Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

) iqtisadi inkişafına. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi. çoxsaylı sosial-iqtisadi. abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. eyni dilə və inanca. eyni kökə. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. dilinə. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . Güman etmək olardı ki. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. İsfahan. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi. Fars və Sistan əyalətləri. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan). nömrələrlə göstərildi. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. ölkə ərazisi 6 ostana. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. Qəzvin. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813). pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. Şiraz və s. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. mədəni. coğrafiya kitablarından.Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi. Savə və s. “Vahid dil”. Xorasan. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa. Azərbaycan adı tarix. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. şəhristanların sayı 49 oldu. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. Həmin qanuna görə. Məsələn. bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi. Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. “ayır və buyur” siyasəti. 130 min kv. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. biganəlik yaranırdı ki.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. ən azı ona görə belə olmalıydı ki.km İranın. Zəncan. xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər. Sultanabad. mədəniyyətinə laqeydlik. Bu. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. mədəni və s.

sonra isə 30-a çatdırılmışdır. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. milli potensialın güclənməsi. Eyni zamanda bu. millətin bütövlüyünü pozur. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17. Bəllidir ki. Başqa istək və tələblər bir yana.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir. Qeyd etmək lazımdır ki. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. Odur ki. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır. iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə. Zəncan. 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. Bu. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. 21 rayon (bəxş). unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir. onu yad təsirlərə məruz qoyur. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. Ərak və s. Həmədan. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə.R. Savə. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. Astara. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 . Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. Sultanabad. İran cəmiyyətini düşündürən. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər. Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar.5 kv. Başqa sözlə. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. Dili yasaq. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir. Qəzvin. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. “köhnə hamam. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə.925. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması. Beləliklə. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. dil. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir. Ərdəbil. İran inqilabından sonra məlum oldu ki. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. Qərbi Azərbaycan. Bu parçalanma etnik-mədəni. Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa.

Qərbi Azərbaycanı. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. Zəncanı. Həmədanı. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. uzaq düşmüş Savəsi. Əlbəttə. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. Onun Şərqi Azərbaycanı. nə də 20-ci yüzil deyil. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. Görəsən. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. 2011 / Mart 7 . məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. Qəzvini. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. Qərbi Azərbaycanı. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. indi nə 19cu. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. Onların fikrincə. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar. Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə.R. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. yenə də Şərqi Azərbaycanı. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir. M. Lakin cənab doktor bilməlidir ki. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar. demokratiyaya. Məqalədən görünür ki. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır. Ərdəbili. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini. Məsələn. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı.

vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır. Qəbrinin önündə başımı əydim. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır. Adın dostlarının bayrağı oldu. Balaş Azəroğlu 1996.Səməd Behrəngi. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi. şəhərə sən sığışmadın. And yerin bu vətən torpağı oldu. Araz tüfəngi. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. Heç kəndə.Bu ana torpağın əzizi təki. “Qara balıq”ında ümman aradın.dedilər.Səməd Behrəngi. Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. adın. Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə. Dalğalar qılıncı. Yazdın ki. Təbriz 8 Mart / 2011 ..Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə.Səməd Behrəngi.Səməd Behrəngi. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın.Səməd Behrəngi. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu. Qoyaydım başına şer çələngi. əzəldən bu olub istədiyim.Səməd Behrəngi. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi.

O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. O. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. O. 2011 / Mart 9 . Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi. O. Bu kitablarda həm məzmun. Sabir. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır. O. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır. həm də çağdaşlaşmışdır. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. O. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. ya da Quzey Azərbaycandan. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. keçmişə tənqidilə baxıb. Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı. Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. özünü göstərə bilər. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Nəsr dilində onun sənət türlərində. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir.

bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. başqa şeirlərində də vətən sevgisi. Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. Nəsri 10 Mart / 2011 . Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. “Məmməd Rahimə məktub” (1967). O. kültürəl yürüşlər.Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir. Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar. Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud. bu əsərlər daim yaşarıdır. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. ayrılıq. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur.. “Türkün Dili” (1969). Çəkək qayğısını öz elimizin. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi. canlı təsvir.. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. farsca düşünüb türkcə yazırdılar. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün. özgürlük. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir. bütün Azərbaycana ithaf etmişdir. ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. O. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir.. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. durum bir qədər fərqlidir. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. O. siyasi basqılar. 3. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. sürgünlük. milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir.Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini. Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. özgürlük. O.. toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır. Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə... 2. Bir kərə yadların daşını ataq. sən Şəhriyarsan. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir. Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. Elə bu çağrıya cavab olaraq. Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. A. Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır.qanlı söyüd. tam türkcə yazmağa başlayıblar. çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. başını göylərə çatdırdı. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər. Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür.. Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm. 4. kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür.. Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq. Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan. həsrət və bu kimi məzmunlardır. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi. “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın. Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir.

Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib. Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. O. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm.deyə o xatırlayır. Rza Bərahəni "O kişi ki. Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb. ingilis. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Müəllifin dediyinə görə. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub. Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. Dr. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. Rza Bərahəniyə məxsusdur." Bərahəni əlavə edir ki.". Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. həm roman. azərbaycanlı yazıçı Dr. yoxsul bir ailədən gəlmişəm". Dr. şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir. İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. Dr. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o. fransız və ərəb dillərini bilir. Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm. fransız dilini seçir. Dr. görünür o zaman ikinci. Bərahəninin romanları. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub." O. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. fars. Bundan əlavə. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 . Bir neçə il bundan əvvəl o. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır. Həm şeir. Buna görə həmin bir il ərzində. türk. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim.

Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. sənin doğma elində. Günəş çıxdı. Zamanın eybəcər barmaqlarından. Bu şövkətli. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. O. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər. Sərab şəhərinin yaxınlığında. gah açıq şəkildə davam etdirir. Babəkin al qanı süzülən mənəm. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz. açan güllər mənimdir.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. vətənimdəyəm. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. 12 Mart / 2011 . ilk təhsilini burada almışdır. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. Mənəm Çox da öz elimdə. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. Aslan kimi xalqımdakı çox hünər. Sazındakı səsli tellər mənimdır. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən. Çap üzü görməyən söz incilərim. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. Bitən lalə. Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. bilirsən nədir kədərim. Vətən göylərindən çəkilir duman. Yadlar əlində əzilən mənəm. əzəmətli torpağın. Səadətdən ilham aldı elimiz. Bilirəm. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm. Qoynundakı igid ellər mənimdir. Qan qardaşım deyir keçdin varından. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. işıqlandı günümüz. mən.

milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. Fikrimizcə. qəzet və dərgilərin. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. fövqəladə vəziyyət. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. bu xəttin təzahürləri olaraq. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında.İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər. Onların müxtəlif çıxışlarının. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. senzura və s. bu. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. 2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. Nə qədər paradoksal görünsə də. Quzeydə ermənilərin. Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. belədir. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. Qeyd edək ki. kitabların nəşrinin bağlanmasına. kütləvi həbslər. Burada digər mühüm bir amil olaraq. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. milli iradənin gerçəkləşməsi. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. Təbəqə mənafelərinin. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. Baxmayaraq ki.

14 Mart / 2011 . Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". necə deyərlər. Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. nəhayət. naxçıvanlı. İrandakı anti-Azərbaycan. mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir. həqiqətlər ortaya qoyulsun. misal üçün. bu təşkilatı parçalamaq. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən. Əlbəttə. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. "içəridə"dir. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. Xatırladaq ki. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. ya özünü buraxmalı. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. hərəkatın əsas ağırlığı daxildə. milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. Fikrimizcə. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. Yada salaq ki. antitürk qüvvələrlə. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. yaxud sürətləndirə bilər. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. Xatırladaq ki. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. İş o yerə çatıb ki.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. Təəssüf ki.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından. Bilinsin ki. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. Ümumiyyətlə. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması.. Odur ki. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır. irəvanlı və s.

2011 / Mart 15 . mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. Sözümə başlamazdan öncə. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. O. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır. irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir. Bütün bunlar. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. tək bir millətin. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. Öz dilimiz.

İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur. Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı.. Həmin yazıda qeyd olundu ki. Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. Hətta özlərini kübar təbəqə. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı. İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. işgəncələr verilir. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar. Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. mətbu. ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir. Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını. İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. Ancaq. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara. Fars dilində deyil də. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir.. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər. 16 Mart / 2011 . cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı.

İrqçilik. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar. yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. Hər şeydən önəmlisi. İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. düşmənlərimizin sözlərini deyil. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. digər dilləri eşidəcək. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. Dr. Zəncan. Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. Ona verilən cəza. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. Ərdəbil. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. Bunlar. onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. Urmu. bizim kimi insanlar üçün. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq". topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. 2011 / Mart 17 . İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün.İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur. . Xoy. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur.

sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. 3. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə. Əgər desək ki. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. 1. Niyə ədəbiyyatçılar. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V. Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. Necə edək ki. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. düşüncələri və xəyalları becərmək.Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır. həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. Bu adi həyatda da ola bilər. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır. Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər. yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability).Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki. Burada fikirləri.En 18 Mart / 2011 . 2. Amma siyasət elmində. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var. Bu yazıda istəmirik ki. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. başqa cür əməl edir. Amma siyasət elmi. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır. dəyişmək və böyütmək olur. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. İndi soruşmaq lazımdır ki.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. onları birləşdirək. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur. Amma siyasətin hədəfi.Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. 4. Ancaq. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır.

təbiət və Allahla birgə yaratsın. tarix. Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. Təsəvvür etmək. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. İkinci dövr. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir.Argument):Ədəbiyyat xəyal. Dahilik. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. Renesans dövrünün insanı günah edib. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. intellekt. Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. şəxs. Bu günahları isə yumağa çalışır. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. dünyanın təsvirini gördüyü. Romantizm. Onların fikrincə. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. Sual olunur: sənət sənət üçündür. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. başqa sözlə formanı böyütsün. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır. Ona görə də çalışırdılar ki. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur.Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. sənət. ya da Allah. Onların fikrincə. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. ya nökər hesab olunurdu. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər). Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. istedad nədir? Ağıldır. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. Ədəbiyyat çalışır ki. Bilirdi ki. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. Formaçılar. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. özünü vahidlikdən çıxarmaq. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. Siyasət elminin hədəfi. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V. iş. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki. O. təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. bilirk) idi. Zövq yəni sənin düz anlayışın.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. Öyrənmək. İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu. Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. Bəlkə çalışır ki. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. amma bilmirik ki. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. 6. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. Amma siyasət elmi çalışır ki. Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. post formaçılar. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. öz əlaqələrini cəmiyyət. Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay. Sonda isə Aysxolos. post modernlər: Formaçılar dili. Marksın fikrincə ədəbiyyat. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. hər şeyi yaradır. biz bilirk. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. 2011 / Mart 19 . Platonun sənəti MİMESİS. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. 5. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. cəmiyyətlə birləşmək. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). J. iqtidarla mübarizə. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. Amma siyasət elmi çalışır ki. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə.

Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. 20 Mart / 2011 . İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . Yazıçının mövqeyi . 3. artaraq yayılır. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir.Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Bernard Şoun. Silvonenin bəşəri . Burada. Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır. 2. f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. Burada. Yazıçının mövqeyi . e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir. Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır. 3. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək. Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. 2. heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. bu iki sahənin bir. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. Bernard Şoun. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Uilyam Moris. Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. 1. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Uilyam Moris. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Diktatorlar məktəbinin kitabları. Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi.

Təhqir eləmirəm. dilim var. ayrı salmıram. xalqım var.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. nə əsir. Ananı baladan. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . əsir olanlar da zəncirin kəsir. Mən ayırmıram. demirəm elim ellərdən başdır. ürəyi ürəkdən. Qardaşlıq. qardaşdır. elim-obam var. yurdum-yuvam var. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". keçmişin. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. nə dilin. qanadı pərdən. Qul yaranmamışam yarananda mən. yoldaşlıq. arvadı ərdən. Mənim məsləyimdə. insanlıq birliyi idealımdır. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. qardaşı qardaşdan. dünyada ən böyük arzularımdır. ədəbi barış. nə yurdun. nə də əməyin. heç kəsə olmaram nə qul. Qurtuluş əsridir insana bu əsr. haqqım var. indisin ya gələcəyin. adamam. hədələmirəm. Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. əti dırnaqdan. Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. Çapmaq istəmirəm mən heç milləti.

Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir.Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. Əhməd Müdərris. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. Ruhani olmaq istəsə də. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. İstranbula gedir. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5]. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. İstanbul.. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. O. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır. ruh-ani. “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür. Lakin İrana dönmək istəsə də. Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1]. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. İstanbulun еlm. Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. 22 Mart / 2011 . İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan.

Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. Bakı. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. 2. Babayеv. Bakı. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . 1902-19003-cü illərdə o. Hətta. 5. 47 3. “Təkmеlətüs-sərf”. «İranda türkcə təhsil olmuşdu». Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. Bakı. “Maarif” nəşriyyatı. 4. 2003. № 28 (51). Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. Əlhəddin Cekli. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. Cavid Məmmədli. O. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. 51 14. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. səh. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. səh. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. “Maarif” nəşriyyatı. 17 avqust 2001. Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif. Bakı. M. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. Cavid Məmmədli. “Nеhayətüt-təlim”. uşaq şеirləri də yazmışdır. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. “Vətən dili”. fars. 2003. Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. (№ 6 (20)). publisisti. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu. “Ana dili”. 1993. “Ədəbiyyat” qəzеti.Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. 197-204. Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur. “Ayna” qəzеti. “Azərbaycan” qəzеti. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. 187188 10. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. O. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib.M. noyabr-dekabr 2010. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi. Bakı. 10 oktyabr 1906. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb. Hüsеyni M. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. “Çеhrеnoma” qəzеti. səh. pеdaqoqu. açdığı məktəbləri gah bağlamış. (farsca) 7. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. Tərtib еdəni: A. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. 51 13. Sеyid Cəfər Pişəvəri. Təbriz. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. sərf-nəhv. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8]. ədəbiyyat.M. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. 7 noyabr 2009-cu il. Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. İran. Fikrət Sеyidоv. “Maarif” nəşriyyatı. H. Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. Bakı. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. 188 12. Sеyid Cəfər Pişəvəri. Babayеv. buraya türk. “Həsən Rüşdiyyə”. Təbriz. səh. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. О. Bakı. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. Bakı. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. 11. Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. 20 sеntyabr 2006. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””. hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. 14 sеntyabr 1903. 1993. Bakı. 8. Fikrət Sеyidоv. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. Qaynaqlar: 1. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. “Həblül Mətin” qəzеti. Tərtib еdəni: A. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. “Kifayətüt-təlim”. 1993. «Ayna» qəzеti. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. səh. səh. “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır.M. Səməd Niknam. Tərxan Paşazadə. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu. Babayеv. Tərtib еdəni: A. “Azərbaycan” qəzеti. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. 9. O yaxşı bilirdi ki. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar. Şam şəhərlərinə. 16 mеhr 1324. “Bədayətüt-təlim”. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. 6. 7 noyabr 2009-cu il. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. riyaziyyat. fransız dilləri. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. azadlıq yolunda.

Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. Millətini. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. Hesab edirəm ki. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. Əl atır Latın Amerikasına. asayiş. milliyətimizi tanımadı. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. qeyri-insani davranışlardan yazır. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. ona da dəstək veriləcək. İranın aparıcı ziyalıları. Əksinə. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. dostluğa çağırır. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. işgəncələrə məruz qalıb. Xüsusilə. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. Bu hərəkatın təmsilçiləri. bəlucları. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. İslam hökumətin yadından çıxıb. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. Azad olmayıb. Hesab edirəm ki. bunlar keçmişdən danışırlar. fikir azadlığı lazımdır. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. alimləri. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib. Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. Azərbaycanlıların nə topu. nə də tüfəngi yoxdur. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. Yəqin ki. görünməmiş işgəncələr verdilər. Fəqət istəyirik ki. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. kürdləri. dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. milli fəalların həbsi. din sülhə əminamanlığa. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. şahçılar müdafiə edirlər. azadlıqsevər insanlar. azad olacaq. ərəbləri. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. ədibləri azərbaycanlılardır. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. anasını sevmək Allahın yoludur. Ümumilikdə. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. həkimləri. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. İran islam rejimi deyir ki. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. Çünki. hətta farsların özünü də görürəm. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. Bu millət ana dilində məktəb istəyir. onun milli sərhədlərini qoruyub. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Bu mənada. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib.

Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar . Min bir üzlü qarğalar. Gülü dəstə Təbrizim. Öz doğma toprağımda. Acılı. Açmadan solan güllər. Boyu bəstə Təbrizim . Gör nə höküm sürürlər. Haqqqımızı alarlar. dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir. Qalxıban düşən günlər. Boğazımız qəhərdə. Elindən aralısan. Çəkirlər dara günlər. İçimdə yara günlər.kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan.zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Bu qara qış bitəcək. mən ağlayım. Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 .lalalar. dadlı ağzımda. Qurbət mənə ar gəlir. Bu qaranlıq şəhərdə. Mən ağıt başrammıram. Arı güldən bal alar. Dünya mənə dar gəlir. Fələyi qarğımayın. Məlihə Əzizpur Ay lalalar . Ver yaranı dağlayım. Məlhəm qoyum bağlayım . Məndən aralı dağlar. Bal da zəhər . Sən oxşa.Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Soruşsalar yurdumu Deyim haralı. Beşikdəki balalar. Harandan yaralısan.asta gəzirsən Qəm . Bu günlər qara günlər . Alovlanan könlümü . Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. Qara sözlü qarğalar.qaralı dağlar. Gözlərindən bəllidir. Olma xəstə Təbrizim.

Yəzd. Kirman. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 . Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). tarixi abidələr. Fələstin tərəfdən isə . Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət". müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. Mingəçevir. dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. Qum. Bakı. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. İsfəhan. Lənkəran. Rəşt.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. Beyləqan. “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. Quba. Bərdə. göstərməlidir. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar. Məşhəd. Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır.Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. iqtisadi. hərbi. Buraya. Gəncə. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. mane olmaq mümkündür. Rustavi (Gürcüstan). Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. Livan. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan). Sarvan (Marneuli). təhlükəsizlik. Salyan. mədəni. coğrafi. 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. İranın strateji maraqları təqdim olunur. qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır. sosial. geniş şəkildə təbliğ olunur. 20 ilə yaxındır ki. Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır.inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər. bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. Lahi. səh. mədəni və dini can. regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. Tiflis. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki. Qəzvin. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. mədəni. Mazəndaran. Batumi. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan. İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət".

Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. Əfqanıstan. m. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil. Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. Ermənistan. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. Ənvər BÖRÜSOY. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. Rza İnayətullah. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca. Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. Türkiyə. Yəzd Univesitetinin professoru. bu. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. Qətər. İran. Bu sırada Əhməd Həmədani. Gürcüstan. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. Çünki. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 . Buna görə də. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. Suriya. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Həmdullah Mustofi. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. Zəkəriyyə Qəzvini. Çünki. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. Azərbaycan. Tacikstan. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. Məhəmməd Hüseyn Xələfi. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. Çünki. xarici qüvvələr işğal ediblər. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil.

Misal üçün. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır. İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. Özünüz düşünün. fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. Millətlər arasında nifaq. təhrik. kürd-fars. onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür. millətlərin haqları əlindən alına bilməz.Bunu hamı bilməlidir ki. fars-gilək. Əslində. tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. fars-ərəb. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. istər şahçıların. Siz fikir verin.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. .İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların. onların mədəni haqlarına yetişəndə. Axı. Onun tələb etdiyi şey sadəcə. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? . İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. susurlar. belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə. Burada qəribə bir şey yoxdur.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o. Təbii ki. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də. heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına. farstürk . Bir yerdə təzyiq. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki. idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. . . arzulu iştirakdır.Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. Deməli. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır. daha çox real görünür. eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib. fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var.Onda belə düşünmək olarmı ki. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir. Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki. onların hamısı üçün məqsəd eynidir. “Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. könüllü birlikdən. Hərçənd. ölkə parçalanar… . İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. istərsə də müxalifət. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki. istər rejim olsun. indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. ölkə parçalanar. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. Onların qorxduqları budur. Onlar düşünür ki. “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . İkincisi isə. Bu faktdır ki. Kim deyə bilər ki. İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. Tutalım. qorxu varsa. insan haqlarına hörmət edilsə. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. Demokratiya könüllü. istər klerikal rejim tərəfdarlarının. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. Qısaca. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. 28 Mart / 2011 . Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. fars-lor.

Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. bu.İran monoetnik bir ölkə deyil. Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır. bu ölkənin əsil sahibi farslardır. əslində. farslar nəzərdə tutulur. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. Yəni. İranda demokratiya olacaqsa. Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi. Onlardan biri budur ki. İranda demokratiya olacaqsa.Arif bəy. İndi İranda demokratik hərəkat var. susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki. Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. fars ölkəsi. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz. . Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi.Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? . bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı. Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil.Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür. necə etmək lazımdır ki. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. mümkün deyil ki. İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. Axı. özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. mədəni haqlarına yetişəndə. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər. “İran vətəndaşı” deyəndə isə.İranı qaynar qazana bənzədirlər. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. Qeyr-fars millətlər. Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki. təfəkkürdədir” . Tutalım. əksinə. xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki. “İran” deyəndə. dünyəvilik uğrundadır” . başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər. İranda aparılan müxalif mübarizənin. O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı. Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi.Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir. yəni farslar. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . Kollektiv kimlik qəbul olunmursa. bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . bu qədər əminsiniz ki. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da. Tutalım. Misal üçün. əslində. “Problem rejimdə yox. mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? . yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. onların da mədəni haqları tanınmalıdır. Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 .Problem rejimlə bağlı görünsə də. bu. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. Sanki.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz.

Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq.. Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə. Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar.. Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik... Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə.... Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir... 30 Mart / 2011 . Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi. Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir.Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə.. Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən.

əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb. Şairdən soruşdum. sel məni istər.. Telin naləsiyəm . Qaradağlıyam. Elimə. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var. Aşıqdan soruşdum. Mən Eli sevmişəm. tel məni istər. Şəhiddən soruşdum. qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. Əhərlidir adım. El gücü sel olub.. Elin vurğunuyam. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər. 31 . elə bağlıyam. Anadan soruşdum. Vətən adı təkcə düşüb dilimə. bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb.Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb. Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. Eldə doğulmuşam. Arxalannam haqq almağa əlimə. yel məni istər. elin oğluyam. yellər. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram. şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar.

Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. ki. Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. Kürdlər zərbələr vura bilirdi. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb. eləcə mülklər alaraq. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. Rusiya. Çünki. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. Erməni. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. İranın Suriya. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər. erməni. iqtisadi. Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. Urmu vilayətinda yaşayan aysor. aysor. Ortada tək bir faciə yaşanıldı. Çünki. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. Fransa. Bu. Çin. Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar. O zaman İngiltərənin Hİndis.Anadolunun. ermənilərdən faydalanırlar. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. ABŞ. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə. başlayıblar. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir. Buna görə də. “KADEF”. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması. İrəvan. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. Almaniya. İngiltərə.

Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. Buraya “suriyanı”. Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. Mərənd. Təbriz. Güney Azərbaycanda insan hüquqları. Livan. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə. Zəngan. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar. insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. Suriya. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq.Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır. Səlmas. Güney Azərbaycan. demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. Unutmaq olmaz ki. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. Pakistan. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə. Urmu. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. “laz”. Xoy. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. “çərkəz” və digər projelər daxildir. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. Xoy. BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. Bu sırada isə.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir. həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. Güney Azərbaycanda. Belə ki.aftabnews. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. silahlandırılması. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. Avropa Birliyi. ABŞ. Maku və digər şəhərlərində. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq. Buna görə də. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 . biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir. müsəlmandır) 50 milyon dinar. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. Maku. İran.ir. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. Əfqanıstan. Ermənistan bir dövlət olaraq. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından. www. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. tam çökəcəkdir. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir. Bununla yanaşı. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi.tabnak.

Niyə.Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın. nə də başqa bir inam. mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən. Tarlamızın göy tablosuna ulduz. su səp. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. sarmaşıq həvəsinə. və neçə güldan toxum ək. Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə. ay çəkəcəyəm.. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım. get hər nəyə inanırsan inan. Beş albalı ağacı əkəcəyəm. 34 Mart / 2011 . Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. nə sağollaşma. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Məktub yazacağam kiçik bacıma. Anamdan doğulmalıyam. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. çiçək becərmək…. Mənim sənə payım kiçicik bağça.. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. nə yad dildə surud . Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir.

Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. Həyatına ölüm qatır ey gecə . Muasir insan toxumun əkmişik. Dörd ayaq yerinə. Səməd ehey deyir imamiyyədən. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Sən özgələrə uduzmusan əllərini. Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub.! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Baxış deyil. ciblərində qarğa var. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. Tüfənglərin dodağından asıldıq. Maşınlar əzirlər fikirlərimi . burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə. Şəhər şillə kimi. Saat qabağında yıxılır ölür . Ya səfehdi. dəymə mənə. səsin duyuram. Buz dövrünün adamları məndədir. Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. bu qıqacdır əfəndi. Bağdadda o kor xəlifədir. Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. Çək-çək nə olar. durmuşam şeir yazmağa . Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . Tapan tapıb. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum. inanmaram bir də sənə. Amandır qoymayın. Artıq gec olub. sığışmarıq bir bədənə. üzümə dəyir. ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi.. Inanmayın. sədaqətdən çox demə . Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. Məhəbbətdən. Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım. Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. keçən keçib deyərlər.Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. Səttarxan babanın. Səni axtarmıram ehey Azadlıq. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. seçən seçib deyərlər. dörd rezin təkər..

Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. Azərbaycan Türkləri. Türkmənlər. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. Eyni zamanda. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur. İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Onların torpaqları əllərindən alınır. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. eləcə də öz milliyyətinə. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. Məsələn. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir. siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. Kürdlər. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək. adət.Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi. onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub. Qeyd edək ki. Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib. 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı.... Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır..Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə. Oyunlar ritmik.... Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında. Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən. 2011 / Mart 41 .. Gözü çisginli Bir şair olmuşam.. Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən... Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər.. Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün.... Şair Dodaqlarında boğulan.. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi. sərhədlər dilsiz. Sərhədlər Qurşun. və. Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq... Və.

söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz. Buna görə də Səhəndin şeirləri. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir. ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır.durduğu. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. Səhənd.. Amma Səhənd. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik. iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb.. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində. Cəlal.Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış.. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə.. Şairin kənd uşağı olması. Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin. Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq.. öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır. su kuzəsi və səhifə.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq. yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur. əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir. S. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi. şeirlərində müraciət etdiyi. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur. Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır. İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. Təbii ki. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]. Behrəngi Azərbaycan aydınları.. Görünür. bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir. Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür.. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır. özünü 42 Mart / 2011 .” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd. Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir. şair bu on gün içində. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” .Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir.. Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. hər aydının. Bu. Bununla yanaşı... Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik.. Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür.. xırman.bol şeirlərində işlətməsidir. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir.[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii.

. M. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına.” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 . Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki. ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə. Araz. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri.. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”. taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin. Burada şair. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz. Heç yanılmayan. (M. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi.. Bilindiyi kimi bu çay. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. Mən səndən ayrılmazdım. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam. Şair. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi. Bu çay. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb. Zülmnən ayırdılar. Səhənd. (H.. Fəqət. Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz. beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd.. həm də oxucuya andırır.Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. o qədər əzizdir ki. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman. Şair özünə gəlir. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır. Yuxarıda dediyimiz kimi. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. Şair. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında.. onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam. iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir. “xırmanım” deməsində. eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. H.... şeirin sonuna doğru verəcəkdir.. Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular.. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı. Arazın həm bir milləti. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir. Belə örnəkləri saymaqla bitməz.. qan ağlamış Firidunlar asılanda [5].[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. Səmədin ölümünə inanmadığını. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz. O. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki. xırmana. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı. Səhənd. qədər çoxdur ki. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. Bu arada “Səmədi boğan” Araz. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük. Bu həsrətin nə olduğunu..

. Təbriz. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. O. səh: 380. Yanıq ciyərin alovlanması. üsyan. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi.[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. Ancaq. Fəqət. c. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini.. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. Beləcə şair. əl yazmalarını görməmişik. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi. gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. səmimi bir ilgi və heyranlıq var. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən. I. Göz yaşına baxan insanın olmaması. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. Sir-sifəti. “İşlənmişlik” . Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır. partlayış. səh: 7-8. səhifə: 269.. o qədər gözəl işlənmişdir ki. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11]. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. İnsanın qurban verilməsi…. əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. Bu yüksək səs tonu. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. İstanbul. 1359 (1979). [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub. 44 Mart / 2011 . Səhəndin bu qədər plastik. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə. “Dədəmin Kitabı”. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. səh: 350-351. 2001. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir.[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. O. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. deməli Səhənd. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir. 1945. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq. Sayı: 6. İki qardaş arasının kəsilmiş olması.. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. mənə yuxu kimi gəlir. səh: 73. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da. Varlıq dərgisi.Araşdırma kiçikən. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. Səttar Xan. Dil ünsürü. “Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir.” olaraq təqdim edir. [5] Firidun İbrahimi. “incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır. Stokholm. Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd). əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”. [9] Dədəmin Kitabı. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın.. acıq. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə.. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş.

"mənasız dartışmaları” görürük. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur. xanlıq. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır.azadlığın əldə edilməsi üçün. Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır. ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması.Bütünüylə doğrusunuz. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. M. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu.. Burada bir neçə etgili etgən var. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı. Ondan sonra bu. nəşəxor yazını olaraq yazar. İçəri gerçəkləri. birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. xanların buyuruqlarıdır. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 . bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? .Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”. yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. Örnəyin Mirzə Cəlil. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. M. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. Çün. Ancaq. Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır. bizdə nədənsə. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi. Biz güncəl qonuları deyil. nökərçılik. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır. Ə. Daha doğrusu. Mirzə Ələkbər Sabir. Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan. . Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. Çün. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil.Ərsan bəy.. bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz. İçəridə məhkum olunmuş Türkü. Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır. Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. Turançı olar. Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . kirələdikləri düşüncələr. . Bizimkilər xan. ölülərə ağlmaq kimi.Kəsinliklə onu deyək ki. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. zalımların çeşitli cinayətlərini. dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək. orada bir azınlığın haqqı deyil.Ə. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır. Siz. farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. Toplumun inancı. onu aşağılırdılar. bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. Üzeyir Hacıbəyli. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır. sistemlə hərəkət edir. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. "pro-seslərin yubadılması”nı. bəy kimi görünmək üçün. Örnəyin. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik. Çün. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də.

Konqo. Güneydə ikinci. Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün. Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. saray öz kökü üstündə durmamış. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir. Bizdə bu olmamışdır. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. Uqanda. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur.Maraqlıdır ki. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir. Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı.. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir. danışdığım dilin sınırları boydadır. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. Zeynalabdin Marağalının. varsallaşmırsa. . Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra. Bunlardan qurtulmaq üçün. sonralar Kəsrəvinin.Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? . Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. onlara olanaq yaratmışlar. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar. varsallaşdırarsa. Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir. Şəfəqin. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil.İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır. Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. Çün. uydurma tarixlərlə yanaşı. təəssüflər olsun ki. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. bərbərlikdən. modeldən danışamam. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar. Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır. Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. . Bundan dolayı. Bu açıdan yalnız oradan deyil. oranın əski yerliləridir. Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub. Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür. Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. Afrika. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. İranşəhrin. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. Örnəyin B. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır. 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. tarıx güvəni olduqca azdır. İranda Türklər son min ildə deyil. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial. toplumda dil. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. Turançı olar. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir. . Ancaq. . hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır. qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi. Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə. Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir. Qacarlar dönəmində.Görmək istəmədiyim bir yerdə. Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. siyasaldır. qohum qonşularını da itirə bilər. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb.Müsahibə durmaların başında gəlir. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib. Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən.. Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875). . dilə yük edir. özünü də. germançılığa döndü. toplumsal. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Bu. 46 Mart / 2011 . Demək istədiyim. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. Bağımsız olmayan yönətimlərin. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır.onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı. Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. Türk Orxan. Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir. Mirzə Fətəlinin. Mənim vətənimin sınırları.bu dilə daşıyıb.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. özgə köklərə boyun əymişdir. Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir.

Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. 2011 / Mart 47 . Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini. Nə günəş göründü. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. Məni məzarımda da yandıracaq. Kədərin. Bu gecə mən ölürəm. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. həsrətin qaf dağlarında. Qulağım doludur. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. gözlərim toxdur. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. Bir tufan qopacaqdır. günəş də gedir böylə. nə də ki. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. indi susuram. Qal yaşa. əlim qalır yaxanda. daha gülmürəm. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Ey şəfqətli olan tanrı. Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. Ey qoruyan gücsüz qalanları. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. Artıq hava aydınlandı. nə bir uşaq kimidir o. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Ey açan insanların üzünü. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları. məqam pusuram. O nə çox genişdi. Gün gələcək. nə ay. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. bir ildırım şaxacaq. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. İçimdə ağlayan kövrək uşağa. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. Xəstə deyil Sağlamdır o. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. Daha ağlamıram. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. sitəmə qızmağım yoxdur. Bu dünya yetərdi qanad açmağa. Könlümün alovu oğlan çağında. qürurun gözlərindən axacaq. Söndü ulduzlar birər-birər. Vəzifə gəzirəm. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar.yaxacaq. Demirsən ki. qalmayacam sabaha. Bu zaman duydu o quzey yelini. Nə bir yaşlı. dardı. Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. Yalana. sən dünyada iblislərlə yanaşı. Bax. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən.

larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər. Evlilikdə. toplumun təbii və təməl özəyidir. ona Ana Yasa. tut. bütün imkanlar verilməli. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. Buna görə. Ağıl və vicdanları vardır. doğulduğu dəyişikliklərı. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. görəvlərinin. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal. vardır. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. və sanına toxunulmaz. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. ya məhrum edilə bilməz. gəlirlər. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. davasının Hər bir insanın düşüncə. kişi evliliyin sürdürülməsində. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. öz haqlarının. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. insanın haqqıdır. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına. Bunun üçün. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. ya da hər a) Hər bir insanın.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır. dil. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. ırq. Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. ya da başqalarıyla göndərilməməlidir.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan. cinsiyyət. adi bir suçun işlənməsi. b) Bu haqq.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ. Toplum vurmaqa haqqı vardır. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün.Maddə 17 : saq edilməməli. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır. ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. dünyaya bilməz. Bir. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar. Şan. ya da bilməz. milli kimlik. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır. Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. toplumsal kökləri. Hər bir insan harada olursa olsun. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . ya da inancını tək başına. rəng. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. onu aşağılamq. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır. yasağdır. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. ad Hər bir insanın. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. din.açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA. Hər bir insanın. Bununla belə dinini. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. ya da aılə yaşamına. Heç kimsənin özəl. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. ırq.

ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. Işsizlik. xalq bu iradəsini gizli. Bütün millətlər . ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. evlilik içində. dulluq. toplumsal və mədəni haqların. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. Çin. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. insanın gəlişməsi. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır. b) Analıq və körpəlik. c) Ana. Bildirişi güdən bir işə girişmək. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır. xəstəlık. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. düzgün seçimlərlə bildirməlidir. heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. ədəbiyat. d) Hər bir insanın. Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. incəsənətlə maraqlanmağa. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. yaşlılık. b) Hər bir insanın elm. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. İlkin təhsil icbaridir. Buna görə. Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. c) İşləyən hər bir insanın. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. ya ailəsinə. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. əylənməyə. özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. bəslənmə. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya. Maddə 27 : a) Hər bir insan . içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. Bütün uşaqlar. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . barınma. b) Təhsil. sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz. sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə. geyim. Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. işləmək . içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. b) hər bir insanın. Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır. Fransız. c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır. İngiliz. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. b) Hər bir insanın. düzən. Maddə 22 : Hər bir insanın . b) Hər bir insanın. Maddə 28 : Hər bir insanın. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. Bu bildiriş Ərəb. onlara qatılmağa haqqı vardır. Yüksək təhsil. bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi.

amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar». türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə. qohumluq əlaqələridir. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır. Bu həm Vətən idi. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki.ə. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı». tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir. qərbə. Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. torpaq hamını yedirdə bilmirdi. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir. Bu onu göstərir ki.. Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş. Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik. yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər. Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»). e.. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə.. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «. Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı. İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar.(2. Böyük Plini də (23. 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada.121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 . (2. Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi. etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir. həm də Baykal (Bay-kul).tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır. qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır. Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır. Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı. III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki.. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı. E. bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil. leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki. E. Təbii ki.şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur.ə.Gün gəldi ki. «Adətən. Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur. onlar şərqə. Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir. şimala və cənuba oradan yayılmışlar. mövcud mülahizənin .ə. iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar. Ctrabon kimi.«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi. bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub.III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar . Altayda hələ şərqə. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e.. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər.Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması. Türklərin Azərbaycan ərazisində . qərbə miqrasiya başlamamış. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi. bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır. 86.ə. Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar. türkün beşiyi Altay olmuş.VIII-VII əsrlər). şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da. oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər». Strabon bir sıra qədim türk tayfaları. həm Cənubi Sibir dağları idi.ə. 232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı.ə.ə. bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur. Lakin tarixi öyrənib. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar.III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim. ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur. Murad Aci yazır: ».(35. (36.(8.III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir. türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış. IV minilliyin sonu .. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir».

III minillikdən deyil.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş. Miqrasiyaların mezolitdə (e. insanın harada meydana çıxdığını. Heç şübhəsiz. Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur. ortadan başlamışlar. yerləşmişdir». alban. dialektlərə parçalanmasını. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar. (2. Ön Asiya. 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir. onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz.E.. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna. Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır. E.ə.İsmayıl göstərir ki. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış. türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil.Kuti. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər». Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar. Maday. . protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur.protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri.VIII-VII 2011 / Mart 51 . bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər.ə. ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini . Deməli. lullubi. Deməli. «. Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e. hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq. (5. Y. lakin bu. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə. 2. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş. 2)Beləliklə.ə. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır. daim əvvəldən yox. orada.ə. Beləliklə.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür.ə. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir.B. Ümumiləşmiş şəkildə desək. Ön Asiyadır. xüsusən türkdillilər şərqə. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox.ə.. 232) Ola bilər ki. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır. Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki. su. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1.. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. İnsanın ilkin beşiyini. daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur.Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu. qərbdən şərqə olmuşdur. 2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil. qarqar və b. Asiyanın cənub-qərbi. Bunlar .Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər. sonra hunlar. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil.VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax). 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb.. Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. sonralar da davam etmişdir. Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz. çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil. onlardan sonra kaspilər.ə. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki. e’tiraf edilməlidir ki.XII minilliyə) aid edirlər. uti. Şübhəsiz.B. turukki.VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur.. kas. III-II minilliklərə aiddir: «E. Məsələn. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir. mağ. MEAnın müxbir üzvü M.. (56. Lakin Y. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir. eradan əvvəl başlamış.Yusifovun fikrincə.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər».

Bu fikir təzə deyil. Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar.(10. mümkün deyildi. Beləliklə. bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi. Azərbaycan xalqının.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi. 58. xəzərlər və başqaları 4)4. kaspilər.E. bolqarlar. 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi.bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. . (1.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər. albanlar. 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir. Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır. Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər. qıpçaqlar. lakin təbii ki. xalqın dilini.ə. (57. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları . bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . sak tayfaları.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. Təşəkkül dövrü doğrudur. Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən. şimaldan gələn qıpçaqlar. Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil.. 370. 3. Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif. (bax: 59) N. 59 və s. Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq. həm də mürtəcedir. Biz də daim bu fikirdə olmuşuq.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir. Ə. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir. düşmənçilikdir. e.S. 298. Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq.ə. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur. Məsələ burasındadır ki.155.. bu.orta əsrlərdə davam etmişdir». xalqa öz keçmişini. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər. həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir. 34) N.Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir». əslində. VII. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək. oranlar. Atropatena madalıları. bu. kanqarlar. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq. peçeneqlər. qarşılaşır . bir də onunla ağla batmır ki. «. Şübhəsiz. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır.) N. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. son dərəcə ciddi məsələdir . azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. (44. skif. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik. Amerika alimi P.Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir. Çünki bu. Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. (44. reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır.Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki. Və buradan o da hasil olur ki. çollar.I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 . I minilliyin sonu. tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır.III-II əsrlərdən götürsək belə. Bu. Söhbət etnogenezdən gedir. lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində . savarlar.mannalılar. (bax: 59) N. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. lap e. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar.Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki.

e. 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. Biz köklü qədim tayfaları. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir.ə. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. (10. boşluqları doldurmuşdur. abdel. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki.(10. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi». Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir. Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. onoqur. lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki. Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. bulqar. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki. amma onların dili Turan (türk . Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi.Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir. Söhbət IV. türklər şərqdən. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. Bu elə bir dövr idi ki. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. geniş vüs’ət aldı». Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı. ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar. avarlar.) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır. 179) Z. 182) Z. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir. Araz vadisində. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir.-dan ibarət idi.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. siruqur. Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. skif.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. kulas.(40.Ə. Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır. xəzər. VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. (38. Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir. Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə. (13. (38. eftalit və b.Dəmirçizadə anlamışdı. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı. dünyada hələ nə səlcuqlar.(13. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 . (38.red. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik..Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. abar/avar.V. Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. (39. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər. baqrasik. türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı. xəzərlər. çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur». Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı.Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə. nə osmanlılar. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. (37. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar. VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. var idi». Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər».. orada məskən salırdılar. 71) Azərbaycan tarixçi. Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə.

Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi. Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur. Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin. təsadüflər nəyi qoruyubsa. hidronim. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. demək olar ki. Tarix elə gətirmişdi ki. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı. gil lövhələr. albanların. Qeyd etməliyik ki. sakasinlər. nə də osmanlılar.. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir. məsələn. albanlar.Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı. etnonim.ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir.. xəzərlərin. mannalıların. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər. təbii ki. ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur. mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də.ə. daşlar. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin. Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi». 136) Atropatın sülaləsi. şübhəsiz.e. hələ nə səlcuqlar var idi. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. E. (2. Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin. yə’ni «.. şumer və akkadları məğlub etmiş. Sasani imperiyasının süqutu dövründə . Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. Xalqın.(bax: 16. Bu o demək deyildir ki. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı. baş daşları. Bu elə bir dövr idi ki. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir. Bunu e. Bu o demək deyildir ki. Tarixi faktlar göstərir ki.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil. Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində . Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 . ola bilsin ki. hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar. pozmamışlar. (5. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. yazıları olmamışdır. kadusilər də iştirak edirdilər. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin . gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi.V yüzilliyin sonları. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi. toponim. oronim və sairin. oğuzların. sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış.eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın. xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar.) yayılma arealının geniş olması. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi. qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi. ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. bulqarların. daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik. kaspilərin və s. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. Artıq bu zaman. onlar da qalıb.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni.ə. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir.250 . hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. madayların.. Doktor Mordmanın dediyi kimi. antroponim.ə. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir. kəngərlərin. Yüz illərlə hökm sürmüş.II . utilərin. ölkənin həm şimal.

skiflər..ə. oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da. Bizcə. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış. erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. qıpçaqlar. qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır. Artıq «.. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur.(36. 136.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. mağlar (mannalılar.VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər. Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi. 282-295). qarqarlar.259-271) Bu məqamda Ə.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir.» (2. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. peçeneqlər. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər. e.ə. türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır. etnik birlik.215) Ərazi birliyi. bu dil kök e’tibarilə başqadır. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi. 2011 / Mart 55 .Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə. Ə. onların arasındakı leksik. qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. daha qədim) dövrün tayfalarıdır.» (10. madaylar). bu gün türk dillərini dil deyil. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar.(10. dil birliyi. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil. yaxud da qədim (e. parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki.Dil tarixi də vardır. Bizim fikrimizcə. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də.S. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir. Bütün bunlarla yanaşı. Bunlar göstərir ki. ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər. zənginləşmişlər. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki.IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb. hun dövründə savarlar. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. Fakt belədir ki. təbii coğrafi faktor . hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. Təbii ki. o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı. İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur. turukkilər.» (10. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. kaspilər. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli. professor düz düşünüb . Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki. əvvələn. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər. lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır. saklar.ə.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir. məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil. hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə. digər tərəfdən.Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi. (1. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki. Ə. albanlar. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır. Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı. kaslar. hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. kutilər. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur. bir qədər sonra xəzərlər və s. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə. Başqa sözlə. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e.. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur. Heç bir şübhə yoxdur ki. necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn..S.

müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq.Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər). Tarixi mə’lumata əsasən. onları uyğurlara qarşı qoymuşdur. 56 Mart / 2011 . oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz.V. geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı. 2.(46. skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. Gələnlər yenə bura gəlib. Məsələn.117) V.» (27.ə. 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki.Bartold qeyd edir ki. Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər. M. Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır.Baskakov göstərir ki. nə də qıpçaq görür. E. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri . Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır.ilığ suğ (uyğur). M.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki.ben berdim (uyğur) və s.Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam». işquzay şəklində. ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür. Ə. oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir. «Turukki» sözü var. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi».Q.ə.V. Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar. karluk (uyğur).ə. Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz.(2. 156-157) Beləliklə. 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir. quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz. III minillikdən özünü göstərməkdədir.III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T. erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır. b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər). E. qıpçaq) . (47.Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar. sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir. o da sonralar bir tərəfdən. (46. Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki. Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər).Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər».Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki.A. karluklar.Qamkrelidze. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1.K. Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır.Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış. skuz. digər tərəfdən.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar. Azərbaycan xalqının. skif. türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış.III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur. 87) N. «Tükər» sözü şübhəlidirsə. keçmiş dövrlərdə. Adları aşquzay. Türk sözü e. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər). yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir». Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb. qıpçaq) .Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz.

O. O. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir. dastanları öyrədib. Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. Heç şübhəsiz ki. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. dəfələrlə həbsxanaya salınıb. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub. Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. O. qarşısıalınmaz. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. folklorumuzun toplanması. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki. tapmaca. Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir. ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. O. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin . Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. oğluna folklorumuzun zəngin. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar.Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. Burada o. tükənməz incilərini . yurdunun acıağrısının. bayatı. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar.yüzlərlə layla. xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. O. Güney Azərbaycanda dilimizə. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub. xalqın 2011 / Mart 57 . Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. Heç də təsadüfi deyil ki. nağıl. 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. Həmin vaxtdan etibarən o. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub.

Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. ilk növbədə siyasi anlama. M. millət öz kimliyini anlasın. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . O. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur. Babəkliyində. Koroğluluğundadır. İran folkloru. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. Burada nə iş görsən. təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. tarixi taleyinə sahib dursun. Bizim məqsədimiz odur ki. folklorçu olmalı. Millətimizin azadlığı. mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. Qeyd edək ki. ədəbiyyatçı. deyimlər)". yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. prinsipcə buna məcburdur. tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. halına. bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. O. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. folklorunda. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. Ancaq Güneydə şair tarixçi. Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir. "Azərbaycan el mahnıları". Dədə Qorqudluğunda. "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. tədqiqatçı.Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". çalışırdı ki. M. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib. Məsələn. "Molla Nəsrəddin lətifələri". sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar. "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. folklorunu qoruyub-saxlamalı. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". sabaha çatdırmalıyıq. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. millətimiz öz kimliyinə. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. yüksək olur. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri. "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. milli borcumuzdur. 3 cilddə). Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. Cəlil Məmmədquluzadə. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. məsəllər. kimlik məsələsinə dayanır.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o. bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub. Əziz Nesin. adətənənəni. nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. məqalələri çap olunmağa başlayır. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. aqibətinə sahib olsun.

Şiraz. Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. yəni qadındır. yəni anaları hədəf alır. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. ərəb. qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən.. Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. 2011 / Mart 59 . dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar.. basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox.Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir. bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. ən çox qadınları məqdur edir. dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. Milli kimlik haqları. təcavüz. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. kürd. Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan. Ölkələr. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. edam və daşqalaq. Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. bəluç v. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs. bir şəxsi təhqir etmənin. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur. qadınları yox. cinayətlər. hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. Hər şeydən əvvəl. milli. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir. yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı). Ana dil yasağına əlavə olaraq. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. Ancaq. ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar. Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları. Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. Bu həm “ana” kimliyində. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir. Hər toplumda. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk.. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. qadının kimliyini özünə gorə yox. kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. ərəb. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları.s. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər. Türklərin yanında kürd. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər. ölkədə yaşananlara. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri. Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. İspanyada Bask (Basque) milləti. Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən. İsfahan.

dilini. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. Onlar öz milli kimliklərini. mədəniyyətini. vətənini sevmək. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur. Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. sıxıntılar keçirirlər. nəsillərə biz də hədiyyə verək. fərqlənir. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. dillərini. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət. sıxıntılar. nə də usanıblar. Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz. mükəmməlliyi ilə seçilir. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər. kültürlərini qorumağa çalışırlar. habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi. təhlükəsizliyi pozmaq. Məgər öz doğma dilini. “ANA” söyləyirik biz. Bu dil – bizim ruhumuz. incəliyi. özəlliyi var. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. irqiçilik yasaqdır. Bu. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz. fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. canımızdır. mədəniyyətini təhrif etməyə. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. B. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir. əziyyətlərlə üzləşirlər. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. onları həbsə almaqla hədələyir. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə. Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. eşqimiz. Dil açanda ilk dəfə. başqalırından fərqli cəhətləri. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. Öz dilini. basqılar edirlər. agır işgəncələr. yox etməyə çalışırlar). Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da.

olmalı olanı inadla. Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. Bu. bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. Məsələn. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. Bu. sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir. Ümumiyyətlə. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. Düzdür. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur. bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. Türk ruhumuzun daşıyıcısı. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur. improvizasiyaların artmasıdır. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur. Həm muğam dəstgahlarının. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. Haradasa bu. Güneydə saz sənətinə kənar. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. yad. Əsas səbəbi isə odur ki. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir. Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. həmruhdur. Ümumiyyətlə. Bunun səbəbləri az deyil. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. bu ruhu ağlında. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. Əksinə. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Qarmon. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. inamla bizə xatırlatsa da. qoruyub saxlaya bildi.. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da. 2011 / Mart 61 .. inkişaf etdirməyə çalışırlar. Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir.

Bu cür tapıntılar. müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. Bu. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş. Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada . güman etmək olar. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. ona görə ki. Ortada ozan oturub. ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. Azərbaycanın həm Şirvan. onu göstərir ki. yenilikçi. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib. Məlumdur ki. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki. Təbiidir ki. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır. son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib. Unutmamalıyıq ki. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. o deməkdir ki. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir. aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. Professor Qara Namazov deyir ki. təsirsiz ötüşməyib. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. Təbiidir. Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. həm də qorunur. Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. Təbiidir. başından çalma sallanır. Məlumdur ki. Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . Bu.

yuxarıdan. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların. Beləliklə insan. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. Livan və İsraildə. tam anlamında. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. saxlaya bilmə uğrunda. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər. Bunun yanında. vb. Hierogliflərin əsasını. +. başqa əlifba formaları işlədilirdi. onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. Sumer dilində. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. üçüncü axımda. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi. &. kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. ¤. şəkillər hər biri bir kəlməni yox. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. ba. Bu üç sistem. hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. €. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur. Mixi yazıları sütunlar halında. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir. r samitini də göstərə bilərdi. müxtəlif açılardan basılmasıyla. əlifbanın yaranmasından öncə. 2011 / Mart 63 . Misirlə M eşzamanlı olaraq. ağız anlamına gəlməkdəydi. Bu. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var. Suriya. Heirogliflər. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. Modern elektronik və sibernetik. şübhəsız. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. =. müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. bunun ömrü qısa olmuşdur. əlif. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur.Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. bununla bərabər. $. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. öz amaclarını başqalarına bildirmə. İnsan. qutsal hökmlər. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. Bu amaca vara bilmək üçün. Ancaq. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. aramilər tərəfindən işlədilmişdir. misal olaraq. neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. öz qaydalarını qoruyaraq. Ugarit adını alan bu əlifba. necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm. yeni fikirlər. ilk olaraq.aşağaya.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi. ilk olaraq. min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. Çünkü. Yazı dilinin ortaya çıxması.Misal üçün: r (ri). mixi əlifbasından etkilənmiş. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. himnlər və şeirləri qoruyub.

arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. fərqlilik göstərir. Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən. xəzər. Orta Asya. Hindistana məxsus sanskrit.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. Yenisey dəyişikliklərlə bulqar. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. vikinqlər Göytürklərdən öyrənib. Bizə görə bu əlifba sistemini. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. göytürk əlifbasının qullanışının. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir. özlərilə gətiriblər və onu . göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. bəzi bilmişlər. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar. arami. Sibir. Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. İlk türk qanıtlamaqdadır. göytürk əlifbasıdır. Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. ərəb. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. çözülə aha təsdiq edir. Bu əlifbanın. Vikinglərin. şərqdən qərbə axın edərkən. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür. peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. Bu sırada hibri və ya ibrani. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır. Bundan əlavə göytürk əlifbası.

şeir və bilim sahəsində. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. türkcəyə tətbiq edilmişdi. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. ulaşdıqları əzəmət.qəsd 65 . türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. öz yuxusundan sonra müsəlman olub. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. əzilib. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. bəzi türk bəyləri. Heç şübhəsiz. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. əlifba dartışması. doğu cəbhəsində. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra. İslam öncəsi türk tarixinin. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. Bəlkə. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. nəşr olundu. yep yeni bir durum qazanmışdı. kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. vüsət. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. daşınılmaqdadır. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. Dr. Türk dili Orta Asya. Güney Azərbaycanlı aydınların. türk dilində. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. ədəbiyyat. Bildiyimiz kimi. Ancaq. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. nə türklər. nə də islam. Oğuz Xan da. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb. cəfa çəkməkdədir. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. 747 miladi ilində. kəsinliklə demək olar ki. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. Bu olaydan qurtarıb. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. günümüzdə. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar. Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. Oğuz Xanın. 8. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. Bu savaşdan sonra. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. bir daha istifadə olunmamışdır. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular. bəzi dəyişikliklərlə. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir.

Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı.På Jakt efter det förgångna. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət. Əsas hədəf ailələr içində. ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). www. Bildiymiz kimi. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır. “H” 2. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının. Bundan dolayı. o cümlədən Dr. Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər. ərəb əlifbası isə. aktif iki dilli insanların eyitilib. 6.Bonniers Stora lexikon.tr. onun üzərində çalışdılar. sid 78. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən. ərəb əlifbasında. Məhəmmədəli Fərzanə. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. bunun yanında. Qaynaqlar: İsveç: 1. yox etməyə çalışan. Cavad Heyət və Dr. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. “S” 3. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. www. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. Ancaq. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. səsli və görsəl medianın. öz ana dili tədris edilir. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır. www. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. 7. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar. assimilasyadan uzaq.ansiklopedi. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 . bəlli bir fikrə vara biləcəyik. “A” 3. 2. 3. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. “Ə” 3.co. www. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq.turkcebig.turk-islamtr. 5. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları.c. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir.ozturkler. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf. gericilik. Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri. kültürəl harmoniya. umaram ki. bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu. İranda isə bilmədikləri dili. çox təbii və zorunlu bir nəticədir.bilgicik. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi.. “T” 2. Dr. sid 86-87 Türk: 1. www. Bunldan əlavə. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. com. 2. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. topluma verilməsidir. cümlə aləmin qabul edib. www. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. Bu. 4. “Z” səsi 4. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər. ərəb əlifbası. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb. Hər cür yazının. “E” 3. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər.bilgi. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması.

İçib eşqin bulağından. burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. Atılıb eşqin gölünə. Onuncün ağarıb başın Qaradağ. 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. xalqın ahından. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. Alışdım odlara. şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. sən də oğlusan. 67 . Tər qönçəni bulağından. 1962. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. "Ana vətən" və s. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. 1953. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. vətəndaşım". Bakı: Uşaqgəncnəşr. “El aşığı”. 1956. 1959. Ayrılır analar körpələrindən. mahaldan mahala düşdüm. Bakı: Uşaqgəncnəşr. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. el şənliklərində çıxış etmişdir. Onda var gülün nişanı. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir. “Sədəfli saz”. Ceyran kimi səhralarda. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. ürəkdən ona bağlısan. 1979. A Kimdən öyrədin Sevgilim. Gəzir boylana-boylana. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. “Şeirlər”. qoyun-quzu otarmışdır. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". Xalqın naləsindən. Gərdən çəkib dayanmağı. “Bahar kimi”. Dərdim təzələndi. Xumar gözün sola. Elin naləsini eşitdikcə mən. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. 1975. 7 yaşından muzdurluq etmiş. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. "Oyan. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. Bakı: Yazıçı. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. Hüseyn sazla deyir sözün. Üzür boylana-boylana. Dolandım. xəyala düşdüm. “Danış telli sazım”. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. bu hala düşdüm. Süzür boylana-boylana. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. El bilir. Alıb kitabı əlinə. 1950. Gəzir Məcnun sorağından. “Şeirlər”. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). Bu sənətin sirlərini. Qumru təkin zəbanını. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. Bakı: Azərnəşr.Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. 1950 “Aşığın arzuları”. Üzür boylana-boylana. Bakı: Azərnəşr. Açıb qönçə dəhanını. Bakı: Azərnəşr. Bakı: Azərnəşr. sağa. toy-düyünlərdə. Cavan Hüseynin canını. Baxır hər bir sətrinə. 1966. Bakı: Azərnəşr. Bakı: Azərnəşr. Üzür boylana-boylana. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. Al qumaşa boyanmağı. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. “Qoşmalar”.

bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. Bax. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. nə qədər biliksiz. əlbəttə ki. burada incə bir nöqtə var. söyləntilər. Nəhayət. Onun görən gözləri var. söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir. . dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər. vətəndaşların ağızlarını.Bəs bu. Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib. istər vətəndaşlar. üzləşir.Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? . bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. incə nöqtəyə toxundunuz. Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox. beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir. yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır. gözlərini. düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə. yarıyalan şayiələr. Onun səbəbi budur ki. yenə qurtuluş axtarar. murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır.. Əsl hünər .Ustad. ağzı. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz. Susdurmaq. İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır.Düşüncə Mən bir əsir idim. donuq saxlamaq. Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən. ancaq yenə istəyi doğrulmur. belə hallarda ara qarışır. Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! . İstibdad hansı yola əl atır atsın. daha açıq anladın. partlayacaq. . Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: . Bu.Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . eşidən qulaqları var.Doğrudan da.Heç də yox. Gözləri. uydurmalar qarışar. xahiş edirəm. nə qədər pozulmuş olsa da. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki. .sərbəst insanları idarə etməkdir. bu üsul hər gün yıxılmaqdadır. istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir.Qəbul edirəm! .Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? . buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan.Ustad. İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. cəmiyyəti ruhlandıran. açıq fikir yerinə pıçhapıç. . dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu. dedi-qodu yer tutub yayılar. . qulaqlarını. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. yanlış olsun. . fikir yürüdən başı var. duyan insan öz qərarını verər. Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar. Həbsxanaya salınmış bir qatil. olsun. Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə. əl və ayaq. -Bilirəm. Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər. nərdivan qurursan. əli.Lap yaxşı!. qolu.Bəli. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . idarəçilərin hünəri özünü göstərir. üzgü vasitələri verirsən və s.O halda məsələni çözmək asandır. eşidən. Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) . azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. zülm altında olan bir mühit də. azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər. Görən. əsassız tənqiddirsə. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. duyan qəlbi var. Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə.Ancaq ustad. təbii ki. Yox. məsələ də bundadır ki. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? . beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur.

ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış.Parlament düz şəhərin ortasında. Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. Onların kimliyini soruşdum. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. axı. mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. artıq işıqlanmağa başlamışdı. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar.Ustad. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür. qurban istəyər. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar. Üstəlik. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. Başqa sözlə. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. üçüncüsü ümumi kitabxana. Fədakarlıq varsa. İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. Bax. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim. Başçımız anlatdı ki. Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. sevincli üfüqlər açırdı. İstər məclis üzvləri. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. Sən demə. Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. iclasın başladığını bildirdi. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. Ancaq özüm istəməsəm də. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. hər şeydən öncə.dedi. məşhur maliyyəçidir" . məclisdə mərkəzçi. Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm. İcazənizlə. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. Parlament rəisi gələn kimi. bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. birinci şərtdir. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. Deməli. bax budur! Unutmaq olmaz ki. geniş bir meydanda yerləşirdi. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi". . Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. demək. Düzdür. vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. Elə ona görə də həmin şəxslər. digəri panteon. Öncə söylədiyim kimi. bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. Biri antik abidələr muzeyi. sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. Bu. Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar. İndi getmək vaxtıdır. dayandıqları əsasları. Aşağıda. bu adamlar özü-özlərini.Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. səssizcə dinləyirdilər. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar. öz layihəsini açıqlamağa başladı. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. Ancaq aydındır ki. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: . böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq. çətinliklərlə üzləşib. Ancaq onların qorxusu yoxdur. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. Ölkədəki ənənəyə görə. Soruşub bu binalarla maraqlandım. Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub. Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. Başçımızın verdiyi izahata görə. İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış.

daha dözə bilmirəm. Bax. vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də. araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. layihəni yetərli saymadı. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı. başçımız bizi eşidirmiş. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir. Heyrət məni götürmüşdü. . Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək. Diqqətimi çəkən o oldu ki. bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər. Bu məsələ çözülməlidir. bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı. Azacıq da olsa. mən də mat qalıram. mən yoruldum. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. yanımdakı tanışıma dedim: . tələbələr cərrahlıq öyrənir. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar. Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir. Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş.. Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük. Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. müəllimə göstərirdilər. çeşid-çeşid alətlərin. Hamısının bir məqsədi var . layihənin rədd olunmasını tələb etdi. . səhvləri düzəldər. Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu. Deməli. həyata hazırlanmaqda idi. qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. Gülümsəyərək bildirdi ki. Müzakirə davam edirdi.Elədir. əzizim. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər. fəaliyyəti doğru yola yönəldər. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı. fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. Oradan çıxaraq.. . Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. Gəl açıq havaya çıxıb. Cərrahiyyə otağında. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. bir az özümüzə gələk. Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. Bu sahədə çalışan adamı. Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. Adam bilmir ki. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar.dedi.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. Çıxışçılar mövzudan yayınmır. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur. Sən demə. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim. çəlimsiz adam kəşf edib. Kitabları bəzən ikinci. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı.Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. Bax. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. yanlış yollardan qoruyar. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm. Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı. boş əqidələri beyindən atar. tanışım da elə mənim halıma düşübmüş. aydındır ki. Gördüklərimdən sarsılmışam. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi. iri gözlüklü.Əzizim. söylənən fikirləri. Ağ önlüklü. o düşüncə hər cür biliyə yol açar. azadlıq bu meyvələri yetirib. Həmin qazı da bu balaca. O. yayılmaz. heç 70 Mart / 2011 .Amma bir iş var. Təkcə istəmək bəs idi ki. bədən üzvlərini öyrənir. Yanımdakı tanışıma dedim: . Sən demə. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib. Bir sözlə. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar.

eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. azadlıq. Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı. alışdığınız tərbiyə elə tələb edir.deyə soruşanda: -Yox. sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır. ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq. Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı. həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq. vergi ödəməyə məcbur qalır. Belə azadlıq şikəst azadlıqdır. . belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? . Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir. düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. Çünki o rejimdə haqqa. Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq.deyə cavab verdi. Özün düşün. bir düşüncənin ifadəsidir. Önümüzdəki vaqona minib. . tam azadsan. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. Axı aciz.Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. Başqalarının fikri. bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır. qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır . Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır. Onlardan soruşdum: . çox görkəmli və əzəmətlidir. azadlıq da güclənib canlanır.Çalışmaq. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır. bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. qeyrət göstərmək lazımdır. Bəlli bir ruhun. heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur.Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . acizlik və qorxu aşılamaq. yolhaqqı qutuya atılır! . ona yazıqlıq.. aşağıdan yuxarıya üz tutmaq. səylər çoxaldıqca. həm də özü düşünüb. Bu da o demək deyil ki.demək daha doğrudur. Orasını da deyim ki. belə yerlərin təbəəsinə çevrilir.Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. . özünü aciz.insanlara inanmaqdır. İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır. Başqa cür mümkün deyil! ."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" .Ancaq bunu da danmaq olmaz ki. vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq. Oraya getdik. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli.Bəli. qarşısındakını özündən artıq bilir. Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi.Yox. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. 2011 / Mart 71 .eskolatorla aşağı endik. . İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? . yuxarıdan söhbət gedə bilməz.Ancaq ustad. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. təmiz. həqiqətə baxılmaz. qatarda nə bilet vardı.Ustad. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . halbuki azad ölkədə aşağıdan. Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir. ya da qadir dilək olmur. Önəmlisi .Başa düşmədim. istərsə danışıq dili çox yüksək.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. doğruçuluq da artır. getdikcə lap mat qalıram. vüqarlı. özü yaradır. geniş. . Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" .Bunun nəyi yaramır ki? . Bax. yox! Bu xırdaçılıq deyil. Xoşbəxt o yerlərdir ki. . dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır. dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir.Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi. İstər-istəməz. biliklər yayıldıqca. Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. İnam artdıqca. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! .Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir. Tutalım. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: . "Dilək" deyəndə. bir növ.gün sonra pirlər yenə gəldilər. harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur. elmi. Elektriklə çalışan enli pillələrlə . Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. nə yüksəyi var. onlara ödənc verməyə. Açıq görünür ki. bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi.Nə danışırsınız. Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı. Pirlərlə təzə söhbət . Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz.Belə hal olmayıb. nə də nəzarət. nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. qarşısındakını yüksəldir. Üstəlik. Bir də gördük ki.Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə. vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən . Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür. Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur. həm azaddır. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq. çox bəzəkli. Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" .Bundan sui-istifadə etmirlər? . sonra isə həm özünün. həm də qarşısındakının xarakterini pozur. Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz.

müqəvvasını qaytarmaq demək idi. kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. Dəvənin dərisini soyanda. ya susuzluq olmurmuş . yay-qış qalıb iplainşini görsün. özü də nə təklikdən. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. çünki ümid yeri qalırdı. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. Ona su verir. ayağa qaldırırdılar. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. kim bilir. qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. O dəqiqə də hissələrə bölüb. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. inadla yerinə yetirərdi. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar. O. əl-ayaqları bağlı. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Beş-altı manqurtdan biri. Bu işi adətən. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 . Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. başını yerə çatdıra bilməsin. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. keşikçi saxlamaq. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. yə’ni Ana məskəni . hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. adətən.kündəsini açır. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. hələ sağkən qohumlarından. ya ikisi sağ qalırmış. Onların ölümünə bais aclıq. ya da ki. uşağlığını. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. Buna görə də onu güdmək. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. aplaindamın özünü yox. O. görsünlər kim ölüb. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. qoymasınlar. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. məqsədlərinə çatıblar. kim qalıb. qandal. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. Manqurtlara. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. atasını. nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. Başqa dərdi-çoru yox idi. adını. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. can-dildən. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı.Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki. çünki bu. Manqurt kim olduğunu. çox vaxtasa yol tapa bilmir. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına.

nə oğlunun meyidi tapıldı. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. oğlan manqurtdır. nə anasının. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. O başa düşürdü ki. nə də at qayıtdı.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. Naymanlar arasında ad çıxarmış. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. kimlərdəndir. deyəsən. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. at hürküb qaçmışdı. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. nə də silahını-yarağını. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. ərazilərini genişləndirmək. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. nə iz vardı. sayılan kişilərdən biriymiş. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. atasının qisasını alsın. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. hardandır. ulamulam ulayar. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. Nə soruşursan dinmir. Ancaq nə fayda ki. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi. onu da bilmir. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. oğlanın ölüsünü tapsınlar. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. bir şey çıxmadı. ya da susuzluqdan ölərdi. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. di gəl ki. Atın başına nə gəlin. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. Yəhər2011 / Mart 73 . özü də lap cavan-cahil. elə papağda da yatır. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. at ölməmişdi. Oğlu döyüşə getmişdi ki. başını buğa verib dərini qopardaq. yəhər-əsbab nə oldu. başa düşür ki. qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. sir-sifəti. Bütün ilxı atları kimi. heç kəsin ağlına gəlməz ki. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. bircə ” hə ” bilir. görkəmi də pis deyil. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. nə atını. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. davada həlak olanlar olur. Baxan deyir ki. üz-gözünü cırardı. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi. bir də ” yox”. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. bığ yeri təzə tərləyib. gəl. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. Nə meyidini tapdılar. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. söz anlayan oğlanmış. sapsağlam adamdır. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən. Yeməkdən. Yəqin o da vaxtında söz deyib. onun başına belə iş gətirilib. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq.

başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . mal-dövləti almaq olar. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən.əgər o. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. sonra qorxdu. çalışdı ki. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. Mən də sənin ananam. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. manqurt pasibanı axtarırdılar. Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı. Anası görürdü ki. Ana başa düşdü ki. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. divarı keçə bilmirdi. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə. Ağmaya indi başa düşdü ki. özünü sakit saxlasın. Atanın da adı Donenbaydı. sürü otlayır. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. Sənin adın Jolamandır. heç nə xatırlamırdı. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. yiyəsi ona aman vermir. Heç ağlına gələrdimi ki. Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. –Otur danışaq. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. ay arvad kimsən. Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı. onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. –Səni indi belə çağırırlar. adını yadına salmağa çalışır. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. ta o manqurtu tapmayanca. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü. o. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. Onlar yerə çökdülər. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. ya çölün düzənində atıblar ki. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. o heç nə bilmir. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir.–deyə ana söyləndi. sən də mənim oğlum. Buxara bazarlarına göndəriblər. Bir neçə gün idi ki. Nayman-Ananın ümidi buna idi. Ananın gözləri doldu. heç ağzını açıb soruşmadı ki. fikrə getdi. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. özüylə bacara bilmədi. Yalnız gecələri dincəlirdilər. səsləyib onu diklədi. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. Di gəl ki. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. Sən naymanlar qəbiləsindənsən. Belə olsa. yox. Ağmayanı hayladı. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. Və dərənin o başında adam gördü. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. dizlərini qatlayıb hıxladı. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. qarşıda səfər var. orda canı çıxsın. –Oğlum. dərin bir ah çəkdi. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. sonra da o biri dəvələri. Söz yox. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. qaşlarının arasında iri tər içindədir. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. bəlkə allahın işidir. Budur. İlahi. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. lap adamın həyatını da almaq olar. –Torpağı almaq olar. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı. Atan yanında deyil? Axı o. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu.

Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . Onun heç eyninə də deyildi. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. Təhərindən bilinirdi ki. Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. Amma daha gecdi. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. Orda kimsə oturub. danışığına ara vermir. görsün juanjuanlardan orda var . O. Yaxşı ki. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Xoşluqla qulaq asırdı. Oğlu cavab vermədi. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. çalışıb özüylə aparsın. O yaxınlaşırdı. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. Manqurt olsun qoy. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. Bu. quru hörük sallanırdı. onun gündən qaralıb codlanmış. Mən tezlikdə qayıdacağam. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. Arvad başa düşdü ki. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. üç gün toy-bayram elədik.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. yenə ümid eləyirdi ki. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən. Nayman-Ana təşvişə düşdü. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. Kim bilir. oğlu elə-belə səsə dönüb. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. Layla onun çox xoşuna gəldi. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. Gizlənib baxmağa başladı. Nizə və oxla silahlanmışdı. ona qoşulsun. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. Sonra hava birdən qaraldı. sürüyə tərəf qayıtdı. heç nə başa düşməsin. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. necə durub getsin. oğlunu xilas eləsin. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. Juanjuan onu görmüşdü. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. ya gündüz? –Heç nə. əlbəttə. Və o gecə qəti qərara gəldi ki. əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. öz yerlərinə qayıtsın. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. rəva bilmirdi ki. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. bəs sürü nə olsun? Yox. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. sonra başqa səmtə döndü. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı. O. boş da olsa. tam laqeydliklə qulaq asırdı. mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. ağası deyib ki. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. Bir azdan o. boynunun ardından bir cüt qara. Nayman-Ana başa düşdü ki. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. təki öz adamları arasında qalsın. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. O. Nə fayda ki. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. şişkin sifəti çox gərgindi. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki. Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu. bu yerləri tərk eləyib. ya yox. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. –Gecəydi.Yaddaş Ananın dediklərinə o. Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi. Juanjuan məəttəl qalıb. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki. Ana ürəyi belə deyirdi. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. donuq sifətində nə isə canlı. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. gözləri də yaman parıldayırdı.–deyə manqurt cavab verdi. Axşam düşürdü. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu.

onun xəbəri olmadı ki. Görərsən. necə onu inandırsın. O. Ananın başı elə qarışmışdı ki. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. Bu. amma oğlunu görə bilmədi. nəhayat. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. Məsələ torpaqda deyil. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. necə başa salsın ki. fürsət gözləyirdi ki. çox ciddi görkəmi vardı.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. ölümcül zərbə idi. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. o vaxt ayılıb gördü ki. Məsələ ondadır ki. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. özünə yer tapa bilmirdi. neyləsin ki. Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. Bu dəfə o. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. otlayan heyvanların arasından keçdi. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. juanjuanlar sürüdən getdilər. nə gözləsin. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. Günəşin şüası ona mane olurdu. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. ananam! Haradasan? O. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. İntəhası. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. daha yaxındaydı. çox sevindi. uzaqlaşıb gözdən itdilər. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. Budur o. pusub görəndə ki. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. Toran qarışırdı. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay. torpaq hamıya bəs eləyər. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. papağından bərk-bərk yapışaraq. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. Bircə: –Atma!–deyə bildi. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına.Yaddaş düzdə vurnuxur. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. boynunu qısıb. Ox papağı dəlib keçdi. oxu buraxsın. nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. Ancaq ondan nə gözləmək olardı. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. Bilmirdi neyləsin. sürüyə çatdı. Qoy naymanlar görsünləlr ki. ətrafa göz gəzdirdi.

müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı. Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. dərgilər. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. sən bir iti gözsən ki. təəssüf ki. Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı. . ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib. kitablar. həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır. "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". zəngin ədəbiyyata. Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər. Müəllif yazıb ki. Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə.Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində". Mirzə Həsən Rüşdiyyə. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki.Ey əziz Azərbaycan. əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. Tağı Rüfət. maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb . "Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". Fikrimizcə. İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır.. əzab. işgəncə. Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə. Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu. "Mətbuat . ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi. Həsən xan Tağızadə. dar ağacları. Cavad Heyət. bu məsələnin araşdırılması. Məhəmməd Şəbüstəri.F. Hüseyn xan Ədalət. İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib. Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il). "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri. Əhməd bəy Ağaoğlu. başını qaldır!. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə.. onun 100-dən artıq yaşı var. "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi". "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması". mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib. Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi.. Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar.1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan. Həmid Nitqi. Bundan başqa. 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb. Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). fəlsəfə elmləri doktoru. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət. şahın və vəliəhdin səfərləri. ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur. Zülm. yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. Bu. onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə. Bəlli oldu ki.. "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki.. Çeşidli kitablardan başqa. dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb. Əliəkbər Dehxuda. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar. söz və fikir azadlığı. ana dilində açılan məktəb. universitet. dəyərləndirilməsi zəruridir. Cəfər Xaməneyi. onun nüsxəsini əldə edə bilməyib. həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur. "Mətbuat . şovinist çar və şahlıq rejimləri. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. ey demokratik Azərbaycan. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi. müsibət... bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir.milli azadlıq dövründə". Xatırladırıq ki. Hüseyn Düzgün. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim. Mirzadə Eşqi. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır. mətbuat və s. Hacı Məhəmməd Naxçıvani. ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. tarixi bir həqiqətdir. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı.

Mərkəzi. Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. Vankuver.Əli Qaracalu – PH. insan haqları müdafiəçisi. Sonuc olaraq. Alimlər. Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair. Təəssüf ki. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. Konstans Universiteti. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. Şəhruz Türfəx – memar. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq.. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. Fərhad Qabusi – həkim. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. yazıçı. Xorasan. Kanada. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir. Dr. 78 Mart / 2011 . Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz. Dr. Qərbi Azərbaycan. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar. sosioloq. Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. Xahiş edirik.vəkil.D. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. Biz ümid edirik ki. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. Sədiqə Ədaləti – PH. “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor. həmin birlik liderlərinin. Dr. Dr. Hidayət Sultanzadə . York Universiteti. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. 2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət. Dr. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi. Dr. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. Qəzvin və s. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. Deməyə ehtiyac yoxdur ki.D. siyasi şərhçi. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq. Həmədan. Avstraliya.D. aşağıda imza edənlər. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. Xüsusən.. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki. onlar hələ də bunu davam etdirirlər.. akademiklər. Biz əminik ki.

Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir. mədəni. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. İmişli. Lerik. Ərdəbil. Zərdab). “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. Qəzvin. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. Mingəçevir). 3. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. “Göyçay” (Yevlax. ordu. Neftçala. Sumqayıt). Göyçay. iqtisadi. Qəzvin. hakimiyyət. Sabirabad. məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. birbaşa İrandan deyil. hüquqi. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. 5. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. Şəki. Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər.Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. Kərəc. Siyəzən. Mazəndaran. dini təhsil. ticarət. Salyan). Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. “Gəncə” (Gəncə. maliyyə. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. mətbuat və s. Ərdəbil. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Daşkəsən. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. Tehran. Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. xarici əlaqələr. Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. Saatlı. Biləsuvar. televiziya və mətbuat. Hacıqabul. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır. biznes. İran Güney Qafqazda. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb. Xırdalan. İsfəhan. hərbi. bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb. Dəvəçi. Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. hərbi. Yardımlı. Astara. Goranboy. Xızı. Məşhəd. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. İsfəhan. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. “Muğan” (Beyləqan. 2. Kürdəmir. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. Cəlilabad. Plana görə. Samux. 4. Şəmkir. Qəbələ. Ucar. Oğuz. Qum. Masallı). “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. səhiyyə. Kirman. Belə ki. “Quba” (Quba. polis. Məşhəd.

Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. “Salam” İnformasiya Agentliyi. Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər.az və www. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir.ziyaretler. Agentliyin internet səhifəsi də var: www. dini təhsildə. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya). Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər. www.radio.birlik.net. Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA). Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır. www. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında. Jurnalın internet səhifəsi: www. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir.org internet səhifəsi də mövcuddur.313news. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. Mərkəz eyni zamanda www. türk. “cəfərilik”. fars.birlik.deyerler. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan. Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar.fatimeyi-zehra. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur. “əliallahilik”. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır.salamnews. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. MP3. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması.faktxeber. qəzet və jurnalların nəşrində. Agentliyin www. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib. “hüseyniyyə”. DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir. həm də siyasiləşməkdədir.org. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 .fm internet radiosunu yaradıb.com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir. Məscidin internet saytı isə belədir: www. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. SD.org saytı. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır. Belə ki. dini. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji. televiziya kanallarının yaradılmasında. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur. Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur.dir. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra. Yeni Günəşli yaşayış massividir.org.deyerler. Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər. Bu agentlik Azərbaycan. rus. Agentliyin www.Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək. məscidlərdə. Bu agentlik İran. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir.birlik. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması.

Gerçək dini siyasət demək olar ki. Ə. televiziya kanalları. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. Çünki. Türkmənistan. Ə. İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi. qəzet. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir.yenisharq. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur. informasiya. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir. Ə. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. Ə. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. Qocalmış və əldən düşmüş S. Gürcüstan. Qəzetin internet saytı belədir: www. Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. Son illər Ə. Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. Əfqanıstan. Sudan. rəvayətlər. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür.az. www. ictimai təşkilatların. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. Bu sırada Fələstin. Yəmən. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb.salaminfo. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir.salaminfo. virtual radio. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb. bütün şəriət hökmləri. “axund” qismində çıxış edən. yalançı ehkamlar. dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir. Pakistan. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. Belə ki. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. nağıllar. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. saxta təfsirlər. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi. Ə. dərgi. Oman. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. Adicə “molla”. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. Vilayətinin nəzarətindədir. Başdan-başa uydurma hekayələr. təbliğat. Faktiki olaraq. Ə. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. Çünki. Ə. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Vilayəti oynayır. Suriya. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. bu layihəyə Azərbaycan. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. Tacikistan.org. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də.

dini. "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır.org. elmi. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. ədəbi. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir. Jurnalın internet saytı www.arannews. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu". www.karvan. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . Bu sayt www. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb. Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. "İntellektual Gənclər Klubu".haqqyolu. hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır.org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır. iqtisadi.net. ordu. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur. Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da. mədəniyyət idarələrində.haqqyolu. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər. maliyyə. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. Ölkənin sosial. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir. www. rus və türk dillərində yerləşdirilir. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında. təhlükəsizlik. kriminal. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir.haqqyolu. “Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir. Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. Faktxəbər. www. Bu agenlik demək olar ki. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur. Çünki. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа. İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır. Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır.haqqyolu.manevisafliq. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www. təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir.org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan. Jurnala məxsus www. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”. mədəni.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. Halbuki. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir.karvan.com.Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur.ir. maliyyə sektorunda. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur.imamhuseyn. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”.

seminar və mühazirələr. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur. saytlar yaratmaq.birlik. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www.tk. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”.imamhuseyn. dəyirmi masalar təşkil etməkdir. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər. dini mövzulardan bəhs edən sənədli. Bu təşkilat Azərbaycan. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir. Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir.org internet saytı da yaradılıb. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Bu quruma bağlı olan www. Qəzetin www. konfranslar.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur. Dağıstan. qəzet və jurnallar nəşr etmək. Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr.sayt.imam-rza. Rusiya. www.com. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 . Çünki. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır. Bunun üçün www.ws. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub. Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan.zehranet.islam-azeri.ru. broşür. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri.ihq.bizimradio.org. www. Əslində bu təbliğat İran. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir.Strategiya hesab olunur. bədii filmlər və kliplər çəkmək. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani.fix-download. www.sonumid.intizar.az və www. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır. elmi diskussiyalar. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır.sistani. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir.az internet saytı da fəaliyyət göstərir.az. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi.al-shia. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www. həm də xarici dövlətlərdə. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur. Ayətullah Cavad Amuli.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir.isra. Buna görə də İran daxilində. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır. Çünki.com. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər.net. www. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar. www. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir.

Gürcüstan. Hidayət Yolu. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər.caferilik. İordaniya.israhaber.az.ws. www.ru www.az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir.my1.org.az. Bundan savayı www.zeynebiye.com. Həzrəti Fatimə.ucoz. Misir. Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur. www.com.com. Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına. www. www. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər.islaminsesi.ru. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”. Albaniya.islamiyyet. www. “babi”.com . www. Azərbaycanın mənəvi. İkmal Gənclər Birliyi.velfecr.nurizehra. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır.moy.azeriblog.ahlibeyt. www. Livan.islamaz. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır.Strategiya strukturlar yaradılır. www.ahlibeyt. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar.com. Bu agentliyin Azərbaycan.yeniheyat.almehdi. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir.com.su. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır.org. www. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni. Nicat yolu.al-shia.tr. Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub. Yəmən. www.com. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.ramazanayi.qadirxum.namaz.abna.ir. www. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır. www.rasthaber. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar. www. İmdad. “vəhhabilik”. Mərkəzin internet səhifəsi www.islammektebi. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar. Somali. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır. www. www. Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb. www. www.muselman. “İslam Məktəbi”. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər. ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib. İraq.azeriblog. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur. Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”. www.kevsernet. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə.us . DAİMSAM 84 Mart / 2011 . Rusiya. Suriya. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www. www.az.islamtimes. Zeynəbiyyə.gg. Pakistan. “sələfilik”.islam-azeri.org. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur.com. “əhmədiyyə”.ya-ali.com. www.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur.com. Türkiyə. Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar.zahra. Agentliyin internet saytı isə belədir: www.

can deyənlərə canım candır. Büsbütün tarixəm. 2011 / Mart 85 .Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. yəni Oxtayam.. At üstündə yaşayan Attilayam. Burla Xatunam. qurşun kimi dolha dolam Of ey . Çalanda orkestr. qırat. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam. həm üsyanam. Göy göləm. Qara dev də mənəm.. Nə ata bilirlər. var öküz Rüstəmin saqqalından. yənı qara balığam. bayraq da mənəm. Müəzzin əminin azan şərqisi..siyəm. Ürgəncdə Atsız Türbəsi. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi.. quldur şeytanların. Urmu gölündə asuvan yumruğu.. Kürd alnında çiban Sulduz. Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. Altayam. Arazam. Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam.. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. qara ev də mənəm. qarabaxtam. Döyüşdə qaraqaşqa. Günəş kimi.. Ağrı dağında Paşa. Azərin 21-i. Adım AZƏRBAYCANDIR. Tarix məndən nəfəs alıb verir. Qar kimi aydınam hava tək yayğın. ey. Türk Dünyası kimi. Eloğluyam. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi. hava kimi. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam. həm Çeçenistan. Səttarxanam. Qarabağ şikəstəsində. Sancı dərəsində Püsyan. can. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. Qurd tək ulayan Çeçenistan. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. Fars böyründə sancılan Qaşqay. yer kürəsində bir ulduz. çiçəyəm. Rəşid Behbudovam. Adım Anacandır.bölük bölünən Xəzərəm. Səfərxanam. Donuz gözətçisi. Qurd tək ulayan Qarabağam.Düşüncə Adım Həyəcandır.. Adım Həyəcandır. Xankəndində xanam. üsyan yumruğu. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir. Rus gözünə tir kamanam. Vətən oğlu Çoban Qara. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. qaban kommunistlərə Başqurdam. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm. Hər yazılı tarixlərin varağında. Dəli Kürəm. Şah İsmailin saz qılıncıyam.. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam. (. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan. Babək də mənəm. yəni El gölüyəm. Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu. tamam bir Türkəm. Bülbülün nəğməsiyəm. bölük. hay hay ağlayan çənəyəm. yəni göyçəyəm. Kuruş şahın qatiliyəm. Göydə səs gəlsə. Xanın səsiyəm. Səid Muğanlı Dedim ki. adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında.. Əmoğluyam. Dəli Domrulam. Hələ ki. boz atlıyam. Yanvarın 20. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. həm Dağistanam. Koroğluyam. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm.) Quldur göyləmlərin. Oğuzdur babam.

Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları . 86 Mart / 2011 . Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. ağzı. Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı. Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı.. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı. Savalan.Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana.. Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. ey başı tufanlı bizim haqqımızı. nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub. Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı.

Ağzın.. yatan gizi sezməzlər. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. fırtınalı dəniz. bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini. uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar. Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar..Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç. kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin. uçurt uç. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 . Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq. quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə. Dərədir burası uçurumlu dərə. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam. bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç. bayrağı görməzlər.

türkə bağlıyam. Misrı qilinc onda allam əlimə. atam-babam. qaradağlıyam. Onda gərək düşmən köksün dağlayam. Qartalım türk. dilim türk. Yaranmışam torpağında. dilində. elim türk. ikı gözum türk.ürəyim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Vətənini. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. İliyim türk . Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. Oğuz nəsliyəm. Baxışım türk. Mahmudam mən də. Koroğlu igitli üzü ağam mən. sözüm türk. bülbülüm türk. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. Güvənirəm türkəm. Yagı duşmən xain olsa dilımə. elinı satmadı heç yada. İlham allam dağlarında. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . gülüm türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. canından keçibdir o da. Yerişim. uca dağam mən.Ulus Türk Vətənim türk. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Doğulmuşam Azərbaycan elində. duruşum. özum türk. çıxışım türk. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. mahalım türk. Azərbaycanımda barlı bağam mən. Qolundan. Nəslim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Haray çəkib qıyya vurram elimə. çölündə.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful