açmağa. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Qal yaşa. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən. sən dünyada iblislərlə yanaşı. qalmayacam sabaha. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Ey açan insanların üzünü.Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. İçimdə ağlayan kövrək uşağa.

bütün imkanlar verilməli. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. ırq. rəng. cinsiyyət. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. Evlilikdə. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. ya məhrum edilə bilməz. larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər. ona Ana Yasa. din. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. Bununla belə dinini. dünyaya bilməz. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. Hər bir insanın. davasının Hər bir insanın düşüncə. ırq. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına. yasağdır. ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır. Hər bir insan harada olursa olsun. ya da başqalarıyla göndərilməməlidir. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . milli kimlik. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır. Bir. görəvlərinin. ad Hər bir insanın. onu aşağılamq. insanın haqqıdır. Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. öz haqlarının. kişi evliliyin sürdürülməsində. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. ya da bilməz. doğulduğu dəyişikliklərı. ya da aılə yaşamına. b) Bu haqq. ya da hər a) Hər bir insanın. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ. vardır. dil. Bunun üçün. Toplum vurmaqa haqqı vardır. ya da inancını tək başına. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. tut.Maddə 17 : saq edilməməli.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır. toplumsal kökləri.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. Şan. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. Buna görə. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. gəlirlər. toplumun təbii və təməl özəyidir. Ağıl və vicdanları vardır. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. adi bir suçun işlənməsi. və sanına toxunulmaz. Heç kimsənin özəl.açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA.

ədəbiyat. b) hər bir insanın. İngiliz. insanın gəlişməsi. özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır. əylənməyə. Maddə 28 : Hər bir insanın. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. b) Təhsil. ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. Çin. Bütün uşaqlar. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. Bütün millətlər . c) İşləyən hər bir insanın. xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. Fransız. geyim. ya ailəsinə. bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. düzən. xalq bu iradəsini gizli. ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi. yaşlılık. Maddə 27 : a) Hər bir insan . Maddə 22 : Hər bir insanın . Işsizlik. b) Hər bir insanın. evlilik içində. Buna görə. Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır. b) Hər bir insanın elm. onlara qatılmağa haqqı vardır. ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. barınma. Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür. ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. işləmək . toplumsal və mədəni haqların. b) Hər bir insanın. ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. İlkin təhsil icbaridir. düzgün seçimlərlə bildirməlidir. dulluq. içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. xəstəlık. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. Bildirişi güdən bir işə girişmək. toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. d) Hər bir insanın. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. bəslənmə. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. incəsənətlə maraqlanmağa. b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . Yüksək təhsil. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya. ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. Bu bildiriş Ərəb. Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. b) Analıq və körpəlik. Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. c) Ana.

Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. Bu onu göstərir ki. e. İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi. tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e. 86. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada. 232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə.. Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır. şimala və cənuba oradan yayılmışlar. bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «. şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E. onlar şərqə. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki.«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi. Bu həm Vətən idi. türkün beşiyi Altay olmuş.. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə. Türklərin Azərbaycan ərazisində . ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da.ə. E. beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar.ə. III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər. Lakin tarixi öyrənib. Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi. həm də Baykal (Bay-kul). bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır. yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər. III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı. «Adətən. qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır.Gün gəldi ki. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı.(8.ə. IV minilliyin sonu . bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil.amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar». qərbə. Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur.Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması.ə.VIII-VII əsrlər). Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar.. Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır. Altayda hələ şərqə. oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər». torpaq hamını yedirdə bilmirdi. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. Böyük Plini də (23.III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır. qohumluq əlaqələridir.tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır. qərbə miqrasiya başlamamış. mövcud mülahizənin . bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur.. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir». etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir. 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da..ə. E. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər.. Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar.şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı. həm Cənubi Sibir dağları idi. türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir.ə. (2. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı». (36.(2. Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»). iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar. Təbii ki. Murad Aci yazır: ». Ctrabon kimi.(35. Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı.III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar . Strabon bir sıra qədim türk tayfaları. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e.121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 .III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim.ə.

ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini .B. xüsusən türkdillilər şərqə. İnsanın ilkin beşiyini. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. (56. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu. onlardan sonra kaspilər.. türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna. Deməli. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz.. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. MEAnın müxbir üzvü M.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər». Bunlar . Beləliklə. uti. ortadan başlamışlar..VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur.VIII-VII 2011 / Mart 51 . alban.XII minilliyə) aid edirlər. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər. daim əvvəldən yox. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox. e’tiraf edilməlidir ki.İsmayıl göstərir ki.ə. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1. yerləşmişdir». Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar. Ön Asiyadır.ə.. «. 2)Beləliklə.. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış. lullubi. Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e. sonralar da davam etmişdir. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil.ə. Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz.ə. eradan əvvəl başlamış. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur. (5. orada. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür.B. Məsələn.VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir. Asiyanın cənub-qərbi. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir. Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil. mağ. sonra hunlar. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar.ə. 232) Ola bilər ki. Şübhəsiz. insanın harada meydana çıxdığını. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki. çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş. (2. qərbdən şərqə olmuşdur. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar.Kuti. bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər. E. 2. kas. Maday. protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur.protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri. Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki. Ümumiləşmiş şəkildə desək. Deməli. Miqrasiyaların mezolitdə (e. qarqar və b.ə. . Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur.ə.III minillikdən deyil. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə. lakin bu.. Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır. III-II minilliklərə aiddir: «E.E. dialektlərə parçalanmasını. Y.Yusifovun fikrincə. hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq. Lakin Y. Ön Asiya. 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir. onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar. Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. turukki. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş. su. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir. Heç şübhəsiz. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax). türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil. 2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil. daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir.Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər».Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir.

XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb. Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil. 370. azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. Bu. bu. Amerika alimi P. 3. oranlar. lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi. 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir. Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır.Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki. 59 və s.Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır. reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır.Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363. Beləliklə. düşmənçilikdir. (bax: 59) N. albanlar.I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . son dərəcə ciddi məsələdir . bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur. Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları . 58. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı. Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən.(10. . I minilliyin sonu. lap e. mümkün deyildi. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək.155.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları.ə.E. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. bir də onunla ağla batmır ki. Çünki bu. 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi. iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər.ə. 298. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. qıpçaqlar. Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir.orta əsrlərdə davam etmişdir». peçeneqlər. (44. şimaldan gələn qıpçaqlar. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər. (bax: 59) N. Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. xəzərlər və başqaları 4)4.. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur. (44. (1.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi. Ə.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində . Biz də daim bu fikirdə olmuşuq. lakin təbii ki.. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir». həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir.III-II əsrlərdən götürsək belə.mannalılar. bolqarlar. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. qarşılaşır .Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». skif.bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. Şübhəsiz. Azərbaycan xalqının.) N. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir.S. Söhbət etnogenezdən gedir. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik. çollar. Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif. Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik. Məsələ burasındadır ki. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi. əslində. 34) N. VII. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. Və buradan o da hasil olur ki. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil. Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq. Bu fikir təzə deyil. xalqa öz keçmişini. bu. həm də mürtəcedir. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 . (57. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa. sak tayfaları. «. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer. kaspilər. Təşəkkül dövrü doğrudur. savarlar. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil. Atropatena madalıları. Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil. xalqın dilini. mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır. kanqarlar. e. tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır.

Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi. xəzərlər. dünyada hələ nə səlcuqlar.Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə. Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı.(10. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir.) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar. Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar.Ə. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. (38. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir. orada məskən salırdılar. (37. skif. baqrasik. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi». kulas. var idi». lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. (38. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. 71) Azərbaycan tarixçi. Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir.V. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram. Araz vadisində.Dəmirçizadə anlamışdı. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış. bulqar. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır.(40. (38. 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır. Biz köklü qədim tayfaları. abdel. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı.(13. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. türklər şərqdən. Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı. VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. xəzər. nə osmanlılar. onoqur. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik. amma onların dili Turan (türk . 182) Z. abar/avar. Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi. (10. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. e.. Bu elə bir dövr idi ki. avarlar.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki. türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. siruqur.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. boşluqları doldurmuşdur.Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. (13. geniş vüs’ət aldı». VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə. Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir. Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər». ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır.Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. eftalit və b. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir. çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur». 179) Z.red. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki. Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı.. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar.ə. Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də. (39. Söhbət IV. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər.-dan ibarət idi. Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 .

xəzərlərin. kadusilər də iştirak edirdilər. Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində .. bulqarların. 136) Atropatın sülaləsi. yə’ni «. Tarix elə gətirmişdi ki. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin.ə. Sasani imperiyasının süqutu dövründə . ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik. Xalqın. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin . ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. şübhəsiz. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir. baş daşları. antroponim. gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi. Yüz illərlə hökm sürmüş. Bu elə bir dövr idi ki. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi. albanlar. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı. təsadüflər nəyi qoruyubsa. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin.ə.. xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar.. (5. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur. gil lövhələr. onlar da qalıb.250 . mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də. Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur. daşlar. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. təbii ki. ola bilsin ki. oğuzların. məsələn. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. mannalıların. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər.. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. madayların. hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar. sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış. hidronim.) yayılma arealının geniş olması.II . oronim və sairin. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması. ölkənin həm şimal. toponim. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir. Artıq bu zaman. Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin.V yüzilliyin sonları.ə. albanların. kəngərlərin. etnonim. elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi». Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 . Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir. eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də.eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış. pozmamışlar. Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. Qeyd etməliyik ki. hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. Bunu e. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir.ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur.(bax: 16. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. Bu o demək deyildir ki. E. şumer və akkadları məğlub etmiş. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil. kaspilərin və s. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər. Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi. utilərin. Bu o demək deyildir ki. demək olar ki.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. sakasinlər. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. hələ nə səlcuqlar var idi. Doktor Mordmanın dediyi kimi. (2. Tarixi faktlar göstərir ki. Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır. qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. nə də osmanlılar.e.Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı. yazıları olmamışdır.

lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır. oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular. o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər.ə. zənginləşmişlər. Heç bir şübhə yoxdur ki. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox.(36.S. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər.Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə. dil birliyi. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur. saklar. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış.IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb.(10.ə. əvvələn.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. 282-295). onların arasındakı leksik. Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi.215) Ərazi birliyi. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır.. qarqarlar. hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. yaxud da qədim (e. Bizim fikrimizcə. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub. etnik birlik. bu gün türk dillərini dil deyil. Təbii ki.ə. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e. madaylar). kutilər. 136. (1. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil. Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə.» (10. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur.. hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki. türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır. Başqa sözlə. qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. kaspilər. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki. 2011 / Mart 55 . ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər. bu dil kök e’tibarilə başqadır. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı. skiflər. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. e. Artıq «. daha qədim) dövrün tayfalarıdır. məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45.. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. Ə. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir.Dil tarixi də vardır. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki.S. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa. bir qədər sonra xəzərlər və s. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. albanlar. kaslar. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq. Fakt belədir ki.. qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur.VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər. necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn. Bunlar göstərir ki.259-271) Bu məqamda Ə. mağlar (mannalılar. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. Ə.» (2. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki. İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar. parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir. Bizcə. turukkilər. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. digər tərəfdən. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır. təbii coğrafi faktor . Bütün bunlarla yanaşı. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. peçeneqlər. professor düz düşünüb .» (10.Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi. qıpçaqlar. hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə. Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı. hun dövründə savarlar.

Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir.Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış. türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış. Türk sözü e. Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz.» (27. skuz. 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir. Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb. 2.Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da. Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər. geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı. oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. o da sonralar bir tərəfdən.ilığ suğ (uyğur).V. Gələnlər yenə bura gəlib. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb. E. Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki. (46.III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur. digər tərəfdən.III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T. ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür.Q. Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır. III minillikdən özünü göstərməkdədir.ə. Tarixi mə’lumata əsasən. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi». 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri . «Tükər» sözü şübhəlidirsə. yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir».Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam». oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz. E.(2. Məsələn.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər). Adları aşquzay. nə də qıpçaq görür. 156-157) Beləliklə. Ə. Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır. keçmiş dövrlərdə. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar. 56 Mart / 2011 .ə.(46.Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər». skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. (47.Baskakov göstərir ki. Azərbaycan xalqının.117) V. karluk (uyğur). Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər). erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır. müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq. Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1.K.ə. M. M.A. onları uyğurlara qarşı qoymuşdur. b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər).ben berdim (uyğur) və s. işquzay şəklində.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi.Qamkrelidze. sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar. «Turukki» sözü var. karluklar.Bartold qeyd edir ki.Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki.Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər). qıpçaq) . quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz.V.Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz. 87) N. qıpçaq) . skif.

nağıl. O. dəfələrlə həbsxanaya salınıb. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. O.Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. Burada o. Heç də təsadüfi deyil ki. xalqın 2011 / Mart 57 . nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar. Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin . 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. O.yüzlərlə layla. tükənməz incilərini . tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir. dastanları öyrədib. qarşısıalınmaz.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir. Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. bayatı. Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında. oğluna folklorumuzun zəngin. Həmin vaxtdan etibarən o. Güney Azərbaycanda dilimizə. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız. Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. tapmaca. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar. O. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. Heç şübhəsiz ki. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. folklorumuzun toplanması. yurdunun acıağrısının. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub. O.

bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. adətənənəni. Cəlil Məmmədquluzadə. millətimiz öz kimliyinə. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". tarixi taleyinə sahib dursun. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. O. çalışırdı ki. Koroğluluğundadır. Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur. məqalələri çap olunmağa başlayır. Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını. Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. tədqiqatçı. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. Millətimizin azadlığı. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . yüksək olur. Ancaq Güneydə şair tarixçi. "Molla Nəsrəddin lətifələri". Qeyd edək ki. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. Məsələn. bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub. folklorunu qoruyub-saxlamalı. təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. Bizim məqsədimiz odur ki. sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar. M. Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". halına. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. deyimlər)". mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". məsəllər. "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. millət öz kimliyini anlasın. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. milli borcumuzdur. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. İran folkloru.Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki. folklorçu olmalı. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. ədəbiyyatçı. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". "Azərbaycan el mahnıları". Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib. sabaha çatdırmalıyıq. Dədə Qorqudluğunda. Burada nə iş görsən. O. ilk növbədə siyasi anlama. prinsipcə buna məcburdur. folklorunda. M. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. aqibətinə sahib olsun. tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. kimlik məsələsinə dayanır. Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində. Babəkliyində. Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. Əziz Nesin. yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. 3 cilddə).

Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). kürd. Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. qadının kimliyini özünə gorə yox. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. ərəb. dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir. qadınları yox. qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən. Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. İspanyada Bask (Basque) milləti. Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı). sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”. bir şəxsi təhqir etmənin. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. ən çox qadınları məqdur edir.Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı. kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq. edam və daşqalaq. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları. Hər şeydən əvvəl.. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar. Bu həm “ana” kimliyində. Hər toplumda. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar. həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər. Ölkələr. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. ərəb. patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. Şiraz.. Ana dil yasağına əlavə olaraq. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. Türklərin yanında kürd. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir. cinayətlər. ölkədə yaşananlara.. bəluç v. ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. Milli kimlik haqları. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs.s. Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir. Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. Ancaq. Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan. təcavüz. yəni anaları hədəf alır. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri. toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. 2011 / Mart 59 . Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar. İsfahan. bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən. milli. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. yəni qadındır.

Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. Öz dilini. fərqlənir. incəliyi. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi. Onlar öz milli kimliklərini. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət. habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . özəlliyi var. Bu. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. nəsillərə biz də hədiyyə verək. Məgər öz doğma dilini. mədəniyyətini təhrif etməyə. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır. sıxıntılar keçirirlər. vətənini sevmək. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. yox etməyə çalışırlar). dilini. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. sıxıntılar. Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. əziyyətlərlə üzləşirlər. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da. mükəmməlliyi ilə seçilir. eşqimiz. canımızdır. Bu dil – bizim ruhumuz. dillərini. nə də usanıblar. “ANA” söyləyirik biz. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. irqiçilik yasaqdır. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir. Dil açanda ilk dəfə.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. B. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz. başqalırından fərqli cəhətləri. agır işgəncələr. mədəniyyətini. basqılar edirlər. onları həbsə almaqla hədələyir. sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. təhlükəsizliyi pozmaq.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. kültürlərini qorumağa çalışırlar. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər.

Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir. qoruyub saxlaya bildi. bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Bu. Türk ruhumuzun daşıyıcısı. sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir. inamla bizə xatırlatsa da. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. həmruhdur. Həm muğam dəstgahlarının. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. bu ruhu ağlında. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. 2011 / Mart 61 . Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. Ümumiyyətlə. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur. Qarmon. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. yad. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır.. Ümumiyyətlə. Məsələn. Əksinə. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir. improvizasiyaların artmasıdır. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. Bunun səbəbləri az deyil. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. Əsas səbəbi isə odur ki. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. Düzdür. Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. Haradasa bu. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. inkişaf etdirməyə çalışırlar. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. olmalı olanı inadla. Bu. Güneydə saz sənətinə kənar. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da.. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur.

Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". Professor Qara Namazov deyir ki. ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. o deməkdir ki. Təbiidir ki. hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. güman etmək olar. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır. Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada .Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. Bu. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. Azərbaycanın həm Şirvan. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . təsirsiz ötüşməyib. son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. Məlumdur ki. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil. Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir. Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. ona görə ki. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb. Təbiidir. yenilikçi. Unutmamalıyıq ki. aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki. onu göstərir ki. Bu cür tapıntılar. Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib. başından çalma sallanır. Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. Ortada ozan oturub. Bu. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. həm də qorunur. Təbiidir. Məlumdur ki.

əlif. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. tam anlamında. Mixi yazıları sütunlar halında. Livan və İsraildə. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. $. Heirogliflər. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. ilk olaraq. Modern elektronik və sibernetik. müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər. kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir. necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. yuxarıdan. hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. Hierogliflərin əsasını. Ancaq. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var. əlifbanın yaranmasından öncə. Suriya. Ugarit adını alan bu əlifba. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur. öz qaydalarını qoruyaraq. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. Beləliklə insan. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. yeni fikirlər. &.Misal üçün: r (ri). Çünkü. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir. ba. mixi əlifbasından etkilənmiş. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi.aşağaya. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. ilk olaraq. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. Bu. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla. ¤. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün.Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. İnsan. qutsal hökmlər. Misirlə M eşzamanlı olaraq. onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. müxtəlif açılardan basılmasıyla. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla. neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə. €.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi. başqa əlifba formaları işlədilirdi. şəkillər hər biri bir kəlməni yox. +. Yazı dilinin ortaya çıxması. vb. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. bununla bərabər. misal olaraq. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. şübhəsız. Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. saxlaya bilmə uğrunda. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. Bu amaca vara bilmək üçün. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. himnlər və şeirləri qoruyub. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin. bunun ömrü qısa olmuşdur. üçüncü axımda. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. =. 2011 / Mart 63 . Sumer dilində. Bu üç sistem. ağız anlamına gəlməkdəydi. aramilər tərəfindən işlədilmişdir. r samitini də göstərə bilərdi. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. Bunun yanında. öz amaclarını başqalarına bildirmə. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur.

arami. Bizə görə bu əlifba sistemini. uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır. Bu əlifbanın. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. şərqdən qərbə axın edərkən. fərqlilik göstərir. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. xəzər. Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır. Bundan əlavə göytürk əlifbası. göytürk əlifbasıdır. bəzi bilmişlər. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür. ərəb. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir. Yenisey dəyişikliklərlə bulqar.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün. çözülə aha təsdiq edir. göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. göytürk əlifbasının qullanışının. Hindistana məxsus sanskrit. özlərilə gətiriblər və onu . Bu sırada hibri və ya ibrani. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. İlk türk qanıtlamaqdadır. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar. Vikinglərin. peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . vikinqlər Göytürklərdən öyrənib. Orta Asya. Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü. Sibir. 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir.

Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. nəşr olundu. ulaşdıqları əzəmət. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi. türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. bəzi türk bəyləri. cəfa çəkməkdədir. müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. əlifba dartışması. Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. Ancaq. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu. Türk dili Orta Asya. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. Bildiyimiz kimi. ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. günümüzdə. 8. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. ədəbiyyat. kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. Bu olaydan qurtarıb. Bəlkə. Heç şübhəsiz. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. əzilib. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. bir daha istifadə olunmamışdır. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. vüsət. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar. yep yeni bir durum qazanmışdı. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir. İslam öncəsi türk tarixinin. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. nə türklər. Oğuz Xanın. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. şeir və bilim sahəsində. 747 miladi ilində.qəsd 65 . Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar. bəzi dəyişikliklərlə. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. Oğuz Xan da. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. kəsinliklə demək olar ki. Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. türk dilində. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra. Dr. Bu savaşdan sonra. doğu cəbhəsində. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri. daşınılmaqdadır. Güney Azərbaycanlı aydınların. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. türkcəyə tətbiq edilmişdi. nə də islam. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. öz yuxusundan sonra müsəlman olub.

bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım.c. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. ərəb əlifbası isə.turk-islamtr. Dr. onun üzərində çalışdılar. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. 3. səsli və görsəl medianın. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda. com.ozturkler. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır. “E” 3. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə. ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. “H” 2. ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). bəlli bir fikrə vara biləcəyik. 6. bunun yanında. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması. Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət. “Ə” 3. Cavad Heyət və Dr. aktif iki dilli insanların eyitilib. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur. www. Hər cür yazının. Bundan dolayı. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi. o cümlədən Dr. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. İranda isə bilmədikləri dili. 4. www. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb.. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının.bilgi. öz ana dili tədris edilir. 5. “Z” səsi 4. ərəb əlifbası. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq. www. 7.tr. sid 86-87 Türk: 1. Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri.ansiklopedi.co.Bonniers Stora lexikon. İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. www. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. ərəb əlifbasında. topluma verilməsidir. Bu. 2. Məhəmmədəli Fərzanə. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər. Ancaq. “S” 3. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır. www. cümlə aləmin qabul edib. assimilasyadan uzaq. sid 78. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. Bildiymiz kimi. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 . “A” 3.bilgicik. Əsas hədəf ailələr içində. 2. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. Bunldan əlavə. Qaynaqlar: İsveç: 1. Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur. çox təbii və zorunlu bir nəticədir. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. umaram ki. kültürəl harmoniya. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara. gericilik.På Jakt efter det förgångna. “T” 2. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir.turkcebig. Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər. yox etməyə çalışan. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. www.

Alışdım odlara. “Şeirlər”. Gəzir boylana-boylana. Bakı: Azərnəşr. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. "Ana vətən" və s. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. xəyala düşdüm. Üzür boylana-boylana. “El aşığı”. Bakı: Azərnəşr. Baxır hər bir sətrinə. Ceyran kimi səhralarda. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Bakı: Uşaqgəncnəşr. “Şeirlər”. bu hala düşdüm. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. Gərdən çəkib dayanmağı. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. mahaldan mahala düşdüm. Xumar gözün sola. Bu sənətin sirlərini. Bakı: Yazıçı. 1966. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. Gəzir Məcnun sorağından. Üzür boylana-boylana. Dərdim təzələndi. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". 1950. İçib eşqin bulağından. Bakı: Azərnəşr. toy-düyünlərdə. sən də oğlusan. 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. Tər qönçəni bulağından. Onuncün ağarıb başın Qaradağ. “Qoşmalar”. Cavan Hüseynin canını. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. Süzür boylana-boylana. "Oyan. “Sədəfli saz”. Dolandım. “Danış telli sazım”. “Bahar kimi”. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. Al qumaşa boyanmağı. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. A Kimdən öyrədin Sevgilim. el şənliklərində çıxış etmişdir. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. Bakı: Azərnəşr. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. 1950 “Aşığın arzuları”. Açıb qönçə dəhanını. Qumru təkin zəbanını.Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. Bakı: Azərnəşr. 1962. 1979. vətəndaşım". 1959. sağa. Atılıb eşqin gölünə. Onda var gülün nişanı. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. qoyun-quzu otarmışdır. Xalqın naləsindən. Ayrılır analar körpələrindən. 67 . Alıb kitabı əlinə. El bilir. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Bakı: Azərnəşr. 1975. Elin naləsini eşitdikcə mən. 1953. xalqın ahından. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). 7 yaşından muzdurluq etmiş. Bakı: Uşaqgəncnəşr. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. Üzür boylana-boylana. Hüseyn sazla deyir sözün. ürəkdən ona bağlısan. 1956.

Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar. . Nəhayət. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur. əl və ayaq. idarəçilərin hünəri özünü göstərir. . yanlış olsun.Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? . İstibdad hansı yola əl atır atsın. beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. açıq fikir yerinə pıçhapıç. bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. duyan qəlbi var. xahiş edirəm. dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu. əsassız tənqiddirsə.Lap yaxşı!. . Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən. nərdivan qurursan. Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib. Gözləri. azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər. düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində. bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. eşidən.Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? . söyləntilər.Heç də yox. təbii ki. belə hallarda ara qarışır. Həbsxanaya salınmış bir qatil.Bəli. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz. nə qədər biliksiz. dedi-qodu yer tutub yayılar. -Bilirəm. olsun. Susdurmaq. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır. vətəndaşların ağızlarını. Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! . Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . bu üsul hər gün yıxılmaqdadır. Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə. Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir. istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır. Bax. yarıyalan şayiələr. .Ustad. əlbəttə ki. Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. qulaqlarını. buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan. gözlərini. burada incə bir nöqtə var. Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) . yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır. nə qədər pozulmuş olsa da. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. duyan insan öz qərarını verər. Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki.Ancaq ustad.Ustad.O halda məsələni çözmək asandır. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. . beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir.Doğrudan da.. idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər. yenə qurtuluş axtarar. Əsl hünər . üzgü vasitələri verirsən və s. Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər. məsələ də bundadır ki. partlayacaq. Görən. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. cəmiyyəti ruhlandıran.sərbəst insanları idarə etməkdir. eşidən qulaqları var. Onun səbəbi budur ki. söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir.Bəs bu. Yox. donuq saxlamaq. İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: .Qəbul edirəm! . daha açıq anladın. azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. qolu. İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. Bu. Onun görən gözləri var. . incə nöqtəyə toxundunuz. zülm altında olan bir mühit də. istər vətəndaşlar.Düşüncə Mən bir əsir idim. uydurmalar qarışar. əli. ağzı. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə. ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? . ancaq yenə istəyi doğrulmur. sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. fikir yürüdən başı var.Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . üzləşir. murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti.

millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. Başçımız anlatdı ki. birinci şərtdir. Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular. Elə ona görə də həmin şəxslər. dayandıqları əsasları. Biri antik abidələr muzeyi. Sən demə. Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. Ancaq özüm istəməsəm də. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. hər şeydən öncə. Düzdür. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. bax budur! Unutmaq olmaz ki. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək.dedi. həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. Aşağıda. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar. Bu. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq. Deməli.Parlament düz şəhərin ortasında. sevincli üfüqlər açırdı. İndi getmək vaxtıdır. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı.Ustad. Bax. Onların kimliyini soruşdum. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. geniş bir meydanda yerləşirdi. Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm. Üstəlik. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. Öncə söylədiyim kimi. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi". bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. çətinliklərlə üzləşib. üçüncüsü ümumi kitabxana. Başqa sözlə. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. Soruşub bu binalarla maraqlandım. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür. öz layihəsini açıqlamağa başladı. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar. axı. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . . səssizcə dinləyirdilər. Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. bu adamlar özü-özlərini. böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. İstər məclis üzvləri. artıq işıqlanmağa başlamışdı. Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. Fədakarlıq varsa. Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. Parlament rəisi gələn kimi. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: . məclisdə mərkəzçi.Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. İcazənizlə. Ancaq aydındır ki. Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. Ölkədəki ənənəyə görə. ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış. demək. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib. sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm. iclasın başladığını bildirdi. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. Ancaq onların qorxusu yoxdur. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. digəri panteon. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. Başçımızın verdiyi izahata görə. məşhur maliyyəçidir" . mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış. Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. qurban istəyər. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim.

Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq. Gülümsəyərək bildirdi ki. səhvləri düzəldər. Bax. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır. bədən üzvlərini öyrənir. Bu sahədə çalışan adamı. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. çeşid-çeşid alətlərin. tələbələr cərrahlıq öyrənir. fəaliyyəti doğru yola yönəldər. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. çəlimsiz adam kəşf edib. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar. Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım. Gördüklərimdən sarsılmışam. Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək. həyata hazırlanmaqda idi. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı.Amma bir iş var. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. Deməli. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı. . Bu məsələ çözülməlidir.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik. mən yoruldum. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir. söylənən fikirləri. Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. Bax. Bir sözlə. Cərrahiyyə otağında. Sən demə. Həmin qazı da bu balaca. Sən demə. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar. istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib. Təkcə istəmək bəs idi ki. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər. Çıxışçılar mövzudan yayınmır. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur. bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda. Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. daha dözə bilmirəm. Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. Oradan çıxaraq.Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda. boş əqidələri beyindən atar. Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. O.. Ağ önlüklü. mən də mat qalıram. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm.Əzizim. Azacıq da olsa. bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər. heç 70 Mart / 2011 . Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş. başçımız bizi eşidirmiş. Müzakirə davam edirdi.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. Hamısının bir məqsədi var . tanışım da elə mənim halıma düşübmüş.. aydındır ki. o düşüncə hər cür biliyə yol açar. Kitabları bəzən ikinci." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. Heyrət məni götürmüşdü. Yanımdakı tanışıma dedim: . layihənin rədd olunmasını tələb etdi. əzizim. Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir. yanımdakı tanışıma dedim: .Elədir. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar. . yanlış yollardan qoruyar. Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. Diqqətimi çəkən o oldu ki. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. Gəl açıq havaya çıxıb. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. layihəni yetərli saymadı. Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər.dedi. iri gözlüklü. yayılmaz. . qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. bir az özümüzə gələk. Adam bilmir ki. azadlıq bu meyvələri yetirib. müəllimə göstərirdilər. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı. Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub.

həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq.Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq. Pirlərlə təzə söhbət . sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır.demək daha doğrudur.gün sonra pirlər yenə gəldilər.Bəli. bir düşüncənin ifadəsidir. azadlıq da güclənib canlanır. bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar. qarşısındakını özündən artıq bilir. Başqa cür mümkün deyil! . Belə azadlıq şikəst azadlıqdır. Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz. ona yazıqlıq. vergi ödəməyə məcbur qalır. vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. təmiz. bir növ. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi. Axı aciz. Bir də gördük ki. belə yerlərin təbəəsinə çevrilir.deyə soruşanda: -Yox.Belə hal olmayıb.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir. həm azaddır.insanlara inanmaqdır. Oraya getdik. ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq. düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq. aşağıdan yuxarıya üz tutmaq. tam azadsan. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . .Ancaq ustad. İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır. həm də qarşısındakının xarakterini pozur. yuxarıdan söhbət gedə bilməz. . qarşısındakını yüksəldir. Onlardan soruşdum: . Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli.Nə danışırsınız. bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır. . . bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən . nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz.deyə cavab verdi.Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir. nə də nəzarət. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: . Bu da o demək deyil ki. Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür. Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur.Bunun nəyi yaramır ki? . Çünki o rejimdə haqqa. istərsə danışıq dili çox yüksək. yolhaqqı qutuya atılır! . qatarda nə bilet vardı. qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır ."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" . harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur. alışdığınız tərbiyə elə tələb edir. çox bəzəkli. belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? .Çalışmaq. getdikcə lap mat qalıram. İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə. biliklər yayıldıqca. sonra isə həm özünün.Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" . nə yüksəyi var. .Bundan sui-istifadə etmirlər? .Ancaq bunu da danmaq olmaz ki. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. Önəmlisi . Bax. Xoşbəxt o yerlərdir ki.Ustad. Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı. ya da qadir dilək olmur.Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. 2011 / Mart 71 . Açıq görünür ki.Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. İnam artdıqca. Elektriklə çalışan enli pillələrlə . Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi.eskolatorla aşağı endik. İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? . Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! . "Dilək" deyəndə. səylər çoxaldıqca. özü yaradır. çox görkəmli və əzəmətlidir. doğruçuluq da artır. qeyrət göstərmək lazımdır. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz. heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur. yox! Bu xırdaçılıq deyil. . onlara ödənc verməyə.Başa düşmədim. dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir. Orasını da deyim ki. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır.Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. özünü aciz. Bəlli bir ruhun. vüqarlı. Tutalım. dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır. Üstəlik. geniş. həqiqətə baxılmaz. Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır. eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. azadlıq.. Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi. Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı. Önümüzdəki vaqona minib. Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. elmi. Başqalarının fikri. həm də özü düşünüb.Yox. Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir. Özün düşün. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. halbuki azad ölkədə aşağıdan. acizlik və qorxu aşılamaq. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" . İstər-istəməz.

onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. keşikçi saxlamaq. Buna görə də onu güdmək. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər. kim qalıb. yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar. aplaindamın özünü yox. qoymasınlar. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. hələ sağkən qohumlarından. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. Ona su verir. inadla yerinə yetirərdi.kündəsini açır. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Manqurtlara. Beş-altı manqurtdan biri. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər. O. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. məqsədlərinə çatıblar. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. Başqa dərdi-çoru yox idi. adını. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. yay-qış qalıb iplainşini görsün. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. ya susuzluq olmurmuş . Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. çox vaxtasa yol tapa bilmir. Dəvənin dərisini soyanda. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı. O dəqiqə də hissələrə bölüb. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. O. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. ya ikisi sağ qalırmış. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. özü də nə təklikdən. hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. kim bilir. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. çünki ümid yeri qalırdı. çünki bu. müqəvvasını qaytarmaq demək idi. kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. başını yerə çatdıra bilməsin. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. can-dildən. Onların ölümünə bais aclıq. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 .Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. ayağa qaldırırdılar. Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına. Bu işi adətən. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. nə tənhalıqdan şikayət eləsin. adətən. qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. yə’ni Ana məskəni . görsünlər kim ölüb. Manqurt kim olduğunu. ya da ki. qandal. uşağlığını. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. əl-ayaqları bağlı. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. atasını. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi.

Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. bir şey çıxmadı. ya da susuzluqdan ölərdi. sir-sifəti. Yəqin o da vaxtında söz deyib. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. O başa düşürdü ki. hardandır. nə iz vardı. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. di gəl ki. atasının qisasını alsın. Baxan deyir ki. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. gəl. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. at hürküb qaçmışdı. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq. nə oğlunun meyidi tapıldı. qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. nə də silahını-yarağını. Nə meyidini tapdılar. nə atını. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. nə anasının. başa düşür ki. bir də ” yox”. oğlan manqurtdır. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. söz anlayan oğlanmış. sapsağlam adamdır. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. Nə soruşursan dinmir. Ancaq nə fayda ki. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. sayılan kişilərdən biriymiş. deyəsən. ulamulam ulayar. Naymanlar arasında ad çıxarmış. yəhər-əsbab nə oldu. ərazilərini genişləndirmək. özü də lap cavan-cahil. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. Yeməkdən. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki. onu da bilmir. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. üz-gözünü cırardı. oğlanın ölüsünü tapsınlar. heç kəsin ağlına gəlməz ki. Bütün ilxı atları kimi. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. elə papağda da yatır. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. nə də at qayıtdı. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi. onun başına belə iş gətirilib. çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. bığ yeri təzə tərləyib. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. davada həlak olanlar olur. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. Oğlu döyüşə getmişdi ki. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. bircə ” hə ” bilir. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. Yəhər2011 / Mart 73 . görkəmi də pis deyil. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. başını buğa verib dərini qopardaq. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. at ölməmişdi. uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. kimlərdəndir. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. Atın başına nə gəlin.

qaşlarının arasında iri tər içindədir. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir. heç ağzını açıb soruşmadı ki. dizlərini qatlayıb hıxladı. Anası görürdü ki.əgər o. lap adamın həyatını da almaq olar. adını yadına salmağa çalışır. Mən də sənin ananam. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. Budur. Sənin adın Jolamandır. o. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. mal-dövləti almaq olar. Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. Söz yox. İlahi. sonra da o biri dəvələri. Ağmaya indi başa düşdü ki. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın. onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. bəlkə allahın işidir. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər. Nayman-Ananın ümidi buna idi. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. ya çölün düzənində atıblar ki. sonra qorxdu. özüylə bacara bilmədi. ta o manqurtu tapmayanca. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. Ağmayanı hayladı. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı. Heç ağlına gələrdimi ki. Yalnız gecələri dincəlirdilər. Ananın gözləri doldu. Onlar yerə çökdülər.–deyə ana söyləndi. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. divarı keçə bilmirdi. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. –Səni indi belə çağırırlar. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. –Otur danışaq. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. qarşıda səfər var. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. Bir neçə gün idi ki. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. çalışdı ki. ay arvad kimsən. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. –Torpağı almaq olar. özünü sakit saxlasın. fikrə getdi. o heç nə bilmir. Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. yox. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. Sən naymanlar qəbiləsindənsən. Və dərənin o başında adam gördü. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. manqurt pasibanı axtarırdılar. sürü otlayır. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. Ana başa düşdü ki. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. orda canı çıxsın. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. heç nə xatırlamırdı. Belə olsa.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir. Atan yanında deyil? Axı o. dərin bir ah çəkdi. Atanın da adı Donenbaydı. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu. yiyəsi ona aman vermir. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə. Di gəl ki. sən də mənim oğlum. səsləyib onu diklədi. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. Buxara bazarlarına göndəriblər. –Oğlum.

şişkin sifəti çox gərgindi. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. O. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. Bir azdan o. Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı. Nizə və oxla silahlanmışdı. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. bu yerləri tərk eləyib. sürüyə tərəf qayıtdı. Kim bilir. Juanjuan məəttəl qalıb. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. təki öz adamları arasında qalsın. Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. Nayman-Ana başa düşdü ki. Xoşluqla qulaq asırdı. Layla onun çox xoşuna gəldi. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. oğlunu xilas eləsin. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. görsün juanjuanlardan orda var . Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. heç nə başa düşməsin. Nayman-Ana təşvişə düşdü. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə.–deyə manqurt cavab verdi. ona qoşulsun. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. ya gündüz? –Heç nə. onun gündən qaralıb codlanmış. ağası deyib ki. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. danışığına ara vermir. O yaxınlaşırdı. Yaxşı ki. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı.Yaddaş Ananın dediklərinə o. Təhərindən bilinirdi ki. əlbəttə. oğlu elə-belə səsə dönüb. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. Manqurt olsun qoy. tam laqeydliklə qulaq asırdı. mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. Nə fayda ki. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . Axşam düşürdü. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Juanjuan onu görmüşdü. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. yenə ümid eləyirdi ki. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü. üç gün toy-bayram elədik. Onun heç eyninə də deyildi. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. necə durub getsin. Gizlənib baxmağa başladı. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. çalışıb özüylə aparsın. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu. sonra başqa səmtə döndü. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. Sonra hava birdən qaraldı. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. quru hörük sallanırdı. dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. Amma daha gecdi. Arvad başa düşdü ki. Mən tezlikdə qayıdacağam. gözləri də yaman parıldayırdı. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. öz yerlərinə qayıtsın. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. boş da olsa. O. Bu. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. donuq sifətində nə isə canlı. Ana ürəyi belə deyirdi. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki. Orda kimsə oturub. boynunun ardından bir cüt qara. Oğlu cavab vermədi. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. Və o gecə qəti qərara gəldi ki. rəva bilmirdi ki. bəs sürü nə olsun? Yox. ya yox. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu. O. –Gecəydi.

Ancaq ondan nə gözləmək olardı. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. çox sevindi. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. İntəhası. ananam! Haradasan? O. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. özünə yer tapa bilmirdi. Toran qarışırdı. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. pusub görəndə ki. ətrafa göz gəzdirdi. nəhayat. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. nə gözləsin. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. boynunu qısıb. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. otlayan heyvanların arasından keçdi. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . juanjuanlar sürüdən getdilər. tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. Ananın başı elə qarışmışdı ki. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. O. necə başa salsın ki.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. Günəşin şüası ona mane olurdu. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. ölümcül zərbə idi. papağından bərk-bərk yapışaraq. Məsələ torpaqda deyil. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. Qoy naymanlar görsünləlr ki. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı.Yaddaş düzdə vurnuxur. Bu. Ox papağı dəlib keçdi. oxu buraxsın. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. fürsət gözləyirdi ki. Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. sürüyə çatdı. onun xəbəri olmadı ki. uzaqlaşıb gözdən itdilər. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. Bircə: –Atma!–deyə bildi. Budur o. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. torpaq hamıya bəs eləyər. Məsələ ondadır ki. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. Görərsən. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. amma oğlunu görə bilmədi. daha yaxındaydı. Bu dəfə o. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. Bilmirdi neyləsin. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. o vaxt ayılıb gördü ki. nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. çox ciddi görkəmi vardı. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o. necə onu inandırsın. neyləsin ki.

Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı. şovinist çar və şahlıq rejimləri. ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi. universitet.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb . kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir. müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı. Hacı Məhəmməd Naxçıvani. Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan. "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi". Bundan başqa. başını qaldır!.F. 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb. şahın və vəliəhdin səfərləri. Mirzə Həsən Rüşdiyyə. Mirzadə Eşqi.Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində". Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar. 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. dəyərləndirilməsi zəruridir. Müəllif yazıb ki. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki. Tağı Rüfət. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il). onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi. "Mətbuat . Fikrimizcə. dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar.1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır.Ey əziz Azərbaycan. həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur. ey demokratik Azərbaycan. maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb. Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub. "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması". mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır. Əhməd bəy Ağaoğlu. Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. Xatırladırıq ki. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi. Əliəkbər Dehxuda. İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır. işgəncə.. ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə. zəngin ədəbiyyata. Həmid Nitqi. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə. Hüseyn Düzgün. Məhəmməd Şəbüstəri. bu məsələnin araşdırılması. Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə. dərgilər. 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər.milli azadlıq dövründə". Hüseyn xan Ədalət. Həsən xan Tağızadə. müsibət. əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi. dar ağacları. mətbuat və s. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə.. "Mətbuat . Çeşidli kitablardan başqa. "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. fəlsəfə elmləri doktoru. "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". . sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu.. Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. Bu. kitablar. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır. söz və fikir azadlığı. təəssüf ki. ana dilində açılan məktəb.. Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət.. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. "Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". tarixi bir həqiqətdir. Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim. Zülm. yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. sən bir iti gözsən ki. Cəfər Xaməneyi. onun 100-dən artıq yaşı var. Bəlli oldu ki. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı. ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". onun nüsxəsini əldə edə bilməyib. Cavad Heyət... tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib. Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib. əzab.

2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar. Qərbi Azərbaycan. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir. Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. onlar hələ də bunu davam etdirirlər. əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. Sonuc olaraq.vəkil. Fərhad Qabusi – həkim. Xüsusən. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. Avstraliya.D. Xahiş edirik.. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. Dr. Sədiqə Ədaləti – PH. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. Təəssüf ki. Alimlər. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir.D. Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. insan haqları müdafiəçisi. Konstans Universiteti. Biz əminik ki. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. aşağıda imza edənlər. Hidayət Sultanzadə . Deməyə ehtiyac yoxdur ki. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki. 78 Mart / 2011 . Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. Dr. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. Dr. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair. həmin birlik liderlərinin. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. Biz ümid edirik ki. Şəhruz Türfəx – memar. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor.. yazıçı. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət.. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. sosioloq. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. siyasi şərhçi. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz.D. Həmədan. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. Vankuver. Qəzvin və s. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. Kanada. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis. Mərkəzi. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. York Universiteti. akademiklər. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. Xorasan. Dr. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH.Əli Qaracalu – PH. Dr. Dr. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq.

Biləsuvar. Lerik. Astara. Şəki. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. Xızı. Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. dini təhsil. Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir. İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. 3. iqtisadi. Daşkəsən. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. maliyyə. səhiyyə. bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər. “Göyçay” (Yevlax. Qum. xarici əlaqələr. Hacıqabul. “Gəncə” (Gəncə. Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. Şəmkir. 4. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. Siyəzən. Kirman. Ərdəbil. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Mingəçevir). “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. hüquqi. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . Yardımlı. ordu. Məşhəd. hərbi. İsfəhan. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. İran Güney Qafqazda. 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb. İmişli. mətbuat və s. Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. Samux. Goranboy. Tehran. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. Masallı). Kürdəmir. biznes. məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. Plana görə. “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. Qəzvin. “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. birbaşa İrandan deyil. 5. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. hakimiyyət. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. Qəbələ. Saatlı. Neftçala. Mazəndaran. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. Ucar. “Quba” (Quba. televiziya və mətbuat. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. Belə ki. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. Xırdalan. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. Oğuz. “Muğan” (Beyləqan. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir. Cəlilabad. 2. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. Göyçay. Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. Dəvəçi. Zərdab). Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. Qəzvin. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. hərbi. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. Salyan).Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. Ərdəbil. Sumqayıt). artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır. c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb. Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Kərəc. İsfəhan. polis. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. Sabirabad. ticarət.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. mədəni. Məşhəd.

www.org. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması.radio.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir. SD.ziyaretler.salamnews. fars.birlik. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir. Bu agentlik İran. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır. dini təhsildə. “Salam” İnformasiya Agentliyi.dir.313news.org saytı. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında.com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir.Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək. lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır. televiziya kanallarının yaradılmasında. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar.az və www. Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur. MP3. Məscidin internet saytı isə belədir: www.net. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. Belə ki. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir. www. “hüseyniyyə”. Jurnalın internet səhifəsi: www. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması. Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla. Mərkəz eyni zamanda www. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji. Agentliyin internet səhifəsi də var: www. Yeni Günəşli yaşayış massividir. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan. Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur. Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər. Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir.faktxeber. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir. “əliallahilik”. dini.org.fatimeyi-zehra. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar. Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA). DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran.deyerler. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra.birlik.birlik.deyerler.org internet səhifəsi də mövcuddur. Agentliyin www. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki. Agentliyin www. rus. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 . Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar. türk. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. “cəfərilik”. məscidlərdə. Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər.fm internet radiosunu yaradıb. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. qəzet və jurnalların nəşrində. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya). Bu agentlik Azərbaycan. həm də siyasiləşməkdədir.

“axund” qismində çıxış edən. Belə ki. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi. informasiya. Son illər Ə. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı.org. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. Bu sırada Fələstin. www. nağıllar. Əfqanıstan. ictimai təşkilatların. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. Vilayəti oynayır. Gerçək dini siyasət demək olar ki. dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda. rəvayətlər. Qocalmış və əldən düşmüş S. saxta təfsirlər. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir. Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir. Ə. Çünki. Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır.yenisharq. bütün şəriət hökmləri.salaminfo. Başdan-başa uydurma hekayələr. Ə. Yəmən. yalançı ehkamlar. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. bu layihəyə Azərbaycan. bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də. Ə. Faktiki olaraq. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb.salaminfo. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir. təbliğat. Ə. Qəzetin internet saytı belədir: www. Türkmənistan. Ə. Pakistan. Adicə “molla”. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi. Gürcüstan. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. televiziya kanalları. Ə.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür. Ə. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər. Tacikistan. Çünki. qəzet. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir.az. Vilayətinin nəzarətindədir. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir. dərgi. Oman. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. Suriya. virtual radio. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar. Sudan. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb.

org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. ordu. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”. təhlükəsizlik. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Çünki. Halbuki. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir. Jurnalın internet saytı www. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da. Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması. Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа. iqtisadi. Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir.manevisafliq. www.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir. dini.haqqyolu.karvan. Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir.ir. Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir. Ölkənin sosial.Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. elmi. maliyyə. www. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu". hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. "İntellektual Gənclər Klubu". "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır.org. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. kriminal.karvan. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi.imamhuseyn. rus və türk dillərində yerləşdirilir. İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır.com.arannews.haqqyolu. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir. “Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir.net. Bu agenlik demək olar ki. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur.haqqyolu. mədəni. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. Faktxəbər.org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. www. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www. maliyyə sektorunda. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur.haqqyolu. Jurnala məxsus www. ədəbi. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. Bu sayt www. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir. mədəniyyət idarələrində. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək. Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır. təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında.

Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan.fix-download. Bu təşkilat Azərbaycan.islam-azeri. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir. www.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir.intizar. Əslində bu təbliğat İran. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər. həm də xarici dövlətlərdə. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır. dəyirmi masalar təşkil etməkdir. Bu quruma bağlı olan www. bədii filmlər və kliplər çəkmək. elmi diskussiyalar. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir.az internet saytı da fəaliyyət göstərir.ihq. www. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır.imamhuseyn.ws. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki.sayt. Bunun üçün www.sistani.org internet saytı da yaradılıb. seminar və mühazirələr. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub.ru.isra.birlik. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir.tk. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi.net. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 . Buna görə də İran daxilində. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir.com. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur. www. saytlar yaratmaq.sonumid. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www.bizimradio. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq. Qəzetin www. Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani. konfranslar. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı.com. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir. Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www. Çünki. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur.az və www.al-shia.az. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Rusiya. dini mövzulardan bəhs edən sənədli.org. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir.imam-rza. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”. Ayətullah Cavad Amuli. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir. www. qəzet və jurnallar nəşr etmək. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir.zehranet. www. broşür. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur. Çünki. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur.Strategiya hesab olunur. Dağıstan.

com . Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına. Yəmən. Rusiya.velfecr. Nicat yolu. Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur.islamiyyet.islamtimes.ru.org. www.almehdi.caferilik. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər.moy. www. www.com.tr. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar.com.al-shia.org. İmdad. “İslam Məktəbi”. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır.com. Gürcüstan.gg.com.az. Azərbaycanın mənəvi.qadirxum.zeynebiye. “sələfilik”. Bu agentliyin Azərbaycan. Somali.az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir. www. www.islamaz. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar. www.ru www.com. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar.islaminsesi. www.ws.com. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır. Misir. www.ahlibeyt. Hidayət Yolu. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır. Livan.islammektebi.azeriblog.abna. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.com.islam-azeri.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur. www. Türkiyə. Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub.rasthaber. Zeynəbiyyə.ramazanayi.zahra. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır. İraq.ya-ali. www.org. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur.Strategiya strukturlar yaradılır. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir.namaz. Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”.az. www. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur. “əhmədiyyə”. www.yeniheyat.ucoz.israhaber.ahlibeyt. “vəhhabilik”. Bundan savayı www. www. DAİMSAM 84 Mart / 2011 . ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib.com.su. Albaniya. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni. www. İordaniya.my1. www. Agentliyin internet saytı isə belədir: www. Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. Həzrəti Fatimə. “babi”. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www. www. Suriya.nurizehra.us . Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır. İkmal Gənclər Birliyi.azeriblog.az.kevsernet.com. www. www. Mərkəzin internet səhifəsi www.muselman. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər. www. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə.ir. www. Pakistan.

Dəli Domrulam. Vətən oğlu Çoban Qara. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam. Qara dev də mənəm. adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında. bölük.can deyənlərə canım candır. Burla Xatunam. Xankəndində xanam. qara ev də mənəm. Göydə səs gəlsə. Urmu gölündə asuvan yumruğu. Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu.. Hələ ki. Qurd tək ulayan Qarabağam. Adım Həyəcandır. Göy göləm. Çalanda orkestr. Xanın səsiyəm. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm. Səttarxanam. Altayam. Babək də mənəm. yer kürəsində bir ulduz. tamam bir Türkəm. Bülbülün nəğməsiyəm. Ürgəncdə Atsız Türbəsi. yəni göyçəyəm. At üstündə yaşayan Attilayam. Müəzzin əminin azan şərqisi.. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan. ey. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. Əmoğluyam. bayraq da mənəm. üsyan yumruğu. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. Qurd tək ulayan Çeçenistan. həm Çeçenistan. boz atlıyam. həm üsyanam. Ağrı dağında Paşa. hay hay ağlayan çənəyəm.. Eloğluyam. Nə ata bilirlər. qarabaxtam. həm Dağistanam. Büsbütün tarixəm. Günəş kimi. (.Düşüncə Adım Həyəcandır. Kürd alnında çiban Sulduz. Fars böyründə sancılan Qaşqay. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə. Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam. çiçəyəm.Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm.. Adım Anacandır. Donuz gözətçisi. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. var öküz Rüstəmin saqqalından. Döyüşdə qaraqaşqa. yəni Oxtayam. Koroğluyam. quldur şeytanların. Arazam. Hər yazılı tarixlərin varağında.) Quldur göyləmlərin. Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam.. Səfərxanam..siyəm. Qarabağ şikəstəsində. qaban kommunistlərə Başqurdam. can. Adım AZƏRBAYCANDIR. yənı qara balığam. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Oğuzdur babam. Şah İsmailin saz qılıncıyam.. Türk Dünyası kimi. Rəşid Behbudovam. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir. Tarix məndən nəfəs alıb verir. qırat. Kuruş şahın qatiliyəm. hava kimi. yəni El gölüyəm. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam. Yanvarın 20. Səid Muğanlı Dedim ki. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. qurşun kimi dolha dolam Of ey .bölük bölünən Xəzərəm. Qar kimi aydınam hava tək yayğın.. 2011 / Mart 85 . Dəli Kürəm.. Sancı dərəsində Püsyan. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam.. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam. Rus gözünə tir kamanam. Azərin 21-i.

86 Mart / 2011 .Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. ey başı tufanlı bizim haqqımızı. Savalan... Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları . Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı. Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı. ağzı. Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı. Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan.

Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. uçurt uç. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç. quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini. Ağzın.. Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların. fırtınalı dəniz. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. yatan gizi sezməzlər. bayrağı görməzlər. uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə. bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. Dərədir burası uçurumlu dərə. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq.. bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç.Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 . Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin.

Onda gərək düşmən köksün dağlayam. Qartalım türk. Yaranmışam torpağında. Vətənini. Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. özum türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam.Ulus Türk Vətənim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. atam-babam. ikı gözum türk.ürəyim türk. türkə bağlıyam. İlham allam dağlarında. Qolundan. Mahmudam mən də. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. qaradağlıyam. canından keçibdir o da. Misrı qilinc onda allam əlimə. elim türk. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada. elinı satmadı heç yada. Oğuz nəsliyəm. Koroğlu igitli üzü ağam mən. çölündə. Doğulmuşam Azərbaycan elində. mahalım türk. dilində. İliyim türk . Güvənirəm türkəm. Baxışım türk. çıxışım türk. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . dilim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Haray çəkib qıyya vurram elimə. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. gülüm türk. Yagı duşmən xain olsa dilımə. uca dağam mən. Yerişim. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. bülbülüm türk. Azərbaycanımda barlı bağam mən. sözüm türk. duruşum. Nəslim türk. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful