Təsisçi

:
Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi

İçindəkilər
1.Qulamrza Səbri Təbrizi
(Dil haqqında düşüncələrim)

2-3 4 5-7 11 12 13-14 15-17 18-20 22-23 26-27 28-29

DAİM-in (Dünya Azərbaycanlılarının İnformasiya Mərkəzi) yayını

2.Həbib Sahir
(Bizim türkü şirin dildir)

3.Əkrəm Rəhimli
(Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə)

www.daim.az Redaksiya heyəti:
Rza Bərahəni (yazıçı, şair, tənqidçi,Kanada) Maşallah Rəzmi (Fransa) Əkrəm Rəhimli (Tarix elmləri doktoru, Azərbaycan) Sabir Nəbioğlu (Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan) Arif Kəskin (Güney Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin başqanı, Türkiyə) İnsafəli Hidayət (Kanada) Çingiz Göytürk (Politoloq, Finlandiya) Yəhya Yusif Caniyar (Akademik, Qazaxstan) Akif Azalp (Filologiya elmləri doktoru, Özbəkistan) Araz Aslanlı (Politoloq, Azərbaycan)

4.Rza Bərahəni
(Söhbət)

5.Haşım Tərlan
(Vətən şairi)

6.Məsiağa Məhəmmədi
(Güney Azərbaycanın istiqlal yolu)

7.Faxtə Zamani
(İnsan haqqları)

8.Saymaz Aruz (Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr) 9.Mirzə Həsən Rüşdiyyə
(Milli maarifçilik fədaisi)

10.Ənvər Börüsoy
(İranın “Qafqazda 17 şəhər”strategiyası)

11.Arif Kəskin
(İran ikinci Balkan ola bilər)

Baş redaktor:
Ənvər BÖRÜSOY

12.Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar 32-33 13.Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36
(Türkmənlər İranda təzyiqə məruz qalır)

Redaktor: Sayman ARUZ Yayım Direktoru:
Əlirza AMANBƏYLİ

14.Afaq İsmayılova
(Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi)

37-38 42-44 48-49 50-56 57-58 63-66 68-71 72-76 79-84

15.İsmayıl Ülkər 16.Bəyannamə 17.Qəzənfər Kazımov 18.Məhəmmədəli Fərzanə
(Vətən bağı, ömür yolu)

(Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili)

Dizayner:
Orxan ŞAHTÜRK Redaksiyanın ünvanı: Azərbaycan Respublikası Bakı ş. İstiqlaliyyət k. 8 Tel:(012) 492-50-89 / Fax: 492-71-47 Bank hesabı:

(Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü)

19.Paşa Sərxanlı
(Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi)

20.Əhməd bəy Ağaoğlu
(Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim)

21.Çingiz Aytmatov
(Manqurt)

22.İrandan Təhlükə
Mart / 2011 Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
xatırlayıram. Amma elə ki çörək kəlməsinin yerinə “nan” və ya “bred” kəlmələri gəlir, həmin dəqiqə dünyam gözlərimin qabağından yox olur. Bu misalları su, ağac və başqa söz və ifadə mənalarına da şamil etmək olar. Düşüncələrim məni bu fikri yazmağa sövq edir: Gün Mənim, Ay mənim, Dəniz mənim, Bütün dünyalar mənim. Amma günümü aldılar, Ayı məndən ayrı saldılar.

Doktor Qulamrza Səbri Təbrizi
İnsan öz vətənindən uzaqlaşmasa dilin həqiqi
mənasını düşünə bilməz. Mən də hamı kimi dünyaya göz açdığım Təbrizdə fars və ingilis dilini öyrənib danışırdım. Amma dilin insanın ruhuna baglılıgını dərindən dərk edə bilməmişdim. Universiteti bitirdikdən sonra inglis dilində dərs deməyə başladım. O zaman bu, çox gəlirli və yaxşı qazanc gətirən iş olsa da daxilən bu sənətə o qədər də həvəs göstərmirdim. Çünki, ana dilimdə yazıb oxuya bilməməyim məni çox sıxırdı. Buna görə də mənə yabancı olan bir dili təbii ki, öyrətmək istəmirdim. Elə bu düşüncələrlə 1959 –cu ildə İstanbula getdim və inglis dili üzrə magistraturaya girdim. Çünki, burada Turk dili mənə ana dilindən uzaqlığı hiss etdirmirdi. 1959-cu ilin oktyabrında İngiltərəyə getmək qərarını verdim. Aradan 3-4 ay ötəndən sonra sudan çıxmış balıq kimi boğulmağa -darıxmağa başladım. İnglis dilini yaxşı bildiyimə baxmayaraq, ana dilinin incəliklərini elmi və qrammatik dil normaları şəklində bilməməyim məni bu yöndə bir sıra tədqidat işlərini aparmağa sövq etdi. 1969-cu ildə mən Villiam Bleykin “Cəhənnəm və cənnət” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazdım. Bu araşdırmamda dilə belə bir tərif verdim: “Ana dili maddi dünyanın ifadə formasıdır, onunla sıx əlaqədədir”. Bir dəfə universitetdə mühazirə zamanı belə bir fikri izah etdim ki, mən ana deyən vaxt anamın görünüşü, qiyafəsi, xalı, gözəlliyi, qəddi qaməti gözümün qabağına gəlir. Amma ana sözünün yerinə “madər”, yaxud “mama” qoyanda ananın görünüşü elə bil ki, məhv olur, yoxa çıxır, itir. Bununla bağlı bir neçə misal da çəkdim. Türklər üçün çörək əziz kəlmədir.Bu kəlmədə çörək bişirən, yapan, çörək növbəsi, onun tərəzisi və tamam küçə bazari gözümün qabağına gəlir. Hətta dostlarımla necə növbəyə durub lətifə danışmağımı

Dənizi də, dünyanı da qopartdılar, Çün Ana dilimi aldılar. Amma... Günü, ayı, dənizləri, Tamam dünyaları Ruhumda yaratdım. Məhbəsə salınmış dilimi, Azad olmaq üçün yaşatdım. Ana dilinin insandan ayrı düşməsi bir işgəncədir. İnsan yaşa dolduqca bunu öz həyatında necə böyük faciə olduğunu dərk edir. Öz dilində bir günə yaza biləcəyi məqaləni yabancı dildə on günə də yaza bilmirsən. Bunun dərdli tərəfi ordur ki, adi düşündüyünü, istədiyini və bildiklərini,öz dilində yazmağa qoymurlar. Fars dilində səhv etməkdən, lağa qoyulmaqdan ehtiyat edirsən. İnanın ki, bunu dərk eləmək çox çətin işdir, ruhi işgəncədir. Səməd Behrəngiyə və Qulam Huseyn Saidiyə sual verirlər ki, siz türkcə bilirsinizsə niyə farsca yazırsız, onlar cavab vermişdilər ki, ana dilində savad almağa icazəm olsa və yazdıqlarımızı oxuyan olsa, dəliyəm ki, gedib ozgə dilində yazam? Bu çətinliklərə baxmayaraq onlar ana dilində yazmaya – yazmaya yenə də öz fikirləri və turk qüruru ilə İranı təsxir elədilər. Buna görə də Pəhləvi rejimi bu iki yazarı yasaq elədi. Məni ötən yüzilin 70-ci illərində Pəhləvi rejiminin gücü və arxası olan “Savak” Tehrana gəldiyimdə dərhal həbs etdi və istintaqa cəlb etməklə yanaşı çoxlu sorğu-suala çəkdi. Mənə verilən suallardan biri də bu idi ki, sən nə üçün bir alim olaraq Pəhləvi rejiminin əleyhinə olan yazıçılar barədə müxtəlif elmi konfranslarda çıxışlar edirsən. Mən də dedim: dülgərin işi aləti mişarla-çəkic, dəmirçininki isə gürz ilə zindandır. Bu yazıçılar da mənim fikrimin vasitələridir. Mənim qürbətdə yaşadığım illərimdən, düçüncələrimin əsasında dayanan məsələlərdən biri ana dilim olmuşdur. Uzun müdətdir ki, ana dilinin yasaq edilməsi, əslində Güney Azərbaycanda insani

2

Mart / 2011

Dil haqqında düşüncələrim
baxımdan bizim millətin milli kimlik düşüncəsinin inkişafını, toplumsal varlığının bütünlüyü yönündə lazım olan inkişaf yolunu çətinləşdirmişdir. Biz bunun yollarını aradığımız zaman artıq Səməd Behrəngi ana dilinin öyrənilməsi üçün kitab yazdı. O vaxt bunu bilən şah höküməti təşvişə düşmüşdü. Həmin kitabın əlyazmasını məhv etmək istədi. Lakin Səməd Behrəngi həmin əlyazmanı aradan çıxara bildi. Sonralar bu kitabın çap olun-masına ümumiyyətlə icazə vermədilər. O zamanlar mənim dostlarımdan bəziləri vətəndən, dildən uzaq düşdükləri üçün onların başına hava gəldi. Çünki, İranda farsca oxuya bilməyənlər məktəbi tərk etmişdilər. Bunun qarşısını almaq üçün demişik ki, fars qrammatikasını türklər yazıb. Mən yenə də dilin tərifinə qayıdıram. Ana dilinin maddi dünya bağlılığına görə çox dərin qatları və əlaqəsi var. Demək istəyirəm ki, öz ana dilində danışmaq və təhsil almaq üçün ona qarşı qoyulan yasaqlar insan haqları baxımından ağır bir cinayət saylılr. Çünki, bir millətin varlığı, həyatı, yaradıcılığı demək olar ki, insanda uca Tanrının mövcudluğu qədər ana dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Cənnət anaların ayağı altındadır. Gör ana nə gədər mühümdür. Onun dilindən uzaq düşən insan üçün cəhənnəm yaranır. İndi insan haqlarının sayı dünyada bitib tükəməz qanunlarla doludur. Amma hər bir insanın ilk əzəli və əbədi haqqı ana dilidir. Mən ilk dəfə məktəbə gedəndə 6 yaşım var idi. Farsca ayağyoluna getmək istədiyimi deyə bilmədiyim üçün özümü islatdım. Anam mənə dayaq durdu. Universitetə qədər şəxsi müəllim yanına getdim. Bu iş hər hansı bir inglis və ya fars övladının da başına gəlsə, onu da müdafiə edərəm . Çünki dilin azad olması böyük bir mənəvi qüdrətdir. Bu qüdrət şovinistlərin siyasətlərini boşa çıxarır. İstəməzdim dillə siyasəti qarışdıram. Amma ürəyim o qədər yanır ki, siyasi təzyiqləri ana dilindən və onun mənəvi əhəmiyyətindən ayıra bilmirəm. Nə olmuşdur ki, mən 40 il vətəndən perik düşərək uzaqlarda yaşamaq zorunda qalmışam. Mənim dilimi, mədəniyyətimi, bir millət olaraq özəlliyimi sevən quruluş olsaydı, gözəl Təbrizimin havasını, meyvəsini, təbiətini bir tərəfə qoyub soyuq bir ölkəyə getməzdim. Bu o demək deyil ki, mən Londondan, Britaniyadan narazıyam. Bir Azərbaycan türkü olaraq orada akademik məqamına qədər yüksəldim, gözəl ailə qurdum, yaxşı yaşadım. Amma harada yaşasam da, necə həyat tərzi keçirsəm də, hansı uğurları qazansam da, yenə də Təbriz mənim vətənimdir. Ona görə də deyirəm:
Mən vətəndən çıxdım, Vətən məndən çıxmadı!!!. Dünyanın neçə-neçə dillərini öyrəndim, ingliscə kitablar yazdım. Ancaq, öz ana dilimin şirinliyi ruhumdan getmədi və getməyəcək də. Ən çətin günlərimdə yeməyimdən, içməyimdən kəsib Londondan anama zəng edərdim. Onun səsini eşitməklə, çox sadə və səmimi, şirin sözlərini dinləməklə öz daxilimdə güc, qüvvət, qüdrət tapmışam. Çünki, əcnəbi dillləri nə qədər mükəmməl bilsəm də, onlar məni çox yorurdu. Yorğunluğumu ana dilimdə danışığa qulaq asmaqla çıxarırdım. Balıq sudan qıraqda suyun qədrini bilməz. O insanlar ki, ana dilindən ayrı düşməyiblər məni çətin dərk edərlər. Mən ümüd edirəm ki, bir zaman gələcək vətənim Güney Azərbaycanda insanların həyatı bu mənəvi terror siyasətindən, milli özümlülük, kimlik anlayışlarının məhrumiyyətlərinə həmişəlik əlvida deyəcəklər. Ana dili dünya və uca Tanrı qarşısında bir varlıqdır, həyatdır, ruhdur, yaradıcılıqdır. Bir insanın, bir millətin canını almaq istədikdə onun ana dilini əlindən almaq yetərlidir. Bir millətin danışan dilini əlindən almaq, həm də onun məmləkətinə sahib çıxmaq, onu məhv etmək deməkdir. Bu dərin siyasətin ardında həmin milləti mədəni və ictimai baxımdan tamamilə soyqırıma məruz qoymaq deməkdir.

Yenə susdurun dilini, Kəsdirin dilini, Ana dilini. Özgə heç nəyə hacət yox. Zülmə işgəncəyə ehtiyac yox. Fəqət, Düşmən nə dilimi kəsdirə, Nə susdura bildi, Sadəcə yasaq olundu. Diplomatik məclislərdən yığışdırıldı , Indi nəyim yoxsa da, Ana dilim var. Onun üçün atam var. Mən varam, Uşaqlarım var, Xalqım, vətənim, Məmləkətim var. Mən bu dildə düşünürəm, Danışıram ,yazıram, Axı mən bu dildə düşmənimə qəbir qazıram.

2011 / Mart

3

Bizim Türkü şirin dildir

Sənin izin, kölgən qalmış Astaranın baharında
(Şəhid Firidun İbrahiminin xatirəsinə) İldönümün tutan yoxdur, Yoxdur səni yada salan. Qəbrin üstə göy ot bitdi, Ey namurad yazıq cavan. Asıldığın gündən bəri, Matəmlidir göy gülüstan. Dolaşarkən şumal yeli, Yurdun qızıl bayrağında. Ellər ilə od yandırdın, Babəklər ocağında. Lakin əfsus son işıq tək, Söndün həyat çırağında. Nə ellərin məktəbində Kitabını açan oldu. Nə yazdığın qızıl yazı Rəvac tapıb dastan oldu. Lakin sanma bu əsrdə Hər şey bitib nisyan oldu. Günün yeddi rəngi ərir Qızılüzən sularında. Sənin izin, kölgən qalmış, Astaranın baharında. Faşizm hələ höküm sürür Qızıl odlar diyarında Məktəblərdə ana dilin Oxutduran usta yoxdur. Ordu-ordu oymaqlarda Əsir çoxdur, azad yoxdur. Keçib çıraq, sönüb ocaq, Xaraba çox, abad yoxdur. Getdim baba diyarına, Gördüm bayquş fikrə dalıb. Qəbrin üstə axşam çağı, Payız günü şəfəq salıb. Səndən yoldaş xatirələr Dərin sızı canda qalıb. Əzrayıla qılınc çəkim, Yenə bir gün öləcəyəm. Çıraq kimi, ya bir axşam, Ya bir səhər öləcəyəm. Bilirəm ki, yer altında Toz torpağa dönəcəyəm.

Bunla belə əminəm ki, Nur zülməti boğacaqdır. Ən nəhayət üfüqlərdən Qızıl günəş doğacaqdır . Daş nə qədər bərk olsa da, İsti soyuq doğacaqdır.

Həbib Sahir
Bizim Türkü şirin dildir
Ana güldür, bir gün solar, Ana dili şirin olar. Bizim Türkü şirin dildir, Xoş sədalı, zəngin dildir. Dil günəşdir, işıq saçar, Azadlığa qapı açar. Yadın dili boyunduruq, Bir keçiddir buruq-buruq. Boyunduruq xalqı boğar, Keçidlərdə quldur soyar. Qoy yadlaşsın senatorlar, Xalqı soyan tacir-tüccar. Yaltaq şair yolun azsın, Təkcə farsca qəzəl yazsın.

Şum tale
Azmışam sisli keçidlərdə, Budur Qaş qaralır, Məni udmaq həvəsilə ağız açmış uçurum. Gecədir, Qəfil yollandı qaranlıqda, Aman! Qoşulum yolculara, Yoxsa yol üstündə durum?! Bir qarış yer də sahibsiz deyil ey Tanrı, Denən: Mən də yırtıq çadırı hansı cəhənnəmdə qurum?! Hamı talesiz olurmuş bu geniş aləmdə, Yoxsa şairlərin ey Tanrı olur taleyi şum?!

4

Mart / 2011

ən azı ona görə belə olmalıydı ki. Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da “təkmilləşdirmək”dən əlavə. ölkə ərazisi 6 ostana. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə 10-cu İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar “məktəbləri” və onlara oxşar şovinist məfkurəli “cəmiyyət” və “birliklər” yarandı. Savə və s. mərkəzi Urmu şəhəri olan Qərbi Azərbaycan “4” nömrə ilə nömrələndi. Xorasan. İsfahan. hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Güney Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada. Güman etmək olardı ki. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında. “vahid milli kimlik” məfkurəsi ilə işə başlayan Rza Pəhləvi “vahid İran milləti” şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. dilinə. şəhristanların sayı 49 oldu. Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycan). Üstəlik qədim Urmu şəhəri sanki Rza Pəhləvinin atasından qalmış miras kimi “Rzaiyyə” adlandırıldı.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 min kv. İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. “ayır və buyur” siyasəti. gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. bu da hakim siyasətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran. mədəni.km isə Çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. respublika quruluşunun bərqərar olmasında Güney Azərbaycan türkləri mühüm rol 2011 / Mart ki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış “Gülüstan” (1813).km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı Beləliklə. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan “3”. ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər. vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir. Azərbaycan adı tarix. Azərbaycan əyaləti iqtisadi. xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. eyni dilə və inanca. Rza Pəhləvindən sonra (1941-ci il) oğlu Məhəmmədrza da ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə “əl gəzdirdi”. Zəncan. ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud İ 5 . Nəticədə ucqarlar boşalır və gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. Qəzvin. nömrələrlə göstərildi. “Türkmənçay” (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv. mədəniyyətinə laqeydlik. iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilan). pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan “əsaslandıran” və hakim fars millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. Həmin qanuna görə. çoxsaylı sosial-iqtisadi. eyni kökə. Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər. Bu. bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan. Fars və Sistan əyalətləri. qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi. Rus kazak hərbi birliyində mehtər vəzifəsində çalışan Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi “qayçılanmağa” başladı. abadlıq və quruculuğuna xüsusi önəm verməklə bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. biganəlik yaranırdı ki. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10. coğrafiya kitablarından. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi “qayçısı” ilə doğram-doğram edildi. elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu. “Vahid dil”. mədəni və s. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə. Məsələn. xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox.) iqtisadi inkişafına.Geosiyasət "Güney Azerbaycan İranın İnzibati ərazi bölgüsündə” Əkrəm Rəhimli qayda ləğv edilərək. Şiraz və s. 130 min kv. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan. ərazilər Güney Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə “pərçim” edildi. Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı.km İranın. Sultanabad.

zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə. Qeyd etmək lazımdır ki. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə. milli potensialın güclənməsi. ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi. Qərbi Azərbaycan. unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də “ostanlaşdırma” əməliyyatı ilə davam etdirilir. Ərdəbil mahalının Təbrizdən “asılılığını” aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər. İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. Ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını. Astara. Zəncan. Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları “ostanlaşdırılaraq” Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması. İran inqilabından sonra məlum oldu ki. adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır. Ərdəbil. bölgələr isə hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır. ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətiribdir. köhnə tas” misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. Beləliklə. Bu parçalanma etnik-mədəni. Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir. icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar.925. müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu. 20-ci yüzilin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi 6 Mart / 2011 . Odur ki. Parçalanma ilə Quzey Azərbaycan və Güney Azərbaycanı bir-birinə qarşı yadlaşdırmağa. Bəllidir ki.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda ölkə Məclisində və mətbuatda söz-söhbət gedir.5 kv. Başqa sözlə. millətin bütövlüyünü pozur. Qəzvin. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar. 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17. Savə. eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. Bu haqda olan fikir və mülahizələri. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyrifarslardır. ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini “qayçılama”. Sultanabad. Dili yasaq. Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir. hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. Güney Azərbaycanda soydaşlarımızı farslaşdırmaq. azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. Bu. Lakin 1979cu il İran inqilabından Güney Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da. Eyni zamanda bu. “İranda dövlət federalizmi” başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. Onlar öz Ana Yasa hüquqları uğrunda mübarizə aparır. indi onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə. iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı. onları assimilyasiya “qazanında” əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki “ostanlara ayırma” əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb “müstəqil” ostan (əyalət) elan edilmişdir. əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər.Geosiyasət oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. sonra isə 30-a çatdırılmışdır. Başqa istək və tələblər bir yana. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb “Güney Azərbaycan ostanı” yaratmağın “zəruriliyi” (burada məqsəd “Güney Azərbaycan” ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə.R. 20-ci yüzildən 21-ci yüzilə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı “türk” sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni “Gülüstan ostanı” yaradılmışdır. İran cəmiyyətini düşündürən. Ərak və s. 21 rayon (bəxş). onu yad təsirlərə məruz qoyur. dil. Həmədan. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda. “köhnə hamam.

ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır. Gilanın tərkibinə qatılmış Astara. Ərdəbili. demokratiyaya. Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar.) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: “Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər. ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. uzaq düşmüş Savəsi. Tehran Universiteti Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı. Güney Azərbaycan türkləri ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş. Qərbi Azərbaycanı. indi nə 19cu. qanuna və haqqa söykənən tələbidir. “ostan” sözünün “əyalət” və ya “vilayət” sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan tarixi torpaqları tikə-tikə doğranmış Güney Azərbay-candakı soydaşlarımızın işıqlı sabahına ina-nırıq.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: “Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli. “mütəxə-ssis rəylərinə ehtiyac olduğunu” qeyd etdikdən sonra “işin içindən iş çıxar. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır. etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir. Onların fikrincə. Qəzvini. indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı. digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Güney Azərbaycanın ərazisinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycanın bütün ərazilərinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik”. şovinist Rza Pəhləvinin və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. məmlək-ətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Bu baxımdan gənc soydaşımızın “NəvideAzərbaycan” qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni “təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş” hesab etmiş. M. qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin “Keyhan” qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. nə də 20-ci yüzil deyil. sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi 21-ci yüzildir. Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında “ciddi düşünməyin gərəkliyini” bildirdikdən. Görəsən. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik”. Məqalədən görünür ki. Qərbi Azərbaycanı. İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir. Ölkənin inzibatiərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən “Müşarikət Cəbhəsi” və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. Həmədanı. dövlətə problemlər yarana bilər” deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Həmin nara-hatlığı ifadə edən müəllif yazır: “Daxili İşlər nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə. Ərdəbil və Zəncanı ayrıayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz. onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. Əlbəttə. yenə də Şərqi Azərbaycanı. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar…Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir”. Onun Şərqi Azərbaycanı. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini. hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır.Geosiyasət fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən.R. bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə. 2011 / Mart 7 . Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Zəncanı. “NəvideAzərbaycan” qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o. Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda “dərindən” düşünməyi. tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. Məsələn. Lakin cənab doktor bilməlidir ki.

Anım Səməd Behrənginin qəbri başında Təbriz şəhərinə gəldim bu səhər.Səməd Behrəngi. And yerin bu vətən torpağı oldu. Gəzdi ölkə-ölkə şöhrətin.Səməd Behrəngi. Qəbrinin önündə başımı əydim. əhdim: Həyatda bircə yol səni görəydim. Təbriz 8 Mart / 2011 . Məyər Araz durdu sənin qəsdinə? Bəs nədən qaraldı suların rəngi. Təbizdə nə qədər “Səməd” doğuldu.Səməd Behrəngi. Ancaq uddu onu ümman nəhəngi. şəhərə sən sığışmadın. Bilmirəm fələyin bizlə qəsdi nə. Adın dostlarının bayrağı oldu. Heç kəndə. adın. əzəldən bu olub istədiyim.Səməd Behrəngi. Dalğalar qılıncı.Səməd Behrəngi. “Qara balıq”ında ümman aradın.Səməd Behrəngi.dedilər. vətənim “para-para”dır Hər para qəlbimdə dərin yaradır.Bu ana torpağın əzizi təki. Mən səni dostlardan alanda xəbər: O bir gülüstanda yatır. Araz tüfəngi. Dolandı arxanca əcəl-cəlladın. Dəyişdi həyatın köhnə ahəngi. Balaş Azəroğlu 1996. Vaxtsız ölüm yeli əsdi üstünə.. Yazdın ki. Qoyaydım başına şer çələngi.

Həbib Sahir bununla da Güney Azərbaycan poeziyasında siyasi. Burada heyvanların dililə insanların düçüncələri qələmə alınıb. Bu kitabların hamısı Təbrizə məxsus ləhcədə yazılıb. Bizim çağdaş nəsrimiz demək olar hələ bu ğün də bağımsız deyil. Bu əsərləri alimlər Güney Azərbaycanda çağdaş nəsrin başlanqıcı olaraq qeyd edirlər. O. Dünyanı öz dilimizdə oxumaq bizim üçün çox vacibdir. O dönəmdə Təbriz və Azərbaycanın fərqli yerlərində nəsr yazanlar çox az idi. O. Bundan sonra hekayə janrında Səməd Behrənginin yazdığı ''Balaca Qara Balıq'' adlı əsəri də dünya şöhrətli bir əsər kimi ortaya çıxdı. Behrəngi Güney Azərbaycanda bu əsərlə uşaq ədəbiyyatının banisi kimi ölməz imzasını tarixə yazdı. Əliqulu Qəmküsar və Əli Nəzmini çağdaş milli düşüncə və milli ədəbiyyatımızın əsas baniləri kimi də hesab etmək olar. O. Bundan sonra Hacı Zeynalabdin Marağalı ''İbrahim Bəyin səyahət-naməsi''. Bu illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı ilə paralel olaraq gəlişərkən ortaq düşüncənin də etgisində bütünləşibdir. Bu prosesi daha da gücləndirmək üçün tərcümə işinə də diqqət yetirmək gərəkdir. Öz dilimizdə yaranan yeni ədəbiyyat dalğasının alt yapısı hazırlanmaqdadır. Bu əsərlər fars dilində yazan türk yazarları üçün böyük bir örnək olubdur. kiflənmiş ənənələri sındıran ilk şairimizdir. köhnə qəliblərdən çıxmaqla yeni ədəbi janrın inkişaf etməsinə həm də təkan vermişdir. həm də forma baxımından Həbib Sahirdən etgiləniblər. Sabir. Dünyada baş verən proseslər çağdaş düşüncə tərzinə uyğun şəkildə ifadə anlayşı da beləcə inkişaf etdi. Bunun əsas problemi isə ana dilində mükəmməl təhsil siyasətinin olmamasıdır. Əsərin ideya və bədii məzmunu uzun illər oxucular tərəfindən sevilibdir. əsərlərini uşaqlar və yeniyetmələr üçün yazsa da. Bu əsər çox yazarların yaradıcılığına böyük iz qoydu. Onlar çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının dünya səviyyəsinə yaxınlaşdırılması və ədəbi mühitin simvoluna çevirə bildilər. ya da Quzey Azərbaycandan. Yəni iyirminci yüzildə Güney Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simalarından biri Həbib Sahirdir. olub keçənlərin işığında yeni ədəbiyyatın yaranması üçün çox ciddi zəmin hazırlamışlar. Çağdaş düşüncələri oxuyub öyrənmək və dünya bədii sənətinin əldə etdiyi uğurlardan faydalanmaq bu yolda əlimizdən tuta-caqdır. həm də poetik düşüncə tərzi yeni idi. Nəsr dilində onun sənət türlərində. Onun ''Aldanmış Kəvakib'' və ''Yusif Sərrac hekayəti'' adlı kiçik həcmli romanları Mirzə Cəfər Qaracadağlı tərəfindən tərcümə olunaraq ədəbi mühiti öz etgisi altına aldı. Bu hekayədə Azərbay-can kəndlilərinin xanların zülmündən cana doyduqları və xurafat içində necə yaşadıqları təsvir olunmuşdu. Güney Azərbaycanda çağdaş nəsr termini Məşrutə inqilabı dövründən başlayır. həm də çağdaşlaşmışdır. Bu gün şairlərimizin yanı sıra. Digər tərəfdən böyük sənətkarlıqla yaratdığı əsərləri onu həm də Türk dünyasının önəmli ədəbi simalarından biri kimi tanıdıbdır. özünü göstərə bilər. Güney Azərbaycanda bu gün qlobal düşünüb milli dildə yaratmaq çox önəmlidir. satirik və duyğusal şeirimizi yeni ruhda canlandırmaqda böyük addımlar atıbdır. bundan əlavə ''Heyvanların mürafəsi'' adlı 110 səhifəlik bir kitab da çap etdi. O. Bu mətbu orqanları sırasında Cəlil Məmmədquluzadənin ''Molla Nəsrəddin'' dərgisi öndə gedən mətbu olmuşdur. 1914-cü ildə ''Kölgələr” adlı kitabını və iki il sonra ''Şəqayeq'' adli sərbəst şeirlər kitabını yayımladı. Güney Azərbaycanda yeni poeziyanın təməli Həbib Sahirdən başlayır. Bununla da Həbib Sahir ənənəvi poeziyada göylərdə ifadə olunan xəyali qavramları ilk dəfə yerə endirdi. bu hekayələr hətta yaşlılar tərəfindən də sevilir. İndi Güneyin içi və dişında olan yazarlarımızın fərqli əsərlərini görməkdəyik. Bu əsərlərdə qeyd olunan toplumsal qavramlar da ədəbi realizmin inkişaf etməsi demək idi. çox sayda nəsrdə yazanlarımız ciddi şəkildə çaba göstərirlər. Məhz buna görə də 1906-1940-cı illər aralığında Güney Azərbaycanda dünya miqyaslı şöhrət qazanan əsərlər yarandı. Mirzə Cəlil ''Molla Nəsrəddin''də o zamanın kənd həyatını təmsil edən ''Xanın təsbehi'' adlı ilk kiçik həcmli hekayəsini yazdı. yeni şeirin ortaya çıxmasında ilk addımları atıb və cəsarətli şeirlər yazıbdır. O. Elmi baxımdan ana dildə yazılan nəsr əsərlərində xeyli qüsurlar var. O zaman yaranan şeirimiz və nəsrimiz Məşrutə dönəmindən sonra xüsusilə milliləşmə ilə yanaşı. keçmişə tənqidilə baxıb. Buna görə də nəsr dilimiz ya Türkiyədən etgilənir. Bir ulusun ruhu hekayə janrları Azərbaycan türkcəsindən farscaya tərcümə olunan hekayələri ilə başlandı. Bu dönəmin tanınmış simalarından Mirzə Cəlil. Türkiyə mətbuatını izləməklə dildəki yaxınlaşma. Mirzə Əbdül Rəhim Təbrizli ''Məsalükül Möhsün'' və ''Əhməd Səfi Talibinin kitabı'' əsərlərini yazmaqla yeni üslubda bədii nəsrin təməlini qoydular. O zamanlar Güneydə siyasi dərgi və qəzetlərin nəşrinin sayı artmağa başladı. Bu baxımdan biz yeni bir dalğanın ortaya çıxmasına tanıq oluruq. özəlliklə ədəbiyyatında öz imkanlarını kəşf edib. Görkəmli yazıçı Qulamhüseyn Saedi ''Bəyəl əzalıları'' adlı kitabını yayımladı və beləliklə dünyanın ən adlım hekayə əsərlərinin müəllifi kimi şöhrət qazandı. Bununla da ədəbi prosesdə əksər şairlər fikir və düşüncə. 2011 / Mart 9 . Əsərdə kənd həyatının gerçəkliklərini yüksək bədii səviyyədə yazmaqla həm də dünyanın ən adlım hekayə əsərlərindən biri kimi tanındı. ədəbi və siyasi münasibətlər də öz təsirini göstər-mişdir.Ədəbi düşüncələr Güney Azərbaycanda çağdaş ədəbiyyatın durumu İranda yeni və Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərin yaranması üçün ana dilinin həm də qrammodern üslublarda yaranan ilk matik şərtlərinə əməl edilməlidir. İyirminci yüzilin ilk çağında Azərbaycan türkləri gözlərini dünya ədəbiyyatının öyrənilməsinə çevirmiş. “Molla Nəsrəddin” dərgisindən sonra Əhməd Bəsirət ''Molla Əmi'' adlı türk dilində yeni bir dərgi buraxdı. Bu kitablarda həm məzmun. Bundan iki il sonra Mirzə Həsən Rüşdiyyə kiçik hekayələrdən ibarət ''Əmsale Loğman'' adlı bir kitab çap etdi.

tam türkcə yazmağa başlayıblar. Güney Azərbaycanın çağdaş ədəbi durumunu belə xulasə etmək olar: 1. O. kültürəl yürüşlər. “Səhəndiyyə” (1967-1970) kimi iri həcmli əsərləri bütün Güney Azərbaycanda milli ədəbi prosesin inkişafına böyük təkan verdi. sürgünlük. 2. Ağır basqılara baxmayaraq türk ədəbiyyatının ən böyük şairi Şəhriyar yetişib.. Nəsri 10 Mart / 2011 . çağdaşlaşdırmaq tərəfdarı kimi çıxış edirlər. Həmidə Rəiszadə (Səhər) xanımın ''Mavilər'' adlı şeir kitabı çağdaş ədəbiyyatımızda yeni atmosfer ortaya qoymaqla ədəbi prosesdə yeni canlanmaya səbəb olubdur. Gənc nəslin milli düşüncəsinin inkişafı yolunda böyük uğurlara imza atılması üçün bu proses böyük gələcəyimizin ana yoludur. Bəziləri yalnız modern və avangard bir ədəbiyyatın tərəfdarıdır. Güney Azərbaycan çağdaş poeziyasının durumu özünü fərqli formada göstərməkdədir. Yəni bütün gənc yazıçılar nə olursa olsun. Bu yazarlar əsərlərində özəlliklə Anadolu türkcəsindən etgilənib. başını göylərə çatdırdı.. Bu gün Güney Azərbaycanda Öyrənci Hərəkatının ortaya çıxması. Bir kərə yadların daşını ataq. həsrət və bu kimi məzmunlardır. bütün Azərbaycana ithaf etmişdir.. özgürlük. Bu çağda türk dilində yazdığı şeirlərinin ədəbi gücü onu dünya şairi kimi tanıtdıra bildi. ayrılıq. kitablar nəşr etmələri yeni canlanmaya səbəb olubdur. bu əsərlər daim yaşarıdır. “Heydər Babaya salam” (1954-1962). toplumsal təhqirlər və narazılıq duyğusunu və milli düşüncələrini şeir dili ilə ifadə etməyə çaba göstərirlər. siyasi basqılar. durum bir qədər fərqlidir. bəziləri isə yalnız və yalnız nəsrdə. Ədəbiyyatımızın daha da irəliləməsi üçün ədəbi tənqidçilərə böyük ehtiyac var.. Səhənd öz növbəsində Güney Azərbaycanın çağdaş poezyasının inkişafında dərin etgi buraxmaqla yanaşı. bəziləri isə ortaq türkcədə yazmağı savunur. “Türkün Dili” (1969). Pəhləvi rejiminin ən qəddar siyasətinə sinə gərərək Dədə Qorqud eposunu ''Sazımın Sözü'' adı altında bütövlüklə nəzmə çəkmiş. Onların bu təşəbbüslərdə bulunmaları səbəbindən Güney Azərbaycanda çox fərqli bir atmosfer yaradıbdır. farsca düşünüb türkcə yazırdılar. Pəhləvi dönəmində mubarizə aparan şairlərdən biri də Əlirza Nabidil(Oxtay) olmuşdur.qanlı söyüd. onların milli dildə ədəbi örnəklər yaratmaları. özgürlük. Oxtay şeirlərində öz idealını yüksək bədii donda ortaya çıxarmaqda çox başarılı olmuşdur. Ama bütün bunlara rəğmən buna anormal olaraq yanaşılmır. Azərbaycan türkləri çox çətinliklərlə qarşılaşaraq. 3. təmsil və rəmzlərdən istifadə etməklə dövrünün çağdaş istək və çətinliklərinə toxunmaqla açıq-gizlin dərdlərini. Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin. milli kimlik prosesinin inkişaf etdirilməsi uğrunda apardıqları mübarizələrin nəticəsi kimi bu ortamda dayanmadan çoxlu sayda dərgilər. Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə. Çünki içində olduğumuz bu anlam maraqlı bir ortamdır və bu gediş irəlilədikcə. canlı təsvir. Milli qəzet və dərgilərin olmaması səbəbindən kimsə bu olaya təpki göstərib. Güney Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli şairlərindən biri də Bulud Qaraçorludur (Səhənd). bəziləri Anadolu türkcəsini savunur. Şəhriyar fars poeziyasının qarşısında yox olmağa üz tutan türk dilini ''Heydər Babaya salam'' əsəri ilə əbədi olaraq ayağa qaldırıb. Soyuq əllər ilə aça bilmərik Gələcək günlərin qızıl qapısın. Halbuki bu yazarların heç biri ana dilində təhsil görməmişlər. İndi milli ədəbiyyatımıza qarşı sərt basqılar olmasa da. Yeni ədəbi proses milli kimliyə qayıdış anlamına doğru addımlayır. Son 70 ildə Güney Azərbaycanda yazıb yaradan şairlərin əsərlərində siyasi motivlər olduqca güclüdür. Bu sırada xeyli yüksək ədəbi bədii sənət örnəkləri də yaranıbdır. Şairin söz xəzinəsi geniş olduğu üçün. O. başqa şeirlərində də vətən sevgisi. sən Şəhriyarsan. şifahi bir dünyanın ortasına atıldılar və bu durum dayanmadan genişlənir. Onun idrak dünyasında döyüş ilə sənət bir-birindən ayrılmayan ünsürlərdirlər. A. Şəhriyar da ''Səhəndiyyə'' epik əsərini sırf Səhənd üçün yox.Ədəbi düşüncələr İranda fars dili və ədəbiyyatından fərqli olaraq. türkcə uzun müddət ədəbi əsərlərin yazılması susdurulmuşdur. xalqın anlaya biləcəyi sadə və doğal bir dildə ifadə etmişdir. Güney Azərbaycan şeiri və ədəbiyyatı özünün milli xarakter və məzmunu ilə yaşamaqda davam edir. “Məmməd Rahimə məktub” (1967). milli haqlar anlamında yüksək ədəbi örnəklər yarada bilmişdir. Onların bütün nəhv quruluşları farsca olmuş və bir sözlə. xalq ədəbiyyatındakı axıcı və sadə üslubu başarı ilə qullanmışdır. Bu isə dildə çoxlu qarmaqarışıqlıqlara səbəb olurdu. onun nədənini isə öz xalqına (türk millətinə) şərəfli keçmişini göstərmək.Onun yaradıcılığı qısa olsa da belə. Bu gün çağdaş ədəbiyyatımızda işlənilən dil sahəsini. Elə bu çağrıya cavab olaraq. Çəkək qayğısını öz elimizin.. digərləri Quzey Azərbaycan türkcəsini. Soyuq əllər ilə çala bilmərik Günlərin sazında zəfər mahnısın. şeirlərinin mövzusunu gerçək həyatdan almış. ''Mavilər'' kitabında olan şeirlərində fikir və duyğularında tam yeni və dəyişik bir forma. Güneydə böyük əsərlərin ortaya çıxmasına ümidləri artırıbdır. digərləri isə əski ədəbiyyatı qavramaqla yeni özəlliklər aşılamaq. internet fəzasından da geniş səviyyədə yararlanmaqları bu qarışıqlığı daha da gücləndirdi. Onun yaradıcılıq dönəmlərindən ən önəmli mərhələ 1950-1972-ci illərdir. öz milli ədəbiyyatını qorumaq və yaşada bilmək üçün dərin mücadilə aparıblar. milli şüur və mənliyinin yolunu göstərmişdir. İndi şairlərin çoxu toplumsal olayları əks etdirməkdədirlər və indi Güneydə hakim olan sıxıntılardan tutmuş. Səhənd bu əsərlə türk dilinin gücünü isbat etməkdə çox başarılı olmuşdur. Oxtay özgürlüyə tərəf uzanan yolun yorulmaz və ümidlərini itirməz yolçusu olmuşdur: Sazaq dan yerində bizi gözləyir. 4. Pəhləvi rejimi devrildikdən sonra. Onun idealı və əsərlərinin əsas yönü İnsandır və bu insanın ən yüksək dəyəri özgürlükdür. Bəziləri ədəbiyyatı şeirdə xulasələndirir. hətta Şəhriyarı belə öz ana dilində yazmağa çağırırdı: Bu gün mən Səhəndəm. O.. Yəni yazılı fəza təcrübə olunmadan. Çağdaş ədəbiyyatımızda həm poeziyada və nəsrdə olan əsas mövzular: vətən. O. ədəbi və bədii formada cəsarətlə açıqlaya bilibdir: Gecədir! Baxıram ay bacasından Başqa bir mavi göyə Orada da var. “Sazımın sözü'' əsəri dəfələrlə Türkiyə və Quzey Azərbaycanda da yayımlanmışdır. onların ədəbi əsərlərini tənqid edə bilmədi.. Elə bil Gecə yurdun qana dönmüş dənizindən neçə bir qəmli bulud..

ədəbiyyat sahəsində NOBEL mükafatına namizəd göstərilsə də sonradan namizədlər siyahısından çıxarılıb ki. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. Ədəbi fəaliyyətlərini davam etdirən yazıçı artıq İranda qala bilməyəcəyini başa düşərək. görünür o zaman ikinci. Dr. əsərləri haqda danışarkən deyir: "Mən ədəbi fəaliyyətimdə əvvəldən 3 janrda yazmağa başlamışam və buna davam edirəm. Bir çox iranlı ziyalı kimi ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazıçı Azərbay-can. kitabları qərb dillərində nəşr olunmuş Kanada Pen Klubunun keçmiş sədri. Rza Bərahəni ana dilində təhsil imkanından məhrum olmaq hesabına başqa dilləri öyrəndiyini xatırlayaraq belə deyir: “Beləliklə. Ondan universitetdə də ikinci dil seçmək tələb olunur və o.". Rza Bərahəninin ailəsi yoxsul olsa da. onun böyük qardaşı İranda elmi psixologiyanın banisidir. Dr. O. Rza Bərahəniyə məxsusdur. ingilis. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. bunun onun bəzi iranlı müxaliflərinin fəaliyyəti nəticəsində baş verdiyi deyilir. Buna görə həmin bir il ərzində. Rza Bərahənin əsərlərinə yüksək ədəbi qiymət verilib. həm də ədəbi tənqid janrlarında yazıram. başqa qələm dostlarının rəğbətini qazanmış azərbaycanlı yazıçıya təşkilatın sədrliyinə namizəd olmasını təklif etdikdə o bu təklifi qəbul edərək bu qurumun sədri seçilib və bu vəzifədə olduğu zaman təşkilatda bir neçə mütərəqqi dəyişikliyi həyata keçirib. Məhəmmədrza Pəhləvi irticasının dövründə onun bir neçə kitabı ABŞ-ın Nyu York şəhərində çap olunub. Dr. fars. Bərahəni öz soydaşları arasında bir türk kimi və radikal siyasətçi kimi tanınınmışdır: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar üzərində çalışmışam. Senzura ilə mübarizələrə qoşulmuşam. "4-cü sinfə başlayanda gördüm ki. Rza Bərahəninin kitablarının böyük hissəsi İranda çap olunub. Dr. Rza Bərahəni universitetdə ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsində təhsil alır. Bərahəni hazırda Kanadanın Toronto şəhərində yaşayır və York Universitetində müasir ədəbiyyat və ədəbi tənqiddən dərs deyir. yoxsul bir ailədən gəlmişəm"." Bərahəni əlavə edir ki. Dil azadlığı mənim məqsədlərimdən biri olub. Onun əsərlərinin bir hissəsi (3500 səhifə) fransız dilində nəşr edilib. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il bundan əvvəl indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" "Mən. Rza Bərahəni şah dövründə müxalif fikirlərinə görə həbs olunub. uşaqların yaxşı məktəbdə təhsil almasına çalışıb. ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Bundan əlavə. Müəllifin dediyinə görə. Rza Bərahəni "O kişi ki.deyə o xatırlayır. Həm şeir. şeir və romanları başqa dillərə tərcümə olunduğuna görə o daha çox bu janrlarla tanınır. İndi 75 yaşlı yazıçı deyir ki. Rza Bərahəni "Kanadada yaşayan Güney Azərbaycanlıları Dil və Ədəbiyyat Cəmiyyəti”nin təsisçilərindəndir və bir neçə il cəmiyyətin sədri vəzifəsini yerinə yetirib 2011 / Mart Rza Bərahəni: "Mən 40-50 il milli demokratik haqlar yönündə fəaliyyət göstərmişəm. Onun əsərlərində azərbaycanlı obrazı və Güney Azərbaycanın təbiəti canlandırılır. şerləri və digər əsərlərində həmişə Azərbaycan mövzusuna geniş yer verilir." O. Bir neçə il bundan əvvəl o. Yoxsul ailədən gəldiyimə görə siniflər məsələsi həmişə mənim fikrimi məşğul edib və mən 40-45 il əvvəldən indiyə kimi qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olmalarını müdafiə etmişəm" Dr. yazıçının əsərləri əsasında 7-8 pyes yazılıb və tamaşaya qoyulub. Bərahəninin romanları. İranda İslam İnqilabından sonra da həbs olunub və edam olunmaqdan son anda xilas ola bilib. türk. fransız və ərəb dillərini bilir. həm roman. öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. Bərahəni Seyid Cəfər Pişəvərinin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 11 . fransız dilini seçir. mən bir neçə dil bilən bir adam oldum. arvadını itirmişdi" nağıl kitabını oxuyandan sonra onda yazma qabiliyyətinin olduğunu aşkar edir və bundan sonra yazmağa başlayır. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə tədris dili fars dili oldu. azərbaycanlı yazıçı Dr. ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. ya da üçüncü dildən məqsəd türk dili deyilmiş. O zaman tələbələr təhsillərinə davam etmək üçün ikinci dil kimi ancaq ingilis dilini seçə bilirdilər.Söhbət hakimiyyəti dövrü bir il türk dilində oxuduğuna görə ana dilimizin ədəbi xüsusiyyətlərini çox mükəmməl bilir. Bu sözlər onlarla əsərin müəllifi. Kanadanın Pen Klubunun nümayəndələri əsərləri ilə beynəlxalq miqyasda tanınmış. ingilis və fransız dillərinə tərcümə edilərək bu dillərdə də nəşr olunub. Rza Bərahəninin kitabları farscadan əlavə.

gah açıq şəkildə davam etdirir. Tərlanın ailəsi Güney Azərbaycanda olduğu üçün. Taxçada yan-yana düzülən mənəm. Ah çəkdi baxdıqca öz diyarından. öz ata-baba yurdları olan Zangilabad kəndində məskən salırlar. Mənəm Çox da öz elimdə. Azərbaycan adli ellər mənimdir. Günəş çıxdı. Tərlan şeir yaradıcılığını gah gizli. Bu şövkətli. Bu ədəbi məclisin ən böyük fəallarından biri olur. Fəxridir könlümə bu nur hər zaman. kiçik yaşlarından şeir yazmağa başlamışdır. açan güllər mənimdir. Tarix bilir vüqarlıdır dağ qədər. 1947-ci ilin dekabr ayında Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qan içində boğulduğdan sonra Tərlan milli davanın fəallarından biri kimi həbsə olunubdur. Yurdumuzun şöhrətidir dilimiz. Bilirəm. Zamanın eybəcər barmaqlarından. Aslan kimi xalqımdakı çox hünər. Yadlar əlində əzilən mənəm.Vətən Şairi Haşım Tərlan aşım Tərlan 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş. ilk təhsilini burada almışdır. mən. sənin doğma elində. vətənimdəyəm. Orada bir müddət adi işlərdə çalışdıqdan sonra. O. Babəkin al qanı süzülən mənəm. Vətən göylərindən çəkilir duman. Öz doğma dilimdə danışsam da mən. Sazındakı səsli tellər mənimdır. Qoynundakı igid ellər mənimdir. sonra köynək tikmə fabrikində fəhlə kimi çalışıbdır. 12 Mart / 2011 . Rüstəm olmasaydı deyərdim ki. Göz yaşı ələnib şeirlərindən. Bülbül kimi nəğmə deyən hər səhər. Qaranlıq gecədir aydın səhərim. Özünün saf vətənpərvərlik ruhunda yazdığı şeirlərı ilə Haşım Tərlan əbədi olaraq Azərbaycan türklərinin çağdaş ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi tarixə düşmüş milli şairlərimizdən biri kimi qəbul edilir. Haşım Tərlan 1964-cü ildən etibarən Salamullah Cavidin Tehranda yaratdığı “Dostlar görüşü” ədəbi məclisinə cəlb olunmuşdur. Səadətdən ilham aldı elimiz. Sərab şəhərinin yaxınlığında. Pəhləvi rejimi sonradan onu İranın ucqar səhralarından birinə sürgün edir. Suleyman Rüstəmə dərd olub vətən. Əli hər tərəfdən üzülən mənəm. əzəmətli torpağın. Çap üzü görməyən söz incilərim. İndi doğma diyar qeyinir əlvan. H Aydın Qara Qafaroğlu Mənimdir Əziz Vətən. Qan qardaşım deyir keçdin varından. Dili xəncər ilə kəsilən mənəm. İkinci dünya savaı çağında Tərlan kəndi tərk edərək Tehrana köçür. Tərlanin ilk yaradıcılıq dövrünü əhatə edən ”Alovlu şeirlər” adlı kitabı oxucuların böyük rəğbətini qazanmışdır. Sürgün müddəti bitdikdən sonra. işıqlandı günümüz. bilirsən nədir kədərim. Bu şöhrətli şirin dillər mənimdir. Bitən lalə. 1938-ci ildə onlar İosif Stalinin antitürk siyasətinin nəticəsində vətənə dönüblər.

Güneydə isə bu proses ağır şərtlər altında. eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. 2006-cı ilin may qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir. özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş. milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq. dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan. Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki Ö 13 . qəzet və dərgilərin. burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı. bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq. Quzey Azərbaycanda milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. Baxmayaraq ki. istərsə də indiki klerikal İran rejiminin "təcrübəsi”ndən kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan Dünya Azərbaycan-lıları Konqresindəki (DAK) proseslərə bu amil də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. senzura və s. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi. artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. bu. Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. qeyriyekcins xarakter daşımasıdır. sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də. yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış və müstəqil dövlətinə nail olmuşdur. bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən. onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. Hərəkatı zəif-lətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər. korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması. İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən. Burada digər mühüm bir amil olaraq. kitabların nəşrinin bağlanmasına. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. milli iradənin gerçəkləşməsi. Bakıdakı qanlı 20 yanvar qırğını. Bu maraqlı cəhət hər iki halda "mərkəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi.İstiqlalımız Güney Azərbaycanın istiqlalkontekstində) yolu (Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi Məsiağa Məhəmmədi hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. Fikrimizcə. Dünyada gedən qlobal-laşma və demokratikləşmə prosesləri. Quzeydə ermənilərin. enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir. Mixail Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı. fövqəladə vəziyyət. həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi. Bu baxımdan Güney Azərbaycan Milli Hərəkatında əski kommunis-tlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək. son nəticədə hərəkatı ümumiran 2011 / Mart tən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güneyində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə. Onların müxtəlif çıxışlarının. bu xəttin təzahürləri olaraq. kütləvi həbslər. Təbəqə mənafelərinin. belədir. nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Qeyd edək ki. Nə qədər paradoksal görünsə də. bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. az sonra qatı mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə aktiv seçki hüququnun) məhdud-laşdırılmasına. Bununla bağlı istər keçmiş Sovetlər Birliyi rəhbərliyinin. milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək. bu proses Güneydə də özünü göstərəcəkdir. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da. milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı.

Fikrimizcə. misal üçün. Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır. hərəkatın əsas ağırlığı daxildə. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. Bu təşkilata bağlı olan təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından. Bütün bu problemlərə baxmayaraq. xüsusən klrerikalmollakratiya rejiminin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar. bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. necə deyərlər. öz mövqeyini dəqiqləşdirməli. ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. son illərdə Güney Azərbaycandakı milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq. İrandakı anti-Azərbaycan. antitürk qüvvələrlə. Güney Azərbaycanın UNPO kimi beynəlxalq bir qurumda təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır. tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq. həqiqətlər ortaya qoyulsun. mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı. irəvanlı və s. Əlbəttə. Odur ki. məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən bir sıra şəxslər də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir. Halbuki Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvə-lərindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir. saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki. naxçıvanlı. hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması. bu təşkilatı parçalamaq. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz. "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxsin Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə işi var? Aydınlaşsın ki. ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. Təəssüf ki. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. ya özünü buraxmalı. vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı. Xatırladaq ki. Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki. Bilinsin ki. onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbsdə olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar paniranizm zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli formalara əl atılır. Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxsləri bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərirlər? Açılsın ki. milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın şəkildə müdafiə olunmasıdır. hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki. milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə. nəhayət. Ümumiyyətlə. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. Burada mühüm məsələlərdən biri də odur ki. hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzey Azər-baycanla və Güney Azərbaycanın guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla. bu cür "GüneyQuzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib.. Xatırladaq ki. yaxud sürətləndirə bilər.İstiqlalımız hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. Bu proses gec-tez "maddiləşməlidir". 14 Mart / 2011 . Yada salaq ki. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra. İş o yerə çatıb ki. Quzey Azərbaycanda Milli Hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər. "içəridə"dir.

etnik və mədəni kökəncə fars olmayan millətlərin məruz qaldığı ayrı-seçkilik. bəlli bir irqi ya da toplumu anlatmaq üçün deyil. Sözümə başlamazdan öncə. Tarix kitablarımızda bütün hadisələr. Bu hekayələr mənə güclü və dəyərli bir xalqa məxsus olmağımı hiss etdirərdi. Bu insanlar yalnız öz milli dilində danışdıqları və ya ana dilində təhsil almaq hüquqlarının olması tələblərinə görə həbs olunublar. İranın əsas rəsmi dövlət siyasətində Azərbaycan Türklərini aşağılayan. 2011 / Mart 15 . mədəniyyətimiz və tariximizlə qürur duyan ailəmdən azərbaycanlıların İran toplumundakı böyük önəmini sübut edən çoxlu sayda hekayələr dinləyərək böyümüşəm. insan haqları pozuntularına məruz qalanları və onların ailələrini təmsil etmək üçün əlimizdən gələni etmişik. Buna görə də irqçiliyə məruz qalan bütün toplumları anlayır və onların hisslərini paylaşıram. İranda Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin qurucusu və indiki başçısıyam. Bütün bunlar. Faxtə Zamani axtə Zamani Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyinin sədridir. tək bir millətin.İnsan Haqları Faxtə Zamani: "Birlikdə kiçik bir qığılcımı. öz evimizdə ailəlikcə ana dilimdə danışımışam. Çıxışımızda İranda bir Azərbaycan Türkü olaraq yaşadığım təcrübələrdən bəhs etmək istəyirəm. Bütün bunlar əslində Azərbaycan Türklərinin İranın tarixindəki önəmli rollarını görməməzlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək lazımdır. Öz dilimiz. Bizim fəaliyətlərimizi durdurmaq üçün çoxsaylı təhdidlərə baxmayaraq. O. Bütün bunlar İrandakı hakim rejimin bütün ölkə boyunca digər toplumlara qarşı yönəldilmiş məqsədli irqçi siyasətinin nəticəsində baş veribdir. İranda mövcud olan irqçiliyi ictimai bir problem olaraq müzakirə etmək üçün burada ətraflı açıqlama vermək istəyirəm. Bu irqçiliyi sinif yoldaşlarımdan deyil. Həbsxana şəraitində isə işgəncələrə məruz qalıblar. İrandakı irqçiliyə və buna qarşı çıxanların məruz qaldıqları insan F fars irqinin görkəmini göstərəcək şəkildə təhrif edilmişdi. müəllimlərimdən görməyim vəziyyəti daha da pisləşdirirdi. Heç birimiz ana dilimizdə yazılmış kitabları oxuya bilmirdik və fars mədəniyyəti bizə bütün İranlıların əsas aparıcı hakim ünsürü olaraq göstərilirdi. İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edən. irqçilik divarlarının kərpiclərini yaxacaq olan şiddətli yanğınlara çevirə bilərik" haqlarının pozulmasını anlatmaq məqsədi ilə Durban Konfransına qatılmağımdan məmnunluq duruyram. Güney Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Birliyi sədrinin çıxışının mətni: Mən Faxtə Zamani. guya fars mədəniyyətini yıxıb yandıran vəhşi bərbərlər kimi təlqin edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının irqçiliklə bağlı "Voices: Everyone affected by racism has a story that should be heard" (İrqçiliyə məruz qalmış hər kəsin anladacaq bir hekayəsi var) konfransında tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan Türklərinin İranda məruz qaldıqları irqi ayrı-seçkilik haqqında məruzə ilə çıxış edibdir. Haqqında bəhs etdiyim irqçilik yalnız dövlət siyasəti kimi deyil. Oxulda farsca danışmağı öyrənməyə məcbur edilərdik və ana dilimizdən istifadə etmək böyük günah sayılardı. ilk oxula (məktəbə) başlayıb irqçiliyi tanıdığımdan sonra dəyişdi. bütövlükdə İran cəmiyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir. Üç ildir İranda fars olmayan millətlərin ana dili və mədəni haqları uğrunda apardıqları mübarizəyə diqqəti yönəltmək məqsədilə dəfələrlə Quzey Amerika və Avropa dövlətlərinə səfərlər edərək müxtəlif yığıncaqlarda bu yöndə çıxışlar etmişəm. insanların erkən yaşlarından başlayaraq onların yaşamında özünün dərin etgisini göstərməkdə davam edir. Həyatım boyu Azərbaycan Türklərinin çoxu kimi. İranda böyümüş bir Azərbaycan Türkü olaraq irqçilik siyasətinin fəsadlarına elə özüm də məruz qaılmışam və bunun ağrı-acısını öz şəxsi həyatım və təcrübəmdən çox yaxşı bilirəm.

ya da əsas insan haqları məsələsinin yanında ən əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi qəbul edirlər. Əks halda müəllimlərimiz öz işlərinii itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşırdırlar. elm xadimləri kimi tanıtmış zümrə də belə bir irçi siyasətin və düşüncənin girovudurlar Onlar bu yalnış qavrayışı doğru bir siyasət kimi qəbul edirlər. Müəllimlərimizin çoxu azərbaycanlı olsalar da. Şəxsən İranın xaricində qərbləşən iranlılar tərəfindən də həmin düşüncənin hakim olduğunun şahidiyəm. İranda hər hansı bir millətin milli kimlik anlayışını hətta ölkənin nüvə proqramı. digər nəşr orqanlarında aşağılandıqlarına tanıq olurdum. Nazirlik müfəttişləri isə fars dilindən savayı başqa dildə danışan uşaqları sinifdə döyərək və ya məktəbdən uzaqlaşdırılmasını. işgəncələr verilir. Çoxunluqla azərbaycanlıların yaşadıqları məhəl-lələrdəki əsnafın malik olduqları dükanların elan göstəricilərində belə fars dilindən savayı heç bir dildə ad qoymaq və ya reklam yazmaq belə yasaqdır.. cəzalandırılmasını əsas dövlət siyasəti kimi müdafiə edirdi. türkcə danışmasını “hamam böcəyi”nə (tarakan) bənzətmişdir. mənşəcə bir fars uşağı öz həmyaşıdı olan bir azərbaycanlının öz ana dilində. farslaşmaq kimi ağır bir siyasətin bataqlığında yaşamaq məcburiyyətindədir. Fars olmayan millətlərin əhalisinin sıx olduğu bölgələrin iqtisadi və sosial sahədə inkişafı isə daim əngəllənir. İranda yaşanılan irqçilik həm də digər toplumların həyatında milli problem olaraq yaşanılmaqda davam edir. Hətta özlərini kübar təbəqə. Fars olmayan millətlərin məruz qaldığı irqçilik. İran əhalisinin 50 faizinə yaxın sayı olan azərbaycanlıların Azərbaycan Respublikasında yaşa-yan öz soydaşlarından ən azından 3 dəfə çoxdur. Mənsubu olduğum millətin düzənli şəkildə İranın rəsmi radio və televiziya kanallarında. Ancaq. mətbu. öz ana dilində hətta ayaqyoluna getmək üçün icazə istəyən şagirdlər belə cəzalandırılırdı. bu millətin ictimai mənada inkişafına qarşı daim ağır basqılar mövcuddur. Güney Azərbaycan isə 80 ildən çoxdur ki. insanlıqdan uzaq "hamam böcəkləri" (tarakan) olaraq təsvir edilirlər. İran və Azərbaycan dövlətinin arasındakı bütün sərhəd bölgələri tamam azərbaycanlılardan ibarətdir. Belə bir ayrı-seçkilik siyasətinə qarşı səsini qaldıranları hər zaman həbs etməklə yanaşı həm də onlara həbsxanalarda də qorxurdular. Belə bir siyasət bu gün də davam edir. Quzey Azərbaycan 1991ci ildə özünün dövlət müstəqilliyini qazanaraq həm də mədəni inkişaf yoluna qədəm qoyubdur. Buna görə də yerli ticarətə çox böyük zərər dəyir və həmin ticarət şəbəkələri isə bağlanılmaq məcburiyyətində qalırlar. ən azından dövlətin üzləşdiyi digər problemlərin səviyyəsində bunca ciddiyə alınmaması son dərəcə əhəmiyyətli bir mövzudur. İranın fars olmayan millətlərinə qarşı irqçilik yalnız ölkə sərhədləri daxilində bitmir. 16 Mart / 2011 . İrandakı siyasi müxalifət qrupları da zatən fars iqrçiliyinin təsiri altındadırlar. İranda assimliasiya siyasətinə boyun əyməyən azərbay-canlılara.. İrqçilik yalnız oxul siyasəti sınırında qalmırdı.İnsan Haqları İran təhsil nazirliyinin müfəttişləri siniflərimizə girərək müəllimlərin dərs keyfiyyətini süni şəkildə təqib etməklə bu prosesi həm də kontrol edərdi. Bizi rahatsız edən bu irqçi düşüncənin əsas mənbəyi əzablar. Fars dilində deyil də. Bu iki toplum eyni dili və ortaq mədəniyyəti paylaşırlar.2006-cı ilin may ayında rəsmi "İran" qəzetində nəşr olunan yazıda azərbaycanlılara qarşı yazılan təhqiredici bir məqalə doğrurdan da ölkəni bir-birinə qarışdırdı. Azərbaycan Türkləri rəsmi dövlət mətbuatında zəkası yetərsiz. Rəsmi dövlət statistikasının da təsdiq etdiyi kimi fars olmayan millətlər İran əhalisinin yarısından çoxunu təşkil edirlər. bu sistemin belə bir dərin təsirindən həm kimi elə həmin təhsil səviyyəsinin acı nəticəsi kimi qəbul etmək lazımdır. Həmin yazıda qeyd olundu ki.

Xoy. İran hökuməti həmin etirazlara görə yaranmış problemləri həll etməkdənsə. Əhaliyə qarşı xüsusi cəza dəstələri tərəfindən işgəncələr verildi. onlarla silahsız etirazçının cəza dəstələri tərəfindən öldürülməsi faktları təsdiq olunmuşdur. İranda mühakimə sistemi bütün cinayətləri və qarşı nifrət (xenophobia) fəlakətini müalicə edə bilsək. ana dilinə və mədəniyyətinə özgələşməyə zorlanmaq anlamını verməkdədir. həbsxanalarda qanunsuz olaraq saxlanılan əksər məhbuslar məhz belə bir durumu yaşamaq məcburiyyətindədirlər. Tanınmış siyasi məhbus (vicdan məhbusu) Abbas cəzaları gizliliklə icra edildiyi üçün. İranda öz mədəniyyətlərini ana dilində öyrənmələrini və milli qəhrəmanlarını xatırlamalarını təmin edə biləcəyik. düşmənlərimizin sözlərini deyil. . Dr. Zəncan. Hər şeydən önəmlisi. İrqçilik. topluma qarşı çox sərt şəkildə təpgilər göstərdi. Bu qəzetə qarşı təpgi kimi azərbaycanlıların kompakt şəkildə yaşadıqları Təbriz. Bu səbəblə bütün dünyanı İranda fərqli toplumlara qarşı aparılan irqi ayrı-seçkilik problemini bildirməli və bunun sona çatması üçün çaba göstərməliyik. İrandakı rejim tərəfindən yaşanılan durumun yalnız bilinən örnəkləridir. onların milli mədəniyyətlərinin inkişafına və toplumun irəliləməsinə şahid ola biləcəyik.İnsan Haqları Bu qəzet daha da irəli gedərək sadə dillə anlaşılan məzmunda bir karikaturanı da məqalənin yanında dərs etmişdi. Ərdəbil. Ona verilən cəza. təməl insan haqları üçün mübarizə edən fəalların işgəncələr altında öldürülməsini önləyəcəyik. öz dükanının üzərində Azərbaycan Türkcəsindəki yazılmış elanın adını dəyişdirmək tələbini rədd etməsi səbəbiylə verilən cəza digər bir cəzayla birləşdirildilmişdir. 2011 / Mart 17 . Sulduz və digər şəhərlərdə xalq küçələrə-xiyabanlara çıxaraq etirazlara başladı. Bunlar İranın bir dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. işgəncə görmək və hətta öldürülmək deməkdir. Apardığımız araşdırma və hesabatlarda bu olaya görə yüzlərlə insanın həbs olunması. Əgər başqa millətlərə Lisani elə bu etirazlar əsnasında mühakimə olunmuşdur. Martın Luther Jing Jranın dediyi kimi: " Ən sonunda. Bunlar. digər dilləri eşidəcək. İranda gələnək və ənənə halına gəlmiş irqçilik sistemi və etnik ayrı-seçkilik. əsla daha önəmli görünən ayrı məsələlərin kölgəsində buraxılmamalıdır. Abbas Lisani həbsdə olduğu müddətdə ona verilən ağır cəzalara etiraz əlaməti olaraq bir neçə dəfə aclıq aksiyası keçiribdir. Karikatura etirazlarının ildönümündə nəzarətə alınan 25 yaşlı Fərhad Möhsüni ona 20 gün ərzində ardıcıl şəkildə verilən işgəncələrə dözməyərək elə həbsxanada şəraitində həlak olmuşdur. Ancaq bu etirazlara cavab olaraq ona qarşı daha sərt cəzalar verilibdir Abbas Lisani ilə eyni kədəri paylaşan çox sayda fəallar da həbslərdə saxlnanılırlar. Urmu. Ancaq İranda açıqca irqçilik nizamına qarşı səsini yüksəltməyi seçmiş olan daha cəsur insanlar üçün bu həbs olunmaq. dostlarımızın səssizliyini xatırlayacağıq". yaşamı boyunca ayrı-seçkilikçi önyarqılar və irqçi lətifələr (Joke) eşitmək. bizim kimi insanlar üçün.

Ədəbiyyatın fərdi olması onun qlobal (Particularity V. Bu yöndə başqa aydınlar da ədəbiyyatı öz fəlsəfi-ictimai düşüncələrinin ağırlıq mərkəzi hesab ediblər və onların əsərləri o qədər şairanə və ədibanə görünür ki. Hegel ədəbiyyatın məna və mahiyyətinə görə deyir: “Həqiqət mütləqlik daşıdığına görə. elə nəzərə gəlir ki HƏQİQƏT və GÖZƏLLİK eyni anlamlardırlar və həqiqi gözəlliyi göstərmək üçün azadlıq və məhdud olmamaq tələb olunur. Ancaq. onda ədəbiyyatın ciddiliyini və yazarın təfəkkür və düşüncələrinə hörmətsizlik etmiş olarıq. Amma siyasət elmində. 1. 3. zövqün və nəticənin hüququnu müdafiə etmiş olaq. vaxtlarını gözəlliyə görə fərdi axtarışlarla məhdudlaşırmı? Əgər desək ki. bu yazılarda İç (Content) və Üz-ün (Form) bir-birinə yaxınlaşmağı hiss olunur. siyasəti həyatı və insanı başqa mövzulardan ayıraq? Siyasi nizamlar hansı baxımdan bri-birinə bənzəyirlər? Hansı yöndə fərqlənirlər? İqtidardakı (autharity) gücün (power) rolu siyasi nizamlarda nədən ibarətdir? Siyasi bir insanın (politicus homo) xüsusiyyətləri nədir? Hansı səbəblər sabitlik (stability). Siyasət elmi həqiqətə söykənərək öz sözünü bütöv deməlidir. Hegelin baxışında tarix və cəmiyyətin böyüklüyü. bu zaman onun əbədiliyinə zərər vururuq”. Burada fikirləri. Əgər siyasət elminin yayılmaq və genişlənmək imkanı olmasa bu zaman öz əhəmiyyətini də itirmiş olar. Sonralar Jan Jak Russo kimi yazarlar. Siyasət elmi bizi həqiqətlər və gerçəklərə tərəf yönəldir. Sənət və ədəbiyyat haqqında elə danışmalıyıq ki.Discovery): Ədəbiyyat yaratmaq. dəyişiklik (change) və ya inqilaba (revolution) gətirib çıxarır? Necə etmək lazımdır ki. Ona görə də bəziləri ədəbiyyatı onun zəifiliyi kimi dəyərləndirirlər. həmçinin gizli gerçəkləri öyrənib ortaya qoymalıyıq. ehtimal və təsadüfə söykənə bilməz. Bu adi həyatda da ola bilər. siyasət nədir? Bu suala cavab vermədən öncə siyasət yürütməklə siyasətin elmini (political science) bir-birindən ayırmaq lazımdır.Realistic Accidental) Ədəbiyyat ehtimallara söykənir və bir təsadüfi hərəkət çox zaman roman və ya hekayənin cərəyanını dəyişə bilir. Bertrand Rassel və Jan Pol Sartr son yüzillərin filosofları kimi fəlsəfi. həqiqi və ya zəruri olmağın qarşısında: (V. şeir bir iş və ya bir bacarıqdır. Əslində ədəbiyyat qarşımıza yol qoymur. Biz heç vaxt olmayan şeyləri təsəvvür edə bilmərik. onları birləşdirək.University) şəkildə fərqli mənada elə bir xüsusi və fərdi məsələlərə üz tutur ki.Portret Ədəbiyyat və siyasət haqqında düşüncələr Sayman Aruz Ə dəbiyyatla siyasətin əlaqəsi. qədim Yunanistana və xüsusilə Platonun əsərlərinə kimi tarixi bir dövrü əhatə edir. yeni bir mövzu deyil və onun tarixi. Sənət və ədəbiyyat gözəlliyi əks etdirməyə üz tutduğu üçün. Siyasət iş anlamda siyasi nəzəriyyə mənadan (siyasi olayların tədqiqi) fərqlənir. İndi soruşmaq lazımdır ki. Russo öz ictimai-siyasi fikirlərinə dayanıqlı olan romanlar belə yazdı. bizim yaşadığımız ölkələrdə bu mənada onların arasında böyük bir sərhəd var. onda yaradıcılıq Kantın dediyi qərəzsiz şeir anlayışına hörmətsizlik edirik. siyasətçilər və siyasətçilər bu qədər bir-birindən uzaqdırlar? Nə üçün onları bir yerə yığmaq olmur? İndi Qərb ölkələrində bu problem o qədər də gündəmdə deyil. Ədəbiyyatla siyasətin əlaqəsini başa düşmək üçün ilk növbədə onların ətrafında tədqiqat apararaq onların fərqlərini ortaya qoyaq. sənətin böyüklüyü ilə bərabər tutulur. Bunun müqabilində ədəbiyyat fərdi əlaqələrə üz tutur və çalışır ki. dünyada qlobal bir fikri ortaya qoymaq və onu cəmiyyətdə yaymaqdır. Bu yazıda istəmirik ki. düşüncələri və xəyalları becərmək. Amma siyasətin hədəfi. siyasətin “hər şeydən yaxşı nədir?” (the best) sualına cavab verək? Və sonda bu siyasi bilik dövlətlə vətəndaşın və həmçinin onların ortasında olan məsələləri də açıqlayır. siyasi həyatımız üçün hansı elmı öyrənməliyik. Amma siyasət elmi. amma bir çox yolları özündə ehtiva edir. siyasi və ictimai fikirlərlə bərabər yeni romanlar yazıblar. Sənət yaradan ruhdur və o gərək əxlaq dərsi verməkdən üz çevirsin. hər türlü mühit və şəraitdə dəyişib.En 18 Mart / 2011 . Onlar ədəbiyyatla siyasətin birləşməsinə xüsusi önəm veriblər. Sirrə söykənmənin qarşısında (Mysterism V. 2. gözəllikləri yaratmaq üçün məkandır. 4. Yaratmaqla tapıntı qarşısında (Creativeness V. Əgər desək ki. dəyişmək və böyütmək olur. Necə edək ki. Ehtimal və ya təsadüfi olmaq. Sual olunur: Niyə bu qədər yaxınlıqdan sonra ədəbiyyatla siyasətin arasında həll olunmamış suallar qalmaqdadır. şeir şəxsi və fərdi bir oyundur. “Nobel” mükafatı alıblar və öz zənanələrinin ictimai-siyasi fəalları kimi də tanınırdılar. Doğurdan da ədəbiyyat yalnız insanların başını qatmağa. yeni mövqelər qoymaq və başqa bir sözlə. cəmiyyətdə sülh yaransın? Necə edə bilərik ki. Əgər sənəti öyrətmək fraqmentinə çevirsək. Yalnız onların arasında uzlaşmalara diqqət edəcəyik. başqa cür əməl edir. fərdlə müstəqim əlaqəyə girsin. Bu nəzəriyyə bizə öyrədir ki. zövq almağı özlərinə əsas götürürlər və zövq almaqda bir çox səbəbləri və məqsədləri var. bu iki məsələyə xüsusi diqqət göstəriblər. Niyə ədəbiyyatçılar.

Argument):Ədəbiyyat xəyal. O. Burada ləzzət almaq olmaz və ədəbiyyatın Allaha yaxınlaşmasından başqa çarəsi yoxdur. Onlar bir tərəfdən deyirlər ki. hər şeyi yaradır. modern və postmodern dövrlərini birbirindən ayırmalıyıq. cəmiyyətdə gözəl bir şəkil yaratmaq deyil. Sofokles və Orpid üçlük tragediyaları yarandı. bir mənalılıqdan uzaqlaşmaq. Hər bir şəxsin dediyi danışıqla əlaqəlidir və danışılanlar dili də formalaşdırır. Öyrənmək. Cəmiyyət və dövlət insandan önəmli hesab edilirdi. təsəvvür və sirli mövzularla işləyir. Marksın fikrincə ədəbiyyat. Onlar dili şəxsi və fərdi bir mövqedən çıxarıb bütün nizam və qanunlarla (xüsusilə beynin yaradıcılığı ilə) əlaqədə görürlər. Onların fikrincə. Ona görə də çalışırdılar ki. insanların şüuru onların varlığının göstəricisi deyil. insan bir günah vasitəsilə (birinci günü) dünyaya gəlir. Amma siyasət elmi çalışır ki. dünyanın təsvirini gördüyü. O dövrdə dövlətin səadəti öndə olmağına görə siyasət və ədəbiyyat ancaq paralel şəkildə irəli gedirdilər. Sual olunur: sənət sənət üçündür. İlkin xristianlıq dövründə cəmiyyətdə insanın yeri və mövqeyi daha da sirli oldu.Portret lightmenism): Iris Murdoch deyir: “Ədəbiyyat yaratmaq gücü və imkanına malık olduğuna görə sirli olub. məntiq və mübahisə ilə ən doğru və real bir anlama çatsın. intellekt. Onların fikrincə. başa düşdüyü və hiss etdiyi kimi yaratsın. cəza çəkməyə yaranmayıb və əksinə yaradıcı bir rola malik olmaqla çalışır ki. Zövq yəni sənin düz anlayışın. iqtidarla mübarizə. sirr yaratmaq tərəfə gedə bilər. Amma siyasət elmi açıqlamağa çalışır. Bu məsələ həyəcan və həssaslığın yaranmasına səbəb olur. Renesans dövrünün insanı günah edib. kültür özünə məxsus keyfiyyətə malikdir. post formaçılar. Georg Lukaçın fikrinə görə İÇ gərək formanın şəklini düzənləsin və insan bütün məna və içlərin mehvəridir. iş. Platonun sənəti MİMESİS. Onun yerinə ANAMNESİS (hansı mövzular ki. Və vətəndaş anlamı cəmiyyətdə tərif olunurdu. yoxsa ictimai məsələlərdən asılıdırlar? “Sənət xalqa xidmət etməlidir” sözünü ilk dəfə marksistlər söyləyiblər. Artıq insan dərdli bir şəxs kimi tanınmır və çalışır ki. Bir tərəfdən insanın vahidliyi qədim Yunanıstana görə daha da möhkəmləndi və bir başqa tərəfdən də bir fikir irəli sürüldü ki. 6. Bəlkə çalışır ki. 5. Dahilik. Bilirdi ki. ədəbiyyatın əxlaq mövzularına nəzarət etsinlər. sənət və ədəbiyyat baxımsızdırlar. Dünyada günahları yumağı bir fürsət kimi dəyərləndirilirdi. Bu irəliləyiş “tufan” və “təzyiq” (Almaniyada ədəbiyyat və mədəniyyət hərəkatı) hərəkatının əsasını qoydu. özünü vahidlikdən çıxarmaq. Və bir təfəfdən də deyirdilər ki: hər bir olay. Klassik dövr qədim yunan və xristian dövlərini əhatə edir. Platonun “Cümhur” külliyatında irəli sürdüyü fikirlər dediklərimizi təsdiq edir. Dahilik yəni sənin ağlının çoxluğu. yoxsa cəmiyyət və siyasətə görə? Başqa bir sözlə. Ədəbiyyat və siyasətin əlaqələrini bilmək və müştərək anlamlarını başa düşmək üçün klassik. təbiət və Allahla birgə yaratsın. Amma siyasət elmi çalışır ki. Ona görə də əxlaq fərdi mövzu deyildi və siyasətlə birlikdə irəliyə gedirdi. Bu günahları isə yumağa çalışır. İnsan dərd və kədəri təhəmmül edir ki. Elə buna görə də müstəqim şəkildə oxucuya təsir edir. Hətta Dekartın fəlsəfəsi üzrə məntiqi bir şəkildə irəliləyirdi. Sonda isə Aysxolos. gerçək dünyamızı kəşf edə və açıqlaya. Post modernizmin ümumi xüsusiyyətlərini belə saymaq olar: dahiliklə mübarizə. Onun fikrincə sənət həqiqətin reallıqdan uzaq və mübtəzəl göstəricisidir. Ədəbiyyat çalışır ki. Buna görə də siyasətin ədəbiyyatı çətin və daha önəmlidir. Beləcə ədəbiyyatın rolu insanların tərbiyəsində əhəmiyyətli idi. Romantizm. siyasət və iqtidarlılıq da ictimai formalardan təsirlənirlər. Amma siyasət elmi çalışır iç və ya fikri daha gözəl göstərsin. post modernlər: Formaçılar dili. amma bilmirik ki. modern dövrü adlanır və renesans dövründən etibarən başlanır. öz əlaqələrini cəmiyyət. gözəl olmaq (ədəbiyyat və sənətdə) ağılla sınanmır və xəyal ilə hissiyyat da insanın ruhunun əsaslarındandırlar. Qədim Yunanıstanda hər bir insan cəmiyyətdən ayrı hesab edilmirdi. təqlid və nümayiş kimi qəbul edirdi. Ədəbiyyat təbiətlə birlikdə insanın ağlına xidmət göstərirdi. İkinci dövr. filosofun (siyasi) hədəfi sirrləri dəf etməkdir. modernizm və naturalizmdən ayrılarkən başqa bir ideologiyanın yaranmasına imkan yaratdı (bu ideolojilər əslində həmin postmodern məktəblərdirlər). Təsəvvür etmək. Çünki sənət yalnız təbiətin göstəricisi kimi başa düşülürdü. Ədəbiyyat xüsusi deyildi və ümumi mənfəətlərə görə hərəkət edirdi. Ona görə də ədəbi bir yazı anlaşılmazlığa və siyasi bir yazı sadəliyə doğru gedir (Hegeli çıxmaq şərti ilə). Bu dövrdə artıq insana görə bədbin baxışlar qırağa qoyulur və insan dünyanın başlanğıc yeri (mərkəz nöqtəsi) hesab olunurdu. həqiqəti və insanı arzuların göstəricisi kimi qəbul etmirlər. Vətəndaşlar insani fəzilətlər qazanmaq üçün tərbiyə olunmurdular. 2011 / Mart 19 . Bu keyfiyyət həmin olayın gələcəyini göstərir. təsvir vasitəsilə gözəl üz və zahir yaratsın. Post formaçılar formaçıları tənqid edirlər. Belə bir halda ədəbiyyatla məşqul olmaq (gözəllikləri görən bir göz kimi) imkansız hesab sayılırdı. təbiətdən gələn problemlərə qalib qəlsin. Üz (zahir) və için (fikrin) qarşısında: Ədəbiyyat çalışır ki. Formaçılar. mövzular dildə formalaşır və bu formalar həmişə öndə olublar. yalnız işləmək vasitəsilə cəmiyyətdə irəliləyə biləcək. sənət. bu onların şüurünü aydınladır ( Marksın nəzəriyyəsi). Siyasət elminin hədəfi. Çünki bu daha dərin anlamlar daşıyır. Ədəbiyyat insanın gündəlik həyatı kimi təbii anlam daşıyır. istiqlal və məntiqin qarşısında (Imagintion V. tarix. istedad nədir? Ağıldır.Şine deyirdi: Düz anlayış və ağıldır ki. Qədim Yunanıstanda vətəndaş öz üzərinə götürdüyü məsuliyyətə cavabdeh idi. Bizə görə roman yazarının hədəfi sirr yaratmaq və oxucunu fikir və xəyala daldırmaq. həqiqətə daha yaxınlaşın və bu yolda özü üçün proqramlar hazırlayır. ya da Allah. sənəti üsyan və etiraza yönəltmək. ya nökər hesab olunurdu. J. bilirk) idi. başqa sözlə formanı böyütsün. Əxlaqlı həyatın və siyasi həyatın fərqi olmadığı üçün ümumi yaşayış daha önəmli sayılırdı. DİL formaçıların əsas söykəndiyi yerdir. işləmək onun vətəndaşlıq vəzifəsi hesab olunurdu. biz bilirk. İnsan artıq cəmiyyətin ayağı altında əzilmir və ya təbiətin əsirinə çevrilmir. Onlar DANIŞIĞI ƏSAS İŞİ GÖRƏN (Sobject Speaking) və ya Subject in Processi ortaya qoyurlar. şəxs. Buna görə də o dövrün ədəbiyyatında Homerin əsərləri yarandı. cəmiyyətlə birləşmək. özünü əbədi dünyada səadətli həyata hazırlasın. Platon sənətə və ədəbiyyata nəzarət etməklə insanların tərbiyəsi üçün çalışırdı.

Yazıçının mövqeyi . Başqa sözlə sənət idrakın digər göstəricisidir. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri.birini təkmilləşdirməsində həm də cəzbedici olmasında mühüm rol oynayır. Bu yöndə yazılan romanlar insanları əlaqələndirir. Silvonenin bəşəri . Bunu dərk etmək üçün əlaqədar ictimai əsaslara diqqət yetirmək tələb olunur. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). 3. Yazıçının mövqeyi . Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. Buna əsasən dövlətlə vətəndaşlar arasında əlaqə növü siyasi . 20 Mart / 2011 . Ədəbiyyat bizə necə yaşayıb həyat sürməyimizi və ya hansı yaşayışın daha yaxşı olduğunu söyləmir. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda” kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Bernard Şoun. Bununla da bir növün siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Oxucu məsələsi və ədəbiyyatın ictimai təsiri. Bu zaman sənət cəmiyyətlə düşmənçiliyə başlayır və onun dəyişməsinə ümid etmir”. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Bu prosesdə siyasi nəzəriyyələr mövcud əlaqələr. onların ictimai və siyasi münasibətlərini araşdırır. Siyasətlə ədəbiyyatın bir–birilə əlaqəsinə diqqət yetirmək. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. İngel tərəfindən yazılmış “Sosialist təfəkkürü ədəbiyyatda “ kitabı (İmaginative Literative Socialist Thoughtin). Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. Ədəbi əsərin ictimai məzmunu və ictimai məqsədi. d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. siyasətin də ədəbiyyata ehtiyacı var . e) Narvative and İdentity – Bu yeni metod insan davranışının dərk edilməsi üçün mənbə kimi nəzərdən keçirilir. Raden Barkerin müsair Britaniyada siyasi ideyalar. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Georgi Plexanov da elə bu fikirin daşıyıcısıdır. Uilyam Moris. 1. Ədəbiyyat insanların təbii və gündəlik həyatı kimi təbii xarakterə malikdir. artaraq yayılır. b) Ədəbiyyat əxlaqi dəyərlərin öyrədilməsi vasitəsi kimi ( Literature as Moral Education insight). Ədəbiyyat və siyasət çərçivəsi buna görə qoruna bilir. bu iki sahənin bir. 2. onun məqsədi və cəmiyyətdə yeri. Adolos Hakseli və Corc Oruelin əsərləri də bu növ ədəbi örnəklərdən hesab olunur. Ədəbiyyat daha çox gerçək həyatın gözəl olan simasını göstərir. Antoni Arbelasterin “Qərb liberalizminin yaranması və süqutu” əsərləri buna misaldır. Hal-hazırda ədəbiyyatın siyasətə ehtiyacı olduğu kimi.Tumaresin dediyi kimi gözəlliyi dərk etmə qaydaları ictimai qaydalara əsaslanır: 1. Bununla da bir növ siyasi ədəbi tənqidi formalaşır. ictimai – siyasi məsuliyyətinə mənsubiyyətləri bədii dil əsasında araşdırılır. sənətin və cəmiyyətin hədəfləri arasında bir paradokslar üz-üzə gəlsin. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Burada. Bu metodda ədəbiyyat predmeti siyasi əxlaqi biliklər sahəsində məlumatlandırma. Onların arasında mükəmməl əlaqə gerçək ictimai həyatdakı kimi çox mürəkkəbdir. heç biri digərindən üstün və prioritet sahə hesab olunmur. Yazıçı öz siyasi fikirlərini bəyan etmək üçün siyasi məsələlərdən və siyasi ədəbiyyat mövzusundan istifadə edir. 2. Uilyam Moris. Ona görə də siyasətə gözəllik baxımından yanaşmaq qaçılmazdır. Diktatorlar məktəbinin cəmiyyətdə ədəbiyyatın və ya sənətin bir növünün qəbul edilib edilməməsi də bu cəmiyyətin ictimai və mədəni şəraitindən asılıdır. Burada. zahiri həyatın yaxşı yaşayış əsasında uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. c) Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . d) (Studies Litrature as a Souree of Political) Bu ədəbiyyat siyasi araşdırmalarda mənbə kimi ədəbiyyat siyasəti mövqeyindən məsələni nəzərdən keçirir. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir.Portret insan tarixi və ictimai bir durumda yaşayır. Ədəbiyyata bu kimi baxış növü Platonun dövründən mövcud idi. c)Ədəbiyyatın siyasi sosiologiyası (Political Sosiology of Literature): Siyasətə və ədəbiyyata bu cür baxış siyasi yazarın fəaliyyətini nəzərdə tutur . f) Siyasət və ədəbiyyat bir-birindən ayrı sahələr olub. Diktatorlar məktəbinin kitabları. Ədəbiyyat da siyasət kimi özünütəmin qabiliyyətinə malikdir. O deyirdi: “sənət sənət üçündür” sözü o zaman düz ola bilər ki. ədəbiyyat siyasi məsələlərin dərk edilməsi üçün mənbə kimi çıxış edir. ədəbiyyat müxtəlif yönlərdə nəzərdən keçirilə bilər : a) Ədəbiyyat siyasi məsələlərin izahı kimi nəzərdən keçirilir (literature as illustration) . Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə. İnsanlarla addım-addım təbii şəkildə meydana gəlir. Bunun müqabilində əgər siyasi xüsusiyyətlərə diqqət yetirilsə.əxlaqi metod əsasında tənzimlənir. 3. Bernard Şoun. Lukaçın bu fikirilə modernizm və naturalizmi həm də sual altına qoyur.

Mənim məsləyimdə. Təhqir eləmirəm. Yerdən çıxmamışam göbələk kimi. ədəbi barış. mənim yolumda millətlər hamısı dostdur. ürəyi ürəkdən. arvadı ərdən. qanadı pərdən. keçmişin. dilim var. qardaşı qardaşdan. hədələmirəm. adamam. yurdum-yuvam var. ayrı salmıram. Çapmaq istəmirəm mən heç milləti. nə əsir. Mən ayırmıram. Qurtuluş əsridir insana bu əsr. nə dilin. heç kəsə olmaram nə qul. insanlıq birliyi idealımdır. qardaşdır. haqqım var. demirəm elim ellərdən başdır.Ustad Yasaq Taleimə sən bax Düşüncələrim yasaq Duyğularım yasaq Keçmişimdən söz açmağım yasaq Gələcəyimdən danışmağım yasaq Ata–babamın adın çəkməyim yasaq Anamdan ad aparmağım yasaq Baba diyarım isə Pıtraq–pıtraq Bilirsən? Anadan doğulanda belə Özüm bilmiyə–bilmiyə Danışmağım da yasaq imiş. Ananı baladan. nə də əməyin. Qul yaranmamışam yarananda mən. nə yurdun. xalqım var. əsir olanlar da zəncirin kəsir. elim-obam var. yasaq Mən demirəm üstün nəjaddanam mən. indisin ya gələcəyin. Ancaq bir sözüm var "mən də insanam". Pozmaq istəmirəm mən birlikləri. yoldaşlıq. dünyada ən böyük arzularımdır. Qardaşlıq. Bulud Qaraçorlu Səhənd 2011 / Mart 21 . əti dırnaqdan.

Bunun əsas səbəblərindən biri İstanbulda iki təbrizli naşir–Mirzə Nəcəfəli Xan və Ağa Məhəmməd Tahir tərəfindən nəşr olunan. Məqalədə belə bir fikir qeyd olunmuşdu: “Avropada hər min nəfərdən on nəfəri savadsız. Onun yaratdığı məktəb qısa müddətdə xеyli nüfuz qazanır. Güney Azərbaycanda və İranda ilk dəfə müasir tipli təhsil ocalqaını təşkil edən görkəmli maarif xadimidir. Оrada fəaliyyət göstərən məktəblərin adları onun diqqətini cəlb еdir. Beyrut və digər şəhərlərin təhsil sistеmi ilə yaxından maraqlanır. Bu haqda Güney Azərbaycan Dеmоkratik Hərəkatının görkəmli nümayəndəsi Sеyid Cəfər Pişəvəri türk dilində birinci dərs kitabına dair “Vətən dili” məqaləsində bеlə yazmışdır: “Vətən dili” ana dili dеməkdir. Burada türk ziyalılarından dərs aldıqdan sonra Türkiyəyə dönür. Altı ay ərzində yazıb-oxumağı öyrədən bu dərslik Güney rzə Həsən Rüşdiyyə azərbaycanlı maarifçi. Uğurlu pеdaqoji fəaliyyətinə baxmayaraq. Onun təşəbbüsü ilə açılan və tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” kimi tanınan təhsil siyasəti bütün Şərqdə böyük bir maarifçilik hərəkatına səbəb olmuşdur. Savadlı yеrli məmurlar hazırlamaq istəyən çar hakimiyyəti də Rüşdiyyənin fəaliyyətindən məmnun idi[4]. Hüsеyn Kamal Təbibzadə və başqaları bu məktəbin müəllimləri olmuşlar. İstanbulun еlm. İranda isə hər min nəfərdən on nəfəri savadlıdır.Maarifçilik Milli maarifçilik fədaisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə yеrli müsəlmanlar üçün müasir tipli dünyəvi məktəb – özünün ilk üsuli-cədid məktəbini açır. 1880-ci ildə Beyrutdakı Darülmüəllimində (Pеdaqoji Univеrsitеt) təhsil aldığı zaman üsuli-cədid (ərəbcədə “yеni üsul” dеməkdir) məktəblərinin təsis olunması və idarə еdilməsi prosеsi haqqında ətraflı bilgilər əldə еdir. İran şahı Nəsirəddin şah Qacar Çar Rusiyasına səfəri əsnasında İrəvanda olarkən. Beyrut şəhəri o zamanlar Osmanlı dövlətinin ərazisi hesab olunurdu. Özünün yazdığı kimi: “Təlimin yеni mеtоdlarını. 19-cu yüzilin ikinci yarısında Qafqazda başlanmış maarifçilik intibahı Güney Azərbaycan ziyalılarının da diqqətini cəlb еtmişdi. maarif və mədəniyyətlə zəngin olan mühiti Həsənin dünyagörüşündə maarifçilik idеyalarının yaranmasında və inkişafında böyük rol oynayır. Pеdaqоji fəaliyyətinə məhz İrəvanda başlaması heç də təsadüfi dеyildi. qanunu və məktəb açmaq qaydalarını öyrənmək məqsədilə İrandan mühacirət еtdim”[3]. Bu nöqsan əlifbanın çətinliyi və tədris üsulundakı qüsurlardan irəli gəlir. Bu kitab Güney Azərbaycanda sövti üsulu ilə yazılmış ilk əlifba dərsliyidir. Təbrizdə çap olunan “Vətən dili” kitabı o dövrün ən mükəmməl dərsliyi idi. Mirzə Həsən Rüşdiyyə İrəvanda çox qalmır. siyasətçi və mühərrir kimi məşhur şəxsiyyətlərdən biri olubdur. İstanbul. “RüşdiyyəyiMüzəffəriyyə”də tədris olunan ana dili dərsləri məhz Rüşdiyyənin özünün ilk “Vətən dili” kitabı üzrə aparılırdı. Əksəriyyəti yoxsul ailələrdən olan bu şagirdlər pulsuz охuyurdular. Lakin yеnə də narazı qalan din хadimləri Rüşdiyyədən əl çəkməyib onu öldürməyə. Əhməd Müdərris. Lakin İrana dönmək istəsə də. Həmin məqalədən təsirlənən gənc Həsən atasından icazə alaraq. Buna görə də dövlətin onu mükafatlandırması və ona maddi yardım göstərməsi hеç də təsadüfi dеyildi. Sadə və aydın dildə yazılan bu dərslik onu qavramaqda məktəblilər üçün hеç bir çətinlik yaratmır və sövti (səs) üsulu ilə ərəb əlifbasının öyrənilməsini xеyli asanlaşdırırdı[6]. onun idrak qabiliyyətinə müvafiq sürətdə hеkayə və misallar tərtib еtmişdir”[7]. orada özünə həmfikir tapmadığı üçün 1883-cü ildə Quzey Azərbaycanın tarixi şəhərlərindən olan İrəvana gеdir. Ruhani olmaq istəsə də. İsmayıl Kazımzadə və Mirzə Kazım Əsgərzadənin Həsən Rüşdiyyədən əvvəl İrəvanda açdıqları yеni üsullu ana dili məktəbləri bu prosеsdə Güney Azərbaycan ziyalılarının da iştirakının sübutu idi. bu təhsil ocağını ziyarət еtmişdi. İlk təhsilini ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən. 1893-cü ildə məktəbi şəhərin Şеşgilan məhəlləsinə köçürür və adını Nəsirəddin şah Qacarın oğlu. 22 Mart / 2011 . Mirzə Həsən Mеhdi oğlu Təbrizi 1851-ci il iyulun 5-də Təbriz şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. İranda da avropasayağı məktəblər olmalıdır”[2]. “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” məktəbində tədris türk dilində aparılırdı. qəlbini və əhval-ruhiyyəsini nəzərə alaraq. dövrünün görkəmli ziyalılarından оlan maarifpərvər atası Mоlla Mеhdidən almışdır[1]. Lakin Mirzə Həsən Rüşdiyyənin təlim mеtodlarının dini prinsiplərə uyğun gəlmədiyini iddia еdən din хadimləri məktəbi bağlamaq əmrini vеrirlər. Məktəbdə 200-dən çox şagird təhsil alırdı. еyni zamanda “Əlifbanın asan və yеni üsulda tədrisi”ni öyrənir. Gənc müəllim kimi Həsən Rüşdiyyənin İrəvanda ilk pеdaqoji fəaliyyəti uğurlu alınır. Dövrün məşhur ziyalılarından olan Məhəmmədəli Tərbiyət. Bununla da özünə Rüşdiyyə təxəllüsünü götürür. ruh-ani. 1888-ci ildə artıq təcrübəli müəllim olaraq yеnidən doğma Təbrizə qayıdır və burada еlə həmin il “Dəbirеstani-Rüşdiyyə» və “Mədrəsеyi-Rüşdiyyə” adlı Güney Azərbaycanda və bütün İranda ilk müasir təhsil müəssisələrini təsis еdir. daha sоnra bu fikirdən daşınmışdır.1894cü ildə Mirzə Həsən Rüşdiyyə türk dilində özünün ilk “Vətən dili” adlı əsərini yazdı. Burada yaşayan qardaşı Mirzə Əlinin köməyilə M Azərbaycanda çox geniş yayılmışdı. İran mətbuatı tarixində ilk mühacir mətbu orqanı sayılan “Əxtər” (1875-1896-cı illər) qəzеtində yazılmış məqalə ilə tanışlığı idi. Sonralar fars dilində nəşr edilən “Çеhrеnoma” qəzеti 10 oktyabr 1906-cı il tarixli sayında Rüşdiyyənin şəklini çap еtmiş və altında bеlə yazmışdır: “İranda məktəb açmış birinci böyük şəxsiyyət Mirzə Həsən Rüşdiyyədir”[5].. O. Azərbaycan vilayətinin hakimi (valisi) olan Müzəffərəddin Qacarın şərəfinə “Rüşdiyyəyi-Müzəffəriyyə” qoyur. Böyük maarifpərvər bu kitabı yazarkən həqiqi bir rəvanşünas kimi uşaqların yaş səviyyəsini. İstranbula gedir. onun açdığı məktəbləri isə bağlamağa çalışırdılar və ona qarşı hətta fitva vеrmişdilər.

publisisti. Sədrəzəm onu Müzəffərəddin şahın əmrilə Tehranda üsuli-cədid məktəbi açmağa dəvət еtdi. mərhum Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan Türk millətinin fəxr еdəcəyi ən parlaq və tarixi simalardandır. ədəbiyyat. Sеyid Cəfər Pişəvəri. Səməd Niknam. 1993. Tərxan Paşazadə. Bakı. Bu dəvətin sayəsində Rüşdiyyə maarifçilik uğrunda apardığı mücadiləsinin yеni mərhələsinə qədəm qoydu. Tərtib еdəni: A. “Nеhayətüt-təlim”. Tərtib еdəni: A. “Həblül Mətin” qəzеti. Tehrandakı pеdaqoji fəaliyyətinə başladığı zaman Mirzə Nəsrulla Məlikül-Mütəkəllimin. H. Fikrət Sеyidоv. “Rüşdiyyə və “Vətən dili” (Mirzə Həsən Rüşdiyyə-150)». 10 oktyabr 1906. Sеyid Cəfər Pişəvəri “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi” adlı məqaləsində onun haqqında vəfatından sonra bеlə yazmışdır: “Yüz ilə yaxın ömrünü maarif. İranda açılan bütün üsuli-cədid məktəbləri bu mеtodla işləməyə üstünlük vеrirdi. 51 14. “Ana dili”. 2003. № 28 (51). “Ədəbiyyat” qəzеti. Hətta. Tərtib еdəni: A. 1896-cı ildə Nəsirəddin şahın oğlu 43 yaşlı Müzəffərəddin taxta çıxdı. radikal mövqе nümayiş еtdirməsi onun həbsi və Xorasan əyalətinə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir[10]. 5. səh. 2. Lakin bir qədər sonra Tehranda açdığı bu məktəblərin sərbəst fəaliyyətinə imkan vеrilməmişdir. Nəticədə Rüşdiyyə Təbrizi tərk еdib Tehrana köçməyə məcbur olur.M. “Ana dili” və digər adlarla ilk dərsliklərini yazıb nəşr еtdirmişdir. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Mürtəcе qüvvələr Tehranda da öz işini görürdü. Bakı. 1902-19003-cü illərdə o. hər xalqın tərəqqisi onun mədəni-maarif səviyyəsinin tərəqqisi üçün şərait və vəsaitin olmasından asılıdır. Bu hadisə Rüşdiyyə və digər maarifpərvər ziyalıların vəziyyətini pisləşdirdi. uşaq şеirləri də yazmışdır. (farsca) 7. “Rüşdiyyə məktəbləri”nin banisi Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1944-cü il dеkabrın 10-da. “ƏlifbayiRüşdiyyə”. Bəlkə еlə buna görə bu təhsil ocaqlarına “Rüşdiyyеyi-Milli” məktəbi də dеyilirdi[9]. 6. Yəhya Dövlətabadi və Şеyx Mеhdi Kaşani kimi maarifçi ziyalılarla əməkdaşlıq еtməyə başladı. Dеmokratik xalq hərəkatı gücləndiyi vaxtlarda isə Rüşdiyyə doğma Təbrizə qayıdıb. “Mirzə Xəzərin səsi” qəzеti. Fikrət Sеyidоv. еlmi-mеtodiki tövsiyə və təlim üsulu barədə məqalələr yazır. Babayеv. O. indi onlara saray məmurları da qoşulmuşdu. səh. tədris işinin sövti üsul ilə aparıldığı bu məktəblərin şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər tərəfindən dəfələrlə bağlanmasına baxmayaraq. 1898-ci ildə təşkil еdilən Maarif Əncüməni və Ali Maarif Şurası yaradıcılarından olan Həsən Rüşdiyyənin tədris mеtodu artıq özünü doğrultmuşdu. səh. “İranda türkcə təhsil olmuşdur”. 1993. Bu sıxıntılı günlərdə Rüşdiyyə yеnə də Əminüddövlə tərəfindən müdafiə оlundu.M. 20 sеntyabr 2006. İran. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. Bakı. “Ana dilində ilk dərsliyimiz “Vətən dili””. Şеşgilan məhəlləsində yеnidən məktəb açmağa müvəffəq olmuşdur. “Dövlət və Din” İctimai fikir toplusu. Təbriz. 1905-1911-ci illərdə ictimai və еlmi-pеdaqoji fəaliyyətini davam еtdirmişdir. Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. Əvvəllər fitnəkar qüvvələr mürtəcе ruhanilərdən ibarət idisə. 7 noyabr 2009-cu il. Оnun sоn vəsiyyəti bеlə оlmuşdur: “Məni еlə yеrdə dəfn еdin ki. «Ayna» qəzеti. səh. Rüşdiyyə məktəbləri 19-cu yüzilin sonlarında və 20-ci yüzilin başlanğıcında İranda yеni tədris üsulunun yayılmasında mühüm rol oynamışdır[8]. bu dövrdə maariflçi məqalələrlə yanaşı. оnlar üçün də məktəb təsis еtməsi idi. О. Onun Tehrana çağırılması Təbrizdəki mürtəcе ruhanilərin Rüşdiyyəyə qarşı olan fitnəkar hücumlarını daha da alovlandırdı. 1898-ci ilin iyul ayında yеni maarifçi hərəkatın hamisi olan Əminüddövlə sədrəzəm vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. “Kifayətüt-təlim”. 4. «İranda türkcə təhsil olmuşdu».Maarifçilik Mirzə Həsən Rüşdiyyə 1897-ci ilədək Təbrizdə yеni üsulda doqquz məktəb açsa da. Daha sonra Tehranda da yеnidən “Rüşdiyyə” məktəbini açmış. azadlıq yolunda. Müzəffərəddin Mirzə Əli Xan Əminüddövləni sədrəzəm (baş nazir) təyin еtdi. Qaynaqlar: 1. 14 sеntyabr 1903. kоrlar üçün охumaq üsulu iхtira еdib. 51 13. sərf-nəhv. səh. O yaxşı bilirdi ki. “Azərbaycanın böyük xalq və maarif xadimi”. nadanlıq və cəhalət əlеyhinə mübarizə işinə sərf еtmiş olan qocaman müəllim. Mirzə Həsən Rüşdiyyə Azərbaycan xalqının ən böyük xalq və maarif xadimidir. Tehranda hökümətin dəstəyilə paytaxtda və böyük şəhərlərdə oğlan və qızlar üçün Rüşdiyyə məktəblərini açmağa başlayır. daha sonra isə Misirə və Qafqaza üz tutmuşdur. Əlhəddin Cekli. (№ 6 (20)). Rüşdiyyə özü də bir nеçə dəfə ağır yaralanmışdı. buraya türk. fizika və digər fənlərin daxil еdildiyini görmək olar. Güney Azərbaycandakı Milli dеmokratik hərəkatı dövründə Tehrana qayıtmış. Bakı. 93 yaşında Qum şəhərində vəfat еtmişdir. Bu təhlükəli vəziyyətdən qurtulmaq üçün Rüşdiyyə vətəni tərk еdərək öncə 1900-cü ildə Məkkə. 8. “Təkmеlətüs-sərf”. Tehranda nəşr еtdirdiyi “Məktəb” və “Tehran” qəzеtlərində maarifçilik idеyaları. riyaziyyat. Bakı. “Maarif” nəşriyyatı. M. fars. Babayеv. Cavid Məmmədli. Məhz buna görə də o bu şəraiti yaratmaq və lazımı vəsaiti əldə еtmək uğrunda var qüvvəsiylə çalışmışdır”[13]. 11. 47 3. 9. “Maarif” nəşriyyatı. Bu məktəblərin Güney Azərbaycan üçün ən əhəmiyyətli məqamı isə Səfəvilər dövründən sonra ana dilimizdə açılan ilk milli məktəb idi. açdığı məktəbləri gah bağlamış. noyabr-dekabr 2010. İranda sxolastik tədris üsuluna zidd olan. səh. Əminüd-dövlə Azərbaycan hakimi olduğu zaman Rüşdiyyənin gördüyü işləri təqdir və müdafiə еdirdi. Hüsеyni M. Bakı. 1993. 2003. 188 12. Cavid Məmmədli. Mürtəcе mütləqiyyət rеjiminə qarşı çıxaraq. “Vətən dili” (Türk dilində birinci dərs kitabına dair). Bakı. 197-204. “Əncüməni tənviri əfkar” cəmiyyətini qurmuş. “Dədə Qоrquddan Şəhriyara qədər” Günеy Azərbaycanda pеdaqоji fikr”. 16 mеhr 1324. Güney Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər xadimi. Bu fitnəkar münasibətlər zamanı məktəblilərdən ölən və yaralananlar da olmuşdu. 187188 10.M. fransız dilləri. “Çеhrеnoma” qəzеti. 2 mеhr 1324 Əlirza AMANBƏYLİ 2011 / Mart 23 . еyni zamanda şah üsuli-idarəsini ifşa еdirdi. Sеyid Cəfər Pişəvəri. 1933-cü ildə təqaüdə çıхmışdır[11]. Rüşdiyyənin ən böyük хidmətlərindən biri də qadın azadlığı və qadın təhsili uğrunda mübarizə aparıb qızlar məktəbi açması. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. Mirzə Həsən Rüşdiyyə bəhs еtdiyimiz “Vətən dili” kitabından başqa türk və fars dillərində də bir çox əsərlərin müəllifidir. Tarixdə “Rüşdiyyə məktəbləri” adıyla tanınan bu təhsil ocaqlarının tədris planına nəzər saldıqda. “Vətən dili”. pеdaqoqu. Şam şəhərlərinə. gah da qarət еtmiş və digər müxtəlif vasitələrlə ona ciddi təzyiqlər göstərmişlər. Bakı. “Maarif” nəşriyyatı. 17 avqust 2001. şah üsuli-idarəsi və mürtəcе ruhanilər onu incitmiş. Babayеv. 7 noyabr 2009-cu il. məktəblilər hər gün qəbrimin üzərindən kеçərkən ruhumu şad еtsinlər”[12]. “Bədayətüt-təlim”. “Azərbaycan” qəzеti. Təbriz. “Ayna” qəzеti. Bakı. “Həsən Rüşdiyyə”. “Üsuli-əqaid və ya ittihadi-bəşər” və digər əsərləri bütün İranda oxunur və bir çox məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunurdu. “Azərbaycan” qəzеti. “Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və tеrminlərin şərhi”. O.

anasını sevmək Allahın yoludur. həkimləri. o cümlədən BMT və YUNESKO İranda azərbaycanlıların hüquqları ilə bağlı bizimlə söhbətlər aparıb. şahçılar müdafiə edirlər. Mən bu millətlərin içərisində azərbaycanlıları. fikir azadlığı lazımdır. Yəqin ki. din sülhə əminamanlığa. İnsanların kütləvi həbsləri və işgəncələrə məruz qoyulması. Yaşıllar hərəkatına niyə qarışmadılar? Azərbaycanlılar çox düzgün və ağıllı hərəkət etdilər. Sonra bütün bunlar yaddan çıxdı. bizə çörək və Allahın verdiyi ana dilində danışmaq. İranın aparıcı ziyalıları. Subsidiyaların ləğv edilməsi yoxsul vəziyyətdə yaşayan insanların durumunu daha da ağırlaşdırıb. Son doxsan ildə İranda sözümüz eşidilməyib. Əgər islamın əlifbasını düşünsələr. ona da dəstək veriləcək. Bir çox ekspertlər iddia edir ki. hətta farsların özünü də görürəm. zindanlarda insanlara verilən işgəncələri artıq anlayıb. o cümlədən azərbaycanlılar müraciətlər etməsəydi. Hökumət elə cahil bəyanatlar verir ki. ədibləri azərbaycanlılardır. Bu hərəkatda qeyrifars millətlərin rolu olubmu? Cavab: Bu doğrudur. “Yaşıllar” qeyri-fars millətlərin maraqlarını müdafiə etmədi. Sual: İranda yaşayan azərbaycanlılar. ondan da bir fayda əldə əldə edə bilmir. Çoxsaylı təşkilatlar da azərbaycanlıların hüquqları uğrunda mübarizə aparır. xüsusilə azərbaycanlıları nəzərə almadan qalib gələ bilməz. Hesab edirəm ki. hansı hərəkat və ya siyasi güc azərbaycanlıların E və digər xalqların mədəni hüquqlarını nəzərə alaraq indiki faşist rejiminə qarşı mübarizə aparacaq. Çünki kamil insanlıq millilikdən irəli gəlir. Azərbaycanlıların nə topu. İran islam rejimi deyir ki. Milli hərəkat üzvlərinə indiyədək nə qədər işgəncələr verilsə də bu prosesdən geri dönən olmayıb. Hesab edirəm ki. ötən il azərbaycanlıların mədəni və milli hüquqları uğrunda mübarizələri güclənib. “Yaşıllar” hətta Azərbaycan Milli Hərəkatına qarşı indiki islam rejimi ilə də birləşə bilər. Ümumilikdə. Azərbaycanlılar dilini istəyəndə yüzlərlə insanı zindanlara saldılar. İndi artıq “Yaşılları” fars şovinizmi tərəfdarları. Amma Azərbaycan dilini tanıyacağını rəsmi seçki proqramına salmadı. nə də tüfəngi yoxdur. Azad olmayıb. Ötən il beynəlxalq insan haqları təşkilatları. Bütün dünya mətbuatında İranda mövcud olan despotizmdən. “Yaşıllar hərəkatı”nda qeyri-fars millətlərin rolundan danışıb. Bu hərəkatın təmsilçiləri. dostluğa çağırır. BBC teleradiosunun qarşısında İranda yaşayan farslarla azərbaycanlılar arasında ayrı-seçkilik etdiyinə görə etiraz aksiyası keçirdik. Bu milləti saymadan hər hansı hərəkat irəli gedə bilməz. dünya ictimaiyyəti də İranın despotluğunu. heç bir siyasi hərakat müvəffəqiyyət qazana bilməyəcək. İnidiki rejim bunların heç birini nəzərə almır. dünyadakı nüvə düşmənçiliyi problemləri bir qədər də çıxılmaz edib. Yaşıllar hərəkatı da azərbaycanlıların bu intellektual səviyyəsini nəzərə almadı. bəs kim olmalıyıq? Elə isə nə qədər bu rejimin faşizmində yaşamalıyıq? Tapdıq Fərhadoğlu 24 Mart / 2011 . Azərbaycan dilini də başqa dillərdən əskik saymasınlar. milli fəalların həbsi. bunlar keçmişdən danışırlar. Sual: 2011-ci ildə İranda hansı hadisələr baş verə bilər? Cavab: 2011-ci ildə İran çox problemlərlə üzləşəcək və dəyişikliklər olacaq. İranın xaricdə intellektual mənəviyyatını türklər (azərbaycanlılar) qoruyur. Fəqət istəyirik ki. Çünki azərbaycanlılara nüvə lazım deyil. azərbaycanlı Səkinə Məhəmmədi Aştianinin fars dilini bilməməsindən istifadə edərək daşqallaq hökmünə imza atdırılması dünyada qəzəbə səbəb olub. milliyətimizi tanımadı. Çünki. xüsusilə xaricə mühacirət etmiş azərbaycanlılar ötən il hansı problemlərlə üzləşib? Cavab: Ötən il İranda yaşayan çoxsaylı azərbaycanlı siyasi iddialarla həbs edilib. görünməmiş işgəncələr verdilər. İran hökumətinin iqtisadi-sosial sahədə mövcud olan səhvləri. İranda hər hansı siyasi hərəkat etnik azlıqları. Azərbaycan hərəkatı artıq İranda aparıcı bir qüvvədir. Amma İranda birdəfəlik dərk edilməlidir ki. işgəncələr milli mübarizəni bir qədər də gücləndirib. azərbaycanlılar öz dilində danışsa. bəlucları. İndiki halda da “Yaşıllar” bizim dilimizi istəmədi. qeyri-insani davranışlardan yazır. Azərbaycanlılar isə çox düzgün hərəkət etdilər. İraq-İran müharibəsində yüzdən çox azərbaycanlı pilot. Bunu tarix dəfələrlə sübut edib. Mir Hüseyn Musəvi Təbrizdə camaatın səsini qazanmaq üçün bir neçə kəlmə azərbaycanca danışdı. Azərbaycanlılar bir qayda olaraq İran dövlətini. sözümüzə görə zindanlara atılmışıq. azad olacaq. Əksinə. o cümlədən minlərlə azərbaycanlı Səddamın sədlərinin sındırılmasında şəhid oldu. Hazırda dünyada İranın dostu qalmayıb. azərbaycan xəbərlərini də efirə verməsinin vacibliyini bildirdik. Sual: Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. işgəncələrə məruz qalıb.Münasibət Qulamrza Səbri Təbrizi: İranda azərbaycanlıların hüquqlarını tanımayan hərəkat qalib gələ bilməz dinburq Universitetinin professoru Qulamrza Səbri Təbrizi “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İranda yaşayan azərbaycanlıların mədəni hüquqları. bu şəxslərin ana dilini tələb etməsi ilə bağlıdır. Səkinə xanım artıq daşqalaq edilmişdi. o cümlədən digər qeyri-fars millətlər Yaşıllar hərəkatı ilə birləşə bilərmi? Cavab: Xaricdə yaşayan qeyri-fars millətlərin Yaşıllar hərəkatına qoşulacağını güman etmirəm. ərəbləri. İslam hökumətin yadından çıxıb. azadlıqsevər insanlar. Millətini. alimləri. onun milli sərhədlərini qoruyub. Bu millət ana dilində məktəb istəyir. Bir qayda olaraq İranın siyasi böhranlarında azərbaycanlılar qurban verilib. asayiş. Sual: Siz milli ayrı-seçkilikdən danışdınız. Xüsusilə. Azərbaycan dili və milli hərəkatı tanınmasa. şah belə sözlər deməyə cürət etmədi. Yaşıllar hərəkatının qalib gəlməməsinin əsas səbəblərindən biri də qeyri-fars millətlərə üstünlük verməməsi olub. kürdləri. Biz Azərbaycan türkcəsini heç bir dildən üstün bilmirik. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi bu yaxınlarda öz qurultayını keçirib. Azərbaycanlıları əvvəllər məzəmmət edirdilər ki. qeyri-fars millətlərin milli hərəkatlarına müxalifət mövqeyindədirlər. Əl atır Latın Amerikasına. Səkinə xanımın fars dilini bilməməsinə görə daşqalaq hökmünə imza atması dünyada dilin nə qədər vacib olduğunu bir daha gündəmə gətirib. BBC-nin direktorluğuna İrandan fars xəbərləri ilə yanaşı. Bu mənada. 2011-ci ildə dünyanın demokratik ictimaiyyəti İranda Azərbaycan milli hərəkatının müdafiəsinə qalxacaq və bu gün də onu müdafiə etməkdədir.

Fələyi qarğımayın. Çəkirlər dara günlər. Min bir üzlü qarğalar. Soruşsalar yurdumu Deyim haralı. Məndən aralı dağlar. Dünya mənə dar gəlir. Harandan yaralısan. İçimdə yara günlər. Beşikdəki balalar. Boğazımız qəhərdə.Bayatı “Öz bayatılarım” Ağlı . Ver yaranı dağlayım. mən ağlayım. Bu qara qış bitəcək.zəhər də ! Arazdan keçənmi var ? Suyundan içənmi var ? Niyə lillənib yenə? Ürəyini açanmı var ? Asta . Acılı. Mən ağıt başrammıram.kədəri əzirsən Mənim itginim vardı Araz sən nə gəzirsən ? Bilmirəm haralısan. Elindən aralısan. Bu yollar gedir hara? Yoxluqdan gedir vara? Əynindəki yaralar .qaralı dağlar. Arı güldən bal alar. Məlihə Əzizpur Ay lalalar . Öz doğma toprağımda. Qalxıban düşən günlər. Gülü dəstə Təbrizim. Haqqqımızı alarlar. dağlar ? Bu şəhərə qar gəlir.lalalar. Qara sözlü qarğalar. Boyu bəstə Təbrizim . Bu qaranlıq şəhərdə. Bal da zəhər . Sən oxşa. Açmadan solan güllər. Bu günlər qara günlər . Qurbət mənə ar gəlir. Əmmaməli darğalar ! Qurşuna gülən güllər. Alovlanan könlümü . dadlı ağzımda. Məlhəm qoyum bağlayım . Olma xəstə Təbrizim. Gözlərindən bəllidir.asta gəzirsən Qəm . Necə də yaraşır yara ! ! ! 2011 / Mart 25 . Gör nə höküm sürürlər.

Mazəndaran. Bununla mövqeyini gücləndirə bilibdir”. Bunu xüsusilə teokratik müstəvidə biznes və maliyyə sektorları daxildir. Lahi. coğrafi. 2008-ci ildən başlayaraq Azərbaycanın əsas tərkib hissəsidir. Azərbaycan və Gürcütan tarix boyu “Böyük Ariya”. Mingəçevir. qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və "Həsrət". Tehrandakı analitiklər qeyd edirlər ki. bu strategiya bütün orta məktəb və və Türkiyədə qurmuş olduğu təsisatları vasitəsilə universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. İranın strateji maraqları təqdim olunur. mane olmaq mümkündür. Yəzd. ictimai və sosial yönümlü qurumlar. qəzet və jurnallarında uzun genişləndirilməlidir. Salyan. iqtisadi. Hətta nazirliyin nəzdində “Risalət” adlı dərgi nəşr etməklə bu strategiyanın elmi-nəzəri əsasları barədə araşdırmaları gündəmə gətirməyə başladı. sosial.düşüncə tərzi İranla ortaq tarixi. Lənkəran. Batumi. müxtəlif qəzet və Müəssisəsi regionda daha çevik fəaliyyət jurnalların nəşri. əməkdaşı olmuş Əliəsğər Şerdust qeyd edir ki: Sovetlər 26 Mart / 2011 .inkişaf etməsi İran üçün artıq çox ciddi problemlərə dini birliklər. İran regionda çevik şəkildə fəaliyyət göztərmək imkanlarını əldə edir. elm və ədəbiyyat xadimlərindən ibarət səbəb olacaqdır. Livan. “Aran” Mədəni Müəssisəsi tərəfindən Qafqazda iddia olunan 17 böyük şəhərdə yaradılan xüsusi nümayəndəliklər isə İranın strateji maraqlarına hesablanan tədbirləri və görülən işləri nizamlayır. Buna görə də "Aran" Mədəni ictimai qurumların yaradılması. Avropa Birliyi daxil olmaqla böyük güclərin və NATO “Aran” Mədəni Müəssisəsi və Qafqaz siyasətinin genişlənməsinin qarşısını almaq. Bütün bunları gücləndirməklə hədəflərimizi modernləşdirmək uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı strategiyası üzərində kökləməliyik”. Rəşt. Kirman. İsfəhan. Qafqazda fəaliyyət göstərən və İrana məxsus biznes şəbəkələri isə həmin mərkəzin proyektlərinin maliyyələşdirilməsində borcludurlar. Fələstin tərəfdən isə . paytaxt Tehranda isə Xarici İşlər nazirliyinin tərkibində “İranın Qafqaz və Orta Asiya Araşdırmalar Mərkəzi”ni yaratdı. Dərbənd Prosesə elmi münasibət və hədəflər (Dağıstan). Bərdə. Sumqayıt və “Risalət” dərgisində belə qeyd edir: “İranın quzey Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla “Qafqazın qonşusu olan Azərbaycan Qafqazda ən böyük 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin dövlətdir. Bakı. da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz Uzun müddət İranın Azərbaycandakı səfirliyinin İranın tarixi coğrafi ərazisidir” anlayşı mövcuddur. mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr ilk öncə Regionda strateji maraqları olan ölkələr də belə bir XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə prosesdə aktiv rol oynayırlar. Digər müddət məhz bu taktika ilə Suriya. Tiflis. isə İranın Azərbaycan və Qafqaz siyasətinə toxuİranın Tehran. Gəncə.Qafqaz İranın “Qafqazda 17 şəhər” strategiyası Birliyi dağıldıqdan sonra. bu “17 milli gəlirləri sürətlə artmaqdadır. "Hicrət" və "İraq" mövzuları ictimai fikirdə radio kanallarında. ölkədəki teokratik rejimi qorumaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsinin nəzarətində olmaqla Azərbaycan. tarixi abidələr. Hər iki mərkəzin Qafqaz siyasətində uzlaşdırılmış əsas hədəfləri isə bundan ibarətdir: “İndiki Ermənistan. mərkəzi yaradaraq həmin şəbəkələrin koordinasiya İsfəhan Universitetinin professoru Mütəfəkkir Azadi şəklində fəaliyyətini nizamlayır. Buraya. göstərməlidir. iqtisadi və demokratik proseslərin inkişafına hesablanmış İrəvan (Ermənistan). 4) belə qeyd olunurdu: “Azərbaycan Respublikasının quruca adı belə İran dövləti üçün daim təhlükə mənbəyi olacaqdır”. Məhz bu yolla İran Qafqazda başda ABŞ və İsrail. Sarvan (Marneuli). İran bir dövlət olaraq uzun müddətdir ki. Bu ölkənin enerji şəhər” modeli arasında uzlaşdırılan bir sıra şəbəkələr resursları ilə parallel şəkildə digər iqtisadi sahələrin qurulubdur. Rustavi (Gürcüstan). mədəni. regionda Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə sosial. 20 ilə yaxındır ki. Qəzvin. mədəni. Güney Qafqazda strateji marağı olan dövlətlər sırasında İran özünün xüsusi doktrinasını hazırlamaq üçün ölkənin Qum şəhərində dini. dini və digər sahələri barəsində məlumatlar əldə etməklə. Qum. Buna görə də şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin teokratik baxışlar üzərində köklənərək "Fitrət". hərbi. təhlükəsizlik. mədəni və dini can. səh. “Risalət” dərgisinin ilk saylarında (1991-ci il 2-ci sayı. Şiraz və digər universitetlərində çalışan hisslər müstəvisində artıq təhlikə mənbəyinə çevrilib. Məşhəd. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri artıq bir sıra hücumlara məruz qalıb. geniş şəkildə təbliğ olunur.fars mədəni-siyasi qatının təsir dairəsində olubdur və bu proses SSRİnin dağılması səbəbindən yenidən İranın nəzarətinə keçməlidir” Bu siyasətlə yanaşı parallel şəkildə İran vətəndaşlarının Qafqaz regionları ilə ticarət və maliyyə əlaqələri də həmin prinsiplərə söykənilməklə istiqamətlərndirilibdir. Ermənistan və Gürcüstanın siyasi. Quba. Tehran Universitetinin professoru Cavad Şəfinəjad Şəki. Beyləqan. naraq bunları təklif edib: “Qafqaz xalqlarının indiki Ərdəbil.

İdeoloji hədəf və “beyinlərin yuyulması” Ayətullah Hərəmullahi “İranın Qafqazdakı hədəfləri” əsərində yazır: “Türkiyədən fərqli olaraq. m. Biz hal-hazırda 2-ci mərhlənin tamamlanması prosesini izləyirik. Azərbaycanın bir dövlət olaraq inkişafının qarşısını alan və süni şəkildə yaradılan bir sıra problemlər də məhz bu növ strategiyaların ucbatından həll olunmamış qalır. Gürcüstan. Bu sırada Qafqazın 17 şəhəri ən böyük strateji maraq dairəmiz olmaqla yanaşı. Zəkəriyyə Qəzvini. Məhz bu kadrlar ordusunun sayəsində Qafqazın keçmiş İran ərazisi olmasını və bunun ictimai fikirdə təsirini gücləndirə bilərik. İctimai təsir vasitəsi qismində iki ölkə ziyalılarının arasında “obyektiv əlaqələr”in gücləndirilməsi. Azərbaycan. daha çox NATO və İran savaşının müstəvisində baş veribdir. Bu filmdə açıq şəkildə qeyd olunur ki. Tacikstan. Bununla yanaşı İranda təhsil almağa gedən gənclər də elə həmin elmi əsərlərin ruhunda yetişdirilirlər. Qarabağ savaşı Ermənistan-Azərbaycan məsələsi deyil. bu. Çünki. Məhəmməd Hüseyn Xələfi. əraziyə malik olan Qafqazda bütün strateji maraqlarını təmin etmək üçün İran bir dövlət olaraq “Qafqazın 17 şəhəri” modeli ətrafında fəaliyyət dairəsini daim inkişaf etdirməlidir. Suriya. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil.Qafqaz “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin ömrü uzandıqca. İran. Bu sırada Azərbaycanın vilayətlər (region) qismində idarə olunması modelinin tətbiq olunmasına çalışmalıyıq. Türkiyə. biz Azərbaycanda təsiretmə yollarına daha çox maliyyə sərf etməliyik. Region xalqlarını bütün təsir vasitələrilə bu siyasətə səfərbər etməklə həm də İran bir dövlət olaraq özünün “milli təhlükəsizliyi”ni təmin etmək imkanları əldə etmiş olur”. Uzun müddət İran xüsusi təhlükəsizlik xidmətinin əməkdaşı qismində Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş Əkbər Gənci Azərbaycanla bağlı bu ölkənin XİN-i üçün hazırladığı 200 səhifəlik hesabatında açıq şəkildə qeyd etmişdir ki: “Azərbaycan Respublikası hər qarış torpağı üstündə müstəqil olana qədər İran üçün daim təhlükə mənbəyidir”. İran heç bir vəchlə bu torpaqların Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. Ermənistan və Gürcüstana səfərlər edərək “Qafqazın 17 şəhəri” mövzusunda 40 Elmi tədqiqatlarda təhriflər Son 20 ildə İranda Azərbaycan və Qafqaz tarixi barədə planlı şəkildə təhrif olunmuş hədəflərə hesablanılan və nəşr edilən bütün elmi tədqiqat əsərləri Azərbaycan dövlətinin ərazisində yayılmaqdadır. Bu sırada Əhməd Həmədani. bu dövlətin mədəni həyat tərzinin güclənməsi birbaşa Güney Azərbaycan məsələsinə çox ciddi şəkildə təsir edir. daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməlidir. Bəhram Əmirəhmədiyan və digər müəlliflərin “Qafqazın mükəmməl coğrafiyası” strategiyasına hesablanmış elmi tədqiqatlar İran dövlətinin maraqlarının hansı məcrada idarə edilməsini təsdiq edir. Azərbaycanın milli gəlirləri artmaqla. Rza İnayətullah. “Qafqazdakı böhranlar” üzrə ən böyük mütəxəssislərdən biri hesab olunan Əmir Əhmədiyan ”Qafqaza doğru” tədqiqatında yazır: “Qafqazda İranın təhlükəsizliyi strateji hədəflər olaraq coğrafi hədəflər müstəvisində inkişaf etdirilməlidir. Yəzd Univesitetinin professoru. bu gün İran dövləti Azərbaycan və Gürcüstan siyasətində xeyli geridə qalır. Buna görə də. Təbrizdə fəaliyyət göstərən “Səhər TV” kanalının rəhbəri olan Əsgər Fərdi hələ ötən yüzilin 90-cı illərində Azərbaycan. Qarabağ Azərbaycanın ərazisi olaraq birlşdirilərsə. əruz vəznində yazılan müasir ədəbiyyatın təbliğinin genişləndirilməsi və digər təsir vasitələri çoxşaxəli forma və məzmunda əsas həyat mənbəyinə çevrilməlidir”. Həmdullah Mustofi. Göründüyü kimi İran alimləri məşhur alman coğrafiyaşünas alimi Karl Riterin “coğrafiyasız tarix sərgərdan bir ruh kimidir” modelinə üz tutduqlarını və buna əsas istinad nöqtəsi kimi yanaşdıqlarını heç də gizlətmirlər. bölümdən ibarət sənədli televizya filmini çəkibdir. İran üçün daha böyük təhlükə mənbəyinə çevirlir. Fələstin isə bu bu proyektə cəlb ediliblər. Xüsusilə cəmiyyətə təsir vasitəsi kimi İranda dini təhsil almış kadrların “teoloq alimlər” modeli qismində dini-mənəvi sahədə ön sırada durmalıyıq. Çünki. İran Azərbaycan məsələsində ortaya qoyduğu doktrinanın 1-ci mərhələsini çoxdan başa vurub. həmin regionları daim İranın təsir dairəsində saxlamalıyıq. sırada İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxacaqdır. “Qafqazın 17 şəhəri” modeli proyekti çərçivəsində bu şəbəkəyə daxil olan bütün infrastrukturlarla birlikdə İran son illər elmi konfranslar və simpoziumlar keçirməklə çevrə dövlətlərində yaratmış olduğu bütün şəbəkələri daim təkmilləşdirmək üçün çox ciddi addımlar atmaqdadır. Əfqanıstan. ağır həyat şəraiti olan elmi işçilərə “xüsusi qayğıların göstərilməsi”. Qətər. Ermənistan. Bu əsərlərin hamısında qeyd olunur ki: “400 min kv. 3-cü mərhələyə başlamaq üçün indidən kadr siyasətini daha da gücləndirməyə çalışmalıyıq. Çünki. xarici qüvvələr işğal ediblər. hər bir region özünün coğrafi şəraitlə uzlaşan iqlim qurşğanın fəlsəfəsinə bağlıdır”. Abdullah Bəşşari Muqəddəsi. Məhz 3-cü mərhələnin sayəsində İrandakı teokratik rejimi qorumaq mümkündür”. Ənvər BÖRÜSOY. Qarabağ qədim İran vilayətlərindən biridir və indi bu torpaqları Ermənistan deyil. Azərbaycanın hər yerində fars dilinə olan marağın artırılması (xüsusilə dindarlar arasında) və lazım olan ədəbiyyatın pulsuz və ya çox ucuz qiymətə satışının təşkili. Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin (AMSTM) eksperti 2011 / Mart 27 .

“Yaşıl” hərəkatı əslində iranlı kimliyini. İran Balkan ola bilməz? -Çünki Balkan olmaq şəraiti mövcuddur. ari-fars təfəkkürü millətlərə təzyiq gücündən məhrum olar. Onların qorxduqları budur. insan haqlarına hörmət edilsə. millətlərin mədəni haqlarına hörmət bəsləməlidir.Sizin bu fikirlərinizə alternativ olaraq İran müxalif liderləri də qeyd edir ki. 28 Mart / 2011 . Təbii ki. Hərçənd. heç bir demokratik ölkədə “ölkə bölünər” deyə. istərsə də müxalifət. Misal üçün. qəfildən rejim dəyişilir və əsrlər boyu bir yerdə yaşamağına baxmayaraq bir-birinə elə də hörməti olmayan millətlərin əlinə azadlıq və arzularını reallaşdırmaq imkanı düşür. demokratiya uğrunda mübarizə apardığı deyilsə də. təhrik. İran şahı belə o dövrdə bölgənin ən güclü nüvə ölkəsi olmasını istəyirdi. Bütün millətlərə bərabər haqlar verilərsə. Amerikaya işləyən casus adlandırırlar. fars kimliyi şiə kimliyinin tapdağı altında əzilir. Burada qəribə bir şey yoxdur. millətlərin haqları əlindən alına bilməz. Demokratiya könüllü. hərəkatın uranın zənginləşdirilməsi məsələsinə münasibəti necədir? . Bu prizmadan baxdığımızda açıq görünür ki. farsbəluc savaşları gündəmə gələ bilər. İranın ikinci Balkan olmaq ehtimalı var. fars-gilək. İranda nüvə proqramının təməli şah dönəmində atılıb. indi bunlar belə qorx- urlar? Onların qorxusu İranın parçalanması deyil.Problem “Yaşıl” hərəkat insan haqları deyil. onların mədəni haqlarına yetişəndə. istər klerikal rejim tərəfdarlarının.Bu ehtimal var və mümkün proqnozlar içində o.İranda mövcud rejimə qarşı mübarizə aparan müxalif aydınların. kürd-fars. Kim deyə bilər ki. susurlar. Nə vaxta qədər topla-tüfənglə onun üzərinə gedib fikrindən daşındırmaq olar? Onların sözlərindən belə çıxır ki. onların hamısı üçün məqsəd eynidir. birdən azadlıq verərik İran parçalanar. nüvə arsenalına sahib olmazdan əvvəl Qərb ölkələri ilə olan inamsızlıq problemlərini həll etmək lazımdır. qeyri-fars millətlərin haqları tanınarsa. Onlar düşünür ki. könüllü birlikdən. istər rejim olsun. fars kimliyini dini kimlik maskalarından xilas etmək. istərsə də solçuların timsalında nüvə arsenalına sahib olmaq fars dövlətinin tarixi ehtirasıdır. Tutalım. dünyəvilik uğrunda mübarizə aparır. . Millətlər arasında nifaq. “dövlət dindən ayrılmalıdır” şüarıdır. qorxu varsa. idarəçiləri İranda yaşayan fərqli toplumlara eyni gözlə baxdı və İran parçalandı? Bu tarixin hansı dövründə baş verdi ki. Amma məqsədə yetişmə taktikalarında fərqliliklər var.Bunu hamı bilməlidir ki. Əslində. Bu faktdır ki. İranda yaşayan fərqli millətlərə mənsub milyonlarla insanın ifadə azadlığı tanınmır. Buna görə ayağa qalxıb ali irq olan fars kimliyini ərəb əsilli şiə kimliyinin əsarətindən xilas etmək lazımdır. Onun tələb etdiyi şey sadəcə. Qısaca. onların mübarizəsinin məğzi imperial təfəkkürdür. rejim müxalifləri fikirləşirlər ki. Buna görə kimsə mədəni haqlardan danışanda onu Qərbə. daha çox real görünür. onu təmizləmək və yenidən ucaltmaq məqsədi ilə mübarizə aparır. demokratiyadan söhbət gedə bilməz. Deməli. İranda da ilk nüvə reaktoru 1956-cı ildə qurulub. Bu gün adı tez-tez hallanan Buşehr nüvə stansiyası da 1975-ci ildə tikilib. tarixin hansı bir kəsimində bu fars millətçiləri. . belə vəziyyətdə siyasi rejim dəyişilərsə. . eləcə də bu millətlərə hörmət bəsləyəcək demokratik sistem yoxdur. İndiyədək klerikal rejimə müxalif hərəkat içində heç kimdən “mən istəmirəm İran nüvə silahına sahib olsun” kimi fikirlər eşitməmişəm. İkincisi isə. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. bir millət öz haqlarına qovuşmaq üçün ayrılmaq qərarına gəlib. başqa xalqları daim təzyiq altında saxladıqlarından indi də qorxurlar ki.Rejim müxaliflərinin dilindən nüvə silahı əldə etməməklə bağlı heç bir fikir eşitməmişik. müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. ölkə parçalanar… . “İranda mədəni haqlardan danışanı Amerika cəsusu adlandırırlar” . fars millətçi aydınlar bu islam ölkəsini fars dövləti olaraq tanımırlar. İranın Balkan olmaması üçün ən azı müxalif hərəkatların içində əsl demokratiya olmalıdır. Özünüz düşünün. farstürk . istər şahçıların.Onda belə düşünmək olarmı ki. arzulu iştirakdır. qeyri-fars millətlərin mədəni haqları Ana Yasada nəzərdə tutulduğu formada reallaşsa. fars-lor. Bir yerdə təzyiq. Siz fikir verin. Axı. fars-ərəb. ölkə parçalanar. Heç olmasa müxaliflər insan haqlarına.

bütün fars aydınlar dini rəhbərin ətrafında toplandı və “Xəlqi müsəlman” hərəkatı yatırıldı. Bu millətlər tarix boyu bu dövlətə fars millətindən az xidmət etməyib. O zaman Güney Azərbaycanda dünyəvi dövlət uğrunda mübarizə başladı. futbol üzrə İran milli komandasının üzvlərini daşıyan avtobusun üzərində “fars ulduzları” yazılır. Bu müsahibəni ixtisarla təqdim edirik: . Demokratiya kollektiv kimliyi qəbul edən quruluşdur. 1923-cü ildən 1978-ci ilə qədər “Pəhləvi xanədənı”nın apardığı siyasət qeyri fars toplumlara qarşı ən qəddar P 29 . Kollektiv kimlik qəbul olunmursa.Bu gün İranda yaşanan mübarizəyə “demokratik mübarizə deyil” demək olmaz. Hələ o dövrdə bu hərəkat açıq deyirdi ki. Demokratiyaya bu cür yanaşıldığı üçün təbii ki.Problem “İran ikinci Balkan ola bilər” Arif Kəskin siyasətlə müşahidə olunubdur. mövcud totalitar rejimdən narazı olan bütün insanları özündə birləşdirsin? . Bir qayda olaraq bir neçə onillikdən bir bu ölkə qaynayır. İranda fars mərkəziyyətçi sistem heç bir zaman demokratik nəticələr verə bilməz və onların təfəkkürü ilə “demokratik mübarizə” də diktatorluqla nəticələnər. “İran” deyəndə. rəhbəri dinin dövlətdən ayrılmasını təbliğ edən Şeyx Şəriət Mədari idi. İndi İranda demokratik hərəkat var. Onlar haqlı olaraq deyirlər ki. Məşrutə inqilabından ta günümüzədək bu fikrə sadiqdir və onu müdafiə edir. Məşrutə inqilabı fonunda siyasi arenaya çıxan Azərbaycan türklərinə qarşı mərkəzçi fars millətçiliyinin apardığı mübarizə və nəticədə Rza Pəhləvi hakimiyyətə gəldi. mədəni haqlarına yetişəndə. .Ümidsizlik nədən qaynaqlanır? . susurlar” Əslən Güney Azərbaycandan olan Türkiyəli siyasi ekspert Arif Kəskin “Azadlıq” radiosuna müsahibə verib.İranda gedən siyasi mübarizə haqqında düşünərkən iki məsələni unutmamalıyıq. İranda demokratiya olacaqsa. bu hərəkat müxalif insanların haqlarını nəzərə almasın. fərdi kimlikdən söhbət gedə bilməz. İranda demokratiya olacaqsa. “İran vətəndaşı” deyəndə isə. İranda aparılan müxalif mübarizənin. onun demokratik sistem qura biləcəyinə inanmaq sadəlövhlükdür.İranı qaynar qazana bənzədirlər. Qeyr-fars millətlər. bu. bu hərəkat İranda yaşayan bütün millətləri. Azərbaycan türkləri 20-ci əsrin əvvəllərindən. Ancaq bu ölkədə qeyri-fars millətlər. necə etmək lazımdır ki.Arif bəy. xüsusilə də Azərbaycan türkləri düşünürlər ki. başqa millətlər isə ordan-burdan gəlmədirlər. 2011 / Mart “ roblem rejimlə bağlı görünsə də. amma növbə qeyr-fars millətlərin aqibətinə. Demokratik ideyalar qeyri-fars millətlərə də şamil edilməli. Ən gözəçarpan hərəkat isə prezident seçkisindən sonra formalaşmış “Yaşıllar” hərəkatıdır. Bu hərəkat “Xəlqi Müsəlman” adlanırdı. müxalif hərəkat özündə insan haqlarını tamamilə ehtiva etmir? . mümkün deyil ki. bu ölkənin əsil sahibi farslardır. “İrandakı mübarizə insan haqları uğrunda deyil. Sanki. onların da mədəni haqları tanınmalıdır. ancaq böyük bir ölkədə xalqın əksəriyyətinin qəbul etmədiyi bir siyasi rejimə qarşı bir hərəkat varsa. Misal üçün. Ancaq təbliğat elə bir formada qurulub ki. “Yaşıllar” hərəkatının demokratiya anlayışı bu deyil. əksinə. İran tarixində bunu təsdiq edən misallar saysızdır.İran monoetnik bir ölkə deyil. Bunun ardınca İslam inqilabı baş verdi. Buna görə də İranda demokratik hərəkatın uğur qazanacağına inamım azdır. bu qədər əminsiniz ki. bu “Yaşıl” hərəkat demokratiya uğrunda mübarizə aparsa da. əslində. farslar nəzərdə tutulur. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir” “Müxalif liderlər bütün hüquqlar haqqında danışır. əslində. Tutalım. Bu cür işlərlə qeyr-fars millətlər yadlıq hiss edir. “vətəndaş anlayışı” məsələsi. İslam inqilabının 31-ci ildönümündə baş verən bu hadisələr mahiyyətcə demokratik dəyişikliklər ehtiyacından doğur? . Nəinki bu demokratik istəyə hörmət edildi. yalnız bütün etnik və dini qrupların siyasi sistemdə təmsil olunması nəticəsində baş verəcək. fars ölkəsi. Onlardan biri budur ki. təfəkkürdə yatan milli ayrı-seçkilikdir. qeyri-fars millətlər bu hərəkatı boykot edir. Axı. təfəkkürdədir” . “Problem rejimdə yox. bu. Onların tək bir kollektiv anlayışı var: İranlı. yəni farslar. Yəni. bu milli komandada oynayan futbolçuların əksəriyyəti qeyri-farslardır. Tutalım. özlərinə haqlı olaraq milli kimlik axtarmağa başlayır. xüsusən də Azərbaycan türkləri belə düşünür ki. yalnız Tehranla kifayətlənə bilməz. dünyəvilik uğrundadır” . Dərhal da dövlət totalitarizmi siyasətinə başlanıldı və bu proses 31 ildir davam edir.Tarixdə yaşanmışları bir kənara qoysaq. İranda yaşayan qeyrifars millətlər ölkə əhalisinin 2/3-ni təşkil edir.Problem rejimlə bağlı görünsə də.

... Sizin apartmanınız Uzaqda idi Yerlə göy üzü qovuşan yerdə.. Rəsmdə görünməyən paslı piano Qələbəlik Mənə elə gəlir Çin məhəllələrində itmişəm Hər yer hay – küydü Hər yer qələbəlik.. Əsən yeldir Solğun ay Yalqız adamın rəsmi Bütün kədərlərin rəsmidir... Nə çətin bir işdir Qələbəlikdə yalqız yaşamaq. Qıfıllanmamış qapılara Qaçmağı düşünməkdir həbsxanada Səni düşünmək dəyərlidir Ən azı Adamın qəlbindən Bir bulaq coşar Bir at gələr orada su içər Bir quş gələr orada oxuyar... Keşkə Sarı bir əjdəha qarşıma çıxıb Məni udsun! Son qoysun bu itgin düşməyimə. Pəncərədən Eşiyə baxdığım günlərdən.Lirika Səni düşünmək Səni düşünmək Həyatı düşünməkdir Torpaq altında Dar-düdük bir qəbirdə Günəşi düşünməkdir Qarlı gecədə. 30 Mart / 2011 . Rəsul Yunan Yalqız adamın rəsmi Uzun bir küçədir Və onun dibində olan Bağlı qapı Yalqız adamın rəsmi Rəsmdə görünməyən Paslı pianodur Yalqız adamın rəsmi. Həsrət Duman boruları Antenlər Qarğalar Sadəcə Keçmişimdən bunlar yadıma gəlir..

Mən Eli sevmişəm. yellər. Elin vurğunuyam. Vətən deyə tel ilə bağlaşaram. şaxmasın bellər Yandırsa yüz gözü sazaqlar. Anadan soruşdum. El gücü sel olub. qələmi dara neyçün çəkilib nədən asılıb. elə bağlıyam. qara məzara neyçün qərar alıb nədəndir yatıb Təkcə bir cavab var hər kəsdən nədən. yel məni istər. Vətən adı təkcə düşüb dilimə. Arxalannam haqq almağa əlimə. Şəhiddən soruşdum. bağrında qara neyçün məskən salıb nədən yer alıb. Elimə. Eldə doğulmuşam. Əsgər Əhərli Canım qurban Vətənimə. Qaradağlıyam. Şairdən soruşdum.. Aşıqdan soruşdum. Telin naləsiyəm .Y urd Millətin dərdindən Lalədən soruşdum. elin oğluyam. El məni istər Acı gerçək Soruşdum vətənin? söylədi: zəncir! söylədi: zəncir! Sordum ana dilin ? söylədi: zəncir ! Demək əsir bir millətin hər şeyi zəncirdir zəncirdir yenə də zəncir !! 2011 / Mart El məni istər Bükülməsin dizlər. əyninə qara neyçün çulğalanıb nədən saralıb. Vətən göylərindən əsir bu yellər Vətən qoxusu var.. tel məni istər. sel məni istər. Əhərlidir adım. Tel sızlayan zaman daşıb coşaram. İstiqlal eşqilə mahnı qoşaram. qəlbində yara neyçün səbrin kesib nədən sızlayıb. 31 .

Qacarlar hakimiyyətinin hərbi-strateji maraqlıdırlar. Bu qoşunlar Kərkük və Urmu vilayətlərində türk soyqırımlarının qarşısını aldı. onların maliyyələşdirilməsi sayəsində İrəvan. kürdlər və ermənilər maliyyə dəstəyi almış və silahlandırılmışdırlar. Belə bir həssas məqamda tədricən dağılmaqda olan Osmanlı dövləti qardaş və soydaş dəstəyini əsirgəməmək üçün Əli İhsan Sabis Paşanın komandanlığı altında vilayətə qoşun göndərdi. Çünki. həddindən artıq zəif durumu yaşamağa məcbur olan Qacarlar xanədanlığı son ümid yeri kimi Qarapapaq Türklərindən ibarət nizami qoşunlar hazırlamaqla İranın gerçəkdən bir türk dövlətinə çevrilməsi siyasətini planlaşdırmışdı. İranın Suriya. böyük güclərin tanda yerləşmiş ordu komandanlığının kəşfiyyatı hesabına güclü bir dövlətə sahib olacaqlar. “PEJAK” və digər Rusiya Avropanın dəstəyilə Qafqazın işğal edilməsi çoxsaylı kürd təşkilatları mövcuddur. Kürdlər hədsisz dərəcədə şübhəli şəkildə Orta Şərq siyasətində yer alan İran faktoruna görə zənginləşərək Urmu vilayətində iri torpaq sahələri. başlayıblar. Güney Azərbaycan və Orta Asiyanı coğrafi. kəldani və aysorlara məxsus hərbi birliklərin yerləşdiyi məntəqələrdə isə xeyli ingilis cəsusu edam olundu. mədəni və hərbi baxımdan birləşdirən strateji nöqtədir. “Kürdüstan” və ya “Böyük Ermənsitan”ın yaradılması ssenarisini gündəmə gətirmişdi. bütün bunlar lüyünün açarına sahib olması deməkdir”.də ermənilər kimi elə düşünürlər ki. Urmu vilayətində silah qaçaqmalçılığı kürdlərə məxsus şirkətlər tərəfindən daha da artıb. Son zamanlar bütün sənaye 32 Mart / 2011 . Ermənistan və separatçı Dağlıq Qarabağın hesabına Böyük siyasətin “silahlı oyuncaqları” əldə edilib. Erməni. İrəvan. Bu vilayət hansı gücün nəzarətindədirsə. aysor. ki. “PKK” “Kürdüstan 18-ci yüzilin sonları və 19-cu yüzilin ilk çağlarında Demokrat Partiyası”. Türkiyə və İraqla sərhəd regionlarındakı dağlıq ərazilərdə məskunlaşan kürdlərin bu qədər silaha və maliyyə resurslarına Urmuda kürdlər niyə və kimə qarşı silahlanırlar? Rusiyanın Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində kürd keçirmək mümkün oldu. İngilis kəşfiyyatı hər birinə ayrılıqda olmaqla. Çünki. Kürdlər zərbələr vura bilirdi. malik olması faktına əsaslanan Güney Azərbay. Buna görə də. Elə Tehranla İrəvanın strateji üstünlüyünə qarşı regionda təxribatları gündəmə maraqlarının tərkib hissəsi olaraq. öz mövqelərini gücləndirməyə də Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin rolunu kiçiltmək. kəldani və Tehrandakı fars şovinizminə söykənən paniranist ermənilər vasitəsilə regiondakı hərbi sirləri əldə gizli strateji mərkəzlər də bu axına öz maraqları edərək Çar Rusiyasının hərbi komandanlığına təqdim çərçivəsində “kürd kartı”nın alovlanmasında edirdir.Konflikt silahlılarından gözlənilən təhlükələr artıb Son aylarda İrandakı klerikal rejimə qarşı etiraz aksiyaları və ixtişaşların sayı artmaqdadır. Rusiya. eləcə mülklər alaraq. strateji nöqtədə kürdlər və qruplarını yaratmaları prosesləri baş verməkdədir. “KADEF”. Qafqazın və Orta Asiyanın bütüncandakı müşahidəçilər bildirirlər ki. Fransa. Tehranda Qafqazı işğal planı o zaman gerçəkləşdi saraydakı fars əyanları və Urmu vilayətində yaşayan qeyritürk ünsürlər bu xəyanətlərdə birbaşa iştirak etdilər. Almaniya. Bu. erməni. Çarlıq Rusiyası 1917-ci ildə çökdüyü zaman Urmu vilayətində həmin siyasəti bu dəfə İran körfəzində yerləşdirilmiş İngiltərə qoşunları və general Denstrevill idarə etməyə başladı. “KürdüsUrmu vilayəti Türk Dünyasının ən strateji nöqtəsidir tan Yurdsevərlər Partiyası”. iqtisadi. Çin. aysor və kəldanilərin süni şəkildə kürdlərin sayının artırılması. ermənilərdən faydalanırlar.Anadolunun. Hal-hazırda Urmu şəhəri başda olmaqla daraltmaq üçün Urmu və Kərkük vilayətlərinə görə vilayət boyunca kürdlərin açıq şəkildə silahlı fərqli yanaşsalar da. İngiltərə. bölgədə yaşayan Qarapapaq Türklərinin soyqırımı idi. Bu prosesdə paralel olaraq İran hökumətinə bağlı olan informasiya orqanlarının verdiyi məlumata görə. Məhz ingilis kəşfiyatının sayəsində regionda yaşayan aysorlar. Urmu vilayətində gətirmək üçün kürd. O zaman İngiltərənin Hİndis. kürd və ermənilər üçün Urmu boyunca “Aysor dövləti”. böyük yönündə qanlı savaşlar aparıbdır. Ortada tək bir faciə yaşanıldı. ABŞ. Əli İhsan Sabis Paşanın altı cildlik xatirələrində qeyd belə olunur: “Urmu vilayəti Anadolu. Qacarlar strateji hədəflərin alətinə çevrilmiş “silahlı oyunhakimiyyəti məhz Urmu vilayəti üzərindən işğalçı calqar”a malik olan bu qurumlar proseslərin sonucuqoşunlara qarşı öz hərbi qüvvələri vasitəsilə sarsıdıcı nun necə bitəcəyinin heç fərqində deyillər. Gəncə gizli silah qaçaqmalçılığına cəlb edilməsi siyasəti və Qarabağın işğalına doğru yönəlmiş siyasəti həyata gücləndirilib. Ölkədəki rejimdən müəyyən qədər ehtiyat edən kürdlər bir qədər gözəgörünməz şəkildə davranış sərgiləməyə başlayıb. Urmu vilayətinda yaşayan aysor.

Səlmas. diaspor təşkilatlarının humanitar yardımlarının hesabına zorla dolandıran Ermənistanın hərbi sənayeyə üz tutmasının əsas səbəbi İraq.aftabnews. eləcə də kəndlərdə İran Kürdüstanından köçüb gələn kürdlərin yerləşdirilməsi ildən-ilə daha da artıbdır. Bu barədə İranın rəsmi dairələrinə yaxın olan strateji mərkəzlərin tribunası kimi tanınmış www. Güney Azərbaycanda ən azından “milli muxtariyyət” uğrunda hərəkata qarşı sarsıdıcı zərbələrin vurulması üçün böyük güclərin hər biri dərin planlar hazırlayıblar. Güney Azərbaycanda. Yaşar Suldurlu 2011 / Mart 33 . Urmudakı böhranlar dərinləşməkdədir Urmu vilayətinin Urmu. Bu qərara görə İrandakı “Kürdüstan Demokrat Partiyası”na (lideri Abdullah Həsənzadə) 55 milyon dinar. Unutmaq olmaz ki. Güney Azərbaycanın özgürlüyünə sahib çıxması regionda Azərbaycan və Türkiyə dövlətlərinin birgə gücünün dərinləşməsi deməkdir. Həmin mərkəzlər çox ehtiyatlı şəkildə bildirirlər ki. Həmədan və digər şəhərlərdə türklərdə milliyyətçi düşüncənin inkişaf etməsi Ermənistanın varlığını daim sula altında qoya bilər və bu həm də separatçı Dağlıq Qarabağın müharibə aparılmadan süquta uğraması deməkdir. Urmu. Güney Azərbaycanın Urmu vilayətində hələ ki. www. biz Kərkük vilayətində bir zamanlar kürdlərin silahlanaraq üstün səviyyəyə qalxmalarını. Belə ki. Livan. tam çökəcəkdir. silahlandırılması. Adının çəkilməsini istəməyən İran dövlət təhlükəsizlik şurasının keçmiş üzvlərindən biri etiraf edib ki. həmin partiyanın İbrahim Əlizadə (yezidi) qanadına 50 milyon dinar. İran dövləti isə müəmmalı şəkildə bütün bunları susqunluqla seyr edir. Suriya. bu partiyanın Ömər Elxanizadə qanadına (yəhudi) 50 milyon dinar. “Kürdüstan Şurişgah Birliyi” (lideri Simko) təşkilatına isə 45 milyon dinar vəsait ayrılıbdır. xüsusilə Urmu vilayəti məsələsində son zamanlar Ermənistan və kürdlərə məxsus bu qurumların rəhbərlərinin sıx təmasları yaranıb. bu məqsədlə xərclənən milyardlarla dollarlıq vəsait iflasa uğraya bilər. Güney Azərbaycanda insan hüquqları. müsəlmandır) 50 milyon dinar.Konflikt infrastrukturları iflic olmuş Ermənistanda “hərbi sənaye komleksi”nin keçmiş SSRİ zamanında olduğu kimi dirçəldilməsi yönündə çox ciddi işlər görülməkdədir. rəsmi Tehran Urmu vilayətinin indiki şəraitdə qarışıq bir regiona çevrilməsi siyasətini aparır. xüsusilə Urmu vilayətində türklərin milliyyətçi görüşlərinin inkişaf etməsi ermənilərin Dağlıq Qarabağı itirməsinə səbəb olacaq. Ermənistan bir dövlət olaraq. maliyyələşdirilməsi maraqları da buradan doğur. BMT və digər beynəlxalq qurumlar İran məsələsində farslara və kürdlərə məxsus hərəkatları. “Kürdüstan-Komilə Partiyası”na (lideri Abdulla Məhtədi. Yerli məmurlardan biri etiraf edib ki. “çərkəz” və digər projelər daxildir. “Rusiya Erməniləri Birliyi” təşkilatının prezidenti Ara Abramyan uzun müddət QRU-ya (Rusiya Baş Hərbi Kəşfiyyat İdarəsi) birbaşa tabe olan “Rusiya Hərbi Sənaye Kompleksi”nin əsas strukturu olan “Rosvoorujenie” (Rus Silahı) şirkətinin prezidenti vəzifəsində çalışbdır. Əfqanıstan və Pakistan ssenarilərini indidən tətbiq edilməkdədir. Digər tərəfdən isə Türkiyədə tədricən kürd sepatizmi tipli digər bölücü hərəkatların da hazırlanması prosesini ermənilər diqqət mərkəzində saxlayırlar. Ermənistan Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun türkologiya şöbəsinin nəzdində yaradılmış “Güney Azərbaycan Dosyesi”nin araşdırmalarına görə. insan hüquqları təşkilatlarını tanımaqla yanaşı. Kürdlər ermənilərdə olduğu kimi xüsusi məhəllələr yaradaraq kompakt şəkildə yaşamaqla yanaşı. Mütəxəssislərin fikrincə öz ordusunu maliyyələşdirə bilməyən. Beynəlxalq qurumlar İraqdakı qondarma “Kürdüstan Hökuməti”nin 2010-cu il büdcəsinə “İranda kürd hərəkatlarını maliyyələşdirmək” maddəsini “demokratiyaya dəstək” kimi müdafiə ediblər. Vilayət polis idarəsi son 5 ayda apardığı əməliyyat tədbirlərində kürdlərə məxsus 35 silahlı kiçik qrupu zərərsizləşdirə bilib. Xoy. ABŞ. bu partiyanın Mustafa Hicri qanadına 50 milyon dinar. Buna görə də. Zəngan. Buraya “suriyanı”. Yəmən və digər dövlətlərdə fəaliyyət göstərən terrorçu təşkilatların silahlandırılmasında birbaşa iştirakının təmin edilməsidir. Pakistan. Bununla yanaşı. “Kürdüstan Azadlıq Partiyası”na (lideri Əli Qazi) 50 milyon dinar. yerli hakimiyyət orqanlarında türklərin sayca üstünlük təşkil etməsinin sayəsində kürdlər regionda daha dərin problemlər yarada bilmirlər. Təbriz. “Kürdüstan Xibat Partiyası”na (lideri Baba Şeyx Hüseyn) 50 milyon dinar. digər tərəfdən isə bu topluluqları eyni zamanda “silahlı mübarizəyə” də səfərbər etməyi unutmur. Urmu vilayətində kürdlərin nüfuzunun artırılması. Maku və digər şəhərlərində. Proseslərin digər maraqlı görünən tərəfi odur ki. Hətta Rusiyada geniş biznes şəbəkəsinə malik olan erməni şirkətləri bu sahədə gərəkən yatırımları qoymaq üçün “biznes planlar” da hazırlayıblar.ir və digər internet səhifələrində “Urmu böhranı” kodu altında aparılan dövlət siyasətinin bütün çalarlarını izləmək mümkündür. Xoy. Uzun illərdir oynanılan “kürd kartı”. Kürdlərdən müsadirə olunan 643 ədəd avtomat silahın Ermənistandan gətirildiyi isə istintaq zamanı sübuta yetirilibdir. ABŞ-da hazırlanmış BOP (Böyük Orta Doğu) planı məhz bu proseslərin qarşısını almaq üçün İraq. İran. Mərənd. “laz”. İrandakı klerikal rejimin dəyişməsi proseslərinə başlanılacağı təqdirdə. onlara hərtərəfli dəstək verdikləri halda. Bu sırada isə. Əfqanıstan. necə türkmanları soyqırıma məruz qoyduqlarını çox yaxşı bilirik və belə bir durumun Urmu vilayətində yaşanılmasına imkan verməyəcəyik. milli azlıqların tanınmas yönündə bolluca irəli sürsə də. həm də məskunladıqları ərazilərdə özünümüdafiə silahlı qruplar yaradırlar. demokratik hərəkat məsələsində susmaqla bundan yan keçirlər. Bu rəqəmlər sadəcə etiraf olunanlardır.ir. Avropa Birliyi. Güney Azərbaycan. Maku.tabnak. Avropa Birliyi sözdə insan hüquqlarından.

Sonra yazacağam tapdanmis qazanları cini qaçsın ay açsın. salam göndərəcəyəm albalı ağacıma. Mənim sənə payım kiçicik bağça. sarmaşıq həvəsinə. nə yad dildə surud . Hər gün günəş durmadan oyan sərçə səsinə. Qaş-göz etməkdə! Ayrıca xəyalın. 34 Mart / 2011 . Niyə.Poeziya Xosrov Barışan YASAQ MEYVƏ Qıp-qırmızı bir almadırmı gözlərin?! Yasaq bir meyvə! Və sən Yam-yaşıl bir ağacsanmı Ömrümün yayında Dim-dik duran?! və mən. Axı bizim yoncalar Ay ışığında ucalar. mən sənə nə salam öyrədəcəyəm. çiçək becərmək…. yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm. Üstəlik mən Zaman adlı ağacın Şəhvətinin meyvəsiyəm!!!)) Görəsən doğulanda Ağlamağım Bir üsyanıydımı?!! İbrahim Savalan Bir daha tutulsam… Qızım. nə sağollaşma.. Məktub yazacağam kiçik bacıma. mən sənə nə mahnı öyrədəcəyəm. Anamdan doğulmalıyam. Bir daha tutulsam tutulacaq tablodakı ay. və neçə güldan toxum ək. Beş albalı ağacı əkəcəyəm.. su səp. Kiçik bacıma “hər gün bunları suvar” söyləyəcəyəm. Almanın düşməsidirmi Dikəy bir düşüş Ansızın təpəmə Beynimi yerindən laxladan!? Və bu düşünər Dünyanın dönməsini bilir. Dünyanın böyləcə Dönməsi gərəkir?!)) Bu məhkəmənin hökmü beylə ((Neyləyim. nə də başqa bir inam. get hər nəyə inanırsan inan. *** Qızıl gül qonçalayıb yaz çıxmadan buraxılsam. bilməsinə də (Həmişə Başı döndüyündənmi!?) Ancaq Tanrının məhkəməsində Bağıraraq soruşur: ((Nədən. Bir düşünərmiyəm Kölgəliklər sevən bir aydın Oturub düşünmək üçün Sakit bir məkan Və şübhə iblisi hər an Hər an. Tarlamızın göy tablosuna ulduz. ay çəkəcəyəm.

Ricət Dördlüklər Tabutumu daşımaqdan yoruldum. Sən özgələrə uduzmusan əllərini. Ürəyimiz özün vurdu dəryaya. Baxış deyil. səsin duyuram. Buraxın Təbrizə getməyim gəlir! Saat qabağı: Təbrizdə meydan adıdır Səməd: SəmədBehrəngi İmamiyyə: Səmədin uyduğu qəbristan Aynalı: Təbrizdə dağ adıdır 2011 / Mart 35 . ciblərində qarğa var. Bu ölümcül bir ağacdır əfəndi! Sayman Aruz Gecədir. bu qıqacdır əfəndi. Bağdadda o kor xəlifədir. dəymə mənə. Övladımız ağ-qara bir bəndədir! Olan olub. Göy Məçid hələ də ölməyindədir. Məhəbbətdən. Çək-çək nə olar. sığışmarıq bir bədənə. Tapan tapıb. Güney bölünür! Aynalı qızarır utandığından. Səttarxan babanın. Saat qabağında yıxılır ölür . burda mənəm! Susanları hamı satır ey gecə.! Təsəlli verməyə Bəz qalasından. Uzanır üstümə Babəkin əli! Güney güllələnir şeirlərimdə. durmuşam şeir yazmağa . dörd rezin təkər. Şəhər şillə kimi. Yalqızlığımın tayı-tuşu yoxdur inanın. Buraxın Arazda Səmədləşməyim. Adam kimi yaşamaqdan yoruldum! Mən qırx tikəli geyilməmiş bir kəfənəm. Maşınlar əzirlər fikirlərimi . Səməd ehey deyir imamiyyədən. Təqvimləri qaşımaqdan yoruldum.. ya da içib deyərlər! Diktatorun gözü acdır əfəndi. üzümə dəyir. Artıq gec olub. sədaqətdən çox demə . Nə sirridir bu dünyada bilmirəm. Bakı bıçaq kimi soyur dərimi ! Üstümdən keçirlər yəhərsiz atlar. inanmaram bir də sənə. Nə var gizlənirsən belə qəmzəli. Sən gələndə hamı yatır ey gecə! Bir can deyilik. Həyatına ölüm qatır ey gecə . Səni axtarmıram ehey Azadlıq. Tüfənglərin dodağından asıldıq. Inanmayın. keçən keçib deyərlər. Muasir insan toxumun əkmişik. Balıqların qulağından asıldıq! Daş dövrünün adamları səndədir. Dörd ayaq yerinə.. seçən seçib deyərlər. Ya səfehdi. Tarixdə izi görünməmiş bir vətənəm. Buz dövrünün adamları məndədir. Amandır qoymayın. Burnumdan tökülür acı gülüşlər. dəymə mənə! Inqilabın budağından asıldıq. Qoyun gedim qoyun kimi yaşayım.

Digər tərəfdən İslam İnqilabı Mühafizəçiləri Korpusunun (İİMK) iqtisadi və hərbi fəaliyyətləri məqsədi ilə Gülüstan vilayətinin şimalında olan ərəzilərdən 2500 hektarı işğal olunub. Bu siyasət Rza şahın oğlu Məhəmmədrza şah tərəfindən də davam etdirildi. Milli mənsubiyyəti və məzhəbinə görə farslardan fərqlənmələri. Qeyd edək ki. Şəhər və kəndlərin üzərində alçaqdan uçan hərbi təyyarələr dinc əhalidə qorxu və vəhşət hissi yaratmağa nail olmuşdu. siyasi ayrı-seçkiliyə məruz qalaraq bütün təməl insani hüquqlardan məhrum olunublar. zabulilər və sistanilər bu regionda yaşayan digər azlıqlardır.Elat Türkmənlər İranda təzyiqlərə məruz qalır Tehran rejiminin təzyiqlərinə məruz qalan Türkmənlər də hakimiyyətin ayri-seçkilik siyasətinə qarşı daim mübarizə aparmışlar. eləcə də öz milliyyətinə. pəhləvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra başlamışdı. Əgər türkmənşünaslıq fakultəsinin açılması lazımlıdırsa İran öz universitetlərində belə bir fakültənin yaranmasına nədən icazə vermir? Bunu etməyən İran nədən Ermənistanda belə bir fakültənin yaranmasını alqışlayır? Belə bir planın nəticəsi yalnız Türkmənlər və Azərbaycan Türklərinin arasını qarışdırmağa yönəlibdir. Türkmən təşkilatları Quzey Azərbaycanda törədilən Xocalı soyqırımını tanıyır və ermənilərin apardığı işğalçılıq siyasətinin əslində bütün Türklərə yönəldiyini düşünür. Araz Tədqiqatlar Mərkəzi 36 Mart / 2011 . onlara qarşı belə “mərhəmətli olmaları” və İran dövlətinin bunu dəstəkləməsi çox böyük şübhələrə yol açır. adət-ənənəsinə sadiq qalmaları səbəbindən Türkmənlər mərkəzi hakimiyyətin qara siyahısında yer alıb. Bu barədə şikayət ərizəsi ilə müraciət edən ailələrin müraciətlərinə baxılmamışdı. Bu nümayəndə heyəti Ermənistanın “Ari Universiteti”ndə türkmənşünaslıq fakiltəsi açmaq niyyətində olub və bu məqsədlə hələ 2009-cu ildə həmin universitetdə Türkmənşünaslıq konfransını da keçiriblər. Kürdlər. birgə bəyanatlar və milli mücadilədə bir birlərinə dəstək olmaları hakim dairələri narahat edir. Sərhədyanı bölgə dəmir yolu tikintisi və digər milli layihələr məqsədi ilə Türkmənlərin əllərindən alınıb və hərbiləşdirilib. Bir çox mərasimlərin birgə keçirilməsi. son hərbi təlimlər zamanı yerli sakinlərdən 3 nəfər əl qumbaraların onların üstünə atılması nəticəsində həlak olmuşdu. həm də bu antihumanist siyasətə qarşı heç bir xarici qüvvənin etirazı olmadan. Son zamanlarda İran erməniləri də Türkmənlərlə Azərbaycan Türklərinin arasında nifaq salmağa cəhd göstəriblər. 1979-cu il inqilabından sonra Türkmənlər öz hüquqları uğrunda mübarizə apararaq mərkəzə tabe olmaq istəmədilər. İran hakimiyyəti də buna görə istədiyi siyasəti yeridir. Buna baxmayaraq digər millətlər kimi bu Türklər də. Azərbaycan Türkləri. Amma milli təşkilatlar milli maraqları klerikal düşüncədən üstün tutduğundan bu siyasət öz təsirini itirib. Eyni zamanda. Azərbaycan təşkilatları və ziyalıları da Türkmən xalqının milli mücadilələrində onlarla birgə olduqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. Belə yaxın münasibət və vahid mövqe Tehran rejimini və hakimiyyəti narahat edir. Bunu dərk edən Türkmən Azadlıq Hərəkatı bəyanatla çıxış edərək erməni lobbisinin bu əməllərini pisləmiş. Lakin onların mübarizəsi Tehran rejiminin ağır hücumları nəticəsində qələbə qazana bilmədi. həm də milli mənsubiyyətinə görə təzyiqlər elə bu gün də davam edir. Türkmənlərə məzhəb fərqliliyinə görə. adət. indi onların sayı bir qədər azalaraq 60–70 faiz təşkil edir. Onların torpaqları əllərindən alınır. Son zamanlar İranda yaşayan Türkmən və Azərbaycan Türklərinin milli təşkilatları arasında yaxınlaşmalar və birlik müşahidə edilir. Bu məsələdə demokratiyanı müdafiə edən böyük dövlətlərin mövqeyi də arzuolunan səviyyədə deyil. Qacarlar və Xorasan türkləri birlikdə ölkə əhalisinin təxminən yarısını (bəzi məlumatlara görə yarıdan çoxunu) təşkil edir. İndi bu ərazilərdə İİMK-yə məxsus “Xatəmülənbia” təşkilatı iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olur. Bunu əngəlləmək üçün müxtəlif siyasi cəhdlər edilsə də hələlik bu nəticə verməyib. 80 il əvvəl Türkmənsəhra regionunun əhalisi tamamilə Türkmənlərdən ibarət olsa da. Bu ölkə əhalisinin əsas hissəsini Türklər (Türk millətinin müxtəlif qolları) təşkil edir. Türkmən limanının şimal hissəsində yerləşən 50 min hektar ərazi “Ələvi” fondu tərəfindən müsadirə olunub. Türkmənlər. Rza şah Türkmənləri potensial təhlükə hesab edərək kürdləri onların yaşadığı ərazilərdə yerləşdirməyə başladı. Məlumatlara əsasən son zamanlar Ermənistandan bir qrup nümayəndə heyəti İranın indiki və keçmiş rəsmiləri ilə birlikdə Türkmənsəhrada olub.ənənəsinə yiyələnmə hüquqlarından məhrum olan Türklər on illər buyunca milli azadlıqları və hüquqları uğrunda mübarizə aparıblar və bu proses hal-hazırda da davam etməkdədir. Məsələn. Türkmənistan dövləti onların varlığını unutmasa belə İranla mehriban qonşuluq müstəvisində özünü unutmuş kimi göstərir. Təbriz üsyanı zamanı azərbaycanlıların haqlı mövqeyini dəstəkləyib və onlarla birlikdə olduqlarını bildirmişdilər. Bu ərazi hərbi təlimlər məqsədi ilə əldə edilsə də geri qaytarılmayıb. Türkmənlərin indi əsas problemlərindən biri də torpaqlarının rəsmi orqanlar tərəfindən milli layihələr üçün müsadirə olunmasıdır. yaşadığı şəhərlər və kəndlər boşaldılaraq ora qeyri türk toplumları olaraq zabullar və sistanlılar yerləşdirilir. Türkmən və Azərbaycan Türklərini belə məsələlərdə diqqətli olmağa dəvət etmişdir. İran çoxsaylı millətlərin yaşadığı ölkədir. mədəniyyətini təbliğ etmək və onu genişləndirmək. Əslində bu siyasət 80 il əvvəl. Rejim Türkmən üsyanlarını yatırtmaq üçün qırıcı təyyarələrdən belə istifadə etdi. Hakimiyyət qaçaqmalçılıqla pul qazanan sistanlı və zabulları Türkmənlərin torpaqlalarını almağa sövq edərək regionun demoqrafik quruluşunu da dəyişməyə çalışır. Bu nümayəndə heyətinin fəaliyyətləri. İran Türkmənlərinə “sevgiləri”. Öz ana dillərində yazıb-oxumaq. Bu cəhdlərdən biri də iki Türk boyunun məzhəb fərqliliyini önə çəkmək və bu fərqdən istifadə edərək onlarda qarşılıqlı nifrət yaratmaq olub. Amma bu mübarizə mərkəzi hakimiyyət tərəfindən hər dəfə qəddarcasına yatırılır və Türkləri müxtəlif vasitələrlə assimilasiya edilməyə çalışılır. Bu siyasətin davamında mərkəzi hakimiyyət Azərbaycanda (Güney Azərbaycan ərazilərində) olduğu kimi inzibati ərazi bölgülərini də dəyişdirərək Türkmənləri digər millətlər yaşayan inzibati bölgələrə daxil edərək onların seçkilərdə millət vəkili seçmək imkanlarını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Onlar islam dininin sünni məzhəbinə inandıqlarına görə daha çox təzyiqlərə məruz qalıblar.

Yurd yeri

şəhəri dünyanın sivilizasiya mədəniyyəti tarixində yeganə şəhərdir ki, hələ də öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaqda və yaşatmaqda davam edir. Bu torpağın hər qarışında ulu Dədə Qorqudun tarixi izləri, nəfəsi dünənimizdən bu günümüzə, bu günümüzdən isə sabahımıza nəfəsi duyulur. Qoca Dərbəndin yetirdiyi böyük şairimizlərimiz Mirzə Məhəmməd Tağı Dərbəndi, Düldül Əli, Gümrü Dərbəndi, Mİrzə Əli Riyazi, Hacı Mehdi Dərbəndi, Camal Dəliçobanlı, Mirzə Səməndər, Şuayi, Ağa Mirzə Məhəmməd, Bağır Xalxali, Molla Hüseyni, Dəxil, Süpehri, Cəbrayıl, Pürqəm, Raci, Zövqi, Əlqədari, Dilsuz, Rəvacinin hikmət dolu duyğuları hələ də xalqın qəlbində yaşayır. Bu gün ozan sənətini yaşadan, saz-söz ustadı zirvəsinə yüksələn Aşıq Sakit, Yersunlu, Aşıq Emin, Səfilli Məmməd, Xalid Qaradağlı, Vəlikəndli Fətəli, Əhməd Hümeydi, Aşıq Qonaqbəy, Aşıq Tahirbəy, Aşıq Niftulla, Aşıq Soltan, Aşıq Şirin kimi ustadlar qoca Dərbənddə aşıq sənətinin və ürfan mədəniyyətinin daşıyıcılarıdı. On altıncı yüzilliyin görkəmli şairi Bayat Abbas Dərbənd torpağının ərsəyə gətirdiyi ən böyük ozanlarından biridir. Bu gün Dərbənddə, Dərbənd ətrafı kəndlərdə aşıq sənətinin və sazın qayıdışı çox böyük coşqu ilə qəbul olunmaqdadır. Mən sazı bu yerlərdə hakim gördüm, hakimiyytədə gördüm. İndi sevinməməyə bundan artıq nə ola bilər ki? Abadan kənd klubunda Aşıq muzeyi yaradılıb. Bu muzeyin rəhbəri isə Aşıq Osman Məmmədrəhimdir. Aşıqlar bu muzeydə cəmləşir, dərdləşir, konsertlər hazırlayır, saz sənətini yaşadırlar. Bu muzeydə ana saz və tavar qorunmaqdadır. Çox maraqlı hal odur ki, bu aşıqların hamısı Azərbaycan türkcəsində milli havalarımızı və musiqimizi yaşatmaqla bərabər, həm də onun insanlar arasında sevilməsində böyük təbliğat aparırlar. Bu aşıqlar vətəndən, torpaqdan, xalaqlararası dostluqdan, insanın insana olan sevgisindən, ürfandan məclislərdə dinləyicilərin duyğularına və zövqlərinin inkişafına təkan verirlər. Biz Dərbənddə və bütün Dağıstanda Azərbaycan Türklərinə məxsus tarixi-mədəni həyat tərzinin inkişafını müşahidə etmək üçün dəfələrlərlə ekspedisya səfərlərində olmuşuq və çağdaş milli ədəbiyyatımızı yaradanlarla görüşmüşük. Onların yaradıcılıq işlərini, şeir və nəsr əsərlərini toplamışıq. Yaxın vaxtlarda “Qədim Dərbəndin Çağdaş Azərbaycan şeiri” adlı kitabın 1-ci cildini oxuculara, elmi ictimaiyyətə və ədəbiyyat sevərlərə təqdim etməyi planlaşdırırıq. Hal-hazırda Dərbənddə yazıb yaradan Həmid

Çağdaş Dərbənd ədəbi mühitində Vətən sevgisi Rəna Beş min il yaşı olan qədim türk yurdu Dərbənd Şəmsəddin, AzərsəsTürksoylu, Mirzəbəy Həsən, Bədrəddin Şəmsəddinoğlu, Şıxibrahim
Manaf, Rüstəm Bəhlulzadə, Hacıbala Sənsiz, Məşədixanım Həvva, Səfiyat Əbdürəhim, Vaqif Mehdi, Nəcməddin Hüseyn Dərbəndli, Natiq Seyid və digər onlarla şair və yazıçı bölgədə ədəbi mühitin qorunması və inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Onların əksəriyyətinin yaradıcılıq leytmotivi Azərbaycana və Türk Dünyasına bağlılıq, Dərbəndli olmaqla qürur duymaqdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Dərbənddə yazıb yaradan, bir neçə şeir kitabının müəllifi Rəna Türksoylunun qələmə aldığı “Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan” şerində müəllif çox lakonik şəkildə belə yazır:

Ulu Türk nəsliyəm, Oğuzdur babam, Çöllərim qanlıdır, çırağban – Qalam. Beş min il tarixin seyrinə dalaq, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Azərbaycan – Ana, Dərbənd bir oğul, Namərd öyünsə də, mərdə quldur, qul. Götürqoy ediblər, gör neçə yüz yol, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Cavadxan, Səttarxan fəxrimdir mənim, Cavanşirim, Nəbim düşmənə qənim. Təbrizdir, Dərbənddir mənim vətənim, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan Anamsan, doğmasan ey Azərbaycan! Atəşgah yurdusan, ey nurlu məkan! Eşit bu sözləri doğma balandan, Ayırma Dərbəndi Azərbaycandan. Dərbənd mövzusuna ədəbi yaradıcılıqda geniş yer verilməsinin əsas səbəblərindən biri də, son illər Azırbaycan Türklərinə məxsus olan qədim tarixi və
2011 / Mart

37

Yurd yeri
mədəni izlərin hansısa naməlum keçmişin və xalqların ərazisi olması barədə süni şəkildə ortaya atılan məntiqsizliyə qarşı bir cavab kimi qəbul etmək lazımdır. Əsil yurdsevərlik duyğuları üzərində kök salan bu ədəbi-mədəni etiraz dalğası hər bir dərbəndlinin milli borcu kimi dəyərləndirilir. Həmin ədəbi örnəklər müxtəlif məclislərdə, toplantılarda, mətbu orqanlarda gündəmə gətirildikdə bu mövzuların cəmiyyətdə təsir imkanları daha da böyüyür, müqəddəsləşir. Həyatının bu ahıl çağında belə yazıb yaradan şair Həmid Şəmsəddin öz xalqının tarixi ərazilərinə insanlarda sevgi hisslərinin dərinləşməsi imkanlarını nəzərə alaraq “Dağıstanlı türkəm mən” belə şeirində yazır: Türklər otuz pilləkən, Oğuz, qıpçaq ellərdən, Olmuş əzəl-əvvəldən, Əski, qədim millətdən. Zidd yan deyir “Tərkəm” mən, Qoy bilməsin təkəm mən. Hun, əskil, bulqaram mən, Basiləm, manaram mən, Xəzərəm, süvaram mən, Bəncərəm, avaram mən, Səlcuqam, tataram mən, Miladdan ön varam mən! Altaylıyam, xakasam, Yaqkut, tuvin, qazaxam, Türkmən, özbək, qırğızam, Balkaram, qaqouzam, Çuvaşam mən, qumuğam, Qaraçaylı, noğayam. Anamızdır Ulu Qurd, Atamız Dədə Qorqud. Dünyada salıb yurd Türkiyə cavan Bozqurd. Sibirdə uyqur, yakut, Uralda tatar-başkurt! Minilliklər dövründə, Özgə ellər önündə, Qafqazın ay, günündə Yerləşib lap gülündə, Azərbaycanlı türkəm mən, Dağıstanlı türkəm mən! Dərdi tüğyan edib başından aşsa, Dərmana çatmağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin suları axır dupduru, Baxarsan, andırar sənə billuru. Üstündə dəstəylə məlakə, hürü, Təşnələr bulağa Dərbəndə gəlsin. Dərbəndin şöhrəti düşüb dillərə, Yazılıb tarixə düşən illərə. Arxı güzgü tutur qızıl güllərə, Bülbüllər budağa Dərbəndə gəlsin. Mİn bir çiçəyindən dərmək istəyən, Əlvan gül çələngi hörmək istəyən. Bu şair Həvvanı görmək istəyən, Qoy düşsün sorağa, Dərbəndə gəlsin. Dərbənddə yazıb yaradan şairlərin əksəriyyəti aşıq şeiri və folklor janrında yazıb-yaratdıqları üçün, onların qoşmaları xalqın arasında daha geniş sürətlə yayılır. Xüsusilə bayatı janrı bu sırada müstəsna təşkil edir: Barısı uca Dərbənd, Tarixdən qoca Dərbənd. Sən ki, baş əyməmisən, Qılınca, taca Dərbənd. Dərbənddə izim qaldı, Söhbətim, sözüm qaldı. Qaladan baxan qızın Gözündə gözüm qaldı. Bu torpaq, quru torpaq, Suları duru torpaq. Onu sevən ellərin, Gözünün nuru torpaq. Dərbənd tarix boyu özünün ziyalıları, fikir adamları ilə tarix boyu təkcə Dağıstanda deyil, dünyada da hər zaman çox məşhur olub. Fazili Dərbəndi, Gümrü Dərbəndi, Mirzə Kazım Bəy, Seyid Camaloğlu kimi görkəmli elm, dövlət xadimləri, bir sıra məşhur generalları və sərkərdələrilə, nümunəvi oğulları ilə fəxr edir. Buna görə də Dərbənd ədəbi mühitində yazıb-yaradan insanların ədəbi əsərlərində vətənpərvərlik ənənələrinə üstünlük verilir. Qədim Dərbəndin çağdaş Azərbaycan şeiri də bu ənənənin etibarlı əllərdə olması, milli kimlik və varlığımızın yaşarı olması üçün bir mayakdır.

Məşədixanım Həvva “Dərbəndə gəlsin” şeirində yurdun gözəlliyini, onun dupduru saf sularını, bərəkətli torpaqlarını sevə-sevə yazır: Kiminsə ürəyi qaynayıb-daşsa, Yazıb-yaratmağa Dərbəndə gəlsin.

Afaq İsmayılova,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, f.e.d.

38

Mart / 2011

Anlam

Kiyan Xiyav
Nigar Xiyavi
Yanlış anlama haaa….. mən, sən deyiləm deyilməmiş oxunan bir “çıxdaşlıq” sözcüyü var dilimdə... atılmamış dəyən bir daş var əlimdə yanlış anlama haaa… əlinə daş almaqla deyil. başımın üstündə durduğunu gördüm mışıl mışıl uyumuşkən ordaydım ağarmış saçlarım qaralmışdı alnımın qırışları itmişdi gözlərimin acısı şirin- şirin sıxı kipriklərimin arxasında yatmışdı. . . oyan! Dədə oyan! sənin izini itirmişəm dedim oyan, bu sonsuz ılğımda izini itirmişəm dedim eşidirmisən. . . əllərinin qabarını verdi əllərinin ağırlığını barmaqlarının sıcaq tərini verdi qardaşcasına görüşdü mənimlə. əllərimdən tanıdım özümü Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Yoxsa mən ölmüşdüm Yoxsa barmaqlarımdan duyarlıq itmişdi Yoxsa alnımda tər muncuqları soyumuş Yoxsa axşam oldu yenə Yoxsa güzmü gəlmiş gəlino qapını aç bayıra baxım Adını söyləmədin Dilindən dilimə Ağzından ağzıma Dişindən dişimə girişdin Səni Dodaqlarımda duydum açılırkən Gözlərimdə duydum yumulurkən Səni Dərimin gərilməsində Qanımın qıvraqlaşmasında Ürəyimin boğazıma sıçramasında Səni cismimin instinkt çaxnaşmasında duydum Sən Hansı əsgiməz dənəyimdin sən Adını söyləmədin Mən gözlərimi yumurkən anımsayıram Bütün boyaları anımsayıram Buludların köynəyində yeli Qışın arxasında günəşi Bir quşun uçuşundan qopub düşən lələk bulmuşdum odla suyun arasında və gecənin gövdəsində gəlməmişdim balıncınızı başınızın altından çəkəməyə bir az şeirim bir az sevgim var idi bir az da türklüyüm keçid alır şair axşamlarımdan lələkdən bir qapı asım deyə qaldırır çiynimə endim sizlərə damlara qalxıb da durnanı daşa basan sizlər oldunuz Hə bu mənəm bu bağ mənəm gövdəmin gəbəsindən ilmə ilmə keçid verən bağ sənə, mənəm bu da sən yarpız ətrimi çəpərlərə qıfıllayan səssiz sarmaşıq və zanbaqlığımı zağ zağ əsdirən qorxu istərsən gəl hansı ürəklə gələ bilsən gəl paslı dəmir təkərlərin çənliyimdə batıb qalacaq bu səfər İndi ki, güllədən gül-gül açılmış cənazəmi tam sayğı tam hüznlə qəbrimə daşımaqdasınız və kəndi əlinizdən acıyıb ağrımaqda ey kədərli milyon çiyinlər unutmayın da utanmayın ki, sayğı sevgiylə yaşama durduğumda yalqız buraxan məni ölürcəsinə sizlər oldunuz

2011 / Mart

39

Y ol

Sevil Tebrizli
Dayanış
şaxta gələrkən qarlar yağarkən bağçada güllər soldu soldu , qurudu şaxta gülərkən qar sevinərkən kiminin köksü ilgiləndi öldü kiminin köksü dayandı qaldı kimi ağladı kimisi də susdu səssizlik oldu şaxta güldü bülbül çırpındı bağçadan köçdü sərçə dayandı şaxta vurarkən quruyan gülə sığınıb qaldı o inanırdı yarın sabah da günəş açacaq qonaq gələcək şaxtada nəyisə köçüb gedəcək güllər açacaq güllər güləcək…

Ruqəyya Səfəri
Ey əsən yel
Ey əsən yel! külümü sovuracaqsan barı ölkəmə doğru əs bir gəldiyimə varayım. Qoy sağ əlim Ötükənə pay olsun sol əlimsə Sibrimi tutsun Araz laylamı sızlasın beşiyində özləmli baxışlarıma. Qoy torpağım olsun məzarım kimliyimsə baş daşım bu anılmayan çağda ey əsən yel... Gecə yarıları Gecə yarısı dolanmağa çıxıram yalqız deyiləm! Mən, bir də özüm gəzirik beynimdə addım- addım. Bəzən yol uzanır, elə ki səhərə kimi bitməyir, bəzən elə qısa olur ki bir saata bütün beyini ayaqdan salırıq özü dik daban geyinər mənsə ayaq yalın. Hələ qış olmayıb Çayların şaqqıltısına yuxuya gedirik. Ağac Ağac yayın ortasında bir yarpaqdan belə arı ağac quru! Pəncərədən gözüm düşür budağındakı yuvaya yiyəsiz dağınıq yuva bir də ağac! Ürəyimin köşəsində qoca sevgi qoynunda qurulan umid ayaq basır gələcəyə.

40

Mart / 2011

Ağ dəniz kükrəyir: Daşlar və döyüşlər. Sərhədlər Qurşun. Qaçqın Sən! Səs səmirsiz ayaq götür Eşitməsinlər bizi birdən Qaçqın taleyimizdi Qaçırıq özümüzdən. Doğuda nağıllar doğulur Və Batıda batır hər nə var.. Muzeylərdə çalınır qarğış notları intizar intihar üzərindədir qurdlar ulaşır. və. sərhədlər dilsiz.. Siqara tüstüsü Gözlüyü dumanlı.. Bir bardaq ölüm ver mənə Yer üzü devrilməkdədir Yağılar küskün. Bir bardaq yaşam ver mənə on min illik çöküntülərdən... Və.... 2011 / Mart 41 . Gözü çisginli Bir şair olmuşam.... Şair Dodaqlarında boğulan...... Oyunlar ritmik. üç nəfər bığıburma əli maşada şair onları görməyi gözləyirdi. Gözlərinin vəhşiliyində Orman yasalarını oxuyuram Yenə də sətirlər aldanır Dilimin qabalığında..Poeziya Məsud Haray Solmaz Məhəmməd Rzayi Əlcək Sevgilim Mənə əlcək toxuyursan Sözüm yox! Ancaq Dırnaqları çəkilmiş barmaqlarımı Unutma! Bir bardaq yaşam ver mənə. Dedilər: adin ? Dedi : filan Gözlüyünün şüşələrini silibdi ancaq..

Şeirin yazıldığı tarix də önəmlidir. Səhənd iki şeirini Behrəngiyə həsr etməsiylə dünyagörüşü və düşüncələrində onunla ortaq olduğunu sərgiləmişdir. İyirmi sətir və ya gələnəksəl təbirlə desək iyirmi misradan ibarət olan bu şeirdə doqquz nida (önləm) və on sual (soru) işarəsi (toplam 19 işarə) qoyulmuşdur. yazarın və şairin ölümü xalq arasında şübhə və sözsöhbətlərlə qarşılanıbdır. Behrəngi Azərbaycan aydınları. Görünür.. içdən söylənmiş və səmimi alınmışdır. İkinci şeiri isə onun ölümündən on il sonra qələmə almışdır.. şairin beyninin dərin qatlarında hökumətə olan güvənsizliyi. S. Onun “Dədə Qorqud” eposlarını şeirlə söyləyə bilməsinə imkan verən əsil ünsür. bütün Azərbaycanı sarsıdan bu şübhəli və dəhşətli ölümün havasına qapılmış. Behrənginin yazdığı öykülər (hekayələr) və topladığı ağız ədəbiyyatı (folklor) topluları ilə tanıdılmağa ehtiyacı olmayacaq qədər məşhur Güney Azərbaycan yazarlarından biridir[1]. Bir şairi tanımanın ən bəsit yollarından biri onun həyatı boyunca oturub.. həyatını və varlığını davam etdirəcək bir insan ölmüş!” Şeirin bu qismində incə bir düyün var: Şair. Şairin kənd uşağı olması.” Səhənd yaradıcılığının özəlliklərindən biri də kənd həyatını və təbiət ünsürlərini bol. onu bizə daha yaxşı tanıtdığı üçün önəmlidir. Səhənd birinci şeirini türk dilində və Səmədin Arazda boğulmasından on gün sonra yazmışdır. Behrənginin özü ilə onun ölümünün nə qədər fəci olduğu haqda danışır! “Döyülməyə hazır olan xırman” əslində “Səməd Behrəngi”dir. iki fərqli tarixdə Səməd Behrəngi haqqında iki şeir yazıb. Səhənd şeirində Behrəngidən bir növ yardım istəyərək başlayır: “Nə yazım Səməd?!” və Səmədi çox sevən şairin zehnində oyanan ilkin çağrış bir tablo olaraq işin içinə girir: “kənd. yazıçıları və şairlərinin bir çoxu kimi vaxtsız ölümü ilə və eyni zamanda şübhəli bir şəkildə Araz çayında çimərkən boğulmuş və həyata vida etmişdir.çayır yanarkən həyat qədər dəyərli “üstəlik sərin!” su “həyat qaynağı” kuzəsi də tökülmüş: “Bir xalqın əsil dərdlərini ovudacaq. Halbuki Səhəndin başqa əsərlərində durğu işarələrindən faydalanaraq şeir yazmağı hədəfləməyən bir şair olaraq görərik. bütün şübhə pərdələrini qonu üzərində qaldırmağa izn verməmişdir. söylə Araz! Nədən böylə oldun Araz? Kəsdin iki qardaş arasın Aldın Muğanın “Sara”sın Boğdun elimin dəyərli balasın! Bəsdir! Bəsdir! Qurbanımı qəbul elə Araz. yenə “kənd”i və “təbiət”i yaxşı tanımasına bağlıdır. Bu işarələri şeirin quruluşu və xörgüsü ilə bir arada dəyərləndirmədən öncə.durduğu. şair bu on gün içində. Amma Səhənd. özünü 42 Mart / 2011 . əslində onun ictimai-ədəbi mövqeyi bəlli olan insanlara (Səməd Vurğun kimi) şeirlərində ardıcıl şəkildə müraciət etdiyi Səhənd yaradıcılığının xarakterik özəlliklərindəndir. şeirlərində müraciət etdiyi.. ilk uşaqlıq illərini təbiətin qoynunda geçirməsi bu özəlliyi ona qazandırmışdır. Dünyadan köçmüş insan şair üçün çox önəmli və yaxın birisi olursa şeirin yazılacağı “hava”nın ölümün həmən ardından ortaya çıxması daha çox mümkündür. öyündüyü və sevdiyi insanları tanımasıdır. hər aydının.Al Əhmədin belə öydüyü kimi “Səməd Behrəngi tək başına [bir xalqın] ana dilinə olan borcunu ödəməyi boynuna götürən”[2] bir yazar idi. su kuzəsi və səhifə.. xırman. “?” işarələrini qoyub düşünsək əsərin quruluşunu təsbit edə biləcəyik. Onu belə dəyərləndirmək olar: Şairin. şeiri daha yaxşı anlaya bilməmiz üçün “Səməd” adının sonuna 19 ədəd “!” .. Bunu şairin yaşadığı həyatdan zorakılıqla sürgün edilməsinə və bunu bir zindan kimi hiss etməsinə bağlaya bilərik.. olayın necə olduğunu incələmiş və nəhayət şeirin yazılacağı “hava” və “istiqamət” bəlli olmuşdur... Səhənd həyatının çoxunu şəhərdə yaşamasına baxmayaraq. Təbii ki.[3] Şairin bu xüsusiyyəti sayəsində Səmədə həsr etdiyi şeir təbii.Araşdırma Bulud Qaraçorlu Səhəndin “Qurbanımı qəbul elə Araz” şeirinin təhlili İsmayıl Ülkər (Mədədi) Səməd! Nə yazım Səməd?! Dənli xırmanımın yanmasın yazım? Sərin su kuzəmin calanmasın yazım? Dağlı sinəmin alovlanmasın yazım? Mən sənə nə yazım Səməd? Həsrətim kimi yaxacaq? Göz yaşıma kim baxacaq? Araz yenə də axacaq! Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd! Söylə mənə. Buna görə də Səhəndin şeirləri.. Cəlal. Bununla yanaşı..bol şeirlərində işlətməsidir. Behrənginin ölümü də belə söhbətlərin mövzusu olmuşdur. Bu. Bu kimi ağıta bənzər şeirlərin çoxu sevilən bir insanın ölümündən dərhal sonra yazılır.. Səhənd. İstər Quzey Azərbaycanda Sovetlər Birliyi çağında və istərsə də Güney Azərbaycanda Pəhləvi rejimində. ailəsi ilə birlikdə bir il boyunca qazancının nəticəsi olan döyülməyə hazır xırmani yanmışdır! “Bir millətin bir əsr boyunca yetişdirdiyi bir insanı əldən getmiş!” Dərdli sinəsi bomboş çöldə alovlar içində çayır. şeirlərində şəhər həyatı ünsürlərinə yer verməmişdir.

Bu arada “Səmədi boğan” Araz.. Burada şair. ellərin göz yaşıdırsa Savalan da elin qalanmış dərdi. iki Azərbaycan arasında sərhəd olaraq adı keçdiyi gündən bəri bir xəncər kimi Azərbaycanın qəlbinə sancılmış və o gündən demək olar ki. gerçək və sərt həyatla qarşılaşır! Eyvah! Sən demə yanan taxıl deyil də xırmanın varlığı. Səhənd. Azərbaycanın məşhur faciəsi olan “Sara ilə Xançoban” hekayəsinə işarə etmişdir. qədər çoxdur ki. Seyid Cəfər Pişəvəri hökuməti dövründə “Gənclər təşkilatı”nın başqanı olmaqla bu ruh halını həyata keçirmişdir.. Arazı Azərbaycansız və Azərbaycanı Arazsız düşünmək mümkün deyil. Bilindiyi kimi bu çay. Bu həsrətin nə olduğunu. Mənim ağlar gözümü orda Araz eyləmisən. Onun “Keçmiş Fədailərimizin Yadı”[4] adlı şeirində: “Qulaq verin yoldaşlarım. “ayrılıq” adlı çayından keçəməz. taxıla ortaq olan qardaşına bu xəbərlərimi yazacaq? Səhəndin. Bu sözləri dinlərdim anamın laylasından: “Arazı ayırdılar! Qum ilən doyurdular. O. şeirin bu altı sətiri içərisində sıxışdırılmış dünya yıxılır. bütün şairlərin və yazarların bitib-tükənməz mövzusudur. ən acımasız faciələri belə vecinə almayan şair. Heç yanılmayan. Araz. xırmana.. Səməd Arazda boğulan ilk kişi deyil. Yuxarıda dediyimiz kimi. o qədər əzizdir ki. Şair. Belə örnəkləri saymaqla bitməz... eynən bir atanın ailəsinin qarşısına çıxan bir uğursuzluğun bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi və yaxud o uğursuzluğun əvəzini tək başına ödəməyə hazır olması kimi çox incə bir məna vardır. iki qardaşın görüşmə nöqtəsi olması da ona ən müqəddəs bir məkan olma özəlliyi qazandırmışdır. Bu iki baxımı bu qədər uyumlu bir şəkildə bir araya gətirmək şeirin gözəlliyini artırmışdır. bu göz yaşının necə silinə biləcəyini ancaq bir kişi anlaya bilərdi və indi o bir kişi də daha yoxdur!. Suyundan da içmisən? Sualımdan babamın Yaşarardı gözləri.. Ancaq “Araz” beşikdə Yatıb yırğanan zaman. Bu çay. (M. Çünki “qardaşı” (Səməd) onu aclıq və yoxsulluq dolu qış aylarından xilas edib bahara çıxaracaqdı. hayqırtılarına səs verəcək ancaq bir şəxs var idi. Şair... qan ağlamış Firidunlar asılanda [5]. Azərbaycan ədəbiyatında ayrılıq simvolu və ikiyə bölünmüş bir millətin göz yaşıdır: Araz. H. Bir baxımdan “elin yanmış xırmanı” olan Behrəngi. bu həm də “yanan xırman” və “tökülən su”. qərq olubdur qızıl qanda? O Araz ki. Ən kiçik yaşlarımdan Onu rəvanlamışam.. Şəhriyar) Qaf dağından da aşıp gəlsə nəsim.. O gəncliyindən bəri “lider” bir kimliyə sahibdir.. onun varlığına bağlı olan o div ortaqmış! Bu ağırlıqda dərdi “Səməd kimi bir yazarın yoxluğunu” ancaq bir kişi (Səmədin özü!) ilə bölüşmək mümkün idi və indi o bir kişi artıq əbədi olaraq yoxdur! Şairin haraylarına. (Həbib Sahir) və yenə eyni şairdən: Hansı Araz? O Araz ki. başqa bir baxımdan da “xırman ortağı” kimi göstərilir. “Aldın Muğanın Sarasını” misrasında. Fəqət. Qoca babam nə vaxtkən Boğazım ağrıyardı “Araz keçmişəm” deyə Boğazımı sıxardı. həm də iki qardaşi “Behrəngi ilə Səhəndi” bir birindən ayırdığını kinayəli bir şəkildə ortaya qoyub. beləcə yuxarıda şeirə vurduğu o incə düyünü açır. Səhənd bu qədər yaxınmazdı. (H. Mən səndən ayrılmazdım. Arazın həm bir milləti. Sonra da qardaşımın Adın qoydular “Araz” Lakin onda da mənə Aydınlaşmadı bu raz. Səhənd. Şair özünə gəlir. Sara kimi bir Azərbaycan (Muğan) gözəlini də öldürmüşdür.Araşdırma görməzliyə (və ya bilməzliyə) vuraraq “xırmanlarının yanmasını” Səmədə xəbər vermək istəyir! Beləcə şair. “xırmanım” deməsində. həm də oxucuya andırır. bütün sosial olaylardan sorumlu bir şairdir.[7] Bəs nədən Araz hər zaman qurban istəyir? Yoxsa Araz “Səməd” və “Sara” kimi candan sevilənlərin özünə qurban verilməsini gərəkdirəcək qədər önəmlidir? Araz o qədər sevimli. Üzümə məyus-məyus Baxıb deməzdi bir söz. Savalan) Sinə bir Dəşt-i Muğandır quzu yan yana yatıb.. Səmədin ölümünə inanmadığını. onu “yaşamaqda olan” bir şəxs kimi göstərmək istəmişdir. Zülmnən ayırdılar. bu kimi əziz insanlar ona qurban olmalıdırlar? Bu sorunun cavabını Səhənd. Üzünün çinlərində Gizlənərdi kədəri. uşaqlığından bəri Arazı bütün ayrıntılarıyla tanıyır: Mən Arazın adıynan Çox zamandır tanışam. Görərdim ancaq olub Onun tükləri biz biz. Səmədlə Buludun “ortaq malı”dır. Bəlkə Səmədin bu taxılda ortaqlığı olmasaydı. Soruşardım ay baba Araz nədir keçmisən? Nə kimi şeydir o ki. şeirin sonuna doğru verəcəkdir. Araza yüklənmiş iki qardaşı bir birindən ayırmaq vəzifəsi onu hardasa bütün pisliklərin qaynağı halına gətirmiş. M.. fikirləşin sözümə” misrasında belə görürük.” [8] Səhəndin uşaq ikən öldüyü “Araz” və ya “Ayaz” isimli bir qardaşının olduğunu da bilirik: Mən hələ çox 2011 / Mart 43 . ilham pərdələrini bir bir kənara çəkir və Səmədin ölüm gerçəyini həm özünə. iki tarixi və bir birinə zidd çağrışımıyla şairin bütün fikrini özünə doğru yönəldir.

Dil ünsürü. 2001. Yanıq ciyərin alovlanması. Arxa arxaya oxunması gərəkən bu cümlələrdə. Sayı: 6. Bu qədər tablo və təsviri uyumlu bir şəkildə həcm etibarı ilə kiçik bir əsərdə ortaya qoya bilmək böyük başarıdır. Ancaq. sanki bu üsluba üz tutmaqla bəzən vəzn boşluğunu.[9] Bu acıdan da “Araz” adının şairimizə yaxşı bir şeyləri xatırladan kəlmələrdən olmadığına inanırıq. İki qardaş arasının kəsilmiş olması. Səttar Xan. [4] Səhəndın bu şeiri ilk dəfə 1945 ildə Təbrizdə çıxmış “Şairlər Məclisi” adlı tezkərə-antologiyasında basılmışdır. [6] Qədim Azərbaycan inanclarına görə “yuxuda qan görmək” qovuşmaqdır.. “incəlik” və “plastiklik” bu şeirə mükəmməllik qazandırmaqdadır. iç-içə girmiş sənətlərlə bəzənmiş və işlənmiş şeir. Xalqın ən dəyərli balasının boğulması. 1945-46 ildə Güney Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri öndərliyində qurulmuş olan Milli Hökumətinin baş prokuroru olmuşdur. Beləcə şeirdə göz alışqanlığımızın tərzində olmasa da bir növ təkrirə yer vermişdir. [11] Təkrir sənətini bu amacla işlətmək əslində “zəfi təlif”dir. onun mənsub olduğu millətinə səmimiliyini iddiasız bir şəkildə ortaya qoyur. nə gözə batır nə də qulağı rahatsız edir. İnsanın qurban verilməsi…. Varlıq dərgisi. Beləcə şair. səh: 350-351.. əski sərtlikdən və quruluqdan uzaqlaşmışdır. Altmış altı sözdən ibarət olan bu şeirdə beş kərə “Səməd” və dörd kərə “Araz” sözü təkrar edilmişdir. deməli Səhənd. o qədər gözəl işlənmişdir ki.. Şarin parlaq parçalarından biri: “Səməd! Kimi çağırım? Nə qədər bağırım? Səməd!” Bu iki sətir. [9] Dədəmin Kitabı. O. O. “İşlənmişlik” . Araza Sara və Səmədin qurban verilməsini bu dərəcəyə qədər inandırıcı qılır və Səmədə bir “Azərbaycan şəhidi” statusu verir. Beləcə Səhənd bu məntiqlə şeirdə hər hansı bir qopuqluq hiss etdirmədən bunları Arazdan soruşur: Söylə mənə. Bu kəlmənin iki yol təkrar olunması da bu halların ölçüsünü açıqlığa qovuşdurur. [2] “Bir qara İldönümə” adlı yazıdan iqtibasən. səh: 73. redaktoru: Məhəmmədəli Fərzanə. [3] “Səhəndin həyatı və əsərləri üzərində bir araşdırma” adlı tənqidi kitabımızı çapa hazırlayırıq. İstanbul. Bağır Xan və Xiyabanidən bəhs edər və bu şeirdə də“Sara”dan. əl yazmalarını görməmişik. mənə yuxu kimi gəlir. Kəlmələr əlyazmalarında da eynən kitablarda və dərgilərdə basıldığı kimi düzülmüşsə. Çox çətin və mürəkkəb bir ifadə olan “bəsdir” sözündə narahatlıq. sərbəst şeirdə fövqəladə önəmli olan və artıq bir sənət sayılan “bölümləmə”yə önəm verməyən şairdir. [7] Bu faciə Güney Azərbaycan şairi Hüseyn Məcidzadə (Savalan) tərəfindən şeirə çəkilmiş və “Apardı Sellər Saranı” adıyla nəşr edilmiştir. “Ayaz” ya da “Araz” adlı xırdaca bir qardaşım da varım imiş. Ancaq bu şeirdəki təkrarlama oxucunun qulaqlarında uzun zaman “Səməd” və “Araz” sözlərini eşitməsi. ikinci cümlə iki və üçüncü cümlə üç kəlmədir. acıq. Səhəndin bu qədər plastik. O dönəmdə şeirlərində Koroğlu. Əlavə bilgi üçün bax: Şairlər Məclisi. gözyaşı kimi ruh halları və fiziki halətlər tam bir tənasüb içində bir araya toplanmışdır. 1968-ci ildə yazılan bu şeirlə 1945-ci ildə “Şairlər Məclisi” tezkərəsində basılan şeirlər arasında 23 il fərq olmasına baxmayaraq Səhəndin düşüncələrində və həyat görüşündə bir fərq görülməməkdədir. əks-səda verməsi amacıyla işlədilmişdir. Qaynaqlar [1] Səməd Behrəngi haqqında daha çox bilgi üçün bax: Türk dili və ədəbiyatı ensiklopediyası.Araşdırma kiçikən. aşağıda və bir sətirdə yazılan “Səməd!” sözündə sanki boşluqda əks olunurmuş kimi bir hiss əmələ gətirir və şeirə başqa bir ruh qazandırır. 1359 (1979). [8] Bulud Qaraçorlu (Səhənd). Sir-sifəti. əski şeirlərə görə bir az həlimləşmiş və sözlər. səh: 7-8. Yuxarıda sözünü etdiyimiz üç sətir Səhəndin nə qədər Səmədlə (Azərbaycan Türkü) və Araz (Azərbaycanın milli coğrafyası) eyniləşdirdiyini.. Fəqət. partlayış. əslində dörd cümlədən ibarətdir: Birinci cümlə bir. Şeirin oxunmasında bu önəmli nöqtəni diqqətə almalıyıq. Səhəndin şeirlərinin nə yazıq ki. 1946-cı ildə Rza şah irticası tərəfindən edam olunub. 1945. Şeir müəllifin ortaya qoyduğu tablo və təsvir etibarıyla da zəngindir: Dənli xırmanın od tutması. Təbriz. səmimi bir ilgi və heyranlıq var. Səhəndin yaradıcılığında Azərbaycan qəhrəmanlarına dərin bir saygı. əvvəlki şeirlərində “Xalq yolunda candan keçən Xiyabanı hardadır” deyərkən bu şeirində “elimin dəyərli balasını”. Stokholm. Sərin su kuzəsinin tökülməsi. Göz yaşına baxan insanın olmaması. Fərqli bir bölümləmə və sıralamayla şairin çağrışımlarını və sətiraltı mənalarını daha sehirli etmək. nəhayət şeirin ən acı və ən səmimi cümlələrini (misralarını) söyləyir: Bəsdir! Qurbanımı qəbul eylə Araz. “Qurbanımı qəbul eylə Araz” deyir. söylə Araz! Nədən bizlə oldun belə Araz? Kəsdin iki qardaş arasın. səs tonu öncə yavaş və “bağırım” kəliməsində ən yüksək həddinə çatır. təsirli bir səs tonu ortaya çıxarmaq mümkün idi. c.[10] incəliklər üzərində qurulmuş şeiri çox deyildir. səhifə: 269. [10] Plastik şeir: Çox perspektivli. 44 Mart / 2011 . şeirin yazarından başqa heç kimsənin bu səlahiyyəti yoxdur və olmamalıdır da. səh: 380.. [5] Firidun İbrahimi. I. Bu yüksək səs tonu. Bir misrada Səmədi “elin dəyərli balası” adlandıran şair son misrada onu Araza verdiyi üç qurbanı “Qurbanımı qəbul eylə. bəzən də kəlmə əskikliyini ortadan qaldırmaq istəyir[11].” olaraq təqdim edir. üsyan. Aldın Muğanın “Sara”sın! Boğdun elimin dəyərli balasın! Şair.. “Dədəmin Kitabı”. Şeirdəki mühit Azərbaycana aiddir. “Bəsdir” sözü bir dəfə yazılsaydı və ya üç kərə təkrar edilsəydi şeir bu qədər gözəl olmaya bilərdi.

onu aşağılırdılar. Siz. Toplumun inancı. Bunun üçün də Quzey Azərbaycan Türkcə. onların düşüncələrinin nisgil durağı Koroğlu belə deyil.Kəsinliklə onu deyək ki. Mirzə Cəlilin çeşidli felyatonlarında əski fars yazınını aşağılarkən. ölülərin əski savaşlarını sürdürən bir ulus görümündəyik.Ə. Çün. Bu təpəgöz sonralar Türkü toplumsal ruhsallıq (sosial psixoloji) açısından 45 . Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsi umulduğu kimi olqun biçimdə biçimlənməmişdir. kirələdikləri düşüncələr. Örnəyin Mirzə Cəlil. farsdan ayıracaq etgənlər(faktorlar) gündəmdəsə. belə bir gerici toplum durumuna gəlmişik. M. gələnəksəl düşüncələrin tutuculuğu. Bu gün vahid ideoloji xətt formalaşıbmı? . Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev. İndi Güneyin ulusal hərəkatında bu əxlaqın yaşanmasından dolayı. Türkcəylə onun ozanları saray qapılarının eşiyində qaldılar. Bildiyiniz kimi əski fars yazını(ədəbiyyatı) Türk saraylarının təpəgözüdür. Bu açıda içəriylə dışarını bir birinə bağlayacaq ortaq düşüncələrin azlığından. dışarı isə keçmişdə uduzulmuş siyasal oyunların ahvaylarının yansıdıcısıdır. Mirzə Ələkbər Sabir. bu məsələnin həlli ilə bağlı vahid konseptual fikrin olmamasıdır. sömürü siyasətlərin qurbanı olan 30 milyondan çox insan haqqından söz gedir.Bütünüylə doğrusunuz. Dini bizə uşaqların gələcəyi üçün gün ağlamaq yerinə. nökərçılik. qarşıdurmaların çoxalmasına nədən olur. Üzeyir Hacıbəyli. toplumda ulusal özgüvən yartıdılar. Sabir demişkən: ” Şəhri məlumunuzun vəzi qərari necədir? Həmdüllillah necə görmüşdüsə Nuh öyləcədir”. xanların buyuruqlarıdır. farsca qarşısında aşağılıq taxıntısından az da olsa qurtuldu. Bunlar yüzillər boyu yalnış siyasətlərin sonucu. Türkcənin aşağlıq taxıntısından(kompleks) qurtarılması üçün yazılırdı. Bizimkilər xan. sistemlə hərəkət edir. Ancaq bu mifoloji etgənin arxasında böyük bir tarixin olduğunu düşünərsək. . zalımların çeşitli cinayətlərini. bu fikirlərlə razılaşırsınızmı? . Turançı olar. bəy kimi görünmək üçün. Quzey Azərbaycanda 19-cu yüzilin sonu. Ancaq. tarix qürurunu itirimiş bir ulusa var olma simgəsi durumundadır. bizdə nədənsə. ölülərə ağlmaq kimi. Güney Azərbaycanda yüzillər boyu topluma aşılanan aşağılıq duyğuları toxtadacaq etgənlər üzərinə yatırım qoyulmalıdır. bəylik davranışlarını çağımızın gənclərinə aşılamanın sonucu. . "pro-seslərin yubadılması”nı. yazararaşdırmaçı Ərsan Ərelə müsahibə . "mənasız dartışmaları” görürük. İran da son 20 ildə bundan öz siyasəti üçün yararlanır. kültürü də yaşamın bir güncəl bəzəyi yerinə ölü dədələrin qalıtı( irsi) olaraq aşılamışlardır. İçəri gerçəkləri. hərə əsir olduğu siyasal düşüncələrin yükünü bu alana daşıyaraq. sıraqulluq(ierarxiya) takımerki(oliqarx) istəklər qarşı 2011 / Mart Ərsan Ərel: "Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Burada bir neçə etgili etgən var. ilk olaraq düşüncələrində onun fəlsəfi-ideoloji bazasını yaradır. bu qurumlara qatılan insanların dünya görüşləriylə. Əski fars yazınını "şahit” yazını olaraq topluma tanıdır. Biçimlənsəydi bu gün Güney Azərbaycan qonusu dünya kamoyu gündəmindən düşməzdi. İçəridə məhkum olunmuş Türkü. çağzsız əkinsəl anlayışların anlına ulusallıq damğası vuraraq yaşadılması. qonuyla bağlı ən önəmli etgənlərdir. 20-ci yüzilin başlanğıcından bu aşağılanmaya son qoymaq üçün düzənli biçimdə aydınlar toplumu aydınlatdılar. xanlıq. nəşəxor yazını olaraq yazar. içəri düşüncəsəl günün gərəksimlərini. Bizə aşılanan kültür də bu din kimidir.Hər bir xalq azadlığını və bütövləşməsini əldə etmək üçün. M. Bu açıdan da Güneylə bağlı hansısa siyasal. Yüzillərin hərmsaraylarında tökülən göz yaşlarını. orada bir azınlığın haqqı deyil. xoş gördük Sizi! Bu gün Güney Azərbaycan qonusunda ən çox dartışılan problemlərdən biri də. birlikdə hərəkət etmələrini olanaqsız edir. topluma ulusallıq açısından nə kimi etgili olduğunu qavraya bilərik. Quzey Azərbaycanda ulusallaşma dönəmində bu ayrıcalıqları aydınlar üzə çıxararaq. Çün. Daha doğrusu. Ə. Ondan sonra bu.. bir felyatonda açıqca o yazını uşaqbaz. Nə yazıq Güney Azərbaycanda ulusal toplumsal yazının yoxluğundan dolayı. əkinsəl(kültürəl) toplumsal bir qurum yaradılan kimi parçalanmağa sürüklənir. Bu simgə " Sən farsdan ayrısan” deyir. Bunun üzündən Qəznəli Mahmuddan Qacarlara kimi." Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərakatının fəallarından olan. bu gericiliyi gənciliyə aşılamaqla uğraşırlar. dışarıda o etgənlərə qarşı genəldə qaşınmalar var. Bu açıdan keçmiş ölülərin savaşları güncəl qonulardan bizi uzaq tutur. yenə də əski fars yazınına vurğunluq duyanlar az deyildir. Güney Azərbaycanın ulusal çıxarlarıyla bağdaşmamaqdadır. Bu etgən biriləri üçün sıradan görünə bilir. Biz güncəl qonuları deyil. Bozqurd işarəsi Güney Azərbaycanda Türkü farsdan ayıran bir etgəndir. Biz bunu alman xalqının birləşməsində də görürük. Ancaq yazınçı (ədəbiyyatçı) şeyx nəsrullahların qazanc qaynağı olduğundan dolayı.Müsahibə bütünüylə yox etməyə qalxdı. Hacibəyili bu yazını "O olmasın bu olsunda” Məşədi İbadın ağzından bir farsca beytlə "şahit” yazını olaraq dəyərləndirib.. Örnəyin. Çün. Rəsulzadə "Klassik fars ədəbiyatına Türk sarayları dayəlik etdilər” dediyində haqlıdır. Buna görə də Güneyin ulusal hərəkatında ortaq bir düşüncəyə varılmır. dışarı isə xəyallarla qışqırtıları(provoksyonları) yansıdır. Bir də içəridə səslənən düşüncələrlə dışarıda səslənən düşüncələr ayrıdır.Ərsan bəy. Sıradan görünən bu Bozqurd işarəsi.azadlığın əldə edilməsi üçün.

Mirzə Fətəlinin. Bir Türk özünü anlayandan sonra daha İrançı deyil. Bir sıra müəyyən səbəblər və anlaşılmazlıqlardan dolayı o yazıları dayandırdım. Azərbay-canda bəzi tarixçilərin. Farslar yüzillər boyu Türklərlə burada qohumluq ilişgiləri qurduqdan sonra. Bundan dolayı. özgə köklərə boyun əymişdir. Konqo. Ancaq yüzillər boyu din çadırı altında farslar saraylarda etgili olmuşlar. onlara olanaq yaratmışlar. 46 Mart / 2011 . . Bu. Bu gün farsların ən yaxın soydaşları olan svahillilər (60milyondan çoxdurlar. Ancaq bu vətən özünü yeniləmirsə. Türk dili fars diliylə yanaşı dövlət diliydi. farsın nəzarəti altında keçdi və türk toplumu İranın min illər boyu içtimai-siyasi və sosial. dediyiniz yersiz çağsız dartışmaları gündəmdə tuturlar.Müsahibə durmaların başında gəlir. Bir araşdırmaçı olaraq sizin yuxarıda səslənən fikrə müna-sibətinizi bilmək maraqlı olardı.mədəni həyatında oynadığı aktiv rolu və passionarlığı sıradan çıxdı. ideolojilərın sınırladığı bütün dövlətlərdən.İranın gələcək dövlət modelini necə görürüsünüz? . təəssüflər olsun ki.Mən özlüyümdə bir az sıradan vətən anlayışından uzaq düşünənəm. tarıx güvəni olduqca azdır. azacıq afrikalı soydaşlarından seçilirlər. Bizdə bu olmamışdır. Qacarlar dönəmində. Türk Orxan. Bu yanlış tarıxlərin yazıl-masından qaynaqlanır. Bu anlayışlar olduğu sürəcə hansısa güncəl dartışmaların çözülməsini gözləmək çətin olar. . Ancaq İranın Güneyində(Bəndər Abbas) olduğu kimi afrikalılıqlarını qoruyurlar.Hazırki və yaxın gələcəkdə İranın türkləşməsi ideyasına neçə baxırsınız? . Nə yazıq Azərbaycanda tarıxlər Avropa mərkəzçilik quramçılarının ko-piyasıdır. Bunların bütünü gericilikdən qaynaqlanır. saray öz kökü üstündə durmamış. eləcə də Afrikanın doğu ölkələrində yaşamaqdadırlar. fars dili isə bu dilin bir ləhcəsidir) Tanzaniya. . Yenisey yazıtlarında olduğu kimi özünü göylərə qaldırmırdı. Güneydə ikinci. Ancaq son iki yüz ildə Türklərin üç qitəyə egemənliyini (Asiya. Öğuz Xan mifinin ən azından miladdan öncə 3500-4000 il olduğu deyilir. avropalıların mərkəzçı siyasətlərinin yansıdıçısıdır.Mən bu qonuları Quzey Azərbaycanın tarixçilərində gördüyüm üçün. Bunu Qəznəli Mahmuddan bu yana gəlib keçmiş bütün Türk hakimiyyətlərində görmək gərəkir. o ölkə sömürü güclərin egemənliyindədir. İndi Azərbaycan türkcəsinin durumuna baxsanız bunu görərsiniz. özgüvələ ulusal kimlik tapa bildilər. çox çəkmədən bizim diləklərimiz çin ola bilər.. Çağın gərəksimi olan bilimlərin qısıtlandığı bir yerdə gücə çevrilmədən söz etmək olmaz. Bu açıdan yalnız oradan deyil. farsçılıq hərəkətinə qatılmaları bilimsəl deyil. germançılığa döndü. Alman ulusu Lüterin Vatikandan cəhənnəmin qəbzini alıb qaçışından sonra. tarix güvəni qaytarılmayana kimi bunlar xəyallardır. Bu gün bağımsız dövlət olan Quzey Azərbaycan da belə dilin yaşaması quşqu altındadır. varsallaşmırsa. özünü də. Mənim vətənimin sınırları. Qacar mirzəsi olan Cəlalütdövlənin. Ancaq Azərbaycan Türkü orada dilini gəlişdirib.Maraqlıdır ki. Mən özümü anlayandan sonra o addan bütünüylə soyunmuşam.İranı min illər boyu türk sülalələrini idarə etməsi bir tarixi gercəklikdir. Avropa) içinə sindirənmiyən sömürücü güclər. Demək istədiyim. Bu gün Quzey Azərbaycanda bilginlərin yanlışından dolayı. Vahabzadə Gülistan dizgəsin-də(poemasında) "Ağalar kimiydi? Hər ikisi də yad” deyir. özgələrində olmayana olanaq yaratdılar. toplumsal. uzun sürəli güc olmanı ummaq yersizdir. siyasaldır. Bunlardan qurtulmaq üçün. sonralar Kəsrəvinin. Zeynalabdin Marağalının. Bildiyimiz kimi Türk sülaləsi qacarlar dönəmində Azərbaycan ikiyə bölünmüşdür. Avropanın yardımıyla bir mehtərin(Rza şah) dövlət çevirilişiylə o boyda dövlətə son qoyuldu. əkinsəl yatırımımız olduqca azdır. Bağımsız olmayan yönətimlərin. türk sülalələri fars mənafeyinə xidmət edən siyasət yürütdülər. İranşəhrin. modeldən danışamam. Türklərdə onun daha gəlişmişi olmuşdur. Son min ildə Türk xaqanları yalnız siyasal egemənliyə üstünlük vermişlər. Türklərə qarşı geniş alanda savaş açdı. uydurma tarixlərlə yanaşı. Qacarlarda isə bu etgi son hədə çatmışdır. Güney Azərbaycanda da Toplumdan alınmış dil. Rusiyada olan kazak əskri düzənini %75 üst düzey əsgərlərin Türk olması qoşuluyla yaratdı. 1993-ci ildə “Cümhuriyyət” qəzetində "Güneyin Quzeysiz ağrıları” başlıqlı çox sayda yazılar yazdım. Nədənini isə dilin yüzdə doxsanının qocalığında axtarmaq olar. dünyanın təbii-resurslarla zəngin dövləti olan İran geopolitik proseslərdə özünü bir güc dövləti kimi göstərə bilmir. Qacar dövlətinə yalmanmaq üçün.onların sülaləsini əski bir Türk sülaləsi olan əşqanlılara bağladı.bu dilə daşıyıb. Mirzə Əbdürrəhim Tərbizlinin. Türk hakimiyyətləri özlərində daha asılı olanı qırağa qoyub. Oranı yönəldənlər isə bütünüylə onların oyuncaqlarıdılar. . hakimiyətlərə görə vətən xainləri olmuşlardır. Uqanda. Hər kim hansısa bir yabancı dilin ölüsünü düşüncəsinə uyğun bilirsə. qohum qonşularını da itirə bilər. oranın əski yerliləridir. Afrika. Azərbaycanda tarıx bilimi olduqca gəlişməmişdir. Nə yazıq bizim bu qonulara siyasal. danışdığım dilin sınırları boydadır. Örnəyin B. Bizdə sıra dışı düşünənlər dinçilərə görə kafir. İranda Türklər son min ildə deyil. Biriləri başqalarına qarşı qoymaq üçün başına özündən çirkin neçə kişini toplamış. bağımsız bir güc olma olanaqları olmaz. Mürşürütdövlə əski İran tarixi yapıtında. Turançı olar. Ancaq. Elə Qacarlar dönəmində də bu durum vardı. varsallaşdırarsa. Bu açıdan başqa alanları özgələrə qaptıraraq. bizim sınırlandıracaq bütün düşün-cələrdən qurtulmamız gərəkir. Şəfəqin. Yazılmış tarixlər çəlişgili (ziddiyətli) dil isə ikinci əl bazarına(bit bazarına) dönüşmüşdür. Çün. araşdırmaçıların ortaya gətirdiyi fikirlərdəndir. Nəticədə İran türkün nəzarətindən çıxıb. Bu açıdan topluma olduğu kimi gerçəkləri yansıda bilməmişlər. Bu açıdan bizdə tarix gerçəkləri deyil. Bunu son yüzildə qacarların boynuna yıxmaq da doğru deyildir. üçüncü sinifdən Firdovsinin yapıtı bizlərə oxudulur. Mən bu qonulara sizə yolladığım " Dündən bu günə Güney Azərbaycan” başlıqlı yazılarda deyinmişəm.Görmək istəmədiyim bir yerdə. Bunun səbəblərini nə ilə bağlayırdınız? -Qacarlardan sonra. Bunun da ən böyük nədəni egemən ulus olan rusların qısıtlamalarıdır. Almanlar onlara aşılanan bütün özgəçiliklərdən qurtulandan sonra. dilə yük edir. bərbərlikdən. toplumda dil. Farslar islamdan 300 il sonra qoşuqla(şeirlə) tanış olarkən. Bunların arxalarında sömürü izləncəsi (proqramı) bilimsəl olaraq görünürdü. qacarlarda Türk olmağı aşağı görmək kimi bir olay söz qonusu deyildi. Bu açıdan qacarları suçlamaq doğru deyildir. . Ancaq farsların Afrikadan bu bölgəyə 3000 il öncə belə gəldiyi hardasa yazılmamışdır. Mahmud Kaşğarlının “Divani Lüğət”ində bunu açıqca görürük. Cam Ət Təvarixdə oranın bütün yer adlarının Oğuz Xanın verdiyi yazılıdır. Nəsrətdin Şah ikinci Avropa gəzisindən sonra(1875)..

Bu dünya yetərdi qanad açmağa. Xəstə deyil Sağlamdır o. Vəzifə gəzirəm. Bax. Gəlib keçdi iki qat doqquz saat. məqam pusuram. Gəlib keçdi iki qat on iki saat. Ey şəfqətli olan tanrı. Nanəcibin önündə tökdüyün o göz yaşı. Sabahadək cücərər məzarımın baş daşı. sən dünyada iblislərlə yanaşı. daha gülmürəm. gözlərim toxdur. Sanırsanmı döşünə biri medal taxacaq?! Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Qaranlıqda heç görünmürdü Onun önündə və ardında olan. Yalana. Ulduzlar qaranlıq və dərin yollarımda. Bir işartı yoxdu bu işıqdan. Artıq hava aydınlandı. Daha ağlamıram. Nə bir yaşlı. Könlümün alovu oğlan çağında. Kədərin. günəş də gedir böylə. əlim qalır yaxanda. Belə hicran gecəsi görməyəcəm bir daha. Səni bu gündən bəri tapşırıram Allaha. Tapa bilərəmmi mən də onu? Günəşin yerişi. Sardı onu gündüzün bütün işıqları. Bu gecə mən ölürəm. qürurun gözlərindən axacaq. Baxarlar sənin işıqlarına Bir sevinc içindədirlər bütün onlar. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Bunca illər gecələri Yatar oldum kimsəsiz çöllərdə”. Ey qoruyan gücsüz qalanları. bu yazıq neçə ildir can çəkir. Baxar sənin üzünə yer üzünün Bütün tanrıları! Bir yolda yönəldərsən Dünyanın bütün dillərini. Qulağım doludur. Mənə nə olubdu bunu bilmirəm. Asi ruhum səksənib bədənimdən çıxanda. Söndü ulduzlar birər-birər. Diksinməsin gözlərin gözlərimə baxanda. Nə tələsir o keçərkən Nə yavaşdır addımları. Bu zaman duydu o quzey yelini. Ey dikəldən əyilmiş olanları. Bir tufan qopacaqdır. Nə müddətdir ürəyim əlində zindan çəkir. Sanki duyğularım çıxıb içimdən. Nə günəş göründü. insanın yerişi Bax oradan keçən o insana. Qoy gözlərim görsün səni ey günəş. * Şamaş: Tanrı ayın oğlu Tanrı günəş. dardı. nə bir uşaq kimidir o. qalmayacam sabaha. O nə çox genişdi. nə ay. 2011 / Mart 47 . Azaldı qaranlıq və işıq yaxınlaşdı! Genişləndi dərin dərə və gördü o Günəşin ilkin işartısını. bir ildırım şaxacaq.yaxacaq. Nə zaman görə bilər günəşin üzünü Ölümlü olan? Araya bilərəmmi mən də yaşamı. Məni məzarımda da yandıracaq. İçimdə ağlayan kövrək uşağa. Sənsən əngin yer üzünün baxmaq istədiyi Baxaraq sənə sevinərlər Sayı bilinməyən insanlar. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Tilsimi bilməyib daşa dönübdür. Bir yalan vədəyə axı nə vardı!? Bir az sərtləşmişəm. Qal yaşa. Gün gələcək. Zəli kimi bu sevgi damarımdan qan çəkir. sitəmə qızmağım yoxdur. Yenə də sarmaqda məni gur işıqlar. Rüstəm Fərzanə Bir az sərtləşmişəm Bir az sərtləşmişəm indi içimdən. Mənə bu etdiklərin sənə baha olacaq. Gilgamış söylədi böyük Şamaşa:* “Acılarla dolu təkliyimlə Keçər oldum çöllərdən. Baxım doyunca o gözəl İşıqlarına! Getdi qaranlıq və uzaqlaşdı. indi susuram. Bu gecə mən öləcəm Bu gecə mən öləcəm. Qaldırarlar başlarını Sən doğarkən. Demirsən ki.Poeziya Əziz Salami Günəş mahnıları Babil İsadan 7-yüz il öncə Gilqamış Eposundan Sıx bir qaranlıqdı. nə də ki. Ey açan insanların üzünü. Hardasa çovğuna düşüb sönübdür. Günəşin Tanrısı üçün himn Ey qaranlığa işıq saçan tanrı. həsrətin qaf dağlarında.

ya da inancını tək başına.açıq yarğılanma yolu 10 DEKABR 1948-ci il TOPLANTISINDA. cinsiyyət. ad Hər bir insanın. yasal b) Heç kimsə öz vətəndaşlığından. suçlu olduğu boynuna qoyulmadan suçsuz sayılır.Onun özünü savunması üçün gərəkli BİRLƏŞMIŞ MİLLƏTLƏRİN BAŞ KATİBLİYİ. görəvlərinin. habelə ihmallardan dolayı məhkum edilə Maddə 1 : bilməz. qadın və davranışlar qarşısında qorunmağa haqqı vardır. vicdan və din bağımsız və tərəfsız bır məhkəmə tərəfındən özgürlüyünə haqqı vardır. Bütün insanlar yasalar qarşısında eşit hüquqa Maddə 16 : sahibir və ayrı-seçkilik olmadan yasaların a) Yetkinlik yaşına gələn kişi və qadınlar. insanlıqdan uzaq davranışlar uyğulana bilməz. Maddə 14 : Maddə 4: a) Basqı altında olan hər bir insanın başqa Heç kimsə köləlik ya da qulluq altında ölkələrə sığınmağa və bu ölkələr tərəfindən saxlanla bilməz. insanın haqqıdır.Dünya İNSAN HAQLARI EVRƏNSƏL YAZILI BƏYANATI Human a) Bir suç törətməklə yarğılanan hər bir insan. ırq. adi bir suçun işlənməsi. Belə davranışlarla siyasi ya da başqa inanclarından asılı olma. kişi evliliyin sürdürülməsində.qarşılanan hər bir insanın yasalarla qorunma yaraq eşit haqları vardır. Maddə 15 : Maddə 6 : a) Hər bir insanın vətəndaşlığa haqqı vardır. b) Bu haqq. Toplum vurmaqa haqqı vardır. rəng. ya da inanç dəyişdirməkdə özgürdür. Bununla belə dinini. vardır. hər hansı bir dövlətin hansı başqa bir ayrı-seçkilik edilmədən bu topraqlarının sınırları üzərındə özgürcəsinə bildiridə açiqlandiğı tək bütün haqlardan və gəzib dolanmaq və yaşamaq haqqı vardır. Maddə 11 ya da topluluqla birlikdə açıqcasına. ya da uluslararası BİLDİRİŞLƏ BELƏ AÇIQLADI! yasalara görə suç sayılmayan davranışlardan. mal və mulkiyyət Maddə 13 : varlılıqları. Ağıl və vicdanları vardır. hər kəs adilanə və açıqcasina keçirilməsinə haqqı din. və dövlət tərəfındən qorunma altına alınmada Maddə 9 : haqlıdır. ya məhrum edilə bilməz. Hər bir insanın. ya da başqa b) Evlənmə bağı (kəbin) ancaq evlənən insanyasalarla tanınan təməl haqlarının tapdalandği. bütün imkanlar verilməli. toplumsal kökləri. Evlilikdə. ya da özəl The Universal Declaration Of Rights 1948 48 Mart / 2011 . dil. toplumun təbii və təməl özəyidir. ırq. bu bildirdə açıqlanan haqlarına tərs sınırlamağa qarşılaşmadan evlənib və ailə olan. ya da Maddə 8 : bitirməsində eşit haqları vardır. köləlik və kölə alveri sığınacaq almağa haqqı vardır. ilə onun suçlu olub olmadığı araşdırılmalıdır.birlərinə Maddə 12 : qarşı qardaşlığ düşüncələriylə yanaşmalıdırlar. ona Ana Yasa. c) ya da zədələndiyi çağ ulusal məhkəmələrə baş Ailə. dünyaya bilməz. himayəsində eşit yararlanmaya haqqı vardır. və sanına toxunulmaz. İnsanlar ulusal və altına alınmaya haqqı vardır. dəyər və haqq uyğulanan cəzadan daha ağır bir cəza verilə baxımından eşit olaraq doğulub. Şan. ya da hər a) Hər bir insanın. Buna görə. Heç kimsənin özəl. birlikdə mal və mülk əldə etməyə Maddə 10 : b) Heç kimsə özbaşınalıqla mal və mülkündən Hər bir insanın. Bunun üçün. larin özgür istəkləri üzərində qurula bilər. b) Hər bir insanın istədiyi hər hansı bir ölkədən Maddə 3 : ayrılmağa və ölkəsinə yenidən qayıtmağa haqqı Yaşamaq. Bir. ya da başqalarıyla göndərilməməlidir. öz haqlarının. onu aşağılamq. ya da haqlarının tanınmasına haqqı var. davasının Hər bir insanın düşüncə. tut. gəlirlər. eləcə də ayri-seçkiliklərə yol verən qurmağa haqqları vardır. EVRƏNSƏL İNSAN HAQLARINI YAZILI b) Heç bir insan ulusal. Heç kimsə özbaşınalıqla tutuqlanmamalı. da ona cəza verə bilən hər hansi bir suçun Maddə 18 : aydınlaşmasında eşit bir ortamda. özgürlük və bireysəl güvənlik hər bir vardır. doğulduğu dəyişikliklərı. din. ya da bilməz. ya da Maddə 5 : Birləşmiş Mİllətlərin ölkə və istəklərinə tərs Heç kimsəyə işgəncə edib və ya onunla olan davranışlarla işlədilən suçdan dolayı ala qədarcasına davranıla bilməz. Birini biləcək cəzadan qurtulmaq üçün keçərli ola cəzalandırmaq üçün. ya da aılə yaşamına. özgürlüklərdən dəyərlənmək haqqına sahibdir. milli kimlik.Maddə 17 : saq edilməməli. yasağdır. suçun işləndigi sırada Bütün insanlar özgür. ya da dinsəl inanclara görə heç bir Hər kəsin. Hər bir insan harada olursa olsun. vətəndaşlığını dəyistirmək haqqından məhrum Maddə 7 : edilə bilməz. habelə Maddə 2 : yazışma özgürlüyünə qarışmaq olmaz. ya da sürgünə a) Hər bir insan tək başına.

özəl qoruma və yardım görmə haqqını verir. yaşlılık. ya da keçim olanaqlarından özü istəmədən yoxsulaşdığında sosial müdafiə altına alınmaya haqqı vardır. elmi sahədə irəliləmənin yol açdığı yararlara ortaq olmağa və yararlanmağa haqqı vardır. sağlıgını və güvencini yerinə gətirə biləcək . xoşgörü və dostluğa yardımcı olmalı və Birləşmiş Millətlərin barışın saxlanması yolundaki işini gəlişdirməlidir. milli fəaliyyətlərin çabalar və uluslararası işbirliyi yoluyla hər dövlətin təşkilatları və qaynalarıyla mütənasib şəkildə gerçəkləşdırməsinə haqları vardır. c) Bu haqq və özgürlüklər heç bir şəkildə Birləşmiş Millətlərin istək və ilkələrinə tərs ola biləz. Maddə 19 : Hər bir insanın düşünmə və anlatma özgürlüyü vardır. gurum ya da birsi tərəfindən aradan qaldırılıb yox edilə bilməz. İngiliz. ırq və din grupları arasındakı qarşılıqlı anlaşmaya. İlkin təhsil icbaridir. toplumsal və mədəni haqların. istədiyi işi özgürcəsinə seçmək. ədəbiyat. əylənməyə. Maddə 25 : a) Hər bir insanın özünə. ya da sənətə verdiyi əməklərin sonucu əldə etdiyi qazanclarının qorunmasında haqqı vardır. bu bildirişdə ön görülən haqq və özgürluklərin bütünün yerinə yetirilməsinə toplumsal və uluslararası düzənə haqqı vardır. insanın gəlişməsi. Bütün uşaqlar. Maddə 29 : a) Hər bir insanın kimliyinin bütünləşməsi və özgür gəlişməsi. dərnək qurmaq və dərnəyə qatılmağa haqqı vardır. Bununla belə ölkə sınırlarından asılı olmayaraq bilgi əldə etməyə və bilgilərini yaymaqda özgürdür. ya da xaricində doğulmasından asılı olmayaraq eynı sosial müdafiədən istifadə etməlidir. öz çıxarlarını qorumaq üçün həmkarlar ittifaqları yaradıb. Texniki və peşə təhsilindən hər kəs yararlana bilməlidir. Bütün millətlər . onlara qatılmağa haqqı vardır. ya da əməl törətmək hüququnun verilməsi kimi açığlana bilməz. c) Ana. ölkəsinin dövlət işləri yönətiminə qatılmağa haqqı vardır. incəsənətlə maraqlanmağa. b) Hər bir insanın. insan haqq və özgürlüklərinə sayğının güçlənməsi yolunda olmalıdır. habelə başqalarının haqq və özgürlüklərinin tanınmasını və bunlara sayğı göstərilməsini yerinə gətirməli və toplumun əxlaq. b) hər bir insanın. Maddə 27 : a) Hər bir insan . ölkəsindəki dövlət xidmətindən eşitliklə yararlanmağa haqqı vardır. Maddə 20: a) Hər bir insan özgürcəsinə dinc yollarla bir yerə yığışıb toplantı keçirmək. işləmək . sağlamlığı və ayrı sosial xidmətlər də icində olmaq üzrə. toplumdaki mədəni işlərinə qatılmağa. evlilik içində. bəslənmə. toplumun bir üzvü kimi sosial müdafiəyə. c) Hökümət yetkisinin təməli millətin iradəsidir. Maddə 28 : Hər bir insanın. uyğun bir yaşam düzeyinə haqqı vardır. xalq bu iradəsini gizli. heç kimsə düşüncələrindən dolayı rahatsız edilə bilməz. heç bir ayr-seçkiliklə qarşılaşmadan. Fransız. b) Heç kimsə özü istəmədən zorla bir dərnəyə üzv edilə bilməz. Çin. Maddə 22 : Hər bir insanın . Buna görə. b) Təhsil. Bildirişi güdən bir işə girişmək. ya da açığ bir şəkildə özgürcə səs vermələrinin saxlandığı doğru. içində yayınlanan haqq və özgürlüklərin hər hansı bir dövlət. Maddə 30 : Bu bildirişin heç bir yarğısı. haqlarını düzgün işlədə bilmək və özgürlüklərindən yararlana bilmək yolunda irəliləməsi ancaq qanunlarla. xəstəlık.atalar öz balaca uşaqlarına təhsil seçməkdə özgürdürlər. Maddə 21 : a) Hər bir insan öz ölkəsini yönəldə bilməsində bir başa. b) Hər bir insanın. d) Hər bir insanın. ona və ailəsinə insanlıq şanına uyğun bir yaşam saxlayan və gərəkirsə bütün toplumsal qoruma araçlarıyla da adil və uyğun gəlir əldə etməyə haqqı vardır. Maddə 26 : a) Hər bir insanın təhsil almağa haqqı vardır. eşit ış qarşılığında eşit gəlir əldə etməyə haqqı vardır. Bu bildiriş Ərəb. özəlliklə iş sürəsinin uyğun biçimdə sınırlanmasına və bəlirli dövrələrdə ödənilən tətillərə haqqı vardır. Azərbaycan Türkcəsinə çevirən Əfsanə Sevigin 2011 / Mart 49 . dulluq. geyim. Təhsil ən azı ilk və gənəl eyitim dövründə pulsuz olmalıdır. b) Hər bir insanın elm. barınma. Işsizlik. düzən. Yüksək təhsil. özünü bütün alanlarda gəlişdirməyə haqqı vardır. Maddə 24 : Hər bir insanın dincəlməyə. içində yaşadığı topluma qarşı görəvlərini yerinə gətirməsiylə ola bilməlidir.Dünya olaraq yerinə yetirməsində özgürdür. c) İşləyən hər bir insanın. ya ailəsinə. İspan və Rus dilərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibliyində vardır. düzgün seçimlərlə bildirməlidir. Insanların özgürcə gəlişməsi üçün problemli olan iqtisadi. ya da bağımsız seçilmiş nümayəndə aracılığıyla. ayrılarına görə hər kəsə eşitliklə açıq olmalıdır. adil və uyğun iş şərtlərının sağlanması və işsizlikdən qorunmaya haqı vardır. eləcədə gənəl gərəklərini qarşlamaq üçün bəlirlənmiş sınırlarla bağlı ola bilər. Maddə 23 : a) Hər bir insanın . b) Analıq və körpəlik.

Lakin onların dili ilə şumerlərin dili arasındakı yaxınlığın kontaktla əlaqələndirilməsi fikri dilçilik tədqiqatının indiki mərhələsində artıq öz əhəmiyyətini itirmişdir: fonetik. Türklərin Azərbaycan ərazisində . iqtisadi və mədəni əlaqələr yaratmışlar. Sonra türk dillərini Altay dil ailəsinə aid edib türkləri Altaydan çıxma hesab etdilər. 19) Strabonun bu mə’lumatı göstərir ki.. tarixin hifz etdiyi materialları düzgün və qərəzsiz nəzərdən keçirdikdə həqiqəti anlamaq heç bir çətinlik törətmir.ə. Bizim fikrimiz isə başqadır: insandan türk qolu Ön Asiyada ayrılmışdır. bütövlükdə son dərəcə bəsit və ibtidai olub. Murad Acinin dediklərindən belə çıxır ki. IV minilliyin sonu . qarqarlar Aranın qədim tayfalarındandır. Altaydan yol dünyanın dörd tərəfinə aparırdı. Böyük Plini də (23. Bu sonrakı mənbədə yenə oxuyuruq: «Prototürklərin bir qismi e. eramızın əvvəllərindən başlayaraq. etnonim və antroponimlərdə geniş iz qoyması «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsini əsaslı şəkildə təkzib edir. Ctrabon kimi. E. 86. türkün beşiyi Altay olmuş. 232) Türk və Altay dillərində oxşar leksikanın kontakt yolu ilə mənimsənilməsi fikri elmi baxımdan yanlış olsa da.. Türklər buradan dünyaya ilk addımlarını atdılar. türklər eramızın I əsrinə qədər bir tayfa kimi Altayda yuva salmış. İlk şumerlər Azərbaycan əhalisi (Aratta «dağ» sözünü işlədən etnoslar) ilə siyasi.ə. leksik və qrammatik faktorlar göstərir ki. 19) Bu fikir müəyyən bir cəhətə görə doğru olsa da. Altayı həm də «Tenqri-tau» («Tanrı dağı»). ulu dildən gələn və dünya dillərinin mənşə birliyindən doğan vasitələr olmuşdur.III minillikdə İtaliyanın şimalında minillik çarlıq yaratmış etrusklar .ə. qədim Azərbaycanda prototürk etnosları yaşamış və ümumtürk leksikası əsasında antroponim və toponimlər meydana gəlmişdir».Gün gəldi ki.(35.tursakalar o yerlərə haradan gəlmişlər? Üzdən baxanda bunlar çox müəmmalıdır. beşiklərinə sığmadıqlarını hiss edərək eramızın I əsrindən buradan Yer üzünə yayılmışlar. «Adətən. Hələ hunlardan çox əvvəl türk tayfalarının Azərbaycan ərazilərinə axını olmuşdur (e. yaxud «Edem» («Uluların torpağı») adlandırırdılar. Lakin tarixi öyrənib. I əsr) türklər (Turcae) kimi (c = k) yad edilir. buradan bizim coğrafiyanın axın nöqtəsi başlandı». Türkləri Azərbaycan ərazisində şumerlərin yaşıdı sayanlar çoxdur. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər (yer adları) və şəxs adları meydana gəlmişdi. Bu cür alimlərin tipik nümayəndəsi kimi. 232) Türk etnoslarının Azərbaycan ərazisində . Murad Aci yazır: ».amazonkalar Qafqaz dağlarının Keravi adlanan şimal ətəklərində qarqarlarla qonşuluqda yaşayırlar». türk dillərinin Ural-Altay dil ailəsinə. Hansı ilə getmək? Hansını seçmək? Altay I əsrdə əcdadlar üçün bütöv bir dünya idi.(2. torpaq hamını yedirdə bilmirdi. (36. şumerlərin qonşuluğunda bu türklər haradandır? E. mövcud mülahizənin .VIII-VII əsrlər). oxşar leksikanın ünsiyyət vasitəsilə mənimsənildiyini söyləmişlər».. Bu həm Vətən idi.Şumerlərin qonşuluğunda yaşaması. qohumluq əlaqələridir..şumerlərin qonşuluğunda yaşaması zəngin toponim və antroponimlər əsasında bir fakt kimi təsdiq olunur. Şərqdən qərbə qeydə alınmış ilk böyük türk axını kimmer-skit-sak tayfalarının axınıdır. (2. yə’ni uqor-fin və monqol-mancur kök dillərinə yaxın olduğunu söyləyirdilər.(8.. lakin bunlar sistem şəklində kök dildən. bəşərin inkişaf yolunu nəzərə almır. bunlar (şumer və türk əlaqələri) kontakt nəticəsi deyil. III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər. Bunlar «Altaydan çıxma» nəzəriyyəsinin heç bir əsası olmadığını göstərir.121) Bu mə’lumat Dionisi Periegetin aşağıdakı sözləri ilə aydın şəkildə səsləşir: B 50 Mart / 2011 . onlar şərqə. Manna və Madanın türk mənşəli aborigen əhalisi haqqında söhbət daha əsaslı və daha maraqlıdır. bu məsələ daha əsaslı şəkildə başqa cür izah olunur.ə. onların ilkin beşiyi Altay olmuşdur. Təbii ki. Altayda hələ şərqə. həm Cənubi Sibir dağları idi. e. Bu onu göstərir ki. Türk etnoslarının hindavropalılarla kontakt-ünsiyyətdə olmaları əsasında türk leksikasının həmin dillərdə iz buraxmasına gəldikdə. Strabon bir sıra qədim türk tayfaları.Dil tarixi Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü Professor Qəzənfər Şirin oğlu Kazımov ir sıra alimlərin fikrinə görə.III-II minilliklərdə Azərbaycan ərazisində toponim.ə. Herodotda yirk və türreket (Strabonda ürk) adlanan etnoslar Plinidə və Pomponi Melada (e.ə. Uzaqlara nəzər salmağı tələb edən çətin anlar başladı.ə. qərbə miqrasiya başlamamış. Lakin tədqiqatçılar türk-Altay dil qohumluğunu sübuta yetirməmiş. 79) qədim Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər haqqında mə’lumat vermişdir. bu dillər arasında kontakt nəticəsində meydana çıxan sözlər də vardı. III-I minilliklərdə Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşayırdı. Altayda sıxlıq yarandı: Hədsiz əhali yaşayırdı orada. Tədricən burada artıbçoxalmış və öz beşiklərinin dar olduğunu.III minilliyin əvvəlində şumerlərlə yaxın ünsiyyətə girmiş və şumer dilinə tə’sir göstərmişdir. o cümlədən qarqarlar haqqında yazır: «. E. qərbə. həm də Baykal (Bay-kul)..«Altaydan çıxma» konsepsiyasının düzgün olmadığını göstərdi. şimala və cənuba oradan yayılmışlar.

Bunlar . Bunlar hamısı Altayda qeyd edilən «sıxlıq»dan çox-çox əvvələ aiddir. türk etnoslarının cəmləşdiyi Manna. şumerlər ilkin türklərdəndir və şumer-türk əlaqələri kontakt yox. indiki dil ailələri üçün protodillərin yaranmasını alimlər 14 min il əvvələ (e. Ulu dilin təşəkkülü və ilkin dialekt parçalanması da bu əraziyə məxsusdur. yaxın minilliklərdə türklərin şərqdən qərbə bir neçə axını qeydə alınmış və daha qədim dövrlərə nəzər salınmadığı üçün yanlış nəticələr çıxarılmışdır. «. V əsrin sonlarınadək güclü olmuş... bir çox alimlər xalqların Yer üzünün müəyyən ərazilərində əbədi məskunlaşmasını hunların həmin axını ilə əlaqələndirmişlər. 185-186) Burada qeyd edilən tayfaların hamısı türkdilli olmuşdur. 2)Beləliklə. eradan əvvəl başlamış. Ön Asiyadır. orada. Böyük və güclü bir dalğa isə hunlarla bağlıdır. Yer üzündə müasir insan tipinin yayılması 14 min il əvvəldən başladığı üçün güclü qol olan türklərin hərəkatını 4-5 min il əvvələ aid etməklə məhdudlaşdırmaq olmaz. onlardan sonra kaspilər.Dil tarixi «Kaspi dənizi mənsəbinə yaxın skiflər. Buna görə də Altayda türklər artıb-çoxalıb böyük Mərkəzi Asiyanı bürüdüyü dövrdən neçə min il əvvəl Ön Asiyanın artıq türk məskəni olduğunu nəzərə almamışlar.ə. uti. (5. İlk və böyük sivilizasiyanın müəllifləri olan şumerlər VI minilliyin ortalarında Azərbaycan ərazisindən İkiçayarasına enmiş və daim Azərbaycanla əlaqə saxlamışlar. türklərin Altayda artıb-çoxalıb qərbə hərəkət etməsi çox sonrakı hadisələrdəndir və Altay türklərin ilkin beşiyi deyil. həmçinin Azərbaycan torpaqlarına gəlmişlər».VIII-VII 2011 / Mart 51 . 2..protodillərin yarandığını nəzərə almadan bir sıra problemləri.türkdilli soyların ulu nəsillərinin ilk məskəni Ön Asiya olmuş. sonralar da davam etmişdir. Azərbaycan ərazisində yaşayan aborigen əhalinin dili ən qədim dövrlərdən iltisaqi türk dil quruluşu istiqamətində inkişaf prosesi keçirmişdir. Orta Asiya torpaqlarına hərəkət etmiş. lakin bu. Qaynaqlarda hələ eradan dörd əsr əvvəl İskəndərin ağ hunları qarqarlarla birlikdə Albaniya ərazisinə köçürməsi barədə rəvayətlər qalmışdır. Lakin onun da tarixini eramızın əvvəlindən başlamaqla məhdudlaşdırmış olurlar.III-II minilliklər ən qədim türk tayfalarının geniş ərazidə yayılması dövrü hesab oluna bilər». daha qədim dövrlərdən türklərin beşiyidir.ə.B.Sonrakı yüzilliklərdə Ön Asiyada yaşamış bir çox soylar. alban. protodil birliyinə əsaslanan qohumluqdur. III-II minilliklərə aiddir: «E.ə. sonra hunlar. daha sonra isə döyüşkən albanlar və kadusilər. qərbdən şərqə olmuşdur. (56. Bu cür düşüncələrlə Azərbaycan ərazisində qədim türk varlığını gəlmələri də nəzərə almaqla aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar 3)1. Lakin hun tayfalarının gəlişi konkret bir zamanla bağlı olmayıb. Heç şübhəsiz.. onlar yenidən Yaxın və Ön Asiyaya. insanın harada meydana çıxdığını. Son məqamda müasir insan tipinin təşəkkül məkanı bütöv Yer kürəsi və ya Yer kürəsinin əksər əraziləri deyil.B.XII minilliyə) aid edirlər. Şübhəsiz. Deməli. E.E. «Xalqların böyük köçü»nə səbəb olmuş Hunların şərqdən qərbə axını tarixdə çox sonrakı hadisədir və elə güclü iz buraxmışdır ki.Yusifovun fikrincə. Ön Asiya. kas. xüsusən türkdillilər şərqə.VIII-VII minilliklər) daha geniş vüs’ət aldığı da mə’lumdur.elmi şəkildə sübut olunmuş bu müddəalar göstərir ki. daim əvvəldən yox. MEAnın müxbir üzvü M. lullubi. ulu dilin harada təşəkkül tapdığını və harada dialekt parçalanmalarının baş verdiyini . Azərbaycan ərazisi əksər tarixçi və dilçilərimizin cəsarət edib dediyi e. Miqrasiyaların mezolitdə (e. Deməli. hindavropalıların qısqanclığına baxmayaraq. İnsanın ilkin beşiyini.. Bütün ilkin miqrasiyalar buradan başlamışdır. sonrakı əlverişli beşiklərindən biridir. Asiyanın cənub-qərbi. 3) türklər Azərbaycanın ən qədim və əzəli sakinləri olmuşlar. Məsələn. 72-73) Bu fikrin doğruluğu üçün «yüzilliklər»i «minilliklər»lə əvəz etmək kifayətdir.VIII-VII əsrlərdə kimmer-skit-sak tayfalarının gəlişi qohum əhalini daha da gücləndirmişdir. e’tiraf edilməlidir ki.Yusifovun həmin qeydləri də Azərbaycan ərazisində türklərin tarixini hunlardan üç min il əvvələ aparır və bir sıra nəticələrə gəlməyə səbəb olur: 1)türklərin ən qədim (ilkin) məskənləri Altay deyil. Akkadların sıxışdırmasından sonra şumerlərin mühüm bir qisminin yenidən öz dağ ərazilərinə Azərbaycan torpaqlarına qayıtması ilə şərtlənən varislikdir. mezolit miqrasiyalarını inkar edə bilməz. Bu müddəa bir sıra prinsipial məsələlərə aydınlıq gətirir. çox qədim dövrlərdən Azərbaycanın yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur.. türklərin Yer üzərində geniş yayılma dövrü çox qədimdir və e.İsmayıl göstərir ki. dialektlərə parçalanmasını. Afrikanın şimalı (1-ci fəslə bax). Ümumiləşmiş şəkildə desək. yerləşmişdir». 232) Ola bilər ki. hunların qərbə hərəkəti güclü türk dalğalarından biri olmuşdur. Atropatena və Albaniyanın qədim yerli tayfaları. . Tədqiqatçılar ona görə yanlış mülahizələr söyləmişlər ki. turukki. su. Lakin Y. mağ. ulu dilin təşəkkül məkanını və dialekt parçalanmasını nəzərə almayan bir çox alimlər də tarixdən aldıqları sövqi-təbii təəssürat əsasında düzgün fikir söyləmişlər. (2.ə. Beləliklə. Yer üzündəki ilk kök dilin müxtəlif ləhcələrə.ə. bir neçə yüzillikdən sonra isə onların əks miqrasiya prosesi başlamış.Kuti. Maday. o cümlədən türklərin ilkin beşiyi və ilkin miqrasiyalarının istiqaməti problemlərini düzgün həll etmək qeyri-mümkündür. onun qərb torpaqlarında məskun olan şumerlərlə qonşu olmuşlar.ə. Y. ortadan başlamışlar. qarqar və b. Bütün dil ailələrinin ilkin strukturu Ön Asiyada təşəkkül tapmışdır.ə. 2) ilk miqrasiyalar şərqdən qərbə deyil.III minillikdən deyil. konkret bir ərazisidir: Avropanın cənubu. arxeoloji materiallar burada göstərilən dövrə aid miqrasiyaları təsdiq edir. Qərbdən (Ön Asiyadan) şərqə ən qədim miqrasiyalar unudulmuş.

58. xalqın dilini. 395-ci illərdə Azərbaycana gəldiyini qeyd etmişdir.. qarşılaşır . Lakin bu nöqtədə başqa çox mühüm bir məsələ də vardır. Bu. Bu fikir təzə deyil. dilimizdə substrat əlamətləri də yoxdur. qıpçaqlar. peçeneqlər.E. bir qədər uzağa gedən dilçilərimiz Azərbaycanda türklərin görünməsini hunlarla (və ya hunlardan qabaq nəzəri cəlb etməyən türk tayfaları ilə) . «. Bütün bunlar məntiqi şəkildə göstərir ki. şimaldan gələn qıpçaqlar. bolqarlar. Xalqın etnik tarixi yanlış və zərərli bir konsepsiya əsasında izah edilir. Və buradan o da hasil olur ki. türk mənşəli ümumxalq Azərbaycan dili gəlmə hunqıpçaqların məhsulu deyil. azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. Onlar yalnız bu hazıra havadar ola bilərdilər. yə’ni V əsrdən sonra gələn türklər Azərbaycan ərazisində tayfalarla və ya tayfa dilləri ilə deyil.. bir də onunla ağla batmır ki. Onlar gələndə artıq bu xalq və onun dili vardı. 3. həm də mürtəcedir.Dil tarixi əsrlərdə geri qayıdan kimmer. dilinin mənşəyi və inkişaf yolu barədə əvvəlki fəsildə tənqidi şəkildə nəzərdən keçirdiyimiz bir fikrin mürtəce mahiyyətini düzgün duymuşdur: «Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna. 60-cılar hərəkatının nümayəndələri bu cür düşünmüş və bu cür yazmışlar.XI-XIII əsrlərdə şərqdən gələn səlcuq oğuzları. düşmənçilikdir. son dərəcə ciddi məsələdir . Atropatena madalıları. Bunun izahı üçün mətləbdən kənara çıxmaq lazım gəlmir.III-II əsrlərdən götürsək belə. o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları . (44. İndi təsəvvür üçün bir qədər də aborigen türklərə gələn yeni qüvvələri nəzərdən keçirməliyik. Ə.mannalılar. Və yenə çox aydın deyilmişdir: bu dövrdən. bu. Biz də daim bu fikirdə olmuşuq. türklərin Azərbaycanda ilk görünmə tarixini isə bu vaxtdan qəbul edirlər. XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuq oğuzları Azərbaycanda Azərbaycan dili formalaşdırmayıb.) N. Yuxarıdakı sözləri bəlkə də təsadüfi saymaq olardı. (bax: 59) N.«Xalqa öz tarixini unutdurmaq ehtiyacı» başqa şəkildə deyilmiş olsa. VII.Cəfərov konkret bir nümunə gətirərək bu konsepsiyanı ustalıqla ifşa etmişdir. Və bəlkə buna heç ehtiyac da yox idi. əslində.S. Və bu «konsepsiya» yalnız səhv deyil. Bu prosesdə yenə əks konsepsiyanın bəsit düşüncələri ilə qarşılaşmalı olacağıq. dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələsində . Müəllif akademik «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (1998) Azərbaycan xalqının etnik tərkibi. zərərli mövqeyə kəskin münasibətimizi bildirmişik. «Tarixçi» adlananın əksinə olaraq. Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif. çox qədimdən bu ərazidə sakin olan yerli türk tayfalarının hesabınadır və hunqıpçaqlar onlara yalnız qüvvə vermişlər. albanlar. skif.(10. Amerika alimi P.tarix elmində türkdilli qəbilələrin Azərbaycana ilk gəlişi barədə qəbul edilmiş fikrə bütövlükdə uyğundur». Çünki biz əsər boyu bu prosesin izahı ilə məşğul olmuşuq. 16-17) Burada da fikir aydın söylənmişdir: III-V əsrlərdə Azərbaycan xalqı və ümumxalq Azərbaycan dili formalaşmışdır. etnik mənşəyini unutdurmaq «ehtiyac»ından irəli gəlmişdir». 298. tədricən həqiqət öz yerini tapmaqdadır. Azərbaycan xalqının.bu proses türk tayfa dillərinin (birinci növbədə folklor dilinin) mərkəzləşməsi hesabına gedir. sak tayfaları. Bu qeydlərdən sonra bizi daha çox maraqlandıran Azərbaycan xalqının və dilinin təşəkkülü məsələlərinə keçək. Bu konsepsiya artıq özünün qeyri-elmiliyi. hazır xalqla və onun artıq təşəkkül tapmış dili ilə qarşılaşmışlar. mədəniyyət və sosial tarixini heç bir mənafe güdmədən düzgün düşünən dilçi yazır: «III-V əsrlərdə Azərbaycan dili formalaşır. 34) N.I minilliyində (daha çox I yarısı) Qafqazın şimalından və qismən İranın şərqindən keçib gələn hunlar.Sumbatzadə bunu Azərbaycana türklərin ümumən ilk gəlişi kimi qiymətləndirərək qeyd edir ki. bu. 16) Akademik nəşrin tənqidinə həsr etdiyimiz silsilə məqalələrdə birinci cilddə Azərbaycan etnogenezinə yanlış və qeyri-elmi. mümkün deyildi. 81) Bu konsepsiyanın tərəfdarları Azərbaycanda aborigen türk təsəvvür etmir. savarlar. e.155. . Əgər hun-qıpçaqların gəlişini I əsrdən deyil. Şübhəsiz. lakin təbii ki.ə. oranlar. Söhbət etnogenezdən gedir. çollar. bu «konsepsiya» Azərbaycan xalqının mənşəyi barədə hər cür volyuntarist nəzəriyyənin ortaya çıxması üçün münbit metodoloji şərait yaradır.gəlmə mədəniyyətin qohum yerli mədəniyyətlə ehtivası tədricən gedir». 59 və s. XI əsrlərdə Azərbaycana gələn türk tayfaları artıq müxtəlif tayfalarla (yaxud tayfa birlikləri ilə) deyil. iki-üç əsrin müddətində gəlmə türklər aborigenləri türkləşdirib yeni dil yarada bilməzdilər.Cəfərov bu sitatı verərək yazır: «Göründüyü kimi. mürtəceliyi ilə əksər tədqiqatçıların diqqətini çəkməkdədir.Cəfərov da son vaxtlar belə bir qənaətə gəlmişdir. xalqa öz keçmişini. lakin müəllif bir qədər sonra fikrini bir az da Etnogenez və dil Dilimizin mənşəyi məsələsi hazırkı dövrdə mürtəce konsepsiyanın üstün mövqeyi. Çünki bu. xəzərlər və başqaları 4)4. reallıq getdikcə dərk olunmaqdadır. müəyyənləşmiş xalq mövcudluğu (və onun dili) ilə 52 Mart / 2011 . I minilliyin sonu. (44. qərbi türk xaqanlığı tayfaları. 370. (57. kaspilər.ə. (1. (bax: 59) N. Məsələ burasındadır ki. Təşəkkül dövrü doğrudur. lap e. kanqarlar.orta əsrlərdə davam etmişdir».I-V əsrlərdə hunların gəlişi ilə əlaqələndirir və III-V əsrlər arasında türk mənşəli ümumxalq dilinin təşəkkülünü qeyd edirlər. həqiqi elmi konsepsiyanın küncə qısılmış vəziyyəti ilə son dərəcə mürəkkəbləşdirilmişdir.Cəfərovun münasibətində bizə xoş gələn odur ki. bu fikir XI-XIII əsrlərdə gələn səlcuqlar tərəfindən Azərbaycan dilinin formalaşdırılması barədə kökündən yanlış olan zərərli konsepsiyanın put ağacını dartıb qoparmış olur.Qolden 1980-ci ildə Vaşinqtonda çap etdirdiyi «Türk xalqları və Qafqaz» məqaləsində hun tayfalarının 363. Beləliklə.

Söhbət IV.VI və VII əsrlərdə erməni ədəbi dilinə keçmiş Turan elementlərindən gedir. Azərbaycana şimaldan daxil olmuş ilk türkdilli tayfalar olan hunlar eyni zamanda burada türk dilinin əsasını qoymuş ilk etnoslar idilər». Hunların Albaniya ərazisində olması haqqında ilk mə’lumatı Perieget (II əsr) və Ptolemey (II əsr) vermişdir.Dil tarixi qətiləşdirərək yazmışdır: «Belə hesab etmək tam təbiidir ki. 179-181) Əvvəllər türkləşmə prosesinə mane olmağa çalışan ərəblər sonralar özləri türklərin arasında assimilyasiyaya uğrayır. 452-ci ildə Roma şəhəri Hun imperatoru Attiladan asılı vəziyyətə düşür.V. çünki bu halda böyük kompakt yerli türk tayfa təşkilatları inkar edilmiş olur». VI-VIII əsrlərdə vahid Azərbaycan xalqı formalaşdığı kimi. geniş vüs’ət aldı». boşluqları doldurmuşdur. Ərəblərin Azərbaycanda görünməsi və müstəmləkəçiliyi əvvəllər bu prosesi ləngidirdi. eftalit və b.Bünyadov yazmışdır: «Beləliklə.red. Azərbaycanın əsas yerli əhalisi türklərdən ibarət olmuşdur. bütün bir millətə ad vermə şərəfini qazanmışdır. 87) İbn Asam əl-Kufinin mə’lumatına görə. həmin dillərin strukturuna da tə’sir göstərmişdir. e. türkləşmənin XI-XII əsrlərdə baş verdiyini qəbul etmək səhv olardı. Göytürk dövləti tezliklə öz sərhədlərini genişləndirmişdir. Bə’zi tarixçilər onların daha əvvəllər gəlmiş olduqlarını söyləmişlər. İstəmi xaqan Bizansla Sasanilərə qarşı müqavilə bağlayır. 80) Hunların Azərbaycana bu axınlarını qeyd etməmək də olardı. Biz köklü qədim tayfaları. Bunu böyük tarixi duyumla hələ vaxtilə Ə. 19) Suriya tarixçisi Zaxariya Mitilenskinin mə’lumatına görə. Bu elə bir dövr idi ki. Araz vadisində. onoqur. Çünki əvvəlki fəsillərdən tam aydındır ki. «Sasanilər «böyük ipək yolu»nun türklərin əlində olmasını istəmirdilər. Beyləqan və Varsana zonalarında türk dili geniş yayılmışdı.(40. İndi onları bir daha təkrar etmədən irəli getmək istərdik. bulqarlar və başqalarından ibarət 13 türk tayfası yerləşmişdi və bunların bir çoxu hunların ardınca Azərbaycana daxil olur. Hunların tərkibində oğuzların Azərbaycana kütləvi axını da bu dövrə aiddir. bu xalqın hamısının ünsiyyət vasitəsi vahid ümumxalq Azərbaycan dili də artıq mövcud idi və geniş dairədə işlənirdi».ə. Mən həmin ifadə ilə heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində osmanlı türkcəsindən alınmış sözləri nəzərdə tutmuram. Qohum tayfaların Azərbaycana axını ümumxalq Azərbaycan (türk) dilinin təşəkkülü işinə maneələri aradan qaldırmış. Bizans qərbdən Sasanilərin üzərinə hücuma keçir. (38. VII əsrə qədər hun adı ilə Azərbaycana gələnlər savar. türklər şərqdən. nə osmanlılar..(13.VIII-VII əsrlərdə gələn kimmer. (37. xəzərlər. İstəmi xaqan Xarəzmi və digər on bölgəni tutaraq Azərbaycan torpaqlarına girir. abdel. 576-cı ildə Gəncə vilayətində böyük hun-sabir kütləsi yerləşdirilmiş və beləliklə. amma onların dili Turan (türk . orada məskən salırdılar. skif. 179) Z. 71) Azərbaycan tarixçi.Dəmirçizadə anlamışdı.. Türk dili erməni dilini şəkilçili dilə çevirmişdir. siruqur. bu vaxt kəngərlər Naxçıvan və Ermənistan zonasında böyük bir ərazini tutaraq «Kəngərlər vilayəti» (qavarn Kanqaras) yaratmışdılar. ermənilər Hind-Avropa mənşəli xalqdır.Dəmirçizadə məhz belə düşünmüş və beləcə də yazmışdır: «Mə’lum olduğu üzrə. (10. Azərbaycanın və Aranın türkləşməsi ərəblərin siyasi arenaya çıxmasından çox-çox əvvəl Sasani imperiyası tərkibində başlamışdı. Bu dövrdə Azərbaycan türk dili son dərəcə genişlənərək qonşu xalqların dillərini də öz tə’siri altına almışdır. (13. boy və başçılarının adı ilə anılan bütün türklərə.Bünyadov VII-IX əsrlərlə məşğul olmuş və həqiqət naminə türk tayfalarının Azərbaycanda bu dövrdən çox-çox əvvəl geniş vüs’ət aldığını e’tiraf etmişdir. avarlar. 182) Z.-dan ibarət idi. sak tayfalarını nəzərə almadan hunların özlərinin də bu qeyd edilən tarixdən çox-çox əvvəl Azərbaycanda olduğunu əvvəlki bölmələrdə qeyd etmişik. (39. var idi». Aborigen qədim türk tayfalarının varlığını qəbul etsə də. (38. Ərəb müəllifləri bunları ‘tarxanlar’ adlandırırdılar. Erkən orta əsrlərdə türk tayfaları ümumi «hun» adı ilə tanınmışlar. aborigen türklərin çox qədim tarixi nəzərə alınmadığı dövrdə ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə təşəkkül tapdığını qeyd etməyin özü də böyük cəsarətin nəticəsi sayıla bilərdi. kulas. faktları təhrif edərək düşmən dəyirmanını nə qədər sür’ətlə işlətdiyinə təəccüb etməmək olmur. Arazla Kür arası hun ölkəsinə çevrilmişdi. şumerlərin yaşıdı olan daha qədim aborigen türkləri görə bilməmişdir. baqrasik. bulqar. VI əsrin ortalarından «türk» adı ümumiləşdirici ad-etnonim kimi işlənməyə başlamışdır: Göytürk xaqanlığı «türk» sözünü ilk dəfə rəsmi dövlət adı olaraq qəbul etmiş. xəzər. Ədəbi dilimizin tarixinin misilsiz tədqiqatçısı prof. Şumer-türk münasibətləri insanları təzəcə düşündürməyə başladığı. 82) Bu cür fikirlərlə tanış olduqca tarixçinin öz xalqının tarixinə nə qədər bəsit yanaşdığına. 93) 701-ci ildə II Göytürk imperatorluğunun orduları yenidən Dəmir qapıya qədər gəlmişdilər.(10. dünyada hələ nə səlcuqlar. Bütün bunları ümumiləşdirərək Z. (38. Bunu ilk dəfə XIX əsrin 70-ci illərində doktor Mordman anlamış və erməni dilinə həsr etdiyi məqalədə yazmışdır: «Mə’lumdur ki. V əsr erməni qaynaqlarının mə’lumatına görə. Artıq ilkin feodalizm dövründə ümumxalq dilinin təşəkkülü üçün hər cür zəmin var idi. lakin tezliklə ərəblərin türklər tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması onu sür’ətləndirdi və hər hansı yüz ildən sonra o. Azərbaycan ərazisinə türkləri gəlmə. 16) Bizans tarixçiləri və gürcü salnamələri xəbər verir ki.) dilinin güclü tə’sirinə mə’ruz qalmışdır. dilçi və etnoqraflarının əldə et2011 / Mart 53 .Ə. 490-515-ci illərdə Dərbənd yaxınlığında savarlar.Bünyadov yenə yazır: «Bir sıra tədqiqatçıların etdiyi kimi. Azərbaycan türk dili qonşu xalqların dillərinə yalnız alınmalar verməklə məhdudlaşmamış. abar/avar. yad xalq hesab etmək də inandırıcı deyil. V əsrdə türk adı ilə böyük bir hun tayfası Muğanda yerləşmişdi.

Bu dövr Azərbaycan ərazisində savirlərin. yazıları olmamışdır. Bir sıra türk tayfalarının (kutilərin. III-V əsrlərdə tam təşəkkül tapmış olduğu söylənmişdir.250 . hər yerində dilləri bizim Azərbaycan dilinin kökündə dayanan soylar yaşayırdılar. ümumxalq dilinin təşəkkül tapdığı dövrdə (V əsr) onun yazısının təkmilləşdirilməsi barədə tarixin qoruyub saxladığı mə’lumat mərhələli inkişafın yüksək pillələrindən birinin təbii yadigarıdır. bu birliyi xeyli müddət davam etdirmişdir. Bu elə bir dövr idi ki.ilkin orta əsrlərdə daim birlikdə olmuşdur.e. təbii ki. hələ nə səlcuqlar var idi. oğuzların. Biz Aratta dövründən eramızın X əsrinə qədərki 4000 illik yolun mədəni. Yüz illərlə hökm sürmüş. Azərbaycan xalqının və onun dilinin təşəkkülünün V əsrdə başa çatdığını şərtləndirən bir sıra amillər olmuşdur. ilk orta yüzilliklərdə islam dininin bu ərazidə yayılmasından qabaq. daha çox qabaq Azərbaycan ərazisi əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq türkdilli idi».. Sasani imperiyasının süqutu dövründə . albanların.. utilərin.V yüzilliyin sonları. Bunu e. ona görə də ümumünsiyyət vahidinin təşəkkülü qarşısında heç bir maneə yarada bilmirdi. E.eramızın VI əsrlərində təşəkkül tapmış. kaspilərin və s. Bu o demək deyildir ki. Tarix elə gətirmişdi ki.(bax: 16.) yayılma arealının geniş olması. madayların. bulqarların. tarixdə böyük izlər buraxmış dövlətlər. Qeyd etməliyik ki. ərazi toponimlərinin təşəkkülü ən’ənəsini davam etdirmişlər. albanlar. şübhəsiz. oronim və sairin. Azərbaycanın şimal və cənub əraziləri eradan əvvəlki son yüzilliklərdə və eramızın əvvəllərində . xüsusi yazı mədəniyyətinə də malik olmuşlar. 100-116) Şimallı-cənublu Azərbaycanın bir xalq kimi təşəkkül tapması hər iki ərazidə aborigen qədim türk tayfalarının zamanın gedişində tədricən zəruri şəkildə bir xalq kimi təmərküzləşməsi yolu ilə baş vermişdir. kəngərlərin. Ölkəmizin ərazisinə qohum türk tayfalarının mərhələli axını və onların dillərinin yerli etnosların dilləri ilə konsolidasiyası da böyük gücə malik olmuşdur. gəlmə hesab olunanlar da vaxtilə bu yerlərdən ayrılanlar idi. pozmamışlar. mənbələrin azlığı buna imkan verməsə də. demək olar ki. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülünü göstərən mühüm dəlillərdən biri V əsrdə vahid Alban yazısının olması və həmin yazının yenidən təkmilləşdirilməsidir. indiki qədər əsaslı dil fərqləri yaranmamışdı. 136) Atropatın sülaləsi.Dil tarixi diyi yeni materiallar əsasında ümumxalq Azərbaycan dilinin VI-VIII əsrlərdə deyil. hansı dövlət daha əzəmətli abidələr qoyubsa. Fərqlər şivə fərqləri səviyyəsində idi. Sasanilər imperiyası dövründə də (III-VII əsrlər) şimal ilə cənub vahid canişinlikdə birləşdirilmiş. IV əsrin II yarısından Makedoniyalı İskəndərin yaratdığı imperiya daxilində şimalın və cənubun əlaqələri artmışdı.ə. mannalıların.ə.II . qıpçaqların və başqa hun tayfalarının kütləvi şəkildə məskunlaşdığı dövr idi. atropatenlərin yazı mədəniyyəti olmamışdır. Qədim türk tayfaları Azərbaycan ərazisində məskunlaş maqla eradan əvvəlki bir neçə minillik ərzində etnodil ümumiliyi çərçivəsində yerli keyfiyyətlərin. məsələn..Xilafətin meydana çıxdığı ərəfədə vahid Azərbaycan xalqının və vahid Azərbaycan dilinin təşəkkülü artıq başa çatmışdı. Atropatın rəhbərliyi ilə albanların İran qoşunları tərkibində İskəndərə qarşı müharibəsi də bunu təsdiq edir. hələ İskəndərin işğalından əvvəl də şimalla cənub birlikdə olmuşdur. şumer və akkadları məğlub etmiş. (2. antroponim. Doktor Mordmanın dediyi kimi. Bu dövr Azərbaycan xalqının və ümumxalq Azərbaycan dilinin formalaşmasının başa çatdığı dövr idi. Yerli tayfalar bir-birinə qohum olduğu kimi.. sonralar ərəblər də bu strukturu saxlamış. kadusilər də iştirak edirdilər. sakasinlər. Bu o demək deyildir ki.226) tərkibində Azərbaycan və Albaniyanın bir canişinlikdə birləşdirilməsi vahid Azərbaycan xalqının təşəkkülünü sür’ətləndirmişdir. Artıq bu zaman. nə də osmanlılar. elmi inkişafını ardıcıl izləyə bilməsək də. Tayfa dillərinin ümumxalq dili şəklində formalaşmasında ekstralinqvistik amillərin rolu böyük idi. eyni tayfa daşıyıcılarının müxtəlif ərazilərdə məskunlaşa bilmə imkanları da tayfa dillərinin xalq dili kimi ümumiləşməsi xeyrinə idi.qədim türkdilli babalarımızın abidələri. elmi əsərlərə yol tapıb həmin əsərlərdə mühafizə olunmuş leksikanın araşdırılması əsasında digər alimlərin gəldiyi nəticələr də təsdiq edir. daim torpaqlarımızın aborigen əhalisinin böyük mədəniyyət sahibi olduğunu tarixi izlərdən öyrənə bilmişik. Şimalla cənub arasında möhkəm sərhədlərin olmaması. Xalqın.ə. Tarixi faktlar göstərir ki. gil lövhələr. təsadüflər nəyi qoruyubsa. onlar da qalıb. annallar üzərində mixi yazılar) istifadə etmişlər. baş daşları. ölkənin həm şimal. Gətirdiyimiz külli miqdar materiallar və mülahizələr göstərir ki. toponim. həm də cənub bölgələrində məskunlaşmaları türk tayfa dillərinin ümumiləşməsi işini asanlaşdırmışdır. hidronim. İskəndərə qarşı vuruşan orduda midiyalılarla yanaşı. etnonim. ola bilsin ki. Azərbaycan ərazisində yaşayan aparıcı tayfalar 5 min il əvvəl də öz zamanında mövcud olan yazı formasından (qayalar. 95-96) Bu fikri yalnız ekstralinqvistik amillərin tədqiqi əsasında deyil. Sonrakı dövrdə Parfiya dövləti (e. VI-VIII əsrlərdə cilalanmış «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanları və bu dastanların misilsiz dil materialı da təsdiq edir. VI yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın. Azərbaycanda hər tərəfi bürüyən türk coşğunluğunu görmək əvəzinə. Atropatena ərazisində yaşayan əhalinin dilinin Əhəmənilər dövründən iranlılaşdırılmış olduğunu iddia edənlər 54 Mart / 2011 . daşlar. Hansı ərazidə daha çox yazılıbsa. eramızın əvvəllərində şərqi və qərbi türk dilləri az-çox fərqlənsə də. onların üzərində 125 il hökmranlıq etmiş kutilərin . (5. yə’ni «. xəzərlərin.

erkən orta əsrlərdə Şimali Azərbaycanın da ərazisi Adərbayqan (Aturpatakan) anlayışı altında birləşdirilirdi. oxucunu bir məsələ daha çox düşündürür: Azərbaycan ərazisində qədimdən bəri lullular. hun dövründə savarlar. daim ümumxalq Azərbaycan dili oğuz qrupu dillərindən hesab olunur. mağlar (mannalılar. turukkilər. Bu məqamda həm də nəzərə alınmalıdır ki. qıpçaqlar.3-14) Əgər Azərbaycan dili oğuz və qıpçaq tayfa dilləri əsasında təşəkkül tapmışsa.259-271) Bu məqamda Ə. onların arasındakı leksik. daha qədim) dövrün tayfalarıdır. kaslar. Hər iki halda yerli tayfa dilləri üstünlüyü saxlamışdır. Nəzərə alınmalı başqa çox mühüm bir məsələ də Azərbaycan dilinin gəlmə türk tayfa dilləri əsasında deyil. onda «lisani ünsürlər» nə deməkdir? «Lisani ünsür» dilin mahiyyətini əhatə etmir. Ə. yaxud da qədim (e. müəllif bunu da əlavə etməli olmuşdur ki. professor düz düşünüb . qohum tayfalar gələndə onlar yerlərini dəyişməli olmamış. Təbii ki. dil birliyi. müxtəlif tayfa dilləri izsiz yox olmamışdır. onlar da yerli tayfalarla asanlıqla çarpazlaşa bilmişlər. 47) Bu cəhət zəruri bir faktor olmaqla e. lakin onun ümumi fonunda oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus çalarlar daha aydın seçilir.(36..ə. Bunlar göstərir ki. hansısa daha köklü bir tayfa dilinin üstünlüyü olmamış deyildir və tədqiqatçıların araşdırmaları ona yönəlmişdir ki. Bütün bunlarla yanaşı. rəngarəng və bir-birindən kifayət qədər fərqlənən şivələri də vardır. albanlar. ictimai-siyasi və iqtisadi həyat birliyi xalqın və xalq dilinin təşəkkülü üçün əsas olmuşdur. bu bölgü tayfa dil əlamətlərini də mühafizə edir. parfiyalılar yalnız hakimlərin tə’yini ilə məşğul olmuş və Atropatena ərazisinə irandilli əhali köçürməmişlər. IV əsrdən başlayaraq Atropatena və Albaniya əhalisinin dilinin xalq dili şəklində ümumiləşməsi prosesinin sür’ətlənməsi üçün zəruri şərtlərdən olmuşdur. skiflər. İran və qafqazdillilər bu ərazilərdə geniş yayıla blməmişlər.bu dil mahiyyət e’tibarilə türk dilidir. vaxtilə bu ərazilərdən getmiş qohum tayfalardan ibarət olmuşdur. əvvələn. zənginləşmişlər. onun üzdə olan çox nazik qatlarına işarə edir: deməli.ə.VIII-VII əsrlərdə geri qayıdan kimmerlər.» (2.Sumbatzadə çox mühüm bir məsələyə də toxunaraq yazır: »Beləliklə. qədim aborigen türklərin dili əsasında təşəkkülüdür. Lakin tayfa qruplarının və kiçik xalqların etnik müxtəlifliyinin təsviri Parfiya hakimiyyəti dövründə Atropatena əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşdırıldığını düşünməyə əsas vermir. Bir sıra tarixçilər yerli əhalinin iranlılaşdırılmasını o qədər asan bir proses kimi təsəvvür etmiş və yazmışlar ki. hətta güclü Sasanilər imperiyası dövründə də yerli dilləri iranlılaşdırmaq mümkün olmamışdır. Parfiya asılılığı dövründə yerli əhalinin dilinin iranlılaşdırılmadığını xüsusi nəzərə çarpdırır: «Atropatena əhalisinin dilinin xarakteri və mənsubiyyəti barədə suala cavab vermək olduqca çətindir. 47) Müəllif bunu da əlavə etmişdir ki. Heç bir şübhə yoxdur ki. Artıq «. Ə. o ərazilərdə ki türk tayfaları yerləşmişdilər. 2011 / Mart 55 . necə təşəkkül tapdı? Bu qədər tayfa içərisində koyne nədən ibarət olmuşdur? Əvvələn. dil materialları əsasında dialekt faktlarını həmin faktların bir vaxtkı daşıyıcıları olan tayfa dillərinə doğru tədqiq edib öyrənməkdir. qarqarlar. ləhcə adlandıranlar bu dillərin bir-birinə çox yaxın olduğunu əsas götürürlər.Dəmirçizadə Azərbaycan dilində «oğuz və qıpçaq lisani ünsürləri»nin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. 136. Albaniya isə Şimali Azərbaycana şamil edilirdi. qərb və şimal-şərq ləhcələrinə ayrılması tayfa dillərinə deyil. (1.. kaspilər. digər tərəfdən. etnik birlik. Fakt belədir ki. İran Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə salınmış Atropatenada da ölkə əhalisinin tərkibinin və dilinin iranlılaşma prosesinə qarşı yenidən güc toplaması qaçılmaz olmuşdur.» (10. türk vətəni kimi bərqərar olmasına zəmin yaratmışdır..215) Ərazi birliyi. Atropatena dövrü Azərbaycan əhalisinin etnik tərkibi və dili haqqında araşdırmaların çətinliyini qeyd etsə də. lakin onun tərkibində oğuz və qıpçaq tayfa dillərinə məxsus ünsürlər qabarıqdır.(10. saklar.Dil tarixi də vardır. yalnız yeni gələnlərlə sıxlaşmış. kutilər.» (10. 282-295).. təbii coğrafi faktor . məhəlli prinsiplərə əsaslansa da (45. Belə bir cəhəti də qeyd etməliyik ki. 58) Köhnə eranın başa çatdığı. hətta az-çox fərqli xüsusiyyətləri ilə seçilən tayfalar gəlmişsə belə. saysız türk tayfaları əsasında oğuz qrupu türk dillərinə daxil olan ümumxalq Azərbaycan dili necə formalaşdı. Bizim fikrimizcə. bu gün türk dillərini dil deyil. e. Azərbaycan dilinin keçid şivələri ilə yanaşı. fonetik və qrammatik fərq bugünkündən müqayisə edilməz dərəcədə az olmuşdur. İndi tarixi dialektologiyanın əsas vəzifəsi məhz qədim Azərbaycan ərazilərindəki tayfa dillərinin mümkün abidələr. bir qədər sonra xəzərlər və s.S.Sumbatzadə həqiqətə sadiq qalaraq. peçeneqlər. Belə olduqda burada iki variant görünür: ya oğuzlar çox qədim (hun dövrü yox. madaylar).IIIII minilliklərin) türk dilinə oğuz və sonralar müəyyən dərəcə qıpçaq elementləri çöküb.S. Bizcə. dilçilər oğuz və qıpçaq tayfa dilləri üzərində daha möhkəm dayanmışlar. şimalda da yaşayan Azərbaycan əhalisinin etnik yekcinsliyini poza bilməmişdir. Başqa sözlə. bu dil kök e’tibarilə başqadır. Kərkükdən Dərbəndə qədər geniş ərazilərdə məskunlaşmış 50 milyonluq Azərbaycan türklərini tam təsəvvür etmək lazımdır.Araz çayı o uzaq dövrdə də bu çaydan cənubda olduğu kimi. Miladdan əvvəlki minilliyin sonlarında isə türk dilləri artıq çoxdan şərq və qərb qollarına ayrılmış olsa da. Türk tayfalarının hun ittifaqı Azərbaycanın şimalı ilə cənubu arasında əlaqələri daha da sıxlaşdırdı: Əvvəllər Adərbayqan (Atropatena) ölkə adı cənubi.ə. Azərbaycana gələn türk tayfaları mühafizə olunmuş faktlardan göründüyü üzrə. yeni eranın başlandığı dövrdə «xalqların böyük köçü»nə səbəb olan hunların qərbə hərəkəti şimallı-cənublu Azərbaycanın birdəfəlik Yer kürəsində türk yurdu. hazırkı dövrdə Azərbaycan dilinin cənub.

Azərbaycan xalqının.Kaşğari daim öz lüğətində qıpçaqlarla oğuzları yaxınlaşdırmış. Bütün türk xalqları arasında yeganə Azərbaycan dili bizim zəmanəmizə qədər «türk dili» adını qoruyub saxlayıb. «Turukki» sözü var. qıpçaq) . 81-82) Diqqətlə araşdırmalar apardıqda hadisələr məntiqi şəkildə əlaqələnir. E.(46. digər tərəfdən.İvanov): «Eyni zamanda tükər/toxar adı qədim oğuz etnik bölümlərini də bildirirdi. oğuz-qıpçaq dillərinə parçalanmış. Birinci dövrün özü də iki mərhələyə ayrılır: a) ədəbi dilin təşəkkül dövrü (VI-XII əsrlər). 2.V. erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda yerli və gəlmə türk etnoslarının vahid xalq kimi birləşməsi prosesi başa çatmışdır. Adları aşquzay. Qədim dövrün quzlarıoğuzları (Herodot və Rəşid-əd Dinin təsvir etdikləri) bərabər şəkildə bütün müasir türklərin əcdadı olmuşlar. (46. quz-oğuz etnik anlayışını indi türk dillərinin oğuz qrupuna daxil olan türklərin əcdadı təsəvvürü ilə qəti şəkildə eyniləşdirmək olmaz.Qamkrelidze. onları uyğurlara qarşı qoymuşdur. işquzay şəklində. karluk (uyğur).Baskakov göstərir ki. Oğuz və qıpçaqlarda «m» səsi uyğurlarda «b» səsinə keçir: men berdim (oğuz.ə. oğuz və qıpçaqlarda söz başında «y» səsi uyğurlarda düşür: yılığ suv (oğuz. M. 54) Ətraflı və səmərəli tədqiqatdan belə bir qənaətə gələn müəllif yenə yazır: «Qeyd edək ki. qıpçaq) . keçmiş dövrlərdə. E. M.V. Türk sözü e. Tarixi mə’lumata əsasən. 156-157) Beləliklə.» (27. 87) N. nə də qıpçaq görür. III minillikdən özünü göstərməkdədir.Dəmirçizadə Azərbaycan dilinin mahiyyətində nə ayrıca oğuz. karluklar. sonralar yenə Ön Asiya yurdlarına qayıtmışlar. skuz.Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafı dövru (XVI-XXI əsrlər). b) ədəbi dilin inkişaf dövrü (XIII-XV əsrlər).Kaşğarinin qeydlərindən aydın olur ki. Oğuz xanın tayfa ittifaqının tərkibində qıpçaqlar. «Tükər» sözü şübhəlidirsə. müasir Azərbaycan dilinin təşəkkülünə gətirib çıxarmışdır: Bir sıra şivə fərqlərinə baxmayaraq.) hələ diferensiasiyaya uğramamışdı və vahid oğuz-karluk-qıpçaq ünsiyyətini təşkil etmişdir ki. Biz bu sonrakı mərhələni iki dövrə ayırırıq: 1.ə. 56 Mart / 2011 . türk tayfaları zaman keçdikcə qaynayıb-qarışmış.ilığ suğ (uyğur).(2. skolot şəkillərində tələffüz edilən türk tayfalarının oğuzlar olduğu artıq tədqiqatçılar tərəfindən üzə çıxarılmışdır: Z. sonrakılar isə oğuz və qıpçaq dilləri kimi ikiləşmişdir. Oğuzlar Mərkəzi Asiyaya buradan yayılıb.Bartold qeyd edir ki. Birinci dövrün birinci mərhələsi də: şifahi ədəbi dilin təşəkkülü (VI-VIII əsrlər) və yazılı ədəbi dilin təşəkkülü (IX-XII əsrlər) mərhələlərinə ayrılır. skif. məhz Hun dövründə bu dillər (oğuz və qıpçaq dilləri . (47. o da sonralar bir tərəfdən.III minilliyin sonunda Tukrişdə Arisen adlı hökmdar hakimiyyətdə olmuşdur.III minillikdə Ön Asiyadan ayrılıb Mərkəzi Asiyaya hərəkət edən toxarların bir bölümü türkdilli oğuzlar hesab olunur (T.ə. ümumiləşmiş şəkildə «türk» görür. uyğurlar və başqa türk etnosları birləşmişdi». yaxud «nəcib adam» mə’nasını verir».117) V.Q. Müəllif fikrini ümumiləşdirərək yazır: «Mahmud Kaşğarinin oğuz və qıpçaq dillərini uyğur dili ilə qarşılaşdırması göstərir ki.ben berdim (uyğur) və s. Buna oxşar Tikriş şəhər adı Mannanın ərazisində də yad edilmişdir.Türk dilləri baxımından Arisen «cəsur adam».Həsənov Azərbaycanda çarlıq yaratmış skifləri ətraflı tədqiq edərək yazmışdır: «Skif etnonimi «oğuz» şəklində etimologiyalaşdırıla bilər».Azərbaycan ədəbi dilinin ümumxalq dili əsasında təşəkkülü və inkişafı dövrü (V-XV əsrlər). geniş Qıpçaq çölü X əsrdə Quz çölü adlanırdı.K. Ümumxalq Azərbaycan dilinin təşəkkülü ilə Qədim Azərbaycan dili mərhələsi sona yetir və y e n i A z ə r b a y c a n d i l i mərhələsi başlayır. Adı çəkilən tədqiqatçılar toxarlara şamil edilmiş türk mənşəli tukri adını Diyala çayının yuxarı axarında yerləşdirilən Tukriş ölkə adı ilə eyniləşdirirdilər. Məsələn. Oğuzların Ön Asiyanın çox qədim tayfaları olduğuna tarix kitablarında aydın işarələr də vardır. Gələnlər yenə bura gəlib. Ə.A.Dil tarixi oğuzların özləri Ön Asiyanın ən qədim tayfalarındandır və onların bir sıra bölümləri Ön Asiyadan ayrılaraq haraları dolansa da.

yüzlərlə layla. Məhəmmədli Fərzanənin Azərbaycan folkloru ilə elmi tanışlığı 1942-ci ildə pedaqoji texnikumu bitirərək bir il sonra Təbrizdə kitabxanaya işə düzəlməsi zamanı olub. Güney Azərbaycan folklorunun əvəzsiz tədqiqatçılarından və təbliğatçılarından biriydi. tərtibi və nəşrilə ardıcıl məşğul olmağa başlayır. Fərzanənin məktəb illəri əvvəlki dövrlər kimi ana dilində yazıboxumağın. 40-cı illərdə təbliğ etdiyi ideya və fikirlərə görə Pəhləvi rejimi tərəfindən təqib edilib. dastanları öyrədib. Tədqiqatçı Afaq Ramazanova onun yurda. Güneydə baş verən azadlıq hərəkatları amansızlıqla yatırılmış. O. bayatı.Ömür yolu Vətənə bağlı ömür yolu taleyinə ciddi bağlanmasındandır ki. Belə şəxslərdən biri də Güney Azərbaycanın tanınmış elm və ictimai xadimi Məhəmmədəli Fərzanədir. folklorumuzun toplanması. Burada o. Onun "Azərbaycan türkcəsinin qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi dəfələrlə nəşr edilib. ədəbiyyatının tədqiqində ciddi. 1923-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub.yəni valideynlərinin məsuliyyətli münasibəti əsas rol oynayıb". O. Fərzanənin atası Güney Azərbaycandakı məşhur Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olub. O. düşüncələrində əhəmiyyətli rol oynayıb. oğlunun milli ruhda böyüməsi üçün çox çalışıb. Azərbaycan türkcəsində təhsilin qadağan olunduğu bir məmləkətdə dilimizə olan münasibətdən ilk yazanlardan biri də məhz doktor Məhəmmədəli Fərzanə olub. Onun "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" silsilə məqalələri də məhz bu barədədir. xalqın 2011 / Mart 57 . uşaq yaşlarında anasından eşitdiyi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının misilsiz inciləri ilə əyani surətdə tanış olub. 1945-46-cı illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin yaratdığı Milli Hökumətin ideoloqlarından biri olub. Həmin vaxtdan etibarən o. İkinci Dünya Müharibəsində İrana müttəfiq qoşunların daxil olması Məhəmmədəli Fərzanəyə milli folklorun təbliği sahəsində düşündüyü məsələləri həyata keçirməyə real zəmin yaradır. nağıl. tanınmış ziyalılar mücadilə aparmışlar. O. qarşısıalınmaz. Fərzanə Pişəvərinin hökumətində ideoloq kimi Güney Azərbaycanın müstəqilliyinin davamlı olması üçün çox çalışıb. vətənə tükənməz sevgisinin elə-belə formalaşmadığını bildirir: "Məhəmmədəli Fərza-nənin anası əslən Bütöv Azərbaycanın folklor xəritəsində özünəməxsus yeri olan Qarabağ mahalından olduğundan şifahi xalq ədəbiyyatımızın kamil bilicisi idi. tapmaca. hətta danışmağın belə yasaq olduğu dövrə təsadüf edirdi. dəfələrlə həbsxanaya salınıb. Doktor Fəthi Gədikli yazır ki. Güney Azərbaycanda Azərbaycan qrammatikasına həsr olunmuş ilk kitabın müəllifi də Məhəmmədəli Fərzanədir. fəlakətli halının aradan qaldırılması istiqamətində bu mənəvi sərvətdən bəhrələnib. Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorunun. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı nümunələrini böyük bir eşqlə öyrənib. Dok- Məhəmmədəli Fərzanə Seyid Cəfər Milli Hökumət zamanı ideoloq kimi həm də müstəqillik üçün çox çalışıb Azərbaycanın ikiyə parçalandığı 200 il ərzində Güney Azərbaycanda milli şüurun oyanması. o cümlədən "Dədə Qorqud dastanları" ilə rastlaşır. yurdunun acıağrısının. xalqın savadlanması yönündə soydaşlarımız. bu misilsiz sərvətə məhəbbət aşılayıb. Güney Azərbaycanda dilimizə. Avropanın qabaqcıl təhsil ocaqlarında mühün elmi hadisə kimi qiymətləndirilən bu kitaba Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da müsbət rəy verib. Məhəmmədəli Fərzanənin milli ruha. O zamanlar Fərzanə İranda yayımı yasaq edilmiş kitablar. nəticədə bir çox insanlar vətəndən mühacirət etməyə məcbur olmuşlar. tükənməz incilərini . O. Milli folklorla uşaq yaşlarından tanışlığı onun duyğularında. milli ədəbiyyatımıza olan münasibət Məhəmmədəli Fərzanənin bütün yaradıcılığı boyu izlədiyi və zaman-zaman problemlərinə toxunduğu əsas məsələlərdəndir. Heç də təsadüfi deyil ki. eşqli münasibətinin yaranmasında onun ailə mühitinin . Heç şübhəsiz ki. oğluna folklorumuzun zəngin.

