P. 1
18.Arkeoloji Arastirma Sonuclari Toplantisi 2.cilt

18.Arkeoloji Arastirma Sonuclari Toplantisi 2.cilt

|Views: 450|Likes:
18.Arkeoloji Arastirma Sonuclari Toplantisi 2.cilt (2000)
18.Arkeoloji Arastirma Sonuclari Toplantisi 2.cilt (2000)

More info:

Categories:Types, Research, History
Published by: murat dumlupınarlı on Apr 08, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial


Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less






ı ve Müzeler Genel ğ
ı ı

22-26 MAYIS 2000
ı No: 2530/2
Analar ve Müreler Genel ğ ı ı
ı No: 78/2
Koray Ş
Dr. Haydar DÖNMEZ
Kemalettin Ş
Naime TOY
ISBN: 975-17-2557-7 ı
975- 17-2559-3
ISSN: 1017-7663
Not: Bildiriler, sahiplerinden ğ biçimde ve ş ı ı göre
yayı ı ş ı
ANKARA - 2001
Palaeogeographic Studies in the Büyük Menderes
Deltaplain, 1999 1
Feldforschungen in Tavium 1999 Vorbericht 7
Survey in der Chora von Milet 1999 AbshluBpericht II
The Upper Tigris Archaeological Research Project (Utarp):
1999 Excavations at Boztepe and Surveys at ş Tepe 23
Timothy MATNEY
Third Preliminary Report on Survey at Ziyaret Tepe
ı Province): Subsurface Mapping, 1999 37
Nurettin ı ı
1999 Yı ı Harran Yüzey ş ı ı ı ş ı : 45
Ş ı ı M.Ö.l. ı Merkezleri Yüzey ş ı ı 57
Claudia SAGONA, Antonio SAGONA
An Archaeological Survey of the Erzurum Plain, 1999 67
Alparslan CEYLAN
1999 Yı ı Erzincan ve Erzurum Yüzey ş ı ı 7 ı
Sachihiro OMURA
ı ı İ Anadolu'da Yürütülen Yüzey ş ı ı 83
Sivas İ 1999 Yüzey ş ı ı 89
Tunç İ İ Tayfun YILDIRIM
ı ı Çorum Yöresi Yüzey ş ı ı 101
ı Ili, ı Gömeç, Burhaniye, Edremit ve Havran
Ilçelerinde Pre- ve Protohistorik ş Yüzey
ş ı ı 1999 113
1999 ı ı ş Ili Yüzey ş ı ı Tunç ve Demir ğ ı 123
Sevil GÜLÇUR .
Aksaray, ş ğ Illeri 1999 Yüzey ş ı ı : 141
Bakiye YÜKMEN .
1999 Yı ı ı ş Hatay, Kars Illeri
Yüzey ş ı ı ı 151
1999 Yı ı ı Mermer ı ş ı ı 157
Mustafa Sevinç ..
ı ş ı ı ı ı Içinde Uç Hitit Yontusu ]69
Timothy P. HARRISON, Stephen BATlUK
The 1999 Amuq Valley Regional Project Survey 181
ı ı Konya-Karaman İ ı ı Yüzey ş ı ı 187
Oktay İ
1999 ı ğ Anadolu Bölgesi'nde Urartu Baraj,
Gölet ve Sulama ı ş ı ı ı 205
1999 Survey at Laodikeia ad Lycum 219
Cevat Ş Ali ı TAVUKÇU
Kuzey Troas-Pari on Yüzey ş ı ı 1999 225
Galatia Bölgesi ş Yüzey ş ı ı
Ankara ve ı ı Illeri, 1999 237
Project Paphlagonia: Regional Survey in ı ı and Karabük
Provinces , 1999 249
Adada Antik Kenti 1999 ı ı ş ı ı 257
Nicholas K. RAUH
ğ ı Kilikia Yüzey ş ı Projesi: 1998 ve 1999 ı 259
Karaman (Binbirkilise)-Silifke (Ayatekla-Mylai) ş ı ı 273
The Role of Ethnoarchaeology in Archaeornetry with Examples From
Çatalhöyük (1998) Kerkenes (1995-97), Datça-Burgaz Excavations
and Cnidian (Datça) Ethnoarchaeology 279
Robert L.VANN, Robert L. HOHLFELDER,
Survey of Aperlae in Lycia the 1998 Season 285
- ~ ~ - - ~ ~ ~ -
Levent UNCU
1. Introduction
The geoarchaeological studies in the Büyük Menderes deltaplain aim to recon-
struct the palaeogeography of the area with special impact on the delta progradation
and the shift in the shoreline in prehistorical and historical times. The tool to reach this
goal is geological corings, the results of which are then interpreted ı 1996,
1997, 1998, 2000). The different palaeoenvironments -e.g. marine, littoral, laqoonal,
limnic or fluvial -were identified by the analysis of the micrafauna in the laboratory at
The coring sites are indicated in Fig. 1. The standard profile starts with littoral
facies on top of bedrock and slope debris, indicating thefirst transition of the shorline
during the Holocene transgression. Thick sediments with marine macro- and micro-
fauna follow. During the regression shallow marine and lagoonal deposits are accu-
mulated, often characterized by the abundant occurence of Cerastoderma edule.
These strata are covered by terrestrial alluvium from the Menderes river up to the pre-
sent surface.
2 .Fieldwork in 1999
In 1999, the team consisted of the German participants Prof. Dr. Helmut
Brückner, Dr. Mathias Handl, Dipl.-Geogr. M. Müllenhoff, W. Kammler, W. $trate and A.
Wullstein (all from Marburg), plus the Turkish .Ph.D. student L. Uncu (Ege Universitesi,
ı The temsilci was Ms. Jale ğ ı Arkeoloji Müzesi). The field season
started on 18 Julyand ended on 13 September. Several corings were arranged in geo-
logical cross sections in order to better understand the delta growth and the shift in the
shoreline (Fig. 1).
2. 1 Cross section 1
Cross section 1 traverses the Büyük Menderes graben, starting at the former
island of Hybanda (present name: ş ı and ending near Gölbent. It consists of five
corings (HYB 7, 8 and GOL 1 to 3). The stratigraphyis quite complicated: Alluvial sed-
iments of the Menderes river cover the upper 5-10 m. In the central part of the graben,
theyare directly underlain by marine sands while at the northern and southern flanks -
Helmut BRÜCKNER, Department of Geography, University of Marburg, 0-35032 Marburg/ALMANYA
Fax: ++496421 2828950. e-mail: h.brueckner@mailer.uni-marburg.de
Marc MÜLLENHOFF, Department of Geography, University of Marburg, 0-35032 Marburg/ALMANYA
Levent UNCU, Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, ğ Bölümü, TR-35100 Bornova-izmirfTÜRKiYE
email: luncu@edebiyat.ege.edu.tr
due to calrner sedimentary conditions -Iagoonal facies (fine grained silt and clay) are
interbedded between these two strata.
ltis noteworthy, that in corings HYB 8 and GÖL 1 the alluvial sediments start in
a very deep position. In HYB 8 the lagoonal influence is already terminated at 10.47 m
b.s. (= below surface; Fig. 3), thus indicating that the sedimentation of fluvial strata
started much earlier in the central part of the graben then at the marginal parts. Another
reason for this phenomenon may be a tectonic subsidence or a greater compaction of
the sediments in the centre of the graben.
2.2 Cross seetion 2
This cross section (YUV 2, PRI 8, GÜL 1 and GÖL 3) was cored parallel to the
northern flank of the Büyük Menderes graben in order (a) to reconstruct the palaeo-
geography along the flank of Samsun ğ ı and (b) to connect cross section 1 with
cross section V of 1998 (see Brückner 2000).
The definitely marine ı was only reached at a considerable depth
below the present surface; e.g. in GUL 1 the transition to lagoonal conditions is at 13
m. b.s. Most of the strata encountered are terrestrial or lagoonal. This may be due to
the fact that the coring sites are close to the adjacent mountain slope which follows a
prominent fault line and delivers a lot of debris. PRI 8 showes a high content of organ-
ic matter between 8-10 m. b.s. which indicates a semiterrestrial environment (swamp).
To clarify the precise faunistic and ecologic stratigraphy an in-depth microfossil analy-
sis (ostracods, forams and possibly diatoms) is being carried out in our laboratories.
14C datings of peat from coring YUV 2 at the transition from lagoonal to terrestrial sed-
iments will show the exact moment of the final environmental change in this area.
2.3 Cross seetion 3
The third cross section (AVS t HYB 6 and 2) starts near ş and follows the
southern flank of the graben up to ş ı It connects the former island of Hybanda
with the cross sections i and ii of 1998 (Brückner 2000). With respect to the present
surface of the floodplain, marine sediments reach higher than at the northern flank of
the graben. This may hint to a stronger subsidence of the northern flank. The different
stratigraphies support this finding: While at the northern flank changes between shal-
low marine, lagoonal and swampy conditions are frequent, at the southern flank the
marine strata are followed by thick and homogeneous Menderes alluvium. Therefore,
in the northern part of the deltaplain the palaeoenvironments were more often varying
than in the southern part, proving stronger neotectonic movements and multiphased
processes of silting up in the former areas.
2.4 Corings around Myus
Near the ancient city of Myus six corings were carried out (MYU 1 to 6). Together
with the results of AZA 1 and 2, two corings northwest of Azap Gölü, they allow the fol-
lowing preliminary interpretation of the palaeogeographic situation:
Myus was situated on a prominent headland at the shores of the former Latmian
Gulf. Obviously a sandbar developed between this cape and another headland north
of it, thus baring off the inland bay (the later Azap lake) from the Latmian Gult. Sandy
to gravelly sediments in MYU 5 and AZA 2 mainly represent littoral to shallow marine
environments with temporary wave energy at the outside part of this sandbar, while
thick lagoonal to lacustrine sediments in its leeward position (cf. AZA 1) reveal calm
sedimentary dynamics with anoxic conditions from time to time. According to the infor-
mation given by a local farmer, definitely marine strata are met in the Azap lake area
only at a depth of 30-50 m. b.s. This is a further hint for an early closure of this area
and a long lagoonal and limnic phase.
2.5 Corings around ş ı
Several corings near ş ı and around the former island of Hybanda (HYB 1
to 5) proved the ancient island topography by reaching marine sediments at all sites.
In the luffward position towards the Menderes river (e.g. HYB 5), the marine sediments
are only encountered at a considerably deeper level and the alluvial sediments are
much thicker than the comparable ones in the leeward position (e.g. HYB 3, 4).
Therefore, the earliest integration of the island into the deltaplain occurred in the north.
2.6 Corings around Priene
Three corings (PRI 9 to 11) in the floodplain near Priene completed last year's
coring grid. They show the interfingering of slope debris from Samsun ğ ı with allu-
vial, lagoonal or marine sediments of the Menderes plain. Occasionally the slope
debris is bearing ceramics, dating from the Archaic to the Hellenistic period-the latter
is dominant. Due to macrofaunal analysis the definitive marine strata occur in a very
deep position. This confirms our results from 1999 (Brückner 2000; see alsa Chapter
There are same interesting microfaunal and sedimentological results from PRI 2
(Fig. 2). Especially the cultural layer between 6.15 and 7.80 m b.s. is of great geoar-
chaeological importance. The ceramic fragments indicate a Hellenistic age of this layer.
According to the ostracods it was deposited in an freshwater swamp, probably by pur-
pose in order to construct a path at the southern flank of Samsun ğ ı The present
position of this cultural layer allows important conclusions with regard (a) to the delta
progradation and the shift in the shoreline, and (b) to the sea-Ievel fluctuations:
(a) The influence of salt-water ends at 8.65 m. b.s. (Le. 2.95 m below sea level).
Then follows a limnic facies with a thickness of 0.85 m. Consequently, the Hellenistic
cultural layer was deposited after the shoreline had already shifted to a position west-
wards of Priene. This confirms Eisma's (1978) scenario for the delta progradation with
the shoreline in the west of Priene as early as 500 BC. Therefore, Erinç's (1978) sce-
nario placing the shoreline same kilometres east of the city at the same time must be
(b) Today the culturallayer occurs at 0.45-2.10 m. b.s.1. Since the transition from
marine to limnic conditions is at 2.95 m. b.s.1. the local sea level was -sorne time
before the Hellenistic era -ca. 3 m. below its present position. Comparing this result
with Kayan's (1995) sea-Ievel curve leads to the following interpretations: Either this
curve has to be corrected for about 1 m. downwards for the Menderes deltaplain or -
and this is more Iikely -subsidence placed the sediments into this low position.
3 Conclusion
The palaeogeographic studies included geomorphological, geological and
geoarchaeological research. The 1999 season turned out to be very successful. For
the first time corings were carried out around the former island of Hybanda (now
ş ı the ancient city of Myus and in the Söke plain. Moreover, impartant corings in
the vicinity of Priene completed the results of 1998.
Until now, scenarios for the progradation of the Büyuk Menderes delta in time
and space have been based solely on literary evidence. Our drilling programmes of
1998 and 1999 are the first approach to solve the stili pending questions by means of
geologic and palaeogeographic tools.
(1) What is the palaeogeographic setting of the ancient city of Myus?
8ix corings in the alluvial plain (MYU 1 to 6) yielded the following results: The
Menderes alluvium is 4-6 m. thick; it is almost void of ceramic fragments. This confirms
the assumption that after the desertion of the city -probably in Iate Classic times -there
was no strong reoccupation phase. A hint for the Byzantine settling activity, proven by
the Iate Byzantine castle on top of Myus hill, is a ceramic find in 2.72 m. b.s. (MYU 2).
Below the Menderes alluvia we encountered layers with cultural debris: mostly ceram-
ic fragments, some pieces of eating debris and charcoal (MYU 1,2,4). The culturallay-
ers sometimes reflect the depostion in an aquatic (Iimnic, lagoonal or marine) environ-
ment. Theyare on the average 4-6 m. thick. According to the first interpretations they
date from Iate Archaic to Classic period (6th to 4th century BC; determination by PO
Dr. H. Lohmann, University of Bochum). Where the cultural layers are thick (MYU 1, 2,
4), the bedrock was reached at a depth between 8-10 m. b.s. These profiles are sup-
plemented by corings MYU 3 and 5, where the definitely marine sediments were
encountered between a depth of 8-9 m. b.s.
Our research confirms the known fact that the former Latmian Gulf had extend-
ed up to Myus. When the delta started silting up the embayments around the ancient
city, some of them turned into lakes (ct. the present Azap Gölü) whereas others were
totally buried under the alluvia. The general transition from marine to non-marine
(Iagoonal, limnic and/or fluvial) conditions must have occurred in Iate Classic times.
(2) When was the former is/and of Hybanda integrated into the tloodp/ain?
The corings around the former island of Hybanda (now: ş ı HYB 1 to 5)
revealed the following standard profile. which is examplified by coring HYB 2 (from top
to bottom): 6,6 m. of Menderes alluvia are followed by shallow marine to lagoonal sed-
iments (ca. 3 m.). Up to the end of the drill (13,5 m. b.s.) sandy sediments with some
remains of shells were encountered indicating marine facies. The Menderes alluvia in
the luffward position (as regard to the former deposition; e.g. HYB 5) are thicker than
the comparable ones in the leeward position, Le. facing the seaside (HYB 3, 4).
Therefore, the earliest integration of the island into the Menderes floodplain occurred
in the north. The palaeogeography changed from an island first to a peninsula before
Hybanda was totally integrated into the plain. The lack of any ceramic finds in the cores
may indicate that the island was no major settlement site in ancient times (probably
due to the absence of freshwater resources).
(3) Where, how and when did the Büyük Menderes de/ta grow in historica/
To come closer to answering these central questions, across seetion was drilled
in the central part of research arE;la E (HYB 7, 8, GOL 1, 2, 3; ct. Chapter 2.1). There,
the Menderes alluvia reach a thickness of 5-10 m. Below them, lagoonal or shallow
marine sediments start. An interesting find was the early occurrence of fluvial sedi-
ments in corings GOL 1 and HYB 8 (Fig. 3). This can be interpreted as a former
Menderes channel in the distal part otthe delta. After the 14C dating of the fossils -
especially a wodden layer in coring GOL 1 -it will be possible to determine the exact
time of the shoreline transition in this area.
(4) What is the pa/aeogeographic situation between Priene and ı
Corings PRi 8 to 11 supplement the results of last year's campaign around
Priene. They show the interfingering of slope debris from Samsun ğ ı with Menderes
alluvia, lagoonal or marine strata. Our earlier observation is confirmed that on the
northern flank of the Menderes graben at the foot of the mountain range the transition
between marine and fluvial sediments lies in a much deeper position than on the south-
ern flank. The dating of the shell bearing strata (11.50-12.50 m. b.s. in PRI 11 and
12.65-14.00 m. b.s. in PR110, resp.) will help to establish a chronostratigraphy for the
shoreline transition around Priene. This will be of great importance for the question of
the former harbours of Priene which is vividly discussed up to this day. The results of
PRI 2 support the interpretation that the Hellenistic harbour was located west of the
4 Acknowledgements
The research would not have been possible without the kind support and help of
Ms. Jale ğ ı the appointed temsilci for ş project, which is gratefully
acknowledged. As every year, Prof. Dr. ı Kayan, Ege Universitesi ı was a most
valuable advisor. We also like to express our gratitude to Yusuf Toptay, Belediye
ş ı of Güllübahçe,
BRÜCKNER, H. (1996): Geoarchaoloqie an der türkischen Agaisküste - Landschaftswandel im
Spiegel geologischer und archaoloqischer Zeugnisse. - Geographische Rundschau, Jg.
48,10/1996: 568-574; Braunschweig.
BRÜCKNER, H. (1997): Coastal changes in westem Turkey - Rapid delta progradation in his-
torical times. - In: Briand, F. & A. Maldonado (eds.): Mediterranean coastal change and
processes. CIESM Science Series, 3: 63-74; Monaco.
BRÜCKNER, H. (1998): Coastal research and geoarchaeology in the Mediterranean region. - In:
Kelletat, D.H. (ed.): German geographical coastal research - The last decade: 235-258.
Institute for Scientific Co-operation, Tübingen and Committee of the Federal Republic of
Germany for the Int. Geographical Union; Tübingen.
BRÜCKNER, H. (2000): Palaeogeographic studies in the Büyük Menderes deltaplain, 1998. - 17.
ş Sonuçlan ı ı 1. Cilt: 255-262. T.C. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler
Genel ğ Ankara.
EISMA, D. (1978): Stream deposition and erosion by the Eastarn shore of the Aegean. - In: W.C.
Brice (ed.): The environmental history of the Near and Middle East since the last ice age:
67-81; London, New York, San Francisco.
ERiNÇ, S. (1978): Changes in the physical environment in Turkey since the end of the last
glacial. - In: WC. Brice (ed.): The environmental history of the Near and Middle East
since the last ice age: 87-110; London, New York, San Francisco.
KAYAN, i. (1995): The Troia Bayand supposed harbour sites in the Bronze age.- Studia Troice.
5: 211-235; Mainz.
Fig. 1:Coring site of the 1999 field cam-

.........., .•.• ı ı
E2':22 transition zone
cultcrat layer
ı limnic ı
!LE! taluseone
M5L meansea levet
b.s. ı
Fig. 2: Coring PRI 2 at the foot of
Priene hill
HYB 8 Coring near ş ı (former island of Hybanda)
ı ı b,own, with ı molst ftuvial
laylHs ı Inown, in the upP8f
UIs-mS ı ı ı
Tu4+UI3 ı
ISu3-4 ı ı ı pal1lyy>3llow1sh(Fol.
nch ı moca.mol$l
ı ı ı ı ı
ı remains. rich rn""ca. ı compllCI
ı ı ı
ı morsl
medlum blDllln. wilh ı 5pots, ı ı
ı ı
ı ı
mois.l.downwards very ı
ı ı ı
ı ı ..<>d
ı ı ... blion$polsand
mcdium ı om t>rown,
ı ı ı

Ut4 +Tu4
revers i to
t'locdium ı shelt ı Jshaüow
fSu4 ı ı marine
......... •....._.....,..
ı a ı ı
Fig. 3: Results of pedological and microfaunal analysis of coring HVB 8
Christoph GERBER
Im Jahre 1999 konnten auf Grund der freundlichen Genehmigung durch die
Generaldirektian für die Denkrnaler und Museen des Kulturministeriums der Republik
Türkei die Feldforschungen in Tavium (Büyüknefes, Provinz Yozgat) fortgesetzt wer-
den. Unser Dank gilt dem Generaldirektar für dj.e Denkrnaler und Museen, ferner dem
Direktor des Museums in Yozgat, Herrn Musa Ozcan sowie dem ı des
Kulturministeriums, Herrn Soner ş ğ ı Durch seine tatkrattiqe Unterstützung
wurden die Arbeiten der Kampagne des Jahres 1999 in besonderer Weise gefördert.
Die Forschungen des Jahres 1999 wurden durch die Zuwendungen von seiten der
Universitat Klagenfurt, des Landes ı und der Dr. Manfred Gehring Privatstiftung
ermöglicht. Alien Förderern möchten wir an dieser Stelle unseren Dank aussprechen.
In der Kampagne des Jahres 1999 wurde die erste Phase der Aufnahme der
Spolien durchgeführt, die in den ı Stallen und Mauern des Dorfes Büyüknefes
verbaut sind ader dort aufbewahrt werden. Der meist sehr groBen Hilfsbereitschaft der
örtlichen Bevölkerung gilt unser Dank. Die Arbeiten konzentrierten sich auf den Teil des
Dorfes nördlich der HauptstraBe und auf die letzten Höfe bzw. Hauser westlich des
ı Ausgespart wurden die im Schulhof verwahrten Archltekturbtöcke.
AuBerdem wurde der kleinere nördliche Teil des heutigen Friedhofes erfaBt. Die
zahlreichen Inschriften, die bei den Arbeiten aufgenommen werden konnten, darunter
sehr viele byzantinische Grabsteine, sind zum einen dem bereits bekannten Bestand
an Inschriften aus Tavium zuzuordnen, teilweise sind die Stücke bisher aber unbekan-
nt. Mehrere in der Zwischenzeit wieder verschollene Inschriften konnten wiedergefun-
den werden. Dagegen sind viele der in alteren Publikationen ı Inschriften ver-
schwunden, einige auch teilweise zerstört. Ein besonders wichtiger Neufund ist die
vom Pflug im staotoetanoe freigelegte, leider fragmentarische und wohl bereits antik
wiederverwendete Kalksteinplatte mit einer phrygischen Inschrift. Deren Bearbeitung
hat Prof. Dr. G. Neumann, Würzburg, übernommen. Die Architekturteile weisen auf
kaiserzeitliche reprasentative GroBbauten seit früher augusteischer Zeit hin, ferner auf
reich ausgestattete Kirchenbauten der spatantiken bis byzantinischen Zeit.
1999 wurde die systematische Begehung des Stadtgebietes fortgesetzt. Die
Analyse der dabei gesammelten Keramik bestatiqt eine kontinuierliche Besiedlung seit
dem Chalkolithikum. Dabei kann bereits jetzt die groBe Bedeutung Taviums bzw.
Tawinijas in der Frühbronzezeit als ein wesentliches Ergebnis der bisherigen
Forschungen gelten.
Ein ausführlicher Vorbericht über die bisherigen Feldforschungen sowie über die
Untersuchungen zur Geschichte des Ortes und der Geographie der Region wird im
ı Band der "Istanbuler Mitteilungen" erscheinen. Dort wird eine erste Analyse
der Aufnahme der Spolien und Architekturteile durch Frau Dr. G. Erath, Universitat
Graz, vorgenommen. Die Inschriften von Tavium werden für eine Neuedition als eigen-
standiqes Inschriftencorpus vorbereitet.
o.Univ.-Prof. Mag. Dr. Karl STROBEL, ı Geschlchte und Alterlumskunde, Uruversitat Klagenfurt. AVUSTURYA
Dr. Chrisloph GERBER, Vorderasialische Archaoloqis, Univsrsitat Heidelberg, ALMANYA
1997-1999 Ş DÖNEMi RAPORU
Christoph GERBER
ş ı iznimizi veren Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ
ve ı ş ı ı ı ı olan ı temsilcilerine, ş Mehmet Kat-
kat'a ve Dursun ğ ve Ankara'dan Soner ş ğ ı ş ederiz.
Bugün Tavium'a gelen bir ş kentten arta kalan hiçbir ş ı ğ ı ı görecek-
tir. Geçen ı ı görüp ğ bina ı ı ı ı ı ı
ı malzemesi olarak ı ı ş ve yok olup ş Böylelikle, 1997 ı ş sezo-
nunda ş ı ş ı ğ ı ı Tavium'un ı Büyükkale ve Küçükkale ı iki
ğ bilinmekteydi.
Tavium'da Arazi ı ş ı
. ilk ı ş sezonunda antik kentin durumunu ve ı ı tespit etmeye ı ş
ı Ikinci ı ş sezonunda ise antik kentin yüzeyinde tespit edilen mimari ı
belgeledik ve ı ı ı ı ı kentin topografik ı ı ı için ça-
ı ş ş ı ı ş ı ı ı üçüncü sezonunda ı ı ve Büyüknefes Kö-
yü'nde evlerde ş malzeme olarak ı ı ş olan mimari ı kataloglan-
ı ğ ı ı verdik. Bunun ı ı Büyüktepe, Küçüktepe ve ğ Tepe höyük-
lerinde ş ı ı yürüttük.
Tavium Kenti Bölgesi
Tavium kenti, Büyüknefes Köyü'nün ı ı yamaçta ı Büyükkale
ve Küçükkale höyükleri ise çok erken devirlerden beri ş ş korunak niteli-
ğ sahip ı ı üzerinde ı
Büyükkale, ı kalan ve daha büyükçe ı ı Bunun kültür ı ı
ı ı ğ ı 27 m.yi ı Çok sarp olan ı ı yüzeyde tespit edilen du-
varlar, ğ ğ ş dönemlerde surlarla ş ğ ş etmektedir. Bü-
yükkale'deki gözlemlerimiz, Kurt Bittel'in ı Erken Tunç Devrinden Roma Devrine
dek kesintisiz ş ı ğ ı ı ğ ı ş ı ğ ı ı böl-
geye özgü Erken Tunç ğ ı çanak ğ ş bololarak tespit ş Bunlar
ı ğ ı ı ı ı ş 1b grubu, ı ı grubu ve "lnterme-
diate Ware" ı ı bezemeli seramik de tipik örnekler ı ı Ikinci
blnyrldan örnekler çok az olmakla beraber, birinci ı seramik yine ğ ş
ı üzeilikle Erken Demir ğ ı seramikleri ve Frig ı ğ ı gri seramik-
ler önemli bir yer ı
o.Univ.-Prof. Mag. Dr. Karl STROBEL, ı Geschichle und Altertumskunde, ı Klagenfurt, AVUSTURYA
Dr. Chrisloph GERBER, Vorderasialische Archaologie, ı Heidelberg, ALMANYA
Küçükkale, daha küçük olan ve ğ kalan höyüktür. Buradaki yüzey bulun-
ı ı özellikle iki grup göze ı Bir taraftan ı ı beyaz mermer
ı Roma Dönemine ait önemli bir ı ş ederken, ğ yandan "Galat"
ğ olarak ı ı ı ı ı yöresine özgü ı Helenistik seramik türü
örnekleri bol ı ele ş ı ı ı ı zarif Roma ğ ise üçüncü hö-
yük olan ğ Tepe'de ele ş
ğ Tepe, bazalttan ş ş ı bir tepedir. Güney ı bir tiyatro
ı ı ş ı ı ı arazide ş ğ girinti belirgin bir ş görülmektedir. ğ
Tepe'de en erken izler, kaya ı ı ki, bunlar muhtemelen tepenin Hitit Döneminde
kült ı olarak ı ı ğ ı ve kült ğ çok eski ğ ş eder.
Tavium kenti, 1,5 km
bir ı kapsamakta, Kaleözü ı ve Nefesçay ı
dan yamaca ve Büyükkale ile Küçükkale höyüklerine kadar uzanan bir terasa ı
ı ğ Tepe ise tahminen 5 m. ğ olan bu teras ı tümüyle çevril-
içlerinde ı ı büyük mermer kesme ş rastlanan bahçelerde bugün ğ
ı ı ı ı ama meyve ğ ı ve kavaklar da ş Bahçelerin üze-
rinde kalan yamaçlar da kent ı dahildir. Burada ı ı ı halinde olan sur ı be-
lirgin olarak seçilmektedir. Yüzey görüntüsü ve ı ı ı durumu, ı 2-3 m. yüksek-
ğ ş ğ ş ı ı ş bir kaçak ı çukuru, ş
ğ ı ve ı ı ı ğ ı ı ş ve ı Erken Bizans Dönemine ait ol-
ğ ş En yüksekte kalan bölümde surun önüne küçük bir hendek ı
ı ş ı ğ antik ş yolun 5 m. ş ğ bir bölümü üzerinde rahatça yürünecek
ş ş
Kentin ı ş ı Kalan Bölge
Kenti çevreleyen ş bir bölgede nekropoller ve tümülüsler mevcuttur. Hepsi
kaçak ı ş olan tümülüsler, kuzeyde platonun ı ğ ğ
ı ş ı ş ı Nekropoller ise Kaleözü ı ve Nefes ı ı ı ı ğ ı kentin ı ş ı kalan
bölgede ı Bahçelerin üzerinde kalan ı arazide göze çarpan kaya
ı burada Helenistik Döneme ait bir nekropolün ğ ş
ş Tarihçesiyle ilgili ilk Sonuçlar
En geç Orta Tunç ğ ı lI
burada Büyükkale ve Küçükkale ile ı böl-
geyi kapsayan büyük bir merkez mevcuttu. Bu dönemde Orta Anadolu'da ilk kentler
ş ve Tavium da bunlardan biri olarak yöresellikten öte ş ve öneme
sahip bir kentti mutlaka. Tavium, Asur Ticari Kolonileri'nden (Karum) Tamniarrawnia ile
ş Bu dönemde nüfuzlu bir bey ı ş ı gereken kent,
daha sonra Hitit kült merkezi Tawinija ş
Büyükkale ve Küçükkale'de tespit edilen ı ı kentin Demir ğ ı da yo-
ğ bir ş ı ğ ş Helenistik Dönemde ise kent tahminen
bugün bahçelerin ğ iki ğ kuzeyinde kalan ı büyük bir ı ı ı
ı Erken Bizans Döneminde kent en büyük ı ş ı terk edilme-
si Geç Bizans Dönemine ı
Kentin kuzey ı bölgesinde, ı Roma ve Bizans dönemlerine ait 5 m. ye
ı katmanlar, ı kalan Helenistik ve Galat Dönemi ı kolayca eri ş
ğ göstermektedir. Uzerilerinde yatan toprak ve moloz ı ğ ı ı ı ı
ş dek Hitit kenti Tawwinija'ya ait bir ipucu ı ı garipsememek gerekir.
Nach einer einjahriqen Unterbrechung im Jahre 1998 wurde mit freundlicher
Genehmigung der Türkischen Generaldirektian der Museen und Altertümer die 1990
begonnene, systematische Erforschung der Milesischen Halbinsel im Jahre 1999 fort-
gesetzt und planrnaôiq beendet. Die Gelandearbeiten sind damit abgeschlossen, das
Projekt in die Publikationsphase eingetreten. Uber den Fortgang und die Ergebnisse
der archaoloqischen und qeoarchaoloqischen Untersuchungen informieren mehrere
Um das bisher Erreichte zu bilanzieren und damit die Voraussetzungen für ein
zielgerichtetes Vorgehen wahrend der AbschluBkampagne des Jahres 1999 zu schaf-
fen, fanden 1998 keine Gelandeforschungen statt. Stattdessen wurde der
Fundstellenkatalog aktualisiert, der zu diesem Zeitpunkt 511 Fundstellen und Befunde
umfasste. Ferner wurden ı Funde, einschlieBlich derer aus der Kampagne 1997,
aufgearbeitet, ı Photos aus dem Projekt in einer Datei erfaBt und eine Gesamtbilanz
der bisherigen Dokumentation erstellt, um zu ı welche Fundstellen unvollstandiq
dokumentiert sind. Var allem wurde die Archaoloqische Karte der Milesischen
Halbinsel (AKMI) in den Mafsstaben 1:25 000 und 1:50 000 auf den neuesten Stand
gebracht, ein Satz von 30 verschiedenen Fundstellensignaturen zur Kennzeichnung
der verschiedenen Denkrnalerqattunqen und -kategorien entwickelt und jeder undstelle
ihre Signatur zugeordnet. Ein Vorabdruck der neuen archaoloqischen Karte der mile-
sischen Halbinsel im MaBstab 1:50 000 enthalt auf dem Stand von 1997 insgesamt 511
Fundstellen vom ı bis in osmanische ZeiF.
Damit war eine solide Basis geschaffen, um 1999 die letzte abschlieBende
Surveykampagne durchzuführen. Sie dauerte vom 24. August bis zum 2f1.. September
1999. Als Vertreterin der türkischen Regierung fungierte Frau Müge ı vom
PD Dr. Hans lOHMANN, Institut tür Archaoloqie, Ruhr-Universitat Boehum, D - 44780 Bochum/AlMANYA
H. lohmann, Survey in der Chora von Milet. Vorbericht über die Kampagnen der Jahre 1990, 1992 und 1993,
ı ı ı Anzeiger 1995, 293-333; ders. Zur Siedlunqsarchaoloqie der griechischen Polis. Geographische
Rundschau 10, 1996, 562-567; ders., Survey in der Chora von Milet. Vorbericht über die Kampagnen der Jahre 1994
und 1995, ı ı Anzeiger 1997, 285-311; ders., Surveyau! der Halbinsel von Milet, in: XVi. ş ı
Sonuç/an ı ı Cilt, 25-29 ı 1998 Tarsus (Ankara 1999) 497-511 Abb. 1-14; ders., Survey in der Chora
von Milet. Vorbericht über die Kampagnen der Jahre 1996 und 1997, Archaotogischer Anzeiger 1999, 439-473.
Geoarchaoloqischo Untersuchungen: H. Brückner, Geoarchaoloqie an der türktsehen Agaisküste, Geographische
Rundschau 1996, H. 10, 568fl.; ders., Coastal Changes in Western Turkey; rapid delta progradation in historical times,
Bul/etin de /'/nstitut Oceanographique Monaeo, Sonderh. 18, 1997, 63ff; ders., Coastal Research and
Geoarchaeology in the Mediterranean Region, in: D.H. Kelletat, German Geographica/ Coasta/ Research. The Last
Oecade (1998) 235ff.; ders. - M. Handl - N. Mosta!awi, Ostracodenforschung als Werkzeug der Palaoqeopraphie, in:
H. Brückner (Hrsg.), Dynamik, Datierung, ı ı und Management von Küsten Beitrage der 16. Jahrestagung des
Arbeitskreises "Geographie der Meere und Küsten", 21.- 23 Mai 1998 in Marburg. Marburger ı
Sehriften, Bd. 134 (1999) 116ff.; ders., Palaeogeographic Studies in the Büyük Menderes Deltaplain, 1998, in: XVi/.
ş ı Sonuçtan ı ı (Ankara 2000) 255ff.
2 H. lohmann, Survey in der Chora von Milet. Vorbericht über die Kampagnen der Jahre 1996 und 1997,
ı ı ı Anzeiger 1999,439-473, Kartenbeilage.
Museum ı die uns in jeder nur erdenklichen Weise auf das Freundlichste unter-
stützte und der ich an dieser Stelle meinen verbindlichsten Dank aussprechen möchte.
Es ist vor allem ihrer Mitwirkung zu verdanken, daB wir wie in früheren Jahren zahlre-
iche wichtige Hinweise auf Fundstellen aus der landlichen Bevölkerung erhielten. Im
Zuge des Survey wurden vier ausqewahlte Fundstellen detailliert vermessen und am
Museumsdepot in Balat die Neufunde der Kampagne bearbeitet.
An Hand der aktualisierten Fundstellenkarte konnten 1999 gezielt jene Bereiche
der Milesia erforscht werden, die sich in der Karte als weiBe Flachen abzeichneten.
Neben der naneren Umgebung von ı und Didyma konzentrierte sich der
Survey des Jahres 1999 vornehmlich auf jene entlegenen Regionen der milesischen
Hochebene, die auf den ersten Blick unbesiedelt, j? geradezu lebensfeindlich
erscheinen, tatsachlich aber einstmals intensiv für den Olanbau genutzt wurden. Da
.der AbschluB der ı erklartes Ziel der Kampagne war, spielten die
Klarunq ungelöster Fragen und die Komplettierung der Dokumentation eine vergleich-
sweise gröBere Rolle als in früheren Jahren. Mehr als 60 bereits bekannte Fundstellen
wurden erneut besucht, wobei es in der Mehrzahl der Falle gelang, die offenen Fragen
zu klaren oder zumindest neue, weiterführende Erkenntnisse zu gewinnen. Oftmals
trugen hierzu die zahlreichen Raubgrabungen unfreiwillig, aber nicht unerheblich bei.
Im Zuge der Vermessungsarbeiten wurde u.a. die gesamte Heilige StraBe mit
dem MOTOROLA-ONCORE-System eingemessen (Abb. 1), das meine Kollegen M.
Baurnker und K. Fitzen von der Fachhochschule Bochum entwickelt haben, und von
vier Fundstellen wurden detaillierte topographische Plane aufgenommen:
1. S 233 Mausoleum von Ta Marmara mit dem umgebenden frühbyzantinis-
chen Gehöft.
2. S 256 Poseidonaltar von Kap Monodendri, topographischer Gesamtplan.
3. S 443 ş vollstandiqe Gelandeaufnahrne des Kaps mit frühbyz.
Gehöft und röm. Grab.
4. S 545 ş ı ğ ı ı Tepe: Gehöft (frühbyz.), Zisterne (antik), Kuppelzisterne
Besonders hervorzuheben ist, daB mir Dr. Semih Tülay, der Direktor des
Museums von Milet, freundlichst gestattete, eine groBe kaiserzeitliche Grabkammer in
ş (S 443), die er im Jahre 1998 ausgegraben hatte», steingerecht autzu-
nehmen. Den Steinplan im MaBstab 1:20 fertigte H.-P. Schletter.
Bei den insgesamt 63 neuen Fundstellen der diesjahriqen Kampagne (S 512 - S
575) die mittels eines GPS-Navigationsempfangers kartiert wurderr', handelt sich ganz
überwiegend um frühbyzantinische Gehöfte, von denen etwa ein Drittel auch altere
Funde der spatklassischen oder hellenistischen Zeit geliefert hat. Damit war dies die
dritte Kampagne in Folge, in der keine neuen Denkrnalerkateqorlen zutage getreten
sind, sondem jede neu hinzugekommene Fundstelle das bisher gewonnene Bild
lediglich bestatiqte. Vor diesem Hintergrund schien es vertretbar, das Projekt zu been-
den, obschon der Erfassungsgrad nur bei ca. 80% liegen dürfte. Nur mit einem weit
überdurchschnittlichen Aufwand an Zeit und Geld lieBen sich weitere Fundstellen
eruieren, die aber das Bild in keiner Weise mehr ı würden.
3 S TOlay, 1998 ı ı ş Kurtarma ı ı Milet Müzesi ı ğ ı (1998) 54-64.
4 Bei dem verwendelen ı Garmin45 laBI sich durch Regislrierung über einen lanqeren Zeilraum (ca. 30 ı und
anschlieBende Mittelwertbildung die Genauigkeil der Messung auf ±10 m. sleigern, was für einen KartenmaBslab bis
1:25 000 völlig ausreichl.
Neue Fundstellen des Jahres 1999:
Gehöfte (klass./hell. und. frühbyz.):
Klosterwüstung (frühbyz.):
Kirchen-/Kapellenruinen (frühbyz.):
Brücke (osman.):
Reinwasserkanal (ksrztl. ?):
Brunnen (antik):
Zisternen (antik):
Steinbrüche (antik):
Alttluren (antik):
Als 'Gehöfte' wurden solche Fundstellen klassifiziert, an denen neben den
üblichen Scherben und Dachziegeln auch Mauerspuren und Ölpressenteile anzutreffen
sind. Es besteht aber kaum ein Zweifel, daB auch die bioBen 'Scherbenkonzentrationen'
zumeist als Relikte einstiger Einzelsledlunqsplatze zu deuten sind. Hinsichtlich der
raurnlichen Verteilung dieser beiden Kategorien überrascht kaum, daB man in der heute
stark zersiedelten Umgebung von Didyma, Yenihisar und ı vorwiegend
Scherbenkonzentrationen antrifft, wahrend sich die besser erhaltenen Fundstellen auf
die milesische Hochebene und andere entlegene Bereiche konzentrieren.
Um auf der wasserlosen Hochebene ganzjahrig zu siedeln, war man auf den
Bau groBer Zisternen angewiesen. Neben dem Getreideanbau, der hier nur in sehr
beschranktern MaBe möglich ist, spielten var allem der Olanbau und die Weidewirt-
schaft eine entscheidende Rolle. Wie in den früheren Jahren entdeckten wir in nahezu
sarntlichen antiken Gehöften Teilen von Ölmühlen und Ölpressen. Von der intensiven
Nutzung der kargen milesischen Hochebene zeugen insbesondere ausgedehnte
Alttluren, bei denen es sich nicht, wie der Geologe G. Borg (Halle) behauptet hat, um
die Hinterlassenschaft einer extensiv betriebenen Stelnbruchtatlqkelt handelt>. Auch
zeigte sich immer klarer, daB zu den groBen Einzelgehöften Mufig Kapellen und
Kirchen gehören, die haufig in einer gewissen Distanz zum eigentlichen Gehöft auf
isolierten Hügeln ader kleinen Erhebungen liegen. Neben den Zisternen bei den
Gehöften fanden sich auch wieder isolierte Felszisternen, die offenbar der
Weidewirtschaft dientens.
Exemplarisch sei ein besonders gut erhaltenes Gehöft herausgegriffen, das wir
1999 am ş ı ğ ı ı Tepe (Höhe 10S) oberhalb einer namenlasen langgestreckten
Talmulde entdeckten (Abb. 2). Markantes und weithin sichtbares Merkmal der
Fundstelle ist eine neuzeitliche Kuppelzisterne aus dem 19. oder frühen 20. Jh. (Abb.
3). Den Südhang der Anhöhe bedecken ausgedehnte Mauerreste mehrerer Gebaude
(Abb. 4), zwischen denen sich eine runde Zisterne befindet, die teilweise in den anste-
henden Felsen gehauen ist (Abb. Mehrere Olpressenteile (Abb. 6) verweisen auf
die wirtschaftliche Bedeutung des Olanbaus, doch laBt sich auch in diesem Fall der
5 B. und G Borg, Die unsiehtbaren Sleinbrüehe, Antike Welt 29, 1998. H. 6, 509ff. - Naheres H. Lohmann, Die Chora
Milets in archaiseher Zeil, in: V. von Graeve (Hrsg.), ı lan/en: Eine ı ı 1999 (im
6 Zu ahnllchen Befunden: H. Lohmann, Survey in der Chora von Milet. Vorberichl über die Kampagnen der Jahre 1994
und 1995, ı ı Anzeiger 1997, 2931. Abb. 9, 10.
Gesamtplan des Gehöftes nicht ı wiedergewinnen. Neben frühbyzantinisch-
er Keramik fanden sich auch altere Scherben, ohne daB es möglich ware, die einzel-
nen Mauern und Gebaudeteile einer bestimmten Phase zuzuordnen. Man kann nur
vermuten, daB hier wie in ahnlich gelagerten Fallen? die groBe Felszisterne (Abb. 5)
aus spatklassischer oder frühhellenistischer Zeit stammt und in frühbyzantinischer Zeit
lediglich wieder instandgesetzt wurde.
Südlich des ş ı ğ ı ı Tepe erstreckt sich von Nordost nach Südwest ein
schmales Tal, in dem auch heute noch Getreide angebaut wird. Am südwestlichen
Ende des Ackers stieBen wir auf ein hellenistisches Monumentalgrab (S 546, Abb. 7),
das man erst kürzlich mit dem Bulldozer zerstört hatte und das offenbar einstmals die
Besitztumsgrenze des groBen Anwesens markierte. Ab hier wird die Talsohle sehr fel-
sig und an ihrem tiefsten Punkt knapp 300 m. südwestlich des Grabes befindet sich
eine kleine runde Felszisterne (S 547, Abb. 8). Sie belegt, daB man die agrarisch nicht
nutzbaren Bereiche für Weidewirtschaft nutzte. Einmal mehr lehrt der hier geschilderte
Befund, daB die milesische Hochebene in der Antike weitaus dichter besiedelt war und
weitaus intensiver genutzt wurde als in der Neuzeit.
Da sich auch 1999 das bisher gewonnene und in drei ausführlichen Vorberichten
dargestellte Bild der Siedlungsgeschichte und Siedlungsstruktur der Milesia erneut
bestatiqte, ist hier auf weitere Einzelheiten zu verzichten. Vielmehr sei der Versuch
unternommen, aus den Ergebnissen des Survey das Verhalmis von Stadt und Umland,
von Polis und Chora am Beispiel Milets in der hier gebotenen Kürze zu skizzterens.
Die altesten Besiedlungsspuren reichen in Stadt und Umland von Milet bis ins
Chalkolithikum zurück. Die Dichte spatchalkolithischer Befunde im spateren Stadt-
gebiet, die Milet schon für diese frühe Zeit als bevorzugte Siedlungslage erweisen'',
überrascht, denn Milet war damals noch eine Insel1O. Doch auch der Südrand des ehe-
maligen Latmischen Golfes war offenbar schon relativ dicht besiedelt, denn in
Palaobodensedimenten, die sich in Grundwasserbrunnen im Raum Yeniköyals dunkle
ı abzeichnen, stöBt man immer wieder auf spatchalkolithische Keramik!'. In
einer Sondage in Assesas legte R. Senff 1993 ein chalkolithisches Ovalhaus frei
Doch bereits mit der Frühen Bronzezeit andert sich das Bild, und den Befunden
im Stadtgebiet laBt sich im Umland kaum Vergleichbares gegenüberstellen. Denn die
frühbronzezeitlichen Funde in der Milesia beschranken sich auf eine Pithosnekropole
im Innern (S 159)13 und Siedlungsspuren auf der kleinen Halbinsel Kömür ı (S
268) an ihrem Südrand, die nur noch einen Meter aus dem flachen Wasser des Golfes
von Akbük ragt und ursprünglich um einiges gröBer gewesen sein dürfte!-,
7 Vgl. den Befund von S 175. Dazu H. Lohmann. ı ı Anzeiger 1995. 306ff. Abb. 91-93; ders..
ı ı Anzeiger 1997,290.
8 Dazu austünrlicher: H. Lohmann. Milet und die Milesia. Eine antike GroBstadt und ihr Umland im ı der Zeiten,
in: F. Kolb (Hrsg.), Chora und Polis. Kolloquium des Historisehen Kollegs 5. bis 8. April 2000 (im Druek).
9 W. ı Funde aus der Insula westlieh des Bouleuterion in Milet, Istanbuler Mitteilungen 32, 1982, 3Off.; H.
Parzinger, Zur Irühesten Besiedlung Milets, Istanbuler Mitteilungen 39. 1989, 4151f.. Ein weilere bedeulende
ehalkolithisehe Fundstelle belindet sich in Stadtnahe am Küllüktepe: ders., Frühe Funde vom Küllüktepe bei Milet,
/stanbuler Milleilungen 33, 1983, 5-39.
10 Dazu H. Brüekner, Coastal Researeh and Geoarehaeology in the Mediterranean Region, in: O.H. Kelletat, German
ı Coasta/ Research. The Last Oecade (1998) 251//. Abb. 6b.
11 H. Lotunann. Survey in der Chora von Milet. Vorberieht über die Kampagnen der Jahre 1996 und 1997,
ı ı ı Anzeiger 1999, 4421f.; B. Bay, Geoarchaoloqische Auswertung der Brunnengrabungen nördlieh von
Yeniköy, ı Anzeiger 1999, ?lif., ders., Geoarchaoloqie, anthopogene Bodenerosion und Deltavorbau
im Büyük Menderes Oelta (SW·Türkei), 1998, 661f.
12 Unpubliziert. H. Lohmann, Survey in der Chora von Milet. Vorbericht über die Kampagnen der Jahre 1990, 1992 und
1993, ı ı Anzeiger 1995, 313.
13 Zu S 159: Verf., ı ı ı Anzeiger 1995, 306.
14 Zu Kömür ı W. Voiqtlander, ı Anzeiger 1986, 613 If. bes. 617 H. Abb. 4-6 S. 621 ll. Abb. 17-27;
ders., Survey bei Akbük, /II. ş ı Sonuç/an Top/antlsl1985 (1986) 251 f.; ders., ı ı Anzeiger 1988,
607 f. Abb. 39; G. Touchais, Bul/etin Correspondance Heltenique 110, 1986, 741; E. Akdeniz, 1995 ı ı Büyük
Menderes ı ve Çevresi Yüzey ş ı ı in: XLV ş ı Sonuç/an ı ı 27-31 ı 1996 (Ankara
1997) 236; H. Lohmann, ı ı ı 1997, 288 H. Abb. 1-3; Verf., Die Chora Milets in arehaiseher Zeit,
ı V. von Graeve (Hrsg.), Frühes /onien: Eine Bestandsaufnahme, ı 1999 (im Druck); ders., Milet und die
Milesia. Eine antike GroBstadt und ihr Umland im Wandel der Zeiten, in: F. Kolb (Hrsg.), Chora und Polis. Kolloquium
des Historlschen Kollegs 5. bis 8. April 2000 (im Oruck).
In den neuen Grabungen am Athenatempel von Milet unterscheiden B. und W.-
D. Niemeier drei bronzezeitliche Bauperioden (Milet II-IV)15. Das frühbronzezeitliche
Milet II besitzt Kontakte zu den Kykladen, das mittelminoische Milet III engste
Verbindungen zum minoischen Kreta. Vieles, wie beispielsweise die Verwendung
minoischer ı des minoischen Schrift- und Gewichtssystems und var
allem der Nachweis typisch minoischer Kultformen sprechen für die tatsachliche
ı von Minoern
Diese Indizien verdichten sich in Milet LV, das in der Phase SM
IB zerstört wird. Milet V ist eine mykenische Siedlung mit Brückenkopffunktion, die in
den hethitischen Quellen als Millawanda erscheint und 1320 von Mursili ii. zerstört
wird. Hethitischer EinfluB zeichnet sich in der Phase Milet VI (1320-1100 v. Chr.) deut-
lich ab, eine neuerliche Zerstörung um 1100 v. Chr. beendet sie.
Auf Kömür ı (S 268), wo die Besiedlung bis ins Spatchalkollthikurn und in
die Frühe Bronzezeit zurückreichtt", fanden sich mittel- und spatminoische Scherben
der Stufen MM III bis SM IB sowie mittelminoische ı Die Frage, ab
man hier ebenfalls mit minoischer ı oder nur mit minoischem EinfluB über Milet
zu rechnen hat, ist ohne Grabung jedoch nicht zu entscheiden.
Noch krasser als in der Frühen- und Mittleren Bronzezeit tritt in mykenischer Zeit
der Unterschied in der Besiedlung von Stadt und Land zutage. Zu den reichen
Befunden in Milet selbst lassen sich auf der Halbinsel nur drei oder vi er weitere
mykenische Fundplatze stellen
Dem Umland Milets galt offenbar nicht das primare
Interesse seiner damaligen Bewohner. Die These von T.R. Bryce, daB die Mykener in
Milet vornehmlich Handelsinteressen verfolgt hatten. gewinnt damit an Gewicht, auch
wenn der von W.-D. Niemeier postulierte Metallhandel mit Inneranatolien archaolo-
gisch nicht faBbar ist
DaB sich die Karer im 2. Jt. auf der Halbinsel bar archaoloqisch
ebenfalls nicht nachweisen lassen, paBt zu den bodenkundlichen und vegetations-
geschichtlichen Daten, die darauf hindeuten, daB sich die Natur nach den massiven
Brandrodungen des Spatchalkclithikums in der Bronzezeit reqeneriertev'.
Als sich mit Beginn der Eisenzeit im Zuge der sog. lonischen Wanderung, die
ihren materiellen Niederschlag im Auftreten protogeometrischer Keramik an zahlre-
ichen Platzen der westkleinasiatischen Küste findet
Neusiedler hier niederlieBen,
dürften sie 6 bildlich gesprochen 6 einen reich gedeckten Tisch vorgefunden haben.
Damit beginnt eine neue Epoche, in deren Verlauf Milet zur bedeutendsten archais-
chen Metropole Griechenlands neben Athen aufsteigt. Die frühen Phasen dieser
Entwicklung haben in der Chora Milets nur einen geringen materiellen Niederschlag
gefunden. Geometrische Keramik findet sich beispielsweise nur in den ı
Siedlungsagglomerationen wie Assesos und Teichioussa. Erst für das 6. Jh. v. Chr. ist
aus der Kombination antiker Texte und archaologischer Funde das Bild einer vierstufi-
gen Siedlungsstruktur zu gewinnen, die neben der Metropole Milet mindestens zwei
weitere befestigte geschlossene Siedlungen (Assesos, Teichioussa), eine dörfliche
Siedlung (Argasa) sowie zahlreiche Einzelgehöfte und Hirtenstationen umfaBte sowie
ferner mit Didyma ein bedeutendes Heiligtum mit überörtlichen Funktionen. Der infra-
15 Dazu zusammenfassend: B. und W-D. Niemeier. Milet 1994 - 1995. Projekt "Minoisch-mykenisches bis protoge-
ometrisches Mitet" Zielsetzung und Grabungen aul dem Stadionhügel und am Athenatempel, ı ı ı
Anzeiger 1997. 189ff.; W-D. Nlemeier, Milet in der Bronzezei! - Brücke zwischen Agais und Anatolien, Nürnberger
BUiffer zur ı ı 15,1998/99,85-100.
16 Vgl. W-D. Nlemeier, Milet in der Bronzezeit - Brücke zwischen Agais und Anatalien, Nürnberger B/alter zur
ı 15,1998/99,871.
17 W voiqtlander, ı ı ı Anzeiger 1986, 6411. Abb. 18, 19.
18 W Voiqtlander, ı ı ı ı Anzeiger 1986,645 Abb. 21; S. 651 Abb. 24.
19 Mykenische ı ı ş ı (S 167); Mengereb Mevkii, Grab(?) unterhalb von Assesos (S 180); Kömür
ı (S 268): W Volqtlander, ı ı Anzeiger 1986,653 Abb. 25 Nr. 70 (Ephyraischer Becher). Eine vere-
inzelte unstratilizierte mykenische Scherbe aus Didyma: T.G. Schatlner, Didyma. Ein minoisch-mykenischer
Fundplatz? ı ı ı ı Anzeiger 1992,36911. Angeblich mykenische Graber am Südufer des Bala-Sees haben
keine Funde gelielert.
20 T.R. Bryce, Historia 38,1988,13; vgl. dazu B. und W-D. Niemeier, AA 1997, 205.
21 B. Bay, Geoarchaologie, anthopogene Bodenerosion und Deltavorbau im Büyük Menderes Delta (SW-Türkei), 1998,
22 Zur lonischen Wanderung: Der Neue Pau/y 6 (1999) 648ff. s.v. Kolonisation (S. Deger-Jalkotzy).
strukturelle Ausbau der Chora wird mit dem Bau der Heiligen StraBe von Milet nach
Didyma greifbar, die dank einer wahrhaft ingeniösen Trassenführung die denkbar
kürzeste Verbindung zwischen Milet und Didyma herstellt und die keineswegs nur
unter sakralen Aspekten zu sehen ist. Im übrigen partizipiert Milet am allgemeinen
Aufschwung, den die griechische Welt in der zweiten Halfte des 6. Jhs. v. Chr. nimmt
Spuren karischer Besiedlung beschranken sich auf den auBersten Südosten der
Halbinsel bei Akbük-Teichioussae-.
Inwieweit die Zerstörung Milets durch die Perser 494 v. Chr. auch eine Zasur in der
Besiedlung seiner Chora markiert, laBt sich trotz der groBen Zahl von Fundstellen nicht
abschatzen, Aber ware es zu kühn zu behaupten, daB die Erholung Milets nach der
Katastrophe von seiner Chora ausgeht? Denn ein so groBes Landgebiet wie das milesische
laBt sich kaum tlachendeckend zerstören. Die wichtige Rolle, die eine Siedlungsweise in
Einzelgehöften bei der Verringerung und Streuung des Zerstörungsrisikos im Kriegsfall
spielt, wird immer noch viel zu wenig beachtetö. Jedenfalls stellen die Milesier bereits 480
v. Chr. in der Schlacht an der Mykale schon wieder ein bedeutendes Truppenkontingent.
Neben der Erneuerung seiner Stadtmauern trachtet Milet im 5. Jh. auch anderweitig danach,
seine Chora zu sichern. So besitzt nicht nur die Kleinstadt Assesas im 5. Jh. einen
, auch westlich Milet werden am Meer zwei Anhöhen mit Wachtposten besetzf".
Im Hellenismus blüht Milet erneut auf, hingegen erleben Teichioussa und vielle-
icht auch Assesas einen Niedergang, um Didyma entsteht (erstmals?) ein Habitat. Die
wasserlose milesische Hochebene wird in Spatklassik und Hellenismus erstmals als
Siedlungsgebiet erschlossen. Im Siedlungsbild fehlen klassische und hellenistische
Dörfer, wahrend groBe hellenistische ı auf eine Konzentration des
Grundbesitzes hindeuten. Das bedeutendste ist Ta Marmara bei Akbük (S 233), das
auf der Milesischen Halbinsel ahne Parallele bleibt
Im Spathellenismus und in der Kaiserzeit erlebte Milet einen Niedergang, der
sich u.a. in einer deutlichen Siedlungsregression des landlichen Raumes spiegelt.
Ahnliches gilt für zahlreiche andere Poleis Griechenlands und Kleinasiens. Mangels
groBzügiger kaiserzeitlicher Bautatiqkeit bewahrt die Stadt selbst wie wenige andere
ihr hellenistisches Stadtbild.
Wahrend unser Kenntnisstand des frühbyzantinischen Milet beklagenswert
niedrig ist - ein seinerzeit von Wiegend geplanter Band über das frühchristliche Milet
ist nie erschienen -, erlebte seine Chora nach einem Iangen Hiat wahrend der
Kaiserzeit jetzt eine wahre Renaissance. Die frühbyzantinische Milesia zeichnet sich
var alien anderen Epochen als Phase dichtester Besiedlung und hoher Blüte aus. Die
Siedlungsformen umfassen neben der Metropole Milet Einzelgehöfte vom kleinbauer-
Iichen Anwesen bis zum groBen Landgut, Klöster sowie kleinstadtische Anlagen. Und
wahrend Milet erstmals seit hellenistischer Zeit wieder befestigt wird - die Bauinschrift
Justinians von 538 n. Chr. datiert den Umbau des Markttors zum Stadttor eines stark
verkleinerten Milet - entsteht mit Justinianopolis am Golf von Akbük eine unbefestigte
23 Vgl. hierzu W.·D. Niemeier. 'Die Zierde loniens'. Ein arehaiseher Brunnen. der jüngere Athenatempel und Milet vor der
Perserzerstörunq. ı Anzeiger 1999. 37311.
24 Vgl. hierzu die Forschungen von W. Voiqttancer im Raum Akbük: Ders.. Umrisse eines vor- und Irühgeschichtlichen
Zentrums an der karisch-ionischen Küste. Erster Vorbericht. Survey 1984, Archaologischer Anzeiger 1986. 613ff;
ders .. Survey bei Akbük, 1/1. ş ı Sonuçlan ı ı 1985 (1986) 25111.; ders., Survey bei Akbük - Teichiussa
1985. iV ş Sonuçlan ı ı 1986 (1987) 15111.; ders., Akbük-Teichioussa. Zweiter Vorbericht. Survey
1985-86, Archaoloqischer Anzeiger 1988, 567ff.; ders., Survey bei Akbük - Teichiussa 1986, V ş ı Sonuçlan
ı ı 1987 (1988) 15711.
25 Vgl. V.D. Hanson. Warfare and Agricu/ture in Classical Greece (1983) 58ff. bes.145ff.
26 H. Lohmann, ı Anzeiger 1995, 314ff. Abb. 102-107, Kartenbeil.
27 Hagios Antonios (S 53) und Turles (S 118): H. Lohmann, Archaologischer Anzeiger 1995, 319ff. Abb. 108, 109; ders.,
Archaologischer Anzeiger 1999,451 Abb. 13.
28 Th. Wiegand, Archaologischer Anzeiger 1900, 1491. Abb. 5. 6; ders., Zweiter vorleutiqer Bericht über die von den
Königlichen Museen in Mi/et unternommenen Ausgrabungen (1901) 4; H. Lauter, Architektur des Hellenismus (1986)
215 Tal. 47b.
29 H. Lohmann, Der Neue Pauly 6 (1999) 101 s.v. lustinianopolis.
Da die milesische Hochebene Getreideanbau nur beschrankt erlaubt, spielen die
zahlreichen Gehöfte mit alpressen für die frühbyzantinische Siedlungs- und
Wirtschaftsstruktur eine besoneere Rolle. Sie lassen ahnlich wie in Nordsyrien
an eine
if.1tensive, exportorientierte Olprodukfion denken. Ein etwaiges Getreidedefizit könnten
Agyptens Getreideüberschüsse gedeckt haben. Für die dramatische Entsiedlung Mitte des
7. Jhs. n. Chr., die diese letzte antike Nachblüte abrupt beendet, dürften ahnüche Gründe
wie für den Niedergang der Stadte und Siedlungen ş verantwortlich sein,
namentlich der Arabereinfall von 650 n. Chr. und die Eroberung Agyptens durch die Araber-".
Die mittelbyzantinische Zeit zerfallt in zwei Abschnitte, deren erster vom 8. bis
10. Jh. völlig im Dunkeln liegt o in Milet wurde damals über dem Theater ein Kasteli
errichtet ô wahrend im zweiten vom 11. bis 13. Jh. adlige Grundbesitzer etwa ein
Dutzend Turmburgen errichten. Milet selbst, wo man im 12. Jh. den Theaterhügel voll-
standiq ummauerte, wird Ta Palatia. Die Stadt war bis ins 14. Jh. Bischofssitz und
gehörte dann zu den Seldschukenemiraten von Aydin und spater der ş von
Milas. Auf der Milesischen Halbinsel endet die byzantinische Besiedlung abrupt mit der
archaoloqisch nicht faBbaren seldschukischen Landnahme. Ab 1300 ist die Milesische
Halbinsel fest in seldschukischer Hand.
Im Laufe einer mehr als tünftausendjahriqen Siedlungsgeschichte hat das
Verhaltnis von Stadt und Land mehrere Phasen höchst unterschiedlicher Ausgestaltung
durchlaufen. Für das Chalkolithikum zeichnet sich vielleicht eine gewisse Vorrangsteliung
der Siedlung im spateren Stadtgebiet ab. ab Milet in der Frühen Bronzezeit bereits zu
einem protourbanen Zentrum aufgestiegen war, ist an Hand der sparlichen Befunde
derzeit nicht zu entscheiden, eine überörtliche Funktion mit Ausstrahlung weit ins Umland
darf indes für die mittelminoische Zeit als sicher gelten, für die sich starker minoischer
EinfluB, ja minoische Prasenz klar abzeichnen. Hingegen ist das mykenische Milet ein
Handelszentrum ohne unmittelbar anschlieBendes Hinterland. Eine mindestens dreistu-
fige Siedlungshierarchie, eine Streusiedlungsstruktur, und 'weltweite' wirtschaftliche
Verflechtungen - auch mit den Karern des Hinterlandes - kennzeichnen die archaische
Zeit, die groBe Blütezeit Milets und der Milesia. Zwar steht Milet politisch, kultureli und
wirtschaftlich an der Spitze, aber auch das Land verfügt vor allem in seinen Kleinstadten
und seinen Heiligtümern über Kristallisationspunkte von ı und Kultur. Diese
Strukturen erweisen sich als erstaunlich stabil und erlauben eine rasche Erholung nach
der Katastrophe von 494 v. Chr. Mit dem Hellenismus wachst der Druck auf die
Ressourcen, mit der milesischen Hochebene werden die letzten Landreserven mobil-
isiert. Immer noch spielt das Land eine wichtige Rolle für die Stadt. Dies andert sich mit
der römischen Kaiserzeit, in der die Besiedlung des Landes stark zurückgeht. Mit der
frühbyzantinischen Renaissance kehrt sich das Verhaltnls um, jetzt scheint die Milesia
geradezu ein Ubergewicht gegenüber der Stadt zu gewinnen. Doch bereits in mittel-
byzantinischer Zeit zieht sich die Besiedlung ganz auf Milet zurück, das seinen urbanen
Charakter indes völlig verloren hat. Der Versuch des byzantinischen Reiches, im 12./13.
Jh. erneut die Kontrolle über das Land zu gewinnen, bleibt Episode. Die seldschukische
Landnahme hinterlaüt im Umland Milets keine Spuren wahrend die Stadt ihr Gesicht
grundlegend wandelt. Die neue Bautatiqkeit im islamischen Milet folgt nicht mehr dem
alten sog. hippodamischen Raster, Milet ist eine orientalische Siedlung geworden. Nur
der Name Balat erinnert noch an früher.
LOHMANN, H.: Survey in der Chora von Milet. Vorbericht über die Kampagnen der Jahre
1990, 1992 und 1993, Archaologischer Anzeiger 1995, 293-333.
30 Chr. Slrube, Die "Tüten staote''. Stadt und Land in Nordsyrien wshreno der ı (1996) 6f.
31 Vgl. Strube a.O. 86ff.
LOHMANN, H.: Zur Sledlunqsarchaoloqie der grieehisehen Polis. Geographische Rundschau
10, 1996, 562-567.
LOHMANN, H.: Survey in der Chora von Milet. Vorberieht über die Kampagnen der Jahre 1994
und 1995, ı Anzeiger 1997, 285-311.
LOHMANN, H.: Survey auf der Halbinsel von Milet, in: XVI. ş ı Sonuç/an ı ı ii.
Cilt, 25-29 ı 1998 Tarsus (Ankara 1999) 497-511 Abb. 1-14.
LOHMANN, H.: Survey in der Chora von Milet. Vorberieht über die Kampagnen der Jahre 1996
und 1997, Archa%gischer Anzeiger 1999, 439-473, Kartenbeil.
LOHMANN, H.: Milet und die Milesia. Eine antike GroBstadt und ihr Umland im Wandel der
Zeiten, in: F. Kolb (Hrsg.), Chora und Polis. Kolloquium des Historisehen Kollegs 5. bis 8.
April 2000 (im Oruek).
LOHMANN, H.: Die Chora Milets in archaiseher Zeit, in: V. von Graeve (Hrsg.), Frühes /onien:
Eine 8estandsaufnahme, ı 1999 (im Oruek).
Abb. 1: Vermessung
der Heiligen
StraBe von
Milet nach
Didyma mit-
tels GPS
Abb. 2: S 545 T a ş y ı ğ ı n ı Tepe: Kuppelzisterne (neuzeitlich)
T a ş y ı ğ ı n ı
Te pe:
hell. und
Abb. 4: S 545 T a ş y ı ğ ı n ı Tepe: hell. und frühbyz. Gehöft, Mauerreste
Abb. 5: S 545 T a ş y ı ğ ı n ı Tepe: hell, und frühbyz. Gehöft, Zisterne (antik)
Abb. 6: S 545 T a ş y ı ğ ı n ı
Tepe: hell, una früh-
byz. Gehöft,
OLpressenstei n
Abb. 7: S 546 T a ş y ı ğ ı n ı Tepe: hell. Monumentalgrab, frisch zerstört
Abb. 8: S 547 T a ş y ı ğ ı n ı Tepe: Felszisterne
Bradley PARKER*
Charles EASTON
This report describes the results of the Upper Tigris Archaeological Research
Project's excavations and surveys at the site of Boztepe and intensive surveys at the
site of ş Tepe". Boztepe is asmall, low mound located some eight kilometers
east of the modern town of Bismil just to the south of the Bismil to Batman highway in
ı Province, southeastern Turkey. ş Tepe is ataller mound located about
15 kilometers east of Bismil just north of the Bismil to Batman highway in ı
Province, southeastern Turkey (Figs. 1, 2).
Excavations at Boztepe
In early July 1999 UTARP team members opened four five by five meter trench-
es in two separate areas at Boztepe (areas A and B, Fig. 3). At the same time work
also began on intensive surveys at Boztepe and at the neighboring site of ş Tepe
(see below) and on topographic maps of both sites. The four lnitial trenches at Boztepe
were eventually expanded to eleven trenches and two soundings in four areas (areas
A, B, C and D).
8ince Boztepe contains the ruins of a modern viiiage we were forced to place
area A trenches in the courtyards of two destroyed modern houses and thus were not
able to orient these trenches on a north-south grid. After excavating through over 2.5
meters of mixed fill and modern over burden in trench A1 we came upon several buri-
als dating to the Halaf period. The Halaf levels contained a variety of typical Halaf
ceramics including shallow and flaring straight-sided bowls, globular hole-mouthed and
necked jars and several miniature vessels. These ceramics have a variety of typical
Dr Bradley PARKER, University of Utah, Department of History, 380 S 1400 E. Room 211, Salt Lake City, UT 84112
Andrew CREEKMORE, Northwestern University., USA
Charles EASTON, University of Utah/USA
This research was conducted between July 10th and August 25th, 1999 under the direction of Professor Bradley
Parker (University of Utah). The 1999 season was funded by generous grants from the National Geographic Society,
the American Philosophical Society and the American Research Institute in Turkey. Our team was made up of Bradley
Parker, Andrew Creekmore, Charles Easton, Marco Baldi, Bonnie Bass, Elvan ş Debbie Dilley, Mark Sharp,
Jennifer Theiss Sharp, Hüseyin Cüse and Ş Aslan. We are especiatly indebted to Numan Tuna, Jale
ğ Necdet Önal and ş ı for their assistance to us in Turkey. Debbie Dilleyand Susannah Topham
aided us the production of the figures in this report The Upper Tigris Archaeological Research Project (UTARP) has
received much support from the faculty and staff in the Department of History at the University of Utah. Among them
i owe special thanks to L. Ray Gunn and Lindsay Adams. And finally i would like to thank our friend and neighbor
Norbert Karg, director of the Gre Dimse excavations, with whom discussions of the ceramics and stratigraphy were
especially fruitful.
Halaf motifs (Fig. 4) including red scalloped designs, which occur exclusively on the
inside of vessel rlrns (Watson and LeBlanc 1990 fig 4.7 nos. 1 and 3), black cross-
hatching on a cream slip (Wilkinson and Tucker 1995 fig. 63 no. 12) and red diamonds
alsa on a cream slip (Watson and LeBlanc 1990 fig 4.16 no. 1; Wilkinson and Tucker
1995 fig. 63 no. 7. Alsa see and Hijara 1980).
The first burial (Burial 1) was that of an adult female between the ages of 18 and
35. She was buried on her right side in a flexed position in the arms of the second bur-
ial (Burial 2) directly below her. The second burial was that of an adult male alsa
between the ages of 18 and 35 alsa buried on his right side in a flexed position. These
burials are not only significant for the fact that they appear to be a couple buried togeth-
er, but alsa for the grave goods buried with them. Just above the skull of Burial 1 we
discovered a squat jar beautifully decarated with black dots and a red wash (Fig. 5).
The second burial contained three miniature jars alsa placed just above the head and
a stamp seal (Fig. 6). A third poorly preserved individual was discovered less than a
meter away from the first two burials. Unfortunately, we were not abi e to determine the
sex of this individual due to the fragmentary nature of the remains. The third individual
(Burial 3) was interred in a flexed position on the right side with the hands underneath
the head. A rounded whole mouth jar decorated with a row of long-necked animals was
discovered behind the individual's head (Fig. 7). A final incomplete burial (Burial 4) was
discovered just to the west of Burial 3. An undecorated jar was discovered near the
remains of the skull of this individual.
Trench A2 was placed about 20 meters to the north east of trench A1. In spite of
their proximity, the remains in these two trenches were very different. Immediately
below alayer of modern fill we encountered the remains of a house dating to the
Assyrian Imperial period. This discovery prompted us to open 5 more trenches around
trench A2 (A3, A4, A5, A6 and A7 [Fig. 3]). Typical ceramics from this Imperial period
house include Indented Rim Bowls (Fig. 8 B, C, F and i), Hammerhead Bowls (Fig. 8
E and variant H) and S-curved Bowls (Fig. 8 A and G). The house was composed of
mud brick walls with associated surfaces, starage pits and several ovens. None of the
walls had stone foundations. The structure witnessed two main building phases, dur-
ing which the load-bearing walls changed orientation slightly, and several sub-phases
documented by various partition walls and floor levels. The smail finds discovered in
these levels, which include loom weights, spindle whorls, and several mortars, indicate
that these rooms were utilized for craft production, domestic activities and food pro-
cessing (Fig. 9). The later more substantial Iran Age house was eventually destroyed
in a catastrophic fire that brought debris, probably from an upper story, crashing onto
living surfaces (in A2) and a kitchen (in A3) on the ground floor. Whether or not the thick
layer of ash documenting this disaster is indicative of alarger destruction of the site
that took place as a result of hostile intrusions, or even the demise of the Assyrian
empire itself, or whether it is a localized conflagration, is unclear at the moment3.
The Imperial period destruction layer contained the remains of several very
unusual vessels. Sherds from these vessels are handmade of a relatively coarse fab-
ric with burnished surfaces. They consist mainly of pedestals, bowls and clay rods (Fig.
10). Once these sherds were cleaned and catalogued it became clear that the
pedestals were connected by two rows of clay rods and supported a series of inter-
connected bowls (Fig. 11). The corpus of sherds suggests that there were several such
vessels contained in the destruction layer.
2 In this context note the many letters in the Neo-Assyrian correspondence that record impending threats to this part of
the trontier such as ABL 506 11-22 which was written at TuBhan, only a few kilometers south of Boztepe (Parker
1998), in the last decades of the eighth century B.C. This text reads "...three [Urartian governors] are gathered with
their pack anunals opposite us...all the people are inside the tortified places; the oxen and the sheep are on this side
[i.e.; the south side] of the river. We are standing by and keeping watch for [an impending attaek]" (Lanlranchi and
Parpola 1990: 18).
3 More precise dating ol the Iran Age destruction layer awaits the analysis ot several C-14 samples recovered in the
destruction layer at Boztepe.
Area B was established on the ı portion of the mound. In this area
there is little surface evidence of the modern pits, mounds, and collapsed buildings that
characterize area A. Two sets of five by five meter trenches were excavated about ten
meters apart in area B (B1, B2, B3 and B4). Unlike trench A1 and the Imperial period
house in trench A2 through Al, Area B trenches contained no significant architecture,
save for a few poorly preserved surfaces. Furthermore, Area B was characterized by
ceramics dating to the Hellenistic period.
The UTARPteam uncovered a poorly preserved cobblestone surface in the mid-
die of trench B1 with two smashed pots resting thereon. Several mortars were recov-
ered both on top and within this surface. In addition, another cobblestone surface frag-
ment with a second phase of resurfacing appeared in the northwestern corner of B1. A
possible wall stub attached to this surface protruded from the baulk, but no evidence
of this wall or the associated surfaces was uncovered in adjacent B4. Beneath the level
of the cobblestone surfaces we encountered numerous circular pits filled with ash and
mud brick debris cutting several possible earthen surfaces. These surfaces were too
poorly preserved and lacked associated architecture or artifacts to be conclusively
identified as anything more than areas of compacted soil. In the midst of the fill and
pits, we excavated alarge, earth-filled storage jar. This jar was not clearly associated
with any surface but was likely buried beneath a floor contemporary with the cobble-
stone surface in the center of the unit.
At a depth of approximately two meters, B1 was covered with earth-fiIled pits but
no architecture or surfaces were apparent. To determine the depth of the virgin clay
already reached trench B2, we sank a one by one meter probe along the east baulk
(Fig. 12). To our surprise, this probe immediately yielded the same type of Halaf ceram-
ics we recovered in area A, trench one. The probe continued for over two meters, and
contained Halaf pottery, obsidian Iithics, and faunal remains including numerous pig
bones. AHalaf surface resting on virgin clay ended the probe. The depth and quantity
of Halaf artifacts recovered from this probe indicate that a substantial settlement likely
accompanied the Halaf cemetery discovered in area A.
Despite the lack of significant architecture, several interesting smail finds were
uncovered in area B. A bronze toggle pin, a cylinder-shaped metal weight, and a
Hellenistic ceramic spout with a goat head sculpted above the opening were recovered
from debris contexts in B3. In B1, a portion of a Hellenistic ceramic handie containing
a sculpted lion head was unearthed in mixed fill (Fig. 13). Other smail finds from Area
B include spindle whorls and loom weights probably also of Hellenistic date.
The Boztepe and ş Tepe Surveys
The purpose of the surveys at Boztepe and ş Tepe was first, to determine
the precise size of each site; second, to determine the chronological range of each site;
and third, to search for any special activity areas. To aid our analysis of the material we
also made topographic maps of each site (Figs. 3, 14). To reach these goals the
UTARP team used both aradial transect method and an area survey method. We
began by establishing transect lines radiating out from the center of each site. Then we
collected all ceramics in one meter radius circles every ten meters along each transect
line. The ceramics thus collected were then counted and weiqhed-.
The survey data show that cultural remains at Boztepe are spread far out into
the fields on all sides of the mound giving the impression that Boztepe is a much larg-
er site than we originally assumed. However, as was the case in Area B, soundings
placed in these fields (in areas C and D [Fig. 3]) revealed no architecture. This result,
combined with the disturbed nature of archaeological contexts in the upper levels of all
of the excavation units, the fact that architecture was almost completely lacking from
4 The arnount ol sherds eolieeted in eaeh transeel eirele is indieated by the ı in the eircles on ligures 3 and 14.
Area B trenches, and the absence of any Hellenistic structures, suggests that the
remains at Boztepe have been severely disturbed by modern construction. Our work-
ing theory is that Boztepe was originally quite abit taller than it is today and that the
site was leveled some time in the recent past, possibly to make way for the modern vil-
lage. This leveling not only mixed the cultural remains and spread them far out into the
neighboring fields, but also obliterated the higher levels of the mound where any
Hellenistic structures would have been located. Yet it is notable that we stili found sig-
nificant levels dating to the Halaf period in their correct stratagraphic position in the
sounding in area C. Thus during the Halaf period the site did indeed extend at least to
area C. However, the data from the transect survey suggest that the material remains
discovered to the west and southwest of the main mound are the result of erosion,
plowing and/or modern earth-moving.
At ş Tepe we employed both the radial transect survey method described
above and the area survey method. In addition to collecting one meter radius circles
along each transect, we divided the site into obvious topographical units and collected
surface ceramics by thoroughly walking each unit (for a discussion of this methodolo-
gy see Parker 1997; Wilkinson and Tucker 1995 and Cherry et aL. 1991). This method-
ology ensured that we collected an adequate sample of diagnostic ceramics to accu-
rately date the site, and aided us in localizing intersite chronological and functional vari-
The intensive survey data show that settlement at ş Tepe began in the
Late Bronze Age and continued through the Early Iron Age transition into the Assyrian
Imperial Period at which time occupation at ş Tepe came to an abrupt end.
During the Helienistic period and possibly again in the Islamic period, the ruined mound
of ş served as a cemetery.
Although none of the typical Late Bronze Age chaff and grit tempered platters
were identified in the survey collections, the more durable Square Rimmed Jars were
common (Fig. 15Aand B. For parallels see Parker 2000 [forthcoming]; Bernbeck 1993;
Ptalzner 1995). The Early Iron Age transition was characterized by an abundance of
Corrugated Bowls some of which have incised decorations (Fig. 15 C, D, E and G. For
parallels see Bartl 1994). Several Iron Age types were identified in the survey collec-
tions including some standard Iron Age S-curved and open bowls (Fig. 15 H, i and N),
as well as several indigenous Iron Age types such as the Indented Handie, the
Impressed Band and a few Indigenous Painted sherds (Fig. 15 F, M and possibly J. For
a discussion of these ceramics see Parker 1997 and Parker 2000 [forthcoming]). Two
Incurved-rim Bowls (Fig. 15 L and O) and a few Islamic sherds (Fig. 15 K) probably
come from the later cemetery.
In sum, the 1999 season at Boztepe revealed that the Hellenistic occupation at
the site was likely destroyed by recent activity, including plowing and the construction
of a modern viIIage on the site. Consequently, only insubstantial domestic remains from
the Hellenistic period were discovered. The lron Age remains were better preserved,
as revealed in area A, trench two, where domestic architecture and activity areas were
excavated. Nevertheless, ancient pitting and modern earth-moving have significantly
ı the lron Age settlement, as evidenced by the numerous pits in area A, trench-
es two through seven, and the complete absence of intact Iron Age material in area A,
trench one..In contrast, the best preserved, and perhaps most archaeologically signif-
ı ı are those from the Halaf period. Safe beneath two or more meters of
later occupation and modern debris, the Halaf cemetery and settlement were a sur-
prising but important find that merits further investigation.
. Unlike Boztepe. ş Tepe is not significantly disturbed by modern construc-
ı ı ı the case, the combination of transect and area survey proved very
rewarding. We believe that the data thus collected gives us a reasonably accurate pic-
ture of the size and chronology of the site and therefore provides an important corpus
of material with which to compare materiai excavated at Boztepe and other sites in the
Figure 4: Iran Age sherds from Boztepe
A: Black core, light tan surface (5 YR 7/4), medium grit temper.
B: Brown to black core, light brown surface (7.5 YR 7/3), chaff and grit temper.
C: Light gray core, light orange surface (2.5 YR 7/4), chaff temper.
D: Light gray wash (7.5 YR 8/2), chaff temper.
E: Orange fabric, brown-gray core, orange-tan surface (7.5 YR 6/6), medium grit temper.
F: Dark gray tabrio (5 YR 4/1) grading to reddish brown (5 YR 5/4), brown surface (5 YR
5/3 ), medium grit temper.
G: Gray-brown fabric, brownish-red surface (2.5 YR 5/3), medium grit temper.
H: Light reddish brown fabric (5 YR 6/4), very pale brown surface wash ( 10 YR 8/2), fine
grit temper.
i: Dark gray core grading to orange-brown, reddish orange surface (5 YR 6/6),
chaff/coarse grit temper.
Figure 9: Various sherds fram T a l a v a ş Tepe
A: Late Bronze Age, black core, light brown surface (7.5 YR 7/3), chaff temper, 146 cmd.
B: Late Bronze Age, grayish-tan surface (7.5 YR 6/3), fine chaff temper, 122 cmd.
C: Early lron Age, light brown core (7.5 YR 6/3), Iight brown surface (7.5 YR 6/3), chaff
temper, 48 cmd.
D: Early Iron Age, black core, dark brown surface (7.5 YR 4/4), grit temper.
E: Early lron Age, Iight brown core and surface ( 7.5 YR 6/3), chaff temper, 44 cmd.
F: Indigenous Iran Age Handie, surface (7.5 YR 7/4), surface paint ( 2.5 YR 2.5/1).
G: Early Iran Age, core (5 YR 2.5/1), surface (5YR 6/3).
H: lron Age, reddish-brown surface (2.5 YR 4/6), fine grit temper.
i: Iran Age, light tan surface (7.5 YR 7/3), fine chaff temper, 72 cmd.
J: Probable Indigenous Iron Age, light reddish tan ( 2.5 YR 5/6), chaff temper.
K: Probable Islamic, pale brown surface and core (7.5 YR 7/3), sand temper.
L: Hellenistic, light orange tan ( 5 YR 6/4), coarse grit temper.
M: Indigenous lron Age, core (5 YR 5/6) grading to (10 YR 5/3), surface (10YR 6/4), sur-
face paint (2.5 YR 5/6).
N: Iran Age, light orange surface (7.5 YR 5/6), fine grit temper.
O: Hellenistic, reddish-yellow core (7.5 YR 7/6), reddish-yellow surface (5 YR 6/6), sur-
face paint (2.5 YR 5/2) grading to (2.5 YR 5/2), sand temper.
BARTL, K. 1994. Die Frühe Eisenzeit in Ostanatolien und Ihre Verbindungen zu den
Benachbarten Regionen. Baghdader Mitteilungen 25:473-518.
BERNBECK, R. 1993. Steppe als Kulturlandschaft. Berlin: Dietrich Reimer Verlag
CHERRY, J. F., J. L. DAVIS, and E. MANTZOURANI. 1991. Landscape Archaeology as Long-
Term History: Northem Keos in the Cycladic Islands. Los Angeles: Institute of
Archaeology, University of California, Los Angeles.
HIJARA, i. 1980. Arpachiyah 1976. Iraq XLlI:131-154.
LANFRANCHI, G. B., and S. PARPOLA. 1990. The Correspondence of Sargon II, Part ii: Letters
from the Northem and Northeastem Provinces. State Archives of Assyria Vol. V Helsinki:
Helsinki University Press.
PARKER, B. J. 1997. "The Northern Frontier of Assyria: An Archaeological Perspective," in
Assyria 1995. Edited by S. Parpola and R. Whiting. Helsinki: The Neo-Assyrian Text
Corpus Project.
PARKER, B. J. 1998. "Archaeological Evidence for the Location of TuBhan: A Provincial Capital
on the Northern Frontier of Assyria," in Intellectual Life in the Ancient Near East: Papers
Presented at the 43rd Rencontre Assyriologique Intemationale, Prague, July 1-5, 1996.
Edited by J. Prosecky?", pp. 299-314. Prague: Oriental Institute.
PARKER, B. J. 2000 (forthcoming). The Mechanics of Empire: The Northem Frontier of Assyria
as a Case Study in Imperial Dynamics. Helsinki: The Neo-Assyrian Text Corpus Project.
PFALZNER, P. 1995. Mittanische und Mittelassyrische Keramik: Eine Chronologische,
Funkionale und Produnktionsökonomische Analyse. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
WATSON, P. J., and S. A. LeBLANC. 1990. Girikihaciyan: AHalafian Site in Southeastem
Turkey Los Angeles: Institute of Archaeology, University of California, Los Angeles.
WILKINSON,T. J., and D. J. TUCKER. 1995. Settlement Development in the North Jazira, Iraq:
A Study of the Archaeological Landscape. Iraq Archaeological Reports 3. Baghdad:
British School of Archaeology in Iraq.


r: ı ı

Fig.1: Map of the Near East as it is today with an enlar.gement of south-
eastem Turkeyand north Syria. Tlie box on the ı river marked
with the number "1" is the area shown in Fig. 2
• _1CIGer:1eat1laaO.t bL
• ı ı
O" ı ı 0.99-5..5 ha
... -laJe ı S.6-IO.5ba.
ı ı
il: .. toWu; 20.5-040.5 ba.
-te ....ali cil:y;4O.5-7S.sba.
( II
/ 11111111
/ ı ı ı ı ı
' '' 1111
Fig.2: Map showing the location and approximate size of Iron Age sites
in the ı River Valley of southeastem Turkey. The loca-
tions of Boztepe and ş Tepe are indicated
57' ______
ı ;
.... '''.-'0
..... --' ..'Cii..... 57•. S0 ' ...
.. __ s ı s SO
Fig.3: Topographic map of Boztepe with excavation areas and transect cir-
cles indicated (transect circles are not to scale). The numbers inside
the transect circles indicate the number of sherds recovered in each
orated Halaf pot
Fig. 5: Burial 1
. s from . . Halaf ı
ı 4. Boztepe
riod stamp
Fig. 6: Burial 2 .
Fig. 7: Decorated Halaf period whole-mouthed jar from Burial 3
crz==?9 -;)
\1 7
::: ı
H 1 i
'\ \
D 5 IBe..
ı • 001 • i
Fig. 8: Imperial Period
ceramics from
Fig. 9: View of area A trench 3 at Boztepe. The remains of one of the
walls of the house (with no stone foundations) are visible in the
background. The remains of an oven are vlslble on the top right.
Note also the mortars in the center of the photo
Fig. 10: Sherds from an enigmatic vessel recovered in the destruction
layer in the southwest corner of trench A2
Fig. 11: Reconstruction of enigmatic
vessel recovered in the des-
truction layer in the south-
west corner of trench A2
Fig. 12: Trench 81 east
seetion showing
the various layers
en-countered in the
l.i3 COUAPse
g "'
ı ı
m ı ı ı
ı ı ı ı ..... ı ı
3 ı __UghlY-...._l:F... ı ı ...
ı ı ı ı ı .. «o-5cml.
5 ı ı
lOYA3I<IIo .... __ı

.... ı ı ... cl.
ı .... ı
e, ı ı ı .... ı ı ..... 3%pobbloo
e. ı ... ı ı ı
ı I81:SiIlJda'f
ı ı __ ı ı
ı __ ı ı ı
t ı
1.5' c.P'!
Fig. 13: Loinhead discovered in 81
ı ,t-----r----
, .-'


.. .,
o 5 10cM
I. • ı ı
Fig. 15: Sherds from ş Tepe. A and B are Middle Assyrian/Mitannian (Late
Bronze Age) Square Rimmed Jars; C, D, E and G are Early Iron Age
Transition Corrugated Bowls.i. H and i are Early Iron Age Transition or
Standard Iron Age S Curved ı ı F, M and possibl}! Jare indigenous
Iron Age; N is standard Iron Age; L and O are Helienistic and K is
Timothy MATNEY'
This report describes the third season of archaeological fieldwork undertaken at
the Late Bronze and Iron Age (Middle and Neo-Assyrian) urban center of Ziyaret Tepe
in the ı Province of southeastern Turkey. Previous surface and subsurface
exploration of the settlement in 1997 and 1998 generated a topographic plan of the
site, a series of pottery distribution maps, a settlement historyand preliminary subsur-
face magnetic field gradient survey maps for portions of the High Mound and Lower
Town (see Matney 1998; Matneyand Somers 1999; Matney 1999; Matneyand Bauer
in press). The long-term objectives of the Ziyaret Tepe archaeological project are: (1)
to document the archaeological sequence of occupation in the region of the Upper
Tigris to be flooded by the construction of the ı ş Dam as part of the GAP develop-
ment project in southeastern Turkey (Tuna and Oztürk 1999); (2) to study town plan-
ning during the urban phase of Ziyaret Tepe during the Late Bronze and lron Ages
focusing on both residential architecture and public buildings; (3) to reconstruct the
regional distribution of natural and human resources, ancient land-use patterns and to
examine the environmental impact of Assyrian urbanization.
As detailed below, the 1999 season of archaeological survey at Ziyaret Tepe
consisted of a short two-week season collecting gradiometry data to further our sub-
surface mapping efforts initiated in 1998 (Matneyand Somers 1999). In 1999, our team
mapped a total of 5.12 hectares of the Lower Town (an area called Mag-E) adjacent to
one of our previous subsurface mapping areas (Mag-D) where a segment of the city
wall, as well as parts of several structures had been previously recorded in 1998. This
area also represents a region of the site which is threatened by the encroachment of
modern irrigated cotton production. The initiation of cotton farming in the southeast cor-
ner of the site prompted our decision to concentrate work in that region in order to doc-
ument as much of the ancient city as possible prior to further expansion of the irriga-
tion. Our team for this season consisted of the author and his student assistant,
Andrew Bauer, and two specialists from Middle Eastern Technical University, Nahide
ı and ı Kars, who were responsible for collecting the magnetic field data
and data processing. Our work was greatly aided by the generous assistance of our
government representative, Nevin Soyukaya of the ı Museum, and by the
Director of the ı Museum, Necdet ı Funding for the 1998-1998 magne-
tometry project was generously provided by the American Research Institute in Turkey,
the American Philosophical Society and the National Geographic Society.
Dr. Timothy MATNEY, Department of Classical Studies, Anthropology and Archaeology, University of Akron, Akron,
OH 44325-1910 USA
Site Deecription, Occupatianal Sequence and Histarical Significance
Ziyaret Tepe is a large multi-period mounded site located on the south bank of
the Tigris River, just east of the modern town of Tepe and twenty kilometers west of the
confluence of the Tigris and Batman Rivers (Fig. 1). Ziyaret Tepe commands an
impressive view of the countryside situated atop a broad, law terrace overlooking the
wide Tigris floodplain. Previous archaeological survey completed in the Iate 1980s
(AIgaze et aL. 1991) shows dozens of archaeological sites along the river terraces in
the upper Tigris region emphasizing the importance of the river as a resource and com-
munication jine throughout antiquity. Similar, if less systematic results, were obtained
by the joint Istanbul Universityand University of Chicago project in 1963, which dernon-
strated the density of upland sites and sites located along the smailer tributaries feed-
ing the Tigris downstream from ı (Benedict 1980).
The site of Ziyaret Tepe consists of two morphological units: a High Mound or
acropolis and a surraunding Lower Town (Fig. 2). The High Mound is located at the
northern edge of the site and rises twenty-two meters above the surraunding terrain
and is approximately three hectares in extent. A significant depression in the northern
edge of the High Mound marks the probable location of an important gate leading onto
the citadel. Surraunding the High Mound is an extensive Lower Town, spreading out for
almost thirty hectares to the west, south and east of the High Mound. The Lower Town
is surrounded by a very law rise representing the line of the ancient city wall.
Surface survey in 1997 provided evidence for an occupational history spanning
the Iate Neolithic/Early Chalcolithic through the early Islamic periods (c. 5500 BC - AD
800), with the heaviest concentration of the material being Late Branze Age and Iran
Age in date (Matney 1998: 17-18). The distribution of Late Neolithic/Early Chalcolithic
sherds suggests that Ziyaret Tepe at this time was a smail viIIage. No remains of the
Late Chalcolithic or Early Bronze Age were noted during the 1997 surface surveys. The
site appears to have expanded considerably in the early part of the Middle Bronze Age,
when the entire High Mound was occupied. In the second half of the 2nd millennium
BC, with the expansion of the Middle Assyrian empire into the Upper Tigris basin
(Kessler 1980) during the Late Bronze Age, the site underwent substantial change.
Occupation expanded for the first time into large portions of the lower town creating a
smail urban center, approximately thirty-two hectares in extent. Occupation at the site
retrenched during the Early lron Age when only a few local Early Iran Age sherds are
only found on the High Mound. The lower town appears abandoned during this period.
In contrast, the following Late lron Age (Late or Neo-Assyricin period) appears to
have been a time of rapid reurbanization at Ziyaret Tepe. Histarical sources suggest
that this reurbanization may have taken place in the second half of the 9th century BC
(Liverani 1992). Late Assyrian style pottery was found across both the high mound and
the full extent of the lower town. The Late Iran Age represents the apogee of occupa-
tion at Ziyaret Tepe. Presumably, this occupation terminated during or sametime after
the collapse of the Late Assyrian empire in the Iate 7th century BC. There is no evi"
dence of occupation again at Ziyaret Tepe until the Late Roman period. Only sporadic
subsequent occupations of Late Roman, Sasanian and Early Islamic datewere detect-
ed over limited portions of the lower town, perhaps representing isolated farmsteads
sheltered under the impressive citadel mound of Ziyaret Tepe.
The lack of Iate 4th and 3rd millennium pottery is somewhat surprising given the
prevalence of surface sherds of this date found by Okse at Salat Tepe, approximately
14 km. downstream on the opposite side of the river. The burnished cooking pot wares
and metallic wares from Salat Tepe (Okse 1999: 347-348) are absent from thesurface
of Ziyaret Tepe. Ziyaret Tepe has material of Early Chalcolithic date, which is not found
at Salat Tepe. Similarly, at Salat Tepe, only a single sherd of Late Bronze Age ware was
found, again belonging to a type ("Nuzi Painted Ware") not represented in our system-
atic surface collections at Ziyaret Tepe (Okse 1999: 348), while Ziyaret has produced
large quantities of Late Bronze Age material from the surface. In short, the occupa-
tional sequences of these two sites are mirror images of one anather.. ı
the precise relationship between Ziyaret Tepe and Salat Tepe will only emerge as
planned excavations take place at both sites.
In terms of histarical geography, two previous seasons of exploration by the
author established the Iikelihood that Ziyaret Tepe represents one of three important
Assyrian border cities along the Tigris River between ı and Batman, which
formed the northern border of the Assyrian Empire (Kessler 1980; Zadok 1989).
Assyrian textual sources suggest that garrison cities were placed along the Tigris river
between Batman and ı and a series of smail forts were built to guard what
was the northern peripheries of the Assyrian state (see Parker 1997b; 1998). Ziyaret
Tepe has been identified as one of these Assyrian garrison cities, perhaps the region-
al capital of Tushan, based on the histarical geography of the region (parker 1997a:
233). Kessler (1980: 110-121) was the first to make the equation of Ziyaret Tepe with
Tushan, although alternative locations for the site of Tushan have been proposed.
Taylor (1865: 22-23), and more recently Sevin (1989; 1992), for example, have sug-
gested that the nearby site of Uçtepe was the location of ancient Tushan. Our initial
surface surveys strengthen this carrelatian of Ziyaret Tepe with one of the important
Assyrian garrisons along the Tigris (Matney 1998). This is seen in the distribution and
quantity of Assyrian-style ceramics, the fortified nature of the settlement at the time and
its size. Only significant excavation, scheduled to begin at Ziyaret Tepe in July 2000,
will allow for its secure identification and unambiguous placement within the histarical
geography of the Iate 2nd and 1st millennia BC in southeastern Turkey.
Previous ı ı Work at Ziyaret Tepe
Apart from the preliminary surface surveys noted above, there was no system-
atic archaeological investigation at Ziyaret Tepe prior to 1997. In the autumn of 1997,
the author undertook a topographic planning of the site as well as an intensive surface
survey of ceramics (Matney 1998). Encouraged by the general lack of post-Iran Age
materialan the surface of the settlement, a second season of fieldwork was undertak-
en in the fall of 1998. The goal of this second season was to begin a subsurface mag-
netic field gradient survey (gradiometry) in order to map the basic morphological fea-
tures of the site (Matneyand Somers 1999). In 1998, four areas of the site, each
between 4000 and 10000 square meters in extent, were selected for initial testing. The
maps generated from the 1998 magnetic field gradient surveyare discussed elsewhere
(Matneyand Somers 1999) and will be only briefly summarized here. As the 1999 work
reported here is limited to the Lower Town, only those areas surveyed during 1998 in
the Lower Town area (Mag-C and Mag-D) are discussed below.
The Mag-C survey area, recorded in 1998, was located on the eastern edge of
the Lower Town, an area demarcated by a long, low north-south ridge marking the
location of an external city wall. Furthermore, a smail hillock at one point along the
ridge was interpreted in 1997 as a possible gate structure. Our survey in this area cov-
ered 10000 square meters (Matneyand Somers 1999: Fig. 6). The northern area of the
Mag-C survey area is dominated by a single square structure, approximately 15 m. on
aside. In addition to the square structure, a weakly positive linear feature projects
away from the structure in a southeasterly direction for approximately 45 m. Most like-
Iy, this represents the city wall and a tower or gate. Alsa of significance is a second faint
Iinear feature which runs parallel to the first linear feature at a distance of approxi-
mately 30 m. to the east. This second feature is either a defensive ditch parallel to the
city wall as part of the fortifications, or a road or path leading around the ancient city.
These interpretations will be "graund truthed" by future excavation.
Promising results were also obtained in area Mag-D in 1998, located at the
southern edge of the site near the southeastern corner where 8000 square meters
were surveyed (Matneyand Somers 1999: Fig. 7; reproduced in this report as Fig. 3).
The most prominent feature here runs across the southernmost region surveyed and
consists of a distinct linear magnetic feature, almost certainly the city wall. An adjoin-
ing large rectangular feature 20 m. by 15 m. in size aligns with the city wall and is inter-
preted as a tower abutting the city wall on its northern face. Like with the Mag-C sound-
ing, it is possible to trace a number of walls or parti al structures in the magnetic maps,
mostly located in the northern portion of the survey area.
Results from the 1999 Season
Given the success of our magnetic field gradient survey mapping in 1998, our
team returned to the field in August of 1999 to further explore the Lower Town. As noted
above, since the previous field season considerable modern disturbance had taken
place at Ziyaret Tepe. In particular, the planting of a new cotton field using pump-dri-
ven irrigation in the southeastern corner of the site significantly threatened the ancient
settlement. Although at present only a smail part of the site is under cultivation, there
is, nevertheless, a certain element of urgency to our work at Ziyaret Tepe necessitat-
ed by the encroachment of heavily-irrigated cotton fields. As a result of these new
developments, we decided to concentrate work in the area of the site immediately
threatened by the cotton fields. In 1999 we surveyed an area of 5.12 hectares (Mag-E)
which covered a large portion of the southern Lower Town. In order to tie in the Mag-
D and Mag-E results, 400 square meters surveyed in 1998 were resurveyed in 1999,
providing a check on our surveying and the veracity of the magnetic data. Identical
magnetic features are clearly visible in both surveys. For example, a large magnetical-
Iy positive circular feature - perhaps a kiln - located in 1998 (Fig. 3: N90E50) is
clearly seen in the corresponding 1999 survey (Fig. 4: N840E910) when the area was
resurveyed. Likewise, the city walI seen in 1998 (Fig. 3: N20E30) correlates closely
with the 1999 results (Fig. 4: N750E930). Despite a loss in resolution in the 1999
dataset, it is elear that the essential morphology is confirmed in both survey samples.
Magnetic data was collected in the field using a FM-36 Fluxgate Gradiometer
and a laptop computer running GeoPlot software for processing raw data. The basic
collection unit for the surveys was a 20 m. x 20 m. grid. The grid area was aligned to
the overall site grid established in 1997 and data was collected along north-south tra-
verses set one meter apart west to east. Four data samples per meter were taken in
the north-south direction providing a total of 1600 data samples for each 20 m. x 20 m.
grid. The data were then interpolated into a 2 x 2 data sample per meter density and
exported to Surfer, a commercial graphic software program used to generate the maps
used in this report. The gradiometer was operated on a 0.1 nT sensitivity range. In
1998, we had collected data at a higher sample density (8 samples per meter) than in
1999, although experiments with a 4 sample per meter density done at the end of the
1998 season suggested that we would see a very limited loss of resolution by decreas-
ing our sample density. In order to increase the speed of data collection, thereby cov-
ering alarger area, we decided to collect data at 4 samples per meter rather than 8
samples per meter in 1999.
The maps generated in 1999 were not as elear as those made in the previous
year and the results are more difficult to interpret (compare Fig.s 3 and 4).
Nevertheless, it is stili possible to make a few important observations using the data
generated by the 1999 survey, especially when considered in tandem with the previ-
ous magnetic survey. The most striking subsurface feature from the 1999 surveyare a
series of parallel heavy linear features which roughly follow the contours of the teli, that
is they appear as concentric semicireles with the High Mound at the center. These lin-
ear features are roughly 25 m. apart and appear to represent moderately thick phe-
nomena (several meters across). Several interpretations of these features are possi-
ble, to be tested by excavation.
First, these features may represent the lines of thick fortification walls, in which
case there was a series of internal city walls which would have protected the innermost
portion of the site. This would have been an unusual arrangement given the narrow dis-
tance between each linear feature. A second possibility is that these linear features are
terrace walls which were part of a highly organized construction of the city in which
roughly 25 m. wide terraces radiated out from the High Mound. The function of these
putative terraces is unclear. They could have served as agricultural terraces or, more
likely, if part of an intensive urban construction, as terracing for domestic housing. This
arrangement, however, is somewhat inconsistent with the prevailing topography which
is quite fiat across the southern portion of the Lower Town. A third possibility is that
these linear features do not represent walls at all, but rather are the remains of field
boundaries analogous to those stili found in the region today. Modern fields are delin-
eated by long parallel lines of stones seen as roughly north-south lines on the gra-
diometry maps. Like these subsurface features, the modern field boundaries are also
spaced at regular intervals (closer to 35 m. apart) although their orientation is perpen-
dicular to the subsurface examples surveyed via magnetometry during the 1999 sea-
son. If these linear features are the result of agricultural fieldwork, their dating is of
great interest as they may represent later historical, possibly Roman, remains rather
than those of the Late Bronze and lron Ages when the city was presumably urban in
AIso visible in the 1999 magnetic survey is the city wall, seen as a northwest-
southeast black line in the southwestern part of the survey area (Fig. 4: N760 E900-
940). This c1early confirms the 1998 results in Area Mag-D. It is clear that, as seen ear-
Iier in 1998, the area outside of the city wall has fewer constructions than that inside
the city wall. A similar phenomenon can be seen in the southeastern corner of the Mag-
E survey area, where the density of strongly bipolar data is considerably reduced and
the city wall appears to form a sharp corner. The habitation of the Late Bronze and Iran
Age city of Ziyaret Tepe appears, therefore, to have been largely confined to the inte-
rior of the city walls. Otherwise, it is possible to trace occasional linear features within
the Mag-E 1999 survey area, but not to unambiguously reconstruct the complete plan
of any rooms or buildings.
Conclusions and Future Oirections
Through extensive surface surveyand subsurface mapping completed in 1997-
1999 we have a good understanding of the general historyand morphology of Ziyaret
Tepe. This work provides a solid foundation for continued explorations at Ziyaret Tepe.
The site was cl early an important center during the Assyrian Period, when an urban
expansion transformed a smail viIIage into a fortified center. Because of the morpholo-
gy and settlement history of Ziyaret Tepe, the site is an ideal location at which to
expand our understanding of the region. With the topographic plans, ceramic distribu-
tion maps and subsurface magnetic data in hand, we will begin excavation at Ziyaret
Tepe in July of 2000.
These excavations are a long-term undertaking (the construction of the l l ı s u
Dam is scheduled in 2008) and the following overall excavation goals have been set
for the project: (1) to record a complete stratigraphic sequence from the High Mound;
(2) to conduct broad-scale excavations on the High Mound to explore the nature of
Assyrian public architecture; (3) to test the preliminary reconstructions of the city's wall
and gate system; (4) to excavate large areas of public housing in the Lower Town in
order to better document the daily life of the inhabitants of the city. The immediate
agenda for the 2000 excavation season includes: (1) starting exploration of the remains
on the High Mound, testing the nature of the Assyrian public architecture which we
expect to find dominating the citadel and (2) sampling large areas of the Lower Town
to check our interpretations of the gradiometry surveys. The former will involve explo-
ration of two areas: the large square building on the northwestern edge of the citadel
noted in Mag-A (Matneyand Sommers 1999) and remains of a baked brick construc-
tion uncovered by a robber's pit discovered on our initial site survey in 1997 at the east-
ern edge of the High Mound, adjacent to the modern cemetery (Matney 1998). The lat-
ter will involve smail soundings of selected features seen in the gradiometry maps,
including the enigmatic linear features in Mag-E and the possible kiln noted above. A
second part of the Lower Town excavations will involve exeavation of probable gate
areas seen in the magnetic data in the southwestern corner of the site (Mag-O) and on
the eastem edge of the site (Mag-C). These excavations will provide the necessary
confirmation or rejection of our initial interpretations and facilitate future subsurface
magnetic field gradient survey, tentatively scheduled for summer of 2001.
Euphrates Archaeological Reconnaissance Project: A Preliminary Report of the 1989-
1990 Seasons" Anatolica 17: 175-240.
BENEDICT, P. (1980) "Survey Work in Southeastern Anatolia" In, H. Çambel and R. Braidwood,
eds., Prehistoric Research in Southeastem Anatolia I. istanbul: Edebiyat Fakültesi
KESSLER, K. (1980) Untersuchungen zur historischen Topographie Nordmesopotamiens nach
keilschriftlichen Quellen des 1. Jahrtausends v. Chr. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert
L1VERANI, M. (1992) Studies in the Annals of Ashumasirpal "2: Topographical Analysis. Rome:
ı di Roma.
MATNEY, 1. (1998) "Preliminary Report on the First Season of Work at Ziyaret Tepe in the
ı Province" Anatolica 24: 7-30.
MATNEY,T. (1999) "Surface and Subsurface Survey at Ziyaret Tepe, ı Province, 1997-
1998" In, N. Tuna and J. Öztürk, editers. Salvage Project of the Archaeological Heritage
of the IIisu and Carchemish Dam Reservoirs, Activities in 1998. Ankara: METU.
MATNEY, 1. and L. SOMERS (1999) "The Second Season of Work at Ziyaret Tepe in the
ı Province: Preliminary Report" Anatolica 25: 203-219.
MATNEY,T. and A. BAUER (in press)
ÖKSE, A. 1. (1999) "Salat Tepe, Research in 1998" In, N. Tuna and J. Öztürk, editors, Salvage
Project of the Archaeological Heritage of the l/isu and Carchemish Dam Reservoirs,
Activities in 1998. Ankara: METU.
PARKER, B. (1997a) "The Northern Frontier of Assyria: An Archaeological Perspective" In, S.
Parpola and R. M. Whiting, editors, Assyria 1995. Helsinki.
PARKER, B. (1997b) "Garrisoning the Empire: Aspects of the Construction and Maintenance of
Forts on the Assyrian Frontier" Iraq 59: 77-87.
PARKER, B. (1998) The Mechanics of Empire: The Northem Frontier of Assyria as a Case Study
in Imperial Dynamics. Ph.D. dissertation. University of California, Los Angeles.
SEViN, V. (1989) Excavations at Uç Tepe. Ankara: Arkeoloji ve Sanat ı ı
SEViN, V. (1992) "1991 ı ı ı Üçtepe Höyügü ı ı ı ı ı ı 14:
175-191. Ankara: 1. C. Kültür ı ğ ı
TAYLOR, J. G. (1865) "Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and
Western Tigris, and Ancient Ruins in their Neighbourhood" Journalaf the Royal
Geographic Society 35: 21-58.
TUNA, N. and J. ÖZTÜRK, editors (1999) Salvage Project of the Archaeological Heritage of the
lIisu and Carchemish Dam Reservoirs, Activities in 1998. Ankara: METU.
ZADOK, R. (1989) "Notes on the Historical Geography of Mesopotamia and Northern Syria" Abr-
Nahrain 27: 154-169.
Fig. 1: Map showing the location of Ziyaret Tepe in the Upper Tigris region
iSO{) 1400 1300 1200 110{) 1000 900 SOO 7U{)
i 'j
Sca!e ı mercrs Shadcd area re resenrsmaxtrnurn cxtcm of suc
Fig.2: Topographic plan of Ziyaret Tepe. Limit of the site is shown
in olive green. Areas of subsuiiace magnetic gradient field
surveyare shown in gray. Contour intervals are 3 m. Scale at
axes ı in meters
-::0,0 nT
14.0 ol'
-1::.0 nT
10.0 ol'
-4.0n1 80
ı ı
1998 Area Mag-O magnetic grandient sur-
vey map of Ziyaret Tepe. Black repre-
sents maximum positive data; white rep-
resent maximum negative data. Physical
scale on plan is in meters. Image gener-
ated from clipped, unflltered, ı
data. Thick black Iines on the ı
image represent our interprefaion of
potential archaeological features
SCALE 1:2000
Fig.4: 1999 Area Mag-E magnetic gradient survey map of Ziyaret
Tepe. Black represents maximum positive data; white repre-
sent maximum negative data. Physical scale on plan is in
meters. Image generated from ellpped, unfilteretl, bipolar
data. Thick black lines on the right-hand ı represent our
interpretation of potential archaeological fealures
Nurettin ı ı
1999 ı ı Harran ş ı ı ş ı ğ ı ı kurulan ekipte istanbul
f3estorasyon ve Konservasyon Merkez ğ Arkeolog - Desinatör ş
Ozkan, Antalya Müzesi ğ Arkeolog - Topograf Sabri Aydal, Bilgisayar
Operatörü Gani ı Ankara GAP ş ı ğ ı ı Sanat Tarihçisi Serap
Uzer ile Istanbul Arkeoloji Müzeleri ğ Arkeolog Sabri ı ı görev al-
ı ş ı
Harran ş ı ı Harran ı ı sulama ı ş ı kuzey-
güney ğ ı 50, ğ ı ğ ı 40 km. olmak üzere 2000 km
ı ş ı ı ş alan ı ı ı ş ı Tüm alanda yüzeyde
buluntu veren 207 ş yeri tespit ş Ulkemizde ilk defa olarak tespiti ı
tüm höyüklerin memleket ı ile genel bir ı ı ı ş ve bilgisayar
ı ı ı ş ı Yine ülkemizde ilk defa olarak yüzeyde görüntü veren höyüklerin
ı ş hepsi bilgisayar ı ı ı ş hepsinin memleket ı
ve deniz ı ile 1/1000 ğ plan ve kesitleri ş hacimleri m
, ı ise
olarak tek tek ı ş ı
ı ı ş anda Harran ı sulama ı ş ı ı ı ı ş oldu-
ğ 2000 m
alanda kaç ğ var, hangi koordinatlarda, deniz ve ova sevi-
yesinden kaç metre yükseklikte, tek tek veya bütün olarak kaç m
ş ı ı
var, ı kaç m
hacminde hemen söyleyebilecek ı
Ne ı ki tespit ğ höyüklerin ğ ğ halen tescil bile ş ve
ovada ğ bir ş devam eden düzleme ve sulama ı ş ı ivmeli bir ş
artan ı nedeniyle ı hergün bir ı kaybedilmektedir.
ı ı ş ı ı ı ı ı burada anlatma ğ ı sahip ğ Ge-
nel bir bilgi verebilmek ı ş ı örnekleri ğ ı Harran yüzey ş
ı ı ı ı ı ı gösteren 1/1000000 ölçekli paftada höyükler ş ı ı
ı ş ğ ş ı ile ş ş da ğ gibi, bil-
gisayar ı ğ için her an istenen ölçekte görülebilir. Paftada her numarada-
ki ğ güncel isimleri, yerel isimleri, deniz seviyesinden yükseklikleri ı ver-
ş Genellikle höyüklerin merkezinde bulunan nirengi veya höyük merkezleri baz
ı ı ş ülke ı (x-y ğ 1/25 000 ölçekli ülke pafta indeksine uygun
olarak ş ş
11 ı Halava Höyük ı ş ı 13 km. ğ ovadan
ş ı 8 m., denizden 302 m. yükseklikte, ğ ı ğ elipsaid formlu,
kuzeye ğ daha ı 16 440 m
(16 dönüm) ı 46 306 m
küçük bir höyüktür.
Dr. Nurettin ı ı ı Genel Müdürü, AnkarafTÜRKiYE
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik (Halaf, Obeyd, saman yüzlü ı -parça No. 1 - 3
• ilk Tunç ğ ı (sadece gövde ı ile temsil edilmektedir)
• Demir ğ ı -parça No. 4 - 5, 7
• Klasik ğ (Roma Dönemi) -parça No. 6
• Orta ğ ı dönemler) -parça No. 8 - 9
14 ı Garparican Höyük, ı 14 km. güneyindedir. Ovadan 7 m.,
denizden 365,93 m. yükseklikte, ğ ı ğ iki yükseltili
küçük bir höyüktür. ı 16413 m
(16 dönüm), hacmi 52 572 m
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik -parça No. 1
• Demir ğ ı -parça No. 2
• Orta ğ ı dönemler ğ -parça No. 3 - 6
16 ı Andaç Höyük, ı 16 km. ğ ovadan ş ı
12 m., denizden 385 m. yüksekliktedir. Kesik konik formlu ğ ı 28 614 m
dönüm), hacmi ise 146596 m
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik (yiv bezemeli ocak ı -parça No. 1
• ilk Tunç ğ ı -parça No. 2
• Son Tunç ğ ı -parça No. 3
• Demir ğ ı -parça No. 4 - 5
• Klasik ğ (terra sigillata gövde ı
• Orta ğ ı Dönem) -parça No. 6
18 ı ı ı ı 14 km. ğ ovadan ş ı 9 m., de-
nizden 384 m. yükseklikte tam konik formlu 14 210 m
(14 dönüm) ı 29 778
hacminde küçük bir höyüktür.
Toplanan yüzey buluntusuna göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik (Halaf nokta bezemeli gövde ı saman yüzlü ı -parça
No. 1
• ilk Tunç ğ ı (gövde ı
• Demir ğ ı -parça No. 2
20 ı Uzuntepe ı 10 km. ğ ovadan ş ı 5 m.,
denizden 375 m. yükseklikte, 4959 m
(5 dönüm) ı 15 741 m
düzgün ğ küçük bir höyüktür.
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• ilk Tunç ğ ı (çok az gövde ı
• Klasik ğ (Roma Dönemi ğ durumda) -parça No. 1 - 3
• Orta ğ ı Dönem) -parça No. 4 - 5
65 ı Ambartepe ı 24 km. ı ı Urfa-Akçakale yolunun
7 km. ğ ovadan 14 m., denizden 427,53 m. yükseklikte konik formlu bir hö-
yüktür. ğ ı kuzey-güney ğ kesilerek yol ş 30 214
(30 dönüm) alanda, 137934 m
hacminde orta büyüklükte bir höyüktür.
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik ğ durumda; Halaf, Obeyd, Uruk ı ı çanak, çömlek, ş
topuz benzeri nesne ve çakmak ş ı -parça No. 1 - 14
• ilk Tunç ğ ı
• Demir ğ ı -parça No. 19 - 23
• Orta ğ ı Dönem, tarak bezemeli, ı ı ı ı -parça No. 24 -
97 ı ğ Kuyusu ı 15 km. ğ ovadan ş ı
16 m., denizden 395, 72 m. yükseklikte tam konik formlu, 39 362 m
(39 dönüm) alan-
da, 212 024 m
hacminde, orta büyüklükte bir höyüktür.
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik -parça No. 1 - 3
• ilk Tunç ğ ı ğ durumda, metalik ince ı ı ve koyu renkte ı ı
ı -parça No. 4 - 10
·Son Tunç ğ ı -parça No. 11 - 13
• Demir ğ ı No. 14 -18
• Klasik ğ (Roma Dönemi kaba, yivli büyük kaplar) -parça No. 19-20
103 ı Vergili ı 16 km. kuzeyinde, ovadan ş ı 7 m., deniz-
den 392, 60 m. yükseklikte, çevresi tamamen tesviye ş 11 479 m
alanda, 17
252 m
hacminde küçük bir höyüktür.
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik ğ ı ı ı olarak ş formlarda kap ı -parça No. 1 - 4
• ilk Tunç ğ ı ı astar bezemeli ı ı olabilir) -parça No. 5
• Son Tunç ğ ı -parça No. 6
• Demir ğ ı -parça No. 7
ı dönemi tespit edilemeyen ş ı buluntular ğ ı
110 ı Hasan Tepe ı 17 km. kuzeyinde, Ş ı yolu-
nun 9 km. doöusunda yer ı Ovadan ş ı 13 m., denizden 403,39 m. yükseklik-
te, 83 954 m2" (84 dönüm) ı 326 756 m
hacminde tam konik formlu büyük
Toplanan yüzey ı göre höyükte bulunan dönemler:
• Kalkolitik ı ı -parça No. 1
• ilk Tunç ğ ı (ince ı ı ve koyu renkte ı ı ı -parça No. 2
- 6, 12
• Demir ğ ı -parça No. 9 - 10
• Orta ğ ı Dönem ı ı -parça No. 11
Bütün höyüklerin ı ı ı ı ı incelemeleri ı ş ğ
ilgili incelemeler sürmektedir.
. a e __ i
..-o- \ .
,/ .r: -_1 SURIYE
- - ı : = = = = ~
~ - - - . . : L - ~
Çizim: 1
Çizim: 2
Çizim: 3
) ~ L " "r
~ " - (
o ,
Çizim: 4
B U ~ D A Y KUYUSU (97)
Çizim: 5
Çizim: 6

( ,
'. ,
!' i , 'i 1,/
E _
......... ','
.. -:;:.::.-.. <,


Çizim: 8
Resim 1: Uzuntepe (20) ı görünüm
Resim 2: ı (14) ı görünüm
Resim 3: Halava (11) kuzeyden görünüm
Resim 4: B u ğ d a y kuyusu (97) d o ğ u d a n görünüm
Resim 5: Andaç (16) güneyden görünüm
Resim 6: Hasantepe (110) kuzeyden görünüm
Ş ı ili ı ı ı içinde sürdürülmekte olan Ş ı ı ı Merkezleri"
konulu ş ı ı 28 Ekim-5 ı 1999 tarihleri ı Ş ı Ili ı ı ı
içinde ş ş Ş ı ve ı ş ğ bu projeye verdik-
leri destek için ı ve Müzeler Genel Müdür V. Sn. Kenan Yurttagül'e, ı Ş
si'ndeki uzmanlara ve Ş ı Müzesi Müdürü Eyüp Bucak ile Kültür ı ğ ı tem-
silcisi olarak heyetimize ı Ş ı Müzesi Arkeologu Hamza Güllüce'ye göster-
dikleri ı ve ı için ş ederim.
ı Ş ı M.Ö. ı ı .. Merkezleri" konulu ş ı ı projemizi
parasalolarak destekleyen Ankara Universitesi ş ı Fonu'na ve görevlilerine
ş ı bir borç bilirim.
Sistemli ş ı ı ş ı ş Ş ı ve ı Anadolu Medeniyet-
leri Müzesi'nde korunan çok ı Ş ı kökenli
ve M.O. ı ı ı ilk ı ı
tarihlenen tasvirli ş eserlerin kontekstlerini tespit etmek ve var ğ ş du-
ı ı ı ğ ı ı ş ş ı eserlerini bilim ı ı ı
ş ı ğ ı ı bu projenin 1999 ı ı ı ş ı 1998 ı ı tamamlanamayan bel-
geleme ş ı ı ş ı
1. ş ğ ı Ş Köyü (Harita No: 1)
Ş ı Müzesi ı ı göre, Ş ı Müzesi ı ı ı ı ş ve
bugün müzede korunan iki kaidenin (Resim: 1, 2) ğ iddia edilen bir ş
yeridir (Resim: 3). ı ı ı 1998 ı ı ş ı ı da ziyaret edil-
ş ğ ı Ş Ş (yeni ı ı Ş ı ş karayolunun 39.
km.sinde kuzeye dönen köy yolunun 500 m. ğ yer alan, yeni ı ğ ı
olan bir köyün ş ı 3 km. kadar kuzeyinde ve ı zamana kadar buraya ğ ı bir
mezra olan bir ş Ş ı Müzesi'nde korunmakta olan kaidelerden birisi,
Mehmet Çiftçi'ye ait köy içindeki bir arsada ı yapmak için ı ı ş
(Resim: 1). Geç Hitit ı ı "Assyrianizing" Dönemine ait ğ ş ı bu eser
100 cm. ğ 95 cm. ğ ve 85 cm. ş ğ Uzerinde bir
heykelin ş için 26 cm. ş ğ 44 cm. ğ ve 15-20 cm.
ğ bir oyuk ı
DoçDr. Fikri KULAKOGLU, Ankara Üniversitesi Dil ve ğ Fakültesi Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi
Anabilim ı Slhhiye-AnkaraITÜRKiYE
ş ı ı benimle birlikte A.Ü. D.T.C.F. Arkeoloji Bölümü ş And Atasoy ı ı ş ı ş ı
ğ ı ş için ş ederim.
2 ğ B., 1992, s. 133, No. 153; Ussishkin, D. 1975, s. 88, lev. 16/1; Orthmann W, 1971, s. 479; ğ ı R., 1995,
lev. 19/d-e, 20/d; Özgüç, N., 1986, s. 197-200; ğ F., 1999, s. 169-177
3 ğ F., 2000, s. 1-5.
4 ğ F., 1999, s. 171-173.
Bu köyden ı ı ikinci kaidenin (Resim: 2) buluntu yeri ise belli ğ Kireç-
ş ı ı ı ş iki ğ biçimli bu kaide öncekinden daha kaba olarak ş ş
ş ı ı ı ı ş ve önde ğ ı ğ itibaren ş ş bu kaide, 90 cm.
ğ 61 cm. ğ ve 59 cm. ş ğ Onceki kaidede ğ
gibi bu kaidedeki ğ ş ı olarak ş
1998 ı ı ı ğ ı ı ş ı köyün içinde ı ş ı
duvarlarda yeniden ı ı ş bir stel ı (Resim: 4) ş Bir duvarda yeni-
den ı ı ş ve ş ı ı ı ş 70 cm. ğ 55 cm. ş ğ ve
40 cm. ı ı ğ ı bu stel ı çok ş ı ı ş ı ş ı ı ı ensede ı ş
ve ı bir figür, ğ eli ş ı ı ı ı olarak tasvir ş
Sadece etek ı ı ş bir heykel ı bir duvarda ikinci kez ı
ı ş ı (Resim: 5). 52 cm. ş ğ ş ğ 35 cm. ve dar yüzü 36 cm.
olan heykelin hafifçe bombeli ön yüzünde, ucu altta ş ve üç rozetten ş
bir süsü bulunan bir ş görülmektedir. Arka yüzünde ise, tek ı ı bir rozet dizisinin
ı ğ ı ı ı seçilmektedir. Yan yüzde de, bir büyük rozetin ı üç rozetin
ş ğ bir süslemeye sahip ve ucu alta ğ ş bir ş (?) seçilmek-
tedir. Bu heykel ı ı da ğ gibi, Geç Assur Döneminde görülen
ı veya kralolan birinin heykeline ait ı ı Bu heykel ı Ş ı Müze-
si'ne ş
Köyün ı ğ bir yerde, kaidenin ğ ı ı hemen kuzeyinde,
köylülerce ı ş bir mekandaki ı in situ durumda ğ görül-
ş (Resim: 6). Uzerinde ş ı monoblok lento ş ı ı ğ görü-
len ı ı birini ş iri ş en alttakinin ı içine bakan yüzünde, bir bo-
ğ ı ı fark edilmektedir (Resim: 7). ğ ı ğ ka-
ı 75 cm. ğ ve en ı 100 cm. ş ğ bir blok üzerine ka-
ı ı ş ı
Köy ş ve ı duvar izleri (Resim: 8) ı ve köyün ı
çok ğ ı var ğ temel ve duvar ı ı ı ş ı ı Burada
ı ı ş ğ ı yönünde 180 m., kuzey-güney yönünde 210 m. olan ve
ortalama 3.80 m. ş ğ ş ı kare biçimli bir surun ı ğ ı ı ş ı
(Resim: 9).
Bütün bu ı ı hangi döneme ait ı burada ı sondajlarla
tespit edilebileçektir. Ancak, bölgedeki ğ Süryani Dönemi ı ı ı incelemekte
ğ M.O. i. ı ı ı ı ı tahrip ğ de görülmektedir.
2. Hac/göz (Harita No: 2)
Ş ı Müzesi Müdürü ı Eyüp ı bize ğ duyum üzerine
1998 ı ı ş ı ı Siverek Ilçesi, Karakeçi Nahiyesi, ı Köyü ı ı ı
içinde taslak halinde bir aslan heykeH tespit ş (Resim: 10). 1998 ı ı ı ş
ı ı ş ş ı ı ğ yüzünden, eser üzerindeki ı ş ancak bu
ı ş
Karakeçi'yi Siverek'e ğ eski yolun 20. km.sinde yer alan ve 7 haneli kü-
çük bir köyolan ı Köyü'nün 1 km. güneyinde, arazideki bazalt ı ı
ş iri bazalt bloklarla ş bir ı (Resim: 11) ve bu ı ı ş ı 100
m. kadar güneyinde 310 cm. ğ 226 cm. ğ ve ş ş ana
blok üzerinde 54 cm. ölçülerinde bir aslan heykeli ğ ı ş ş (Resim: 10).
Aslan ğ ı ı hemen ı ı ş ş ı ı ve köy içindeki ben-
zer iki ı ı (Resim: 12) içinden, köylülerin ifadelerine göre iskelet/kemik ı ı ı
ı ı ı ş ı Bu ı ı da bölgedeki ğ Süryani Dönemi ı ı ı ğ
ı birer mezar ı ı ğ ş
5 Strommenger, E., 1970.
3. Siverek- ı ı (Harita No: 3)
Siverek ilçesi, Kale Mahallesi, ğ Ara Sokak No 46'daki ı ı
da, 60 cm. ğ 44 cm. ş ğ ve 30 cm. ı ı ğ ı çift ğ kabart-
ı bir kaide ş ş ı ş ve vücut ı tamamen ş olan
bu kaide hamamda kuma olarak ı ı (Resim: 13).
Bu eser, Kabahaydar Edene'de ş olan çift ğ ı kaide ile ı benzer-
likler göstermektedir. ı ı ğ genel ı Geç Hitit Döne-
mi eserlerinden biri ğ ş ı ı Bu eserin Ş ı Müzesi'ne ş ı ı
için ı ş sürdürülmektedir.
Ş ı ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde korunan Ş ı köken-
li eserlerin ı ı 1998 ve 1999 ı ı ı ğ ı ı ş ı ı tespit ğ
miz eserler, bu bölgede kuvvetli bir Geç Hitit ve Geç Assur kültürünün ı ğ ı ı ı
ı Ş ı ı güney ve ı ı ş ve ı ş ı ı ı
Ş ı ı ı ı ı ı

ve ı ı ı Karasu kaya kabart-
masrs, ve Samsat stelleris, bu bölgedeki Geç Hitit kültürünün ğ izleridir. Bu ş ı
ma ı 1998 ı ı tespit ğ Kabahaydar çift ğ ı kaidesi ile ı
ı ı bu kültür ı ı ı ı daha da ğ çekmektedir1O.
Ş ı bölgesinde, önceden bilinen Harran, Anaz, Zeynep gibi rnerkezlennn
ı ı yeni tespit ğ ı ş ğ ı Ş ı ve ı eserlerde
de Geç Assur etkisinin görülmesi ğ ı ş ı ı tespit ğ bu
merkezlerin, Urfa bölgesinin tarihl coöratyasmats ı ğ ı ı tahmin ediyo-
BITTEL, K., 1950: "Nur hethitische oder auch hurritische Kunst?". ZA (NF) Band 15 (Band 49).
BURNEY, CA, and LAWSON, G.R.J., 1958: "Urartian Reliefs at Adiicevaz, on Lake Van, and a
Rock Relief From the Karasu, Near Birecik" ASt. VIII, s. 211-219.
GONNET, H., 1990. "Les hleroqlyphes de Samsat," Hethitica 10, s. 129-133.
HARRAK, A, 1992, "The Ancient Name of Edessa". JNES Vol. 51 Number 3. S. 209-214.
HAWKINS, J.D.1970 "Hieroglyphic Hittite Inscriptions of Commagene" ASt. XX, s. 69-110.
KALAÇ, M., HAWKINS, J.D., 1989: "The Hieroglyphic Luwian Rock-Inscription of ı ASt.
XXXIX, s.105-112.
KULAÇOGLU, B., 1992, Anado/u Medeniyet/eri Müzesi. Tann/ar ve Tannça/ar. Ankara
KULAÇOGLU, F., 1999, "Late-Hittite Sculptures from Ş ı Region". Bu/letin of the Midd/e
Eastem Cu/ture Center at Japan Vol. XII, s. 169-177.
KULAÇOGLU, F., 2000 Ş ı M.Ö. I.Bin Merkezleri Yüzey ş ı ı 17. ş ı So-
nuç/an ı ı 24-28 ı 1999 Ankara. 2. Cilt. Ankara. s. 1-5.
ORTHMANN w., 1971, Untersuchungen zur ı ı ı Kunst. Bonn.
6 Hawkins, J.D.1970
7 Kalaç, M., Hawkins, J.D., 1989.
8 Burney, CA, and Lawson, G.RJ., s. 218, lev. XXXIVb; Wagner, J, Vincent, C., Hellenkemper, H., 1975.
9 Orthmann W, 1971, s. 533; Gonnet, H., 1990.
10 ğ F., 1999, s. 167-170. 174.
11 Anaz: Bittel, K., 1950, s. 284, not 2 ve Orthmann W, 1971, s. 479; Zeynep: Bittel, K., 1950 s 284, not 2; Orthmann
W, 1971, s. 537 ve Ussishkin, D. 1975, s. 88, lev, 16:1.
12 Harrak, A, 1992.
ÖZGÜç, N., 1986, "Two Seal Impressions from Kültepe and the ı ı ı Relief" in Insight
through Images. Studies in Honor of Edith Porada ed. by Kelly-Buccalleti, Bibliotheca
Mesopotamica Vol. 21, Maribu. s. 197-200.
STROMMENGER, E., 1970, "Die neuassyrische ı Berlin.
USSISHKIN, D. 1975,"Three Unpublished Neo-Hittite Stone Monuments". Tel Aviv Vol. 2
Number 2. s. 86-90.
WAGNER, J., VINCENT, C., HELLENKEMPER, H., 1975: "Der Gott auf dem Hirsch. Ein spa-
thethitisches Felsrelief am Karasu". Antike Welt. 6. Jahrgang Sondernummer, s. 10-15.
YAGCI, R., 1995, "Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesindeki ı Adad Betimlemeli Bir Grup
Eser". In Memoram i. Metin Akyurt, Bahattin Devam. ed. by. A. Erkanal, H. Erkanal et.al.
Arkeoloji ve Sanat ı ı istanbuL. s. 373-387.
: ı : :
Resim: 1
Resim: 2
Resim: 3
Resim: 4
Resim: 6
Resim: 9
Resim: 12
PLAIN, 1999
Claudia SAGONA *
Antonio SAGONA
Six years of investigations at Sos Höyük have mapped out, in broad terms, a
complex albeit discontinuous stratigraphic sequence from the Late Chalcolithic to the
Medieval period. With this firm benchmark to guide us, the first stage of a survey focus-
ing on the Pasinler Plain, east of Erzurum, was begun in 1999 in order to extend our
knowledge of the human occupation of the Aras River valley". Data on changes in sett-
lement patterns through time would move us closer to an understanding of the cultur-
al interaction among the ancient communities in this highland region.
A few cursory investiqatlonse have drawn attention to same of the more con-
spicuous sites such as Hasan Kale (Pasinler Kalesi, ES [Erzurum Survey] 24), or the
ancient rock-hewn caves east of Nenehatun (ES 33), or a handful of other randam dis-
caveries, at Uzunahmet (ES 42), a hilltop site, or the mounds at Tepecik (ES 30) and
Bulamaç (ES 25). But, on the whole, the plain of Erzurum is stili in need of detailed and
systematic survey.
The Pasinler valiey is located at the headwaters of the Aras River. With altitudes
ranging from about 1700 m. ı on the valley floor to the lofty peaks of the mountain at
3000 m. ı the region generally experiences quite severe winters and short summers.
Even though the plain is generally well-watered by the river, its tributaries and natural
springs, the area is criss-crossed bya network of canals that supply the numerous far m
plots, large and smail, that carpet the valley floor.
The first stage of the survey was carried out from the 10th to 20th July 1999 and
the area extended north and south of the Erzurum-Pasinler road, from Nenehatun and
Toparlak, west of Pasinler, to ş ı Tepecik, east of Pasinler. Transects with-
in the survey zone were chosen at randam. We took advantage of newly excavated
trenches, dug in preparation for the laying of gas pipe lines, and walked eight kilome-
tres east to west at centre of the flood plain. As these trenches were cut by mechani-
cal excavators to a depth of c. 2-2.5 m., they provided an opportunity to assess
whether siltatian has been great enough over the millennia to have completely
obscured low Iying settlements, and this indeed was found to be the case.
Although our primary focus was on the location of ancient sites, historic struc-
tures, such as churches, bridges, and cemeteries, were alsa recorded in the interests
Claudia SAGONA, Department of Classics and Archaeology, The University of Melbourne, Parkville, Victoria 3052
Prot.Dr, AntonioSAGONA, Department of Classics and Archaeology, The University of Melbourne, Parkville, Victoria
1 For a more detailed report with map and list of sites see Sagona 1999.
2 Kökten 1944; Güneri 1988.
of their long term preservation and to provide a comprehensive account of the changes
of settlement patterns throughout history. Wherever the terrain permitted, the team
walked three metres apart along the transects.
The Sites
Fifty seven sites were recorded, including those already known in the vicinity of
Sos Höyük (ES 47-52). Substantial multi-period settlements with occupation extending
back to the Chalcolithic period in some cases were found at Kevenklik (ES 1), ş ı
nak (ES 17), ı (ES 20), Tepecik (ES 30), Büyük Tüy (ES 35) and ı (ES
36). Further observations indicate that the surveyed area was occupied most intense-
Iy during the Iron Age and in Medieval times. Extensive lron Age burial grounds at
ı ş (ES 29) and Karavelet (ES 38) suggest that corresponding settlements
were located in the southern seetion of the survey zone.
Castles or forts such as those at Pasinler (ES 24) Demirdöven (ES 27) and
Uzunahmet (ES 42) have been documented, and reports of others in the highland
between ı ı and ı will be investigated in the future. Preliminary obser-
vations of the pottery from these strategic sites suggest that they were occupied in the
Early Bronze Age, Iran Age, Medieval and in recent historic times. Whether they were
fortified during the earlier periods, and to what extent, remains amatter of conjecture.
Worthy of note are the remains of a substantial road which runs east-west
through the valiey. The road comprised, in part, of large basalt flagstones, and sections
can be seen near Evener (ES 11) and at ğ ş ı (Sos Höyük, ES 52). These paved
areas would appear to be linked to the natural corridors formed by the fiat and broad,
upper river terraces and may have been located in areas prone to flooding. It is hoped
that this path will be traced more extensively in the future. Judging by the age of set-
tlements which are found along this road (see ES 8, 10, 16, 17 and 23), it could date
as early as the Iate Iron Age/Hellenistic period.
The Finds
Chalcolithic pottery was collected from the surface of the very large mound at
Büyük Tüy, west of Sos Höyük. This friable ware is riddled with voids and gritty inclu-
sions and coil construction was visible in the section. Early Bronze Age pottery (Kura-
Araxes or Karaz), so well-represented in East Anatolla. was found in smail quantities
at a number of sites. Surprisingly, onlyone smail mound site, ş ı (ES 18), was
found to date exclusively to the Early Branze period with the distinctive hand-made,
black burnished wares. The gritty Iate form of Early Bronze Age pottery, first recognized
at Sos Höyük, has been located at other sites in the valiey.
Late Bronze Age pottery, similar to that recovered at Sos Höyük, has also been
identified at Karavelet and ı Tepe (ES 38 and 42). Local red-slipped wares of
Iron Age date are represented, but refined Urartian, red palace ware is quite rare, as it
is at Sos Höyük. Unfortunately, few Iron Age burial sites have escaped modern dam-
age, to such an extent that it is unlikely that any graves have been left intact. Hellenistic
wares , or local copies, do occur at sites in the valiey, but to date onlyone possible
Roman sherd has been found. Some Medieval sherds can be compared to those at
Sos Höyük; theyare characterized by wheel production, thin walls and some have
ribbed or grooved surfaces.
Full details and map are published in Sagona 1999.
ES 1. Molla Tepe, (Kevenklik Site 1)
ES 2. Kevenklik Site 2
ES 3. Kevenklik Site 3
ES 4. Kevenklik Site 4
ES 5. ğ Site 1
ES 6. ğ Site 2
ES 7. ğ Site 3
ES 8. ğ Site 4
ES 9. Porsuk Site 1
ES 10. Övenler Site 1
ES 11. Övenler Site 2
ES 12. ğ Site 5
ES 13. ı ı Site 1
ES 14. ı ı Site 2
ES 15. ı ı Site 3
ES 16. Övenler Site 3
ES 17. ş ı Site 1
ES 18. ş ı Site 2
ES 19. ş ı Site 3
ES 20. ı Site 1
ES 21. Porsuk Site 2
ES 22. ş ı Site 4
ES 23. ş ı Site 5
ES 24. Pasinler (Hasankale)
ES 25. Bulamaç
ES 26. Demirdöven Site 1
ES 27. Demirdöven Site 2
ES 28. ı ı Site 1
ES 29. ı ş Site 1
ES 30. Tepecik Site 1
ES 31. ş ı Site 2)
ES 32. Yeniçakmak Site 1
ES 33. Nenehatun Site 1
ES 34. Nenehatun Site 2
ES 35. Büyük Tüy Site 1
ES 36. ı Site 1
ES 37. ı Site 2
ES 38. Karavelet Site 1
ES 39. Karavelet Site 2
ES 40. Toparlak Site 1
ES 41. Toparlak Site 2
ES 42. ı Tepe [Uzunahmet Site 1]
ES 43. Uzunahmet Site 2
ES 44. ı Site 2
ES 45. ı Site 3
ES 46. ı Site 4
ES 47. Sos Höyük ğ ş ı Site 1, Area A]
ES 48. ğ ş ı Site 2 [Area b]
ES 49. ğ ş ı Site 3 [Area c]
ES 50. ğ ş ı Site 4 [Area d]
ES 51. ğ ş ı Site 5
ES 52. ğ ş ı Site 6
ES 53. Tepecik Site 2
ES 54. ı ş Site 2
ES 55. ı ş Site 3
ES 56. Eskiköy [Alvar Site 1]
ES 57. Büyükdere
GÜNERi, A. S., 1988 "Erzurum Çevresindeki Höyüklerin ş ı ı V ş ı Sonuç/an
ı ı 1987, 45-76, Ankara.
KÖKTEN, i. K., 1944 ğ ve Kuzey Anadolu'da ı 1944 Öncesi ş ı ı
Belleten 8: 659-680.
SAGONA, C., 1999 (in press) "A Survey Of The Erzurum Province, 1999: The Region Of
Pasinler" Ancient Near Eastem Studies 35.
- ~ ~ - - ~ ~ ~ -
Alparslan CEYLAN*
Erzincan, Erzurum, Kars ve ğ ı illerini kapsayan ı ş ı ı 1998 ı ı
Erzincan bölgesinden ş ı ş ı Bölgede ı ğ ı ı ş ı sonucunda elde et-
ğ veriler çok olumluydu. Bölgenin çok az ş ı ı ı ş ı ı nedeninin veri ı
ğ ı ğ bölgenin engebeli ğ ı ı ı ğ ı ı ı Yap-
ı ş ğ ı ş ı ı her türlü tarihi ve arkeolojik verilerle, bölgenin kültür
tarihine ı ı 1999 ı ı da ekibimiz bir önceki ı elde ğ ş ı ı
tekrarlamak ı ı ş ı 12.10.1999 tarihinde, Erzincan'da ş ı ş ve
daha sonra ı ş Erzurum ve çevresinde devam edilerek 22.10.1999 tarihinde
ş ı ğ ı ı yürütülen ı ş Erzurum Atatürk Üniversitesi Fen-
Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü ğ Tarihi Anabilim ı Yrd. Doç. Dr. Süley-
man ğ ş Veli Unsal, ı fakültenin Sanat Tarihi Bölümünden ş Gör.
Haldun Ozkan (MA), Sosyal Bilimler Enstitüsü'nden ş ı Bingöl (M.A.),
Erzin-can Müzesi'nden Sevda Hazer ve ı temsilcisi olarak da Mersin
Müzesi'nden ş Ünlü ı ş ı
1999 ı ı ı ş ı Erzincan merkez, Üzümlü ve ı ı ilçelerinde ş ı
lar yaparak ş ı Erzincan yöresinde bilinen Altrntepee ı ı ş ı ı ş ı
önemli bir ı ş yoktu. ı yörede yeni merkezler tespit etmeye ş ş ı Bu
ı ş neticesinde 1998 ı ı Küçükhöyük, ğ ı ı Höyük, Karakaya
Kalesi ve Kaya ı yine ı yörede eski sulama tesisleri, Kaleciktepe (Tan-
ı ı ı Kalesi, ı ş ye ı ğ ş 1999 ı ı ça-
ı ş ı ı ı Erzincan yöresinde, Uzümlü Kalesi ve Kaya ı Çatalarmut
ş ı Höyük, ı ı Köy Kalesi, ş Höyük, ş Kalesi, ı Kalesi
tespit ş (Harita: 1).
Yrd.Doç.Dr, Alparslan CEYLAN, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü ğ Tarihi Anabilim
ı ErzurumITÜRKiYE
1997 ı ı ı ğ ı ı ş ı ı ş Erzincan, Erzurum, Kars ve ğ ı illerini ı Ancak
ş ı ı ı 1998 ı ı izin alarak ş
2 ş ı ı ı mali destek ğ Ümit Turizm-istanbul, Serenat Otel Marmaris yetkililerine, gösterdikleri ı ş
ve ğ ı ı ı ı Üzümlü ı Abdurrahman Korucu'ya. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat
Fakültesi ı Prof. Dr. ş Sütbeyaz'a, Tarih Bölüm ş ı Prof. Dr. S. Selçuk Günay'a, Erzurum Müze Müdürü
Mustafa Erkmen'e, Erzurum Gençlik ve Spor ı ğ Ş Müdürü ş Bayar'a ş etmeyi zevkli bir
görev ı ı ş Ünlü'ye ekibimize ğ uyum ve ı ı ş ederim.
3 Özgüç 1966.; Özgüç 1969.; Özgüç1962, 44; Özgüç 1961, 253-267.; Özgüç 1963. 43-57.; Steinherr 1958, 157 vd.;
ı 1965, 225 vd.: Emre 1969, 280-289.; Azarpay 1968, 43-46-69.; Özgüç 1974, 847-860.; Piotrovskii 1969; Merhav
1989, 201 vd.; Laroche 1973, 55-61.; Laroche 1969, 124.; Klein 1974, 77-94.
4 1998 ı ı Erzincan ve çevresi ş ı ı ı Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ izni ile 22-
30 Haziran 1998 tarihleri ı ş Bu ı ş neticesinde Erzincan ve çevresinde, Küçükhöyük,
ğ ı ı Höyük, Karakaya Kalesi ve Kaya ı Kaleciktepe ı ı ı Kalesi ve ı
gibi merkezler tespit ş
5 Ceylan 1998, 181-192.
ı ş ı ikinci bölümünde Erzurum ve çevresi ş ı ı ş ı ş an-
cak maddi ı ı ve ı ğ nedeni ile bu bölgede fazla ı ş ı
ı ş ı ı süreli olarak ı ş ğ ş ı neticesinde bölgenin çok ve-
rimli ğ ş ı ı ş ı Erzurum çevresinde de Cin Kalesi, Tilkitepe, Cinis Höyük, De-
ğ Höyük, Karaz Höyük ş (Harita: 1).
Erzurum yöresi, Erzincan'a ı daha fazla ş ı ı bir yöre ı .kar-
ş ı kültür ı ı ı yeterince ş ı ı ı ş ğ ı ş ı Ileri-
ki ı bölgedeki ı ş ı ı düzenli ve sistemli bir ş devam edecektir".
Erzincan ve Çevresinde Saptanan ş
ÜzümIü Kalesi ve Kaya Mezan (Resim: 1)
Üzümlü ilçesi Erzincan'a 30 km. ı ı ilçenin 500 m. ğ Ş
puz mevkii olarak ı ı yerde ı ı ile ş bir yol belir-
ş ve bu yolun ilerisinde kaya ı tespit ş ı incelemede ana kaya
düzeltilerek 58 cm. ş ğ 1.28 m. ı ı bakan bir ı ı ş
ğ ı ş ı Kaya ı ı iç ı ı ı düzeltilerek bir iç mekan elde ş
ve bu mekanda iki kaya ş de ı ı ş ı Kaya ı iç ı ı çok ı kaçak
ı ı ı ğ ı ş Bu kaçak ı sonucunda kaya ı ı içinde toprak
birikintileri ş ş ı ğ ı ı ilk incelemelerde bu toprak birikintileri ı
ğ ait bol miktarda keramik ı ş Kaya ı ı iç ı te-
mizlendikten sonra ı incelemeler, bu kaya ı ı ğ daha eskiye
gidip ğ belirleyecektir. Bölgede ı ğ ı ı incelemeler bu bölgede bir kale
ı ı ı ğ yönündeydi. ı ı ile ş yol, üzüm ğ ı ı
ı geçmekteydi. Yolutakip ğ su ı ı ve sunak ı ı ı ile ş ı ş
ı ı halk, sur ı ı ı ı ı sonucu ı kalan bu ş ı ğ ı ı ı ı
ı ı belirlemede ı ş ı Konum olarak da ı kuzeyinde, ğ ı ete-
ğ ı savunma ı ı da kaleyi güçlü ı ı
Çatalarmut ş (Resim: 2)
ı ı ı bulunan Çatalarmut Erzincan'a 17 km. ı ı
Bölgede ı ğ ı ı ş ı ı ı köylülerle ı ğ ı ı ş Erzincan
ı ı Çatalarmut Köyü kanal ı ş ı ı ı bol miktarda büyük ı pithos-
lar ş ğ ğ Ancak ne ı ki pithoslar ş makineleri ı
ı ı ı ş ve ğ ı ı ı ş ı Yine köylülerden ğ ğ göre bir evin temelinin ı ı
ı ı ğ bir uma ş Ancak bütün ı ğ bu urnaya da
ş ı Dönemini kesin olarak ğ bu ı hangi amaçla kul-
ı ı ş ğ ı ş ğ
ishak Höyük (Resim: 3)
Höyük ı ı ı ilçesi'nin 1.5 km. ğ yer ı
ş ı olarak 100 x 60 m. ğ olan ğ ı ı ı kum ı
ı büyük ölçüde tahrip ş ğ üstünde ve kuzeyinde ı kaçak
ı ı da çok ı hayvan kemiklerine ı ş ı Höyük kuzeyden ve güneyden
6 ş 1959, 349-413.; Yakar 1985, 302., ş 1964,1-53.; Deniz 1975, 284-294.; ş 1967,1-
27.; Sagona 1984, 250, 338.; Kökten 1944, 93.; Kökten 1944-1945, 481-486, 498-505.; Kökten 1947, 462.; Mellink
1962, 77; Mellink 1963, 179.; Yakar 1979, 55.; Bittel-Schneider 1944-1945, 55, Lamb 1954, 21-25.; French 1968,
228 Abb.. 104.; Diamont-Rutter 1969, 159.;, Sagona 1984, 65-66, 249.; Yakar 1984, 78.; Burney 1958, 192.; Sosta
ı ı ş ı Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü ı ş ı ş daha sonra Erzurum Müze Müdürlü-
ğ ı ı ı ı ı olarak devam ş Bk, Sagona-Sagona.C-Özkorucuklu 1995, 193-218.; Sagona-Erkmen-
Sagona.C- Thomas 1996, 27-52.; Sagona-Erkmen-Sagona.C-Howells 1997, 181-226.; Sagona-Erkmen-Sagona.C-
ı 1998, 31-64.; Sagona 1998, 13-25.; Sos Höyük 1996 ı ı ı ı ş ı (Sagona-Erkmen-
Sagona.C-Howells 1997) Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü ğ Tarihi Anabilim ı
ş ı ğ ı ı ı ğ ı 10 ş bir ekiple ı ı Sos Höyük ı ı 1999 ı ı itibaren Bakanlar Kurulu ı ile
devam etmektedir.
nehir ı çevrilidir. Demir ğ ı ve ğ ait keramikler elde ş
Kum ğ ı olarak ı ı ğ sürece, birkaç ı sonra ğ yok olaca-
ğ ı ş ı ı
ı ı ı Köy Kalesi (Resim: 4)
ı ı 4 km. ı bulunan kale ı ı Köyü'nün içinde ve köyden
ğ 100 m.dir. 1.20 x 1.80 ı ş duvar örgüsüne ı ş ı -Moloz ş
örgü sistemiyle ş duvar ğ aittir. Kalenin ğ anakaya ş oca-
ğ ı olarak ı ı ş ı Tarihi ı ş ı ı ve ı özellikleri
nedeniyle bu kalenin gözetleme ı ı ı ğ ı ş ı ı
ş Höyük (Resim: 5)
ı ı ilçesi'nin ı ı bulunan höyük ilçeye ş ı 6 km. ı ı Eski
Erzincan-Erzurum karayolunun üzerinde bulunan höyükte kaçak ı sonucu ortaya
ı ı insan iskeletlerine ı ş ı ğ büyük bir ı ı günümüzde tarla
olarak ı ı Gerekli önlemler ı ise birkaç ı sonra höyük bütünü ile
tarla olarak ı ve tümden yok ı
ş Kalesi (Resim: 6)
ı ı ilçesi'nin ı ı ve ı ı 17 km. ı bulunan ş
3 km. ı ı ı ı köyden alan ş Kalesi ı Kalenin ş
ğ 28 m., ğ 52 m.dir. Yine kalenin kuzey ve güney kesiminde duvar ı ı ı
ı Duvar örgüsü temelden itibaren kesme ş örgü sistemiyle ı ı ş ı
Ovadan 80 m. yükseklikte ve ovaya hakim ı Kalenin ı ı kayalara
oyularak elde ş 3.25 x 2.90 m. ı bir su ı ı ı ş ı Kaleyi
önemli ı unsurdan biri de kalenin ş ı ı içinde bulunan midye ı ı Kale
ı zamanda kuzeyinden geçen ğ ı ğ yolu kontrol ı tut-
ı Elde edilen keramiklerden, Eski ğ ş gören kalenin ğ da
ı ı ğ ı tespit ş
ı Kalesi (Resim: 7, 9)
ı ğ ve ş 19 km. ı ı Kale Erzincan'dan
1050 m. yüksekte ş olup, sadece üzerine ğ ana ı ğ
300 m.dir. Erzincan ı tamamen hakim olan kaleye ş ı son derece güçtür.
Kalenin kuzeyinde ş ı ı ğ ı ana kaya yontularak basamaklar elde
ş Kalenin kuzey kesiminde ğ ı ı ğ ı ş ı duvar ı ı ı bu-
ı ş Kalenin ı ı ana kaya oyularak elde edilen iki su ı ı ı ı ğ ı sap-
ı ş ı ı üstlQ olarak ı ı altta ı 195 cm. ş ğ 190 cm.
ğ Ustte ı ise 140 cm. ş ğ 150 cm. ğ Her iki
ı ı iç ı ı kaya ı olarak ı ı ş ı Ana ı üst ı ı da ı ş
rak ş Bu kalenin ğ ı ı ş ğ ş Kale ile il-
gili daha ş bilgi içeren bir makale ı ı ı
Erzurum ve Çevresinde Saptanan ş
Cin Kalesi (Resim: 9)
Erzurum'un Pasinler ilçesi'nin 11 km. ğ Cin Kalesi, Kurnuç
Köyü'nün 1 km. kuzeyinde yer ı Cin Kalesi fazla yüksek olmayan andezitten
ş ı bir tepe üzerinde ı Güney kesimi daha dik olan oval bir
plan gösterir. Andezit ş ı ı ı ı ı ğ ı için belirli bir plan vermemektedir. Kalenin
eteklerinde konut ı ı ı ı Bu kesimde bulunan keramikler, Tunç
ı özellikleri gösterir. Cin Kalesi'nin en önemli ğ ş ğ ı Büyükdere Vadisi'nde
bulunan binlerce ham obsidiyenin buraya getirilerek ş ş ı ı
? ş bilgi bk. Belli 2000
Kale çevresinde bulunan su ı da kalenin önemini ı ı Bölgede
bulunan sulama tesisleriyle ilgili ş ı Belli
ş ı ğ ı benimde üyesi bu-
ğ ekip ı ı ı
Ti/kitepe ğ (Resim: 10)
ı karayolunun ı ı ı ı 5 km. ı ı bir tepe üzerinde
ı Eski Erzurum-Erzincan karayolu üzerinde ve avaya hakim bir konumda
orta büyüklükte bir höyüktür. Höyük ve eteklerinde ı ş ğ çanak çömlek-
ler Ilk Tunç ğ ı Demir ğ ı ve ğ aittir.
Ginis Höyük (Resim: 11, 12)
Erzurum'un ş ı 40 km. ı ı Kandilli ı ı bulunan Cinis
Höyük ş ı 30 m. yüksekllktedirv. Büyük ölçüde tahrip ş durumdaki höyükte,
bugüne kadar ı ı ı ş ı Höyükte bol miktarda Ilk Tunç ğ ı ait çömlek par-
ı ş Bu keramikler son derece önemlidir. Bir ı ı Erzurum Müzesi'ne
ı ı ı ş ı Onemli verilerin elde ğ höyük, birkaç ı sonra önlem ı
kaçak ı yok edilecektir.
ğ Höyük (Resim: 13)
Erzurum'un ş ı 15 km. kuzeyinde bulunan ğ Köyü'nün hemen
kuzeyinde, 60 m. ı ve nispeten yuvarlak görünümlü, köyle ı ı ş ı bir
höyüktür. Büyük ölçüde tahrip ş ı Karaz Höyük ile Güzelova höyükleri
ı bulunan höyük, ı zamanda Urartu kaya ı ı ğ Umudum
Tepet? (Kalortepe)'nin hemen ı ı ı Bol miktarda Karaz kerami-
ğ ş ı
Karaz Höyük (Resim: 15)
Erzurum'un 16 km. ı ı ı ilçesi'nin 5 km. kuzeyinde, 16 m.
ğ ve 200 m. ı güneyde Karasu ı ğ ı ı gören Karaz Höyük
bugün oldukça tahrip ş dururndadrrre. Türk Tarih Kurumu ı ş ve Turfan
ı 1942 ve 1944 ı ı ı ı Kalkolitik ğ Bizans Dönemi-
ne kadar uzanan 15 ı ı tespit ş 8. ve 12. ı ı ı ş olan
prehistorik ğ hemen hemen her ı bol miktarda obsidiyen, madeni eser,
tek renkli ve geometrik süslemeli çanak-çömlek ele ş Höyükte, bol miktarda
kaçak ı ı ı ş ı
ÖZGÜç 1966,
ÖZGÜç 1969,
Ş 1959,
TÖzgüç, Altmtepe I, Ankara, 1966.
TÖzgüç, Altmtepe II, Ankara, 1969.
ş "Erzurum-Karaz ı ı Raporu"
K.Turfan Bel/eten 23 1959, 339-413.
8 Benzer sulama tesisleri için bk.; Belli 1996, 638-751.; Belli 1995, 19-48.; Belli 1994, 77-116. ; Belli 2000
9 Pehlivan 1984.; Güneri 1987.; Sagona 1984, 250, 338.
10 ğ 1982, 191-194.; ş 1989, 22-25.
11 Pehlivan 1984.; Pehlivan 1990.; Güneri 1987.
12 ş 1984.; ş 1959,349 vd.; Yakar 1985, 302.; ş 1964, 1-53.; Deniz 1975, 284-294.; ş
Vary 1967, 1-27.; ş 1943, 348.; Bittel-Schneider 1944-1945,55.; Lamb 1954, 21-25.; French 1968,228 Abb.,
104.; Diamont-Rutter 1969,159.; Sagona 1984, 65-66, 249.; Yakar 1984, 78.; Burney 1958,192.
Ş 1964,
Ş 1967,
BELli 1994
BELli 1996
YAKAR 1985,
PEHlivAN 1984,
ş Puiur ı ı Ankara, 1964.
ş Güzelova ı ı Ankara, 1967.
A.G.Sagona - M.Erkmen- "Excavations at Sos Höyük
C.Sagona- ı 1997: Fourth Preliminary
S.Howells Report", Anatolica 24, 1998, 31-64.
O.Belli, "Urartian Dams and Artificial Lakes Recently Discovered in
EasternAnatolia", TelAviv21, 1994, 77-116.
O.Belli ğ Anadolu Bölgesinde ş Urartu ı
Toplu Bir ı ş Bel/eten 229, 1996, 638-751.
J. Yakar The Later Prehistory of Anatolia. The Late Chalcolithic and
Early Bronze Age, BAR International Series, No: 286. 2.cilt,
Oxford, 1985.
M.Pehlivan, En Eski ğ Urartu'nun ı ı ı ş Kadar Erzu-
rum ve Çevresi, Erzurum, 1984 ı ı ş Doktora








Resim 1: Üzümlü Kalesi ve kaya ı
Resim 2: Üzerinden yol geçen Çatalarmut ş
Resim 3: ı Höyük, genel görünüm
Resim 4: ı ı Köyü kalesi ı görünüm
Resim 6: ş Kalesi su
ı ı
Resim 5: ş Höyük
Resim 7: ı Kalesi, ana
ı ş ı
ı ile ş ş
duvar ı
Resim 9: Cin Kalesi
ı ı ı
Resim 8: ı Kalesi ve su
ı ı
Resim 10: Tilkitepe Höyük,
genel görünum
Resim 11: Cinis Höyük'ten bir görünüm
Resim 12: Cinis Höyük, insan yüzlü sunaklar
Resim 13: D e ğ i r m e n l e r Höyük
Resim 14: Karaz Höyük, genel görünüm
Sachihiro OMURA *
1999 ı ı iç Anadolu'da ğ ş ı ı 2 Ekim-4 ı
1999 tarihleri ı Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ izni
ile Japonya ğ Kültür Merkezi-Japon Anadolu Arkeoloji Enstitüsü ı yürütü 1-
dü. ş ı ğ ı ı ı ş Dr. Masako Omura, Kimiyoshi Matsumura, Dr.
Kaoru Kashima ve üniversite ğ ı ı
ı temsilcisi olarak Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ
Müzeler Ş Arkeolog Yüksel Gemalmaz görevlendirildi. ş ı ı
da toplanan ğ tarununda her zaman ğ gibi, hocam Prof. Dr. Tahsin Ozgüç
büyük ı ı Içtenlikle ş ı
1. 1999 ı Yüzey ş ı ı
1986 ı ı 1999'a kadar ğ ş ı ı ı ı ı
üç noktada özetleyebiliriz:
1. iç Anadolu ı ı ı içinde, henüz ş ş höyükleri tespit
etmek ve bilinenleri de haritada yerlerine oturtmak.
2. 1986 ı ı ş Kaman-Kalehöyük ı ı ğ verilen ı ş ı ğ ı
da, yeni görülen höyüklerden derlenen malzemeyi ğ kültür çevrelerini
izlemek ve ş ı ş ı
3. Kaman-Kalehöyük'te ı ğ ı ı kültürlerin, ğ ı ı ı ı ş
ı ı ve yerel ğ saptamak.
1999 ı ı ş ı ı özellikle, Kaman-Kalehöyük ii. kat-Demir ğ ı
iii. kat-Arta-Tunç ğ ı ı ı ı ş ı ı belirlenmesine önem verdik.
2. 1999 ı Yüzey ş ı Alant
1999 ş ı ı ı Konya ili, Cihanbeyli, Sarayönü, ı Selçuklu
ilçelerinde ş (Resim: 1) ve 66 höyük ve düz ş yerini ş ı ı
(Resim: 2). Höyük ve düz ş yerlerinden toplanan seramik ı göre,
1999'da ş ı ı bu bölgede, Neolitik, Kalkolitik, Eski Tunç, Orta Tunç, Geç Tunç ve
Demir ğ ı ile beraber Helenistik, Roma, Bizans, Selçuk ve ı Dönemine ait yeni
ş yerlerini inceledik.
_ Ş 1999 yüzey ş ı ı ı ı ı önemli ı ı ı ğ ı ş
Dr. Sachihiro OMURA, The Middle Eastem Culture Center in Japan, 3-10-31. Osawa, Mitaka-shi, Tokyo/JAPONYA
Neolitik ğ
1999'da, Neolitik seramik, IIca Tepesi ve IIca ı derlendi.
IIca Tepesi, Remzi ğ ı James Mellaart ve lan Todd ı da ş ı
ı ı ş ı IIcaTepesi, Konya Ili, Cihanbeyli Ilçesi, ı Köyü ı ı ı içindedir. Bu höyük,
ğ ı üzerinde yer ı Kuzey-güney istikametinde 218 m., ğ
ı istikametinde 216 m., ğ 4 m.dir. Buradan toplanan malzeme, Neolitik ğ
ait obsidiyen deliciler, kesiciler, flakes-waste, siyah ı seramik ı
ş ş ı ı ş ı az miktarda Demir ğ ı ait boya ile ı ş ı seramik par-
ı da ı Bunlar Kaman-Kalehöyük'ün Ilc ı aittir.
IIca ı IIca Tepesi'nin 1 km. ı ı ğ ı üzerine ş
düz bir ş yeridir. Buradan derlenen obsidiyen deliciler, flakes-wasteler, ve IIca
Te-pesi'nde ğ Neolitik ğ obsidiyen aletlerden ş az miktarda Roma
Dönemine ait seramik ı da derlendi.
Bu ş ı IIca Tepesi, Ilca ı ş hiçbir höyükte Neolitik
buluntu ele ş Son iki ı Tuz Gölü'nün ı bölgesinde ş ı
devarn ettik ve Neolitik ğ ş yerleri IIca Tepesi, IIca ı ş Kulu
Ilçesi'nde Çatal Höyük 2 ve Höyük denilen küçük bir ş yerinde de Neolitik ğ
ait seramik ı ve obsidiyen aletler ı ş ı Ancak Tuz Gölü'nün ğ
Neolitik ğ ş yeri ı ı çok ı Bunun nedenlerinden biri, bu bölgenin Neoli-
tik ğ alet ğ ı olarak ı ı ş olan obsidiyen ı uzak ı ı
Kalkolitik ğ ı
Kalkolitik ğ ğ ele ş 1998 ı ı ş ı ı ş
Il'de ı ı ş olan siyah ı ince hamurlu, iyi ı iyi ş ş seramik par-
ı az da olsa, Karakuyu ii ve Gure Yunak'ta ş Ancak bu tür seramik,
1999 ı ı hiç ı
Eski Tunç ğ ı
Eski Tunç ğ ı ğ ş ğ Tepe, ı Fatinhö-
ğ Merdivenli Kuyu ğ ş ğ ı ı ş ı bol ı ı Bu höyüklerden
toplanan küp ı ı ı büyük, ğ ı ı ı ş ı ş ı ı Çanaklar
ı ğ ı ı içe çekik olanlar ğ ı Bu ı önemli bir grubunu
da keskin omuzlular ş ı ı ı ı veya ğ ı ı üstünde
ğ ı ı ğ ı ı ı parlak ı ı Dipleri yuvarlak, ğ ı
ı ı ş çekiktir.
ğ Tepe ve ğ Cihanbeyli ı ı güney ı Boz ğ ı
ğ Cihanbeyli ı höyüklerde ve düz ş yerlerinde de Eski
Tunç ğ ı ğ ele ş ise de, ı ı çok ı
Orta Tunç ğ ı
Orta Tunç ğ ı ğ Kültü, ğ ı ı ş ı az ı derlendi. iç
Anadolu'da Orta Tunç ğ ı ı Assur Ticaret Kolonileri ğ ı temsil eder. 1.999 ı ı yüzey
ş ı ı Assur Ticaret Kolonileri ğ ı ğ ı Ozellikle Assur
Ticaret Kononileri ğ ı boya ı ş ı tipik seramik örneklerine hiç ı Bu
durum, 1998 ı ı ş ı ı da ğ ş ş
Geç Tunç ğ ı
Geç Tunç ğ ı ğ Kültü, ı Ören, Güdül ğ ı ı Höyük-Kuyulusebil, Me-
ı Tepe, ı ğ ğ ğ ğ ı ı ş ı ğ ş ğ ı
ı ş ı höyüklerinden derlendi. Ozellikle ğ ğ ı ı ş ı ğ ş ğ ı
ı ş ı höyüklerinde çok ı ele geçirildi. Bu höyükler, ğ ğ yer
ı Geç Tunç ğ ı ğ ğ höyüklerde, ğ ğ ait sera-
ğ ı ı çok ı Bu ğ 1998 ı ı ş ı ı ğ ı ı iki Geç Tunç ğ ı höyü-
ğ yani Kültü ve ı da ş
Demir ğ ı
Demir ğ ı ğ az da olsa, hemen hemen her höyükte ı Özellikle,
IIca ı Toprakkale 1, Kepenek ı Körhasan Tepesi, Kuzu Tepesi, ğ
yaka, Cami Tepesi höyüklerinde ı bulundu. Ancak Demir ğ ı ı erken evre-
sine tarihlenen seramik ı ı Ilca ı tek örnek ele geçirildi.
Buna ş ı Demir ğ ı ı geç evresine tarihlenen seramik ı ı
Helenistik-Roma ğ ı
Helenistik ğ ğ IIca, Gülbahçe, Ş Kaya, Kale ı
Gökçehöyük, ı Tepe, ı ş ş 1, ğ ve
ğ ş ğ ı ş ı ele geçirildi.
Bizans-Osman/i Dönemi
Bizans ı ğ Tekke ı Kale, Bolluk ı ı ı ş
mevkii 1, 2, Hamid ı ı ş ı ş ve ı ı bol ı bulun-
du. ı Dönemi ş yerlerinin ğ düz araziye veya yüksek
ı üzerine ş Bu ğ ait ş yerlerinde bir veya iki kültüre ait
eserlerden ş ı ı ş ı
3. Kaman-Ka/ehöyük Seramiğ ile Yüzey ş ı Derlenen Malzemele-
rin ş ı ş ı
1999 ı ı ş ı ı toplanan ğ Kaman-Kalehöyük buluntu-
ı ile ş ı ş ı ı önemli sonuçlar vermektedir.
1986 ı ı beri devam eden Kaman-Kalehöyük ı ı 4 kültür ı tespit
ş i. ı ii. kat-Demir ğ ı III kat-Orta-Geç Tunç ğ ı ve LVkat-Eski
Tunç ğ ı ı Kaman-Kalehöyük'ün tipik ğ sayesinde bu kültürlerden ı ı ı
ı ı ş ı ı belirlemek mümkün ı
Ilc katl-M.Ö.8 ı ı ikinci ı ı ile M.Ö.7 ı ı ş ı ı tarihlenir. Bu ka-
ı tipik ğ boya ı ş ı stilize geyik motifli seramik türü temsil eder. 1986'dan
beri sürdürülen ş ı ı derlenen seramik, ı ı ı ş ı ı
ı ı ı kavsi içi ve güney bölgesi ğ ş ı ı Bunun ı ş ı bu seramik türü
Gordion ve Konya-Alaettin Tepe'de de bulundu. Yüzey ş ı ı ı IIca Yayia-
ı Kaman-Kalehöyük Ilc ı ı geyik motifli seramik ı bulundu. Ancak onun
ı ş ı Ilc ı ğ hiçbir höyükte ı Kaman-Kalehöyük'te boya na-
ı ş ı stilize geyik motifleri gruba ı ı Birinci ğ ş lI'de bulunan krater üze-
rindeki geyik temsil eder. Ikincisi yerel ğ sahip stilize basit geyik motifidir. IIca
ı toplanan boya ı ş ı seramik, birinci gruba aittir. Gordion, ş Höyük,
ğ ı bulunan stilize geyik motifli seramikler de, birinci gruba girer. Bunlar ye-
rel seramik ğ sahip gruba ait ğ Kaman-Kalehöyük'te birinci gruba gi-
ren stilize geyik motifleri çok ş ş ve Ilc ı birdenbire ortaya ı ı ş ı Bunun
için ben, birinci gruba giren ı ş ı ğ Kaman'a ş bir yerden ithal ğ
ş Gordion'daki geyik motifli kraterlerin de ithal ğ söylenmektedir. Bu-
na göre, IIca ı ı ı ş olan bu tür seramik oraya ithal ş olabilir. An-
cak burada bir soru ortaya ı ı ş ı Birinci gruba giren seramik nereden ithal edil-
ş 14 ı beri ğ ş ı ı birinci gruba giren sera-
mik ı ı ı ı kavsi içindeki höyüklerde çok ı ı ş ı ı ı ı
güneye ğ gittikçe, ı ı ı birdenbire ı Buna göre, birinci gru-
bun seramik atölyelerinin ı ı ı kavsinin içinde ğ ş ı ı
Kaman-Kalehöyük IIb ı birdenbire ortaya ı gri ğ ı ı ş saha-
ı da çok ilginçtir. Bu gri seramik, Demir ğ ı aittir. Bu tür seramikler, 1986-1995
ı ı ı ğ ş ı ı ı ı ı ı ı ve kavsi içinde çok
bu-lundu. Ancak ı ı ı ı güneyinde pek fazla ı Corca'da
Demir ğ ı ı son ı ait gri seramik ı çok ı ı
ğ ğ höyüklerde fazla ğ 1999 ı ı ş ı ı ı da ı sonucu verdi.
Buna göre, Kaman-Kalehöyük'ün Ilb ve Ila ı ı gri renkli ğ Gordion'dan
ğ ı ı ı kavsi içine ğ ı ı ğ ı ı vurgulamak gerekir. ı ı ı ı güney
bölgesinde 1996-1999 ı ı ğ ş ı derlenen gri renkli
seramik ı ı ğ Kaman-Kalehöyük'ün Ila ı daha geç olup, Helenistik
ve Roma ğ ı aittir.
1999 ı ı ş ı ı ı Kaman-Kalehöyük'ün Ilb, Ila ı ait iki veya üç
renkte ı ş ı ğ de çok az ı ı ı en son evresi, yani, Helenistik ğ ı
boya ı ş ı seramik örnekleri çok bulundu. Bu durum 1997-1998 ı ı
ğ ı ğ ı bilgiye çok ı
Kaman-Kalehöyük'ün Illa ı yani Hitit imparatorluk ğ ı ait seramik Boz
ğ ğ höyüklerde çok ı ele ğ halde, IIlb-Eski Hitit, IlIc-Assur
Ticaret Koloni ğ ı ait örneklere, özellikle, Ille ı ait seramik ı rast-
Kaman-Kalehöyük lv. kat-Eski Tunç ğ ğ de Boz ğ ğ höyük-
lerde çok ı bulundu. Fakat Kaman-Kalehöyük'te ş Intermidiate, ş iii
ve Eski Tunç ğ ı ı son ı ı boya ile ı ş ı tipik seramiklerine hiç ı
4. Sonuç
Bu verilere göre, 1999 ı ı yüzey ş ı ı ı ı sonucu olarak üç konuyu vur-
gulamak gerekir.
1. Hitit imparatorluk ğ ı ş yerleri ı ı 1986-1998 yüzey ş ı
ı Hitit Imparatorluk ğ ı ş yerleri olarak, Ankara'da Datçabelen, Aksa-
ray'da ı ş ı ve Tuz Gölü ı ı Uso, Kültü'yü ı ş ı ı ı
da, Hitit Imparatorluk ğ ı ş yeri olarak Sarayözü, Selçuklu, ı Ilçesi'nde,
Güdül ğ ı ı ı Oren, Höyük-Kuyulusebil, ı Tepe, ı ğ Fatinhö-
ğ ğ ğ ı ı ş ı ğ ş ğ ı ı ş ı höyüklerini belirledik. Bu yer-
ş yerleri, Kulu, Cihanbeyli ilçelerinin güneyinde, Boz ğ ğ ğ ş ı ş ı
Bu yerlerdeki Hitit Imparatorluk ğ ı ğ ortak bir karakter göstermektedir. Bunlar,
Kültü, Uso, ı ı ı ğ ı gibi, yükseklikleri çok az yamaçlar üzerine kurul-
ş Derlenen ğ göre, bu ş yerleri uzun ömürlü ı ş ı
2. 1999'da toplanan seramik ı ı ı ı Miken kökenli Demir
ğ ı seramik ı da ı 1997'de Aksaray Ili ş ı ı da bu tür
seramik ı az miktarda ele ş Buna göre, Konya, Cihanbeyli, Aksaray
Merkez ilçelerinin, Demir ğ ı ı son evresinde güney kültür etkisine ğ söyleye-
3. Cihanbeyli ilçesi'nde Demir ğ ı ı son evresinden itibaren Helenistik, Roma,
Bizans, ve ı Dönemine ait ı ğ ğ M.O.2 ve 3. bin ş
yerlerinin de Boz ğ eteklerinde ğ ğ görülmektedir.






S p
Q R s

X y Z
3 Keratepe
4 HOyükTepe
5 Toprakkale 1
6 HOyükMevkU
711ca Tepe
ı ı
9 GOdOI ğ ı
10 ğ
11 ğ 1
12 ğ 2
14Tekke ı
15Toprakkale 2
16 KOçOkkOsedlk
17 ğ ı ı Mevkll
Harita: 2
18 Kepenek ı
19 ı ş
20 Bolluk ı
21 Körhasan Tepesi
22 ı ı
23 Yayla Tümüfüsleri
24 Gülbahç
25 ş Mevkli 1
26 ş Mevkli 2
27 KuzuTepesi
28 Aza!< Kalesi
29 HOyük-Kuyulusebil
30 Hamld ı ı
31 Karalar Yaylas'
32 ş
33 ı Tape
34 Ş Keya
35 ğ
36 ş ı
37 Karatepe
38 ş
39 ı
40 T ı ğ
41 ı ğ
42 Merdlvenli Kuyu
43 ğ Ham
44 ğ Koçyaka
45 Cami Tepesi
46 ş
ı ş
48 ı
49 GOkçehOyOk
50 ZlvraTepe
51 ğ ı
52 ı
53 ı
54 ı
55 ı
56 ş
57 Kocatepe
58 ı
59 Harman Yert
60 ş 1
61 ş 2
62 ı
64 Kara ğ
65 ğ ı ı ş ı
66 ğ ş ğ ı ı ş ı
o 1Dkm
SiVAS iLi 1999 YÜZEY Ş
A. Tuba ÖKSE*
1999 ı ı Ş ı ş ilçesi'nde 67 (Harita: 2), 5 baraj rezervuar ı 7,
Merkez, ş ve ı ı ilçelerinde 16 olmak üzere 77 ş 10 tümülüs, 1 köprü
ğ ı 2 su yolu, bir baraj bendinden ş toplam 90 merkez ş (Harita: 1)
ve 1992'den beri incelenen merkez ı ı 510'a ş ı ş ı
1. ı ı ı ş Kalesi: ı ı ı ş ı 3 km. qüneybatrsmda, Alacalar Deresi'nin
ı ı plato ı 6 ı

Hitit ğ ve Helenistik-Roma
ş kuzey eteklerinde geç dönem ş
2. ı ı ş ı Mevkii: Alacalar Vadisi'nin ğ ı plato ı
Kalkolitik ve Hitit Imparatorluk ğ ı ş güney kesiminde geç dönem ş
3. Yukdere Mevkii: ı ı ı ş ı 2.5 km. ı ı dar kanyon, vadi
ş ğ küçük Helenistik-Roma ş vadide ş türnülüs.
4. Ekerbiçmez Mevkii: Kömürkaya ı ı ı ğ
ı ı ı ğ tepe üzerinde tahrip ş türnülüs.
5. Hanyeri (Kilise Yeri): ı ı 500 m. ğ ş ve Horasan
ı 1.5-2 m. yükseklikte, 120 x 80 m. boyutlarda Geç Roma-Bizans ve Selçuklu
ı ı ı 200 m.lik ş ş yol3; ı ı 1 ha. düz ş
6. Kabudo ğ / ı Mevkii: Hanyeri'nin 3 km. ğ ı ı
yaran vadinin ğ ı ş ş mezarlar çevresinde Helenistik, Roma
ve Bizans ş ı ı Bizans ve Selçuklu ş
7. ı Mevkii: Hanyeri'nin 1 km. ı ı ı Vadisi'nde, asfalta 500
m. mesafedeki tepelik arazinin ı ı Helenistik-Roma ş
8. Ş ğ (Sivri) Mevkii: ı 7 km. güneyinde tahrip ş tümü-
9a. ğ Mevkii ı ı / Alonun ı ı ı 1 km. ı ı
Helenistik, Roma ve Bizans yamaç ş
Doç. Dr. A. Tuba ÖKSE, Hacettepe Üniversitesi Arkeoloji Bölümü, Beytepe, AnkararTÜRKiYE
20 Haziran-16 Temmuz 1999 tarihlerinde ı ş ı ı Hacettepe Üniversitesi ş ı Fonu ı
ş Ekip üyeleri Yard. Doç. Dr. Erhan Ersoy, Arkeolog Ahmet ş ve Kültür ı ğ ı temsilcisi
Trabzon Müzesi'nden Nilgün ı Sivas Müze ğ Ş ı ş ı ve burada ı geçen
köylerin ı ı ve ı Devlet Su ş Sivas Bölge ğ ş ı ve bize misa-
firhanelerinde konaklama ı veren Sivas ğ Devlet Su ş Ş ı ş ş ğ ş
2 A T. Ökse, Sivas ili 1998 Yüzey ş ı ı XVii. AS!, No. 41.
3 F. Taeschner. Das Anatolische Wegenetz nach Osmanischen Quellen '-II, Leipzig 1924 ve 1926: Hanyeri, haritadaki
kervan ı üzerinde yer ı
9b. Ören Mevkii: ı 2 km. kuzeyinde, ş ı 3 ı (200 x
150 m.) Helenistik, Roma ve Bizans ş
10. inönü Dere Mevkii: ı 3.5 km. ğ plato güney ı
daki ı 5 m. yükseklikte ve 60 m. çapta, geç dönem ş
11. ğ Mevkii: Kömürkaya. Ören mevkiinin 600 m. ğ tarlalar-
da ş ı 1 ı geç dönem ş
12. ı ı ı Çepni'de, ı ı ı ı güneyinde, ı ş ı 400
m. ı ı 60 x 60 m. boyutlarda, tahrip ş Eski Tunç ğ ı yamaç ş
13. Gökfatma Mevkii: Çepni'de, ı ı ı ı güneyinde, ı 4.5 km. ı
ı ı ve geç dönem yamaç ş
14. ı Mevkii: Karagöl'de ğ mevkiinin kuzeyinde, ı ı ı ı 200
m. güneyinde, ş ı 2 ı Helenistik-Roma ve Bizans ş
15. ğ Mevkii: Karagöl'de, ı ı ı ı güneyinde, ı 4 km. ı ı
daki sarp tepede, ı ı heyelanla ı ı ı ş 5-6 m. yükseklikte, tahminen 250 m. çapta
Kalkolitik ve Roma-Bizans ş
16. Çukuryurt ı ş ğ Mevkii: ı 3 km. güneyi ve ı 2.8
km. kuzeyinde, Ş ğ ı geçidinde ı ı ı hakim Roma-Bizans yamaç
17. ş ı (Nöküs'ün Öreni): ı 2.5 km. güneyinde, ı Deresi mevki-
inde ş kaya ı ı ı plato ı ş turnulus.
1B. Ş Baba Tepesi: ı 3 km. ı ı geçidin ı ı
da, 50 m. çapta ve 4-5 m. yükseklikte Kalkolitik ğ ğ
19. ı Mevkii: ı 1.7 km. ı ı plato ı ı
20. Lalabeli ve ğ Mevkii: ı 2 km. ğ 2 dönümlük, ş
çevrili mezarlar; ş ı ı ğ ı geç dönem ş
21. Göl/üce Mevkii: ı 2.5 km. ğ 1480 m. yükseltide, 60
m. çapta, 30-40 cm. derinlikte, ş ı ait 1.5 m. lik bölümü ş gölet
çevresinde ş ı 6-7 ı Helenistik-Roma ş
22. ı Mevkii: ı 3.1 km. ğ ı ı ı ı güney üst seki ya-
ı 3-4 ı Helenistik-Roma düz ş
23. ı ı ı 0.5 ı Bizans ş 95 x 80 x 55 cm.
boyutlu, üzeri manivela delikli ve yonca ı dikdörtgen bazalt blok.
24. Ören Mevkii.· ı ı 4 km. ğ Tasbatan Deresi (Hüse-
ı ğ 113. m. çapta höyük; tahrip ş ı ı kesimde Kalko-
litik ve Roma, ı küllü alanda Demir ğ ı ve Roma, 300 m. ı ı yüksel-
tinin ğ kesitinde küpler ve Eski Tunç ğ ğ
25. Höyük Mevkii: Orta ı 600-700 m. güneyinde, 1250 m. yükseltide, 13
m. yükseklikte ve 100 m. ı oval höyük, geç dönemlere aittir.
26. Kireçlik Dere Mevkii: Orta ı 100 m. güneyinde, derenin ı ı
da, ş ı 3 m. yükseklikte ve 50 m. çapta küçük Bizans tepe ş
27. ş Kireçlik Dere'nin ı ı 1230-1240 m. yükseklikte Bizans düz
2B. Sohular Mevkii: Orta ı 1.5-2 km. ğ ı ı Deresi'
nin güney ı tarlalarda geç dönem ş
29. Pur Tepe: ı ı Deresi'nin kuzey ı tepede ve ı ı
400 x 250 m. boyutlarda ğ ı Roma ve Bizans ş ait ş temel ı
ı ı
30. ş Mevkii: Orta ı güneyinde, üzerinde ı ve haç ş
bulunan ve ğ ı ğ ı ı ı ş büyük mezar ş ı
31. Çamurlu Mevkii: Karakuz'un 2.4 km. güneyinde, Çamurlu Deresi kuzeyinde
ş ı 6-7 ı Helenistik ve Roma düz ş
32. Haydar Kalesi: Karakuz'un 1 km. güneyinde, plato üstünde, 350 x 150 m. bo-
ı geç dönem tepe ve düz ş ı
33. Köprü ğ ı Karakuz'a ğ ı Orta ı 3 km. ğ ı ı ı
üzerinde, kesme ş ı ve Horasan ı Roma-Bizans köprü ğ ı
34. ı ı Mevkii: ı 2 km. ı ı ı ı ı ı orta seki si üze-
rinde Roma ve Bizans ş
35. Kaleboynu Mevkii: ı 4-5 km. ğ dar Küçükdere Vadisilnin
iki ı Helenistik, Roma-Bizans ş
36. Ş ğ Mevkii: Kaleboynu'nun güneyinde, güney ı tahrip ş
ğ tepe üzerinde ı ı ı Vadisi'ne hakim Helenistik ş
37. ipek Yolu: Ş ı ş arazi yolu, Poyraz mevkiindeki ş ş yol.
38. ı ı Mevkii: ı ı ı ı 2 km. ğ Kürünlü Deresi'nin ı ya-
ı üst seki üzerinde ş ı 5 ı Roma-Bizans ş
39. ı ı Mevkii: ı ı mevkiine 300 m. mesafede, ı ı ı üst sekisindeki
gölet çevresinde, Geç Roma-Bizans düz ş
40. Köy ı Mevkii: ı ı ı ı 2.5 km. güneyindeki tepede ı
41. iki ı ı 400 m. güneyinde, ı ı ı ı kuzeyinde, vadi-
ye hakim yamaçta Kalkolitik ve Bizans ş
42. Dere Mevkii: ı 1.5 km. ı ı Helenistik yamaç ş
43. Örenin Yüzü: ı ı 500-600 m. kuzeyinde, ı Dere ile Kabir Deresi
ı tepenin ı ve güney ı 0.5 ı Kalkolitik, Demir ğ ı
Roma ve Bizans ş bazalt duvar ı ı ı
44. Ören Mevkii: Çiçekliyurt'un (Çakal) 700 m. ğ ı ı ı ı
orta sekisinde 5 ı Helenistik, Roma-Bizans yamaç ş
45. ş ş ğ Mevkii: Çiçekliyurt'un 1 km. ğ ı ı ı orta sekisin-
de, 3 ı geç dönem düz ş
46. Yel ğ Mevkii: Çiçekliyurt'ta, ı ı ı ı orta sekisindeki tepenin
eteklerinde Helenistik ve Roma dönemleri ş
47. ı ı Mevkii: Çiçekliyurt'un kuzeyinde geç dönem küp ı
48. ı Mevkii: Çiçekliyurt'un 2 km. kuzeyindeki plato üzerinde 8-10 hek-
ı Roma ve Bizans dönemleri düz ş
49. Mustafa ş ğ Tepesi: Çiçekliyurt'un 1.5 km. güneyinde ş tümü-
50. Tekke (Mezar ı ı Ortaköy, Tekke Deresi'nin ğ ı 2
ı Kalkolitik, Orta Tunç, Demir ğ ı Helenistik, Roma-Bizans yayvan höyük yer-
51. ş Ortaköy'ün ı ı tepe üzerinde ş türnülüs.
52. Büyük Keriz Mevkii: Ortaköy'ün 1.5 km. ğ ı ı ı ı ı ı
ve Kaplan Deresi'nin kuzeyinde, 8 hektar Kalkolitik, Helenistik, Roma-Bizans üst seki
53. Küçük Keriz Mevkii: Büyük Keriz ile Çermik ı tümulus.
54. Termez ı Ortaköy'ün 1 km. ı ı Kaplan Deresi'nin ı ı
üzerinde, 15-16 ı Helenistik-Roma düz ş
55. Emirali Mevkii: Ortaköy'ün 1.5 km. ı ı ş ı düz ş
56. Kala Mevkii: Ortaköy'ün 4.3 km. ı ı Karaala Deresi'nin ı ı
da, plato üzerinde 8 ı Kalkolitik, Demir ğ ı Helenistik, Roma -Bizans ş
minde, geç dönemlere ait ş temelli ş etek ş
57. ğ Mevkii: Ortaköy'ün 800 m. kuzeyinde, ğ Deresi Bizans ş
58. Büyük Ş Mevkii: Ortaköy'e ğ ı E. Höyük Köyü'nün 4 km. ı
ı plato üzerinde, 6 ı Helenistik-Roma ğ ı düz ş
59. Emlek Höyük: E. Höyük Köyü'nün ğ tepede, Horasan ı ve kes-
me ş bloklar bulunan, 10 ı Roma-Bizans ş
60. Kale: ı 500 m. güneyinde, ğ (isliyurt)'nün ı yama-
ı (1580 m.), 60 m. çapta, 3 m. yükseklikte Kalkolitik ve Bizans tepe ş
61. Kale: Mesçitli'nin 500-600 m. ğ ğ güney ke-
ı Kalkolitik, Demir ğ ı ve Roma tepe ş
62. Kaçak: Eskiyurt'un (Alakilise) ı ı geç dönem plato ş
63. Kale: Eskiyurt'un ı ı Kale Deresi'nin ı ı ı ı ı
Vadisi'ne hakim yüksek tepede Helenistik ve Roma ş
64. Ziyaret: Eskiyurt'un 6.5 km. ı ı ş tümulus.
65. ş Bahçesi: Eskiyurt'un 1.2 km. ğ ı ı ı gü-
neyinde, 120-150 m. çapta, 15 m. yükseklikte, Orta Tunç ve Helenistik-Roma tepe yer-
ş kuzey yamaçta sur /teras ı ğ etekte 140 x 200 x 120 cm. boyut-
larda, 80 x 100 x 50 cm. boyutlarda ş ş ı blok.
66. Hüseyin ğ ğ ı ı ı ş Deresi'nin 2 km. ı ı 30 x 40
m. çapta ve 3-4 m. yükseklikte, tahrip ş Kalkolitik ve Eski Tunç ğ ı ş
67. Sankaya Mevki': ı ı 1.5 km. ı ı platonun ğ kesi-
minde, antik ş ğ ı ve güney yamaçta Demir ğ ı ve geç dönem ş
Gemerek ı Gemerek'in ı ı ı Tepe mevkiinde (taban kotu
1173 m., kret kotu 1197.50 m., gövde ğ 775 m., rezervuar ı 500 hektar) ku-
rulan baraj dolum ı eski ş yerine ı ş ı
68. ı ı ı Tepe: Gemerek'in 4 km. ğ tarla ı
Helenistik-Roma dönemlerine ait lahit ve küp ı ğ ı
Karacalar ı ş ilçesi, Karacalar ı üzerine kurulan baraj (taban kotu
1393 m., kret kotu 1422 m., bent ğ 32 m.) ı ı ı su ı ı
69. ı ı ı Ucu: B. ı ı 4 km. güneyinde, ı güney ı
ı tepede Kalkolitik, Eski ve Orta Tunç ile Helenistik-Roma yamaç ş
70. Yamaç ş kuzeyinde, Karacalar Deresi ı ı ı rezervuar ala-
ı kalan Helenistik, Roma ve Bizans düz ş
Oört Eylül ı ı kuzeyinde ı Aygi, Tilki ve ı Tarla dere-
lerinin ı ı ş ğ kesimdeki baraj (taban kotu 1336-1393.70 m., kret kotu
1396 m., bent ğ 60 m.) ı (Kahkik) ı su ı ı ı
71. Baraj bendinin 1 km. kadar kuzeyinde, Aygi Deresi ı ş
tümüne ı bölümü, toprak ve ş çekilerek yok ş profillerde ğ ş ve kül
görülen, ş ı 10 hektar üzerinde Helenistik, Roma-Bizans düz ş
72. ğ Tepesi: ı 2 km. kuzeyinde, rezervuar ı ı ş ı Aygi
Deresi'nin ğ ı ı tepe çevresindeki ı kaya kilisesi ve
kaya ı tepede Helenistik, Roma-Bizans; yamaçta Eski Tunç ş
Özen ı ğ ş yolunun 25. km.sinde, Pusat ve Maden derelerinin
ş ğ yere kurulan (taban kotu 1430 m., kret kotu 1498 m., bent ğ 72 m.)
baraj dolum ı eski ş ı
4 A.T. Ökse, Sivas ili 1998 Yüzey ş ı ı XVii. AST, No. 81.
73. ğ Beleni: Ş yol ı ı Maden Deresi'nin ğ ya-
ı tepede Roma-Bizans ş ve ş çevrili mezarlar.
74. Çukur Mevkli: Yeniköy'ün 3.5 km. güneyinde, ı 1.5 km. kuzeyindeki
ı tepede Kalkolitik, Eski Tunç, Roma-Bizans yamaç ş
ı ı ı ı 6 km. ğ ı ı ı üzerine kurulan ı
(taban kotu 1611 m., kret kotu 1655.58 m., bent ğ 46 m., reservuar ı 650
hektometre2) ı ı ı kaplayacak dolum ı eski ş rastlan-
ı ş ı
75. ğ ı ı 500 m. ı ı ş ı geçidinin güneyindeki 50-
60 m. çapta, 25-30 m. yükseklikteki tepenin güneyetek ş 1972 ı ı yol
ı tahrip ş ş ı 1 ı Kalkolitik ve Eski Tunç ş
76. Murat Tepesi: Tuzlahan'a ğ ı ı ı 1 km. ğ Helenis-
tik ve Roma tepe ş
77. Karatepe: Murat Tepesi'nin 2.5 km. ğ Bizans ova ş
78. Kül!ü Tepe: ı 500 m. ı ı 20 m. yükseklikteki tepe ile ı ve
güney ı 0.5 ı Kalkolitik ve Eski Tunç ş
79. Kaleboynu: ğ ı ı ı ş ı 1 ı Eski Tunç ve Roma-
Bizans ı yamaç ş kaçak ı tahrip ş
80. ğ ı kuzeyinde, tepe üzerindeki ş tümülüsün 1.10 m. yük-
seklikte, 1.30 m. ş ve 3 m. uzunlukta dromosu ı
81. Evliya Tepesi: Hasbey'in ğ eteklerinde yer ı ş ı 40 m.
yükseklikteki tepenin ı ve güney yamaçlar da Bizans ş
82. Mal Tepesi: ı ı ve ı ı ı ı ı ı plato ı Kalkolitik yer-
83-85. Han Tepesi: Gazi Köyü'nün 4 km. ı ı Banazözü mevkiinde, ı ı
ı ı 150 m. çapta, 6-7 m. yükseklikte Kalkolitik, Eski, Orta ve Geç Tunç,
Demir ğ ı ve Roma -Bizans ğ ş ı ı tahrip ş tümülüs; ı ı
Helenistik-Roma yamaç ş
86-87. ş ğ ı Kalaca: ı Konak ı ı 4-5 km. ğ Hinin Önü
mevkiinde, tepe çevresinde 530 m. uzunlukta teras/sur ı ve 26 ı Hitit
Imparatorluk ve Roma-Bizans ğ ı ş (Harita: 3); 1 km. kuzeyinde, ş
Tepesi'nin güney ı bina temelleri.
88. ş Mevkii: ı 1-2 km. ğ ş Bizans ş ş top-
rak künkleri; ı ı temelleri ana kayaya ş 24 x 1.20 m. ı
da bento
89. Basamaklar Mevkii: Konak ı ı ğ ı ı iki ı 4
ı Helenistik, Roma ve Bizans ş
ı ı iLÇESi
90. Boyunbaba Tepesi (Tekke): ğ 3 km. güneyinde, ı ı ı 1 km.
ğ Helenistik ve Roma tepe ş
Kalkolitik ve Eski Tunç ğ ı ş genellikle küçük boyutlu ı
Orta ve Geç Tunç ğ ı ş ğ ş (Bkz. Grafik).
Kalkolitik ğ sadece plato ı Eski Tunç ğ ı ise plato ı na ve
ovalara; Orta Tunç ğ ı yamaçlara ve vadilere, Geç Tunç ğ ı genellikle plato-
ı orta sekilerine; Demir ğ ı ğ yamaçlara, ı de ovalaras. Hele-
nistik, Roma ve Bizans ğ ı ise ğ vadilerin orta ve alt sekilerine, ı
men de stratejik tepelere ş ş
ı ı ı ı Ş ı ş kesimindeki vadi alt seki, yamaçlardaki .;2-3 ı orta
sekiler ve plato ı üst sekilerden ş ı (Çizim: 4). Ust sekilerde 13
Kalkolitik, 4 Demir ğ ı 8 Helenistik, Roma ve Bizans ş orta sekilerde 3 Demir
ğ ı 3 Orta Tunç ğ ı ve 29 Helenistik-Roma-Bizans ş orta sekilerin alt ke-
simleri ile alt sekilerin üst ı 20 Helenistik, Roma ve Bizans ş sap-
ı ş ı Bu durum ı ı ı ı orta sekilerinin MO. 4. ı ve öncesinde ş
müsait ı ğ ı ı bu kesimlerde MO. 2. ı itibaren, alt sekilerde ise Helenistik
ğ itibaren ş ğ göstermektedir:
Onbir köyde ş sosyal antropolojik ş ı günümüzde ı
ğ ş ğ otantik köy ş ı ı ı tespitini ş Köylerin ı
ı yükselti, nüfus, köyün ı ı ı ş ğ geçim ı ğ ı ı
verilen yön ı ya da ı ı beslenme ı ş ı ı üretimde ı eski
ve modern yöntemler, aletler, ı unsurlar v.b. bilgiler ı köyleri n ekonomisi,
materyal kültür ı ı ı ve ş örüntüsüne ş sonuçlar ı ı
ş ş ı
5 a.y., ı ı ı ı ı Tunç ğ ı ve ğ ş Tarihi, Bel/eten LXII/234, 1998 (1999), 299-390;
a.y. Sivas ili 1998 Yüzey ş ı ı XVii. ş ı Sonuç/an ı ı 2, 1999 (2000), S. 17; a.y. Orta Anadolu'nun
ğ ğ Kültür ve ş Dokusu, 1998 ı ı Anadolu Medeniyet/eri Müzesi ı Ankara
1999, 85 v.d.; a.y., Hethilisches Territorium am oberen Marassantija: Ein Rekonstruktionsversuch, iV Internationaler
KongreB tür Hethitofogle, Würzburg 1999 ı a.y. Neue Hethitische Siedlungen zwischen ş Höyük und
ş ı istanbu/er Mitteilungen SO, 2000 ı
6 Yard. Doç. Dr. Erhan Ersoy, Hacettepe Üniversitesi Antropoloji Bölümü, Ankara.
ğ Göre ş ı
ci eç Tunç
ı ı
ş Konumu
GKÇ ı orç GTÇ De
ş Boyutlan
\OO%Uüi &0%
GKÇ ı ı orç ere De
Çizim: 1
c Buyuk
• Kuçuk
Harita: 1
A Gemerek ı
8 Kaeecator ı
[ Oört Eyl üt 8 ı
O Özen ı
E ı Baraj,
39'15'00 \-,
, 1999 YI/I butu ntu yer/eri
Harita: 2
1992- 98 ı ı baluntu yerleri
Harita: 3
b- ı
,360 H:"'];f{' boylam
39" 24 58 enkUt

ı ı ı kesit ı SiVAS J.16bl paftas

ı Ş
I ÇAÖ -'V::E::R::LE::$::=M =-
l _
Çizim: 3
Boyutlu HôyOk
• Orta Hô Ok
• KO Ok Bo utlu
Çizim: 4
----::. Ş Ş
ORTA ı ş
• Yamaç
ı Höyilk
Surlu Yerle Im
Çizim: 5
'f LLL
>- (/)o E
<i( LI)
e- >-
. : ı ı :
.,. o-

Tunç SiPAHi*
ı ve Müzeler Genel ğ izinleriyle Eylül 1999 döneminde
ş yüzey ş ı ı ı Yrd.Doç.Dr. Tunç Sipahi, Yrd. Doç.Dr.Tayfun
ı ı ı ve Çorum Arkeoloji Müzesi'nden Banu Çilingir'in ş ğ bir ekip ile Çorum
Ili, Sungurlu, Bayat, ğ ğ ve Merkez ilçelerinde devam ş (Resim: 1).
Çorum yöresinde 1996 ı ı ş ı ğ ı ı yüzey ş ı ı ı Çorum il
merkezinin ı ı ve ı ğ olan kesimlerinin ı il ı ı ı kadar
ş ı ı ı ı ş ı Ilk ı ı Çorum'un bu kesimindeki Hitit ı ı ı ı
takip etmekti. ı Alacahöyük Eski Tunç kültürünün buradaki ı ı ğ ı ı belir-
lenmesi ğ ı ı ı ş
Bu amaçlar ğ ı yürütmekte ğ ş ı ı ı ı
1997 ı ı ı ş ı ı ı Hüseyindede Eski Hitit kült ş ş Bu
ş üzerine 1998 ı ı itibaren ş ı ı ı Hüseyindede Tepesi merkez
ı kuzey, güney ve ı yönlerinde sürdürülmeye devam edildi.
1999 ı ı ı ı ı hedeflerini üç ana madde ı toplayabiliriz (Resim: 1)
A) Yörüklü/l-lüseyindede çevresi ile buradan kuzeye ğ uzanan ve Sungurlu
ğ ğ Ilçesi'nin ı ı kesimlerini kapsayan alanda,
Hüseyindede ş ile ğ ı ı olabilecek ğ merkezlerin ı amaçlan-
ı ş ı Bu bölge yer yer ğ ı ı 800-1500 m. ı ğ sahip tepeler ile
ş ı ş ı ı Bu yükseltiler ı kalan düzlükler ile ğ geçitierin çevresinde eski
ş yer ı
B) ğ ğ ilçesi'nin ı ı Bayat ilçesi ve çevresinde ikinci ş
ş ı ı ı devam ş ğ ğ Ilçesi'nin ğ ı ı ı
mak'a ğ olan kesimlerinde arazi giderek alçalmakta, ı ı ı ş ı yük-
seltiler yerini ı ı ı düzlüklerine ı ı ı ı ı Büyük-
asma ve Küçükerik Tepe yönlerine ğ arazi tekrar yükselerek, daha ı
ğ tepeler 1200 metre ğ geçer. Bu yükselti,ler ı akan ı ı çaylar
ı ı ı ı beslemektedir. Bu bölgede yer alan Bayat Ilçesi ı ş ı ı ı
ikinci ş ı sürdürüldü.
C) Daha sonra kuzeyde ğ ğ güneyde ise Sunqurlu ilçe merkezlerinin
ı kalan alandan hareketle, ı Çorum Merkez Ilçe'ye ğ ilerlenerek
ş ı ı üçüncü ı ş Bu ş 1996, 1997 ve 1998 ı ı
ş ı ı bölgelerin ı kalan noktalara ş ı ı programlandI. Ankara-
Çorum karayolunun kuzeyini izleyen bu bölge, ğ ı bir ı sahip olup, yükseltiler
Yrd.DoçDr.Tunç SiPAHi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih ğ Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Önasya Arkeolojisi
Anabilim ı 06100 ı
YrdDoç.Dr.Tayfun YILDIRIM, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih ğ Fakültesi, Arkeoloj Bölümü, Önasya
Arkeolojisi Anabilim ı 06100 ı
Tunç Sipahi, Tayfun ı ı ı "1997 ı ı Çorum Bölgesi Yüzey ş ı ı XVI. ş ı Sonuç/an ı ı /. Cilt,
Ankara, 1999, s. 433-450, s.435
ı ş ve ğ ı alanlar yer ı Engebeli arazi Çorum'a ğ ş
ve Çorum'un ı ı ğ bu düzlük devam eder.
Bu bölgelerde sürdürülen, 1999 ı ı ş ı ı tespit edilen tümülüs,
ı düz ş ve höyükler ş ı
Çorum ili, Sungurlu ilçesi, ı Köyü ı ı ı içindedir.
1:25.000'lik, ı ı H 32 - b4 ı 11- 65 ı yer ı
ı Köyü'nün ğ ı ı Deretarla mevkiindedir. Burada bir
Roma ş yer ı ş ş ı olarak 150 x 200 m. ölçülerinde, kuzey-
güney ğ ı Yüzeyde rnirnarlye ait ş belirgin olup, ı kiremiti
ı ve iri küp ı mevcuttur. ş yerinden ı ı ğ ı 1997 ı ı
tespitini ı ğ ı ı ı Höyük, ı Uzun Tepe ve Kale Tepe bir hat boyunca
2. KALETEPE (Resim: 3)
Çorum ili, Sungurlu ilçesi, ı Köyü ı ı ı ı
1:25.000'lik, H 32 - b 4 ı ı ı 11 - 64 ı yer ı
ı Köyü'nün hemen güneyindedir. ş ğ bir yükseltinin üstün-
de, tepenin kuzey ve üst ı ı ı yer ı Kaletepe'nin ı ı 839'dur.
Tepenin düzlük seviyesinden ğ ş ı 30 m. olup, ş ğ tepeden
ğ 4 - 5 m.dir. Yüzeyde Eski Tunç ğ ve Demir ğ ı ğ ait
parçalar ı ş ı Tepe ve yamaçlar yer yer ş olup, sürülen eteklerde de
Eski Tunç ğ ı ve M.O. i. ı seramik ı tespit edildi.
ı Köyü'nün hemen güneyindeki yeni ı ı ı güney-güney-
ı ı bir Roma ş mevcuttur ı pafta 11 - 65 koordinat). Burada Roma
Dönemi ı kiremiti ve seramik ı çevreye ı ı ş ı ı faaliyet-
lerinin ğ tarlalarda ı ı iri mezar küplerine ait parçalar ş
ş Köyü çevresine ğ devam eden ş ı ş Köyü'nün
2 km. ı ı Minehasan mevkiinde de Helenistik Roma dönemlerine ait bir
düz ş ı belirlendi. ı ş ı 250 x 300 m. ölçülerinde olup, çevrede
Roma - Helenistik Dönem seramik ı ı ş ı Köyün ı ı güney
mevkii olarak ı yerde de Roma Dönemine ait düz bir ş ve ı
ı ı
3. FATMAÖREN HÖYÜK (Resim: 4,5)
Çorum ili, Sungurlu ilçesi, Yörüklü ı ı ı ı içindedir.
1:25.000' lik, ı ı H 32 - A 3 ı 04 - 64 ı ı
Yörüklü ı ı 500 m. ı ı ı ı Hüseyindede Tepesi'ne
ı bir konumda olup, ş ş ı ğ ı 2.5 km.dir. Höyük, birden fazla yükseltili,
yayvan bir tepe görünümüne sahiptir. Etekleri ı amaçla ş ş
formlardaki Eski Hitit seramik ı höyük yüzeyine ı ı ş ı Yükselti-
Ierin çevresinde duvar izleri ve temellerden sökülen ş görülebilir. ı çevre-
sinde de Eski Hitit Dönemi ı ı seramik ı mevcut olup, parçalar Alaca Höyük,
ğ ve Hüseyindede'den bilinen tipik seramik ı aittir. ı ı
tabak ve çanaklar çoqunluktadrrv.
Fatmaören, Yörüklü/Hüseyindede'ye en ı Eski Hitit ş ğ
ş ı ı Höyük yüzeyinde ve eteklerinde, kaçak ı ğ ı tahribat izleri görül-
2 ş ı ş ı için ı ı ı "Yörüklü/Hüseyindede: Eine neue hethitische Siedlung im Südwesten von Çorum",
/stanbu/er Mitteilungen 50, (Baskrda).
ş olup, ı faaliyetlerle fazla zarar ş ı ı bu höyükte ı
lacak arkeolojik ı ş Hüseyindede ile ğ ş olan, bir Eski Hitit ş için
önemli bilgiler ğ
4. HAC/FAK/ TEPESi (Resim: 6)
çorum ili, Sungurlu ilçesi, ş Köyü ı ı ı ı
ş ı ı ı içinde, Tokullu'nun ğ ı ş ı bir tepenin üs-
tünde ş ı 250 x 300 m. ölçülere sahip olan ş ı ğ ğ
rultusunda ı Yüzeyden. M.O. iii. ve ii. ı ait seramik ı top-
ı ı ı M.O.II. ı ait parçalar oldukça ğ Tepe ı ı ı
tahribat ı görülmektedir. Seramik ı eteklere kadar ı ı ş ı ş
ı ı ı ş yer ı ş üzerinden, uzakta ı yönünde Delice
ı ğ ı görülmektedir. ı ğ ı ş ı ı ı ı yer alan ve daha önce tespitini ğ
ı Höyük, incelenen ı ı ş ile ı ı
5. ş (Resim: 7, 8)
Çorum ili, Bayat ilçesi, ğ Köyü, Gökyar mevkiindedir.
1:25.000'lik, G 32 - d 3 ı ı ı (kuzey) 97 - 96 ı yer ı
Köyün 600-650 m. güneyinde, ğ ve Kuruçay yolunun ğ
ı ı eteklerinden geçmektedir. ğ ve ğ ğ sert bir yamaçla
alçalan, yer yer ı bir ı Roma ş ve ı mevcuttur. Yamaçlar-
dan ğ Eski Tunç ğ ı ait seramik ı ı Roma Dönemi seramikleri
ve ı kiremiti ı ile mirnarlye ait ş ş kalker ş ğ olarak yüzeye
ı ı ş ı ş ş ı 75x200 m. ölçüsünde olup, ş ğ
2-2.5 m. dir ve kuzey-güney yönünde yamaca ğ ı
Çorum ili, Bayat ilçesi, ğ Köyü ı ı ı içindedir.
1:25. OOO'lik, G 32 - d 3 ı ı ı kuzey 99 - 93 ı
Bayat ilçesi, ğ Köyü ı ı ı içindedir. Köyün ş ı 2-2.5 km.
güneyinde kalan höyük, ş ı 150x300 m. ölçülerindedir. ı ı diktir. Eski
Tunç ğ ı ğ az ı Eski Hitit ğ daha çok görülüyor. Az miktarda M.O.
i. ı ait parçalar mevcuttur.
ı çevrede ı ş ı ı ı ğ Kültepe Höyük ı
ı ş Tümülüsü de qörüldü? (1:25.000'lik ı ı G 32 - d 3 ı 00 -
92 koordinatlarda).
7. ORTAKÖY Ş KAYAS/ MEVKii (Resim: 10)
Çorum ili, ğ ğ ilçesi, Ortaköy Köyü ı ı ı ı
1:100. OOO'lik, H 32 ı ı ı 68 - 18 ı ı
Ortaköy Köyü'nün ş ı 500 m. ı yönünde ı Kurtlutarla
olarak ı bölgededir. ş ş ı 150 x 200 m. ölçülerinde ve kuzey-güney
ğ ı Az ı Demir Devri ğ ı ı Helenistik ve Geç
Roma Dönemi ı ş
ı çevrede ı ş ı ı ı yüksek bir ı sahip Topuz
Köyü ı ı ı içinde Roma Dönemine ait düz bir ş ı tespit edildi.
3 Bu tümulus Çorum Arkeoloji Müzesi ı bilinmektedir.
8. GIRGIR TEPE (Resim: 11)
Çorum ili, Sungurlu ilçesi, ı ı Köyü ı ı ı içindedir.
1:250.000'lik Türkiye NK 36 - 15 F 3 ı 63 - 446 koordinatlarda yer ı
ı ı Köyü'nün ş ı 500. m. güneyindedir. Ölçüleri 250x450 m. dir.
ı ğ ğ ı ı Höyük, birden fazla küçük yükselti ile çevredeki tarlalara
ı ı ş ı ğ ı ve ğ ı dik ı ı ı yamaçlannda ı
toprak ı ş ı veya ğ gömülü durumda iri ş görülmektedir. M.O. ı ı ı - ı ı
ı Demir Devri ve Helenistik Döneme ait seramik ı ı Güneyetekleri
200-250 m. uzunlukta hafif bir meyile sahiptir. ğ ğ eskiden beri
ı ı ğ ı söylenen bir ş görüldü..
9. KEMALLi HÖYÜK (Resim: 12)
Çorum ili, Sungurlu ilçesi, Kemalli Köyü ı ı ı ı
1: 250.000'lik Türkiye NK 36 - 15 F 3 ı 61 - 444 koordinatlarda yer ı
Köyün ş ı 500 m. kuzeyinde yer ı Yola ş ı 100 m. ı
olup, 15-20 m. ı bir ğ sahiptir. ğ tepesi sivrice olup, etekleri
tarla olarak ş Yuvarlak ı ve 100x100 m. ölçülerindedir. Höyük üzerinde
mirnariye ait ş ı ş durumda görülmektedir. Yüzeyde ı ı ait
az ı ı ait ğ ğ ı bir miktar Galat olarak ı
seramik ı
(Resim: 13,14)
Çorum ili, Merkez ilçe, Bahçelievler Mahallesi'ndedir.
Çorum il merkezinin 4 km. ğ ı ğ kaya üzerinde, ş ı 10
m. ğ sahiptir. 100 x 220 m. ölçülerindedir. Tepenin ı ı ğ ı ı ı
olarak Roma Dönemi seramik ı ı ı ı kiremitleri, kuzey ı ise ço-
ğ Demir Devrine ait monokrom ve ı seramik ı mevcuttur. Galat
olarak ı ğ örneklerine burada da ı ş ı ğ kuzeydo-
ğ ş ı yer almakta olup, bunlar ı ş ı ı Höyük yüzeyinin özel-
likle ğ ve ı kesimlerinde yer yer kaçak ı izleri görülmektedir. Bu çukurlarda
Roma seramik ı ve ı ş ı belirgindir.
1999 ı ı ı ş ı ı ı ı tespit edilen ve ı ı ş
yerleri bölgemizin önemini giderek ı ı Dördüncü ı ı ı tamamlayan ve Çorum
Ili ı ı ı içinde belirli bir alanda sürdürülen ı ş ı ı ı ı Yörüklü / Hüse-
yindede Eski Hitit ş olmak üzere, çok ı merkez tespit ş Eski Tunç
ğ ı ait ş ve ı bölgemizin M.O. ı ı ı ı önemini ortaya
ı Bunlar ı özellikle Yenthayaf ve ğ

ı ı soyul-
ı ş mezarlara sahip olup, bu ı ı tahribat devam etmektedir.
Alaca Höyük ve çevresinden bilinen kahverengi, ı ı ı siyah veya ı ı ı ı
ş ı ı elde ı ı ş tek renkli Eski Tunç ğ ı ğ ile ş
ı oldukça ı ş ı ş ı ş ı ı ı göre, Alaca Höyük'ten bilinen
bu ğ ı ı ı ı Çorum'un ı ı ı ı il ı ı ı kadar ş ğ
ş ı ı
1998 ı ı ş ı ı ı Hüseyindede'nin ı ve ı ı bulunan
Kültepe ve Tokullu gibi Eski Hitit ş 1999 ı ı bir yenisi daha Fatmaören
4 Melikgazi ğ Çorum Arkeoloji Müzesi ı daha önce tespit ş
S Yenihayat Eski Tunç ğ ı ı ğ ı 1996 ı ı ş ı ı ı ı ı tespit ş Tunç Sipahl, Tayfun ı ı ı
"1996 ı ı Çorum Bölgesi Yüzey ş ı ı XV ş ı Sonuçlan ı ı ı ı Cilt, Ankara, 1998, s. 19-40. s.24
ı ı ı ı olarak 1. ı ı ı ı ı ı ı ş ı Tayfun ı ı ı "Yenihayat Eski Tunç
ğ ı ı ğ ı Türk Arkeoloji Dergisi ı XXXii ı
6 1. Sipahi, 1. ı ı ı "1998 ı ı Çorum Bölgesi Yüzey ş ı ı 17. ş ı Sonuçlan ı ı 2. Ci lt, Ankara,
2000, s 31-40, s33.
Tepesi ş ı Eski Hitit ğ veren küçük ölçekli ş ı ı az
ğ ğ ı ı itibaren ı ı ı üzerinden ı ı ı k
yönüne ğ olan alanda Eski Hitit ş ğ ı ş ı ğ ı yönündeki ş