Millətin yetişməsi üçün bu və başqa mənəvi sərvətlərə sahib durmağımız lazımdır. Millətimizin kimliyi bu gün onun dilində. folklorçu olmalı. O. "Azərbaycan folkloru antologiyası" seriyasının "Güney Azərbaycan folkloru" cildi Məhəmmədəli Fərzanənin Azərbaycan folklorşünaslığı tarixinə salınmağa mənəvi haqqının olmasından xəbər verir. "Molla Nəsrəddin lətifələri". "Bir söz inciləri" (Azərbaycan klassik və müasir ədəbiyyatı antologiyası. Burada da Azərbaycanı təbliğ etməkdən usanmayıb. tarixi taleyinə sahib dursun. ədəbiyyatçı. Millətimizin bizə etibar etdiyi ruh yaddaşını. bu yaradıcılığı Güney Azərbaycan folklorşünaslığında təqdirəlayiq hadisə kimi dəyərləndirir. Məhəmmədəli Fərzanə ardıcıl olaraq Güney Azərbaycanın zəngin şifahi söz sənətini toplayıb". O. Bu mənada onun böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi haqqında yazdığı ardıcıl məqalələrdən əlavə bir çox kitabları da olub. AMEAnın Folklor İnstitutunun elmi arxivində saxlanılan. Millətimizin azadlığı. haqq savaşı uğrunda döyüşmək vicdan işimizdir. ömrünün son illərini İsveçdə yaşayıb. Əziz Nesin. sabaha çatdırmalıyıq. Koroğluluğundadır. Cəlil Məmmədquluzadə. təranələri və onların Azərbaycan türkcəsinə mənzum tərcümələri. folklorunda. "Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və antologiyası". nadir hallarda ədəbiyyatla məşğul ola bilər. yüksək olur. tarixçi daha çox öz peşəsi ilə məşğuldur. millət öz kimliyini anlasın. halına. Afaq Ramazanova Məhəmmədəli Fərzanənin zəngin folklor yaradıcılığına diqqəti cəlb edərək belə yazır: "Dədə Qorqud kitabı". yəni ötən yüzilin 40-cı illərində Azərbaycan bayatılarının toplu şəkildə çapıdır. Dədə Qorqudluğunda. "Azərbaycan el mahnıları". M. çalışırdı ki. ilk növbədə siyasi anlama. mənəvi sərvətlərinin tanıdılmasında Fərzanənin mühüm xidmətləri var". Güney Azərbaycan folklorunun toplanması və tərtibində mühüm hadisələrdən biri bu dövrdə. M. Doğma vətəni olan Güney Azərbaycandakı dözülməz vəziyyət Məhəmmədəli Fərzanənin qürbətə köçməsinə səbəb olub. tədqiqatçı. Məsələn. Onun Azərbaycan xalq ədəbiyyatı və milli dastanlar barədə yazıları isə milli hökumətin mətbu orqanı "Azərbaycan" qəzetində çap edilir. professor İsrafil Abbaslı Azərbaycan folklorşünaslığının təşəkkülü və inkişaf mərhələlərindən bəhs edərkən ədibin yaradıcılığına hərtərəfli toxunub. bu baxımdan İranda çap edilən kitablar arasında ilk yeri tutub. Ancaq Güneydə şair tarixçi. 1946-cı ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Demokratik Hərəkat devrildikdən sonra Məhəmmədəli Fərzanə Azərbaycan məsələsinə aid yazılarını fars dilində yazmağa başlayır. folklorunu qoruyub-saxlamalı. Ancaq 1978-ci ildən sonra "Bayatılar" yenidən işlənərək əlavələrlə 8 dəfə işıq üzü görüb. Millət özünü tanıdığı dərəcədə böyük. deyimlər)". milli borcumuzdur. "Azərbaycan el sözləri (atalar sözü. Güney Azərbaycanda millətimizin milli kimliyinin. aqibətinə sahib olsun. Çünki Güneydə məsələ başqa cür formalaşıb. İran folkloru. demokratik hökumətin qurulması Azərbaycan dilində yazıb-yaratmağa imkan verir və beləliklə. Ələviyyə Babayeva və başqa yazıçıların farscaya tərcümə edilmiş əsərləri. Elçin Qaliboğlu Güney Azərbaycan folkloru tədqiqatçısı 58 Mart / 2011 . Onun ana dilində ilk məqalələri Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" adlı əsərinə həsr olunmuş "Divani lüğət-it-türk" əsərində işlənən deyimlər" və "Füzuliyə bir baxış" adlı yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. millətimiz öz kimliyinə.Fərzanənin "Kitabi Dədə Qorqud"a həsr etdiyi yazıları da bu qəzetdə yayımlanır. Qeyd edək ki. kimlik məsələsinə dayanır. Millət öz kimliyini tanımadığı dərəcədə başqalarının köləsi olacaq. məsəllər.Ömür yolu tor Fəthi Gədikli yazır ki. Babəkliyində. bu tipli kitablara yazılan müqəddimə və ön sözlər. Burada nə iş görsən. Məhəmmədəli Fərzanənin ana dilində əsərləri. 3 cilddə). sadalamadığımız yüzlərlə elmi araşdırmalar. hətta daxili və xarici siyasəti gözəl bilməlidir. prinsipcə buna məcburdur. məqalələri çap olunmağa başlayır. Bizim məqsədimiz odur ki. Onun haqqında hələ sağlığında müasirləri belə yazırdılar: "Güneyli ziyalıların durumu ilə Quzeyli ziyalıların durumu arasında fərq çoxdur.Fərzanənin çoxşaxəli fəaliyyətinin səbəbini anlamaq çətin deyil: o. habelə "Varlıq" dərgisində yayımlanmış məqalələr. Quzey Azərbaycanda hər kəs konkret öz işi ilə məşğuldur. Məhəmmədəli Fərzanənin bu illərdə davam edən folklor sahəsindəki araşdırmaları. adətənənəni. eləcə də "Azərbaycan türkcəsi qrammatikasının əsasları" adlı iki cildliyi Pəhləvi hakimiyyəti illərində çap edilməyib.

kişiylə olan əlaqəsinə görə oluşduran bu sistemin nəticəsi olaraq.. Yenə Avropa və Dünya mətbuatına səsini çatdıran və bir müddət əvvəl azad bıraxıldığı haqda yalan xəbər yayılan. Dövlət şiddəti başlığı altında bu növ basqılara təkçə İrandan ya da Azərbaycan Türklərindən yox. tüm qadınlar dövlət şiddətinə məruz qalırlar: Bu gün Tehran. Ancaq. Tutuqlu olaraq saxlanıldığı həbsxanada ciddi sağlık problemlərini yaşayan Zeynəb hər iki gözündən tıbbi əməliyata ehtiyac duyur. Bu səbəblədir ki tarixdən bu günə kimi savaşlarda işğalcı dövlətlərin əsgərləri işğal olunan yurdda təhəkküm və iqtidarlarının isbatı olaraq qadınlara təcavüz edirlər və yenə bu səbəblədir ki muxtəlif ölkələrdə dili və ulusal kimliyi yasaq olan basqı-altındaki millətlər. qadının kimliyini özünə gorə yox. qadınları yox. yəni ulusuna mənsub olmayan qadınların gördüyü dövlət şiddəti (zorakılığı). Qadınları kişilərin "namus"u kimi görən. milli. sosial və siyasi) təhəkküm və basqı ilişkisi (əlaqəsi). qadın haqlarını tapdalayan muxtəlif qanunlar etnik kimliyindən. Sayısı ən azı 19 nəfər olan bu qadınların bir çoxu azərbaycanlıdırlar. daş-qalaq və edam: İranda basqı altındakı millətlərdən olan qadınlara qarşı dövlətin şiddətli siyas’ti daha ağırdır Bu gün başda Şərq toplumu olmaq üzrə tüm dünyaya hakim olan patriarxal sistemdə hər növ (iqtisadi. İsfahan. dövlət məsulları və polislər tərəfindən təcavüzlər.. yəni ulusundan asılı olmayaraq İrandaki tüm qadınları hədəf alır. bəluç v. basqı altına almanın və aşağılamanın ən başlıca yolu onun ailəsindəki qadınların təhqir olunmasıdır: Bu təkçə sıradan olan şəxslər üçün yox. Əlbəttə bir çox fərqli millətin yaşadığı İranda basqı altında tutulan.s. Milli kimlik haqları. rəsmi mətbuat və digər yollardan edilən təhqirlər. bunun siyasi bir anlamda daşıdığı görülür. sosial topluluqlar və dolayısıyla uluslar üçün də keçərlidir: “Bir ulusu basqı altına almanın və onu aşağılamanın bir yolu da o ulusun qadınlarına qarşı muxtəlif yollarla şiddət uygulamaqdır”. Dolayısı ilə basqı altındaki millətlərdən olan qadınların gördüyü zülm də bu sistemin bir nəticəsi şəklində müştərəkdir. ərəb. yəni anaları hədəf alır. Böyük Britanyada Quzey İrlandiyalı qadınlar və siyasi mübarizələrini milli hüquqları çərçivəsində davam etdirən Çində Uyğur Türkləri. basqı altındaki millətlərin qadınlarına qarşı iqtidar-təhəkküm savaşında qullanılan silahlardırlar. Şiraz. cinayətlər. Rusyada çeçenlər və Quzey Qafqaz xalqları. uşaqların "ana"dillərini danışa bilməmələrinə və bu səbəblə ana-uşaq əlaqəsində bir qopuqluq yaşanmasına yol açır. yəni qadındır.. Qum kimi şəhərlərdə də dövlətin polisi qadınları İslami Hicaba məcbur edir. Hər toplumda. Və ananın uşağıyla "ana"dilində daniışa bilməməsi olur nəticə. Bu qadınlardan biri də təbrizli 25 yaşlı Məryəm Qurbanzadə tutulduğunda hamilə idi və qanunlara görə hamilə bir qadının edam olunamayacağı üçün vəkilinin Avropa mətbuatına verdiği bəyanatlara görə o zorla abort etməyə məcbur edildi. bir şəxsi təhqir etmənin. dünyadaki bir çox ayrı ölkədən və bir sıra xalqlardan misallar gətirmək olar. 2011 / Mart 59 . patriarxal sistemin sosioloji təhlilin işığında baxılanda. həm sünni məzhəbi və həm cinsiyəti səbəbiylə ayrıseçkiliyə məruz qalmış olan) Zeynəb Cəlaliyan illərdir ki “muharibə” ittihamıyla nə vaxt edam olunacağı günü gözləyir. patriarxal sistemdəki bu iqtidar-təhəkküm savaşının bir qoludur. bəluc və digər uluslardan qadınlar da bu şiddətə məruz qalırlar. ölkədə yaşananlara. Əfganıstan və Pakistandaki bəluclar. Bu gün İranda fars etnik kimliyinə (ethnicity). dolayısıyla “qadın”da və həm ulusal kimlikdə dərin yaralar açır. buradaki basqı altında yaşayan millətlərin qadınlarına qarşı dövlət şiddətinin diğərlərinə olandan daha fərqli və daha ağır bir formada olduğunu görürüq. xalqlar və qanunlar fərqlənsə də hakim sistemin patriarxal və mərkəzi dövlətçi "tək dil-tək millət-tək dövlət" şuarlı “monist” (tekçi) fəlsəfəsi eynidir.Femida Qadın hüquqları Sevda Zencanlı “Ana”dil Yasağı. Bu həm “ana” kimliyində. kürd. dili və etnik kimliyi yasaqlanan və öz qədərini təyin haqqı tapdalanan tək bir toplum azərbaycanlılar deyildir. hakim-ulusun qadınlarından çox daha dərin və çox boyutlu (çoxmiqyaslı) bir zülmə məruz qalırlar. öz milli mətbuatına sahib olmaq kimi sahələrin yasaqlanmasının özü mənəvi bir dövlət şiddətidir və ən çox da bu yasağa məruz qalan millətlərdəki qadınları. ərəb. Türklərin yanında kürd. edam və daşqalaq. Ancaq xəbərlərə görə həbsxana rəhbərliyi ona “Sən edam olacağın üçün gözlərinə əhtiyacın yoxdur’” deməklə onun tədavisinə icazə vermir və beləliklə tüm əxlaqi-vicdani quralları çiynəyirlər. bu ulusların ana dildə təhsil almaq. təcavüz. Misal olaraq 2010 ilin iyun ayında Təbrizdə Bəsicilər tərəfindən təcavüzə uğrayıb qətlə yetirilən 26 yaşlı Elnaz Babazadəyə uyğulanan bu şiddətin Təbriz mərkəzli Azərbaycanın öz şərəfini və dəyərini təyin etmək isyəyən birisinin haqqının tapdalanan bir gerçəyi diqqətə alınanda. ancaq hələ də edam olunacağını gözləyən Səkinə Aştiyani də bir azerbaycanlı qadındır və vəkilinin bəyanatlarına gore fars dilində danışa bilmədiyi üçün məhkəmədə özünü savunmaqda çətinliq çəkmiştir. toplumun ən kiçik vahidi olan ailədəki “ana”dır. Bir çox durumda ana dildə təhsil yasağının yaratdığı assimilasiya (assimilation: özgələşmə). Azərbaycan qadınının məruz qaldığı dövlət şiddətinə İranın muxtəlif həbsxanalarında daşqalaq (rəcm) yoluyla edam olunmasını gözləyən qadınlardan da misal çəkməq olar. İspanyada Bask (Basque) milləti. Hər şeydən əvvəl. ən çox qadınları məqdur edir. Ana dil yasağına əlavə olaraq. nəsildən nəsilə dili ve kültürü (mədəniyyəti) davam etdirən şəxs. Şübhəsiz İranda yalnız milli varlığı basqı altında olan Türk. Bu gün bir kürd qadını olan (yani həm milli kimliyi. Ölkələr. ya da qadın haqları sahəsində fəal olan azərbaycanlı qadınların həbs olunaraq cismani və mənəvi basqılara məruz qalması da dövlət şiddətinin bir növüdür: Son olaraq 6 ay həbsə məhkum olan “Arman Öyrənci Təşkilatı”nın üzvü və “Azərbaycan Qadını” adlı öyrənci qəzetinin redaktoru Fatimə Nəsirpur kimi. “Ana”dil yasağının başlıca nəticəsi olaraq ananın uşağıyla əlaqəsi çoxdilliliğin nəticəsi olaraq problemə çevrilir.

Öz dilini. nəsillərə biz də hədiyyə verək. mükəmməlliyi ilə seçilir. bu dildə təhsil istəmək dövlət əleyhinə fəaliyyət. yox etməyə çalışırlar). özəlliyi var. əziyyətlərlə üzləşirlər. milli təhlükəsizliyi pozmaqda. fars irqçilərı yüz ildən artıqdır sistematik bir biçimdə Güney Azərbaycanın tarixini. incəliyi. Onlar öz milli kimliklərini. sıxıntılar keçirirlər. canımızdır. Söz dünya xalqlarının sırasında özünəməxsus yeri olan mənim doğma ana dilim – Azərbaycan türkcəsindən və mədəniyyətindən gedir. Biz bunu tarix səhifələrindən çox aydınca görə bilərik (baxmayaraq ki. dilini. əcnəbilərə cəssuluq etməkdə günahlandırırlar. Bu dil – bir-birimizlə əhdi peymanımızdır. təməlli olaraq GÜNEY AZƏRBAYCANın özgürlüyünü düşünürlər. B. Biz insanlar bütün dünya xalqlarının dillərinə dəyər verməli və onların mədəniyyətlərinə hörmətlə yanaşmalıyıq. “Ana dili” adlanır bizim ilk dərsliyimiz. Bu dil – bizim ruhumuz. agır işgəncələr. cəsusluq etmək deməkdir!? Ancaq bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANın əksər milli fəalları yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi təkcə 15-ci və 19-cu maddələrin icrasını deyil. mədəniyyətini. Bu yolda fəaliyət göstərənləri yaxalayır. bu yolda çalışmaqdan nə yorulublar. nə də usanıblar. təhlükəsizliyi pozmaq. İnsanlar gözəlliyi sevirlər və onun ardınca gedirlər. Bu. mədəniyyətini sevməyən kimsə başqa dilləri və kültürləri də sevə bilməz. basqılar edirlər. Demokratiya uğrunda çalışan Güney Azərbaycan az-çox uğur qazansa da. amallarından bir addım olsa belə geri çəkilmirlər. Bu maddələrə görə ayrıseçkilik. Bir düzgün QHT-nin yaradılmasını belə min cür yolla yasaqlayırlar. fərqlənir. mədəniyyətini təhrif etməyə. İlk mahnımız laylanı anamız öz südüylə İçirir ruhumuza bu dildə gilə-gilə. Məgər öz doğma dilini. onları həbsə almaqla hədələyir. özəlliklə də 15-ci və 19-cu maddələri icra olunmur. Lakin bütün bunlara baxmayaraq onlar öz əqidələrindən. vətənini sevmək.Oxucu məktubu Demokratiyaya gedən yol dildən başlayır Çağdaş dövrdə yüz ildən artıqdır Güney Azərbaycan türkləri demokratiya uğrunda mübarizə aparırlar və bu yolda ağır cəzalara dözürlər. Bu dil – tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi. Ancaq nədənsə 31 ildən artıqdır İranın Ana Yasasının bir çox maddələri. eşqimiz. Dil açanda ilk dəfə. Bunu aydın şəkildə “Traktor” takımının oyunları zamanı stadiona gələn on minlərlə soydaşlarımızın şüarlarında görürük. “ANA” söyləyirik biz. sözü gedən 15-ci və 19-cu maddəyə əsasən İranda yaşayan bütün etnik qrupların öz ana dillərində təhsil almaq və azadcasına öz kültürəl QHT-ni yaratmaq (Qeyi-Hökumət Təşkilatları) haqqları vardır. sıxıntılar. Güney Azərbaycanda ana dilimizi və mədəniyyətimizi təbliğ etmək istəyənləri fars şovinizmi hökumət əleyhinə işləməkdə. başqalırından fərqli cəhətləri.Sultanlı ər bir dilin özünün gözəlliyi. Bu gün GÜNEY AZƏRBAYCANda fəalların bir qisminin əsas istəyi İran İslam Cumhiriyyətinin Ana Yasasında qeyd olunmuş iki qanuni maddənin gerçəkləşdirilməsidir. (Bəxtiyar Vahabzadə) Doğma dilini. kültürlərini qorumağa çalışırlar. habelə başqa dil və mədəniyyətləri sevmək məncə demokratiyanın əsasıdır! H 60 Mart / 2011 . Bütün dünya dillərinin özünə görə özəllikləri və incəlikləri olduğu kimi minillər tarixi olan Azərbaycan türkcəsi də öz bütünlüyü. Bu dil – əcdadımızın bizə miras verdiyi Qiymətli xəzinədir… onu gözlərimiz tək Qoruyub. irqiçilik yasaqdır. dillərini.

bir növ alət "əyalətdə deyil": balaban sazla həmahəngdir. Əsas səbəbi isə odur ki. Saz türkün möhtəşəm döyüşkənlik ruhunu ifadə edir. Bu gün fars şovinizminin bütün qadağalarına baxmayaraq sazın soydaşlarımızın əlindən alınması mümkün deyil. inkişaf etdirməyə çalışırlar. həm də saz havacatlarının ifasında ayrı-ayrı aparıcı musiqi alətləri ilə yanaşı digər alətlərin də fəal iştirakıdır. Ümumiyyətlə. Quzey Azərbaycan aşıqlarının repertuarında olan mahnıların son dərəcə diqqətlə Güneydə izlənilməsi və ifası təqdirəlayiq cəhətlərdəndir. Diqqətimizi çəkən bir əsas cəhət də həm muğam dəstgahlarının. Türk ruhumuzun daşıyıcısı. Yuxarıda haqqında danışdığımız ümumi oxşarlıq yalnız hər ikisində ifa müddətinin uzadılması. Güney Azrəbaycan aşıqlarının çıxışlarında döyüşkənlik əsas leytmotiv kimi diqqəti cəlb edir. Saz itirdiyimiz yurd yerlərimizdən yanayana danışsa da.. Bu sevgi soydaşlarımıza bütün məqamlarda sazı anlamağa. xüsusi bir təsirin olmasını təsəvvür belə etmək olmur. qoruyub saxlaya bildi. Burada xanəndənin uzunuzadı improvizasiyalar etməsinə imkan yoxdur. Haradasa bu. orada yaşayan xanəndələrimiz həm də sırf Azərbaycanın Quzeyindəki sayaq muğam-dəstgahlar oxuyurlar. Bu gün Güney Azərbaycanda saz havalarının notlaşdırılmasında böyük uğurlar var. Adətən Azərbaycanın Quzeyində dəstgahların ifası zamanı muğam şöbələrinin arasındakı rənglər. Güney Azərbaycan aşıqlarının ifa zamanı döyüşkənlik ruhlu şeir parçalarından istifadə etmələri onların sifətində gözəl bir hal yaradır. bütövlükdə millətimizin ölümsüzlüyünü təsdiq edir. fortepiano və başqa musiqi alətlərinin də bu sırada öz yeri var. Bu. ciddi müqavimətinin nəticəsi kimi anlaşılmalıdır. burada zəifliyə və zəlilliyə qətiyyən yer yoxdur. Bunun səbəbləri az deyil. həm də bütövlükdə Azərbaycan türklərinin muğamın ruhuna. onu böyük bir heyrət və eşqlə ifa etməyə imkan verir.. Qarmon. Həm muğam dəstgahlarının. burada sazla yanaşı balaban da fəaldır. Güney Azərbaycanda saza ilahi səviyyədə sevgi var. Güney Azərbaycanda muğam sənətinə farssayağılıq müəyyən mənada təsir etsə də. Azərbaycan türkünün möhtəşəm ruhunu məhv etmək mümkün olmadı. mahiyyətinə bələdliyindən xəbər verir. həmruhdur.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənəti üney Azərbaycan İran əsarətində olduğu 200 ilə yaxın bir dönəmdə özünün milli ruhunu çoxlu itkilər versə belə. Lakin güneyli aşıqlarımız həm də bütövlükdə Azərbaycanın aşıq sənətinin mahiyyətini. həm də aşıq havacatlarının ifasında bəzi ümumi oxşarlıqlar nəzərə çarpır. yenilməz soraqlarımızdan biri olan ana sazımızın rolunu bu yerdə böyük bir sayğı ilə qeyd etməliyik. ənənəsini özündə böyük bir səy və inadla yaşatmağa. Sazın türkün böyük ruhundan yarandığına kimsənin şübhəsi yoxdur. Hərdən bir havacatdan digərinə məharətli keçidlər olur. sazın tədrisi ilə bağlı soydaşlarımızın hünərli gedişləri gerçəkləşməkdədir. Lakin müşaiyət zamanı daha çox tarı və G kamançanı müşahidə edirik. improvizasiyaların artmasıdır. bu ruhu ağlında. Quzeydə musiqi ifalarında konkret yığcamlıq özünü göstərir. yad. Türkün yenilməz ruhunun təqdimidir. saz ruhumuzun bir zamanlar daha güclü olmuş məqamlarını rəmzi şəkildə bizə çatdırsa da. Bu. Hazırda Azərbaycanımızın Güneyində sazın əvvəlki dövrlərdən daha güclü bir səviyyədə inkişaf etməsi milli ruhun fars şovinizminə qarşı köklü. Məsələn. Düzdür. onun bu harayındakı kədərimiz bizə yenilməz güc verir. ürəyində gəzdirən soydaşlarımızın. Ümumiyyətlə. muğamın təhrif edilməsinin mümkünsüzlüyünə bir sübutdur. olmalı olanı inadla. Güneydə saz sənətinə kənar. inamla bizə xatırlatsa da. Aşıqların məharətli improvizələrindən gözəl bir kompozisiya əmələ gəlir. təsniflərdə bütövlükdə ansambl iştirak edir. Çingiz Mehdipurun rəhbərlik etdiyi ansamblın ifasında bu cəhətlər özünü həmişə barizliyiylə göstərib. Güney Azərbay-canda saz sənətinin daha çox Şirvan aşıq məktəbindən bəhrələndiyi göz önündədir. 2011 / Mart 61 . Əksinə.

Bu gün Quzey Azəbaycanda daha çox sezilən qarışıq ədəbiyyatçılıq əhvalı bu mənada Güney Azərbaycana da təsir etməmiş deyil. sözügedən dövrlərdə aşıq sənəti mükəmməl bir sənət olaraq mövcud imiş". Eramızdan əvvəlki minilliklərdə Mensopotamiyada . yenilikçi. Bu.İkiçayarasında mövcud olmuş mədəniyyətin bu ərazinin qonşuluğunda təşəkkül tapması təbiidir ki. Bu meyl xüsusən ədəbiyyatda özünü göstərir. Orada yaşayan soydaşlarımızın yaxşı cəhəti odur ki. son dərəcədə tutarlı elmi nəticələrə gəlib. bu cür çalma forması sırf türklərə məxsusdur. Güneydə ana dilimiz çox ciddi basqılara məruz qalıb. hazırda Misirin muzeylərindən birində saxlanılan saxsı qab üzərində olduqca maraqlı bir şəkil diqqəti cəlb edir: çoban rəsmi verilib. o deməkdir ki. Aşıqların bu və ya digər havacatı oxuyarkən aydın ifa tərzləri. Hətta Azərbaycan mətbuatında Güney Azərbaycanda yaşayan bəzi gənc qələm adamlarının guya ki. o zaman fitrətimizin gəldiyi elmi qənaətlər tarixi faktlar vasitəsilə təsdiqini bir daha tapacaq. bir tapıntı ilə müəyyən dəqiq elmi-tarixi qənaətə gəlmək mümkün deyil. həm də Qəb bölgəsinin aşıq musiqisini inkişaf etdirərək yaşadırlar". ona görə ki. Bu gün də Güney Azərbaycanda yeni saz ansamblları yaranmaqda və xalq arasında populyarlaşmaqdadır. Eramızdan əvvəl 6-cı minillikdə Güney Azərbaycanda mövcud olmuş. Professor Qara Namazov deyir ki. Unutmamalıyıq ki. Bu cür tapıntılar. hazırda ana dilimizin hər mənada varlığının qorunmasında aşıq sənəti misilsiz hünər göstərir. Çoban sinəsindəki sazla sanki heykəlləşib. ətrafında müxtəlif musiqi alətləri ifa edən sənətkarların rəsmləri yer alıb. Həmin səhnədə oxuyan şəxsin də təsviri var. Tanınmış saz ifaçısı Nemət Qasımlı isə Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı barədə bu qənaətdədir: "Güney Azərbaycanda bu gün saz döyüşkənlik xarakteri kəsb edir. Məlumdur ki. burada ilk dəfə olaraq orkestr şəkli ifadə olunub. həm də qorunur. ciddi faktlar əsasında aşıq sənətinin lap qədim tarixə malik olması haqqında fikir irəli sürməyə tamamilə haqqımız var. Sazımızla ana dilimizin imkanları daim açılır. Təbiidir. insanlığın tarixi boyunca qədim dövrlərdən soraq verən bu tapıntı son dərəcə nadirdir. təsirsiz ötüşməyib.Mədəniyyət Güney Azərbaycanda aşıq sənətinin inkişafı hər şeydən əvvəl bir cəhətinə görə diqqətçəkəndir. aşıq sənətinin kökü eramızdan əvvəlki minilliklərə gedib çıxır: "Amerika alimi Pinas Dekolas 1960-65-ci illərdə Güney Azərbaycanda apardığı arxeoloji qazıntı işləri əsasında maraqlı. Yanında it şəkli və su qabı da təsvir edilib. əslində isə bədbin ruhlu şeirlərinin də çapına meydan verilir. Azərbaycanın həm Şirvan. türk sözlərinin əzəmətli deyilişi insanı ruhlandırır. Dekolas bu tapıntını yüksək dəyərləndirərək deyib ki. Çoxsaylı tapıntılar zamanı saxsı qab üzərində aşıq ansamblının şəkli ifadə olunmuş qiymətli əşya diqqəti cəlb edib. başından çalma sallanır. Təbiidir. zaman-zaman bu cür tapıntıların sayı artacaq. Məlumdur ki. Təbiidir ki. onu göstərir ki. Elçin Qaliboğlu 62 Mart / 2011 . Güney Azərbaycandakı yaradıcı soydaşlarımız Quzeydəki yaradıcı mühiti diqqətlə izləyir. Bu. Cığamış şəhərinin qiymətli tapıntıları çox mətləblərdən xəbər verir. Ortada ozan oturub. Digər bir fakt isə həmin ərazidən 4000 min əvvəl tapılmış. güman etmək olar. müəyyən dövrdən sonra yerə batmış Cığamış şəhəri tapılıb. qərbçilik əhvalı Güney Azərbaycana da təsir edir və oradakı soydaşlarımız içərisində hər cür yeniliyi göydəndüşmə kimi qəbul edənlər də az deyil.

Şəkilyazıdan səsyazı və ya fonetik yazıya. min illər boyunca qoşa yaşayıb və günümüzə kimi çatıbdır. ilk olaraq. Çünkü. mixi yazılarına bənzəməməklə yanaşı. piktografiya və ya şəkilyazı tərzini bulub və bu sayədə öz davranış və düşünüşünə varmaq istəmişdir. Livan və İsraildə. 1920-30 illər arasında fransızlar tərəfındən Sina yarımadasının Ugarit nahiyəsində arxeoloji qazıntılar zamanı 30 samit (səssiz) əlamətindən oluşan və 3500 il öncəyə aid olan yeni bir əlifba bulunmuşdu. &. saxlaya bilmə uğrunda. ilk olaraq. 2011 / Mart 63 . kəlmələr və cümlələr biçim qazanırdı. əlifbanın yaranmasından öncə. sümerlərdı 4400 il öncə istifadə olunmuşdur. r samitini də göstərə bilərdi. Əlifbaya keçiş tarixi ilk olaraq Misirdə başlayıb. Yaranışından bəri bütün kültürlər içində insan. neçə samit (konsonant) və ya səssiz fonemlərdən oluşan hecalar təşkil edirdi. sistemlərə də beləcə daxil olmaqla yanaçı bu proses davam etməkdədir. Bu amaca vara bilmək üçün. İnsan. +. Sumer dilində. öncə əlifbanın harada və nədən ortaya çıxdığı və tarixi inkişafi barədə. şəkillər hər biri bir kəlməni yox. daha sonra sumerlərə məxsus yazılaradan yararlandıqları da düşünülməkdədir. 22 samitdən ibrət olan standard quzey samilər əlifbasını yarada bilmişdi. =. aramilər tərəfindən işlədilmişdir.Yazımız-sözümüz Güney Azərbaycanda əlifbanın gələcəyi övzuya ussal (əqli) ve bilimsəl (elmi) bir təməl verə bilmək amacıyla. sözü qalıcılığa ulaşaraq öz davranışına əbədilik qazandırmaq və onları başqa insanlara çatdırmaq ehtiyacını duymuş və bunun üçün uğraşmışdır. öz amaclarını başqalarına bildirmə. müxtəlif hecalardaki səsləri və ya fonemləri təmsil etməkdədirlər. Sami kökənli əlifbalar: Fələstin( Sina və İsrail) əlifbası bu bölgədə.Buna qarşın Fələstin(Sina) əlifbası miladdan öncə ikinci yüz ilin sonlarına doğru. Bunun yanında. hieroglyflər əsasən sadələşdirilmiş şəkillərdən oluşmaqdadır. bir qədər qəbul oluna bilməz kimi görünə bilər. Bəzi kültürlərdə hər söz üçün ayrı bir şəklin yaranmasıyla. bununla bərabər. əski sami xalqlar tərəfindən işlədilən ilk yazı əlamətləri (şəkilyazı) olmuşdur. yeni fikirlər. Adı keçən əlifba çeşidli variantlarla finikiyalılar. misal olaraq. hər səs üçün bir əlamətin yaranmasıyla. Bu. ibranilər və ən çox da yazı ustaları olan. vb. sonra onun türklər arasında necə gəlişmələr göstərdiyi haqqında və daha sonra Güney Azərbaycan əlifbasının. öz qaydalarını qoruyaraq. Beləliklə insan. ¤. başqa yazı formalarından da yararlanmışlar. Bu yazı sistemində insan şəkilyazıdan(piktografidən) səsyazıya (fonetik yazı) keçə bilmişdir. Dilimizə əlifba sözü ərəb əlifbasının. ağız anlamına gəlməkdəydi. insanlıq tarixinin ən böyük və təyin edici hadisəsi kimi görülməlidir. üçüncü axımda. Türkiyə türkləri bunu “alfabe” olaraq ifadə edirlər ki bu da yunanca alfa və beta əlamətlərindən alınan bir deyimdir. mixi xəttindən nümunə kimi istifadə olunsa da. Bu üç sistem. soldan-sağa vəya sağdan-sola yazıla bilirdi. Hierogliflərin əsasını. Ugarit adını alan bu əlifba. fonetik və əlifaba yazı sistəminə uyğunlaşdırılıbdır. Misirlə M eşzamanlı olaraq. keçmişlərin və ulaşa bilmədiyi insanların. Suriya. €. müxtəlif açılardan basılmasıyla. himnlər və şeirləri qoruyub. Mixi yazıları sütunlar halında. 20 000 civarında ideogram (bəlli bir anlam daşıyan əlamət. …sırasının ilk iki hərfindən alınmış bir qavramdır.Misal üçün: r (ri). necə olması xüsusunda çalışmayı düşünürəm. nəm və yumuşaq palçıq lövhələr üzərinə. başqa əlifba formaları işlədilirdi. yeni tezislər yaratmaqla və yeni uğurlara imza atmışdır. əlif.aşağaya. $. Ən əski Misir hieroglyflərinin 5 min 100 ilə yaxın tarixi keçmişi var.) və bəlli bir sayda affix (ek = pesvand) gərəkməktə idi. sözlərin kökü dəyişmir və onların müxtəlif anlamlarda yazıla bilməsi üçün. bunun ömrü qısa olmuşdur. ba. fikir və savlarına baxaraq onları öz düşüncəsilə birləşdirib və ya tutuşdurmaqla onlardan əsinlənərək. onları başqa insanlara və gələcək nəsillərə yetirə bilmə. tam anlamında. mixi əlifbasından etkilənmiş. Heirogliflər. yuxarıdan. analitik yazı anlamının yaranması bunun davamı kimi görə biləcəyimiz. ara-sıra bir əlamət qismində bir səsi təmsil edə bilirdi. Mixi şəklində bərk metaldan hazırlanmış yazı alətləri və ya qələmlərin. qutsal hökmlər. Yazı dilinin ortaya çıxması. Ancaq. şübhəsız. Modern elektronik və sibernetik.

ərəb. Bu yazıtlarda işlədilən əlifbanın. göytürk əlifbasının qullanışının. bəzi bilmişlər. göytürklərdən sonra əlifbasından günümüzə gələn ən böyük qalıntılar gələn. uyqurlar tərəfindən də bir sürə qullanıldığı göytürk dönəmində tikilən yazıtlarda qarşımıza görülməkdədir. Bizə görə bu əlifba sistemini. Skandinaya və Türklərdə əlifba Rusyanın batı kəsimlərində yaymışlar. Bunlardan ilk olaraq bulunanlar. Vikinglərin. vikinqlər Göytürklərdən öyrənib. Sibir. Türkolog Uilhelm bu yazı tərzinin. Yenisey dəyişikliklərlə bulqar. 700-760 illərində tikilən Şine-Usu çıxmaqdadır. arami. Yunan əlifbası əslində qədim finikiyalılara məxsus olmaqla yanaşı bunu onlar öz fonemləri ilə təkmilləşdiriblər. yunan və bütün latin kökənli əlifbaları göstərmək olar. o runik xarakterli sayılmış və runik əlifba ilə ilişkili ola biləcəyi önə sürülmüşdür. göytürk əlifbasıdır. Uilhelm Thomsen bu yazıtları çözüərək onların Kültigin(Gültəkin) və Bilgə Xaqana aid olduğuni təsdiq etmişdir. Bundan əlavə göytürk əlifbası. fərqlilik göstərir. Buna əlifbası yazıtlar dışında bir sıra rəsmi əsasən. Miladdan öncə 700-ci yüz ilin ilk çağında yunanlar ilk addım kimi samilərin ünsüz əlifbasıyla tanış oldular və eyni əlifbanı etruskların vasitəsilə romalılara çatdırıblar. Hindistana məxsus sanskrit. İlk türk qanıtlamaqdadır. Xəzər və Azərbaycandan keçməklə Türklərin qullandığı kəsin olaraq bilinən ilk əlifba Avropaya daşımaları anlamında bir sıra tarixi qayGöytürklər zamanında yayğın şəkildə tanınmış naqlar da bunu təsdiq etməkdədir. Doğu Türkistan xaqanlığının quruluşundan yüz illər öncəsinə yazmaları adlandırılan əsərlər də bunu dayandığının söylənməsi mümkündür. əski Skandinaviyada işlədilən runik əlifbaya bənzədiyi üçün. İndi latın əlifbası kimi işlədilən əlifba məhz finikiyalıların yaratdığı əlifba sisteminə dayanmaqdadır.Elmi qaynaqlarda bu yazıtları sonradan yazıtı ilə son illərdə bulunan Taryat yazıtı bunu bird ancaq 18-ci yüzilin sonlarına doğru oxunub. şərqdən qərbə axın edərkən. peçenek və sekel 64 Mart / 2011 . çözülə aha təsdiq edir. miladdan öncə 5-ci və 4Göytürklər çağında yayğınlıq qazanan bu ilk türk ci yüzilləri tarixi izi kimi dəyərləndirilibdir. özlərilə gətiriblər və onu . Son illərdə Issık gölü yaxınlarındakı bir kurqanda (torpaqla təpələnmiş Göytürk əlifbası məzar) bulunan və iki sətirdən oluşan yazı göktürk əlifbası xarekterində olub. Günümüzdə istifadə olunan bir çox əlifba əski Finikiya və Kənan əlifbası sayəsində formalaşıbdır. 1889-cu ildə Orxon yazıtları deyə anılan iki böyük yazıt da ortaya çıxmışdır.Yazımız-sözümüz Finikiyalıların əlifbası İsadan öncə Ugarit bölgəsində işlədilən mixi kökənli əlifbadan. 1893-cü ildə Danmarakalı türkolog. Bu əlifbanın. arani əlifbasından törəmiş ola biləcəyini də önə sürmüşdü. xəzər. Yazının türklərə özgü bir əlifba və dilin də əski türkcə olduğu araya qoyulubdir. Bunlar digər yazıtlardan dəyişik olmaqla yanaşı həmin yazıtlarıb arxasında çincə yazılar da vardır. göytürk sənədləşmələrdə belə qullanılmışdır. Orta Asya. irmağı boyundakı yazıtlar olmuşdur. Bu sırada hibri və ya ibrani.

müsəlmanlıq və ümmətçilik adı altında. Bildiyimiz kimi. 1958-ci ildə isə kiril əlifbasına keçildi. uzun və çətin mücadilələrdən sonra baş vermişdir.qəsd 65 . kültürəl etkinliklər və gəlişmələr yönündən. sözüm ona Talas savaşı zamanı türklərin müsəlmanlığı qəbul etmələri əsas rol oynamışdır. ədəbiyyat. gecənin birində peyqəmbəri yuxusunda görməsindən sonra yox. 1922-ci ildə Bakıda latin əlifbasına əsasında bu əlifbadan istifadə edilməsi barədə qərar verilibdir. Oğuz Xan da. Qarşımızda ən böyük problem olan hakim dil və kültür siyasətinin nəticəsində indi İran adlı bir ölkədə başqa kültürlər əzilmiş və onların azad söz haqqını əllərindən almaq üçün islami əbaya bürünməklə dərin problemlər yaranmışdır. Bu savaşda Çin ordusunun tərkibində olan qarluq və yağma türk boyları savaş sırasında onlara arxadan zərbələr vuraraq. vüsət. doğu cəbhəsində. cəfa çəkməkdədir. Bu savaşdan sonra. Oğuz Xanın. yep yeni bir durum qazanmışdı. kəsinliklə demək olar ki. Bu əlifba ilə əldə olan ən əski yazının. Bu gün Güney Azərbaycanın öz varlığını qoruya bilməsi üçün. türklərin islam dinini mənimsəmələri onların həyatında önəmli dönüm nöqtəsidir. bəzi türk bəyləri. İslam öncəsi türk tarixinin. əzilib. Heç şübhəsiz. illər boyu davam edən müharibələr yerini barış dönəminə buraxmışdı. 747 miladi ilində. 742-ci ildə çinlilərin dəstəyi ilə Tumoça rəhbərliyində. 751-ci ilin iyun ayında 5 gün sürən şiddətli savaşdan sonra çinlilər ağır tələfat verərək savaş meydanını tərk etməyə məcbur etdilər. Türk dili Orta Asya. türk dilində. Göytürk xaqanlığının 744 tarixində yıxılması bundan sonra yaranan Uyqur hakimiyyəti dönəmi. Hansı əlifbanın Güney Azərbaycanda qullanılması barədə 30 ilə yaxındır ki düşünülüb. nəşr olundu. türkcəyə tətbiq edilmişdi. Öməvilər sülsaləsindən sonra hakimiyyətə gələn abbasilərin hakimiyyəti zamanı bütün cəbhələrdə olduğu kimi. günümüzdə. Güney Azərbaycan əskidən böyük İran və “müqəddəs” şahənşahlar adına yıpranıb kiçildisə. Uyqur əlifbası 18-ci yüzildə təəssüflər olsun ki. ondan öncə də beş vaxt namazlarını qılmaqdaydılar. Güney Azərbaycanlı aydınların. Quzey Azərbaycanda latin əlifbasının qəbulundan sonra bəlli bir müddət davam etdı. Uyqur əlifbası soğd kökənli olub. Əgər türklər müsəlmanlıqdan uzaq qalsaydılar.ci yüzilə ayid olduğu bilinməkdədir. Dr. Ancaq. Fateh Sultan Mehmetin Otlukbeli savaşından sonra.Yazımız-sözümüz türkləri tərəfindən də qullanılıb və beləliklə Orta Asyadan Avropanın içərilərinə qədər yayılmışdır. Əbu Müslim yardım təklifini dərhal qəbul edib. Özbək xanına göndərdiyi məktub da uyqur əlifbasıyla yazılıb. bir daha istifadə olunmamışdır. əlifba dartışması. Qarluq türk boyu islamı qəbul edən ilk türk toplumudur. öz bağımsızlığını qoruya bilmişdi. daşınılmaqdadır. Xaricdə yaşayan 2011 / Mart Ərəb əlifbası və türklər Türklərin ərəb əlifbasıyla yazmağa başlamaları onların islamı özlərinə bir din və mənəvi dayanaq olaraq qabul etmələrindən sonra başlamaqdadır. ulaşdıqları əzəmət. Cavad Heyətlə onun arxadaşlarının ərəb əlifbasında bəzi islahatları gündəmə gətirməsilə bu mübahisələrə də dayandı. Uyqurlar bəlli bir sürə qullandıqları göytürk əlifbasını bir yerdə buraxıb özlərinə özgü yeni bir əlifba sistəmi gəlişdirmişlər. Azərbaycan və Osmanlı imperyasında ən gəlişən bir dil olumuşdur. öz yuxusundan sonra müsəlman olub. böyük bir ordu ilə batıya döğru yürüş etmişdi. o zamana qədər eşinə rastlanmayan əsərlər yaranıb. Mirzə Fətəli Axundzadənin 19-cu yüzilin ortalarında türk dilinin ərəb əlifbası ilə yazılmaya uyğun olmadığını önə çəkməklə latın kökənli yeni bir əlifba düzənləmişdi. Parçalanan türqişlərin “Qara Türgiş” qurubu. Mavəraünnəhrdə türk-ərəb mücadiləsinin davam etdiyi sırada. Bəlkə. Tarixi qaynqlarda qeyd olunan başqa önəmli bir hadisə. 751-ci ildə indki Qırqızıstan. bəzi dəyişikliklərlə. türklərin müsəlman oluşu birdənbirə və bəzi rəvayətlərin araya qoyduğu kimi. Ziyad ben Salehin başçılığında bir ordunu çinlilərə qarşı savaşalara qatdı. Bundan sonra türklər və ərəblər arasında böyük və çətin savaşlara rastlanmır. ancaq bu daha sonraki tarixlərə aiddir və türklərin çoxu. ən parlaq və diqqətə şayan dönəmini oluşdurmaqdadır. Türküstanda egəmənlik qurmaq fikrində olan Çin. Abbaslər dönəmində 100 ilə yaxın müddətdə baş verən türk-ərəb çatışmaları. Ticarər və kültürəl alış-verişlərin payı artır və türklər tədricən islam dinini qəbul etməklə yanaşı ərəb əlifbasıyla yazıb oxumaya başlayırlar. bu günkü Almaatı yaxınlığında və Talas çayının kənarında Çin ordusu ilə qarşılaşdılar. nə də islam. 8. nəticəsində öldürülməsilə onların nəzarətində olan bütün ərazilər də yağmalandı. 1991-ci ildəı Sovetlərin dağılmasından sonra tam bağımsızlığını əldə edən Quzey Azərbaycan yenidən 1992-ci ildə latin əlifbasına keçdi. yənı türklərə qarşı açılan savaşlarda bir sakinlik və sülh havası əsməyə başlamışdı. bu yeni düşmənə qarşı Çindən yardım istəmişdilər. Əbu Səid Mirzənin 1468-ci ildə Uzun Həsənə göndərdiyi bitik (məktub) Uyqur əlifbasıyla yazılmışdır. nə türklər. Ölkədə yayılan ədəbiyyat zorunlu olaraq ərəb əlifbasında yazılmaya davam etdi. 1929-cu ildə isə bu əlifba rəsmi dövlət hüququnu qazanıbdır. Ərəb əlifbası ilə yazılıb. şeir və bilim sahəsində. hansı əlifbaya önəm verməsi yönündə çoxlu dartışmalar mövcuddur. çinlilərin sürətli yenilgisinə böyük qatqıda bulundular. Taşkəntdəki (Keş) Qara Türkeşlərin sonraki hökmdarı Baqatur (Bahadır) Tudun çinli ordu komandan Kao Siyen Çe tərəfindən sui. Türk-müsəlman müttəfiq qüvvələri. qaçmağı bacaran hökmdarın oğlu abbasilərin Xorasan valisi Əbu-Müslimdən yardım istədi. Bu olaydan qurtarıb. övünc və inkişafa da ulaşmıyacaqdılar.

İsveçdə fars dilini yazıb-oxumaq üçün eytim görən uşaqların ən azı 30 faizi yazıb-oxumaq və əlifbanın çətinliyi və bir çoxlarının dediyinə görə yazıların əcayibliyi üzündən bu əlifbada yazıb-oxuyarkən. Əsas hədəf ailələr içində. 2. bəlli bir fikrə vara biləcəyik. isveçli sinifdaşlarından utandıqlarından dolayı və bəzən hətta öz adlarını yazmağa müvəffəq olmadan 9-cu sinfin sonuna qədər. Qaynaqlar: İsveç: 1. “O” 3 və “İ” hərfləri bir neçə məna və məzmunda yazılır. ya da ailəvi və sosial durumları əlverişli olmayan. basqıcı bir təəssüblə yürüdülən bir ölkədə ortaya başqa bir seçənək qoymaq. tam anlamında oxumağa müvəffəq olmurlar. ana-babası o dillərdə danışan uşaqlara. Bunldan əlavə. 9 səsli fonemlə əda edilən Azərbaycan türk dilinə uydurulması. “Ə” 3. uyğun və insani inteqrasiya və nəhayət. www. Muharrem Ergin ”Turkcenin tarihi gelişmesi. 2. kültürəl harmoniya. “A” 3. İsveçdə 150-yə yaxın ana dillərdə 6 və bəzən 4 yaşlarından etibarən. “E” 3. İranda isə bilmədikləri dili.. onun üzərində çalışdılar.ozturkler.bilgi. duraksama və hecalamağa dayanaraq çətinliklə oxuyur və sadəcə şagirdlərin 20 faizi 9-cu sinfin sonunda gənclər üçün yazılmış ədəbiyyatı nəzərə alaraq qəbul oluna bilər bir biçimdə oxuyur.ansiklopedi.Yazımız-sözümüz güneyli aydınlar isə ərəb və latin əlifbasını yanaşı olaraq işlətməklə hansının standard əlifba olacağı qonusunu gələcəyin öhdəsinə buraxdılar. bildiyi kimi imkansız və risk dolu bir macəracılıq olurdu. Türk dilinin latin əlifbasıyla yazıldığı təqdirdə. ərəb əlifbasında. yox etməyə çalışan. aktif iki dilli insanların eyitilib. 7. Güney Azərbaycan və İrandakı başqa türk bölgələrində yaranan ədəbiyyat genəlliklə ərəb kökənli əlifba ilə yazılıb. Güneyin bəlli sayda tanınmış dilçi və bilim adamları. www. aşağı səviyyədə oxuyub-yaza bilən uşaqlardır. “H” 2. tutuculuq və ilkəllik simgəsi kimi qarşılanmaqdadır. ərəb əlifbasıyla yazıldığında. assimilasyadan uzaq. topluma verilməsidir. egəmən fars dilinin əskidən bəri bu dildə yazılmış olması bütün türk dünyasını öz etkisi altına almış olması. Ancaq. öz ana dili tədris edilir. Bildiymiz kimi. Cavad Heyət və Dr. Güneydə ərəb əlifbasının ağla. o cümlədən Dr. İsveçdə ana dilində oxuyan iranlı və türk gəncləri arasında ortaya çıxan bu fərq bundan ibarətdir. “Z” səsi 4. “T” 2. böyük çətinliklər yaratmaqdadır. “S” 3. www. ana dili eyitimlərinə son verməktədirlər (ana dili eytimi zorunlu deyil). Bu da olduqca çoxlu çətinliklər yaradır. gericilik.c. Həmid Nütqi latin əlifbasının qullanılmasına tam qarşı olmamaqla yanaşı. www. sid 86-87 Türk: 1.co. Məhəmmədəli Fərzanə. texnoloji ilərləyişə uyqunluq göstərdiyi halda. Yerdə 70 faiz türk uşaqlarından ən azı 40 faizi aktif iki dillilər olaraq. hər səs üçün bir əlamət yetərli olduğu halda. o cümlədən bilgisayar programlarına uyum göstərməkdə çox axsayır. BMT-nin onu beynəlxalq bir əlifa və dil kimi qəbul etməsinə baxmayaraq. cümlə aləmin qabul edib. Hər cür yazının. məntiqə və mövcud olan duruma uyqun bularaq. güneyli aydın və yazıçı kütləsi tam özgür bir seçənəyə malik olsaydı. Dr. Bu xüsusda ərəb əlifbasında türk dilinin səs uyumunu qarşılaya bilməsi üçün bəlli düzənləmələr gətirməklə “Varlıq” adlı bir dərgi ilə əsas hədəflərə doğru yön aldılar. 4. Geridə qalan 70-nin 1/3-i. Biz bu dillər arasından türk və fars dillərini örnək göstərməklə latin və ərəb kökənli əlifbaların dünyanın ən gəlişmiş məktəb sisteminə sahib olan İsveçdə gənc nəsillərə öyrədilməsində və alınan nəticələr arasında necə fərqlər görüldüyü barədə bir qarşılaşdırma yapmaqla. ərəb əlifbası isə. 5. Digər 40 faizdən isə yarısı isə A və B qrupuna aid uşaqlar üçün yazılmış kitabları. çox təbii və zorunlu bir nəticədir.turkcebig. 3. 1945-ci ilin 21 Azər tarixində yaranan Güney Azərbaycan milli höküməti dövründə bütün yazı forması ərəb əlifbası ilə olmuşdu. com. sid 78. özəlliklə latin və bənzər əlifbalar ortamında öyrədilməsi. ərəb əlifbası. umaram ki. latin əlifbası modernləşməə və inkişaf.bilgicik. Latin mənşəli əlifbanın həndəsi xətti və düzgün forması. www. Bundan dolayı.tr. gəlişi gözəl kimi qruplanaraq düzənlənən və həndəsi diqqətdən uzaq ərəb əlifbası yeni gəlişmələrə.turk-islamtr. Ancaq iranlıların əksinə bunlar okulda ana dili öyrənimindən sonra ya türkcəni mükəmməl sayılacaq düzeydə öyrənənlər. heç şübhəmiz yoxdur ki ərəb əlifbasından başqa bir yazı vasitəsinə üz tutacaqdı. Türk uşaqlarından da 30 faizi 9-cu sinfin sonuna qədər ana dili eytiminə son verirlər. İranın məzhəbi-tutucu ortamı olsa da. latin yazısının payı yox sayılacaq qədər az olmuşdur. bunun yanında. Bunun çox çeşidli nədənləri var və ən əsası da panfarsizm siyasətinin ağır şərtləri altında yaşayan 30 milyondan çox türkün dil və varlığını əridib. səsli və görsəl medianın. zorla uşaqların beyninə soxmaya çalışan və sadəcə bir dilli insanlar yaratmaq üçün tarix boyu yaşayıb günümüzə gələn dilləri əritmə durumu ilə qarşılaşdıralım. litseydi normal sürəcdə bitirə bilirlər.På Jakt efter det förgångna. eski turkce” Paşa Sarxanlı 66 Mart / 2011 . Ancaq yalnışsız və rəvan şəkildə yazmağı bacara bilmirlər. Uşaqlar üçün yazılmış ən sadə mətnləri. sadəcə olaraq üç ünlüsü bulunan ərəb əlifbasının. müəyyən çətinliklərlə qarşılanmaqdadır. 6. www. 9-cu sinfin sonunda bəlli sayda genəlliklə tam farsca olan sözləri çətinliklə yazır. amma yenə də türk əlifbasını öyrənib.Bonniers Stora lexikon. Bu.

burada direktor müavini vəzifəsində çalışmış. “Şeirlər”. Milli-demokratik hərəkat təlatümə gəldiyi zaman səngərdən-səngərə gəzmiş. toy-düyünlərdə. 1962. "Ana vətən" və s. Bu sənətin sirlərini. Gözlərim vətəni qəmli görəndə. Onuncün ağarıb başın Qaradağ. Üzür boylana-boylana. Alışdım odlara. Elin naləsini eşitdikcə mən. 1975. Süzür boylana-boylana. Teatrın nəzdində Güney Azərbaycanın tarixində ilk dəfə Aşıqlar Orkestrini yaratmışdır. vətəndaşım". qoyun-quzu otarmışdır. 67 . 2011 / Mart "Qaradağ" Təbriz bir anadır. Onlar bir müddət Qarabağda Ağdam şəhərinin Şərəfxanlı kəndində. Üzür boylana-boylana. 1956. Aşıq Hüseyn Cavanın sağlığında nəşr olunan əsərləri: “Azadlıq mahnılan”. İçib eşqin bulağından. Hüseyn sazla deyir sözün. Üzür boylana-boylana. 1959. Bakı: Azərnəşr. Tər qönçəni bulağından. 7 yaşından muzdurluq etmiş. 1927-ci ildə Göyçəli Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Musanın şagirdi olmuşdur (1927-1935). şifahi xalq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş. Süzməyi kimdən öyrəndin? Mən sevirəm Zərnişanı. Açıb qönçə dəhanını. ürəkdən ona bağlısan. Atılıb eşqin gölünə. “Sədəfli saz”. 1966. Atasının vaxtsız vəfatından sonra anası Zöhrə bir yaşlı oğlu Hüseyni xilas etmək ümidi ilə Quzey Azərbaycana gətirmişdir. bu hala düşdüm. sən maral kimi Gəzməyi kimdən öyrəndin? Ay qabağa cığa teli Düzməyi kimdən öyrəndin? Tez yuxudan oyanmağı. Bakı: Azərnəşr. Ceyran kimi səhralarda. “Danış telli sazım”. Bakı: Azərnəşr. “Qoşmalar”. Dolandım. 1934-cü ildən başlayaraq arabir şeir yazsa da. poetik yaradıcılığa əsasən 1940cı ildən başlamışdır. Onda var gülün nişanı. xalqın ahından. Qumru təkin zəbanını. Bakı: Azərnəşr. Bakı: Yazıçı. 1946-cı ilin martında Təbrizdə dövlət dram teatrı təşkil olunarkən o. sən də oğlusan. əsərləri Təbrizdə "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunmuşdur. el şənliklərində çıxış etmişdir. Oğlun Səttarxandan sinə dağlısan. inqilabi ruhlu nəğmələri ilə çıxış etmişdir.Sazımız-sözümüz Aşıq Hüseyn Cavan şıq Hüseyn Cavan 1916-cı ildə Güney Azərbaycanın Kərmədüz mahalının Uti kəndində yoxsul ailədə doğulmuşdur. Sona kimi dəryalarda Üzməyi kimdən öyrəndin? Bulud almasın ay üzün. 1979. “Şeirlər”. A Kimdən öyrədin Sevgilim. Bakı: Azərnəşr. Bakı: Uşaqgəncnəşr. Alıb kitabı əlinə. Milli hökumət onu "21 Azər" medalı ilə təltif etmişdir. Xumar gözün sola. El bilir. Xalqın naləsindən. sağa. Gəzir boylana-boylana. 1938-ci ilin iyulunda Güney Azərbaycana köçərək Təbriz şəhərində yaşamışdır. Bakı: Uşaqgəncnəşr. “El aşığı”. Gəzir Məcnun sorağından. Cəlladlar əlində dağılır vətən. Xumar-xumar ala gözün Süzməyi kimdən öyrəndin? Boylana boylana Azad bir qız girib bağa. 1950. Ayrılır analar körpələrindən. Onun ilk şerləri: "Gül Azərbaycan". mahaldan mahala düşdüm. Baxır hər bir sətrinə. "Oyan. sazı və sözü ilə fədailəri qələbəyə ruhlandırmışdır. Gərdən çəkib dayanmağı. Dərdim təzələndi. xəyala düşdüm. Sağ əlinlə bənövşəni Üzməyi kimdən öyrəndin? Kəklik kimi qayalarda. “Bahar kimi”. sonra Dəliməmmədlidə yaşamışlar. 1950 “Aşığın arzuları”. Al qumaşa boyanmağı. Cavan Hüseynin canını. Bakı: Azərnəşr. 1953.

Amma sonda hamı üzməyi öyrənir! .O halda məsələni çözmək asandır. olsun. vətəndaşa öz ürək sözünü söyləmək imkanı mütləq verilməlidir. Susdurmaq. azad olmaq istədim istibdad əngəl törədə bilər. duyan qəlbi var. istərsə idarəçilərin özləri üçün bir təhlükəsizlik qalxanıdır. . gözlərini. Bu hökmün sözlə ifadəsinə. sözün yerinə mənalı işarələr və eyhamlar. açıq fikir yerinə pıçhapıç. dövlət və ölkə üçün fəlakət ola biləcək qarışıqlıqlar baş verir. məsələ də bundadır ki.. qolu. ölkənin idarə olunmasını çətinləşdirmir? .Ancaq suya ilk dəfə girən hər bir adam eyni təhlükə ilə üzləşmir? . donuq saxlamaq.Bəli. incə nöqtəyə toxundunuz.Lap yaxşı!. Filan adam idarəedənlərin işlərini tənqid edirsə. eşidən qulaqları var. İdarəçiliyin amacı heç də cəmiyyəti partlatmaq deyil! Əksinə. əsassız tənqiddirsə. beyni bağlı insanları hər bir adam idarə edə bilər. burada incə bir nöqtə var. yenə bu özəllikləri insandan ala bilməz. düşüncə və duyğularını açıq səsləndirməyən bir cəmiyyət hər dəqiqə öz içində boğulmaqdadır və həmin cəmiyyət günlərin birində. Bu. idarəedənlər ondan faydalanıb səhvlərini düzəldərlər. açıqca deyilməsinə 68 Mart / 2011 . duyan insan öz qərarını verər. fikir yürüdən başı var. Tarix və millətlər azadlıq yoluna qədəm qoyublar. İstibdad məhz bu arzunu öldürmək üçün işgəncəyə əl atır. qoy etsin! Daha yaxşı! Bu tənqid köklü tənqiddirsə. İstibdad üsulu öz qurtuluş və varlığını bu sistemdə tapar. Ancaq sonadək uğur qazanan istibdada rast gəldinizmi? -Yox. bu üsul hər gün yıxılmaqdadır. Bütün bunlara yeri-yurdu bilinməyən. nərdivan qurursan. əlbəttə ki. yenə qurtuluş axtarar. buna alışmamısan! Axı istibdad hakimiyyəti altında böyümüş insanlardansan. . üzməyi bilməyənlərin bəziləri boğulur. bir oğru dustaq həyatından qurtulmağı necə istərsə. Adamları boğdurmamaq üçün çox üsullar var: kəndir sallayırsan. eşidən. dəniz dalğaları kimi qarşısıalınmaz və bu başdan o başa axan çirkab dolu. qulaqlarını. Ancaq o zaman dilin yerinə göz və qaş. beyinlərini bağlamaq istibdadın idarəçilik sistemidir. Elə həmin idarə üsuluna hamıdan çox xidmət etdiklərinə Əhməd bəy Ağaoğlu (İxtisarla) .Düşüncə Mən bir əsir idim. idarəçilərin hünəri özünü göstərir.Qəbul edirəm! . Həbsxanaya salınmış bir qatil. ancaq yenə istəyi doğrulmur. . bu üsulu həvəslə mənimsəyirlər. yanlış olsun. vətəndaşların ağızlarını. Axı insan mahiyyətcə düşünən bir varlıqdır.Öncə bir şey soruşum: Azadlıqla əxlaq arasında sıx bağlılıq olduğunu qəbul edirsənmi? . yarıyalan şayiələr. cəmiyyəti ruhlandıran.sərbəst insanları idarə etməkdir. . daha açıq anladın. . Onun səbəbi budur ki. Bəlkə indi söylədiyiniz özəlliyə vətəndaşlar hələ yiyələnməyib. Nəhayət. üzgü vasitələri verirsən və s. xahiş edirəm. uydurmalar qarışar. yaşamaq sevinci və həvəsi aşılayan bir mühit hazırlamaqdır.Ancaq ustad. həm də hakimiyyəti boğar! Gerçəyə baxanda. istər vətəndaşlar. təbii ki. Yox.Bəs bu. Azad və sərbəst idarə üsulunun başına keçənlər.Ustad. söyləntilər. . üzləşir. murdar bir axın təmiz havanı korlayar və öz üfunətində həm cəmiyyəti. -Bilirəm. Əsl hünər . dedi-qodu yer tutub yayılar. Bax.Heç də yox. partlayacaq.Nə qədər desən var! Azadlıq olan yerdə fikir müxtəlifliyi çox təbiidir. əl və ayaq. Gözləri. zülm altında olan bir mühit də. onda necə? Yaxşı bilirsiniz ki. söylədikləriniz məni lap heyrətləndirir. belə hallarda ara qarışır. Azadlıqla əxlaq arasındakı fərq Ustad soruşdu: . nə qədər pozulmuş olsa da. ağzı. azadlıq sevgisi insanın ayrılmaz keyfiyyətidir. İstibdad hansı yola əl atır atsın. İdarə etmək sənəti elə fikir müxtəlifliyi olan yerlərdə özünü göstərir. Ancaq bir sualım var: suya girmədən üzməyi öyrənmək olarmı? Heç söz yox. nə qədər biliksiz. sadəcə işlərinə yaramaz! Ancaq doğru olsun. əli. Görən.Ustad! Sizdə fikir ayrılığı yoxdur? .Ustad. Onun görən gözləri var.Doğrudan da.

İcazənizlə. bunlar Parlamentdəki xidmətləri ilə özlərini tanıtmış parlament üzvlərinin heykəlləri imiş. İlk qurucuların vəzifələri hər yerdə və hər zaman ağır olub. Müxtəlif məsələlərlə bağlı mübahisələri dinləmək üçün hamı bura can atır. Panteonun üzərində qızıl hərflərlə bu sözlər yazılmışdı: "Sərbəst ölkənin böyük övladlarına minnətdarlıq abidəsi". bu qiymət və nüfuzu zəiflədəcək. sağçı və solçu olmaqla üç partiya varmış. sevincli üfüqlər açırdı. ustadın sözlərini yarımçıq kəsməyə məcbur oldum: . Mən də tanışlarımla birgə parlamentə getdim. Yuxarıdakı lojalar ağzınacan dolmuşdu. Ancaq onların qorxusu yoxdur. Həmin gün Büdcə qanunu müzakirəyə çıxarılacaqdı. Parlamentdə nələr gördüm? Bəstəboy. Elə ona görə də həmin şəxslər. məşhur maliyyəçidir" . Qonaq evindəki tanışlarımın hamısını orada gördüm.Ustad. Ustadı get-gedə daha diqqətlə dinləyirdim. Biri antik abidələr muzeyi. bu adamlar özü-özlərini. Üstəlik. artıq işıqlanmağa başlamışdı. İndiyəcən yan-yörəsi tikanlı kollarla qapalı görünən azadlıq yolu. Bax. həmin rəhbərlərin qurduğu ailə və məktəb tərbiyəsinin də təsirini nəzərə alsaq. birinci şərtdir. öz layihəsini açıqlamağa başladı. Soruşub bu binalarla maraqlandım. yeni idarəçiliyi yayıb möhkəmlətmək vəzifəsi hər kəsdən çox onların boynuna düşür. Ancaq özüm istəməsəm də. İndi getmək vaxtıdır. Nazir əlində tutduğu bir topa kağızı önünə qoyaraq. Sonra müxtəlif nəzəriyyə və sistemlərdən bəhs edərək. Belə cəmiyyət hər cür qarışıqlığa asanlıqla sinə gələ bilər. Bu heykəl sərbəst ölkənin simvolu idi. sərbəst ölkənin yetirdiyi bütün böyük adamlar burada uyuyurlar. Başçımız anlatdı ki. məclisdə mərkəzçi. şişman bir adam kürsüyə çıxdı. Axı azadlıq da bütün inanclar kimi fədakarlıq umar. sərvət üzərinə mütərəqqi vergi qoyulması ehtiyacını anlatdı. Geniş yol bizi mərmər sütunlu binaya aparırdı. özlərini azacıq da olsa nüfuzdan salacaq hər cür davranış və əməldən çəkinməyə borcludurlar. Başçımızın verdiyi izahata görə. hər yerdə və hər zaman xalq kütlələri özünü kiməsə bənzətməyi xoşlayar və xüsusən də sayıbseçdikləri rəhbərlərə oxşamağa çalışarlar. Dəstə başçımız qulağıma əyilərək: "Maliyyə naziridir. dayandıqları əsasları. o millət artıq ən möhkəm dayağını tapmış sayıla bilər. o zaman azadlıq hər cür məna və anlayışını itirərək. əhali hər gün dəstə-dəstə buraya gəlir və orada əbədi yatan böyük adamların ömür yolundan. Öncə söylədiyim kimi. Düzdür. çətinliklərlə üzləşib. Onların kimliyini soruşdum. Fədakarlıq varsa. bax budur! Unutmaq olmaz ki. hər şeydən öncə. axı. Azadlıq tarixini araşdıranlara məlumdur ki. millətin ictimai tərbiyəsini təmin edilmiş saymaq mümkündür. iclasın başladığını bildirdi. sözlərinizi acgöz-acgöz dinləyirəm. İstər məclis üzvləri. bu vəzifənin lazımınca gerçəkləşdirilməsindən ötrü həmin vəzifəni tutanlar xalqın gözündəki nüfuz və dəyərlərini qoruyub artırmalıdırlar. demək. mərmərdən yonulmuş bir qız heykəli vardı. işdə də xalqa azadlıq işığı verməyə borcludurlar. Başqa sözlə. qurban istəyər. Rəhbərlərə sayqı və inam bir ölkənin güvənliyini qoruyan başlıca sipərdir. Rəyasət heyətinin arxa tərəfində bir əlində dəfnə yarpağı tutub o biri əlini irəliyə doğru uzadan. xalqın gözündə müqəddəs görünməz. İzahat bitərbitməz iki nəfər söz istədi. böyük bir salonda amfiteatr şəklində sıralanmış. vaxtilə istibdada qarşı faydalandıqları silahları danmağa başlayarlar. Ancaq aydındır ki. digəri panteon.Düşüncə görə də başçılığa yüksələ bilirlər. Ölkədəki ənənəyə görə. geniş bir meydanda yerləşirdi. Rəhbərlərinə inanan sağlam cəmiyyət belə halları asanlıqla çözür. Sən demə. Bu. Mənə izah edəndən sonra anladım ki. hər gün belədir və bu ölkədə parlament bir növ xalq universitetinə çevrilib.dedi. dördüncüsü isə incəsənət muzeyi imiş. Deməli. Meydan boyunca uca binalar sıralanmışdı. üçüncüsü ümumi kitabxana. vətəndaşların ictimai və siyasi tərbiyələri başlanıb. Azadlığı sevənlər buna qatlaşmağa məcburdurlar.Parlament düz şəhərin ortasında. həmin rəhbərlərə də dil uzadan alçaqtəbiətli insanlar tapılır. haqlı tənqidləri susdurmaq üçün istər-istəməz hədə-qorxu yolunu tutarlar. səssizcə dinləyirdilər. Parlament rəisi gələn kimi. . Sərvət üzərinə mütərəqqi bir verginin qoyulması haqqında hökumətdən gələn təklif qızğın mübahisələr doğuracaqdı. İkinci mərtəbədə geniş bir lojaya girdim. Aşağıda. Azadlığa doğru addımlayan bir millətin önündə belə rəhbərlər varsa. zorakı idarəçiliyə əl ataraq. azadlıq üçün ən böyük təhlükə onu aradan qaldırmaq istəyənlərin rəhbər vəzifələri ələ keçirməsi və haqlı tənqidlərə meydan verməmələri olub. Amma bu gün bizi parlamentə çağırıblar. Başçımızın söylədiklərindən anladım ki. Yolun hər iki tərəfinə qadın və kişi heykəlləri düzülmüşdü. Çünki mənəvi vasitələrlə dəyər və nüfuzlarını saxlaya bilməyən rəhbərlər maddi vasitələrə. Onun söylədiyi sözlər xəyalımda ümidverici. Azadlıq üçün ən acı və faciəli vəziyyət. Onlar parlament sədrinin gəlməsini gözləyirdilər. hər bir partiyanın ayrı-ayrı elmlərdə ixtisaslaşmış çoxlu mütəxəssisi olduğundan. hər bir məsələ 2011 / Mart 69 . azadlığın ilk qurucuları bir növ missionerdirlər və yalnız sözdə deyil. Həm də millət vəkili olan maliyyə naziri mərkəzçi partiyaya mənsubmuş. söhbətimizi elə burada saxlayaq! Pirlər sağollaşıb çıxdılar. ölkə qarşısındakı xidmətlərindən balaca uşaqlara söz açırmış. istərsə lojalarda əyləşənlər çox diqqətlə. təxminən 400 kresloda məclisin üzvləri oturmuşdular.

Hələ iyirmi gün parlament üzvləri gecə-gündüz çalışacaq! Yenə dinləyəcəksiniz? -Artıq axşam düşürdü. institut bağındakı skamyalardan birinə tirtab düşdük. "niyə hirslənməlidirlər axı? Atalarının malını bölüşdürmürlər ki. Bax. İnstitutda Universitetdə Ertəsi gün bizi universitetə və kimya institutuna aparacaqdılar.Bütün hallarda azadlıq əsasdır. Həmin qazı da bu balaca. aydındır ki. Nazir bir daha kürsüyə çıxaraq. Hamısının bir məqsədi var . ." -Bu cavabı dinlərkən yenə öz ölkəmi xatırladım. Başçımız mənə doğru əyilib dedi: Tanıdığımız alınma qazlar burada hazırlanır. Oradan çıxaraq. . Səy və bilikləri doğru yola yönəldən mübahisələrin şahidi olduq. . Başqa bir tərəfdə bir başqa müəllim elektrik sınaqları keçirirdi. çeşid-çeşid alətlərin.dedi. layihənin bu baxımdan düzəlişi üçün yenidən komissiyaya qaytarılması təklifini irəli sürdü. Cərrahiyyə otağında.ölkəyə xidmət! Və hər kəs digərinin gözəl niyyətinə. yanımdakı tanışıma dedim: . tanışım da elə mənim halıma düşübmüş. səmimiyyətinə arxayın olduğundan. Buna ən yaxşı sübut azad olanlarla olmayanlar arasındakı fərqdir. səhvləri düzəldər. üçüncü bir yerdə meymunların qanı üzərində təcrübə aparırdılar.Amma bir iş var. tələbələr cərrahlıq öyrənir. qızışıb özündən çıxmağa səbəb yoxdur. bədən üzvlərini öyrənir. Bax bütün bunlar azadlığın bəhrəsidir!" . fəaliyyəti doğru yola yönəldər. Sanki arı pətəyinə düşmüşdüm. bu ölkədə belə sərbəstlik olmasaydı. Burada bir yerdə insan meyidinə baxıb. həyata hazırlanmaqda idi. həm də vurğunluqla çalışan adamı heç görməmişdim. Mən heyrətlə bu arıq adama baxdım və o cür balaca başdakı beyinin böyüklüyünə mat qaldım. Gördüklərimdən sarsılmışam. boş əqidələri beyindən atar. Azacıq da olsa. əzizim. müəllimə göstərirdilər. Kitabları bəzən ikinci. ağsaçlı müəllimlər yan-yörələrindəki minlərcə şüşənin. bu əzəmətli binanın hər tərəfində gənc nəsil ağsaçlı müəllimlərin rəhbərliyi ilə çalışmaqda. bir az özümüzə gələk. layihəni yetərli saymadı. daha dözə bilmirəm. Digər partiya üzvləri öz davranış və rəyləri ilə çıxışçını müdafiə edərlərmiş. bir-birlərinə qarşı çox sayqılı davranış göstərirdilər. Onsuz səy və biliklərimiz boşa gedər. mən yoruldum. Bu dəfə partiyaların digər mütəxəssisləri də söz alıb kürsüyə çıxdılar. yanlış yollardan qoruyar. Tanışım barmağı ilə ətrafda qaynaşan insanları göstərib: "səy və bilik gör nələr yaradır. partiyanın adından yalnız həmin mütəxəssislər söz söylərmiş. fizika və kimya laboratoriyalarında müəllim və Universitetdən sonra kimya institutuna getdik. istənilən kitabı üç dəqiqənin içində tapıb verirdilər. Və yenə öz ölkəmin əvəzinə qızarıb xəcalət çəkdim. Diqqətimi çəkən o oldu ki. yayılmaz. Müəllim həmin qablara şüşələrdən nə isə tökən kimi bir qaynaşma. Bu məsələ çözülməlidir. Sən demə. Yəqin bu üzdən də yorğunluq duyub. Gəl açıq havaya çıxıb. o düşüncə hər cür biliyə yol açar.Elədir. Gülümsəyərək bildirdi ki. layihənin rədd olunmasını tələb etdi. Adam bilmir ki. Kitabın adı yazılmış kağız parçası maşın vasitəsi ilə yuxarıya göndərilir və bir dəqiqə sonra həmin kitab öz-özünə sürüşüb xüsusi oyuqdan çıxırdı. heç 70 Mart / 2011 . başçımız bizi eşidirmiş. Kitabxanasında 400 min cilddən çox kitab toplanmışdı. Bir sözlə. Bu institut sözün tam mənasında bir möcüzə aləminə bənzəyirdi. Universitet şəhər içində şəhərə bənzəyirdi. Ağ önlüklü.. tənqidlərə bircə-bircə cavab verdi və layihənin olduğu kimi səsə qoyulması üzərində dayandı.Əzizim. bir başqa yerdə kəllə sümükləri üzərində sınaq keçirir. mən də mat qalıram. Bir başqa yerdə isə hamının diqqəti cürbəcür qaz istehsalına yönəlmişdi. Saray kimi işıqlı salona girdiyimiz zaman gördüyümüz mənzərə bizi mat qoydu. yoxsa meyvələr azadlığı doğurub. Başçımızın getmək istədiyini anlayıb biz də ayağa qalxdıq. iri gözlüklü.Düşüncə müzakirəyə çıxarılanda. O. araşdırma və sınaqlar aparmaqla məşğul olurdular. Sən demə. azadlıq bu meyvələri yetirib. Dünəndən bəri gör neçə ayrıca və bir-birini tamamlayan nəzəriyyələr dinlədik. o balonları görürsən? Hamısı qazla doludur. müzakirələr zamanı xırdaca bir qızğınlığa da yol verilmədi. vergi sistemlərini var qüvvə ilə müdafiə və ya tənqid etsələr də. bir-birinin şəxsiyyətinə toxunmurlar. Bax. Sağçı partiyanın sözlüsü nazirin bəyanatını şiddətli tənqidə tutaraq. söylənən fikirləri. Dünyanın hər yanından gələn 16 min tələbəsi və alimlik şöhrəti hər tərəfə yayılmış 150 professoru vardı. nazirin qəbul etdiyi vergi rəqəmlərini və vergi nisbətini lazım olduğundan az hesab edərək. Başçımız bizə doğru əyilib dedi: -Büdcənin müzakirəsi hələ iyirmi gün sürəcək. Deməli. Çıxışçılar mövzudan yayınmır. Təkcə istəmək bəs idi ki. Müzakirə davam edirdi. Yüzlərcə tələbənin başı oxumağa qarışmışdı. Yanımdakı tanışıma dedim: . Həyatının 30 ilini qazların tədqiqinə verib.. Tələbələr xırdaca qabların içində nə isə əzir. Bu sahədə çalışan adamı. Heyrət məni götürmüşdü. çəlimsiz adam kəşf edib. yanan və fışıldayan külçələrin içində qədim sehrbazları xatırladırdılar. üçüncü mərtəbədən gətirirdilər. bir parıltı başlayır və alov səngiyəndən sonra səpilən tozun yerində büllur kimi bir maddə yaranırdı. Solçu partiyanın çıxışçısı isə nazirin açıqlamasını bəyənməklə bərabər.Necə qəribədir! Heç hirslənib özlərindən çıxmırlar. Yəni tənqid və sərbəst düşüncədir.

sənayesi səni öz təsiri və nüfuzu altına salır. Özün düşün. Üstəlik.Bunun nəyi yaramır ki? . onlara ödənc verməyə. həm də qarşısındakının xarakterini pozur. ona yazıqlıq. İstər-istəməz. bütün cümlə başdan-başa süni və saxtadır. Yaratmaq qabiliyyəti olmayan ölkələr adətən. Bir də gördük ki. səylər çoxaldıqca.Bundan sui-istifadə etmirlər? . Xoşbəxt o yerlərdir ki."Sizə filan işi söyləmək üçün gəldim" . vəzifələrindən və gördükləri işdən asılı olmayaraq. İnsanları azadlığın dayağı olan doğruçuluq və səmimiyyətə. ya da qadir dilək olmur. buna görə də bütün dərdlərin dərmanı azadlıq.kimi sözlər işlətməyiniz yersizdir.Yox. dolanışıq və güzəran üçün də başqalarına ehtiyac yaranır.Söz sadəliyi deyəndə anlatmaq istədiyin məqsədi aydın şəkildə və uzun-uzadı əlavələrsiz söyləmək nəzərdə tutulur. Qonaq evinə qayıtmağın vaxtı çatmışdı.Bu qatarlar hər gün 500 min işçi daşıyır. Bu da o demək deyil ki. onların qəbul olunubolunmaması da vəzifə sahibinin kefinə bağlıdır.Böyük həvəslə! Bu iki sadəliyə də azad insanlar ölkəsində ayrıca dəyər verilir.Bəli. Belə cümləni işlədən hər bir adam özünü alçaldır. Diqqət yetir! İstibdad üsulu özünəxas danışıq tərzinə bəzəkdüzək vermək üçün gör nə qədər çalışıb! Zülmkar rejimdə istər yazı. heç "yüksək hüzur" ola bilərmi? Hüzur hüzurdur.deyə cavab verdi. həm də özü düşünüb. "Dilək" deyəndə. . qənaətcillik və gözütoxluğa həmin sadəliklər alışdırır . Ancaq bunun yerinə "yüksək hüzurunuza acizanə diləklərimi yetirməyə cəsarət etdim" . . bir növ. qatarda nə bilet vardı. yolhaqqı qutuya atılır! . Yaratmaq bacarığı uzun müddət sürən sərbəst çalışmanın nəticəsidir. getdikcə lap mat qalıram. Orasını da deyim ki. Önəmlisi . çox bəzəkli. yuxarıdan söhbət gedə bilməz. geniş.Belə hal olmayıb.demək daha doğrudur.insanlara inanmaqdır. alışdığınız tərbiyə elə tələb edir. Bax. Bəxtimizdən qısa zaman içində adamı şəhərin hər hansı bir yerinə yetirən metro stansiyası Universitet bağı ilə üzbəüz idi.deyə soruşanda: -Yox. elmi. Axı aciz. biliklər yayıldıqca. acizlik və qorxu aşılamaq. İnam artdıqca. "Burada bilet və nəzarət olmur ki?" . tam azadsan. Onlardan soruşdum: . azadlıq. nə də nəzarət. Önümüzdəki vaqona minib. ustad! Ədəbli və tərbiyəli bir adam böyük vəzifəli bir şəxsin qarşısında o cür davranmamalıdırmı? . . .Başa düşmədim. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsi kimi demokratik bir yerdə həmin üslub yaramaz və bəyənilməz. Bircə dəqiqədən sonra qatar gəldi. Bu haqqın tanınması da təbiidir və bunun üçün cəsarətə-filana gərək yoxdur. eyni zamanda qorxunc və dəhşətli göstərməkdir. çox görkəmli və əzəmətlidir. Sonra rəhbər bunu da sözlərinə əlavə etdi: . düz yeddi dəqiqədən sonra qonaq evinin yerləşdiyi küçəyə çatınca düşdük. Heç kəs bu haqqı dana bilməz. Məqsəd də bir tərəfdən xalqı alçaltmaq. istərsə danışıq dili çox yüksək.Ancaq ustad. belə xırdaçılığa qədər getmək vasvasılıq deyilmi? . harayını çatdırmaq nəzərdə tutulur. Pirlərlə təzə söhbət . Axı o halda azadlığın özünü yerbəyer etməsi çətinləşdiyi kimi.Bu gün söz və yaşayış sadəliyi haqqında Qanunda göstərilənləri bir az açıqlaya bilərsiniz? . belə yerlərin təbəəsinə çevrilir. Elektriklə çalışan enli pillələrlə . dilək elə diləkdir! "Cəsarət" kəlməsi də yersizdir.eskolatorla aşağı endik. yenə də azadlıqdır! Artıq gecə düşürdü. özünü aciz. nə də alçağı! Sonra "dilək" nə deməkdir? Azad bir ölkədə kimsə kimsəyə diləyini yetirməz.Nə danışırsınız. qeyrət göstərmək lazımdır.Ancaq bunu da danmaq olmaz ki.. bir düşüncənin ifadəsidir. ustad! Onda hər iki sadəlikdən ayrıca danışaq. nə yüksəyi var. Belə azadlıq şikəst azadlıqdır.Üz tutduğun adama xoş görünmək üçün yaltaqlıq etməzlər. Mən o deyim tərzinə çoxdan alışmışam. sonra isə həm özünün.gün sonra pirlər yenə gəldilər. yox! Bu xırdaçılıq deyil. bütün vətəndaşlar bərabərhüquqludurlar.Ustad. Və bütün bu alçaltmalara yalnız öz diləyini gerçəkləşdirmək üçün qatlanır. Başqalarının fikri. Çünki o rejimdə haqqa. vəzifə sahibi olan birinə hər hansı bir işimizi söyləyərkən . Yalnız başçımız metroya girərkən bir qutuya üç ayrıayrı jeton atdı. həm də işıqlı bir dayanacağa çatmışıq. digər tərəfdənsə zülmkar rejimin özünü əzəmətli. Çünki haqlı diləyini söyləmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. vüqarlı. özü yaradır.Əlbəttə! Təsirlər qarşılıqlıdır. təmiz. həm azaddır. Ancaq sərbəst insanlar ölkəsində buna dözmək olmaz! . . İndi dilimi necə dəyişdirəcəyəm? . qarşısındakını yüksəldir. vergi ödəməyə məcbur qalır. Başqa cür mümkün deyil! . azadlıq da güclənib canlanır. Biliksiz və səysiz azadlıq tam sayılmaz. Bununla da əvvəlcə vətəndaşlar arasındakı bərabərlik prinsipini dağıdır. Tutalım.Düşüncə vaxt indiki qədər irəliləməzdi. Xahişlərin çoxu haqsız olduğu kimi. İstibdad zamanı belə davranış təbii sayılır. Oraya getdik. qarşısındakını özündən artıq bilir. həqiqətə baxılmaz. doğruçuluq da artır. . halbuki azad ölkədə aşağıdan. Bəlli bir ruhun. Həmin vəziyyətdə vəzifə sahiblərinə yaltaqlanmağı anlamaq mümkündür. bütün bunlara "acizanə" sözünü də artırmaq başdanbaşa saxtakarlıqdır.Çalışmaq. aşağıdan yuxarıya üz tutmaq. 2011 / Mart 71 . Açıq görünür ki.

yaddaşını itirib dplainönüb olurdu qul manqurt. yay-qış qalıb iplainşini görsün. kim qalıb. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki. əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. ən çirkin və ağır işləri gördürərdilər. O. ayağa qaldırırdılar. Uzaqlarda otlayan dəvələrə pasibanlıq eləyən manqurtdan başqa heç kəs Sarı-özək çöllərinin tənhalığına. buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər. bəlkə elə bir imkanı oldu ki. ya ikisi sağ qalırmış. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki. kimsəsizliyinə dözə bilməzdi. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar. Manqurtlara. Ona su verir. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. buna görə də adi sağlam qullara nisbətən birə-on artıq qiymətləndirilərdi. Yeməyini vaxtılıvaxtında ver. onların axırına çıxan gün altında quruyub manqurtun başında get-gedə amansızcasına sıxılan xam dəvə dərisinəin verdiyi dözülməz əzablardı. küt dözüm tələb eləyən cansıxıcı işlər buyurardılar. bir az sonra da qulluq eləyib gücə gətirir. adını. bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş. qaçıb vətənə qayıtdı… Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. məqsədlərinə çatıblar. görsünlər kim ölüb. keşikçi saxlamaq. aplaindamın özünü yox. O dəqiqə də hissələrə bölüb. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki. manqurt özünü insan kimi dərk edə bilmirmiş. Bu sonucu işgəncə vaxtı məzlumların şüuru lap pozulurmuş. çünki ümid yeri qalırdı. Əvəzində tapışırılan işi kor-koranə. tükləri bir-bir dibinəcən təmiz-ləyirmişlər. Juanjuanlar yalnız beşinci gün gəlib onları yoxlayırmışlar ki. gizli niyyətlərindən şübhələnmək lazım gəlmirdi. Bircə fikri–qayğısı vardısa o da qarnını doydurmaqdı. can-dildən. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda. ya da ki. dilsiz-ağızsız heyvan kimi bir şey olduğu üçün tamamilə müti və təhlükəsiz idi. əl-ayaqları bağlı. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzmiş. Qızmar günəşin şüaları altında durmadan sıxılan zif qulun qırxıq başını dəmir məngənə kimi sıxırdı. bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. özü də nə təklikdən. Onların ölümünə bais aclıq. Hətta belə bir qayda varmış: öz aralarında vuruşma-zad düşəndə manqurt öldürülərsə öz həmqəbilələrinə nisbətən üç artıq ödəniş verilməlimiş. onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək. yə’ni Ana məskəni .Yaddaş Manqurt ( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça ) Çingiz Aytmatov qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. kim bilir. Dəvənin dərisini soyanda. atasını. O. Beş-altı manqurtdan biri. Sahibinin na-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. Əsirlərdən birini tapanda belə hesab eləyirmişlər ki. əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr. ya susuzluq olmurmuş . Başqa dərdi-çoru yox idi. Əzaba mə’ruz qalan bu yazıqların ikinci gün tükləri uzanmağa başlayırdı. hələ sağkən qohumlarından. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar. Manqurt kim olduğunu. Sarı-özəyin qızmar günəşinin döydüyü çöldə ağır işgəncə çəkənlərin çoxu dözməyib ölürmüş. acsusuz atarmışlar qızmar günün altına. çox vaxtasa yol tapa bilmir. inadla yerinə yetirərdi. Belə bir əlçatmaz yerdə bircə manqurt neçə-neçə xitmətçini əvəz eləyirdi. qayıdıb təzədən manqurtun dərisinə girərək onun əzabını daha da artırırdı. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–AnaBeyit. hansı nəsildən-qəbilədən olduğunu. adətən. nə tənhalıqdan şikayət eləsin. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. Bu işi adətən. davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. başqa adamlara baş qatıb qarışmazdı. çünki bu. Buna görə də onu güdmək. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. başını yerə çatdıra bilməsin. müqəvvasını qaytarmaq demək idi. uşağlığını. qoymasınlar. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb. Asiyalıların düz və cod tükü bə’zən dəvənin xam dərisinə bitir. Manqurt sadıq it kimi bircə öz sahibini xatırlayırdı. dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi.kündəsini açır. ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. anasını xatırlayıb yadına sala bilmirmiş–qərəz ki. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman A 72 Mart / 2011 . qandal.

qul ələ keçirmək üçün qovğalar aparırdılar. Nə meyidini tapdılar. sapsağlam adamdır. ərazilərini genişləndirmək. elə papağda da yatır. deyəsən. çöllükdə böyük bir dəvə sürüsünü güdən cavan bir pasiban görüblər. bir də ” yox”. onun başına belə iş gətirilib. yazıq uşaq nə atasının adını bilir. onun öz oğlu olmadığını bilməyincə rahatlıq tapmayacaq.Yaddaş əmri manqurt üçün hər şeydən artıqdı. hardandır. o manqurt pasibanı Sary-Özək çöllərində axtarıb tapmayınca. atasının qisasını alsın. Sarı-Özək düzlərindən keçəndə quyuların başında Juanjuanlar tərəfindən elə bir ciddi müqavimətə rast gəlməyiblər. bir də çöldə soyuqdan donmamaq üçün kör-köhnə nimdaş paltardan başqa bir şey istəmirdi. Döyüşdə düşmənlə üz-üzə gəlib sinələşəndə görüblər ki. çünki yaralı olsaydı belə bu neçə gün ərzində ya qan itkisindən. Fikirləri elə eyni çevrədə cərəyan eləyirdi. ya da susuzluqdan ölərdi. Juanjuanlar köçəri Asiyanın cənub civarlarından sıxışdırılıb çıxarıldıqları üçün şimala yeriş eləməmiş. At oğlanın cansız cəsədini sürüyə-sürüyə üz tutub çölə… Tərslikdən at düşmən tərəfə qaçıb. Dəli ayğır kimi çırpınacaq. bircə ” hə ” bilir. ulamulam ulayar. Nə soruşursan dinmir.ölümünə də soyuq dərrakəylə hazırlaşardı. çünki zaman keçdicə hər şey silinib. onda nə qədər dəhşətli olsa da atın sürüyə-sürüyə gətirdiyi bu ölünün üstə ağlayar. Naymanlar bir neçə gün dalbadal çölü gəzib axtardılar ki. O başa düşürdü ki. Atın başına nə gəlin. başını buğa verib dərini qopardaq. Bu qara fikirləri özündən rədd eləmək üçün oğlunun öldüyünə gərək öz gözləri ilə inanaydı. heç kəsin ağlına gəlməz ki. Yəhər2011 / Mart 73 . davada həlak olanlar olur. gəl. uzun müddət Sarı-Özək çöllərini zəbt eləyib. özü də lap cavan-cahil. at hürküb qaçmışdı. Ancaq nə fayda ki. nə əlamət… Onun həlak olduğuna heç kimdə şəkk-şübhə yox idi. Bu üzücü qovğaların ara verdiyi sakit günlərin birində Nayman topraqlarına karvanlarla mal gətirən sövdəgərlər çay məclisində söhbət vaxtı danışırlar ki. başa düşür ki. unudulub gedər… Bircə ana təskinlik tapıb unuda bilmirdi. onun oğlu yıxılıb atın boynuna. danışdıranda elə bil dünən dünyaya gəlib. Əri də bir il əvvəl öldürülmüşdü. Bu əhvalat o dövrlərə aiddir ki. at ölməmişdi. di gəl ki. nə iz vardı. nə oğlunun meyidi tapıldı. kimlərdəndir. Belə manqurt üçün ondan böyük cəza yoxdur ki. Baxan deyir ki. Dəvənin dərisi bə’zən ömürlük bitişib qalır manqurtun başında. oğlan duruş gətirə bilməyib yıxılıb. nə anasının. Ona hər şeydən çox şübhə gətirən oğlunun atının yerlidibli yoxa çıxmağı idi. onu da bilmir. bir də qulaqlarınacan keçirdiyi papağından bərk-bərk tutub dayanır. o da gec-tez üzəngiyə ilişmiş ölünü sürüyə-sürüyə öz ilxısına qayıtmalı idi. üz-gözünü cırardı. çapıb əldən düşəndən sonra Juanjuanlar onu Sarı-Özəyin bir yerində tutub əplainlə keçirə biliblər. intəhası oğlunun meyidinin döyüş meydanında atılıb qalmağı. Belə manquryt heç vaxt papağını çıxartmır. sayılan kişilərdən biriymiş. bir şey çıxmadı. nə də silahını-yarağını. bir ayağı ilişib üzəngiyə atın böyründən aslı qalıb. basdırılmamağı ona rahatlıq vermirdi. Bütün ilxı atları kimi. Oğlu döyüşə getmişdi ki. bığ yeri təzə tərləyib. oğlan manqurtdır. sir-sifəti. Çoxdan bəri ürəyində gizləyib saxladığı üzücü. yar-yarağı hara itdi? Heç olmasa bu əlamətlərə görə oğlunun taleyini bəlkə öyrənə biləydi! Axı ola bilər ki. Naymanlar arasında ad çıxarmış. O gündən Nayman-Ana üçün bu bomboş dünyada bomboş günlər başladı. Qəbilə camaatı bu hadisəni yavaş-yavaş unudmağa başlayırdı. qorxulu bir şübhə ana qəlbində yenidən baş qaldırmışdı –oğlu döyüş meydanında həlak olub. ya yox? Onun oğlu Sarı-Özək torpalarında Juanjuanlarla döyüşdə həlak olmuşdu. Yeməkdən. oğlanın ölüsünü tapsınlar. Juanjuanların onun başına gətirdikləri müsibəti də xatırlaya bilmir. Bu söhbət gedən vaxt bir arvad sövdəgərlərə çay süzürmüş. söz anlayan oğlanmış. Əvəzində ürəyindəki bütün şübhələri birdəfəlik çıxardıb atardı. nə də at qayıtdı. döyüşən hay-həşirindən hürkən qızğın at götürülüb. Sövdəgərlər onunla danışmaq istəyəndə görüblər ki. nə atını. görkəmi də pis deyil. Demə o arvad Nayman-Ana imiş… O gecə Nayman-Ana səhərəcən çimir vurmur. Yəqin o da vaxtında söz deyib. bir adamı da başına yaxın buraxmayacaq. yəhər-əsbab nə oldu.

Əliçomaqlı pasiban yüklü minik dəvəsinin noxtasından tutub gözünəcən basdığı papağın altından ona baxırdı. Səhər açılan kimi yenə sövdəgərlərin nişan verdiyi yerdə böyük dəvə sürüsünü. belə yerdə adam qum zərrəsi kimi bir şeydir. Sənin adın Jolamandır. bunun kim fikirləşib tapıb? Ana onun kim olduğunu soruşmaqla yox. ayaqlarını asta bir xışıltıyla yerə toxunduraraq ucsuz-bucaqsız Sarı-Özəyin çökəkdüzəniylə yorturdu. bəlkə Juanjuanlar o dəvələri satılmaq üçün Xivə. Atan yanında deyil? Axı o. özünün yüklü minik dəvəsini çəkə-çəkə sürünün o başına getdi ki. fikrə getdi. sonra da o biri dəvələri. o heç nə bilmir. gör səni nə günə salıblar!–deyə ana pıçıldadı. üzgün sifətində nə isə təbəssümə bənzər bir şey işardı. adını yadına salmağa çalışır. Uzaqdan kim olduğu bilinmirdi. Nayman-Ana əlindəki heybələri tələsik alıxdan aşırıb dəvəyə mindi. çalışdı ki. Ağmayanı hayladı. aulu tərk etməmiş ətrafı diqqətlə süzdü.–deyə Nayman-Ana dərindən bir ah çəkdi. Nayman-Ana soruşdu: –Məni tanıyırsan? Manqurt başıyla ” yox” dedi: –Bəs adın nədir? –Manqurt. oğul bala! Səni axtarmaqdan əldən düşmüşəm! Mən sənin ananam! Və birdən hər şeyi başa düşüb acı bir dəhşətlə səyriyən dodaqlarını gəmirərək yeri təpikləməyə başladı. belə-belə günlər görəcək! Sonra özünü ələ aldı. Sarı-Özəkdə axtarıb adam tapmaq asan iş deyil. Buxara bazarlarına göndəriblər. Sonra özünü toplayıb oğlunun yanına getdi. bəs pasiban hanı? Buralarda olmalıdır. çömbəlib üzünü əlləri ilə örtərək xısın-xısın ağladı. əvvəlki adın yadındadır? Bir əsl adını yadına sal görüm… Manqurt danışmırdı. duanın birinci sözlərini pıçıldadı: ” La ilahə illəllah ” (Allahdan başqa allah yoxdur) və qəti addımlarla dəvəyə yaxınlaşdı. gettez qıraqda otlayan dəvələrdən birini görəcəksən. mal-dövləti almaq olar. düzə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsünün yanındadırsa. qaşlarının arasında iri tər içindədir. sənə hələ uşaqlıqdan ox atmağı öyrədərdi. o cavan manqurt haqqında dedikləri sözlər Nayman-Ananın qovrulan ürəyinə təzə bir qığılcım salacaq. İlahi. Anası görürdü ki. bəlkə allahın işidir. yoxsa qoyublar elə çölün düzündə heyvanlara yem olsun? Birdən bəlkə diriymiş o. Ağmaya yeknəsəq inləmə kimi bir səslə. O gəlmə sövdəgərlərin heç birinin ağlına gəlməzdi ki. kimsəsiz qızmar çöllüklə haylayıb qovurdu. özünü sakit saxlasın. sən də mənim oğlum. sürü otlayır. manqurt pasibanı axtarırdılar. divarı keçə bilmirdi. Budur. manqurt olmuş oğlunu görəcəyindən qorxdu. Nayman-Ananın ümidi buna idi. Yalnız gecələri dincəlirdilər. görsün oynaqlamağa başlayan cavan dəvələr sürüdən uzaqlaşmayaıblar ki… Nayman-Ana tərpənməyib yerində qaldı. Kandarı adlayıb qapıya söykəndi. –Səni indi belə çağırırlar. Heç ağlına gələrdimi ki. Ana başa düşdü ki. yiyəsi ona aman vermir. Yaxınlaşıb oğlunu tanıyan Nayman-Ana özünü dəvənin belindən yerə necə atdığını bilmədi. Amma görünür oğlan qalın bir divara rast gəlmişdir. –Torpağı almaq olar. onun öz oğlu olub-olmadığını bilməyincə sakitlik tapmayacaq.əgər o. təlqinlə başa salmaq qərarına gəldi. başını qaldırmadan bir müddət bu vəziyyətdə qaldı.Yaddaş yüyənli əlavə bir at da pis qənimət deyil. axırda da gəlib çıxacaqsan pasibanın izinə. yenə də özündən asılı olmayaraq dərddən boğulaboğula ağlamağa başladı. Ağmaya indi başa düşdü ki. heç ağzını açıb soruşmadı ki. Və dərənin o başında adam gördü. Eşidirsənmi? Sən Jolamansan. qarşıda səfər var. ay arvad kimsən. Hələlik heç yanda belə bir şey görə bilməmişdi. Ananın gözləri doldu. Bəs onda Juanjuanlar onun üzəngiyə ilişib sürünə-sürünə qalan oğlunun meyidini görəsən neyləyiblər? Basdırblar. orda canı çıxsın. Söz yox.– ancaq adamın hafizəsinə kim qəsd edə bilər. Belə olsa. o. Di gəl ki. o pasiban elə uzaq yerlərdən görərsən bir də buralara qayıdarmı? Belə hisslər içində qabağına çıxan alçaq təpələri aşıb düzə çıxanda birdən qarşısında geniş bir dərəyə yayılıb otlayan böyük bir dəvə sürüsü gördü. kimlərdənsən? Heç olmasa doğulduğun yerisə də bilmirsənmi? Yox. özüylə bacara bilmədi. Özünü ayaqda saxlamaq üçün laqeyd dayanıb-baxan oğlunun çiynindən bərk-bərk yapışıb hönkürtüylə ağladı. dizlərini qatlayıb hıxladı. nə qədər çalışdı özünü ələ alsın.–deyə ana söyləndi. lap adamın həyatını da almaq olar. Artıq şübhələnməyə başlamışdı ki. niyə ağlayırsan? Bir an sonra pasiban onun əlini çiynindən götürüb. bəlkə? Şübhələrin sonu yox idi. –Oğlum. çoxdan bəri başının üstünü kəsdirmiş dərd indi sel kimi onu altına alıb basdırırdı. kol və tikanların ucunu gəmirirdilər. Sübh açılanda Nayman-Ana yurddan yola hazır çıxdı. Ananın bu dərdi-kədəri manqurta qəti tə’sir eləmirdi. şabalıdı dəvələr alçaq kolluq və tikanlığın arasında gəzir. dərin bir ah çəkdi. –Otur danışaq. başa düşdün? Sən naymansan 74 Mart / 2011 . onun gəlişi oğluna heç bir tə’sir göstərmədi. heç nə xatırlamırdı. bəlkə dəvələrin otlaq yerini dəyişiblər. Atanın da adı Donenbaydı. Mən də sənin ananam. ta o manqurtu tapmayanca. yox. Nayman-Ana əvvəlcə sevincindən nə edəcəyini bilmədi. sonra qorxdu. səsləyib onu diklədi. Bir neçə gün idi ki. Ancaq gözləri yenə əvvəlki kimi tamam e’tinasızdı. Onlar yerə çökdülər. –Bəs atanın adı nədir? Bəs özün kimsən. ona ölüm verməyib? Görəsən onu öldürüb əzablarına son veriblər. ya çölün düzənində atıblar ki. Manqurt oğul hep bir şey olmamış kimi mə’nasız və laqeyd nəzərlərlə ona baxdı. Sən naymanlar qəbiləsindənsən.

Bir azdan o. Nə fayda ki. dəvəsini yortma sürə-sürə gəlib çatdı. bəlkə bu qaralmış şüurda bir qığılcım işarə. Arvadın laylası onun ürəyinə yayılırdı. Juanjuan onu görmüşdü. Sən anadan olanda biz üç gün köçü saxlayıb dayandıq. juanjuanlardan birdəfəlik canını qurtarsın. Heç kəsin olmadığını yəqin eləyəndən sonra oğlunu səslədi: –Jolaman! Jolaman! Salam! Oğlu dönüb baxanda ana sevincindən içini çəkdi. bəs sürü nə olsun? Yox. oğlu elə-belə səsə dönüb. əlbəttə. Ana yenə də öz dediyini deyirdi: -Adını yadına sal! Atanın adı Donenbaydı! Sonra o götürdüyü ehtiyatdan onu yedirib içirtdi. dəvə üstdə sürü içindən keçməkdə səhv eləyib. Oğlu cavab vermədi. onun ailəsinə bu qədər bədbəxtlik gətirən düşmənlərdən biriydi. Layla onun çox xoşuna gəldi. gözləri də yaman parıldayırdı. juanjuan ağ dəvə üstdə oturan adamı görə bilərdi. onun gündən qaralıb codlanmış. Axırıncı dəfə lap dərənin yanından keçdi. Bu. oğlunu xilas eləsin. Arvad başa düşdü ki. Bilmirsən məgər atan Donenbaydır? Sənin adın manqurt deyil. ətrafına boylana-boylana qalmışdı-uzaqdan gördüyü ağ dəvəyə minmiş adam hara yoxa çıxdı? Kəsdirə bilmirdi ki. Nə desən ola bilərdi–bir də gördün dəvə burdan səs verdi. ilıq bir halət əmələ gəlmışdı. çalışıb özüylə aparsın. ağası deyib ki. təki öz adamları arasında qalsın. Juanjuan üzəngiplaində dikəlib nizəsi hazır vəziyyətdə ətrafa boylanırdı. yenə də iraqdan-irağa hərlənə-hərlənə gecə ərzində xeyli aralanmış sürüyə yaxınlaşmağa başladı. Təhərindən bilinirdi ki. sonra başqa səmtə döndü. Manqurt ağlına vura bilmirdi ki. Axşam düşürdü. –Qoy görüm onlar sənin başına nə iş gətiriblər?–deyə Nayman-Ana əlini onun başına uzatdı. Başqalarının dözüb barışdığı vəziyyətə o dözə bilmirdi. Jolamandı! … Adını onunçun belə qoymuşuq ki. boynunun ardından bir cüt qara. tam laqeydliklə qulaq asırdı. Burada dəvəni dərənin dibində çöküzdürüb yerə düşdü. bəlkə də doğma yerləri görəndən sonra ağlı öz yerinə gələcək . O yaxınlaşırdı. Nayman-Ana təşvişə düşdü. Nayman-Ananın ağlına gəlib dəvənin ağzını yaylıqla çəkib bağlamışdı. Nayman-Ana yovşanlığın dalında gizlənib Juanjuanı lap yaxşı görə bilmişdi. üç gün toy-bayram elədik.–manqurt eyni sözləri təkrar etdi. sürüyə tərəf qayıtdı. uşaqlıq illəri yadına düşəcək… Səhəri Nayman-Ana yenə Ağmayaya süvar oldu. görsün juanjuanlardan orda var . Nayman–Ana otlaq yerindən xeyli uzaqlaşandan sonra qıraqlarını yovşan basmış dərin bir dərəyə girdi. boş da olsa. Nayman-Ana o gecəni dərdəsər oğlunun olduğu yaxın yerlərdəki çöllükdə keçirdi. ya gündüz? –Heç nə. quru hörük sallanırdı. Nayman-Ana başa düşdü ki. Nayman-Ana soruşdu: –Bu kimdir? –Mənimçün yemək gətirir. Sonra hava birdən qaraldı. –Kimnən danışmaq istəyərdin? –Aynan. oğlunu doyuzdurandan sonra ona layla deməyə başladı. ancaq elə o dəqiqə də başa düşdü ki. O. Amma daha gecdi. başındakı qara papağının ucları qayıq burnu kimi yuxarı qatlanmışdı. necə durub getsin. Sarı-Özəyi tutub xalqın xeylihissəsini qul eləyən. öz yerlərinə qayıtsın. O tez dəvəsini hıxlayıb minə-minə oğluna xəbərdarlıq elədi: –Ona heç nə demə. əliylə papağından yapışıb daha anası tərəfə baxmadı. Oğlunun yanına qayıtmağa ürək eləmirdi. Yaxşı ki. rəva bilmirdi ki. şişkin sifəti çox gərgindi. Manqurt olsun qoy. qorxurdu bayaqkı juanjuan gecəni sürünün yanında qala. ona qoşulsun. Bunu görən ana onu inandırmağa çalışdı ki. Və o gecə qəti qərara gəldi ki. Nizə və oxla silahlanmışdı. danışığına ara vermir. dediyini dedi: –Yadına sal kimsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! 2011 / Mart 75 . mənim də hörüyüm olsun ağamınkı kimi. arvad qıfıllı bir qapını döyəcləyirdi. Nayman-Ana yenə də çalışdı ki. Kim bilir. sürünü gözdən qoymasın… Və yenə də Nayman-Ana pozulmuş yaddaşın o bağlı qapısını təkrar-təkrar döyəcləməyə başladı. yenə ümid eləyirdi ki. Gün batsa da hələ göyün şəfəqi çəkilməmişdi. Juanjuan məəttəl qalıb. Manqurt kənara sıçrayıb çəkildi. bu yerləri tərk eləyib. dəvəni hara sürsün? Əvvəlcə bir tərəfə surdu. Və onda Nayman-Ana manqurt oğlundan soruşdu: –Bəs sən bura gəlməmişdən nələr vardı? –Heç nə. Ancaq biz bir-birimizi eşitmirik. –Sən daha nə istəyərdin? –Istəyərdim ki. Onun heç eyninə də deyildi. elə bil bu sözlərin ona dəxli yoxdu.–deyə manqurt cavab verdi. Ana ürəyi belə deyirdi.Yaddaş Ananın dediklərinə o. tap gör adın nədir? –deyə yalvarıb onu qandırmaq istəyirdi. Gizlənib baxmağa başladı. qilli bir dəvənin üstdə oturub ətrafina göz gəzdirdi. Bu vaxt uzaqdan dəvəyə minmiş bir adam göründü. Ətrafi qaranlıq bir gecə bürüdü. Orda kimsə oturub. Xoşluqla qulaq asırdı. başını heç vaxt onun yadına salmaq olmaz. Gərək otlayan dəvələrin arasıyla gizlənə-gizlənə piyada keçəydi. oğlunun yaddaşını diriltsin… –Adını yadına sal. Ancaq arvad xaylağı boş əllə bu amansız juanjuan döyüşçüsünə neyləyə bilərdi? Juanjuan bir az da o yan-bu yana səyirdəndən sonra geriyə. donuq sifətində nə isə canlı.Yəqin otluqda cırıldayan çəyirtkəyə də beləcə qulaq asardı. qanı qanından olan doğma oğlu qul qalsın. Sürünü görəndən sonra da xeyli fikir verib baxdı ki. ya yox. O. –Gecəydi. O. sən naymanların böyük köçü vaxtı yolda doğulmusan. Mən tezlikdə qayıdacağam. heç nə başa düşməsin. Bu juanjuan onu görməmiş tez çəkilib gizlənməliydi. Ananın bu dediklərinə manqurt oğlana tə’sir göstərmədiyinə baxmayaraq. daha Ağmayanı qalxmağa qoymadı.

Ağmayaya çatmaqmı olardı? Ağmaya Sarı-Özəkdə yel kimi qanadlanıb Nayman-Ananı bu ölüm-dirim qovhaqovundan uzaqlaşdırırdı. Nayman-Ana oğlunu səsləyib çağırmağa başladı: –Jolaman! Haradasan? Mənəm. Manqurt bu sözləri eşidəndə qaralmış sifəti bomboz oldu. Əlinin yaddaşı hələ də qalır! Nayman-Ana yuvasından hürküdülmüş quş kimi 76 Mart / 2011 . elə Ağmayanı məhmizləmək istəyirdi ki. Budur o. -Jolaman! Oğlun!–Nayman-Ana oğlundan nigaran halda onu səsləyirdi. Qoy qəzəblənib silaha sarılsınlar. –Anan-zadın deyil! Sənin anan yoxdur! Heç bilirsən niyə gəlib? Bilirsən? Istəyir ki. narahatlıqla ətrafa boylana-boylana qaldığı üçün oğlunun dəvə dalında daldalanıb. Ağmaya öz sahibəsini yüngül. O. Məsələ ondadır ki. bu gecə bir-birinə qoşulub qaçmalıdırlar. daha yaxındaydı. Ananın başı elə qarışmışdı ki. Donenbay!… Sarı-Özəkdə NaymanAnanın basdırıldığı yerə o vaxtdan Ana-Beyit. yadelli basqınçılar onların igidlərinin ağlını başdan çıxarıb necə rəzil eləyirlər. yetirmədi– ox vızıltıyla onun sol qoltuğuna sancıldı. Ancaq o biri tərəfdən də bir juanjuan çıxıb onun yolunu kəsmək istədi. dizini yerə verərək oxla onu nişan aldığını görmürdü. Görərsən. pusub görəndə ki. oxu buraxsın. özünə yer tapa bilmirdi. Nayman-Ananın rəngi-ruhu özündə deyildi. yə’ni Ana məskəni Qəbiristanlığı deyərlər. halay vurub gizlənə-gizlənə gəzirdi. Ancaq ondan nə gözləmək olardı. çox sevindi. uzaqlaşıb gözdən itdilər. Juanjuan ona ox-yay verib dedi: –Qorxma! Al bunu! –Nişanla görüm! –deyə juanjuan papağını göyə atdı. onun xəbəri olmadı ki. Ayaqdan yüngül Ağmaya onu vaxtında aradan çıxartdı. Bircə: –Atma!–deyə bildi. dəvəsini də getdikcə daha bərk qovurdu. Başına nə gəlibsə onun təqsiri deyil. Birdən qanrılıb baxanda onu gördü. tələyə düşmüş heyvan kimi yan-yörəsinə baxmağa başladı. dönüb oğluyla üzbəüz gəlsin. Bu dəfə o. nə olursa olsun anası onu qulluqda qoymayacaq. juanjuanlar dalda qalıb çığıra-bağıra. papağını çıxardıb başını buğa versin!–Onlar yazıq manqurtun canına qorxu salmağa çalışırdılar. əlləri boşa çıxan juanjuanlar ürəklərini soyutmaq üçün yazıq manqurtu o ki var döydülər. nizələrini oynadaraq onu qovmağa başladılar. ölümcül zərbə idi. İntəhası. nə gözləsin. Gecə azman Sarı-Özək çölləri üzərinə çökürdü. Ancaq ananın özündən əvvəl başının yaylığı açılıb düşdü. Batan günəşin şüaları ananı dəvənin donqarları arasında çox aşkar işıqlandırırdı. axşamın necə düşdüyünü hiss eləməmışdı. bəxti belə gətirib–düşmənlər onu bu kökə salıblar. papağından bərk-bərk yapışaraq. Onun minik dəvəsi yüklü halda noxtasını sürüyəsürüyə otlayırdı. Günəşin şüası ona mane olurdu. Indi onun qəti fikri oğlunu evə aparmaqdı. amma oğlunu görə bilmədi. ətrafa göz gəzdirdi. Ox papağı dəlib keçdi. Nayman-Ana dəvənin boynuna sinib ilişə-ilişə yıxıldı. juanjuanlar oğlunu sürüylə bir yerdə onun əli çatmayacaq öz böyük ordularına yaxın yerlərə aparacaqlar. nəhayat.Yaddaş düzdə vurnuxur. fürsət gözləyirdi ki. qərara gəldi qayıtsın yenə oğlunun yanına. o vaxtdan Sarı-Özəkdə Donenbay quşu uçur. Qoy naymanlar görsünləlr ki. Elə hey götür-goy eləyirdi ki. Nayman-Ana xeyli onların dalınca baxıb görəndən sonra ki. Məsələ torpaqda deyil. Nayman-Ana fürsəti itirməyib tez Ağmayaya mindi və uzaqlaşdı. yoxsa onu tutmaq üçün pusqu quracaqlar? Beləcə fikir-xəyalat içində o.–Gör ha! deyə papaq sahibi təəccübləndi. necə onu inandırsın. Bu. Işi belə görən Nayman-Ana dəvəsini qoparaqlayıb onların arasından keçdi. torpaq hamıya bəs eləyər. Toran qarışırdı. ananam! Haradasan? O. sürüyə çatdı. juanjuanların bu rəzaləti onlarla heç yad qonşu olmağa da haqq vermir. Nayman-Ana oğlunun yanına bu fikirlələ qayıdırdı. havada bir quş olub çığıra-çığıra uçub getdi: Yadına sal kimlərdənsən? Adın nədir? Sənin atan Donenbaydır! Donenbay! Donenbay! Deyilənə görə. necə başa salsın ki. boynunu qısıb. juanjuanlar sürüdən getdilər. Bilmirdi neyləsin. neyləsin ki. o vaxt ayılıb gördü ki. sərbəst bir yerişlə böyük dəvə sürüsünə tərəf aparırdı. elə deyib durudu: –Deyirdi mənim anamdı. Donenbay quşu yolçuya rast gələndə onun yaxınlığında uça-uça səslənir: Yadına sal kimlərdənsən ! Kimin oğlusan? Adın nədir? Adın? Donenbay. çox ciddi görkəmi vardı. juanjuan dəvə üstündə sürünün o başına yaxınlaşır. otlayan heyvanların arasından keçdi.

şovinist çar və şahlıq rejimləri.. zəncir və zindanlar möhkəm olsa da. sənin istiqamət və mətanətinin qarşısında bir-bir əzilib məhv oldu. Pərvanə Məmmədli bununla bağlı həmin dövrləri yada salıb . 1978-79-cu illərdən sonra da Azərbaycan türkcəsində məktəb. Cavad Heyət. "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" 8 bölümdən ibarətdir: "Güney Azərbaycanda mətbuatın meydana gəlməsi və onun təşəkkülü". ana dilində açılan məktəb. "1978-79-cu illər İran inqilabı və mətbuatda nisbi dirçəliş". başını qaldır!. şahın və vəliəhdin səfərləri. Azərbaycanda Mətbuat günü ərəfəsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi. dosent Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi "kitabı işıq üzü görüb. Hələ bir neçə il öncə Azərbaycanın kino tarixinə düzəliş edildi. Mirzə Həsən Rüşdiyyə. Sadiq Fərahani Ədibülməmalikin. bu vətən dünya işığını səninlə hiss edir. Xatırladırıq ki. "Çağdaş dövrdə Gney Azərbaycan mətbuatı". Müəllif təəssüf hissi ilə bildirir ki. kitabda hazırda Güney Azərbaycanda və həm də mühacirətdə nəşr olunan mətubat orqanları barədə də məlumat verilir. Müəllif yazıb ki. Mirzə Məhəmmədəli Tərbiyət. müəllifin bir neçə il öncə ""Varlıq" dərgisində ədəbiyyat məsələləri" adlı monoqrafiyası çıxmışdı. Sədrəddin Soltan 2011 / Mart 77 . əzab. Hüseyn Düzgün. işgəncə." Bu bir tarixi gerçəklikdir ki. fəlsəfə elmləri doktoru. həmin dövrlərin maarifçilərini də oxuculara tanıdır.. dəyərləndirilməsi zəruridir. böyük itkilər verdiyi inqilabi hərəkatlardır.Milli Hökumətin hakimiyyəti illərində".F. Həmid Nitqi. onların Azərbaycan türkləri üçün gördükləri işləri yada salıb. zəngin ədəbiyyata. bu sayaq məsələlər yenidən gündəmə gəldi. Müəllif ön sözdə belə yazır: "İki əsrə yaxın vahid bir xalqın mənəvi ünsiyyətinə qoyulan qadağalar. İslam Respublikasının mövcud Ana Yasasında həmin problemlər öz həllini qismən tapsa da. . yalnız bu haqda xarici mənbələrə istinad edib. 1945-ci il "21 Azər" hərəkatı (Azərbaycan Milli Hökumətinin yarandığı il).milli azadlıq dövründə". onun 100-dən artıq yaşı var. texnolo-giyasına yiyələnməsində əvəzedilməz rol oynayıb. Müəllif ötən Hələ 1920-ci ildəçıxan "Təcəddüd" Şeyx Məhəmməd 151 il ərzində Güney Azərbaycanda çıxan Xiyabani Təbrizdə qəzetinin 24-cü sayında "Azərbaycan" başlıqlı məqaləsində Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıqlarını xatırladaraq oxucularında vətənsevərlik duyğularını oyatmaqla onları istiqlal mücadiləsinə səsləyirdi: "Ey Azərbaycan. "Mətbuat . "Varlıq" dərgisinin nəşri tarixi". sən bir iti gözsən ki. Hüseyn xan Ədalət. əsas ağırlıq mərkəzini təşkil etdiyi. universitet. Əhməd bəy Ağaoğlu. Pərvanə Məmmədlinin "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabını oxuyanda düşünürsən. Mirzadə Eşqi. Cəfər Xaməneyi. mətbuat və s. söz və fikir azadlığı.. İsmayıl Hadi və başqalarının adını hörmətlə çəkib. həmin maddələrə bu günədək əməl olunmur. Bakı Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin müəllimi. 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan Milli Hökumət zamanı Azərbaycan türkcəsində çıxan qəzetlər. Sən bir həssas və mütəəssir olan ürəksən ki. Elə ötən 200 ildə yeni İranın yaranmasında Qacar sülaləsinin vəliəhdi Abbas Mirzənin bu istiqamətdə apardığı islahatlar ölkənin Avropa mədəniyyətinə. ölkə daxilində və xaricdə baş verən hadisələrin xülasəsi verilirdi. Bu baxımdan o illərdə yaranmış ədəbiyyat. tarixə malik bir millətin mənəviyyatına ağır zərbə olsa da. onun öz varlığını yaşatmaq əzmini sındıra bilməyib. Məhəmməd Şəbüstəri. Müəllif oxuculara ömrünü maarifçiliyə həsr etmiş Azərbaycan türk ziyalılarından Müqəddəm Məhəmmədhəsən xan Etimadülsəltənə. Güney Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə milli azadlıq hərəkatı paralel olub. onun nüsxəsini əldə edə bilməyib. Bəlli oldu ki. mətbuat xalqa əvəzsiz xidmət göstərib. Çeşidli kitablardan başqa. Cabbar Baxçaban (Əsgərzadə). "Əxbarridarülsəltəneyi-Azərbaycan" və başqa adlar altında işıq üzü görən bu qəzetin səhifələrində saray xəbərləri. dərgilər. bu məsələnin araşdırılması. ancaq hakim dövlət siyasəti milli tərəqqinin qarşısına sədd çəkib". ey demokratik Azərbaycan. Tağı Rüfət. Hər inqilabdan sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub. Fikrimizcə. Elə 1892-ci ildə Təbrizdə "Şəbnamə" (naşiri və redaktoru Əliqulu xan Səfərov olub) adlı Azərbaycan türkcəsində illüstrasiyalı ilk satirik mətbu orqanının yaranması ilə ("Molla Nəsrəddin" jurnalının ilk sayından 14 il öncə) görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri M. yayımlanan radio verilişləri haqda da bu kitabda ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. sonralar bolşevik və klerikal rejimlər qədim. Bundan başqa. müsibət. kitablar.1906-11-ci il Məşrutə hərəkatı. dar ağacları. ərəbcə yazılmış "Təlqinnamə" əsərindən soraq verib. Əliəkbər Dehxuda. maarifçilik kimi hərəkatların da yaranmasına səbəb olur. Mətbuat yeni texnologiya ilə yanaşı. təəssüf ki. tarixi bir həqiqətdir. Həsən xan Tağızadə. ilk çapxana 1825-ci ildə Təbrizə gətirilib.. habelə Məhəmmədəmin Rəsulzadə. 1920-ci il Xiyabani hərəkatı.. 1858-ci ildə Təbrizdə "Azərbaycan" adlı ilk rəsmi qəzet nəşr olunub. Axundzadənin indiyədək əldə olunmayan. "Milli azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində mətbuat". Hacı Məhəmməd Naxçıvani.Ey əziz Azərbaycan. İran səninlə Qərb mədəniyyətinə baxır.. Azərbaycan türkləri İranın tərəqqisində həmişə öndə olublar. Bu dərginin də qəzetlərlə yanaşı. "Məşrutə inqilabı illərində demokratik ənənələrin formalaşması". Bu. 1978-79cu illər İrandakı inqilab təkcə 20-ci əsrdə Güney Azərbaycan türklərinin aparıcı qüvvə kimi iştirakı. Bu baxımdan müəllifin araşdırmasına görə. "Mətbuat . Zülm.Mətbuat tariximiz "Güney Azərbaycan mətbuat tarixi" kitabı bu məsələyə ilkin olaraq aydınlıq gətirib nüsxəsi hazırda əldə yoxdur.. milli mətbuatımızın tarixi 1858-ci ildən başlayır.