, yeni tespitlerimiz de desteklemektedir. Söz konusu alandaki Eski Hitit ş
lerinde, Hitit Imparatorluk Dönemine ait olabilecek bir seramik ş ele geçirileme-
M.Ö. i. ı ait ş izleri daha az ı ğ Özellikle Demir Devri i
Frig ğ veren ş Delice ı ğ ı ğ olan alanda ve çevresinde yo-
ğ ş ı ş ı Az ı da olsa Galat ğ olarak ı seramik bölgemizin
ı ğ olan kesimlerinde görülmektedir.
Geçen ı tespit edilen Sungurlu, Kula ve en ı inegaziii ile ı ı bölge-
deki Klasik ve Roma dönemlerine ait ş izleri bu ı ğ ğ ı kesi-
me ğ ı ı göstermektedir. Daha önce de ı ğ ı ı gibi, ı ı ı ı
çizilen bölgede önemli ı Klasik ve Roma Dönemi ş ve ı ı mev-
cuttur. ı ş ı ı ı ı ı büyük ı ı kayda ş
1999 ı ı arazi ı ş sonucunda Bayat ve Sungurlu ilçelerinin ı
ı ı ı ş ı ı ş ı Bayat Ilçesi'nin ı ı ğ Köyü çevresindeki
ş yerleri tespit edildikten sonra, ı çevre köylerden ı bilgiler sonucun-
da, bölgemizle ğ ı ı ı ı eski ş ı ı il ı ı ı içine ğ belirlen-
ş ı daha önceki bildirilerimizde de ı ğ ı gibi Hüseyindede'den ı
ğ uzanan ve Eski Hitit mabetierini birbirine ğ ı ğ yolun Tokullu
üzerinden, ı ı ı Köyü, Terme ı ı takip ederek ı ı ı Tepe'ye ş ı
ğ ı ş kesinlik ı
7 T Sipahi, "Eine althethitische Relielvase Von Hüseyindede", Istanbu/ler Miteilungen 50 ı
o o
Resim: 2
Resim: 3
Resim: 4
Resim: 5
Resim: 6
Resim: 7
Resim: 8
Resim: 9
Resim: 10
Resim: 12
Resim: 11
Resim: 13
Resim: 14
Ş 1999
1997 ı ı ş ve 1998 ı ı içindeki ş Gömeç ve ı ilçele-
ı ı ı ı kesimlerindeki arkeolojik potansiyel ı ı önemli bir ş gösteren
ş ı ı projesie, bahis konusu olan ilçeler içinde ş Edremit
Körfezi'nin tüm güney kesimini kaplayacak bir nitelik ı ş ı Bu ğ ele ı
nan bölgenin güney kesimlerinde ş ş ı bölgenin kuzey kesimi-
ne ş ı ı ş ı Bu nedenle, 1999 ı ı ş ş ı ı ana ı ş böl-
gesi Edremit, Havran ve Burhaniye ilçeleri olurken, ı zamanda ı Ilçesi'nin iç
kesimlerindeki ş de bölgede mevcut bulunan eski ş ı ve ş ı
tespiti ı ele ı ı ş ı (Harita: 1).
Genel ı ı ı itibariyle ı ı ğ ş ş ı ı ı ı kesimlerinin ğ
iskan ve ğ faaliyetlerle tahribi sebebiyle, daha az ı ş veya ı en alt dü-
zeyde ı ş bölgelere yöneltilmesinin ı ı bölgenin çok az veya hiç bilinmeyen
iç bölgelerine ğ ş ı ı gerekli ı sebebiyle ş ı iç bölgelere
ı ı ı ş ı Bölgenin özgün ğ ı ı sebebiyle ı ı ve iç ğ ı bölgeler olarak
ikili bir ş gösteren ğ ş içinde, iç bölgeler genellikle ı ı kesiminde
cepler ş ve dolma ovalar veya ş ı olarak tespit edilen düzlük-
lerin hemen ı ı yükselmekte olan kayaç yükseltiler ve Madra ğ ı ı ile
ğ ı ı ı ı tepeler ve ı ı dar düzlükler. vadiler ve yaylak ı
ş ş Bölgenin önemli akarsu ı ı ğ ğ bu bölgeler, ı ı ı aksine
su ı ı ı zengin olup, özellikle ı su potansiyeli ve kalitesi çok iyi olan
kesimlerdir. Genellikle ş anda çam ı ı ı hakim ğ yükseltiler ı
DoçDr.Engin BEKSAÇ, ı Üniversitesi,Güzel Sanatlar Fakültesi, Esentepe Kampüsü, 54187 ı
(E-Mail: enginbeksac@hotmail.com )
1999 ı ı ş ı ı Institute For The Aegean ı ı bir destekle ş ş 1999 ı ı
ğ ı ş ş ı ı Kültür ı ğ ı temsilcisi olarak Istanbul Arkeoloji Müzesi'nden
Arkeolog ı Ali Önder ve ekip üyesi olarak Arkeolog Gökhan ğ ı ı ı ş ı Bu ş ı boyunca ğ ve
görevine ğ ı ı ğ ı ile bize önemli bir destek olan Ali Önder'e, ekibimizin temel ğ Arkeolog Gökhan ğ ı ı
ı Müdiresi Neriman Özaydm'a, Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ ı Ili ğ
ı Görneç, Burhaniye, Edremit ve Havran ilçeleri ı ı ş ı ı destek veren Hüseyin
ğ ı ı ı Köyü'nden Mehmet Arsan'a, ı ı ı ı Emin Demir'e, Güre Belediye ş ı Kamil Saka'ya ve
Güre'den Mustafa ş ı ve özellikle, Karalar Köyü'nden Ramazan Akcan'a ve ş ğ yapan Berkant
Mecal'a, Burhaniye'den ğ Nihat Murat Güven'e ve ı ı burada ı ğ ı ı Yolören. Börezli, Ş
Hisarköy, ğ Büyükdere Köy ve Küçükdere Köy, Güre, Zeytinli, Havran, Edremit, Burhaniye, Gömeç ve ı
sakinlerine sonsuz ş ı Bu ı ş ı ı ı büyüktür.
2 Beksaç, E., ı ili ı ve Gömeç ilçelerinde Pre ve Protohistorik ş ş ı ı 1997', XVI.
ş ı Sonuç/an ı ı Cilt II, Ankara, 1999, S. 109-119; ı ili ı Gömeç, Burhaniye Ve Edremit
Ilçelerinde Pre ve Protohistorik ş Yüzey ş ı ı ',17. ş Sonuç/an ı ı ı 2. Ci lt, Ankara,
2000, S. 115-126.
ı uygun dar alanlar dikkat çekiciyse de, bu kesimlerin ı ş arkeolojik
malzemeyi ve ş biçimini derinden ş gibi görünmektedir. Bu nedenle, iç ke-
simlerde rastlanan arkeolojik ı önemli ölçüde ı ve kayaç malzemey-
le ş ı ı ı ı bu tip ı keramik ve ğ yüzey ı ı tespit
ve tetkikinde ortaya ı güçlükler de ş bir durum arz etmektedir. Bu zorluklara
ğ tarihleme hususunda önemli bir veri ş eden keramik ı ı ı
ı ğ yüzey ı ı çok fazla ı ğ önemli bir bilgi ğ ı
ş edecek düzeyde ı ş ı ı seyri kadar, bölge arkeolojik ve kültürel
ş ğ ı ı da önemli bir destek ş
Öncelikle ş biçimleri, iç ve ı ş ş ğ temelinde ş ş
ı ı iç bölgelere ı birlikte, bir "Kült Arkeolojisi" ş ı ı biçimine de
ş bölgenin Pre- ve Protohistorik dönemleri kadar sonraki süreçleri için de
önemli bir yön ı ş ve "Kaya-Oyma ı olarak bilinen bir dizi orijinal eseri ve din-
ı da ı ı ı ş ı zamanda bu kaya eserler bölgenin
askeri ş ı ve ı ı ı ı da ı ı ı ş
ş ı ı ilk ş ı Edremit ilçesi, Güre Beldesi'nde ı ı ş
Pre- ve Protohistorik buluntular vermemesine ğ Klasik ve Roma devirleri için
önemli ş ve nekropol ı ı mevcudiyetini ortaya ş Onemli kay-
nak ve akar su potansiyeli ile dikkat çeken Güre Vadisi ile dar ı ı ş ı yer
alan üç yükselti ve çevresinde ı ı ş Akçay ş ı kalan
ğ Tepe'nin daha önceki ı bilgilerin aksine arkeolojik bir potansiyeli ı ğ ı ı
gösterirken, Güre merkezine giden yolun ğ kalan Kilise Tepe ve ş
Tepe'nin çok ş bir Roma ve Bizans Devri ş ş ş Yüzey
ş ı ı ı ı ı Güre Belediyesi bahçesinde bulunan ı arkeolojik parçalar
ve bu bölgede daha önceki ı ş bir kurtarma ı da bu durumu
ı desteklemektedir. ı Güre ş ı Kaz ğ ı ı ı ş ke-
simlerinde yer alan bölgelerde de bu süreçlerle ş ı mevcudiyeti belir-
Daha ğ ğ ı ı ı ş ı Zeytinli ve Yolören (Arap-
lar) ş çevresinde de benzeri bir durum ğ ş Bu bölgede
daha önce ı ş bahis konusu olan Uvecik Tepe ve ı Tepe gibi
iki önemli merkezin ş ı ı ı bu iki tepenin de Kadiköy Beldesi ı ı ı
içinde ı ğ ı ve Uvecik Tepe'nin tahrip ş ve çöplük olarak ı bir mahal ol-
ğ ş ve bu mahallinde çok az ı Geç Roma veya Erken Bizans Nekro-
ROl malzemesi ı ş ı arkeolojik bir veri ortaya ı ğ ı ş Buna ş ı
Uvecik Tepe'ye çok ı bir konumda bulunan ve bu mahallin ı ı gelen
ı Tepe'nin Pre- ve Protohistorik önemi, üzerindeki arkeolojik malzeme bollu-
ğ kesinlik ı ş ı
ı Tepe, Edremit merkezinin 4 km. kadar ı ı gelen ve dolgu ı ı
düzlükleri üzerinde ve muhtemelen Uvecik Tepe ve bölgedeki ğ önemli ı ı sitleri
gibi bir kayaç ş üstünde ğ izlenimini veren büyük bir höyüktür. Ilk ı ş
ğ ve ğ yönünde ı bir alt ı ı ve ı ve ı yönünde yer alan
bir üst ı ı ş ş ş höyük bir alt ş ve akropole sahip ğ
gösterir gibidir. Bronz ğ ı ş tipik topografik ş sergilemektedir.
Yüzey ı ı yer alan keramiklerin de ğ biçimde Geç Bronz ve
Erken Demir ğ ı ile ş ş bu durumu desteklemektedir. ı Tepe üzerinde
ı mimari ı ı da rastlanmakta olup, genel özellikleri itibariyle bu ı ı ı
daha geç dönemler ile ş ş ı Yüzey ı ı parlak ı ı gri,
3 Güre çevresinde izmir Müzesi ı bir kurtarma ı ı ş ş olup, bu ı ş ı ı
ı ı ı ait ı ı ı ğ ı bilinmektedir. Belediyenin arka bahçesinde bulunan arkeotojik malzeme
ş ı ı ı ş olup, ğ ı ı ı olarak Roma Devri malzemelerinin önemli bir yekün ğ bu
malzemeler ı ı Bizans ve 19. ı malzemesinin de mevcut ğ ş Bu malzemeler pithos-
lar, lahil ve lahit ı ile birlikte ğ ş ş malzemeden ş ı
4 Özdoôan, M., '1987 ı ı Edirne ve ı illeri Yüzey ş ı ı Vf. ş ı Sonuç/an ı ı Ankara, 1989.
siyah ve kahve rengi dik karineli ve sepet formu veren "Krizli ı seramikleri ı ı
Troya Vi - VII keramikleriyle birlikte, kaba siyah hamurlu Erken Demir ğ ı keramik-
lerinin ı ğ ı bu ş bu süreçlerdeki önemini gözler önüne sermektedir. Bu
keramik ı ı rastlanan Buckle formlu keramiklerle i1intili olabilecek bir
Demir ğ ı ı ı ı ı tüm Geç Bronz ğ ı parlak ı ı keramikleri önemli
göçlere sahne olan bu süreç için tipik olup, Balkanlar ile i1intili bir görünüm ortaya koy-
ı Bunlar ı ş ı ı Tepe üzerinden toplanan Helenistik ve Roma kera-
mikleri bu mahallin bu süreçlerde de iskan ğ göstermektedir. Bu mahallin
Edremit Körfezi'nin güney ı ı kesiminde yer alan en büyük ve en iyi ş höyük
ı ı ı ı konumu ve buluntu özellikleri, acilen ı ı ı ve ı ı özel-
likle ı Anadolu arkeolojisi ve "Krizli ı ile Bronz ğ ı için önemli bir ı
ğ ı ı göstermektedir. Bu yüksek ğ yüzeyinde ı ğ
alt ı daha erken prehistorik süreçlere ait buluntulara rastlama ğ ı da
Edremit'in ğ ı ı ı ş ı daha önçe önemli buluntu-
ı ı ş ı ı bahis konusu olan Havran Ilçesi ı Köyü ı
ı Büyük ve Küçük Çal Tepe olarak bilinen kayaç yükseltiler ve bu yükseltiler
içinde yer alan ğ bu kesimde ı olan baraj ı ş ı sebebiyle
ziyaret ş ve ilgi Havran Ilçesi'ne ğ ı Karalar Köyü'ne ş Ana
ş ı ı uzakta ve toprak bir yolla ş ı ve yükseltiler içinde gizlen-
ş bulunan Karalar Köyü, arkeolojik potansiyeli ile çok önemli bir konumda yer almak-
ı ve çevresinde önemli bir arkeolojik ı sahiptir.' Köy içinde ş mahallerde,
ı eserleri e ilintili gibi görünen düzenli ş ı ı ı ş metal objeler yap-
mak için ı ı ş bir ı ı ş ı
Karalar çevresindeki en ilginç buluntu ı köyün ı ı bir saatlik ş
mesafesinde bulunan Merdivenli Kayalar mevkiidir. Kayaç ş tepeler ı
gizlenen ve kendisi de yüksek ve sert kayalardan ş ş ğ ve kompleks bir
ş gösteren bu sit, önünde koyak ş Koca ümer veya Salaman Dere'nin
kuzey ı yer almakta olup, güneydeki tepelerden ş ve ş gösteren
bir görünüm vermemektedir (Resim: 1). Kayalar üzerinde ğ kayadan ş
basamaklar ve platformlar ile ğ ş çukurlar ve ğ ş boyuttaki çok ı oyuk ve
kovuk, bölgenin ritualistik ş ı ı ı ı olarak mevcut ı ı
kompleksin ı ı ğ ı ğ ı ğ tahrip ş ve kademeli bir düzenleme
qösteren bir hazne ile ğ ş yerlerde üzüm presi ı mümkün ş düzen-
lemelere ı ş ı ı ı ı kompleksin ğ ucunda yer alan kaya kütle-
si üzerinde basamaklarla ş ı ve bir altar benzeri kaya ı ı ı ı ile kanallar ve çukur-
lara sahip yüksek bir sunak ı ı Kaya kütleleri ı yamaçlarda
duvar ı ı ı ı maden ı bulunan ş ı ğ ı ı ve çukurlara ı ş
ı ilginçtir. ünündeki dere ğ ı kadar zengin ve kaliteli kaynak ı bulunan
Merdivenli ı ı ı ı Tepe üzerinde ı kaba siyah Demir ğ ı
keramikleri ve Bronz ğ ı keramik ı ı ı ş bir ş ı di19i
ı tespit ş Bölgede ş bu tepe üzerinde bir nekropol ile ilin-
tisi ı mümkün arkeolojik ı ı ı ş ğ ve bulunan keramiklerin
ğ ı ı ı olarak Erken Demir ğ ı ile i1intili ğ dair ı bilgiler ş
Karalar Köyü'nün ı ı Hortaç Deresi'nin bir ı ı ı ı ğ ı ve
dar bir koyak içinde yer alan oval bir ı ı bakan düz yüzeyinde bir grup
ı ş ı ş olup, daha önce erken bir ı ğ olarak bahsi geçen
5 Karalar'dan bahseden ı ş olarak Judaich, W, 'Bericht über eine Reise im nordwestlichen ı ı
Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften, Berlin, 1898, s. 531-555; Stauber, J., Die
Buche Von Adramytteion Bonn, 1996, 'Lokalisierung Homerischen Ortsnamen in der Buche Von Edremit Mit Neuer
Lokalisierung Von Thebe und Lyrnessos', XLV ş ı Sonuç/an ı ı Ankara, 1996, s. 95-111 dikkat çek-
erken, J. Stauber'in ı ş ı ı ş ve ı ı da ortaya koymakta olup, önemli ş da ı
ı Bunun ı inönü ğ ı ve Büyük ve Küçük Çal Tepe'den bahseden ı ş Kökten, K' Prehistorik
ı ş ı ı Rapor', Bel/eten ı ı ı 1949, s. 811-829; Stauber, J., ibid.,; ğ M. ibid.: Wiegand,
T, 'Reissen in Mysien', Mitl. Des Kaiserlich Deutschen Archeologie lnst., Athenische AbI., Athens, Vol. ı 1904.
6 Judeich, W ibid., s. 543; Stauber ve Wiegand bu bilgiden yola ı ı
fakat ı ı ş ı ı ş ve yerinde ziyaret ş ğ ş ı bu buluntu
mahalli ilginç bir durum ş (Çizim: 1). Dereye ğ ı istikametinde yer
alan ı ş ı yosun ı yüzeyinde güçlükle ş edilebilmektedir.
Ovai ş blok ve ı setler ş ğ ı ilginç bir durum sergilemektedir,
kaya kütlesinin ve çevresinin ğ ı özellikle belli amaçlar ğ
ı ı ğ ı ı göstermektedir. Karalar Köyü ve çevre köyleri n sakinlerinden benzer
ı ş Karalar ve Karalar gibi yüksek ı ı ve ş ı ı güç köyleri n
çevresinde ğ dair bilgiler de ş
Burhaniye ilçesi'ne ğ ı ı ı ı ı Köyü, ı Harman mevkiinde ve köy
çevresinde Roma Devri nekropol verilerine ı ş olup, köy çevresindeki tarlalar-
da ğ olarak obsidiyen ve sileks ş yonga ve yumrulara ı ş ı ı
Köyü'nün ğ ve Madra ğ ı i1intili ı ş etekler üzerinde yer alan Dutluca,
Köyü, arkeolojik ı önemli bir potansiyeli gözler önüne ş ı su ı
ı ı önemli bir ı ı ı sergileyen ı ı ve ğ ova köylerinin aksine Dutluca
özellikle kaliteli içme suyu ile dikkat çekmektedir. Dutluca Köyü ve çevresinde çok
ı arkeolojik buluntunun mevcudiyeti ş ı içinde en dikkat çeki-
çi olan hiç ş köye ş olarak kuzey tarafta yer alan Delik ş ı (Resim: 2).
Uzerinde insan eliyle ı ı ş düzenlemelerle ritualistik bir nitelik ı ı ı ş olan
Delik ş ş bir kaya bloku ve hemen orta ı ı yer alan bir kemer biçiminde bir
düzen göstermekte olup, bu kütlenin ğ ı da üzerinde irili ı delik-
ler ve oyuklar bulunan kaya kütleleri yer ı Köyün sakinlerinden ve özellikle
ş ı ı edinilen bilgiler ğ Delik ş ı halk ı ş ı ı ı
ilginç bir nitelik ş ı ı ğ ı ve özellikle ğ ve ı özgü ı adetlerle ilgisi bulun-
ğ ş ş Bu durum kaya kütleleri ile ğ kadar ğ ve ı ı
ş ı da denetleyen "Ana ı Kültü" ı ı önemli bir nitelik ş ı ı
Kaya kültü ve kaya ı ğ ı ı ı bir ş buluntu Dutluca Köyü'ne giden yolun sol
ı ve köy ş yer alan Merdivenli Kaya mevkiinde yer almakta olup, ğ
kaya ı üzerindeki basamaklar ve ı ş düzenlemeleriyle dikkat çek-
Dutluca Köyü'nün merkezini ş ve ş ı gelen set üstündeki
zeytin presinin bölge için ı ş ı ı ş bir biçimde ş ş ile köylülerin ı pithos
gömüler ı ğ bilgiler, köyün .. ğ ve köy ı ğ ı ı ötesinde bir
konglomera ş üzerinde yer alan Aren mevkiindeki keramik buluntular ile ilginç
bir durum ı ş ı ğ ve ğ ğ hareketlerle ı ş bulunan toprak kat-
ı ı Erken Demir ğ ı Bizans Dönemine kadar geçen süreci belir-
leyen bu keramik ı kayaç arazide ı güç olan keramikler ı ı ğ ı
bölgenin ş süreci için önemli bir ı ı ş ı ş ş Karalar ve
Dutluca köyleri ı bugün sadece orman görevlilerinin ı ğ ı eski ı
ğ da ş
ı ı Köyü ile ş olan Börezli Köyü içinde görülen ı ş malzeme
ğ ş ş ı sonucu köy ı ı ı içinde bulunan Tepe
Tarla mevkiinde arkeolojik bir ı ı ğ ı tespit ş Oldukça ş bir alana
ı ve verimli ğ ı ile önemli bir ekim ı olan bu mevki tam olarak Burhaniye
ı ile Madra ğ ı ğ ı tepelerin ı ş ı ş ı ı yer almak-
ı ı mermer ı ı da tespit ğ yüzey üzerinden toplanan
keramikler, az ı Erken Demir ğ ı Aeolik ve Helenistik buluntunun ı ı
önemli bir ğ gösteren Roma keramikleri ve cam ş ı ı mevcudiyetini ortaya
ş olup bu mevkideki önemli bir Roma ş de mevcudiyetini gözler
önüne sermektedir. Demir ğ ı ve ğ keramikler ı ş ı ı dikkat
Börezli'nin ı ve ı ı gelen Fugla Tepe, ı ı bakan yamaçlar
üzerindeki en yüksek ı sahip tepedir. ı ı ı ı ı bitki örtüsü ve ana
ı ı ı ğ ı nedeniyle ş ı ı güç bir mahal olarak dikkat çekmek-
teyse de, bu tepenin zirvesinde ı ı ş çok ilginç bir arkeolojik ş ortaya
ş ı Konik bir görüntüye sahip olan Fugla Tepe'nin zirvesindeki
ı alan tamamen insan eliyle ş olup, ğ kayalardaki düzenlemelerin
ı ı kesme ş ı ı ş ı düzenlemeler de kolayca görülmektedir
(Resim: 3). Zemini ş ve ı yerlerde ı ş olan zirvede iki ı ve
duvarlar ı kuzey taraftaki altar benzeri ş ilginçtir. Bunlar ı ş ı zirve
ğ ı kaya ı üzerinde ı yönüne bakan ve defineciler
ı tahrip ş bir ğ mevcudiyeti dikkat çekici olup, bu kesimde ğ
biçimde görülen Erken Demir ğ ı keramiklerinin de ı ı ğ ı gibi ğ
Avrupa'daki benzer ş ve Demir ğ ı sunak ve kaleleriyle ı bir benzerlik
sergilemektedir. Toplanan keramik ı ı da ı ı ğ ı gibi bu mahal Erken
Demir ğ ı Geç Roma Dönemine kadar ı ı ş olup, öncelikle kültle ilgili daha
sonra da askeri bir ğ sahip ğ izlenimini vermektedir. Edremit Körfezi'nin tüm
ğ denetleyen tepenin stratejik konumu da çok dikkat çekicidir.
ı ı Köyü, Burhaniye ilçe merkezinin güneyinde tepelik yükseltiler ı
akan ı Deresi çevresinde ş ş ı ş ı ı bir vadi olarak dikkat çek-
mektedir. Arkeolojik verileriyle dikkat çeken bu bölgede önemli bir Roma ve Bizans
ş ğ ş ı üzellikle deniz ı ı ş ı ş Geç
Roma ve Bizans süreci için önemli bir nitelik olup, ı faaliyetinin ğ ğ
bölge için önemli bir hususiyet vermektedir? Bu nedenle köye giden yol üzerinde bulu-
nan Kavakönü mevkii ile bu mahallin güney ı ı ve derenin ş ı ı Çö-
kükKaya mevkiindeki nekropol ve ğ ritualistik izleri tespit etmek ı ı ş
ı üzellikle Çökük Kaya mevkiinde görülen ğ kayaya oyma hazneler, köyün ğ
sunda yer alan Dede Kaya gibi önemli bir kült kompleksi ile ilintili ritualistik bir ş
sergilemektedir. Kavakönü mevkiinde ğ Roma Devri keramikleri ı az
ı da olsa, Demir ğ ı keramiklerinin ı ğ ı ilginç bir durum arz etmektedir. Yolun
ı ı gelen ve ı ğ ı Deresi yönünde alçalan bir yamaç olan
Kavakönü mevkiinin hemen dibinde ı ve ı ş ı zorlukla ş ı su
mirnarlsi ile ilgili kubbeli küçük bir ı ı Kavakönü mevkiinin kuzeyinde
ve köy yolunun solunda da nekropol izleri yer ı
ı ı Köyü'nün ğ ve köyün ı ş ı ğ ğ giden yolun
ğ ı yer alan Dede Kaya tamamen ı Deresi'nin ı ı ı yükselen ğ bir
kaya kitlesi ve buna ğ ı ş kaya kütlelerinden ş ş bir alan olarak dikkat
çekmektedir (Resim: 4). ş alt bölümleri bulunan ş bir kült kompleksi ğ
ş ı Dede ı ana kaya kütlesi çevresinde ilginç bir düzenleme mevcuttur.
Ana kaya kitlesinin kuzeyine gelen ve küçük bir kovuk yapan bölüm ı
zeminde uzun dikdörtgen bir senotaf çukuru yer ı Kaya kitleleri üzerinde
görülen ve ana kayaya ş bulunan çok ı basamak ve düzlem ş ı
görülen kaya kütlesinin iki ı zirve düzlemi ş eden üst ı ı iki ı bölüm
görülmekte olup, her iki bölümde de ı düzenlemeler ı Güney yönün-
deki düzlem üzerinde ş büyüklükte kanallar ve çukurlar ile ı yönüne bakan iki
altar ı ı ı görülürken, daha alçak olan kuzey yönündeki düzlük üzerinde ana kayaya
ş kareye ı derin bir törensel havuz veya hazne ile onun kuzey ı bir
altar ve ı düzenlemesi yer ı Bu özellikler Dede Kaya ve Myster kültler
ı ş ortaya koyarken, ı benzeri örnekler üzerindeki kitabeler yoluyla
Serapis kültü ile ş ortaya ı Dede Kaya ı hemen ı ve ı
Deresi ı ı ı bir ğ ı mevcudiyeti kadar, kült kompleksinin tam ş ı ı ve
derenin öbür ı ı ı bulunan ğ ve çevredeki küçük kaya ş ı ile birlikte
ı ı çevresindeki kaya oyma ş bölgenin kültü ı ı önem ş ı
ı Dede Kaya ve çevresinin Demir ğ ı süreci içindeki yerli kültlerden ş
Helenistik Dönem ve Roma Devrinde önem ş ı ı ğ ı ş ı Bizans Devrinde de böl-
genin önem ş ı ı ğ ı dair emareler ı
Burhaniye ilçesi ı ı ı içinde kalan önemli merkezlerden biri olarak Hisarköy
arkeolojik potansiyeli ile dikkat çekici bir nitelik ş ı ı Yüksek bir tepenin ı ı
? Beksaç, E. ibid. 1999, ibid. 2000.
8 Colrnanero. A R. o Santuario Rupestre Ga/aico-Romano De Panoias (Vila Rea/, Portuga/). Novas Achegas Para A
Sua Reinlerpretaçao GlobaL. l.isboa. 1999.
da yer alan Hisarköy, ı ı gibi ı ı düzlüklerinin gerisinde ve yükseltiler ı
yer alan ve ı Deresi ile ilintili bir konumda ı Hisarköy'e ı ı veren
hisar, köyün ı ş ı bulunan tepenin zirvesi üstünde yer almakta olup, ayakta
ı ş üç burcu ve duvar ı ı ı Bizans Devri ı ı olarak ş edilmektedir
(Resim: 5). Fakat, en ilginç buluntu zirvenin üzerinde yer alan ve ğ kayadan oyma
ı ve ı yönüne bakan iki ı ile dikkat çeken kaya ğ ı ı (Resim: 6).
Genel özellikleri itibariyle benzerlerine ğ ve Orta Avrupa'da ğ kadar
Orta ve ı Anadolu'da da rastlanan Demir ğ ı kaya ı ı ı bu ilginç
sunak ı kayaç ı ş ve tepenin güney ğ ğ kayaç ş ı
ilginç bir kültsel ş göstermektedir. ı ana merkezi ş kaya
kütlesinin kuzeyine gelen ve Bizans Döneminde tamir ve tadil ş ı benzeri
ş da kültsel ı ı ı Yüzeyde bol miktarda bulunan Roma ve Bizans
keramik verileri ı Demir ğ ı ı ı ş ı tarihleme ı ı
Hisarköy'e giden yolun ş ı bulunan ve ı ı ğ ile ı yükseltiler
ı bulunan Ş köy içinde ğ olarak bulunan ş malzemelerin de
ı ı ğ ı gibi bir Geç Roma, Bizans ve ğ ş üzerinde ş
ğ ı göstermektedir.
Erken dönemlerin ş ı ve ş ı ı tespitini de amaçlayan ı ş
sürecinde, özellikle yüksek kesimlere ı ı ş ı ı ı ve
çevresinden gelerek Gömeç ı ve hatta, gerideki ğ ı Havran, Edremit
ve Burhaniye ı mevcut ş ş bir yolun ı ğ ı ı ş olup,
bu yolla ş olan ilginç bir ş ı Ilçesi'ne ğ ı ı ı ı Köyü ı ı
Asar Tepe üzerinde ı ş ı Yüksek ı ı ve kayaç ı ı görkemli bir tepe olan
Asar Tepe üzerinde iki kademeli bir ş mevcudiyeti gözlenirken, güneyde yer
alan akropol kesimi ve ş ğ ı kalan kesimler üzerinde Erken Demir ğ ı
ş Roma Devri'ne kadar giden keramik ı içinde önemli ölçüde
Helenistik Dönem keramikleri ile birlikte, ğ oranda nekropol malzemelerinin ı
ı Bergama ı ğ ı ile i1intili ğ izlenimini veren bulgulara ı ş ı ı
larla ı ı ve dik ı ı üzerine ı ı sebebiyle ı ş ı oldukça
güç ğ Asar Tepe'nin en yüksek kesimini ş akropoldeki düzenlemeler bu
ş askerl durumu ı ı önemli olup, tepenin önünden geçen eski yol
kadar çevre geçitieri denetleyen stratejik konumu ve ş ı ı ve ele geçirilmesi güç
ş çok dikkat çekicidir. Tepe ş ı ı güç konumuna ğ su ı da
ı bir durum göstermesi ı ı ilgi çekerken, ğ kayalar ve kaya
ş ı ş ğ ı ı ş ı fazla bir ı veri göstermemesi
ı ı da dikkate ş ı Buna ğ öncelik ş ı askeri ş ı
kültsel ş akla getiren ı durumlar da söz konusudur.
1999 ı ı ş ı ı ı ı ve ğ ı bölge ı ı ı ortaya koyarken, Pre ve Proto-
historik ş özellikle Bronz ğ ı sürecinde ı ı ğ ş ı Demir ğ ı
süreciyle birlikte iç bölgelere ğ denizden gelen tehditler ğ çekilmeye
ş ı ğ ı ı ve ğ sürecinde iç bölgelerin ğ bir ş ğ ı
ı ş ı Bunun ı ş ı ı ı ı ve denizci bir ş biçimi gösteren ş
ı Tepe ı ı ğ ı Balkanlar'dan gelen göçlerle Geç Bronz ve Erken DemirÇa-
ğ ı sürecinde önemli ölçüde ğ ve hatta, yeni bir ş ı ı ğ
ş ı bölgede güçlü ğ kabul edilen Miken etkisinin ı
mevcut ı ğ ı ve bu kesimde ı süreci ş ı bir denizci kültürün bulun-
ğ ş ş Pre ve Protohistorik ş esas olarak, ilginç bir bi-
çimde su sorunu ciddi olan ve ı zamanda heyelan ve sel tehditleri ı bulunan
ı ı ı en ı ğ kayaç ı ş ı üzerinde ve denizi denetleyen bir ko-
numda ğ ş ğ ı bölgelerin bu ş maden ve ğ tedari-
ki ı ı destek ğ ş
9 Beksaç, E., ibid 1999, ibid. 2000.
Bölgenin ilginç bir ğ de, kült kompleksieri ı ı kendisini göstermekte-
dir. ı ı ş çevresinde kendisini belli etmeyen kült mekanlar. özellikle
ğ ı kesimlerde çok ğ bir biçimde ş ı ş ı ve özellikle su ı ı ı
dan önem ş ı mahallerde kaynaklar ve akarsular çevresinde ve önemli yükseltiler
üzerinde yer ı Genel nitelikleri itibariyle Demir ğ ı kültleri ile ı ş
gösteren bu kült ş ı ı ş zaman içinde ana mahalli nitelikleriyle ğ ş
ı ı ve Myster Kültlerle iç içe ş yeni biçimlenmeleri de ğ gözden uzak
ı gereken bir husustur. ı erken süreçlerde kültsel amaçlara hizmet
eden bu tip merkezlerin daha geç süreçlerde askeri ı olarak ı ı ı ğ ı ı
tespit edilmesi de ilgi çekici bir husustur. Kültsel ş ı kaya kültleri ile iç içe geç-
ş ana ğ ı ı su ve ğ kültlerinin de etkin bir ı ğ ı inanç sistemi
içinde Serapis ve Dionysos kültleri ile geç devirlerde kendisini gösteren ş ve
ş olgusu erken bir Ana ı kültünün de belli belirsiz izlerini ı ı gibidir.
Helenistik Dönem ve Roma Devrinde ı ı ı ı iç kesimlerinde ve yük-
seltilere ı kesimlerde ğ ş ş hemen gerideki kaleler ile
ğ ş ı ı bu süreçlerde bölgede çok önemli bir ş potansiyeli
ğ da ş Daha erken dönemdeki ş ise, Bronz ğ ı ve
Erken Demir ğ ı ğ gibi denize daha ı veya deniz ı ğ ş ı ğ ı
fark edilirken, önemli bir husus olarak Aeol ş de Gömeç ı
ı ğ ve ana karada sadece dar bir ı ı ş ı ğ ı ş
Geç Bronz ğ ı ve Erken Demir ğ ı ş döneminde "Krizli ı olarak bili-
nen süreç için önemli bir veri ğ ı olan bölgenin bu süreç için en önemli merkez-
lerinden biri olarak ön plana ı ı Tepe, bölgenin erken idari ı ı ile ş
bir durumu akla getirirken, ğ ı ı kesimleriyle birlikte ele ı ı
ilginç bir durum arz etmektedir.
lt. IIa'i'ran
Hi. ş
İ İ .
K. KB-ditöy
Ka. K8.l'&lar
ı ı
ı ı ı ı
ı Yolör.
a Tepe
ı ı
$al' Tepe
II see:!'!'
D. ..
BD B. DerekÖiy
KD. K. Derek6y
Harita: 1
Çizim: 1
aa. -
Resim 2: Dutluca Sur-
haniye. Delik ş
Kayalar .mevkii
ve ı
ğ Tepe, zirve-
dekaya ş
Resim 5: Burhaniye, Hisar-
köy ı te-
ROOel<i BizansDev-
ri burç ı ı ı
ı ı Dede-
kaya. Dere yata-
ğ ı görünum
Hisarköy tepedeki
Van Gölü ı ı ı kesiminde 1995 ı ı beri ğ ş ı
malara 1999 ı ı da devam ş 1999 ı ı yüzey ş ı ş Ili,
ı ve Malazgirt ilçelerinde ş ş Azeilikle M.O. 3. ve 1. ı ara-
ı ğ ş ı ı ı ş ı ı yeni merkezlerin ı ı önceki ı incele-
melerimizi ı ğ ı ı alanlar tekrar gözden ş Bu ı ş ı
ı ı ı ı daha ş bir ı ı ğ ğ ı ve ğ ı illerine ğ
ru ilerlemesi ı ş ı bununla birlikte zaman ve finans sorununun ı ı güven-
lik problemleri ve ğ ş ı ı ğ ı zorluklar yüzünden ı Malazgirt ve
ı ı ile yetinilmek zorunda ı ı ş ı (Harita).
Erken Transkafkasya Dönemi
1999 ı ı ğ en erken izler M. Ö. 3. ı ya da bir ş ş
Erken Transkafkasya Dönemine ş Bu döneme ait 3 merkez ş Bun-
lar Konakkuran (Bayraktepe), Adalar ve Adaksu ı höyükleridir.
Daha önce Erzurum Üniversitesi'nden Prof. Dr. A. Uluçam ş ı ğ ı bir
ekip ı belirlenen Konakkuran (Bayraktepe) ğ Malazgirt'in 28 km. kuze-
yindeki Konakkuran Beldesi'nin içinde ve Murat Nehri'nin ğ ı ı (Çizim: 1).
Mevcut ı ş ı 150 x 150 x 25 m. ı Beldenin içinde yer ı ve
eteklerinin evlerle ş ı ı ş ı nedeniyle tahribat oldukça ı Adalar ğ
ise Malazgirt ilçe merkezinin içinde, su ı ı ğ güney ı ı ve Ada-
lar ı ğ ı ı ğ ı ı ı yer ı ş ı 200 x 100 x 10 m. ı ğ
üzerinde çok ı ğ ı ı Yine çok ı ı evler ğ
tahribat oldukça ğ Erken Transkafkasya Dönemine ait son merkezimiz güney-
de ve Süphan ğ ı ı kuzeyeteklerine ı bir noktada yer alan Adaksu ı
tepe)'dur. Malazqirt'in 20 km. kadar güneyindeki Adaksu Beldesi'nin içinde yer alan bu-
yükçe bir höyüktür. Uzerinde modern ı olan höyük ş ı 300 x 250 x 25 m.
ı ı
Bu höyüklerden ı ğ ı ı Erken Transkafkasya Dönemine ait çanak çömlek-
ler dik boyunlu ve pervaz ğ ı ı çömlekler (Çizim: 2/3), ı ı yuvarlak dipli ve
Dr. Aynur ÖZFIRAT, istanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, 34459-istanbulfTÜRKiVE
ş ı ı için gerekli izni ğ f<ültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ ile her türlü ğ veren
hocam Prof. Dr. Veli Sevin'e ş ı ş ı ı ı temsilcisi olarak içel Müzesi'nden
Mustafa Ergün yer ı ş ve bilim kurulumuza büyük bir ı ğ ı ş ı ı ı güvenlik problemleri nedeniyle
ı ş ı ğ ı ı yörelerde ilgili jandarma ı ı ekibimize ş ş ı hem ekip üyelerine hem de jandar-
ma ı ı ı ilgi ve destekleri için çok ş borçlu ğ belirtmek isterim.
2 Koçhan 1990: not 6, ş 1.
3 Burney 1957: No. 263, Russell 1980: No. 263 ve Rothman 1995: No. 44'te Malazgirt'te yer ı ğ ı belirtilen ş
ı olabilir, ancak ı yeterli ı ğ ı kesin bir ş söylemek zordur. Ayr. bkz. Kleiss ve Hauptmann
1976 No. 41. Burney 1958: No. 261; Russell 1980: No. 261.
ı ğ üzeri ı bir çömlekçik (Çizim: 2/1), ı ş çekik ğ ı ı yuvarlak
ı ı çömlekler (Çizim: 217), içe dönük (Çizim: 2/2,8) ve ı ş çekik ğ ı ı parçalar
(Çizim: 2/4-6) gibi bu dönemden çok iyi ğ form ve ı Genellikle orta ve
kaba kum ı ı bu parçalar büyük oranda orta ve kötü ş ş Uzerlerinde
ş nedeniyle görülen renk ğ ş ı ı Kremden kahverengiye
ğ ğ ş renklerde hamurludurlar. Hamurunun renginde ı ı ı ı
ı ş yüzleri büyük ölçüde ı ve ı hemen hepsinde görülür. ğ Anadolu'yu da
içine alarak Kafkasya'dan ğ Akdeniz ı ı ı ğ ı ı ş olan bir kültürün
ı olan bu çanak çömlekler bölgedeki ğ merkezlerin malzemesiyle paralellik
içindedir. Bölgede daha önce Burney ve ı ş ı ı ş
olanlar', Van Kalesi", Karagündüz
ve Dilkaya/ höyükleri ile ş ı ı ı ı
daha önce ğ Ahlat-Harabehulik ş Sütey- ı nekropolüs,
Adilcevaz-Kümbet Höyük!'', ş bu çanak çömleklerin çok ı benzer-
leri ı
Orta/Son Tunç ğ ı
Van Gölü bölgesindeki ş ı ı ı ı ana hedefi M.Ö. 2. ı kültürlerine ait
izlerin belgelenmesidir. Bununla birlikte bu ı ı ı ı ı köylü-
lerden ı ğ ı ı 2 çanak ve Adaksu ğ ğ birkaç küçük gövde par-
ı ı ş ı ne ı ki, buluntu ele ş Onceki ı ı ğ ı ı ı ş
malarda ğ üzere, Transkafkasya ve ı Iran malzemesiyle tam bir
paralellik içinde olan ve ı çanak çömlekleriyle dikkati çeken bu kültür "Van-Urmiye
ı ı ı olarak ı ı ı ı ş ı ğ ı ı bölge içinde en az bilinen dönemdir. Ancak
bugüne kadar yüzey ş ı ı ı ğ ı ı Suluçem, Nurettin, ı Hay-
darkalesi, Elmakaya, Çaygeldi, ş ı ı Cemaleddin, Eriklik nekropol
ve ş ğ Anadolu Orta Tunç ğ ı malzemesini ve genel karakterini
bir ölçüde de olsa ı ı ı ı ş En ı bölgede ı Orta ve
Son Tunç ğ ı bir ş ğ ı ğ ı kesindir.
Sözünü ğ merkezlerden ve büyük ğ nekropollerden ı ğ ı ı
monokrom ve polikrom ı bu parçalar hem form hem de malolarak Van-Urmiye için
çok ı ı ı 1999 ı bu kültüre ait buluntulara ı ş ş ı
daha önceki ı ı ı ğ ş ş ğ Bu kültüre ait izler bugüne ğ az sa-
ı malzeme veren birkaç ğ ı ş ı hep 2000 m. ı otlak ve yay-
lalarda ş ı ı ı ı ş ı Bu sezon ğ saha ise, ı hariç, ı
alanlar ya da otlaklara uzak yörelerdir. ı güneyindeki ı yer alan nek-
ropolde biz Demir ğ ı ş malzeme ş ğ Ancak köylülerin verdi-
ğ malzeme içindeki bezemesiz ve ı bezemeli iki çanak (Resim: 1,2) bu döneme
aittir. Hepsinin tüm ı nedeniyle bu çanak çömleklerin ı nekropolden
ş ğ ş
Demir ğ ı
1999 ı ı yüzey ş ı ı ı son bölümü Demir ğ ı ş Bu döneme
ait ı sözünü ğ merkezlerin (Konakkuran, Adalar, Adaksu, ı ı
ş ı Okçuhan, ğ ı ı ı ı Bostankaya, Yeniköy, ı ve Göztepe'de mal-
zeme ş
4 Burney 1958: 178 vdd., res. 37-72,157-170; Russell 1980: 54 vd., res. 8-11; Kozbe 1995; Rolhrnan ve Kozbe 1997.
5 Tarhan ve Sevin 1991: 435, res. 23/1-6; Tarhan ve Sevin 1994: 852, res. 3-7; Tarhan 1994: 47, res. 31.
6 Sevin ve ı 1996
342, res. 8; Sevin ve ğ 1998: 579 vd, res. 8; 2000
860 vd., res. 25-27; 2000
411 vd.,
çiz. 5, res. 5
7 ğ 1987: 83, res. 2-8; 1988: 233 vd., res. 18; 1991: 271 vd., res. 4; 1993: 472 vdd., res. 4-10; ğ ve
Derin 1992: 403 vdd., res. 10-11; Kozbe 1990.
8 ı 1999: 1, res. 5.
9 Özürat 1994: 361 vd., res. 2.
10 Burney 1958: No. 234, res. 50; Russell 1980 No. 234; Sagona 1984: No. 211; ı 1999: 1, res. 3.
11 ı 2000: 193 vd" çiz.2
12 Bkz. Özürat 1994: 360 vdd.; 1997: 82 vdd. 2 vdd.; 1999: 1 vd.: 2000: 194 vdd.
Bu ı ğ Okçuhan ve ı nekropolleri oldukça ş alanlara
ı ı ş ı ı ı ve malzemeleri de buna paralelolarak fazla ı ı
Malazgirt'in hemen ı ı Okçuhan Köyü'nde iki ı nekropol ı (Çizim: 3).
Murat Nehri'nin sol ı ı ı köyün ğ ve ı ı yer alan bu nekropollerden
toplanan malzeme tamamen Demir ğ ı aittir. Kaçak ı ğ bilgilere
göre mezarlar Murat Nehri'ne inen ı kesimde, ı ı (Resim: 3) ve
hemen bu ı ğ ı üzerindeki düzlük ı Düzlük ı ı mezarlar ş örgülü
oda-mezar türündedir.
1998 ı ı ğ ı ğ ı ilçe merkezine 17 km. ı
ve ı ı içindedir. Ilk kez C. Burney13 ı ş olan höyükten,
üzerindeki modern köy ve ı nedeniyle hiç malzeme ı ş ı 1999 ya-
ı güneyindeki yüksek ı Orta Tunç ve Demir ğ ı ait büyük ı
ı ğ çok ı ı Elmakaya ve Çaygeldi gibi bir nekrapol ğ
ş ğ ı bir kez daha gittik (Çizim: 4). Zor bir ş ı ı
bu ı tahmin ğ gibi yeni bir nekropol belirledik (Resim: 4). Malzeme tama-
men Demir ğ ğ gösterir. ı sözünü ğ çanak bu nekrapoldeki kul-
ı ı Orta Tunç ğ ı ğ ğ gösterebilir, ancak çok ı ı Çay-
geldi'den gelme ı ı ğ ı ı da göz ı etmemek gerekir. Köyün güneyinde ve ş ı
5 km. ı yamaçlarda yer alan (Gaz ı ı nekrapoldeki mezarlar kaçak ı
lardan ş ı ğ ı ş örgülü ya da basit ı
Yine ı ı yer alan ve ş ı 300 x 200 x 20 m. ı
Göztepe ğ ı ı ı gibi modern köy ı tamamen ş ğ
malzeme ı ş ı (Çizim: 5). Ancak ğ ı ı ğ tepenin köye
bakan ı daha önce kaçak ı ı ı ı ı ş ve ı Van Müzesi
ı ş olan bir mezarda ı ş ı ı ş ı ı ı ğ bu mezar ş
örgülü ı ve üzeri çok büyük 3 adet sal ş ı ı ı ş ı (Çizim: 6). ğ
ı ı bir ş olan ı eni 1.75 m., görülebilen ğ 3.00 m., yük-
ğ ise 1.45 m. dir. Bugün Van Müzesi'nde olan mezar envanteri ı Urartu
mezar ğ ı ı bilinen ejder ş ı tunç bilezikler (Çizim: 7/1-7), ı ı
(Çizim: 7/8), ş ş ş ı süs ğ ı (Çizim: 7/9, bir kemer ı ait ola-
bilecek halka (Çizim: 7/10), üzeri yivli yüzük (Çizim: 7/11), çanak (Çizim: 7/12) ve iki
adet situla (Çizim: 7/13-14), cam ve akik boncuklar ile ş ş topraktan bir çanak ve 3
tane de çömlek ı (Çizim: 8/1-4). Çanak çömlekler pembeden kiremite ğ ğ
ş renklerde hamurlu ve hamurunun renginde ı ı ş çekik ğ ı ı ve
keskin ı ı çanak klasik Urartu ı gibi kahve hamurlu ve kiremit renkte ı
(Çizim: 8/2). Orta kum ı ı ve orta ş ş bu ı yüzeyinde ş nedeniyle
ş alacalar görülür. Çok parlak olmamakla birlikte ı ı ı Mal ve biçim özellik-
leriyle bölgeden ı ı ğ ı ı Orta Demir ğ ı malzemesiyle paralellik içindedirler. ı ş
dönük ğ ı ı ı ş oluklu ve düz dipli ğ omuzu üzerinde paralel çizgiler
ı ı ı ı ş ı ı ı ğ ı motifi ile bunun hemen ı üzeri yine çentikli
ı ı ı görülür (Çizim: 8/4). Bu türde bezeme ı ş ı özellikle Van Gölü'nün ı ı
dan itibaren Malatya'ya kadar uzanan alanda Erken Demir ğ ı itibaren ı rast-
lanan bir özelliktir. Ş ş ı ı ve boynu üzerinde keskin silme bulunan çömlek bir
urnedir (Çizim: 8/1)14. ı ş ı ğ ı ı ı ı Urartu ı ol-
ğ belirgindir. Bu ğ içindeki ı ş kemikler ile ı tunç ı ve ben-
cuklardaki izler mezarda kremasyonun ı ğ ı ı gösterir.
Malazgirt'in ı ı gezilerimiz ı ı ı ı Köyü'nde iki
nokta ş Bunlardan biri, köyün ı ı Garsa mevkiindeki ğ
ait ş ve ı ı ı Burada yüzeyden toplanan bol miktardaki ğ
çanak ğ ı birkaç küçük gövde ı Orta Demir ğ ı aittir. ğ
ise köyün ğ ğ ı ı ğ ı ğ ı kale ve
eteklerindeki nekropoldür (Resim: 5). Hem kale hem de nekropolde ele geçen parçalar
13 Burney 1958: No. 261: Russell 198ü: No. 261.
14 Urneler için bkz. Derin 1994.
Demir ğ ı özellikleri gösterir. Kalede ve nekropolde herhangi bir ı ize ı
ı ş ı
ı ş Malazgirt'in güneyindeki ı ı Köyü'nün 3 km. kadar ku-
ğ ve Süphan ğ ı ı eteklerindedir. Volkanik ve ş ı bir alanda yer alan
arazide herhangi düzgün bir ı ı ı ya da bir nekropol olup ı ğ ı ş
izlere ı ş ı
Bölgede ı ş ı ı daha önce ş olan ı ı ı Bos-
tankaya ve Yeniköy kaleleri 1999 ı ı bir kez daha ziyaret ş Bunlardan C.
Burney'nin"> ğ Bostankaya Kalesi Malazgirt'in 14 km. ğ ı
Kale Bostankaya Köyü'nün içinde ve güney ı ı yüksek ı üzerinde yer ı
Kalede görülebilen pek fazla duvar ı ı ı yoktur, ancak ı ğ ı üzerinde yer alan
çok ı temel ı ve kaya ş ğ Urartu ı tüm özelliklerine sahip-
tir. Burney'nin ı göre kale dikdörtgen ı ı ve güneyindeki ı ı bir ı
ğ aittir. Ele geçen az ı çanak çömlek ı da tamamen Orta Demir ğ ı
özellikleri gösterir.
Malazgirt'in 48..km. kuzeyinde ve ı isimli köyde yer alan ı ı ı Kalesi, Konak-
kuran gibi, Erzurum Universitesi ekibince ş Köyün hemen kuzeyinde bir
tepe üzerindeki kalenin ı ı bir ı ı ı Iri ş ı ı ş bastiyon-
lu ve birkaç teras halindeki duvarlar Demir ğ ı rnirnarlsi özelliklerine sahiptir, nitekim
toplanan parçalar da Demir ğ ı aittir.
1999 ı ı gezileri ı ı Malazgirt'in 22 km. kuzeyindeki Konakkuran Belde-
si'nin ı ı ve Murat Nehri'nin sol ı ı ı Yeniköy Mahallesi'nde ı ğ ı bilinen
Yeniköy Kalesi ve ı bir kez daha ziyaret ş (Çizim: 1). Burada, ş
ğ ı yer alan Urartu kaya ı tek ı (Resim: 6). Uç ı
sekilerle çevrili ve iki ı ş ı Kareye ı ı ı ı 1.85
x 2.30 x 1.15 m.dir. Cephesinde, ı ı tam üst ı ı 2.15 x 1.18 m. ı
bir ş içinde, uzun etek ş bir figür bulunrnaktadrrt''. ı belki de tüm önemi
bu kabartmadan kaynaklanmakla birlikte, özellikle üst ı ı tahribat nedeniyle
ı tam olarak ş ı ı ı ğ ı ğ ı üzerinde ise
kale ğ bir ş ğ ş ı ı Belirgin bir ı ı ı ı
mamakla birlikte hem ı kaya ş hem de toplanan çanak çömlek ı
göre bu ş Orta Demir ğ ı aittir.
ı ğ ı ı Demir ğ ı çanak çömlekleri, az ı ı ı ı ı Urartu ı
(Çizim: 9/3,11/16) ı ş ı kahverengi ve kiremit renklerde hamurlu büyük oranda ha-
murunun renginde bazen de krem ve devetüyü renklerde ı Ince ve orta kum
ı ı bu parçalar orta ve iyi ş ş ı hemen hepsinde var olmakla birlikte
çok parlak ğ Bu parçalar içinde ı bezeme ğ ı ı ı ı da sözünü
ğ gibi Erken Demir ğ ı ş devam eden bu bezemeler yanyana
ya da ı ı ı ş devam eden çentik dizileri halindedir'v. Keskin ı ı çanaklar
(Çizim: 9), ı ş çekik ya da ı ş ı ı ı ş ğ ı ı boyunlu çömlekler (Çizim: 10)
ve halka dipli olmakla birlikte taban ı ı ı ı ş ğ .. ı ı ş olan dipler en
fazla görülen formlar ı ı (Çizim: 10/9, 12-15). Ozellikle ı ı ı Okçuhan ve
ı çanak ğ içinde çok ı ı ğ ı ı bu malzeme ğ Orta
Demir ğ ı klasik Urartu çanak ğ Van Gölü'nün ı bölgesinde çok yay-
ı ı ğ ı ş etmektedir. Nitekim Van Gölü ile ı Nehri ı bölgede
15 Burney 1957: 51 vd., no. 264; Russell 1980: No. 264. Ayr. bkz. Rolhman 1996: No. 45; Kleiss ve Hauptmann 1976:
No. 42.
16 Koçhan 1990.
17 Çevik 1996: No. 14; Koçhan 1990: Ş 1.
18 Burney ve Lang 1971' Res.54; Çevik 1996: Lev. 46a.
19 Yivii ve ı bezemeli Erken Demir ğ çanak ğ için bkz. Van Kalesi ğ Tarhan ve Sevin 1994: 851
vdd., res. 17-18; Tarhan 1994: 44 vdd., lig. 30; Karagündüz: Sevin ve ı 1996a: 345, res. 15; Sevin ve ı
1996b 10 vdd, res. 23-25; Ernis: Sevin 1996; Dilkaya: ğ 1987: 84 vd., res. 14-15; 1988: 234, res. 19; 1993:
475 vdd., res. 12-17.
ı ş ı da ğ bu türde çanak çömlek ş Çanak
çömlekte ı sözünü ğ süreklilik yüzünden Urartu merkezi bölgesindeki
önemli merkezlerde belirgin özellikler gösteren Erken ve Orta Demir ğ ı ı ı bu böl-
ge için daha zor görünür. Ancak bu parçalar içindeki ğ ı ı yivli üç çömlek (Çizim:
10/2, 4-5) ve ip delikli ı iki çanak ı (Çizim: 9/6-7) Erken Demir ğ ı
1995 ı ı beri sistemli bir ş ğ Y.!Jzey ş ı ı ı
sonucunda ğ Anadolu'nun en az bilinen dönemleri olan M. O. 2. ı ya da daha
ı ı ı bir ı Orta Tunç ğ ı ait yeni bilgiler ş ı ı ğ
ı bir ş ı ı nedeniyle yüksek yaylalarda ı ğ ı ı bu nekropol
ve ş bölgede Ilk Tunç ğ ı ve Urartu ı ğ ı ı ş ğ doldurabile-
cektir. Orta Tunç ğ ı ait ı ı ı höyüklerdeki bir kaç ı ı ş ı tama-
men yüksek ı ı ve otlaklara ı bölgelerde ı ş ı Kronolojik olarak
bunu izlemesi gereken son Tunç ğ ı ise ş ı ı ı içinde ı ş ı
ı ve ı Iran'la paralel bir ş ş görünen bölgede Orta Tunç
ğ ı ı ı sonra Erken Demir ğ ı ı Karagündüz'den ı ı ğ ı ı çok daha
ı ve ı bezemenin ğ ı ı ğ mal grubuna ş görünür. Söz konusu
yüksek yaylalarda Erken Demir ğ ı malzemesi çok az ı ı Bu alanlarda Orta
Demir ğ ı ve daha az olarak Erken Transkafkasya Dönemine ait ı ı bulun-
ş da, bu dönemler Orta Tunç ğ ı ı tersine çok daha ğ olarak ı alan-
larda ş ı ı ı Bölgenin ğ ş ı nedeniyle ı zamanda ı ı da
ekonomi için oldukça önemliydi. Bu nedenle ş ı ı ı içinde yaylalarda Orta
Demir ğ ı ait malzeme de çok ı ele ş Biraz önce sözünü ğ
ş ğ doldurabilmek için daha birçok verinin gerekli ğ ş
ş ı köken ve kronoloji gibi problemlerin, bir ş ı olan ş ı ı
sonra ileride ı ı ve ş ı ş ı ğ umuyoruz.
Resim 1:
Çanak; Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle siyah
görünümlü, orta kum ı ı kötü ş ş ı ı çark ı ı çap 21 cm., yükseklik 7.8
cm. ı Ahlat Müzesi.
Resim 2:
Çanak; Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle siyah
ı orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 23.5 cm., yükseklik 9.7 cm.
ı Ahlat Müzesi.
Çizim: 2
1- Çömlekcik: Kahverengi (7.5 YR 5/2) hamurlu, hamurunun renginde ı ancak
ş nedeniyleastar rengi fazlagörünmüyor içi ve ğ ı ı ı ı gri (2.5 Y7/2) ı ş ı
ise siyah (7.5 YR N21) renkte, kaba kum ı ı kötü ş ş ı ı el ı ı çap 12
cm. Çiz. no. ı 25.
20 ı ğ ş ı ı için bkz. Sevin 1987: 281 vdd., res. 14; 1988: 11 vd., res. 10-13, 19,22,45; 1989
453 vdd., res. 3-5, 10,22-25,33,38-42; Russell 1980: 35 vd., res. 181 group DO Erzurum-Toprakkale malzemesi için
bkz. ş ve Özürat 1996: 143 vdd.. lev. ı ş ve Bitlis ş ı ı için bkz. ı rat 1994: 362, res
7, çiz. 3-4; 1999: 3 vd., res. 19-20; 2000: 196 vd., çiz. 9-11; Rothman 1995: 286, res 7-8.
21 Çanak çömlek ı ı Munsell Soil Color Charts (Baltimore 1988) renk ğ ı ı ş ancak daha kolay
ş ı için ı ı kendi ı ı ğ ı ı renkler de ı ı ş ı
2- Çanak p.: ı kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş
nedeniyle renk ğ ş var, kaba kum ı ı kötü ş ş ı ı el ı ı çap 12
cm. Çiz. no. ı 5.
3- Çömlek p.: ı ı kahve (7.5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ancak
ş nedeniyle astar rengi fazla görünmüyor içi ve ğ ı ı hamurunun renginde ı ş ı
ise siyah (7.5 YR N2!) renkte, orta kum ve bitki ı ı kötü ş ş ı ı el ı ı Çiz.
no. ı 14.
4- Çömlek p.: ı ı kahve (7.5 YR 5/6) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı ise ş
nedeniyle siyah (7.5 YR N2!) ı orta kum ı ı kötü ş ş ı ı el ı ı Çiz.
no. ı 8.
5- Çömlek p.: ı ı krem (7.5 YR 7/4) hamurlu, hamurunun renginde ğ ı ı ise
içte ve ı ş ı ı (2.5 YR 4/4) ı orta kum ı ı orta ş ş ı ı el ı ı Çiz.
no. ı 13.
6- Çömlek p.: ı ı kahve (5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş
nedeniyle ı ı krem, kahve ve gri ı orta kum ı ı kötü ş ş ı ı el
ı ı çap 20 cm. Çiz. no. ı 16.
7- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı ise ş nedeniyle
ğ ı ı kiremit (2.5 YR 4/8) kalan ı ı siyah (7.5 YR N2!) ı ince kum ı ı
kötü ş ş ı ı el ı ı çap 26 cm. Çiz. no. Bayraktepe 5.
8- Çömlek p.: ı ı kahve (7.5 YR 4/6) hamurlu, hamurunun renginde ı içi ve ğ ı
ı hamurunun renginde ı ş ı ise ş nedeniyle siyah (7.5 YR N2/) ı orta kum
ı ı kötü ş ş ı ı el ı ı çap 28 cm. Çiz. no. ı 10.
Çizim: 7
1- Ejder ş ı tunç bilezik p. Göztepe; Van Müzesi.
2- Ejder ş ı tunç bilezik p. Göztepe; Van Müzesi.
3- Ejder ş ı tunç bilezik; çap 6.4 cm. Göztepe; Van Müzesi.
4- Ejder ş ı tunç bilezik; çap 6.8 cm. Göztepe; Van Müzesi.
5- Ejder ş ı tunç bilezik p. Göztepe; Van Müzesi.
6- Ejder ş ı tunç bilezik; çap 8 cm. Göztepe; Van Müzesi.
7- Ejder ş ı tunç bilezik; çap 8.7 cm. Göztepe; Van Müzesi.
8- Tunç ı ı uzunluk 6 cm. Göztepe; Van Müzesi.
9- Tunç ğ p. Göztepe; Van Müzesi.
10- Tunç kemer ı çap 2 cm. Göztepe; Van Müzesi.
11- Tunç yüzük; çap 2.4 cm. Göztepe; Van Müzesi.
12- Tunç çanak; çap 16.5 cm. Göztepe; Van Müzesi.
13- Tunç situla; çap 10.7 cm. Göztepe; Van Müzesi.
14-Tunç situla; çap 15.5 cm. Göztepe; Van Müzesi.
Çizim: 8
1- Çömlek; Kiremit (2.5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum ı ı
orta ş ş ı ı çark ı ı çap 14 cm., yükseklik 30.5 cm. Göztepe; Van Müzesi.
2- Çanak; Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, kiremit (10 R 4/6) ı orta kum ı ı orta ş
ş ı ı çark ı ı çap 9 cm., yükseklik 10.5 cm. Göztepe; Van Müzesi.
3- Çömlek; Pembemsi kiremit (2.5 YR 5/8) hamurlu, hamurunun renginde ı ş
nedeniyle genelde siyah görünümlü, orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı
çap 15.5 cm., yükseklik 20 cm. Göztepe; Van Müzesi.
4- Çömlek; Pembe (2.5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
gri siyah ı orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 19 cm., yükseklik
34.5 cm. Göztepe; Van Müzesi.
Çizim: 9
1- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) harnurlu, hamurunun renginde ı orta kum ve bitki
ı ı kötü ş ş ı ı çark ı ı çap 18 cm. Çiz. no. ı ı ı 9.
2- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) harnurlu, hamurunun renginde astarlr, ş nedeniyle
kahve, gri ve siyah görünümlü, kaba kum ve bitki ı ı kötü ş ş ı ı çark ı ı
çap 20 cm. Çiz. no. ı 23.
3- Çanak p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, kiremit (10 R 4/6) ı orta kum ı ı orta
ş ş ı ı çark ı ı çap 20 cm. Çiz. no. Okçuhan 54.
4- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı ı ı kahve (2.5 YR
4/6) ı orta kum katkur. orta ş ş ı ı çark ı ı çap 16 cm. Çiz. no.
Okçuhan 29.
5- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, kiremit (2.5 YR 4/8) ı orta kum ı ı orta
ş ş ı ı çark ı ı çap 24 cm. Çiz. no. Bayraktepe 7.
6- Çanak p.: Pembe (2.5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
ı ı kahve ve siyah ı orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 24 cm.
Çiz. no. Okçuhan 11.
7- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, ı ı kiremit (10 R 4/6) ı orta kum ı ı
kötü ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no. ı ı ı 3.
8- Çanak p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) harnurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
ı ş ı grimsi kahve görünümlü, kaba kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no.
Okçuhan 37.
9- Çanak p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
ı ş ı grimsi kahve görünümlü, orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no.
Okçuhan 38.
10- Çanak p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
grimsi kahve görünümlü, orta kum ı kötü ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no.
ı 18.
11- Çanak; Kiremit (2.5 YR 5/6) harnurlu, hamurunun renginde astarh, ş nedeniyle
gri ve siyah ı orta kum ve bitki ı ı orta ş ş hafif ı ı çark ı ı çap 32
cm., yükseklik 19.5 cm. Çiz. no. Okçuhan 66.
Çizim: 10
1- Çömlek p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
renkte ş var, orta kum ı ı kötü ş ş ı ı çark ı ı çap 12 cm. Çiz.
no. ı ı ı 19.
2- Çömlek p.: Pembemsi kiremit (10 R 5/6) harnurlu, hamurunun renginde ı ince
kum ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı çap 20 cm. Çiz. no. ı 19.
3- Çömlek p.: Kahverengi (5 YR 5/4) hamurlu, hamurunun renginde ı orta kum
ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı çap 18 cm. Çiz. no. ı 5.
4- Çömlek p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum ı ı
iyi ş ş hafif ı ı çark ı ı çap 12 cm. Çiz. no. Okçuhan 30.
5- Çömlek p.: ı kiremit (2.5 YR 6/6) hamurlu, kiremit (10 R 4/6) ı kaba kum
ı iyi ş ş ı ı çark ı ı çap 12 cm. Çiz. no. okçuhan 52.
6- Çömlek p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
siyah ı orta kum ı ı kötü ş ş ı ı çark ı ı çap 13 cm. Çiz. no.
ı 1.
7- Çömlek p.: ı ı kahve (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 53.
8- Çömlek p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş nedeniyle
siyah görünümlü, orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 11 cm. Çiz. no.
ı 2.
9- Çömlek p.: ı kahve (5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı kaba kum
ı ı orta ş ş hafif ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 15.
10- Çömlek p.: Pembemsi kiremit (2.5 YR 5/8) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı pem-
bemsi krem (5 YR 8/4) ı ince kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 6
cm. Çiz. no. Okçuhan 28.
11- Çömlek p.: ı kahve (5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı çap 10 cm. Çiz. no. Okçuhan 31.
12- Çömlek p.: Pembemsi kiremit (7.5 YR 5/4) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı grim-
si kahve (5 YR 4/2) ı ince kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 5 cm.
Çiz. no. ı 20.
13- Çömlek p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 10 cm. Çiz. no. Okçuhan 1.
14- Çömlek p.: Pembe (2.5 YR 5/4) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı çap 6 cm. Çiz. no. ı 1.
15- Çömlek p.: Kiremit (2.5 YR 5/8) hamurlu, hamurunun renginde ı orta kum ı ı
orta ş ş ı ı çark ı ı çap 18 cm. Çiz. no. Okçuhan 67.
16- Çömlek p.: Kiremit (2.5 YR 4/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ı ş ğ ı ı
ı ş ı ı nedeniyle renk daha koyu, kaba kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı
Çiz. no. ı 11.
Çizim: 11
1- Gövde p.: Pembe (2.5 YR 5/4) hamurlu, hamurunun renginde ı orta kum ı ı
kötü ş ş hafif ı ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 2.
2- Gövde p.: ı ı kiremit (2.5 YR 4/4) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı pembemsi
devetüyü (5 YR 7/3) ı ince kum ı ı iyi ş ş hafif ı ı çark ı ı Çiz. no.
ı 18.
3- Gövde p.: Kiremit (10 R 5/8) hamurlu, hamurunun renginde ı orta kum ı ı orta
ş ş hafif ı ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 39.
4- Gövde p.: ı ı kiremit (2.5 YR 4/8) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı pembemsi
devetüyü (5 YR 7/3) ı ince kum ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no.
ı 20.
5- Gövde p.: Pembemsi kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı orta
kum ı ı orta ş ş hafif ı ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 70.
6- Gövde p.: Kahverengi (5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ş
nedeniyle griye ğ renk ğ ş var, orta kum ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı
Çiz. no. ı 8.
7- Gövde p.: ı ı kahve (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı orta kum
ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 42.
8- Gövde p.: Kiremit (2.5 YR 4/8) hamurlu, içi hamurunun renginde ı ş ı ı ı pembe (5
YR 7/4) ı ince kum ı ı iyi ş ş ı ı çark ı ı Çiz. no. Okçuhan 40.
9- Dip p.: Pembemsi kiremit (10 R 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ı ı orta ş ş hafif ı ı çark ı ı çap 9 cm. Çiz. no. Okçuhan 65.
10- Kulp p.: ı kahve (5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı orta kum ı ı
orta ş ş ı ı el ı ı Çiz. no. ı ı ı 11.
11- Kulp p.: Pembe (2.5 YR 6/8) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum ı ı
iyi ş ş ı ı el ı ı Çiz. no. ı 10.
12- Dip p.: Pembemsi kiremit (10 R 4/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ı ı orta ş ş ı ı çark ı ı çap 10 cm. Çiz. no. ğ ı 5.
13- Dip p.: Kahve (5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum ı ı içte
ş nedeniyle ı ı ğ renk ğ ş var, orta ş ş ı ı çark ı ı çap 5
cm. Çiz. no. ı 63.
14- Dip p.: Pembemsi kahve (5 YR 6/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum
ve az bitki ı ı içte ş nedeniyle ı ı ğ renk ğ ş var, orta ş ş hafif
ı ı çark ı ı çap 14 cm. Çiz. no. Okçuhan 49.
15- Dip p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, hamurunun renginde ı ince kum ı ı
ş nedeniyle griye ğ renk ğ ş var, orta ş ş ı ı çark ı ı çap 8
cm. Çiz. no. Okçuhan 59.
16- Dip p.: Kiremit (2.5 YR 5/6) hamurlu, ı ı kiremit (10 R 4/8) ı ince kum ı ı
iyi ş ş ı ı çark ı ı çap 2.5 cm. Çiz. no. Okçuhan 16.
1996 "Erzurum'da Bir ğ Merkezi: Toprakkale", Anadolu ş ı Prof. Dr. Afif
Erzen ı ı XIV: 143-159.
1957 "Urartian Fortresess and Towns in the Van Region", Anatolian Studies Vii: 37-53.
1958 'Eastern Anatolia in the Chalcolithic and Early Bronze Age", Anatolian Studies ViII:
1971 Peoples of the Hi/ls: Ancient Ararat and the Caucasus , London.
ı N.
1996 Urartu Kaya Mezarlan ve ÖLÜ Gömme Gelenekleri, Antalya.
çiliNGiROGLU, A.
1987 "Van-Dilkaya ğ ı ı 1985", Viii. ı Sonuçlan ı ı 1:81-94.
1988 "Van-Dilkaya ğ ı ı ı ı Sonuçlan ı ı i: 229-247.
1991 "Van-Dilkaya ğ ı ı 1989", XII. ı Sonuçlan ı ı i : 271-276.
1993 "Van-Dilkaya ğ ı ı ı ş XLV ı Sonuçlan ı ı i : 469-491.
1992 "Van-Dilkaya ı ı 1990", XIII. ı Sonuçlan ı ı i : 403-422.
1994 "The Urartian cremation jars in Van and ı ğ Museums" A ğ D. French
(Yay.), Anadolu ğ 3, Ankara: 46-62.
1976 Topographische Karte von Urartu, Berlin
1990 ı ı ı Kalesi", Ege Üniversitesi, Arkeoloji-SanatTarihi Dergisi V: 87-108.
1990 "Van-Dilkaya ğ Erken Transkafkasya ğ ş ı Sonuçlan
ı ı : 533-554.
1995 ş ı Yüzey ş ı ı Ele Geçen Erken Transkafkasya .Çanak
ğ ı ş ı ğ ı Bölgenin Erken Tunç ğ ı ı Yeniden ğ Ege Univer-
sitesi, Arkeoloji Dergisi iii: 35-50.
1994 "M.Ö. ii. ı ğ Anadolu ı Seramik Kültürleri Üzerine ş ı Xi.
ş ı Sonuçlan ı ı 359-377.
1997 ğ Anadolu M.Ö. ii. ı ı Çanak Çömlek Kültürü (istanbul Üniver-
sitesi, ı ı ş doktora tezi), (istanbul).
1999 "1997 ı ı ş Yüzey ş ı ı XVi. ş ı Sonuçlan ı ı ii: 1-32.
2000 "1998 ı ı ş llleri Yüzey ş ı ı Tunç ve Demir ğ ı 17. ş ı
Sonuçlan ı ı 2 : 193-210.
1995 "The Pottery of The ş Plain And The Evolving Place of a high Border Land", XII.
ş ı Sonuçlan ı ı 281-304.
1997 "Interpreting ş In The Early Bronze Age", Anatolian Studies XLVII:105-126.
1980 Pre-C/assica/ Pottery of Eastem Anato/ia BAR Int. S. 85, Oxford.
1984 The Caucasian Region in the Ear/y Bronze Age, BAR Int. S. 214, Oxford.
SEviN, V
1987 ı ğ llleri Yüzey ş ı ı 1985", /V ş ı Sonuç/an Top-
ı ı : 279-300.
1988 ı ğ İ Yüzey ş ı ı 1986", V ş ı Sonuç/an ı ı V: 1-
1989 ı ğ llleri Yüzey ş ı ı 1987", VI. ş ı Sonuç/an ı ı :
1996 "Van/Ernis (Ünseli) Nekropolü Erken Demir ğ Çanak Çömlekleri", Prof. Dr. Afif
Erzen'e ğ Anada/u ş ı XIV: 439-467.
"Karagündüz ğ ve Nekropolü 1994 ı ı Kurtarma ı ı XVii. ı Sonuç-
/an ı ı i : 337-361.
''Van-Karagündüz Erken Demir ğ Nekropolü", Bel/eten LX/228: 1-35.
1998 "Karagündüz ğ ve Nekropolü 1995-1996 ı ı Kurtarma ı ı X/X. ı
Sonuç/an ı ı i : 571-589.
"Van-Karagündüz ğ ı ı (1997 ı ı ı ş ı Bel/eten LXII 1/238: 847-
"Karagündüz ğ 1998 ı ı Kurtarma ı ı 21. ı Sonuç/an ı ı v:
1994 "Recent Research at the Urartian Capital Tushpa", Te/ Aviv 21/1: 22-57.
1991 "Van Kalesi ve Eski Van Ş ı ı 1989", ı ı ı Sonuç/ar ı ı ii : 429-
1994 "Van Kalesi ve Eski Van Ş ı ı 1990 ı ı ı ş ı Bel/eten LVI1/220: 843-
Çizim 1: Konakkuran ğ ve Yeniköy ş ı
Çizim 2: Erken Transkafkasya Dönemi
çanak ğ
Çizim 3: Okçuhan Nekropolü
Çizim 4: ı ğ ve Nekropolü
Çizim 5: Göztepe ğ
,-- - - -', 1'-
( i i -, ,-----....
:: \
: i'
i ,I li i

i: i
i II :1 : A
A i İ "
,., ,- ı ,I ,
ı ,/ i
i J" i/ i
i I, ı ,
i II I'
i 1 __ 1. ,'I :
\ ı
... .1 , ... ' ---
\_----- --- ---
.... _---
r"" .,,,;.'1.' , ,.,. ,.,
A-A Kesiti
n-n Kesiti
Göztepe ı

Çizim 6: Göztepe ı
ı ı

ı i
FAo 2": ..
'. r:» 6
Çizim 7: Göztepe ı küçük buluntular
.. _-
.. '.;::"=:..".:::::.,,
.. li i.!. '
ı ı \ i=======;

Çizim 8: Göztepe ı çanak çömlekler
Çizim 9: Demir ğ ı ı
, rt,
Çizim 10: Demir ğ ı çömlekleri

'----.,/ 3
\ /
L ,i
i,_/ 7


Çizim 11: Demir ğ ı çanak ğ
Resim 1: ı Orta Tunç ğ ı ı
ı çanak
Resim 2: ı Orta Tunç ğ ı çanak
Resim 3: Okçuhan nekropolü, ı ğ ı
1999 YÜZEY Ş
On günlük bir arazi ı ş ı ı kapsayan "Aksaray, ş ğ llleri 1999
Yüzey ş ı ı yörede bulunan hammadde ı ı ı Alanyurt'un
ğ ş ı Sofular yöresi ve Alanyurt-Gelveri/Güzelyurt-
Genedala/Akyamaç qüzerqahlart üzerindeki ören yerlerinin belgelenmesi gibi ğ ş
ş ı ı ş ı ı
ş ı ı ı ı ı Topada Hitit ı ı ı ziyaret edilerek
ı ı Karahöyük ş ve ı ı Hasan Ş ı
ı ı Çukur Oren ı ş konumu ş (Resim: 1).
1999 ı ı ş ı ı ı giderleri, istanbul Üniversitesi ğ ş ı
ma Fonu ı desteklenen, ı ı ı Çevre ş ı ı ı
dan ş ı ı ş ı Uç ı ı üye ve 3 ğ ı ı ı yürütülen ı ş
ı temsilcisi olarak, Ankara Etnografya Müzesi'nden Dilek ı ı ı ş ı Ça-
ı ş ı ı ğ ı ilgi ve ı ş ı kendilerine ş ı ı
ı bir borç addederim.
Hammadde ı yönelik ş ı obsidiyen alet endüstrisi uzma-
ı Dr. Eric Coqiougniout'yla birlikte, daha önceden belirlenen ş ı ğ ı obsi-
diyen ı ziyaret edilerek, bu hammadde ı hangilerinin ı
uygun ğ ı ı ş ı ı ş ı Bu ğ ş il ı ı ı içinde
bulunan, Eski Odunluk mevkii ve ı ş ğ ı obsidiyenlerinin çok ı ı
nedeniyle ş alet ı ı ı pek uygun ı ı ş ş
de, yörenin ı daha iyi kaliteli damarlar ve atölyeler ı ı ı ş ş
ı ı ı ğ de ı ş ı ğ Köyü ı yöre ı ı ı
ı ı ğ mevkide, bir say içi ş de ğ ş ve döven ş ı
ı ı ı ı ğ ı söylenilen ş ı ş ı ğ ı yönünde ş
ş Yatak ğ söylenen ı bir jeolog ğ yeniden irdelenmesi
Alenyurt'un ğ ş Güzergahi ve Sofular Yöresi
(P34/129) Güvercinlik kaya içi ş (P34-130) ı Tepesi Mez LV (ad-
SIZ), (P34/131) ı Tepesi K Tum ii ı (P34/132,133,1351. ı ı Mez.
III-V ı (P34/138) Ortabel Tepesi Tum i ı (P34/140) Olmez Tepe kaya içi
Ooç.Dr. Sevil GÜLÇUR, istanbul Üniversitesi, Prehlstorya Anabilim ı istanbuirrÜRKiYE
ş istanbul Üniversitesi ğ ş ı Fonu ve Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ olmak
üzere, ı ş ı ı bulunan tüm ş ve ş ekip üyeleri ı ş borç bilirim.
ş Doç. Dr.Sevil Gülçur (i.Ü. Prehistorya Anabilim ı ı temsilcisi: Dilek Özsan (Etnografya Müzesi.
Ankara ); ı ı Üyeler: Dr. Eric Coqiougniout (CNRS Lyon, Fransa), ı ı (Arkeolog), Fadime ı ı ı
(Arkeolog); ğ Mahmut ı Esra Kaçmaz, ş ş ğ (Dicle Üniversitesi).
ş ı (P34/141-144) Ölmez Tepe Tum I-IV ı (P34/136) Püngüç
mevkiiiSaray kaya içi ş (P34/134) Puhu ı ğ ı kilise ı ı ı
(P34/135) Tütünlük mevki i kaya yontusu ı
1998 ş ı ı Alanyurt Köyü ğ Ihlara-Derinku-
ş ana ş ı ı yüksek, kepez ı ı ı ş ı ı ı
ş ı ş ve ı yola bakan yüzlerinde ı zirve düzlüklerinde ise tümü-
lüslerin yer ı ğ ı ş Büyük bir bölümü geçen ı belgelenen bu mezar ı
ı ı ve varsa ğ türden buluntu ı ı belgeleme ı ş ı 1999 ş ı
ı da devam ş
(P34/129) Güvercinlik, L32-b4 ı yolun ı ı ı ı yükselen bir kaya-
ı ı Günümüzde hayvan ğ ı ı ı ı ğ ı ğ ve güney yüzlerinde,
ı da ş ı ğ ı üzere, yöreye özgü, güvercinliklerin ı ı ş bir ı
kaplayan bir kaya içi ş ı (Resim: 2).
(P34-130) ı Tepesi KD Mez LV ı bu ı saptanan dördüncü
örnektir. ğ ı eski bir defineci ğ bulunan mezar ı ş to-
(P34/131) ı Tepesi K Tum ii, ı ğ ı Güvercinlik'e bakan zirve ğ
ı ı ğ ı ı ş ı Bir çember ş ş ş krepis ş ı bir
bölümü ı seçilebilen, ± 9 m. ı ± 0.50-100 m. ğ bu mezar
ı ğ ı hem defineciler ı ğ ı ı ı ş hem de ş ı ı ş ı
(P34/132, 133, 135) ı ı Mez. Ill-V, ı ğ ı ı yüzünde bulunmak-
ı ş ı ı ı ı ş ı ı ş bir konumda bulunan kaya
ı genel ı da ı örneklerine benzemektedir (Resim: 3). ş to-
nozlu bu mezar ı ı Mez iii (P34/132) Geç Helenistik/Erken Roma ı
ğ ş biçimde, ı ş cephenin ğ kolundaki kaya ı ı ı ı üzerinde ı adet
ş (Resim: 4). Gene ı ı bulunan Mez. V (P34/135), yan cepheleri
dikdörtgen panelli dromosu ve mezar ı ı ı yuvarlak ı ı ı .dikdörtgen
ş ı bir ş ı ğ ı ı (Resim: 5). Ince ş
gösteren, ş kesimli bir silme, ı ı ı ş tüm dromosu çevrelemekte-
dir. Mezar ı ı merkezi ana ş ve dromosun alt bölümleri ğ tahribe
ğ ı ş ı
(P34/138) Ortabel Tepesi Tum i, ı ğ ı kuzeye dönük zirve ı ı ana
ş bakan B ucu üzerine ı ğ ı ı ş ı Defineciler ı zirveden ş ı mezar
ı kadar inen bir çukurla tahrip ş Çukur kesitinde kat kat ı ğ ı ı ş ocak
ş ı görülmektedir. Tümülüsün taban çevresi ±73 m.yi ı ı ı ğ ı
ı bakan cephesinde, zirveye ş iki eski yol ı ı ı da mevcuttur
(Resim: 6).
(P34/140) Ölmez Tepe kaya içi ş !J. 1321 m. ı ı kepez ı tüf
ı ğ ı zirve ğ güney ı dik ı ve etekteki peri ı
(Resim: 7) içine oyuludur. Yöreye özgü fakat belirgin özellik göstermeyen bir ya da bir
kaç birimden ş ı Bu birimlerin ğ etekteki say içi ş mi,
yoksa ı ı ş bir dini ı ı ğ ı ı ğ ı ı kazana-
ı ş ı
2 Aksaray, ş ğ illeri Yüzey ş ı ı için bkzS. Gülçur: "Aksaray, ğ ve ş illeri 1993 Yüzey
ş ı ı XI. ş ı Sonuç/an ı ı Ankara 30 ı Haziran 1994 (1995),191-213; "Some Unknown
Aspects of Western Cappadocia", Halet Çambel için Prehistorya ı ı istanbul, 1995, 149-173; "Western Cappa-
docia. Distrubution of Mounds and Flat-Settlements", Habitat II. ğ Anado/uda ş ve Konut Bildiriler,
istanbul 5-7 Haziran 1996 (2000), 197-210; "Aksaray, ğ ve ş [Ileri 1995 Ortak Yüzey ş ı ı X/V
ş ı Sonuç/an ı ı Ankara 27-31 ı 1996 (1997), 401-412; "Aksaray, ş ve ğ illeri 1994
Yüzey ş ı ı Anado/u ş ı XIV, 1999, 105-128: "Aksaray, ş ğ illeri 1998 Yüzey ş ı
ı XVII. ş ı Sonuç/an ı ı Ankara 25-28 ı 1999 (2000),149-162. U Esin, S. Gülçur, H. Kurar,
"Aksaray, ğ ve ş İ 1996 Ortak Yüzey ş ı ı XV ş ı Sonuç/an ı ı Ankara 26-30
ı 1997 (1998), 233-246; U. Esin, S. Gülçur, M.E. Özel, "Aksaray, ğ ve ş illeri 1997 Ortak Yüzey
ş ı ı XVI. ş ı Sonuç/an ı ı Tarsus 25-29 ı 1998 (1999),187-207.
(P34/141-144) Ölmez Tepe Tum I-IV mezar ı ğ ı ı ı olarak ı
lan zirve ğ kuzeye bakan ı ş ı bir ı ay ş tarzda
ş Yükseklikleri ± 0.50-1.00 m. ı ğ ş ğ ş ı tümülüslerin tümü
ş ğ ı ı ı ş ı Tum III'ün ş ı dikine ş ş bloklardan meydana geti-
ş ı dromosu seçilmektedir. Ust örtüsü tümüyle ş ı ı ş Tum IV'ün alt krepis ka-
demesi, iri ş ı belirlenebilmektedir.
(P34/136) Püngüç mevkiiiSaray kaya içi ş eski bir saptama olan Yer-
ı ı güneyinde uzanan vadide, Püngüçkaya Tepesi ve Karahöyük ı ı ı rast-
layan ı ı yüzüne ş ş Oldukça ş bir alana ı ı ı Yamaç boyun-
ca çöken alanlarda, ş ait, say içine oyulu ı ı ı görülmektedir. ı
eski bir ı ş ğ bir ı ğ yöre ı ı ş
hane olarak ı ı Bir kaya girintisi içinde yer alan bu ı ı ş
olarak ı bölümünde, ş çift ı ana mekan, 16 m. ğ ı ş
tonozlu tavan ve yan duvarlarda dikdörtgen kesitli bir ş mevcuttur. ı uzun
ı yan yana ş ı ş bulunan güney ı ş yönünde
kesilerek yerini üç hücreye ı ı ı ikinci bir bölme olan orta hücre, yer-
den oluklarla yan hücrelere ğ ı Orta hücre yöre ı göre toplama
havuzudur. Yan hücreler, ş kemerli pencereyle orta hücreye ı ı Balkonvan
üst katta da ı ş ı kemerli pencereler görülmektedir (Resim: 8). Asma ı ı
rastlayan bölümdeki, bir ı kentine ğ ı ş toprakla ı ş ı
(P34/134) ğ ı ı kilise ı ı ı Sofular ı ı ı ı
içinde, Nar Köyü'ne ğ ı ğ ı arazide, Çataldere'ye bakan ğ kena-
ı ı Muhtardan edinilen bilgiye göre, 10 ı önce, kepçeyle, define ı ı ı ı ş
ı Muntazam ş ş dikdörtgen ş ı bir duvar (Resim: 9) ve çevrede
ğ mermer ı seçilmektedir. Çataldere ı bol miktarda mermer
ı ı ğ ı bilinmektedir. Kilise ı ı ı ı ğ mezarlar ğ söylenmekte-
dir. Uzerinde ı bulunan bir mezar ş ı ı da ı ı ğ ı ı
(P34/135) Tütünlük mevkii kaya yontusu, Eski Sofular'dan Nenezi yönünde
alçalan, çok ı tekerlek izii say ı ı da ğ ı arazinin alt
ı birinin üzerinde ı Nenezi yönüne bakan ı yer-
den yüksek, ön kuzey cepheden ı ı ğ ı burun ı ı ş ğ ı ı ı ı ı ş bir insan
yüzünü ı oldukça iri bir kaya kütlesinin üzerine, yan yana ş ş göz ben-
zeri, iki yuvarlaktan ibarettir (Resim: 10). Bu ı bir yontuya ı ait ğ yoksa
stel ı ı ı ı ı ğ ı ı ı ı ş ı
Alanyurt-Gelveri/Güzelyurt-Genedala/Akyamaç ı
(P34/:145) ı ğ mevkii say içi ş ı (P34/146) Asacak
Tepe/Kale Oreni, (P34/147) Borasan mevkii Tum i ı (P34/149) Tepesidelik
ı say içi ş ı ş (P34/150) Cirit ı ı ı ı ı
(P34/151) Kisle ş ı kaya kilisesi.
(P34/145) ı ğ mevkii say içi ş Ölmez Tepe'nin kuzey-
ğ ğ ğ ı arazide, dar bir vadinin iki ı arazi biçimi say içine
oyulu, ğ ş türde birbiriyle ğ ı ı ya da ğ ı ı mekanlardan ş ı ı
ı yan ı ş ı ı da alçak sekiler içine ı ı ı ğ
benzeri sokular ı ş bir ı ı ı faaliyetlerle ilgili ünite-
lerden ş ı
(P34/146) Asacak Tepe/Kale Öreni, Alanyurt-Güzelyurt köy yolunun ğ
uzanan engebeli arazide, ğ ı yönlerinde uzanan bir ı üzerin-
de ş ı ş ı Güney cephesinde yeni peri ı ş ı bulunan bu sarp
tepenin üzerinde, hem kaya içine oyulu rnekanlar. hem de ocak ş ı ş ı
gösteren ı ı ı ı göze ı (Resim: 11). ı ğ ı ğ etek-
lerindeki tarlalarda, geç dönemlere tarihlenebilecek çanak çömlek ı Yöre
ı ı kale olarak nitelendirilen ören yerinin bir ı ı ğ ı ı
ğ yoksa eski bir ı ünitesini mi ı ı ı ğ ı ş ı ı ş ı
(P34/147) Borasan mevkii Tum I, Alanyurt-Güzelyurt köy yolunun ı
ğ ş Deresi'ne bakan bir ı ı ı üzerindedir. Taban çevresi ± 80 m.yi bulan
tümülüsün zirvesinde bir defineci çukuru ve etrafa ı ı oldukça iri bloklar ve beyaz
ş göze ı Bu tümülüs de, ğ benzerleri gibi, yollara hakim konu-
muyla dikkat çekmektedir..
(P34/149) Tepesidelik ı (P34/150) Cirit ı ı ı ı ı ve
(P34/151) Kisle ş ı kaya kilisesi, Genedala/Akyamaç Köyü'nün mera olarak kul-
ı ğ ı dere ı ı ş ı m. ı ı sarp arazide, Kel Tepe'nin
ğ uzanan düz alanda ş ı ş ı Her üç buluntu ı da ğ ş özellik
göstermesine ş ı büyük ı ı birbiriyle ilintilidir. Tepesidelik ı ı da
ş ı ğ ı üzere bir say içi ş Cirit ı ı ı ı ı Tepesidelik
ı ı biraz daha ğ ı Mermerden, konsol ı ı ı aksami ve ş
adet ı sütun ı ı ı dikkat çekmektedir. Bu ı ı ı ı ı ±100 m.
güneyindeyse kaya içine oyulu, ı ı ı renkli basit geometrik, çapraz ı bantlar ve
düz hatlardan ş bezekleriyle, dikdörtgen kesitli üç sütunla birbiriden ı çift
nefli bir kilise ı Apsisin ğ ı ş ı üzerinde bir haç betimlemesi
ş Sel ı ve toprakla ı ş kilisenin içinde, defineci ı
Yedinci ı ı ı geride ı Aksaray, ş ğ illeri Yüzey ş ı
ı ı ı belirli bir bölge içinde bulunan, ham madde ı ve dönem
gözetmeksizin her türden buluntu ı ı saptayarak, ileride ş ı arzulanan
bir ğ Bilgi Sistemi"ne veri ı Bu sayede hem memleket kültür envan-
terine, hem de her dönemin ekolojik ve ekonomik ş ı ğ ı hangi tür
ş hangi arazi türüne ve basarnaklanna ı ş ğ sorusunun ı
ı da ı bulunulabilecektir. Bu türden gözlemlerin, yeterince ve ı
ğ ğ günümüzdeki arazi ı ı ı da çözüm yaratmakta da
ı ğ kesindir.
Harita 1: Aksaray, ş ğ illeri 1999 ş ı ı buluntu ı
Resim 1: Cukurören ı ş defineciler ı ı ı ı ş
fehllke antnda ş kapamak için ı ı ş ı
Resim 2: Güvercinlik Tepesi kaya içi ş genel
Resim 3: ı ı tonozlu kaya ı (Mez. III-IV), genel
Resim 4: ı ı Mez. III, ğ yüzde bulunan ş detay
Resim 5: ı ı Mez V,
Resim 6: Ortabel Tepesi, eski yol ı
Resim 7: Ölmez Tepe,
ı oyulu
Iiücre, genel
Resim 8: Püngüç mevkii i saray, ı ı ünitesi i ş
üst kata ait kemerli pencereler
Resim 10: Tütüanlük mevkii, ı
yontu ya da stel yuva-
ı kuzeyden
Puhu ı kilise ka-
ı ı ı kesme ş kapla-
ı auvar, genel
Resim 11: Asacak Tepe/Kale Öre-
ni, qcak.. ş ı ş mi-
ı gosteren ı
ı ünitesi
Bakiye YÜKMEN*
Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ izni ile, Türkiye'nin me-
galitizm sorununa yönelik 1999 ı ı ş ı ı 1.7.1999 tarihinden 30.7.1999 ta-
rihine kadar, Kars, ı ş ve Hatay illerinde olmak üzere toplam
bir ay devam ş
ı ş genelde ğ gibi;
1- Yeni dolmen ı ı tespiti,
2- Eski tespitlerde çizim, ğ haritaya oturtma, tipolojik yo-
ğ ş ı ortaya ı ı ı
3- Tarih ı fikir verebilecek obje ı ş ı ş ş
Kars ı ş ı ı Arpaçay ilçesi'ne ğ ı ı Köy ş olmak üzere
toplam 11 köyü ş
Pullu Kayalar mevkiinde, ı ı ı Gölü'nden kaynaklanan Küçük Dere
ya da Kuzey Dere'nin ğ dar bir vadi boyunca uzanan ı ı ı
sürdürülen ı ş ı ı bir iki dolmende, daha önce ş olan kü-
çük yuvarlak oyuklar> tespit ş ve Telek'ten Melikköy'e ğ giderken, Telek'i 3-
4 km. geçince, yolun solunda, ş ı ı ş bir alandaki kayalar üzerinde de bu ı
ı ğ ı ş ki, bunlar ve ı dolmenlerinin üzerindekiler ölçü olarak da bir-
birine ı (Resim: 1).
ş ı ğ köylerden sadece Geçitköy'de eski bir ş ğ ı ile henüz mega-
litik tarzda ğ bir ı ı ı ı tespit ş (Resim: 2).
ı ı İ ş ı ş sonucunda, 1998 ı ı
ş olan (Yükmen 1998) ı dolmenlerine, 1999 ı ı Eskiköy-Besni
ı yer alan, ı ı ğ ı ı ğ Heyik ğ ı dolmenleri
(Resim: 3) ile ı ı Köyü Avlum ğ ı Tuzlak mevkii dolmenleri ilave ş
Çok ğ ş ı ğ bu dolmen ı tarihlemeye ı ı olabile-
cek herhangi bir veriye ı ş ı ı durum Tetirli dolmenleri için de söz ko-
nusudur. Tetirli dolmenlerinin yer ı ğ ı ş ı 850 m. yükseklikteki ı Tepe'nin
eteklerinde uzanan ovadaki tarlalarda gözlenen paleolitik aletlerin ğ ve dolmen
ı hiç seramik ı ş ı bu alanlardaki dolmenlerin seramik ı
ı daha eskilere ğ akla getirebilir,
Yrd. Doç. Dr. Bakiye YÜKMEN, Mustafa Kemal Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi,Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü,
1 ı dolmenlerinden ilk kez Prof. Ş Kansu (1964), ı dolmenleri ı ı bahsetmektedir
2 Dolmen ı rastlanan bu tür küçük yuvarlak ı ı halen ı ş ı ı ı ş ı bir ı ı
ı ğ ı yeri olarak ı ı ş ğ ı (Macalister 1900:222-224, Epstein 1993).
ı ı ilk defa ş ı ı ı ş ı ş
ı Ilçesi'ne ğ ı bulunan 16 köyde ş ve sadece ı Köy ı Köy),
dolmen ı ı verimli ı ı ş ı ı Köy dolmenleri, ğ ı ı mevkiinde
yer ı Deniz seviyesinden ş ı 950 m. ğ sahip olan ğ
13 adet dolmen tespit ş ı (Resim: 4).
ı Tabya Köyü'nde de, bu gün ayakta hiç bir dolmene sahip olmayan bir dol-
men ı yer ı
ş dolmenleri de gerek ı ve Gaziantep, gerekse Hatay dolmenleri
gibi, ş ı ı hakim oldugu bir tepe üzerine ı ş ı Dolmen ı ı
lan ı ı incelemede herhangi bir ş ı arkeolojik malzemeye ı ş ı 001-
menlerde, ı ve Gaziantep örneklerinde var olan, herhangi bir podyum ı ğ ı
ya da küçük oyuklar ş Dolmenler ı zeminin hemen üzerine oturtul-
ş ı ve birer yan, bir kapama ve bir arka ya da ön kapama ş ı olmak üzere dört
adet iri, ı ş bloktan ı ı ş ı Görünümleri ve ı itibari ile ı Tetirli
örneklerine oldukça benzemektedirler.
Hatay ı ş ı ı ı ı ı ş olan 7 köy daha incelen-
ş ve 1998 ı ı ı olarak ı ı ğ ı bulunan ı Köyü'nde de 84
adet dolmeni içeren yeni bir dolmen arazisi ş Yöre olarak da Çatalyurt do1-
menlerine çok ı olan ı dolmenleri (Resim: 5), tipolojik olarak Çatalyurt dol-
menleri ile tamamen ş ı
1998 ı ı ı ı dolmenlerinden birinin içinde ı ı ş olan kaçak ı
arta kalan toprakta 4 adet ş ve ı kemik ı ş Bu ş Prof. Dr. Berna
Alpagut ı ş ve ı insan ş ğ ş (Resim: 6).
ı dolmenin çevresinde 1999 ı ı da, pek bilgi vermeyen ı kemik parça-
ı ş ı Çatalyurt, ı ı ve ı dolmen ı genelde
dönemleri ı yorum ı kadar kötü durumda keramik ı da
ı ş ı
Çatalyurt ve ı dolmen ı ı ğ yer alan Buget Höyük'te-
(Resim: 7) (bu ğ ismine, ı ğ ı ı literatür ı ş ı ı de ge-
ne çok kötü durumda keramik ı ş ı gerek Buget Höyük'te ge-
rekse K.l,zllkaya dolmen ı cüruflara ı ş ve bu cüruflar üzerinde, Mustafa
Kemal Universitesi Arkeoloji Bölümü'nden uzman Arkeolog Tülin ğ ı
ğ ı inceleme sonucunda ı demir cürufu ğ ş ı ı ş ı
1.Hatay'daki ı ı ı dolmen ı tespit ş
olan ı madene ait cürutlara dayanarak, birbirinden oldukça ı tipoloji sergileyen
bu iki sahadaki dolmenlerin, en ı ı dönemlerde ve ı ğ ş içerisinde olan
insanlar ı bir süre ı ı ş ğ ş
2. Hatay'daki ı ı dolmenlerinin ı ı yer alan Gavur Höyük
(Braidwood ve Braidwood 1960) ve ı dolmen ı ı ğ
daki Buget Höyük'te ı ı ş ı her iki alandaki dolmenlerin yorumuna yar-
ı ı ğ ı ı
3. ı 1999 ı ı öncesinde tespit ş olan dolmenler ile 1999 ı ı
tespit ş olanlar, tipolojik olarak benzerdirler ve ş tespit ş olanlar ile
genel bir uyum içerisindedirier.
4. ş dolmenlerinin tespit ş ı ı Gaziantep, Hatay ara-
ı ş ğ ş ve dolmen ğ Levant-Anadolu ı ı ı
ğ ı ı ş ş Bundan sonra ı olan ı ş ı bir ı dolmen ge-
ğ Anadolu'nun içlerine ğ ı bir görünüm arz ğ sorgulamak ı ı
3 ş daha önce Prof. K. Kökten (1960) ı megalitizm gözü ile ele ı ı ş ı Fakat ı dok-
tora ı ş ı ı ı (Yükmen 1997), ı Kökten'in ğ alanlarda, dolmen ya da menhir denebilecek
ı ı ı ş ı
4 Bu ğ ismine ı ğ ı ı literatür ı ş ı ı
5. 1999 ı ı ı ş ı Kars dolmenlerinin Anadolu'nun ğ kesimlerindeki dol-
menlerden oldukça ı bir ı sahip ı fikrini ş ş
6. Kayaç ı ı ı ı ş bugün yok ş olan Tabya dolmenlerinin
yer ı ğ ı tepe ile ı Köy - ğ yer ı ğ ı tepe ı özelliktedir. Kah-
ş ı Tabya Köy'ünden sonra ş ı Karagöl, Hürriyet ve Höcüklü köyleri-
ni içine alan ş arazi ile de ı Çatalyurt arazisi ı özelliktedir. Fakat Tabya
Köy ve ı Köy dolmen ı birçok ş ı ı ı öne ğ dolmen ı ı
seçiminde jeolojinin önemli bir faktör ğ (Zohar 1992: 53-56) fikrini destekliyor
iken, biraz önce ğ ş arazinin sadece Çatalyurt kesiminde dolmenlerin yer
ı ş ı bu fikrin biraz ı ş ı ı Bu durum, ş ğ dolmen
ı ı ı ile Hatay-Çatalyurt dolmen ı ı ı ı konum seçimi ı ı
ş en ı ğ dolmen arazileri bulununcaya kadar, bir ı ş ğ
fikrini vermektedir. Bu sonuç, ı dolmen ı ı seçiminin ı ay-
ı jeolojik ş ı ş ı ş fikirlerin ş ğ de gündeme getir-
Bu ı ş izin verdikleri için Kültür ı ğ ı Arutlar ve Müzeler Genel Müdür-
ğ ı ı ı ı temsilcisi Yavuz Ozdemir'e, gösterdikleri kolay-
ı ve ı ı ı Kars, ı ş ve Hatay Müze müdürlüklerine
ve müdürlerine ş ederim. ı doktora ı ş ı ı ı ı ğ ı ı bir tele-
fon ş ı bize ı ı ve Yoldüzü dolmenleri ı bilgi veren,
o zamanki ı Müze Müdürü ı Emin Yener'e ve Gaziantep Müze Müdürlü-
ğ ı ı sürekli ı ı olan Dr. ı Ergeç'e, ı ı dolmenlerine bizi götüren
Nur ı ismini veren Prof. Dr. ı Yener'e ve tabil ki Nur Yalman'a, ı ş
ele geçirilen kemikler üzerindeki incelemelerinden ı Prof. Dr. Berna Alpagut ve
Yrd. Doç. Dr. Ercan ğ ş analizleri için Uzman Arkeolog TüliO ğ
lu'na, 1999 ı ı ı ş ı gayretlerinden .. ı Mustafa Kemal Universitesi
Arkeoloji Bölümü ğ Ş Narlj ve Unsal ş bu ı ş ı maddi
anlamda ş olan Mustafa Kemal Universitesi'ne, Kars Arpaçay ğ
vi'ne, ı Besni Ş ş Belediyesi'ne, ğ büyük
titizlik gösteren ı Jandarma ı ğ ı ve bütün ilgili köy ı ı
BRAIDWOOD, R. J., L. S. BRAIDWOOD, 1960 Excavations in The Plain of Antioch i: The Erlier
Assemblages Phases A-J, Chicago.
EPSTEIN, C., 1993 "Oil Production In the Golan Heights During The Chalcholithic Period", Tel
Avi\!, vol. 20, Number 2, Graphit Ltd. Press, Jerusatern.
KANSU, S., A., 1964 ğ Anadolu'da ArpaçctY ı Köyü) Dolmenlerinden Galerili Bir
Dolmen ı Bel/eten, C.28, S.1HY327-330.
KÖKTEN, i., K., 1960 "Anadolu ş VilayBtinde Tarihten Diptarihe ş Bel/eten ı 10,
1-2: 42-51. .
MACALlSTER, S., R., A., 1900 ı At Teli Ej Judeideh", PEF, July.
YÜKMEN, B., 1997 Türkiye'de Mega.lit sorunu: ğ ve ğ Anadolu Dolmenleri ı
ı ş Doktora Tezi).....
1998 ı ı ı Gaziantep, Hatay, Kars İ Yüzey 1998 ş ı ı , AS, Ankara
ZOHAR, M., 199? "',v1egalithic Cemeteries In The Levant". Pastoralism In The Lev.ant:
ArchaeologlCal Materials In Anthropological ı ı Press, ı
ı 43-56.
Resim 1: ı dolmenlerindeki yuvarlak oyuklar
Resim 2: Geçitköy megalitik tarz ı ı ı ı
Resim 3: Heyik ğ ı dolmen ı
Resim 4: ğ dolmen ğ
Resim 6: ı ı dol-
birinde bulun-
ş olan in-
san ş ve
ı kemik
Çatalyurt dol-
menleri ile
ş Maz-
ı dolmen-
lerinden dol-
men örtüsü
Resim 7: Buget Höyük
Gediz Nehri ı üzerinde yer alan Akhisar yöresi hem üzerinde ı ı ı ğ ı
zengin ı Kalkolitik Dönem ş hem de ğ ve ı kültürleri ı
daki kültürel ş tamamlayan önemli bir noktada yer ı ı ı Anado-
lu arkeolojisi içinde önemli bir konuma sahiptir. Onceki ı Akhisar yöresinde ger-
ş ş ı ı ı ı ş önemli ı Kalkolitik ş
Ierin ı ğ ı ı ş Bunlardan ı Köyü ı ı tespit edilen mermer
atölyesine sahip ş Tunç ğ ı öncesi ı Anadolu'sunun az bilinen bir yönü olan
üretim ve ticaret sistemleri konusunda önemli bilgiler vermesi ile ğ ş
ı ı
ı ş Akhisar ilçesi'nin 16 km. güneyinde, Selendi ı ı do-
ğ yükselen tepelerin ğ yer ı (Çizim: 1, 2). Mermer atölyenin ı ğ ı
ş eden buluntular bugün ş olan bir ı ı ğ ş ı (Çi-
zim: 3). 1994 ve 1995 ı ı bu alanda ş yüzey ş ı ı elde
edilen verilerin ğ ı yeni sorunlar ortaya ı ı ş ı Günden güne
yok olmaya yüz ş bu özgün ş ı daha ı bilgiler elde etmek
ı ile 1999 ı ı yeni bir ş ı ı ş ş Bu ş ı ı
ana ı ı mermer üretiminin teknolojik ve sosyo-ekonomik özellikleri
konusunda bilgi edinmekti. ğ ş ğ çevresi ile olan ş bu ş
kin mermer teknolojisinin ş ı ş ı ı ürünü olup ı ğ ı ş ı
ve ş ı Anadolu arkeolojisindeki yeriyle ilgili yeni veriler elde edilmeye
ı ş ı ı Atölye ürünleri olan mermer heykelcik ve kaplar ve ı üretmekte ı
ş aletlerin birbirleriyle olan ş ve hangi alanlarda ğ ş ı ğ ı ı anlamak ı
ile atölye ı ı Total Station ı ı topografya ı ı ı ş ve yüzey bu-
ı ı ğ ı ı ı bu harita üzerine NetCAD harita ı ı ş ş
Mermer üretimi ı ğ ı ş eden arkeolojik veriler tamamen yüzey buluntu-
ı ı ğ ı ı ş ı 1999 ı ı ş ı ı ı ı
ğ ğ mermer kap ve heykelciklerin ı üretim ş ı na ait parçalar ve
ı üretmekte ı ş aletler ş Mermer kap ve heykelcik üretimi ya-
Turan TAKAOGLU, Çanakkale Onsekizmart Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü - ÇanakkalerTÜRKiYE
R. Dinç, "1994 ı ı ı Mermer Atölyesi Yüzey ş ı ı Xi/i. A.S. Tl (1996) 11-41; idem, "Kulak-
ı Mermer ldöl Atölyesi ve Çevresi Yüzey ş ı ı XIV A.S. T 1/(1996) 255-82
2 1999 ı ı ı ş ı ı ı ve Müzeler Genel ğ izniyle 1-14 Haziran tarihleri ı
ş ş Bu kurumu temsilen ş ı ı ı Mehmet Söylemez'e ı ı ı ı ı özel-
likle ş ı ı bizlere konaklama ve ş ı ı ğ Akhisar Belediye ş ı ğ ı Ak-
hisar'da bizlere ı bulunan arkeoloji dostu ı Baki ı ş harita ı ş ı için ı Mustafa ğ
ve beni bu ı ş için destekleyerek ş ı ı ı Rafet Dinç'e ş ı
ı ı ş ı ı ğ ı ı gösteren ğ ve ezme ş ı az ı da olsa yü-
zey ı ı yer ı Bu ğ yüzey ı biçim, malzemenin
cinsi ve eserlerin ı ı ş ı esas ı kendi içinde dört ana gruba ı ı
ş aletler, Kilia-tipi mermer heykelcikler, konik rhyton ve sivri dipli kaselerden ş
mermer kaplar ve çanak-çömlek buluntular.
ş Aletler
Yüzey ı ı % 17'lik bir ı ı ı kapsayan aletler, gabro çekiçler, ş ı
delgi ve raspalar, dere ş ı ı ı ş ı kesiciler ve ğ ş ı
ibarettir. Uzerlerinde gözlenen çarpma ve sürtünme izleri aletlerin hangi ş ve
üretimin hangi ş ı ı ı ğ ı konusunda bilgiler verir.
ı ı ve çekiç görevi gören gabro ş ı el aletleri form ı ı kendi
ı ı ı gösterir. Oval ı sahip olanlar genelde ı ı ve en kaba
ş ı ı ı ı ş ı Ince uzun bir görüntüye sahip olan gabro çekiçler ise
kaba yonga yüzeylerini gidermede ve ş ı ı ş ı Bulunan gabro
ş ı çekiç ve ı ı üzerinde çarpma hareketinden kaynaklanan izler görülmekte-
dir. ı deneysel ı ş ğ elde edilen ı formlardaki gabro çekiçlerin
mermer kütleleri taslak haline getirmede etkili sonuçlar ğ ğ Gabro ş ı
Selendi ı ı ğ ı Köyü'nü de içine alan bölgede ğ
ı ğ ı ı jeolojik ş ı tespit ş
ş ı aletler genelolarak iki ı ş için ı ı ş ı Mermeri ş
mede çok etkili bir törpü olan ş ı aletlerin mermer ı içinin ı ı
mermer ı ve heykelciklerin kaba ş ğ ı ı ş çarpma hareketiyle olu-
ş izleri gidermede ı ı ş ı Mermer ı içlerinin ı ş kum-
ş ı delgilerin dönme hareketi ile ı ş matkap ucuna ş ğ ş ı ı
Kahverengimsi ı ı ı renge sahip ş ı ı ı ı ı ı ı Köyü'nün
ğ tespit ş ş ı ı ı ı andezit ve granit gibi, ğ
olarak ı Köyü çevresinde bulunan ş ı da raspalama ı ı ter-
cih ğ ş ı ı
ş ı ı dere ş ı ı ı ı ı ele geçirilmesi de kayda ğ
ı üzerinde gözlenen ş ı veya sürtünme izleri ı ş ı ile raspala-
ma ı kap veya ğ parlak bir görünüm ı için ı ı ğ ı ı ğ
rular. Mermer heykelcik ve kap ş ğ tercih edilen ş ı ı Köyü'ne
en fazla birkaç saat uzakta ş ı veya ı ı ı ı ı toplamak
yoluyla elde ğ fikrini ortaya ı Jeolojik ve arkeolojik mermerlerden ı
örnekler üzerinde ı kimyasal analizler, ı ı mermerlerin,
ş çevreleyen birkaç kilometreyi kapsayan bir alandan ı ğ ı ı ğ ı
Konik Rhyton (Çizim: 4b, 5; Resim: 1)
Tabana ğ daralan bir görünüme sahip olan konik kaplar, atölyenin üzerinde
ğ ş ı ğ ı ana formlardan biridir ve yüzey ı ı ş ı % 25'ini ş
Konik kaplar birbirine ş ı dikine iki ğ sahiptir ve bu tutamaklar ortaya ı
yerlerinden ı için yatayolarak ş Konik rhyton ı ı malzeme
olarak ğ toplanan mermer kütleleri ı ı ş ı Atölyede bulunan çekirdek
ş ve üzerinde yeni ı ş ı ş ı ş mermer kütlelerin alüvyon ve ğ do-
ğ ş ı ı yüzeylerine sahip ı ı Selendi ı veya bu ı do-
ğ yer alan tepenin ı ı ş ğ ğ Mermer kütlele-
rin gabro veya bazalt ı ı ve çekiçler ı taslak haline getirilmesi, konik
rhyton üretiminin ilk ş ı ı ş ı ı ı ı ı ı ı ş dikine
ı olan ve ı ş yüzeyi tamamen çekiç izleri ile ı olan taslak halinde örnek-
3 YM ş Akhisar ı Jeomottoloiik. ve tatbiki jeomorfolojik etüd. (istanbul 1983) 26
4 T. ğ A Late Cha/colitihic marble workshop at ı in Western Anato/ia. An Ana/ysis of production and
craft specia/ization Bostan University 2000, Unpublished Ph.D. Dissertation, Table 6.2
ler ş ı konik rhytonun taslak haline getirilmesinden sonraki ş
olan iç ı ı ı ı ı gösteren üretim ı yine oldukça fazla ı ele
ş Delme ş için ucuna ş ı delgilerin ı ı ğ ı yay matkaplar, alet
izlerinin incelenmesi ve ı ı deneysel ı ş elde edilen izleri e
ş ı ş ı ı ı ile tespit ş Konik rhytonun ı ş profiline uygun bir ş içinin
ı için, ş ve ı ı dört veya ş ı ponza delginin, ı ı
ı ucuna ş ğ (Çizim: 7), ş ı ı ı ı bulunan ş ı
aletlerden ş ı ı Bulunan konik kap ı ı iç ı ı ı görülen
tabana paralel çizgiler (Resim: 7), ponza ş ı delgilerin yay ı ile ı ı ğ ı ı do-
ğ ı deneysel ı ş delme ş dikine bir eksen ğ
ş ğ ş ı ı ş ı Delme ş ı ı ş ı delginin tabana paralel
izler ı ı ğ ı ve bu izlerin tabanda daha az belirgin ğ ş Bunun ana
nedeni ise delme ş ı ı ş mermer tozunun, ı dibinde ı ı göre-
vi görmesidir. Içinin ı ş sonra ı ş yüzeydeki çekiç izleri ve iç yüzey-
deki delmeden kaynaklanan yatay çizgiler, dikine veya çapraz ğ hareket ettir-
ilen ş ı raspalarla giderilir. Bu ş dikine ğ en son ş verilip yatay
olarak her iki taraftan ş ı delgilerle delinir.
ı mermer atölyesinin ana ürünleri ile biçimsel benzerlik gösteren rner-
mer ı ı Anadolu ve Ege ı ortaya ı ı atölyenin önemini ı
ı Konik rhyton benzeri kaplar ı ı ı Akselendi ğ
ı Anadolu'da Kumtepe, ş ve Demircihöyük; Ege Denizi'nde
Samos ı Tigani ş Keos ı Kephala ve Naksos ı
ş ş kültürlerde ı bu örnekler konik ı hangi amaçla kul-
ı ı ğ ı konusunda bilgi vermektedir. ğ Keos ı Kephala 20 ı
mezarda ve Bulgaristan'da Varna ı ğ ı 41 ı mezarda bulunan konik
kaplar bu ı ölü gömmeyle ilgili dinsel bir törenle ilgili ğ ş
Konik ı üretmekte ş ı ş ı teknik güçlükler ı en ı herkesin sahip
ğ ı ve sahibinin sosyal durumunu gösteren prestij nesneleri ğ fikrini
ı ı Mermer ı mezarlara ölü hediyesi olarak gömülmesi Anadolu ve
Ege ı ı bir gelenektir. Bu ı ı zanaatkarlannm günlük
ı ı ş ı sembolik öneme sahip olan nesnelerin üretimi üzerinde ğ ş ı ğ ı ileri
sürülebilir. Benzer konik kap formunun seramik örneklerinin Anadolu arkeolojisinde var
ı ş ı ve sivri dipli ı günlük ı için uygun ı ş ı ı
üretilen mermer konik ı sembolik ı ı ile ğ ğ
Sivri Dipli Kaseler (Çizim: 4c-d, 6; Resim: 2)
Sivri dipli kaseler ı atölyesinin ğ ş ı ğ ı üç ana formdan biridir ve
yüzey ı ı ş ı % 8'lik bir ı ı ı ş Kase ı ı ğ a-
ğ ı ı 6 cm. ve 40 cm. ı ğ ş Sivri dipli kaselerin ş kadar
ı Anadolu'da herhangi bir ş ı ı ne amaçla ı ı ğ ı ı
ı ı ş Fakat ı biçimsel ı sivri dipli ı ve dönemin
ı ile biçimsel ı ğ ı ı bu mermer ı en ı
günlük ı ı ı ı göstermektedir.
Sivri dipli kaseleriri üretimi birçok ı konik rhyton üretimine benzer. YÜ-
zey ş ı ı ı ı ı ş yüzeyleri sivri uçlu ş aletlerin ı ı ğ ı çarpma izleriyle
5 C. Renlrew, The Emergence of Civilization. The Cyclades and the Aegean in the third millennium Be. (London 1972)
lev. 1.2; J.R. Sperling, "Kumtepe in the Traad. Trial Excavations," Hesperia 45(1976) lev. 70, lig. 830; J.E.Coleman.
Keos 1. Kephala. A Late Neolithic Seti/ement and Cemetery (Princeton 1977) lev. 23 ve 67; 1. Ete, Demircihöyük III,
2. C. Die trühbronzezeitliche Keramik der jüngeren Phasen. (Mainz 1988) pl. 38.7; RC.S.Felsch, Das Kastro Tigani.
Die spatneolilhische und ı siedlung. Samos II. (Mainz 1988) lev. 48 ve 75, ; J. Seeher, "Early Cycladic
marble beakers in the Aegean and Anatolia: some considerations," Paper presented at the Sixth International
Congress on Aegean Prehistory, Athens 1988, tig. 1; P. Getz-Genlle, Stone Vessels of the Cyctedes in the Early
Bronze Age. (Pennsylvania 1996) 52, 218, no. 96, 97. ı Bulgaristan Kalkolitik Varna ı ğ ı nda ı bir
mermer konik rhytonun ı ğ ı da bilinmektedir. i. Ivanav, "Das Graberteld von Varna. Katalog," Macht, ı und
Gold. (Sarrbrucken 1996) lig. 59; 3. ı benzer ı ğ dipli örnekleri Güney Mezopotamya'da Susa
ı ş Bkz. J. De Morgan, "übservations sur les couches protondes de l'Acrapole il Suse,"
Memoires de la Delegation en Perse 13; lev. 2.
ı çok ı taslak ş Bu ı büyük bir ı ı içlerinin çekiç-
lenerek ı ı ı ı ı ı üretim ğ ı ı ş yüzeyi kabaca ş
lendirilip iç ı ı ı ı çekiçlenerek ı ı ı dönme hareketi ile
ı ş ve ucuna ı ş ş ı delgiler ı matkap ile bu ı
içlerinin ğ bunlar üzerindeki alet izlerinden ş ı ı ı ş profiline uygun
bir ş içinin ı için ı boyutlarda, genelde iki ı ş ı delgi, ı ı
ı ucuna ş (Çizim: 8). Yüzey buluntusu sivri dipli kase ı ı iç
ı ı ı ş ı delgilerin ş ğ tabana paralel çizgiler görülür (Resim: 6).
Bu çizgiler dikine bir kuvvetin ı ğ ı dönme hareketiyle ş ş Sivri dipli kase-
lere ait üretim ı ı tncelenmesl, ı içinin ı sonraki üretim
ş ı ı bilgiler verir. ğ delme ş ve ı ş yüzeydeki çekiçlemeden
ş izlerin yine ş ı raspalar ı ğ ş örnekler ve üre-
tim ı üzerinde tespit ş Mermer kase üretiminde en son ş ise ı
ı ı ı Bu ş için ı ı ş ı ı ı veya deri gibi organik mad-
deler ı ı ş ı ı
Kilia Heykelcikler (Çizim: 4a)
ı ı ilk kez ğ Gelibolu ı ı Kilia ı ş alan bu
tip mermer heykelcikler, ı ş ana ürünlerinden biridir. Kilia heykel-
ciklerinin ı üretim ş ı ı gösteren ş örnekler yüzey malzemesi ı
da % 40 gibi bir orana sahiptir. Kilia heykelcik ı ı üretim ı ı ğ
ince ve silindirik boynun ş ı ı ı ş ğ ş ı ı Konik
kap ve sivri dipli kase üretiminde ğ gibi zanaatkar önce ı ğ ı gabro veya ba-
zalt ı ı ı ı mermer kütle üzerinden ş yongalar kopararak heykelci-
ğ ğ ı ı ş Daha sonra yine ince uçlu gabro çekiçler kullanarak kaba yonga
yüzeyleri ı giderir ve ğ ana ı ı ı ı ı ve ince uçlu
gabro ve bazalt ş aletlerin ı ı ğ ı ı gösteren izler, ş heykelcik ı
üzerinde ş Kilia ğ üretiminde en hassas ve riskli dönem, in-
ce ve narin boyun ı ı ı ş ı ı Boynun inceltilmesi ve çekiç izlerinin gide-
rilmesi büyük ölçüde ponza ş ı raspa aletlerinin ı ı ğ ı ş örnekler üze-
rinde net olarak görülmektedir. Bacaklar ı ı cinsiyet üçgeni, ve dirsekten kat-
ı ş kollar ile vücut ı ı büyük bir ı ı ş ı ı ı ı da
gözlenen çakmak ş ı kesiciler ile ı ı ş ı Kilia heykelcik üretiminde en son ş
yüzeyin ı ş ı aletlerle ı ş
ı atölyesinde ş Kilia heykelciklerle biçimsel ı ş ı ş
ı ı örnekler ı Anadolu'da ş ı Hanay Tepe ve Truva;
ı Anadolu'da Papazköy, Gavurtepe, Selendi ğ Yortan ve ğ
ı Anadolu'da Aphrodisias, ğ ı ve Karain ğ ı ş
ı ğ ğ ı ş ğ belirtilen birçok Kilia tipi heykelcikler ı
özel koleksiyon ve müzelerde mevcuttur. Kilia mermer heykelciklerinin üretimini göste-
ren ş atölyelerin ı Anadolu'da ğ ve ş ş bulunan örnek-
lerle ı örnekleri ı ı biçimsel benzerlikler, ı atölyesinin
bu heykelcik formunun ana üretim merkezi ğ ı ı güçlendirmektedir.
ı üretilen heykelciklerin nerelerde ı ı ğ ı ı anlamakta ş
sorunlar, ancak benzer örneklerin sistemli arkeolojik ı ortaya ı ı ı sonu-
cunda çözülebilecektir. ı ı ş ı bulunan Kilia heykelcikleri ise ı
konusunda fazla bilgi vermez. 1.0. üçüncü ı Kyklad ı mermer heykel-
ciklerin mezarlarda ı ı üretilen Kilia heykelciklerinin de benzer
rituel ş sahip ğ ş eder. Buna ğ bu heykelcik formunun biçim-
sel ı ğ ş sergilememesi bu ikonografinin tek bir ı ı ğ fikrini
6 Kilia figürinleri konusunda genel bir ı ş için, bkz. J.Seeher, "Die kleinasiatischen marmorstauetten vom Typ
Kilia," Archaeologischer Anzeiger(1992)153-7D. Bu ı ş sonra ı ğ örnekleri için bkz. R. Dinç,
"Yortan'da bulunan Kilia tipi iki mermer heykelcik ş ı Metin Akyurt ve Baha/lin Devam ı ı (Istanbul 1995)
91-94. Selendi örnekleri ise halen ı ı ş ı
7 C. Renfrew, "Speculations on the use of Early Cycladic Sculpture," Clyladica, J.L. Fitton, (ed.) (London 1989) 25.
ı ı ı dirseklerden ı ı ğ tutuyor gibi betimlenmesi Geç Neoli-
tik Dönem ı ve Kuruçay ş bulunan ş ş toprak heykelciklerle
ş Bu ı ı üretilen ve ş ı ş bir ı sergileyen Kilia
heykelcik formunu yaratan ş ı Anadolu kültürleri içinde ı ı Bu
ı böylesi bir betimin ğ ana ı ğ içinde aramak gerekmektedir.
Çanak ve Çömlekler (Resim: 1-5)
Yüzey ı ı ş ı % 1O'unu ş çanak ve çömlek ı
ı malzeme ve ı ğ ı ı homojenlik sergiler. ı ve ş ğ ı ı
yüksek kulplu, düz dipli kaseler ve ş ş gövdeli, düz dipli boyunlu çömlekler en ı
iki formdur. Genelde koyu renk hamurlu olan el ı ı seramiklerin yüzeyleri ço-
ğ ı ı gri renklidir ve az nitelikli bir perdaha sahiptir. Benzer teknikle üretil-
ş çanak ve çömlekler ı Anadolu'da ve ğ Ege ı yöresel ı ı
göstermesine ğ Geç Kalkolitik Dönemin erken evrelerinde veya bazen Orta
Kalkolitik olarak ı ı dönemde ı ı

Buna ğ ı çanak ve
çömlekleri ile biçimsel ve üretim ğ yönünden ş ı ş ı ı en belirgin
örnekler ğ Ege ı kültürlerinde ş Tigani II-III ve Emporio ı ı ı
çanak ve çömlekleri ile ı örnekleri ı oldukça ı benzerlikler ı
Bu benzerliklerin hem biçimsel ı hem de üretim ğ ı ı ı Ege
arkeolojisi için oldukça önemli bir buluntu ı Büyük kaseterin ı üzerinde
görülen yumru biçimli kabartma bezemeler belirleyicidir (Resim: 3-5) ve benzer örnek-
ler ğ Ege'de Kios ı Emporio ı ı ı ı ve Samos ı Tigani II-III
evrelerinde ı ı

ı bulunan bu tür kasetere ait yüksek ı bur-
gulu örnekleri yine Emporio Viii de mevcuttur. ı Kyklad ı Saliagos
çanak ve çömleklerinin hilal ve yumru biçimli ı ğ gibi ı benzer-
likler de ı

Içi beyaz boya dolu nokta kümeleriyle ı ı ğ üçgen-
lerin ğ kap ı ı ise tam paralelolmamakla birlikte benzer örnekleri
Tigani, Aghio Galo-Upper Cave ve Demircihöyük de ş
ğ Ege ı ile olan benzerlik ı ş için ş ı bir tarih
vermeye ı ı olur. Bugünkü buluntular ı ş ı ğ ı ı atölyesinin ı ya-
ı bir dönem boyunca iskan gören ı dönemli bir ş ğ ileri sürülebilir.
Akhisar yöresinde ş ş ı ı biçimsel ı ş ı ş
ı ı çanak veya çömlek ı ise oldukça ş ş ı ı ı ı ı yer-
ş yüksek bir konumda yer ı ğ ı alüvyon gibi jeomormolojik ğ ş
ş ı gibi yüksek alanlarda olmayan ğ ş ı ş alüv-
yonlarla ş ı ı Fakat, Akhisar yöresinde mevcut birçok ğ Kumte-
pe 1b türü malzeme vermesi, bölgenin Geç Kalkolitik Dönemin son evrelerinde ğ
bir iskan ğ ş eder. ı Kumtepe 1b dönemi malzemesi olma-
ı ve bölgenin karakteristik Geç Neolitik ve Erken Kalkolitik çanak ğ ile ş
ı atölye için en ı Geç Kalkolitik Dönemin erken evreleri gibi bir tarihi akla
getirmektedir. Bu bölgenin Orta Kalkolitik Dönemi konusunda bir bilgiye sahip olma-
ı ı ş tarihlemeyi ş ı ğ ile
çok ı benzerlik gösteren birkaç kap ı ı Geç Neolitik Kuruçay ş
ı ı ı
8 J Yakar, The Later Prehistory of Anatolla. The Late Chalcolithic and Early Bronze Age. BAR International Series 85,
(Oxford 1985) 122; C Eslick, ı ş I, The Neolithic and Cha/colithic Periods (Bryn Mawr 1992)
9 RS Hood, Chios Prehistoric Emporio and Ayio Gala. vol. i. (Oxlord 1981) lig.134, R.Heidenreich, "Vorgeschichtliches
in der stadt Samos." Athenische Mitteilunugen 60/61(1935/36) lev. 47; Felsch a.g.e. no. 476 ve 47.8, lev. 80
10 C. Renlrew and E. Evans, Excavations at Saliagos near Anliparos (London 1968) lig. 32.8, 44, 456.
11 J Seeher, Demircihöyük. Die Ergebnisse der Ausgrabungen 1975-78 111.1: Die Keramik lA: Die neolithische und
ı Keremik; (Mainz 1987) lev. 21, no. 25; Felsch a.g.e. lev. 61, 25.6 ve 26.2; Heidenreich a.ge 125, lev.
12 R. Duru, Kuruçay i. (Ankara 1994) 39, lev. 67.5-6.
Yüzey ı ş ğ ı ş ana ekono-
misini mermer ş ğ ş ğ gösterir. Mermer heykelcik, konik rhyton
y,e sivri dipli kaseterin ı alanlarda üretilmesi bir ş bölümünün ı ğ ı ş eder.
Uretimin birden fazla ş ı ı ı ğ ı yüzey ı ı ğ ı ı ı ş ı
ı ğ sivri dipli kase, konik rhyton ve Kilia heykelciklerinin üretimi ı alan-
larda ş ı içinin ı ise ı ı dördüncü bir
alanda ş ş ı ı Mermer kütlelerinin, gabro, ve ş ı ham maddeleri-
nin getirilmesinin ı bir grup ı ı ı ğ ı ş Uretim hacminin Kulak-
ı ı ı ğ çok fazla ı bu küçük köy toplumunun ticaret
ı mermer ş ğ ş ğ göstermektedir. Bu ı Kulak-
ı mermer ş ğ ş ı ş ı ı ..ürünü ı ı Anadolu
arkeolojisinin pek az bilinen bir yönüne ı ş ı ı Uretilen eserlerin günlük kul-
ı ı ı bu mermer atölyesinin ekonomik olmayan sosyal ve sembolik
ı bu alanda ş bir teknolojinin ortaya ı ı etken ş
ş ı ş ı ı ı ğ ı genelde kompleks toplum ı ı görülen bir
olgu ola-rak kabul ğ ı ş ı ı ı en önemli
ı biri de basit köy ı el ı ş ı bundan
ekonomik ve sosyal kazanç. ğ ğ göstermesidir. Uretimin ş
bölünüp ı alanlarda ş atölye içinde ş bölümü, üretilen formlarda
ve ölçülerinde ş ı ğ ı ve üretilen eserlerin atölye ı ş ı ş
ş ş ı üretime önemli bir miktar zaman ve ş gücü ı
ı atölyesinde ş ı ş ı ı ı ğ ı ş eder.
ş ı ş ı ı ı ş ortaya ğ mermer
ş ğ Tunç ğ ı öncesi ı Anadolu'sunda görülen en önemli teknolojik ve sos-
yo-ekonomik ş biridir. Bu el ı ı ş bir ş ortaya ı ı
ı Anadolulu ı bu dönemde ı ı ve ı ı ğ ı basit köy
ı ş bir sosyo-ekonomik düzene sahip ı ğ ı ı ortaya ı
ı ilerideki ı bulunabilecek ı üretimi mermer kap ve heykelcik-
ler, Tunç ğ ı ı Anadolu'sunda ticaret sistemlerinin ve ğ ş ı ı
daha iyi ş ı ı ı ğ ı ı ş mermer ürünleri
ve bunlara ı fikirlerle ortaya konan sanat ürünlerinin ğ ş ı ve izleyen dönemde
Ege ı ı olarak ı (e.g. Ege ı bulunan konik rhytonlar
ve ş ı geriye ı mermer heykelcik formu) Ege ı ğ ı ı ğ ş sürecinde ı
Anadolu'nun ı bir rolü ğ ı ı destekler. ı ğ ve
konik rhyton türü kaplar, Akhisar-Manisa yöresi ile Ege ı ı kültürel ileti-
ş gösteren yeni bir veridir. Bu ı ğ Ege ı ve ı Anadolu'nun
ı ş bölgesi içinde yer ı ğ ı ve Kalkolitik Dönemde ticaret ve kültürel
ş daha üst boyutlarda ğ ileri sürülebilir. ı ı da gös-
terir ki, Gediz ı ğ ve ı ı kültürel ş ğ ı içinde etken bir rol oyna-
ı ş ı Bu ı ı yöresi arkeolojik ş ı ı çok önemli bir boyut ı ş ı
Çizim: 1

... V r
Çizim2: 1!
ı ""
ya ı ve bolgesi top
ı 1999
" " ol",k"2000
ı ı 3: Yüzey ı ğ ı ı h "
. ı ı
;·············· ··········.·····.···.·.·.·
,.',,' _,,'o '

- da ı Ç
izi m 4: ş ana ürünleri
mermer ato ye

,<..•. i..•.. ·.•... ··•.•.. •....·...·· •. ..........'...•,...••.
,-' ..". "
ş konik rhyton parça-
Çizim 5: ı
ı Evre 2. Evre 3. Evre
4. Evre
Çizim 6: Sivri dipli kaselerln
üretiminin ı a-
ş ı gösteren
Çizim 7: Konik rhyton üretiminin ş ı

... ı :

1 F.vrP. 2. Evre 3. Evre
4. Evre
Çizim 8: Sivri dipli kase üretiminin ş ı
Resim: 1
Resim: 2
Resim: 3
Resim: 4
Resim: 5
Resim: 6
Resim: 7
Mustafa Gözen SEviNÇ*
ı ş ili, Kaman ilçesi, ı ı Köyü'ndeki ş ı ı ı 2863 ğ ş
3386) ı ı kanun ı incelenmesi ı ı Kaman ş ğ ı
duran, evvel ce ı ı Köyü'nden ı ı bu fabrikaya ş ğ müze ka-
ı ı bilineni Hitit ı ı ı ı ı ğ ı yerin ı gösterilmesi ş an-
cak köylülerin ı ı ğ de, ı ı ı ş Köyü'nün ı içerisinden ı ı
ğ ı ı söylemeleri üzerine ı ı ş Köyü/ne gidilerek
buluntu yeri ş (Hari-
ta: 1). ı ş Kaman Ilçesi/ne giderken ı ı ı ı ı bugünkü ı ı

takiben güneydeki asfalt yol izlenirse, karayolunun ş ı 60. kilometresinde ku-
ğ istikametindeki, yola paralel uzanan ı granit ı ı ı ı Bü-
yükoba- Beldesi'ne ğ ı ı ı ile, ı ı ı ş köyleri ı içinde kuzeye
ğ masif yükseltller halini alan granit ı ı bir kesimi bu iki köy ı ı ı içinde
kalmakta ve köylülerce bu yükseltiler "Sivri Kale" ı ile ı ı Bu granit yatak-
ı ı ğ tepe, ı ı ı ş Köyü yol ı ı ğ Kaman karayolun-
dan itibaren ğ yönünde, gittikçe artan bir meyille yükselen geçit vermez bir
konum ı Sözü edilen ve ş ı duran ı ı ı ğ yere
rahat bir ş ş ı ı ı ı ş ı ğ ı hattan içeriye, kuzeye ğ
arazi ı örtülüdür ve ı yer yer ş bloklar halindedir. Çevrede
ı yuvarlak, orta ı ı ı düz, paten ş ğ görünümlü yer yer ğ ı ı
kaya ı ı Yamaçtan üst ı ı ğ gidildikçe artan ve en üst ke-
simlerde 10-20 metreye ş ı ğ ı ş ı masif granit kitleler, köylülerin ğ gibi bir
kale görüntüsü serqilemektedirö. Sivrikale mevkiindeki ı beklentimiz, Hitit ı 1-
ğ ı önemli yer tutan ı ı ı yer ğ bir ı ı ı ı ile ş ı ş ı
Yamaçtan inilip ş ğ ı kesimlere ğ ı ı ş ı ğ
ı ı ş vaziyette in situ ş bir ı ı ile ş ı ş ı ı Bu ı ı ana
M.GÖZEN sevine. Arkeolog, ı Kültür ğ Ş Müd. ı ş
04.10 1999 tarih ve 9447 ı ı izin ile ş ğ bu ı ş için öncelikle Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler
Genel ğ ş ederim. ı ş ı ı ı ı ğ ı ş ı Kültür Müdürü Hüseyin
ı ı ı ı Büyükoba Beldesi ı Üçler ğ ı ş Köyü ı Mütit Evci'ye, arazi ı ş ı ı
ı ı bulunan Süleyman Can, Mustafa Kozannan. Guddusi ş ş ı Koca ile Arkeolog Cenker Atila'ya ve
Müze ğ personeline ş ederim.
Cevat ı ı ı ş Tarihi, ı ı 1947.s.11, S.Ebeyit Köyü'ndeki ı ı ş bir aslan
heykelinden bahseder. Ancak bu aslan heykeli ı ı ı ı ı ş Köyü'nde evvelki ı su getirme
ı ş ı ı ı Kaman'daki ş ğ ı ş ı ı ı ş Köyü ı ı ı duruma müda-
hale etmesiyle konu Cumhuriyet ş ı ı ğ ı intikal ş ı ı ğ ı el ı üzerine, ş ğ fabrika
bekçisinin ı ğ ı ı önüne çektirilen ı ı burada gözetim ı ı ı ş ı
2 Evvelce ı (1950'1i ı ait) ı haritalarda, ı ı ı ş Köyü yer ı
3 ı ı ı Nehri üzerinde ş ş olan hidroelektrik ı ve sulama ı 1950'li ı ı ş ı ş
1958-1960 ı ı ş ı ı ş ı Meydan Larousse, cilt 5, s, 899. Büyük Ansiklopedi, cilt 6, s. 2231. ı ş
1993, Ankara 1993, s. 25.
4 MTA Enstitüsü, Türkiye Jeoloji ı 1:500.000 (Kayseri ı Ankara 1961.
5 Evvelce köyolan ı İ Büyükaba, bugün belde ş
6 Bu granit yükseltilerine köylüler Sivrikale demektedir.
kayadan ğ yerde ı ş ş olarak ı ı ı ı ş köylüleri bu yere
ı ş ğ demektedirler".
Bu beklenmedik ş ı ş ş ı duran granit ı ı
ı ş ı ı ı Hititler ı bu granit ı ı ı ı ğ ı ı da göster-
mektedir. In situ ı ı ğ ı ı kazanan granit ı ı ğ ı ş ı ı ğ ı üçüncü
bir ı ı ise, halen ı ı ı ş ı ı duran ve ı ı
ı ı sular ı ı sebebiyle bugünkü yerine ş ve ı dilinde yer
ş olan ş ı
ı ı ı (in Situ) (Resim: 1, 2, 3)
ı ı ı ş Köyü, ş ğ

mevkiinde, granit ı ı ş ı
ğ ı yamaçta tek parça granit bloka ş ş olan bu eser, blokun ğ ana kayaya
ı ş vaziyette in situ olarak ı
Ölçüleri: Üstten UZ... 2,32 metre, Alttan UZ.1,80 metre, Önden Yük.tBô metre,
Arkadan Yük.t ,75 metre, ünden Ust Ka1.0,S3 metre, Arkadan Ust Ka1.0,70 metre.
Ana kaya üzerindeki kesim ölçüleri: 2,35 ve 2,50 metredir.
ı ı ı protom vaziyetteki ön ı ı ı ilk yontu ş ve ilk perdahlan-
ı ı ı ş ı ş gövde ve bacaklar yüksek kabartma halinde ş ş ş ile
bacaklar ı ğ kesimi ı ş bombeli olarak ş ş ve ş ı ı ı ş ı Gö-
ğ ı her iki bacak birbirinden ı olarak ş altta pençe yerleri ı ş
ı ı ı kübik iki kare ş kabaca ı ı ı ş ı ı ve pençelerin ince ş
leri ı ı ş ı
Gövdenin üst ı ı ş ve geriye ğ ğ olarak ı
Yan ve alt yüzler ise, kaba yontusu ı ı ş yekpare blok halindedir. Kulaklar dik ola-
rak ş ş ğ ğ ı ğ hafifçe ı ı ş sol ğ ı uç ı ı ı ı ı ş ı Ye-
rindeki ize ı ı yeni ı ı ı ğ ı ş ı ı ı yeri ı ı ş ince ş ğ ı
ı ş ı Sivrikale- ş ğ mevkiindeki in situ ı ı ı göz yerleri, iki yanda
kabartma halinde ı ı ı ş ancak ince ş ğ ı ı ş ı Burnun ı ı ı kabartma
halde yüzün ı ğ ı üstüne kadar ı ı ş ancak herhangi bir ince ş ğ
ş Burnun ı ğ ş iki taraftaki yanak ı ı ı ş ğ belirgin
bir ş bombeli olarak ı ı ı ş ancak ince ş ğ ş Yüze önden ba-
ı ş burun delikleri, üst dudak, ğ ı alt ğ ı yer ğ ı ı ı ş ğ ı doqru dikdört-
gen kübik bir kitle halinde ş ı ı ı ş sadece ğ ı ı ı ğ ı kabaca içe oyularak belir-
ş ı ı ı ince ş ı ı ş ı Yele, az yükseltili bir kabartma halinde ş ı
iki ı ş ş
ı ı ş ğ ı (Resim: 4, 5, 6)
Kaman ş ğ ı ı bekçi evi önünde ş olarak duran
ve ı ğ Sivrikale in situ ı ı ı ı götürülen ı ı
in situ ı ı ı hemen hemen bütün özelliklerini ş ı ı Ancak ölçülerinde
ve ş ı farklar ı
Ölçüleri: .. Üstten Uz. 2,35 metre, Önden .. yük.1,70 metre, Arkadan yük.1,3S
metre, ünden Ust ı ı ğ ı 0,50 metre, Arkadan Ust KaI.O,SO metre.
Tek parça granit bloka ş ş olan bu ı ı ı da ilk yontu ş ve ilk
ı ı ş ı ş yüksek kabartma halindedir. ş ile bacaklar
ı ğ ı ı ı ş bombeli olarak ş ş ve ş ı ı ı ş ı ğ ı
ortadan ş iki yatay yay ş ğ kafesi ı sonra bacaklara yer
7 ı ı ı ş Köyü'nde köylülerce bu kesime ş Çöqü denmektedir. Bu ı eskiden beri ğ söyleyen
köylüler. ı ı bilememektedirier. Söz konusu mevkinin ı ş ğ ş ş ş
8 C. ı ı e.ç.e. S.11; S. Lloyd . British Inslilüte of Archeology at Ankara, Annual Report 1953; Türk Arkeoloji
Dergisi VI-1953. s32. l.ev.x. ş Cihan. ı ş ve ilçeleri. Ankara 1990. s.99.
9 Bkz. Dipnot 7.
verilerek, birbirinden ı ş ş altta ise pençeler ı ş ı ı iki kübik kare ş
kabaca ş bacaklar, ayak ve pençeler ı ı ı olarak ş ş
Gövdenin üst ı ı ş olup geriye ğ ğ olarak ı ı ş ı Yan
ve alt yüzeyler ise, kaba ş yekpare blok halindedir.
Kulaklar dik olarak ş ancak ı ı ı ı ş ı Sol kulak ı ı ı
Yerindeki izden sonradan ı ı ı ğ ı ş ı ı
ı yeri ı ı ş olup ş ı ı ı ş vaziyettedir. ince ş ğ ı ı ş ı
Sivrikale mevkiinden ş getirilen ı ı göz yerleri iki kabartma
halinde ı ı ı ş ince ş ğ ı ı ş ı
Burnun ı ı ı alçak kabartma halinde, yüzün ı ğ ı üstüne kadar
ı ı ş ı ş ğ ı ı ı ş ı
Burnun ı ğ iki taraftaki yanak bombeli olarak ş ş ancak ince ş
ğ ş
ğ ı ı ı ş yükseltili, dikdörtgen kübik ş ı ı ş ş
ş ı ı ı ş ı Buradaki kitle halindeki ş yükselti, ğ ı ı olarak ş ğ
Yele az yükseltili bir kabartma halinde ş ı iki ı ş ş
Çift ş ı ğ Altan ş ı (Resim: 7, 8a, 8b; Çizim: 1)
ı ı ı üzerindeki ı ı ş ı ı ı 1953 ı ı sonrastnda su
ı kalacak olan ve ı ı ş ı 853 metre yükseklikteki ı ı Oküz-
ş ı ı suni bir tepecikte ı dikdörtgen kaide ile, dört pramidal ayak üzeri-
ne ş ı ı ş bugünkü baraj ş ana ş ı ı ğ yere getir-
ilerek ş ş
Tek parça ve ş ı kare ş granit bloka; dar cephesinde yan yana iki bo-
ğ ş ı ğ ı ı ı yüksek kabartma halinde, gövdeleri ise ş olarak
ş ş Yandan dikdörtgen yekpare blok ş görünen ğ ı gövde ı ı ı
üstten oyularak tekne-hazne haline ş Teknenin ı ş alt yüzü düz ı hafif
ı ş ğ konkav bir ş ş ş
ğ ş ı burun ı kadar, gövdenin-teknenin ön üst yüzünden ş ı
0,50 metre yükseltisi olan bir kabartma halindedir. ş ı ı gerdan ve ğ yük-
seltileri azalarak ş ğ ı ğ devam ederek teknenin alt yüzünde son bulur.
ğ ı ş ve ğ ı ı ı ilk perdahlarna ş ı ı ş gerideki
tekne ı ı ise kabaca ş Teknenin sol yan yüzünde (soldaki ğ ı
gövdesinde) ş ı ı ı ğ sola ğ ş ğ bir ş ı ş oldu-
ğ kalem izleri ı
ğ ğ ı ı ş bakan ğ ı ş ı ş ı vaziyette ve içi hafifçe oyularak
ş ş ğ kulaklar her ikisinde de ş ı halinde ı ı ı ş ı
ş ı ı ı ı ı ihtimali ğ yerine konduktan sonra tamamlan-
mak üzeren boynuz yerleri az yükseltili kabartmalar halinde ı ı ı ş ı
ı ve burun her iki ğ da yerleri ş olarak ı ı ş ve ince ş
ı ı ş ı
Gözler oldukça yüksek kabartma haiindedir. Her iki ğ ş ı da göz
ı ı ı ı ı ş ı ı ı kabaca ş göz bebekleri oyularak ş ş
Her iki ğ ş ı da yanaklar ı ş ğ ş ve bombeli bir ş
ş ş ı ş ğ ı ı ı ş ı
10 1955 ı ı Harita: Umum ğ ı ı ı ş 1:25.000 ölçekli haritalarda ı tepe; 853 metre yük-
seklikteki ş ı Tepesi ı ile ş 1947 ve 1953 tarihli ı ( ı ı Dipnot.8) tepenin ı belir-
11 ş ı ı Yesemek ş ğ ı ve Heykel Atölyesinde ı ı ve ş ı Türk Tarih Kurumu,
Ankara 1974 s.2, lev.l, Resim:3.
Burun delikleri, dudaklar ve ğ ı her iki ğ ş ı da ş ş
Her iki ğ ş ı ğ ı ı geride tekne içine kadar devam eden
birer ş ğ ı
Sol taraftaki ğ ş ı ı ı ş bakan üst ı ı yüzeysel küçük bir ı ı ı
Her iki ğ ğ ı üstünde ş ş birer ş yer ı Ancak bu
ş üst dudak ve burnun ilk ş ı ğ gibi, ş ı ş ı izlenimi de
Gerdan her iki ğ boyun ı ş ı önde ğ ı kadar devam
eden yükseltili ve ince bir kabartma halinde ş ş
Tekne: ğ ş ölçülerdedjr; Üst Ön Kenar Gen.2,1 O metre, Üst Arka Kenar
Gen.1,94 metre, Sol Yan Kenar Ust Uz. 2,32 metre, ı Kenar Alt Uz.2,1 Ometre,
Sol Yan Kenar Arka Yük.t.zo metre, ğ Yan Kenar On Yük.t ,15 metre, ğ Yan
Kenar Arka ı ,05 metre, Tekne Yan Kenar ı ı ğ ı 0,40 metre, Tekne On ğ
0,50 metre, Arka 0,40 metre.
Teknenin sol ı arka alt ş yüzeysel ı ı ı Üst kenar ı
yükseltili ve arkadaki üst ş ise ş ğ ı ğ yuvarlak bir ş ı ş ı Bu yüzün alt
orta ı ğ yüksekçe kare ş bir ş ı ı ı ı ı ı ş ı Teknenin
ğ ı ş ı gerisindeki üst ş ı ı ı ş ğ ı ise sol yan tarafa göre
daha düzgün ş ş Dökülen ı ı ı ğ ı ğ ı ı ş deliklerinden
akabilmesi için teknenin-haznenin iç ı arkada yüksek, önde ğ ş ı ğ
alçalan bir ğ ş ş
Sivri ş ğ mevkiindeki ş ş ı ı Yese-
mek'te ı ı ve ş ı ele geçirilen ve abidevi olarak nitelenen ayakta
ve bütün olarak ı ş protom ı ı ı ı ı ı ğ gibi
birinci tipe girmektedir
. ş ş olan Yesemek'in Tip 1'e giren ı aslan-
ı M.O. birinci ı ı ş ı tarlhlenebilmektedlrte. Tipolojik olarak bu gruba gir-
mekle birlikte, Sivri ş ğ ı ı kulak, kabartma halindeki göz-
ler, ı ğ kabartma halindeki dudak yerlerit- gövde de ğ ı ş ı ı ı ı
ı ğ ı ile, ı son ğ katesi ı birbirinden ı olarak ş bacak
ve pençe yerleri
gösterdikleri ı stil vi? ş daha çok ğ ve Alacahöyük
aslan heykeli tiplerine ş ı ı M.O.2. ı ğ ş ı ş ı
25 km. ı ı elde ğ tahmin edilen, Imparatorluk Devri Hitit ı
de ve plastik eserlerde ı hallerde ı ı ş ğ bir ş cinsi olan granitin ı
taki ı ğ ı ve önemini ş ı ı ı ı ş ı ı ğ ı ı da göz önün-
de bulundurabiliriz
Gövde ve ş ı ı ı ancak ş olarak yüksek kabartma halinde masif
granit bloka ş ş olan altardaki iki ğ tasviri dikkatimizi, Hititlerde, Hurri (Gece),
Ş (Gündüz) ı ı ş ı olan ğ çiftine çekmektedir. Birçok metinde ı geçen
Hitit pantheonunun ş ı ı ı ı ı ı ı kutsal ı olan, Ş ve Hurri
ı ğ bir ş metninde ı ı ı ı ile birlikte ş ş ı ı "....
Kudretli ı ı ı ı ülkelerin ı Hatti'nin ı ı ı ı ülkelerin ı
ı ı ı ı ı Nerik'in ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı
ı ı ı ı ğ Ş ğ Hurri. .."17. Hititlerden bize kalan önemli ve kutsal
ı figüratif eserlerde tasvirleri yer ı Alacahöyük'te M,O.14. ı ait
bir kabartmada kral ve ş kraliçe ile birlikte hem bir sunak, hem de bir ğ tasviri
önünde ı ı Bunun gibi ı ı Hurri dininden gelme Hurri
(Gece) ve Ş (Gündüz) ı ğ erkek ve ı en büyük iki ı ı ı yer
12 ı ı e.q.e. s.22-23, Des.3,5Iev.XVIII, res. 45-46.
13 Bkz. Dipnot 11, U. ı ı a.g.e s. 81.
14 ş ı ı için bkz. Ekrem Akurgal, Anadolu ı s.126,151 ş 28,29,30,32. Remzi ğ ı
Alacahöyük Hatriyall 1935, Türk Tarih Kurumu ı v.seri, NO.1 Ankara 1937, s.21. ş
15 Gövde ve ayak ı ı için bkz. Dipnol14, ş lev.2.
16 ı a.g.e. s.3,4.
17 Ali M. Dinçol, Anadolu ı Ansiklopedisi, s.80.
ı ğ Büyükkale'de ş olan çifte ğ da ı ile ilgilidir.
Hurri ve Ş ğ çifti Kral Sulumeli'nin Hava ı ı ı ğ ı libasyonda Militi
(Malatya) kent ı ı duvar ı üzerinde, ı ı ı ı ı ı ş
olarak tasvir ş Burada Hava ı ı kutsal ğ ı ı Ş ve Hurri'nin
ğ ı qörülmektedirw. Çift ş ı ğ ı ş ı ) tekne-hazne
ı ı ile ğ ı ı ğ ı ğ ı ı ı ş delikleri çok ş gösteren
figürleriyle törensel ı ı qetlrrnektedlrts. Hitit ğ ı ş ritüellerinde ı
yeri, sunak, kurban yeri, ı ı ı ı Evi ı ı yer ı ğ ı
ğ tasvirli bazalt ş ı ğ ı olan bir kült yeri ı ş ı ı
ı ı mabedinin önünde yer ı Hitit Büyük ı ğ ı ş Hattu-
ş ı ve ı merkeziydi
Kale, konut, ı .. ı ı kaya tepeleri ve
ı üzerine ş Tüm bu veriler, 853 ı ı ş ı Tepesi'nde ı ı
ı ı ait kutsal bir ı ğ dikkatimizi çekrnektedir-". ı
bugünkü yere getirilmeden önceki durumu ı bilgi edinebilmekteyiz. Bölgenin
ı ı ı ı ı ı bir müddet önce, 1947 ı ı C.H. ı
1953 ı ı S.L1oyd ı bilgiler vermektedirv>. ı ı ı ı ş ş ı
ı ı

Köyü ğ üstünde keramik ı ile kyklobik duvarlar olan
buradaki ğ tepesine ı bir yerde duruyordu. ş ğ ş vaziyette gra-
nit ı buraya ğ ş ı altar, belki daha önceki bir ş
merkezi de olan ğ (853 ı ı ş ı Tepesi) en üst ı ı bir yere
kadar ı ı ı ş ı Ancak her iki ı da ş ğ çizim ve resimde
henüz yerine ı ğ ı ve düzensiz ş takozlar üzerinde ğ bu halde de
ş ğ ş ı ı ı ı ı ş ş

kavsi içinde Hitit ş
1986-1987 ı ı ı ş ı ı bölgenin eski ğ
ı ı bilgi vermektedir. Kaman merkez olmak üzere ı ı 30 km. lik bir
saha içinde 59 ş ve höyük tespit ş

Bölgedeki Hitit hakimiyetini göste-
ren bir ı ise, ı ş 12-15 km. ı ı Karakurt ı ı kuzeydo-
ğ ı ş gelip Emirburnu üzerinden Kaman'a giden toprak yolun ı ı
da Emirburnu Tepesi'ndeki halk diliyle ı ı Büyük Hitit Devleti ı
daki bir prense ait olan bu yol ı ı Hitit hiyeroglifi ile kaya üzerine ş ı ı
ı Hititlerde, ı içeri girebilecek kötülükleri önlemek ve ı korumak
ı ile ı ş ve ı ile bütünlük ş plastik eserdir. Sivrikale-Gü-
ş ğ ı ı ı ı ş ı ı Cepheden ş ş Geriye ğ
18 Ekrem Akurgal, Anadolu ı 5.105, lev.29b. ş No.42,43 lev.25.a, ş 5.515.
19 ı Örnekler için; Hayvan Emzikli Kap, Tahsin Özgüç, ş Asur Ticaret ı Merkezinde ı
Yeni ş ı Türk Tarih Kurumu ı ı s.V, nO:19, Ankara 1959,50. Lev.XXXI.I;
Kule Ş Törensel Kap, Peter Neve "Die Grabungen aul Büyükkale in Jahre 1962" Mille/ungen der Oeuischen
ı zu Berlin. 95.1965, 5.6-34.32 vdd.-r.25. Tekne Biçimli Kap, Tahsin Özgüç, a.g.e. lev.XI,11.4;
20 Ahmet Ünal, ğ Metinlerinin ı ş ı ğ ı ı Hilliler Devri Anadolu'sunda Filolojik ve Arkeolojik Veriler ı
ş örnekler, 1992 ı ı Anadolu Medeniyet/eri Müzesi Konferans/an, Ankara 1993, 5.18.
21 Woolley, Bernell, Carchemish iii. S.157 vd. Busink, Tempel, 5.522 vd.
22 Wull Schirmer. Hitil ı ğ ı Arkeoloji ve Sanat ı ı istanbul 1982, 5.9.
23 Wull Schirmer, a.g.e. 5.17.
24 Ancak yontudaki tekne-hazne ı ı ş deliklerinin ı ş ğ tasvirlerinde ş ve ğ ı ı
gösterilen itina ı gerideki tekne ı ı ı duvar gerisinde duracak ş ı ş ş durumuna ı ı bir
su ı ı ilgili ğ ihtimal verilebilir. Bkz.dipnol.22.s.24. ı ı da bu su ı ı için ı ı ş olabilir.
853 ı ı ş ı Tepesi bugün yaz ve ı ş su seviyesinin ı yükselmesine ş ı baraj gölü üzerinde küçük
bir ı halinde görülebilmektedir. Bu denge durumu ı dikkatimizi çekmektedir.
25 Bkz.dipnol. 8 ı burada bahsedilen ve bugün su ı kalan kyklobik duvarlarda da ı ı ı granit yatak-
ı ş olan bloklar ı ı ş ı
26 A.M.Dinçol-J.Yakar, "Nerik Ş Yeri ı Bel/elen XXXViii ı 152 TTK Ankara 1974, s.565-569.
27 ı ı Köyü bugün baraj ı ı ı ş ı
28 Bkz.dipnot 26.
29 ı ı ı kavsi içine giren bölge metinde ı Memleket" ı ile ı ı ş ş Hitit ı ı Belgelerinin
ı ş ı ğ ı ı ğ ı Bel/elen Ci ltLilli, 1989 207-208. 5.481.
30 Tsugio Mikami-Sachihiro Ornura, "1986 ı ş ı ı ı ı içinde ı Yüzey ş ı ı V ş ı Sonuç/an
ı ı 1987. 123-156. Sachihiro Omura, "1987 ı ş ı ı ı ı içinde ı Yüzey ş ı ı Vi. ş
ı Sonuçlan ı ı ı 1988, 555-570
31 H. Th. Bossert "Orta Anadolu'da ı Bir Gezi ı Ön Rapor" Bel/eten XLV 1950, 5.667; Eberhard P. Possner
"Die Hethitischen Fetsretiets in Türkei" .2 erweilerle Auflage, 1988, 5.136-139.
ru ğ gövde ı ı ı ise duvar içinde ğ ı bu ı ı kabaca ş ş
Her üç yontudaki yuvarlak, kübik ş üslup, bu eserlerin ı ş özelliklerini
ş ı ı ğ ı ı göstermektedir. Ileride ı ı ve ş ı ı buluntu-
lar ve belgeler bu üç yontuya belki daha çok önem ı ı ş
ğ mevkiinde büyük bir ş eseri ş olarak ş ı ı ı ve ş ğ ı
ilk ş ı ı gösteren in situ ı protom ı ı

buradan götürülen ğ
iki ı yontuya dikkatimizi ş ve ş ı ı ı sebep ş ş

ı as-
ı ş ğ ı ilk ş ı terk ş olarakyerlerinde ı ş ı Biraz
daha ş ş ı olan çift ş ı ğ ı ş ı ise ı ğ ı
yer olan tepe üstüne kadar ı ı ı ş ve burada ait ğ ı ı
ı ş ı Kesilmesi, ş ve ş ı ı zor ve ı ı bir ş cinsi olan granitten
ı bu ı yontular ı belirtilen ş ş ı iken, belki de aniden
ı bir nedenle ı yerlerine ı ş ş de bitirilemeden terk ş
32 ş ğ ı ı ileride tekrar ele ı ı
33 Gerek ı ı kavsi içinde, gerekse ş ı ı granit ı çok ş bir alana ı ı Bölgedeki
ş ı ı ihtimali ş ı ı bu ş bölge ancak bir ş ı ekibi ı incelenebilir.
ş ğ
S. ı ş Köyü
. Ebeyit Köyü
'"," ..

ı Ş

. . .
Harita 1: Sivrikale. ş ğ granit ş ğ ı ı yeri
o 1 2 3 4 m.
Çizim 1: Öküz ş ı ğ ı ğ ğ ı tekne ve ş
ğ kesiti
Resim 1: Sivrikale. ş ğ granit ş ğ ı güneyden ı ş
Yamaçta ı ş ı On planda in situ ı ı
Resim 2: Ana kayadan ğ yerde ı ş ş vaziyetteki in situ
ı ı
Resim 3: ş ğ in situ ı ı
Resim 4: ı ş ğ ı (in situ ı ı ı ı ı ş
ı evvel ce götürülen ı ı
Resim 5: ş ı götürülen
granit ı ı yan cephe
Resim 6: ş ı ı ı
bekçi evi önünde duran ı
ı ön cephe ı
Resim Sa: ğ ğ ı yan cephe ş
Resim Sb: Soldaki ğ ı yan cephe ş
Timothy P HARRlSON*
Stephen BATlUK
The third millennium marked the emergence and development of early state-
ordered civilizations in the ancient Near East. Research has documented the introduc-
tion of urban institutions, and the development of specialized craft industries and exten-
sive inter-regional trade networks. To examine these developments on a truly regional
level, however, local cultural sequences must be well documented, and a precise
chronological framework in place; criteria that are lacking for much of the Near East.
The Amuq Third Millennium Project seeks to address this problem for a pivotal area,
by returning to the cultural sequence first defined during the pioneering work of the
University of Chicago Expedition to the Amuq Plain of south central Turkey in the
The 1999 season of the Amuq Valley Regional Project (AVRP) survey was con-
ducted with the aim of initiating this research effort. The primary objectives of the 1999
season were to: (1) systematically re-survey all third millennium sites within the Amuq
Plain, documenting visible topographic features and site size information, and collect-
ing ceramic samples for materials analysis; (2) opportunistically investigate and record
vertical cultural sequences exposed at a selected number of sites, collecting carbon,
clay and ceramic samples for further analysis; and (3) systematically grid and collect
surface pottery at Teli Tafyinat (AS 126), believed to have been the principal settlement
in the Amuq during the third millennium.
The survey was conducted between August 11 and August 25, 1999. The sur-
vey team consisted of Timothy Harrison (project director), Stephen Batiuk, Kübra
Ensert, Sarah Graff and Heather Snow. The Ministry was represented by Hamdi Ekiz
of the Museum of Anatolian Civilization in Ankara. In all, 39 sites were visited, with sam-
ples collected from 20 of these sites. The results of this exploratory season c1arified
substantially the nature of settlement on the plain during the third millennium, and have
laid the groundwork toward a systematic investigation of the cultural horizons associ-
ated with this era.
Each of the selected sites wassurveyed following the established methods used
by the AVRP survey. All of the sites had been visited during previous field seasons.
Nevertheless, survey forms were filled out for each site, including site-size information,
general observations recorded of visible features on the site, and a collection made of
surface pottery. In order to maximize the recovery of third millennium pottery, sherd col-
Timothy P. HARRISON, Deportment of Near and Middle Eastem Civilizations University of Toronto, 4 Bancroft
Avenue, Toronto, ON, M5S 1C1 KANADA
Stephen BATlUK, Deportment of Near and Middle Eastem Civilizations University of Toronto, 4 Bancroft Avenue,
Toronto, ON, M5S 1C1 KANADA
lection was focused primarily along the lower slopes of rnounds. Since all of the sites
had been sherded during previous survey visits, only third millennium pottery was kept
for further analysis. A number of recent bulldozer cuts were encountered during the
course of the survey, and were documented using procedures developed during the
1998 field season. In addition, a digital camera was used to assist with mapping the
exposed sections.
In the case of the larger settlement site of Ta'yinat (AS 126), a more intensive
collection regime was adopted. Although dense cotton fields precluded a systematic
sherd recovery effort, as had initially been planned, the site was nevertheless subdi-
vided into a series of fields and sectors, and a sequence of transects (or passes) made
across each spatial unit. This data will be tabulated in a relational database and ana-
lyzed for evidence of spatial patterning, using Geographic Information System (GIS)
software technology. The result will be a horizontal record of the settlement extent
reached during each of the cultural horizons preserved at the site, providing important
site-size information for regional settlement pattern analysis, while assessing the
potential for further investigations of the third millennium levels at the site.
The sites visited during the 1999 survey appear in figure 1. There is a noticeable
clustering of sites in the southern part of the plain, which becomes even more pro-
nounced when the sites visited during the 1998 season are included. While time pre-
cluded an investigation of third millennium sites along the northern and western edges
of the plain, previous survey work has produced similar patterns, and there is good rea-
son to believe that they reflect (at least broadly) shifting settlement activity on the plain
over the course of the Iate fourth through third millennia. The geomorphology of the
plain clearly has also affected the visibility of prehistoric sites, with active alluviation
probably obscuring many of the smaller sites on the plain. Earlier seasons of the AVRP
survey, for example, have documented the oscillating shoreline of the Lake of Antioch,
and located third millennium sites (AS 180 and 181) which only a few decades ago
were below the water table. Nevertheless, the persistence of patterns recognized
already during the Braidwood survey in the 1930s is hard to ignore, and provides a
valuable framework within which to refine the settlement history of the plain during the
third millennium.
The survey data indicate a distinct shift in settlement patterns towards the end
of the fourth millennium. During the fourth millennium, the largest site appears to have
been Teli 'Imar al-Sharqi (AS 101), located near the center of the plain. Investigation of
a seetion along the west slope of the site during the 1998 survey season substantiat-
ed earlier suggestions that the site was occupied extensively during Amuq Phases F
and G, and possibly extended back into Phase E, providing settlement continuity with
the Chalcolithic levels at nearby Teli Kurdu. Significant Phase G horizons are evident
at other sites in the central part of the Amuq valiey, such as Karacanlk (AS 92),
Hasanusai (AS 99), Uçtepe (AS 108), Ghuzraniyyah (AS 90), Büyük Avara (AS 116),
Kokaz (AS 119), and Masstepe (AS 156) [to which can now also be added AS 180, AS
181, and AS 186, and stili others], further reinforcing this central distribution.
After a (possible) hiatus in the early part of the third millennium, there was a
decisive shift in settlement towards the southern fringes, with Teli Ta'yinat (AS 126),
and possibly Teli Atchana (AS 136), replacing 'Imar al-Sharqi as the predominant sites
on the plain. Their position along the main east-west route linking the Aleppo region
with the Mediterranean coast suggests a concurrent shift in the economic and political
organization of the region. The alternating nature of occupation between these two
dominant urban centers seems to have been a key feature of the settlement history of
the plain during the Bronze and Iron Ages, and clarification of their occupational histo-
ries will be crucial to understanding the broader cultural and socioeconomic develop-
ment of the region. In addition to the introduction of Red Black Burnished Ware
(RBBW), Phase H witnessed a dense distribution of predominantly smail (1-2 ha) sites
in place of the dispersed pattern of moderately-sized Phase G settlements that had
preceded it. The sites were heavily concentrated in the ı part of the plain, and
at all the principal entry points into the valiey.
Whether the shift evident between Amuq Phases G and H represented a move
towards a more centralized, urban settlement configuration will be an important focus
in the next stage of our research. One testable hypothesis is that there was a ı
mental reorientation in the economy of the region from an emphasis on agricultural pro-
duction (staple finance) to the creation of extensive trade networks and a wealth-based
finance system. Such an economic arrangement very probably involved the extraction
and production of metals from the nearby Amanus or Taurus Mountains, with the relo-
cation of central settlements along the principal trade routes through the region reflect-
ing this shift in economic activity.
Towards this end, an important objective of the 1999 season was to determine
the spatial extent of the third millennium levels at Teli Ta'yinat (AS 126). Although the
presence of dense cotton coverage prevented a conventional surface survey of the
site, the survey team was abie to conduct a reasonably intensive investigation, sur-
veying both the upper mound and lower settlement. In order to distinguish between the
mound and the lower settlement, the survey areas were subdivided into "Fields" and
"Sectors," with individual transects (Athrough G) conducted around the base of the teli
(Fig. 2). After relocating the exeavation units of the original Oriental Institute expedition
(only Field IX is currently covered bya cotton processing facility), three "Fields" (A, B,
and c) were laid out in the vicinity of the "West Central" exeavation area, and transects
paced at 10 m. intervals. This process was repeated in the lower city in order to deter-
mine the spatial extent and date of the outer settlement.
Our findings indicate that, although significant portions of the perimeter of the
upper mound have been eleared to facilitate aqricultural activity, the majority of the site
remains intact and accessible. The upper mound currently measures approximately
500 (N-S) X 400 (E-W) m., or 20 ha., and almost certainly formed the extent of the third
millennium settlement. The lower settlement seems to have been occupied exelusive-
Iy during the Iran Age, or Amuq Phase O, and reached at least 700 (N-S) X 500 (E-W)
m., or 35 ha. at its greatest extent, as Braidwood originally proposed. The lower city
seems to have extended primarily to the north and east of the mound. It is possible that
it alsa reached as far south as Ta'yinat al-Saghir (AS 127), although dense cotton cov-
erage prevented our survey team from determining this. Perhaps most importantly for
purposes here, the surface survey produced significant quantities of RBBW (Fig. 3: 10-
17) and other third millennium pottery around the edges of the upper mound. In addi-
tion, based on current elevation readings of the West Central Area, it is clear that the
Oriental Institute excavations stopped just short of Phase H, i and J levels", leaving
substantial portions of the third millennium settlement accessible.
The surveyalsa produced a number of unexpected discoveries. Although most
of the stone architecture uncovered during the Oriental Institute excavations has long
been removed (or covered), surprisingly, the door jambs of Gateway iii were found
intact and in situ at the southern base of the teli in the drainage ditch that borders the
northern side of the Antakya-Reyhanl road. In addition, fragments of a decorated
(incised) stone architectural fragment and an inscribed basalt stele (Luwian/Neo-
Hittite) were recovered in the course of surveying the lower city (Fig. 4).
In addition to continuing the initiative begun during the 1998 AVRP survey sea-
son, the 1999 season sought to develop a more extensive regional record of the third
lt was possible to determine this by comparing current elevations with the sections of the deep soundings (e.g. T8)
published by Braidwood.i
millennium in the Amuq, and determine the extent and accessibility of the Early Bronze
Age levels at Teli Ta'yinat. By selectively re-visiting sites and supplementing the data
already collected during previous field seasons of the AVRP survey, these objectives
were successfully accomplished. Furthermore, the results of the Ta'yinat survey clear-
Iy indicate that it was the predominant settlement on the plain during the third millenni-
um, and should be the focus of any future etfort to document the history of the Amuq
during this period of dynamic change.
Hatay Bölgesi Yüzey Arastirmalar 1999
1999Amuq Valley Regional Survey
25tol10m i7501010QOm \IVater -·-&>rder
110lo200m 1000101200m ı ı
zooto SOOm 1200 to 1800m ı ı • Sites
SOOla7S0m Rivers
Fig. 1: Map of sites surveyed during the
1999 season
1999 Amuq Vallev Rcaional Survev:
Survey oCTayinat'(i\
Shcrd Density
Fig. 2: TOPOgrarhiC map of Teli Ta'yinat
(AS 126 showing