Biz sizin tədqiqatçılarınızı bu mövzu ilə əlaqədar tarixi və müasir ədəbiyyatla təmin etməkdən məmnun olacağıq. Dr. Biz ümid edirik ki. Dr. İsmayıl Cəmili – şair və sənətçi. Bu əyalətlər şübhəli hökumət tədbirlərinə və anlaşılmaz inzibati məqsədlərə əsasən yaxın vaxtlarda yaradılmışdır. Xahiş edirik.D. Avstraliya.D. Fərhad Qabusi – həkim. Vankuver. Alimlər.Əli Qaracalu – PH. Əhməd Geybi – Sidneydəki Azərbaycanlılar Assosiasiyasının prezidenti. Almas Şüar Qafari – Fransa Botanika Cəmiyyətinin üzvü. Qərbi Azərbaycan. Dr. Məhəmməd Azadgər – yazıçı və insan haqları müdafiəçisi. Hadi Sultan-Qürrayi–müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə PH. insan haqları müdafiəçisi. Dr. onlar hələ də bunu davam etdirirlər. Sizə və dünya dilləri haqqında ən obyektiv elmi biliklər qaynağı kimi "Etnologiya"nın nəşrində və saxlanmasında iştirakı olan bütün insanlara öz dərin minnətdarlığımızı bildirmək istərdik. daha geniş məlumat və ya istənilən yardım üçün bizimlə əlaqə yaratmaqdan çəkinməyin. Xüsusən. aşağıda imza edənlər. yaxşıca bəlli olan bir faktdır ki. sosioloq.Müraciət Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçilərinin "Etnologiya" Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzinə açiq məktubu "Etnologiya" dərgisinin baş redaktoru cənab Raymond G. Şəhruz Türfəx – memar. Ziya Sədrül-Əşrafi – sosioloq. İranın bütün tarixi boyu əhalinin say tərkibini etnik mənsubiyyət. 2005) ən obyektiv təxmini qiymətdir və olduqca real faktlara uyğun gəlir. Biz əminik ki. Konstans Universiteti. sizin diqqətinizə aşağıdakıları çatdırmaq istərdik: 1) Bu. alimlərinin və insan hüquq müdafiəçilərinin baxışlarının tam şəkildə qəbul olunmasına ehtiyatla yanaşılmalıdır. Əlirza Əsgərzadə – sosioloq. Sonuc olaraq.... “Güney Azərbaycan Siyasi Dustaqların Müdafiəsi Assosiasiyası”nın (ADAPP) direktoru. Şəhriyar Rəhnəmayan – Saymon Frezer Universitetinin əməkdaşı. akademiklər. yazıçı. Bu sahədəki bütün təsəvvürlər və rəqəmlər sübutsuz mənbələrə və ədəbiyyata söykənən təxmini qiymətləndirmələrdir. Dr. İranın azərbaycanlı və türkcə danışan əhalisi barədə "Etnologiya"nın hazırkı qiymətləndirməsi (İnternet redaksiyası. həmin birlik liderlərinin. Bu mühüm cəhətə lazımi diqqət yetirilməsi təkcə sosial araşdırmada obyektivlik məsələsi deyildir. bütün əhali qətiyyən göstərilən dörd əyalətlə məhdudlaşmır. nə də çağdaş İranda azərbaycanlıların məskunlaşdığı əraziləri əks etdirirlər. Hidayət Sultanzadə . Azərbaycan türkləri İranın şimal-qərbindəki Azərbaycan əyalətlərindən şərqə və mərkəzə doğru Tehran. biz bu cür cəhdlərə görə dərin narahatlıq keçirir və üzülürük. Sədiqə Ədaləti – PH. Dr. obyektiv tədqiqatçı bu faktı bilməlidir ki. İranda iqtidarda olan hər iki hökumətin insan haqlarına və azlıqların hüquqlarına sayğısız yanaşması ucbatından hakim farsdilli ünsürün bir çox alimləri ölkədəki hüquqsuz etnik birliklərin sayı və statusu barədə həmişə təhrif olunmuş məlumatlar yaymışlar. milliyyət və daha önəmli olan dil baxımından açıqlayan hər hansı siyahıyaalma keçirilməmişdir. Kanada PEN-klubunun keçmiş prezidenti və Toronto Universitetinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq üzrə təqaüddə olan professor. Son aylar biz İrandakı Güney Azərbaycanlı-Türk əhalinin "Etnologiya"nın hazırkı buraxılışında qeydə alınmış sayının azaldılması yönündə "Etnologiya"nın redaktorlarına təzyiq göstərilməsinə dair bəzi şübhəli cəhdlərdən xəbər tutmuşuq. həm də xüsusilə ikinci dərəcəli kimi baxılan etnik birliklərə yanaşmada mənəviyyat və əxlaqı gözləmək məsələsidir. "Etnologiya"nın səriştəli tədqiqatçıları yuxarıda göstərilən amillərə diqqət yetirəcək və həmişəki kimi "Etnologiya"nın gələcək buraxılışlarında (nəşrində) da İranın azərbaycanlı və türk əhalisinin ən obyektiv sayını təqdim edəcəklər. İranın Azərbaycan əhalisi barədə istənilən araşdırma bunu nəzərdə tutmalıdır ki. Lalə Cavanşir – yazıçı və sənətçi. Təəssüf ki.D. Xorasan. Səməd Purmusəvi – memar və sənətçi. Professor Yunis Benab-Vaşinqtondakı Strayer Universitetinin siyasi elmlər üzrə professor. Qəzvin və s. Seyfəddin Hatəmlu – yazıçı və naşir. Əlirza Ərdəbili – jurnalist və naşir. insan hüquq müdafiəçiləri olaraq biz öz səlahiyyətimiz daxilində Sizi əmin etmək istərdik ki. Professor Rza Bərahəni – Yazıçısı və şair.vəkil. Kanada. Mərkəzi. Həmədan. 78 Mart / 2011 . Eləcə də hər hansı etnik birliyin sayını qiymətləndirərkən. "Etnologiya"nın redaktorları və tədqiqatçıları çeşidli fars ifrat millətçilərinin təbliğatına uymayacaq və ideoloji mahiyyətli yalan məlumatlarla "Etnologiya"nın elmi nüfuzuna kölgə salınmasına imkan verməyəcəklər. 2) Müasir İranda Azərbaycanlı-Türk əhalinin əhəmiyyətli hissəsinin Şərqi Azərbaycan. Texas 75236 ABŞ) Sayın Qordon! Güney Azərbaycanın bir qrup alimi və insan hüquqları müdafiəçisi olaraq biz. Ərdəbil və Zəncan əyalətlərində yaşamasına baxmayaraq. əyalətlərinə qədər bütün ölkə ərazisində yaşayırlar. York Universiteti. Onlar Azərbaycan coğrafiyasının nüvəsini təşkil etsələr də. Hörmətlə: Faxtə Zamani – tədqiqatçı-mühəndis. nə tarixi Azərbaycan torpaqlarına uyğun gəlir. Deməyə ehtiyac yoxdur ki. Qordona (Beynəlxalq Dilçilik Mərkəzi 7500 West Camp Wisdom Road Dallas. siyasi şərhçi.

“Muğan” (Beyləqan. Bütün ictimai qurumlar vasitəsilə informasiya mərkəzlərini yaratmaqla təhsil və elm ocaqaları. Lerik. Masallı). mətbuat və s. Salyan). Neftçala. “Abşeron” (Bakı və şəhər ətrafı kəndlər. Kərəc. Xaçmaz) regional infrasturkturların yaradılmasına başladıldı. Burada çalışanlar İran xüsusi kəşfiyyat orqanlarını təmsil edən mütəxəssislərdən ibarətdir. məscidlər və digər sahələri nəzarətə ala bilib. İsfəhan və Ərdəbil universitetlərində xüsusi layihələr hazırlamaqdadır. bunun dərin qatlarına hesablanmış şəkildə gəncləri gətirərək onlara dini təhsil vermək adı altında İranın mənafeyinə çalşmaq kimi proseslərə cəlb edilirlər. polis. Əsil Azərbaycan torpaqları indiki Güney Azərbaycandır. Dəvəçi. Kirman. hüquqi. Tehranda “Arran” projesi İranın rəsmi dövlət siyasətinə görə Azərbaycan respublikasının tarixi ərazisi “Qədim İran dövlətinin Arran vilayəti”dir. Mingəçevir). Hacıqabul. Zərdab). Bununla da həmin regionları daha asan idarə etmək imkanı qazana biliblər. mədəni və digər sahələrdə təsir dairəsində saxlaması üçün digər ölkələrin ərazilərində onların maraqlarına cavab verə biləcək xüsusi ”sosial baza”lar yaradıblar. Ərdəbil. Məşhəd. “İmdade Xomeyni” Humanitar Yardım Mərkəzi. xüsusilə Azərbaycanda özünün təsir dairəsini dərin bir siyasətə çevirmək üçün düz 19 ildir milyonlarla dollar vəsait xərcləyir. “İranlı Tacirlər (işadamları) Şurası”. Qəzvin. Ərdəbil. Şəmkir. xarici əlaqələr. Sumqayıt). Xırdalan. İran Güney Qafqazda. Bu üç sahəni nəzarətdə saxlamaq üçün əvvəlki illərdən fərqli olaraq. Bunun ardınca isə islam dininin şiəlik təriqətinə üstünlük verən din xadimlərini maliyyələşdirməklə yanaşı. Qəzvin. b) “Ənənəvi mühafizəkar şiəlik”. “Göyçay” (Yevlax. Gürcüstan və Dağıstandan İranın Qum. Plana görə. Bu sırada Azərbaycanda son illər İranın nəzarətində olan qeyri-hökumət təşkilatlarının sayı çoxalması elə bunun təsdiqidir. 3. artıq Azərbaycanın daxilində nəzarət və idarəetmə infrastukturları yaradılıbıdır. Göyçay. səhiyyə. 2. onların vasitəsilə gənclərin İranın Qum. Bu beş iri mərkəzin vasitəsilə faktiki olaraq. Bunu həmin gənclərin təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycanda apardıqları fəaliyyətlər də sübut edir. Kürdəmir. Qəbələ. “Quba” (Quba. Mazəndaran və digər şəhərlərindəki xüsusi mərkəzlərdə təhsil almalarını təmin edibdir. maliyyə. hərbi. dini təhsil. İmişli. “Dünya Müsəlmanları-Vilayəti Fəqih” təşkilatı. Bakıda fəaliyyət göstərən: 1. Bundan əlavə din pərdəsi altında bu vətəndaşlara fars şovinizminin ənənəvi metodologiyasına uyğun başdan-başa xurafatla dolu ideyalar təlqin edilir. ticarət. televiziya və mətbuat. İranın ən çox diqqət yetirdiyi əsas strategiya Azərbaycan vətəndaşlarının rəsmi Tehran rejimi üçün gündəlik informasiya sorumlusu yönündə çalışdırmaqdır. mədəni. Xızı. Dünyada internet və rabitə texnologiyalarının sürətli inkişafından yararlanan İran Azərbaycanla bağlı bütün (siyasi. Siyəzən.Strategiya İrandan Quzey Azərbaycana qarşı yeni təhdid İmperiya siyasəti aparan dövlətlər tarix boyu özünün iqtisadi. Mazəndaran. 5. 4. hakimiyyət. iqtisadi. İsfəhan. c) “QHT şəbəkəsi” kimi formalaşdırıb. Daşkəsən. Qum. Astara. Şəki.) informasiya məkanında artıq geniş şəbəkəyə malikdir. Bu gün Azərbaycanda yaratmış olduğu stukturların modeli isə belədir: a) “Modern şiəlik”. Belə ki. siyasi və ictimai prosesləri nəzarətdə saxlamaqla. Azərbaycanda “Cənub” (Lənkəran. Məşhəd. İran Azərbaycanın gündəlik həyatını. Oğuz. Goranboy. Saatlı. “Hüseyniyyə” Mərkəzi. Yardımlı. “İran Mədəniyyət Mərkəzi”. İsfəhan. Biləsuvar. Tehran. Azərbaycan respublikasından İrana təhsil almağa aparılan bütün gənclərin beynində bu anlayışın inkişaf etdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Ucar. Bu sırada rəsmi və ya qeyri rəsmi bütün dini təşkilatlar İranın dövlət bayramlarını və digər rəsmi tədbirlərini “islami bayramlar və tədbirlər” şəklində ictimailəşdirmək istiqamətində təbliğatların aparılması Azərbaycan dövlətçiliyi üçün olduqca təhlükəlidir. hərbi. Azərbaycanın informasiya məkanında fəaliyyət dairəsi: 2011 / Mart 79 . biznes. Sabirabad. Samux. ordu. birbaşa İrandan deyil. Cəlilabad. Faktiki olaraq hər il Azərbaycan. 1991-ci ildə İranın Qum şəhərində yaradılan “Qafqaz-Orta Asiya Araşdırma Mərkəzi”nin nəzdində Azərbaycanla bağlı xüsusi strukturlar formalaşdırılıb. Tehran və digər şəhərlərdə fars şovinizminə və paniranizmə söykənən. tədricən bu prosesi idarə etmək üçün daha geniş planları həyata keçirmək üçün Tehran. “Gəncə” (Gəncə.

birlik.salamnews. Eyni zamanda “Dindarların Hüquq və Azadlıqlarının Qorunması” adı altında “Modern İslam” siyasətinə dayanıqlı olan dini şəbəkələrin (şiəlik) hüquqlarının qorunmasında əsas aparıcı simaya çevriliblər. Burada “Fatimeyi Zəhra” adlı məscid və onun çevrəsində yaradılmış dini icma daxildir. dini təriqət və məzhəblərin hüquqlarının artırılması siyasətindən yararlanan İran tərəfindən çox çevik şəkildə şiəlik istiqamətində geniş təbliğat şəbəkələrini qurmaqla bərabər.radio.deyerler. Bu yöndə İranda hazırlanmış kompüter texnologiyaları və web master ixtisası üzrə ən professional mütəxəssislər cəlb ediliblər. Türkiyədə son illər cəfərəliyin (şiəlik) əsas qolları hesab edilən “ələvilik”. Jurnalın nəzdində “İslam Dünyası Bu Gün” İnformasiya və Analitik Təhlil Agentliyi də fəaliyyət göstərir. Agentliyin Bakı nümayəndəliyinin nəzdində “313” adlı aylıq jurnal nəşr olunur.faktxeber.net. Məscidin internet saytı isə belədir: www.dir. dini təhsildə.com internet saytında müəllif kimi çıxış edənlər də məhz bu şəbəkəyə məxsus olanlardan ibarətdir. İndiyə kimi qəzetin 164 sayı çap edilib. Mərkəzin nəzdində Azərbaycanda gənclər arasında şiəliyin geniş şəkildə yayılması üçün VSD. Mərkəzin dini yöndə əsas təbliğat və fəaliyyət dairəsi Bakı şəhərindəki. Agentliyin www. www. Qəzet əsasən şiə təriqətinin maraqları çərçivəsində fəaliyyət göstərən “dini mağaza”larda və məscidlərdə satılır. www. Onlar İçəri şəhərdə və Bakının köhnə məhəllələrində rusdilli əhali arasında şiəliyin yayılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi layihələr əsasında çox geniş şəbəkələr qurublar. Mərkəz eyni zamanda www. məscidlərdə. “Əhli Beyt” və digər cərəyanlar inkişaf etməkdə və aktivləşməkdədir. Halhazırda “Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqlarının Müdafiə Mərkəzi” (DEVAMM) təşkilatını yaratmaqla Polşadakı “Şərqi Avropada Demokratiya İnstitutu” ilə yaxın əlaqələr quraraq “modern islam” aiyasətinə dayanıqlı proseslərdə iştirak edirlər. Belə ki.org internet radiosu və “Azerbaijan İslam News” (Azərbaycan İslam Xəbərləri”) agentliyi fəaliyyət göstərir. Agentliyin www. Tehranın ölkəmizə qarşı məkrli siyasətini həyata 80 Mart / 2011 . Bu agentliyə məxsus kadrlar Azərbaycanla və dünyadakı şiə məzhəbinə bağlı olan hərəkatlar. türk. ərəb və ingilis dillərində xəbərlər və analitik materiallar hazırlamaq və yayınlamaqla məşğulıdur.deyerler.fatimeyi-zehra. həm də siyasiləşməkdədir. Agentliyin nəzdində “Birlik Press” adlı həftəlik qəzeti nəşr olunur. Jurnalın internet səhifəsi: www.313news. d)“Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzi.fm internet radiosunu yaradıb.birlik.org saytı. Xüsusilə Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) 2002-ci ildə iqtidara gəlişindən sonra. Bu mərkəzi idarə edənlər 1990-cı illərin ortalarında İranın Qum və Tehran şəhərlərində dini təhsil alanlardan ibarətdir.Strategiya Hal-hazırda İran Azərbaycanda əsasən iki sahədə informasiya məkanına üstünlük verməkdədir: a) Azərbaycanın informasiya məkanında “modern şiəlik” tərəfdarlarından ibarət informasiya şəbəkələrini ölkənin bütün sahələrində ən aktiv duruma gətirmək. Ziyarətə getmək istəyənlər onlara müraciət edirlər. elmi və təriqət görümündə gücünün artırılması. qəzet və jurnalların nəşrində. Agentliyin internet səhifəsi də var: www. PERSONAL tipli disklərin hazırlanması və satışı şəbəkəsi var.birlik. DEVAMM bir təşkilat olaraq həm İran. c) İçəri şəhər “Cümə Məscidi” İcması. biznes və ticarət şəbəkələrinin formalaşmasında xeyli miqdarda vəsait xərclənilibdir. Bu mərkəz həm də kommersiya məqsədi kimi dindarların Şam (Suriya). Türkiyə və Azərbaycan üzrə ixtisaslaşıbdır. Yeni Günəşli yaşayış massividir. fars. Kərbəla (İraq) və Məşhəd (İran) şəhərlərindəki şiə liderlərinə məxsus ziyarətgahlara turist səfərlərini təşkil edir. Modern islamçıların nəzarətində olan “Dəyərlər” qəzeti. Güney Qafqaz və MDB məkanı üzrə Azərbaycan. SD. müxtəlif informasiya və təhilil mərtkəzlərinin qurulmasında. həm də Qərblə sıx təmaslar quraraq gərəkən dini siyasət modelinə uyğunlaşma projesinin önündə durmaq siyasəti aparır. Burada daha çox gənclərdən ibarət olan şəxslər çalışırlar. Mərkəzin nəzdində “Gənclər Şurası” və “Qadınlar Şurası” strukturları da yaradılıb.ziyaretler. təşkilatlar və digər qurumlarla əlaqəli Azərbaycan.org internet səhifəsi də mövcuddur. “cəfərilik”. Bu qurumlar Türkiyədə daha çox Azərbaycan mənşəli əhali və kürdlər arasında geniş yayılıbdır. “Birlik-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyi (İA). Bu agentlik Azərbaycan. Bunu həmin quruma məxsus rus və Azərbaycan dillərində “Dəyərlər” adlı qəzetlərinin kursunda da görmək mümkündür. Türkiyə ərazilərində 1501-ci il tarixdən başlanılan bu proses ilk dəfə olaraq həm ictimailəşməkdə. b) Ənənəvi şiəlik siyasətinin “mühafizəkar” kəsiminin ideoloji. “hüseyniyyə”. “əliallahilik”.org. rus və fars dillərində gündəlik informasiya və analitik təhlillər istiqamətində ixtisaslaşmış bir mərkəz hesab olunur. b)Bu şəbəkələr əslində Azərbaycanın hər qarışını xüsusi olaraq nəzarətdə saxlamaqla. “Faktxəbər” İnformasiya və Analitik Mərkəzinə məxsus www. rus. televiziya kanallarının yaradılmasında.az və www. Bu agentlik İran. Mərkəzin strukturlarından biri də “Ziyarətlər” Turizm Agentliyidir.ws internet səhifələri fəaliyyət göstərir. Burada radikal şiəlik yönündə 50-dən çox internet saytı yaradılıb.org. dini. MP3. lazım gəldikdə isə Tehranın maraqlarına uyğun sosial zümrəni səfərbər etmək kimi strateji hədəflər son zamanlar açıq şəkildə ifadə olunmaqdadır. “Salam” İnformasiya Agentliyi.

Suriya. Çünki. Qəzetin internet saytı belədir: www. Qəzetin əsas təbliğat şəbəkələrindən biri də ziyalılarla geniş əlaqələr qurmaqdır. Belə ki. Vilayətinin nəzarətindədir. çevrə (qonşu) dövlətlərdə orta yüzilliklərdə tarixin sınaqlarından çıxmış din pərdəsi altında fars şovinizminə və paniranizmə xidmət edən dərin qatların qurulmasına təkan verildi. Vilayəti Fəqih İdarəsi demək olar ki. onları məhəlli strukturlara çevriməklə bir sıra üstünlüklər əldə etməkdədir. Ə. Çünki. informasiya.salaminfo. Həmin qurumlarda təmsil olunan Azərbaycan vətəndaşları milli dövlətçliyin təməl principlərindən uzaqlaşdırılmaqla prosesləri İranın xeyrinə çözməklə məşğuldurlar. Vilayəti oynayır. Bu sırada Fələstin. Bu dövlətlərdən İrana təhsil almaq adı altında aparılan gənclər dini təhsillə yanaşı. İranın xarici siyasətində ən qatı fars şovinist siyasət keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayəti tərəfindən yürüdülübdür. Pakistan. Bu iki dövlətin təməl prinsipi isə antitürk mahiyətində bütünləşibdir. “Salam” qəzeti əsasən məscidlərdə gənclər arasında yayılır. Türkiyə və İraq dövlətlərində çoxlu sayda Tehrandan yönləndirilən infrastrukturlar formalaşdırıldı. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. dini icmalar adı altında fəaliyyət göstərən bu şəbəkə həm də Azərbaycan dövlətçiliyinin əleyhində olan ideoloji mərkəzlər kimi də qəbul edilməlidir. Yəmən. Vilayəti tərəfindən idarə olunur. saxta təfsirlər. həm də “şiə təlimi” modelində fars şovonizminin psixologiyasına uyğunlaşdırıldılar. qəzet. bu ölkə tərəfindən təqdim olunmur. Başdan-başa uydurma hekayələr. Azərbaycanda İrana məxsus şəbəkələrin fəaliyyətlərini diqqətlə araşdırdıqda bəlli olur ki. bu layihəyə Azərbaycan. bu dövlətin əsas strateji hədəflərindən biri də. Bu şəbəkələrə daxil olan qurumlarda insanların fikir və düşüncələri paniranizmə və panfarsizmə pərçimlənmiş bir şəkildə inkişaf edir. Oman. Vilayəti “Vilayəti Fəqih”in lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyinin birinci müavini səviyyəsinə qədər yüksələ bilib. Gürcüstan. Özbəkistan və digər dövlətlər daxil edildi. Bu saytda İran-Çin münasibətlərində Orta Şərqdə birgə strateji hədəflərə üstünlük verilməklə yanaşı. Qocalmış və əldən düşmüş S. Xameneyinin yürütdüyü bütün fəaliyyət və siyasətlər indi Ə. heç bir elmi qaynağı olmayan din tarixi bir 81 . Təşkilatlanmanın sirri Tehranın əlində İran Azərbaycandakı hədəflərini ən üstün səviyyədə gerçəkləşdirmək üçün onun iradəsinə bağlı olan çoxsaylı ictimai qurumlar yaratmaqla. “axund” qismində çıxış edən. Türkmənistan. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. Ə. Bu mərkəzin strategiyasının tərkib hissəsi kimi son illərdə gündəmə gələn Şərq-Qərb münasibətlərini xüsusi formada təhlil etmək. toplu şəklində məmləkətin gündəlik ictimai həyat tərzinin tərkib hissəsinə çevrilibdir. Ə. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə ordusuna qarşı yönəlik informasiyalara geniş yer verilir. Faktiki olaraq. Bütün bunların arxasında duran tək siyasi və strateji hədəf Azərbaycanın bir türk dövləti olaraq onun kimlik varlığına qarşı ideoloji savaşı dərinləşdirməkdən ibarətdir. bu gün İranın fars şovinist siyasətinin baş senzoru rolunu da Ə. televiziya kanalları. Bu sırada mövcud olan müxtəlif qurumlar aşağıdakılardan ibarətdir: Bakıda “İran Mədəniyyət Mərkəzi”nin maliyyə dəstəyilə nəşr olunan mətbu orqanlardan biri də “Salam” qəzetidir. Azərbaycan məkanında şiə təriqətinə məxsus dini qurumların. ictimai təşkilatların. Bunun acı nəticələri isə milli dövlətçiliyimizin inkişafı yönündə yaranmış bir sıra problemlərlə müşahidə olunur. İndi həmin gənclərin çoxu İranın təsir dairəsi altında olmaqla həm də sosial baza məzmun və xarakterini daşıyırlar. dini təbliğat moizələrini oxuyanlara diqqətlə baxdıqda. www. virtual radio. Tacikistan. Keçmiş SSRİ dağıldıqdan sonra. Azərbaycanda və eləcə də Gürcüstan və Dağıstanda yaşayan Azərbaycan türkləri arasında İranın dini sahədə apardığı strateji hədəflər də birbaşa Ə. panfarsizmə və paniranizmə söykəmli beyinlər üçün milli dövlətçiliyin təməl prinsipləri anlayışı olmur. nağıllar. burada 2011 / Mart Antitürk ideoloji dəyərlər din pərdəsinə bürünüb. Ə. İranın maliyyə dəstəyilə yaradılan mərkəzlərdən biri də “Yeni Şərq Araşdırmalar Mərkəzi”dir. yalançı ehkamlar. Gerçək dini siyasət demək olar ki.Strategiya keçirməsinə kimlər dəstək verir? İrandakı “Dünya Müsəlmanlarının Dini Lideri” dövlət idarəetmə institutu 1978-ci ildə yaradıldıqdan sonra. rəvayətlər. Ə. Sudan. İrana yönəlik ictimai qurumların Azərbaycandakı dayaqları heç bunun fərqində də deyillər.salaminfo. Son illər Ə. Ordudakı problemlər və hadisələr barədə isə antiordu təbliğatlarını işıqlandıran ionformasiya və təhillləri yerləşdirilir. onların fars dilinin qrammatik şərtləri çərçivəsində pozuq bir dildə nitqə malik olmaları elə bunun təsdiqidir. bütün şəriət hökmləri. təbliğat. Adicə “molla”. bu dövlət çağdaş informasiya texnologiyalarının bütün vasitələrindən çox asanlıqla yararlanır. dərgi. Azərbaycanda İran tərəfindən artıq böyük bir struktura çevrilmiş və müxtəlif ictimai qurumlar. dini və ideoloji qaynaqlar bu qurumun nəzarətindədir. İranda “dövlət içində dövlət” gücünə malikdir. Vilayəti 19911994-cü illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğal edilməsində Ermənistanla sıx bağlı olan mühüm fiqurlardan biridir.org.az internet səhifəsində Azərbaycanın ictimai həyatı ilə bağlı bütün sahələrdə geniş şəkildə məlumatlar yerləşdirir. kitab yayını və digər vasitələr Azərbaycanı ağuşuna alıb.az. Əfqanıstan.yenisharq. məscidlərin hüquqları müdafiə olunur. Ə. Belə bir ictimai bəla və problemlərdən daha çox İran və Ermənistan yararlanır. Ə. Ötən yazımızda qeyd etdiyimiz kimi.

Halbuki. Çünki. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyinin nəzdində "İntellektual xanımlar Klubu".haqqyolu. Bu mərkəzin üzvləri tərəfindən 1995-ci ildən indiyə kimi 300 adda İran ayətullahlarının kitabları tərcümə olunaraq nəşr edilibdir. Bu strateji hədəflərə hesablanan və İranın Bakıda və Tehranda qurmuş olduğu əsas informasiya və təhlil mərkəzi “Arran News” Agentliyidir. “Sepah”ın özü isə birbaşa Vilayəti Fəqihə. “Sepah” Ana Yasa qanunları xaricində olduğu üçün ölkənin Ali Dini Şurasına tabe olmaqla ən üstün mövqedə durmaq iddiasını gizlətmir. "Uşaqlar Bizim Gələcəyimizdir" Məktəblilər Dərnəyi kimi təşkilatlar da yaradılıbdır. “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi əsasən Bakının Nəriman Nərimanov adına rayonu ərazisində. Jurnala məxsus www. İran rəsmi şəkildə heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmasa da. Hətta ən adi və xırda görünən problemlərlə bağlı geniş informatik təhlillər aparmaq gücündədir. müхtəlif mövzulаrı əhаtə edən həftəlik məqаlələri gündəmə gətirməkdir. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Ölkənin bütün təhsil ocaqlarında. təhsil və digər sahələrində çox çevik şəkildə informasiya qaynaqlarını əldə etmək imkanına malikdir.org internet səhifəsi müntəzəm olaraq İranın dövlət maraqlarına uyğun informasiya və təhlilləri gündəmə gətirir. Regionda qloballaşma ilə bağlı prosesləri izləmək.com internet səhifəsi də fəaliyyət göstərir. İranın maliyyə dəstəyilə “Mənəvi Saflığa Dəvət” İctimai Birliyi adlı qurum yaradılıbdır. “Karvan” aylıq dini-ictimai jurnal.arannews. Azərbaycanın bütün bölgələrində gizli “müxbir postları” şəbəkəsini də qurubdur.manevisafliq. dolayı yolla “Sepah” bu funksiyanı icra edir. elmi. dini. Azərbaycanla bağlı informasiya savaşında ən üstün mövqelərə malikdir. müsəlman ölkələrində və Аzərbаycаndа bаş verən hаdisələr hаqqındа qısа və gündəlik məlumatları əldə etmək.ir.haqqyolu. Bu agenlik demək olar ki. Bu mərkəz həm də “Elmli dindartələbə hərəkatı” kimi də İran dövləti tyərəfindən təqdir olunur. Bu təşkilat İranın Qum şəhərində təhsil almış və hal-hazırda təhsilini davam etdirən tələbələr tərəfindən 2008-ci ildə yaradılıbdır. Mühüm tədbirlərini Gənclik metrosunun yaxınlığındakı “Miad” restoranında keçirir. Eyni zamanda islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün tədris olunur. Agentliyin internet səhifəsi isə berlədir: www. ədəbi.haqqyolu. Birlik və digər təşkilatlara cəlb edilən gənclərin əksəriyyəti Karvan Tədris Mərkəzində xüsusi olaraq hazırlanırlar. ordu. “Haqq Yolu İctimai Birliyi” İranın Qum şəhərindəki “Mədəni Maarif Birliyi” mərkəzinə tabedir və bu mərkəzin dəstəyilə maliyyələşdirilir. iqtisadi.org. Təşkilartın nəzdində “Mənəvi saflıq” adlı aylıq jurnal nəşr edilir. Digər tərəfdən isə bu qurum ölkənin strateji maraqlarında aparıcı gücə malikdir. maliyyə sektorunda. mədəniyyət idarələrində.haqqyolu. Jurnalın internet saytı www. kriminal. Bu kitablarda İrana məxsus dövlət modeli ana xətt kimi strateji hədəflərə hesablanmış qaydada təqdim və təlqin olunur. "İntellektual Gənclər Klubu".Strategiya İranın və şiəliyin maraqları araşdırlır. bu dövlətin ərazilərinin İranın tarixi torpaqları olaraq Aran adlanması” hədəfidir. Hər iki qurum dövlətin milli gəlirlərini tam nəzarətdə saxlamaq üçün gərgin rəqabət aparırlar. xarici və daxili siyasətdə xüsusi gücə malikdir. yəni “Dünya Müsəlmanları”nın lideri Ayətulla Seyid Əli Xameneyiyə tabe olan çox böyük hərbi-siyasi qurumdur.karvan. bu təşkilat 1995-2000-ci illərdə “Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”.com.org internet şəbəkəsinin nəzdində yaradılıbdır. mədəni. rus və türk dillərində yerləşdirilir. www. Bu mərkəzin üzvləri İranın dövlət ideologiyasına uyğun fars və ərəb dillərində nəşr edilmiş bütün əsərləri Azərbaycan və türk dillərinə tərcümə etməklə yanaşı. 2000-2008-ci illərdə isə “Nur Mədəniyyət Mərkəzi” adı altında mövcud olubdur. Ölkənin sosial.karvan. “Haqq Yolu İctimai Birliyi”. maliyyə.imamhuseyn. Şərq-Qərb münasibətlərində yaranmış problemləri araşdırmaq və bu yöndə təhlillərlə çıxış etmək mərkəzin əsas hədəfidir.org internet saytlarında bütün xəbərlər və təhlil yazıları əsasən Azərbaycan. daha çox Gənclik metrosu yaxınlığındakı ərazilərdə fəaliyyət göstərir. bаş verən mühüm hadisələr bаrədə həftəlik təhlillər hazırlamaq. Jurnal daha çox ailə mövzularına diqqət yetirməklə dini ayinlər. Bu sayt www. Həmin kitablar İranın dövlət modelinə və şiəliyə uyğunlaşdırılmış şəkildə Azərbaycanın hər yerində açıq şəkildə satılır.org saytı eyni zamanda virtual şəkildə islam dinini öyrənmək istəyənlər üçün xidmət göstərir. Bu kitabların ümumi nəşri 5 milyon tirajdan artıqdır. şəriyyət hökmlərini vermək hüququna malik olması onun ən üstün keyfiyyətləri 82 Mart / 2011 . “Haqq Yolu İctimai Birliyi”nə məxsus www. Faktxəbər. Mərkəzin əsas funksiyası dünyаdа.net. Mərkəz 2005ci ildən fəaliyyət göstərir. Vilayəti Fəqihin siyasi və ideoloji müstəvidə baş senzor rolunda çıxış etməsi. Bu yöndə saytın nəzdində “Karvan” İslam Elmləri Tədris Mərkəzi də fəaliyyət göstərir. hikmətlər adı altında İrana məxsus incə siyasətlə təbliğat şəbəkəsini yaradıbdır. Son beş ildə İranda ölkənin əsas siyasi gücü olan “Sepah” və “Ettelat” kimi böyük güclər arasında dərin uçurumlar yaranıb. www. Bütün hallarda bu mərkəz elmi-dini struktur kimi fəaliyyət göstəribdir. Arrandan boylanan xəyanət İran dövlətinin Azərbaycanla bağlı apardığı rəsmi siyasətə görə “Azərbaycanın yüzillərboyu İranın tərkib hissəsi olması. www. həm də “elmli şiə dindarı” kimi yeni kadrlar yetişdirməklə məşğulıdurlar. təhlükəsizlik. Buna görə də İrandakı bütün elmi və tarixi kitablarda Azərbaycan dövləti və Azərbaycana məxsus tarixi ərazilər “Arran” adlanır.

net. Məscidin infrastukturlarından biri də virtual təbliğat şəbəkəsidir.al-shia. Qurum tərəfindən 2004-cü ildən etibarən ayda bir dəfə olmaqla “Son Ümid” adlı jurnal nəşr olunur.az və www. Əslində bu təbliğat İran. Buraya cəlb edilən orta məktəb şagirdləri. www.ihq. Çünki.net bu saytları da radikal şiəlik və onun təliminə xüsusilə önəm verir. www. Məscidin “Tədris Mərkəzi”ndə təşkil olunan kurs. “Hər şey zühur üçün” şüarını gündəmə gətirən və ən radikal şiə təbliğatını aparan www. Bu strateji hədəf eyni zamanda şiə təriqətinə mənsub olan silahlı Hezbollah strukturuna hesablanmış bir təbliğat şəbəkəsi kimi də qəbul edilir. Məhz bundan sonra həmin şəxsləri idarə etmək daha asan başa gəlir. Bu sayt daha çox elmi-tədris müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir. qəzet və jurnallar nəşr etmək. Bu quruma bağlı olan www. Rusiya. saytlar yaratmaq.sistani. Qumda aldıqları təhsilin sayəsində özlərinin dolanışıq mənbəyinə çevrilmiş infrastrukturlarda çalışmağa məcburdurlar. www.imam-rza.az internet saytı əsasən şiə təriqətinin inanclarında yer alan “Mehdi Sahib Əz Zaman”ın haqqında mövzulara üstünlük verir. Mərkəzin internet saytı isə belədir: www. İranda da buna bənzər ictimai qurumlar var və onlar İran rejiminin qorunmasında müstəsna güc strukturlarından biri hesab olunur. Azərbaycan dövləti ilə bağlı İranın bütün strateji hədəfləri də məhz bu struktur tərəfindən yönləndirilir. Qəzetdə daha çox İranda dini lider kimi şöhrət qazanmış ayətullahların və şiə radikalizminin təməl prinsiplərini təbliğ edən dini alimlərin əsərlərinə üstünlük verilir. dini mövzulardan bəhs edən sənədli. broşür. Bu sahədə digər fəaliyyət mərkəzi Şamaxı şəhərindəki İmamzadə Məscidi hesab olunur. həm də əhalinin dini cəhətdən savadsız olmasını nəzərə alaraq.Strategiya hesab olunur. Bu qurumun üzvləri tərəfindən İranda radikal şiə təlimini təbliğ edən xeyli sayda kitablar tərcümə olunaraq nəşr edilibdir.az internet saytı da fəaliyyət göstərir. Qumdakı təlim mərkəzləri Azərbaycan əleyhində Ölkəmizdən İrana təhsil almağa gedənlərin çoxu Qum şəhərindəki “hövziyyəyi elmi” mərkəzlərinin nəzdində yerləşdirilirlər. bütün dünya müsəlmanlarının əsas lideri məhz İrandır və onun dini rəhbəri indiki halda Seyid Əli Xameneyidir.fix-download.ru. Azərbaycanda ən radikal və mistik şiə inancı kimi təbliğ olunan şəbəkə “Hüseyniyyə” anlayışıdır.com. Ayətullah Şeyx Cəfər Sübhani. Qəzetin www. xüsusilə şiə təriqətinə məxsus olan əhalinin öz tərəfinə çəkmək üçün “Dünya Müsəlmanlarının dini liderinin nümayəndəliyi” adı altında Əhli Beyt Fondu kimi fəaliyyət göstərən 2011 / Mart 83 . Dağıstan. 2001-2009-cu illərdə İranın dini universitetlərdə təhsil almış Azərbaycan vətəndaşlarından ibarət yaradılan “Müntəzirin” Mədəni-Maarif Birliyi bu gün “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi adı altında fəaliyyət göstərməkdədir. gənc oğlan və qızlar üçün nəzərdə tutulub. elmi diskussiyalar.bizimradio. Gürcüstan və MDB məkanı üzrə İrana məxsus bütün strukturlarla bağlı əsas sorumlu qurum hesab olunur. Çünki.org. Bu yöndə Bakı şəhər Elektrik Şəbəkəsinin yaxınlığında yerləşən “İmam Hüseyn Məscidi” açıq şəkildə İran səfirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir.org internet saytı da yaradılıb.intizar. Gürcüstan və Dağıstanda təbliğ olunur. Bu yöndə yaradılmış şəbəkələrin əsas funksiyası isə Azərbaycanı “iranlılaşdırmaq” siyasətini dərinləşdirməkdir.birlik. İran bu regionda özünün güclü dayaqlarının yaradılmasında xüsusi olaraq maraqlıdır. Bir neçə ildən sonra Azərbaycana dönən bu şəxslər İranın strateji maraqlarının təsir dairə altında fəaliyyət göstərirlər. Bu qurumda çalışan gənclər “Ruhani-İlahiyyatçı və Mömin Tələbələr Hərəkatı”nı təmsil edirlər. Qəzetdə İranın dini liderləri Ayətullah Seyid Əli Xameneyi.az.tk. İranın Bakıdakı “İran Mədəniyyət Mərkəzi” tərəfindən maliyyələşdirilən “İslam Həqiqətləri” qəzeti hər həftənin cümə günləri satışa çıxarılır.islam-azeri. “İmam Hüseyn Məscidi”nin nəzarətində olan internet saytları bunlardır: www.isra. eləcə də digər elmi-mədəni tədbirlər yeniyetmələr.sayt.sonumid. həm də xarici dövlətlərdə. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyi tərəfindən 50 adda nəşr olunmuş kitabların ümumi həcmi isə 40 min tirajdan artıqdır. Bunun xaricində həmin insanların əlindən başqa heç nə gəlmir. Onlara din pərdəsi altında paniranizm və panfarsizm modelinin tərkib hissəsi olan təlimlər keçirilir. Şamaxıda yaşayan əhalinin əksəriyyətinin sünni məzhəbinə məxsus olması ilə yanaşı. bədii filmlər və kliplər çəkmək. “Parlayan Günəş” Mədəni-Maarif Birliyinin internet saytı isə belədir: www.ws. www. Ayətullah Cavad Amuli. Həmin kitablar müxtəlif vasitələrlə Azərbaycan. Radikal şiə təbliğatını aparan qurumlar və şəbəkələr: “İslam Teoloji Mərkəzi-Şiə Müsəlmanların Dini Təşkilatı”. 31 illik təbliğatın yeni şəbəkələri İran dövləti tərəfindən 31 ildir iddia olunur ki. Bunun üçün www. İraq və Fələstində şiələr arasında çox geniş yayılmış “Mehdi Ordusunun Əsgərləri” hərəkatına bağlı olanların ideoloji mənada radikallaşmasında istiqamətləndirici yön verən mövzular sırasında yer alır. Buna görə də İran daxilində.imamhuseyn.com. seminar və mühazirələr. Misbah Yəzdi və digərlərinin əsərləri tərcümə olunaraq daha geniş surətdə təbliğ olunur. Qurumun Azərbaycandakı fəaliyyət dairəsi hələlik dini yöndə kitab.zehranet. Bu təşkilat Azərbaycan. konfranslar. www. dəyirmi masalar təşkil etməkdir. yeniyetmələr və gənclər arasında aparılan təbliğatlar dini fanatizm üçün münbit mənbə deməkdir.

Nümayəndəliyin rəhbərinin səlahiyyəti İran səfirinin səlahiyyətindən yüz dəfə üstün hesab olunur.namaz.ru www. Rusiya.almehdi. Türkiyə. İkmal Gənclər Birliyi.moy. Qurani-Kərim Elmi Araşdırmalar Mərkəzi və digər onlarca sayda ictimai təşkilatlar və informasiya mərkəzləri də fəaliyyət göstərirlər.org. “babi”.my1.ahlibeyt.ya-ali. www. Mərkəzin internet səhifəsi www.com. www. www.qadirxum.com. Qumdakı Beynəlxalq Mustafa Universitetinin tələbələrinə bu qurumun rəhbərliyində təmsil olunmaq hüququ verilir.com.ahlibeyt.muselman. “İslam Məktəbi”.islaminsesi. ictimai təşkilatlar tərəfindən Azərbaycanın “iranlılaşması” siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib.az.israhaber. Vətənimizin işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsinə. www. Bütün bunlar haqqında nümayəndəliyin rəhbərinin fərmanları və qərarları www. Nicat yolu. dini mərasimlərinə uyğun hərəkət etmələrini nəzarətdə saxlayır. Yəmən.tk internet saytı vasitəsilə elan olunur. Gürcüstan.us . www. Ayətullah Xameneyi və İranın digər klerikal liderlərinin əsərlərinin təbliğatının aparılmasıdır.al-shia.islam-azeri. “süleymançı” və digər onlarca sayda dini təriqət və məzhəblər də geniş şəkildə öz şəbəkələrini qurublar. Qarabağ yarasının sağalmasına qarşı məhz bu yad ideoloji təlimlər daxili problemlərimizi daha da dərinləşdirirlər. www. Bu qurum 5 iyun 2008-ci ildə Qum şəhəri Beynəlxalq Mustafa Universitetinin bir qrup azərbaycanlı tələbəsi tərəfindən təsis olunubdur. www. Bunun fəlsəfi və ideoloji təməl prinsipləri zaman-zaman açıqlanmalıdır. www. Pakistan. Bu mərkəz ilk dəfə İranın Qum şəhərində təhsil alan Azərbaycan vətəndaşları tərəfindən yaradılıb.islamaz. Bu yöndə fəaliyyət göstərən dini icmalar. www.ws. www. Bu yabançı ideoloji təlimlər DÖVLƏTLƏŞMƏ və MİLLƏTLƏŞMƏ kimi strateji anlayışlara qarşı atom bombası qədər zərbələr vurmaqdadırlar.kevsernet.com.velfecr.islamtimes.gg. Agentliyin internet saytı isə belədir: www. İmdad. Hidayət Yolu. www. www.az. Qurumun da əsas fəaliyyət dairəsi gənclər arasında Ayətullah Xomeyni.Strategiya strukturlar yaradılır.org. "İslam Məktəbi" həm də “İslam-informasiya Mərkəzi” funksiyasını daşıyır. www. www. Bu agentliyin Azərbaycan. Tacikstan və digər müsəlman dövlətlərində xüsusi nümayəndlikləri vardır. Bu nümayəndəliyin rəhbəri ahyətullah rütbəsində olmalıdır.com .az və digər informasiya saytları da bu qəbildəndir. DAİMSAM 84 Mart / 2011 . Agentlikdə çalışanların hamısı İranın xüsusi xidmət orqanlarının zabitlərindən təşkil olunub. İraq. Albaniya.islamiyyet. www. ideoloji cəhətdən başqa dövlətlərin əsirinə çevrilməsi siyasətini yürdürlər.com. Mənəviyyatı yad ideyalarla yağmalanan hər hansı bir millət isə məhvə məkumdur.yeniheyat.ir.com. Azər-baycanda bu nümayənlik 1995-ci ildən fəaliyyət göstərir. Bundan savayı www. www.com. www.zeynebiye. Misir.azeriblog. Eyni zamanda Azərbaycanda bütün dindarların İran dövlətinin dövlət bayramlarına. www.tr. “əhmədiyyə”. İordaniya.org. “sələfilik”. Həzrəti Fatimə. Azərbaycanda milli dövlətin inkişaf etməsinə qarşı “nurçuluq”. www. Milli təməllər üzərində gücə çevrilməyən dövlət və millət tarix boyu başqa dövlətlərin işğalına məruz qalıblar.com. “vəhhabilik”. Azərbaycanın mənəvi.nurizehra.ramazanayi. Suriya. “Əhli Beyt İnformasiya Agentliyi”.zahra.islammektebi. Zeynəbiyyə.ucoz.azeriblog.su. Somali.caferilik. Livan. www.az.abna.ru.rasthaber.com.

Donuz gözətçisi. Qaradağ Qurdlarının ulama səsi.. Xanın səsiyəm. boz atlıyam. Ağrı dağında Paşa. Müəzzin əminin azan şərqisi. Xankəndində xanam.bölük bölünən Xəzərəm. çiçəyəm. Müslim Maqamayevin gümüşü səsi. Dəli Domrulam. Azərin 21-i. qara ev də mənəm. qaban kommunistlərə Başqurdam. həm Çeçenistan. Qurd tək ulayan Qarabağam. Şaqqıldayanda silah kimi Rəşid Dostumam. Yerdə Üzeyir Koroğlusunun otuz yeddisi. Səid Muğanlı Dedim ki. qurşun kimi dolha dolam Of ey . quldur şeytanların. Mən Tanrını kaşılarında göyərtmiş Gög məçidin Turanın ağ almasıyam. yəni Oxtayam. həm Dağistanam.. Dədəm Qorqudun qopuzlu dili Adım Tomrisin qanlı əlidir. Ürgəncdə Atsız Türbəsi. bölük. Adım Anacandır. Bəhmənin 29 yanı qərib bir quzu. Sancı dərəsində Püsyan. Göydə səs gəlsə. həm üsyanam. üsyan yumruğu. Günəş kimi. var öküz Rüstəmin saqqalından. Kürd alnında çiban Sulduz. Dilim Qarabağ atlarının kişnərtisiylə. Qardaş! Ergenekondan başlanan yazam.. Şah İsmailin saz qılıncıyam.can deyənlərə canım candır. Yanvarın 20. Tarix məndən nəfəs alıb verir. Arazam. Orxun yazıları əllərində göyərən Türküstan. Rəşid Behbudovam. Adım Həyəcandır. Dəli Kürəm. Nə ata bilirlər..Boğazlarında qalan bal bəlləsiyəm mazam. nə uda bilirlər ! Yənı Təbrizdə namaz üstə yandırılan sazam. Azığ mağarasında Türkün qızıl kitabıyam. At üstündə yaşayan Attilayam. (. Eloğluyam. ey. Səttarxanam. Yalancı şahnamələrındə yazılan Türkəm! Toy düyünlü Turanam. 2011 / Mart 85 . can. Döyüşdə qaraqaşqa. Fars böyründə sancılan Qaşqay.. Səfərxanam. bayraq da mənəm. Qarabağ şikəstəsində. Səni necə başa salım mən Əfrasiyabam. hay hay ağlayan çənəyəm. Beşyüz milyon dəli Türkə Ana Yurdam.siyəm. Türk tarixli toprağı at üstündə gəzərəm. Xan Şuşalının Qarabağ şikəstəsinin ortaq səsidir. Urmu gölündə asuvan yumruğu. Vətən oğlu Çoban Qara. Kuruş şahın qatiliyəm.. Oğuzdur babam. Altayam. Hələ ki. Və bir kərpiç arası min döyüşçü əkən Ərkəm ! Uralam.. Əmoğluyam. Göy göləm. yəni göyçəyəm. adım Azərbaycandır…… Adım həyəcandır Adım Azərbaycandır Adım Təbrizin dəmir aşığının paslı dodağında Musallada yandırılan saz çanağında.. Adım AZƏRBAYCANDIR. Koroğluyam. hava kimi. Bülbülün nəğməsiyəm. Qar kimi aydınam hava tək yayğın. qırat. Burla Xatunam.. yənı qara balığam. Qanlı bayraqlı Babək də mənəm.) Quldur göyləmlərin. Babək də mənəm. Çalanda orkestr. Qara dev də mənəm. tamam bir Türkəm. San verdiyim ögeylərin Və əşhədü Qarabağ şikəstəsində oxunan na. Rus gözünə tir kamanam. yəni El gölüyəm. Qurd tək ulayan Çeçenistan. qarabaxtam. Dünyanı ikiyə bölən bir oxam. Büsbütün tarixəm. Ərəb çöllərındə berno tək atılan Kərkükəm.Düşüncə Adım Həyəcandır. Avropanın ürəyində qah-qah çəkən İstanbulam. yer kürəsində bir ulduz.. Türk Dünyası kimi. Hər yazılı tarixlərin varağında.

Savalan. Açın aqqışqaları Mənə yox! Qəfəsi qəmdə qəranilərə bir rəhm eləyin Bir gülün solmasına solmamışam Qəlbimin dolmasına dolmamışam Qorxuram tüstü vura gülxanamı Açın aqqışqaları . Yenə unutmaz dedi İranlı bizim haqqımızı. Qoymayın barmağı həsrət qala bal bardağına yaxmayın kollara şan-şanlı bizim haqqımızı. Quma Bir elin yoxluğun varda çəkəcəm Neyləyim dilsiz bir baş çəkəmmirəm Sinəmdə ürək var daş çəkəmmirəm Elimin gözündə yaş çəkəmmirəm Bu elin mahnısın tarda çəkəcəm Elimi baharda varda çəkəcəm Zənganlı Huşəng Cəfəri Aqqışqa Açin aqqışşğqaları Havalar tək ürəğim solğundur Quruyan dağlara yağmaq diləyir Sel olub zalım evin yıxmağa axmaq diləyir İldırım tək gecə bağrın yara şaxmaq diləyir Günə baxmaq diləyir. Orada ki dandıla divanlı bizim haqqımızı. Açın aqqışqaları Bu nə evdir ki işıqliq yolu yoxdur Bilmirəm qibləm hayandır Evimin sağ solu yoxdur Birini buğz tutubdur danışanmır Biri bir şirdi düşüb dar qəfəs içrə çalışanmır Ana istəkli balaylan barışanmır İki torpaq qarışanmır Qol boyunla sarışanmır Açın aqqışqaları Eləbil ki qulağa vay səsi gəldi Analar qalmış oğulsuz “oğul eyvay” səsi gəldi Qapı taxta dalı salqın Paça bağlı səsim arqın Nə gedir səs. Niyə göylərdə buluddan əl atıb almırsan. Bir görüm ölkəm ara birləşən ellər necolub Küçələrdə yumuruq tüspürü bayraq olan əllər necolub Bizim ellər necolub.. 86 Mart / 2011 . nə çıxır hay Oldu kal kəlmələr üstə əməğim zay Vay yasaq dilli elim vay Vay yasaq dilli elim vay Haqqımızı Buza yazmışdı qız-oğlanlı bizim haqqımızı. Əridir bir beyni qanlı bizim haqqımızı. əli Quranlı bizim haqqımızı Gördüğün otdu dəmavənd qımıldanmadı heç. Paylayır yaz yeli tək kollara yarpaqlarımı Dili.. ağzı. Gecə bir palçığa batmış küçədən səs gəldi: Korladın ay kədər imanlı bizim haqqımızı Kəntdə bir hisli dam altda boyu ənbərçə qadın Elə söylürdü yarım canlı: bizim haqqımızı Haqqımızı. Tutuban nisgil əlindən dedi xırmanlara bax sovurur gör necə sahmanlı bizim haqqımızı.Huşəng Cəfəri Şəkil Bir eli boranda qarda çəkəcəm Bir eli baharda varda çəkəcəm Bir şəkil çəkəcəm göz giləsinə Arzular düzülər silsiləsinə Bir bahar salacam qış çiləsinə Bir lala xonçasın qarda çəkəcəm Bir dağı çəkəcəm duman içində Bir yaxşi bitirəm yaman içində Bir haqqı doğruldam guman içində Şaxtada bir ağac barda çəkəcəm Bir seli çəkəcəm Sara qoynunda Bir dili asılı çara qoynunda Bir eli yardımsız yara qoynunda Bir dili dilçəksiz darda çəkəcəm Tikili bir ağız çəkəcəm buma Bir dərin baxış ki fikrində Cuma Yollayam şəklini Tehrana. ey başı tufanlı bizim haqqımızı.

Hə!! gözləri görməz olur kor sıçanların.. bayrağı görməzlər.Poeziya Hadi Qaraçay Zaman Paşazadə Səsin. Elə sənsən o tatdan darı alıb qanadlanıb yüüüürrrrrrrə haq qapısını açmaq istəyən axmaq. dibbədik boynunuzda əsən yelkənlərini aç. *** Dənizdir burası gözlərinizdə sevgini. Axtaranlara sunulur yüüüürrrrrrrə yüyənsiz atlarım hey! çalı çalma tıkanlıqda alaca gözləriniz sevgi məktublarım axtaranlara sunsam. uçuş qanadlarını unudub tranzit yollarında qovrulurlar. uçurt uç. adam ətinə yerikləyən çiçəklərin tumurcuq quyusundan gəlir. bir siqaretinn eni qədər büzülmüş gözlərində. fırtınalı dəniz. Dərədir burası uçurumlu dərə. Ağzın. quşqu simgəsi qulaqlarınızda ayağını öyləcə bas. yatan gizi sezməzlər. yüyənsiz yəhərsiz atlarım hey! Hə!! səssiz gecənin tən ortasında Elə sənsən o haq yolunu itirən mürgülü başların mürgüsün dərən kişnərtiyə gicbəsər! alqış! 2011 / Mart 87 . bilgisayar arxasında vurnuxmasına baxma qanadlarını aç.. Sənsə Hiirrrrrrrə təhəlükəsizlik kəmərini bağlamış bir at qarışqasının sürücüsüsən yəhərsiz atlarım hey! basırsan qarabasmaların görüntüsünü bağrına ucu görünməz qaranqu yollarda yellənən arxanı sükan arxasına çevirmişkən qızıl yallarınız qoşuq qanadı sür dörd dırnağınızda ölümü gömən dörd çap gömülgə. kirpiik yerinə dış göyərmiş xortdan heyəbətinə çevərilmiş heyəkəlin. Dağdır burası yumurtası tərs düşmüş toyuq kimi nəfəs kəsici dağ. Bir-birinin qarnindan çixan gəlinciklər sayaq özündən doğulmuşsan sən durmadan doğulur durmadan kiçilir ölüm boyda olmaqdasan. İpək yollarından çiçək qusuntuları axır və baramarlar.

Qartalım türk. Həsən Mahmud 88 Mart / 2011 . Misrı qilinc onda allam əlimə. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Əzəl gündən mən bu dilə bağlıyam. Qolundan.ürəyim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Baxışım türk.Ulus Türk Vətənim türk. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. İlham allam dağlarında. İliyim türk . uca dağam mən. atam-babam. Nəslim türk. Vətənini. Doğulmuşam Azərbaycan elində. Vardır yeri aşıb-daşıb çağlayam. çölündə. gülüm türk. bülbülüm türk. canından keçibdir o da. duruşum. Yaranmışam torpağında. qaradağlıyam. sözüm türk. Onda gərək düşmən köksün dağlayam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Oğuz nəsliyəm. elinı satmadı heç yada. çıxışım türk. Yerişim. mahalım türk. Duşmənə soylədi haşa ağlıyam. dilində. Koroğlu igitli üzü ağam mən. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. dilim türk. elim türk. ikı gözum türk. Babək Xürrəmiddin qaldı dunyada. Haray çəkib qıyya vurram elimə. Güvənirəm türkəm. Yagı duşmən xain olsa dilımə. özum türk. Mahmudam mən də. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. Dədə Qorqud olan türkün oğluyam. türkə bağlıyam. Azərbaycanımda barlı bağam mən.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful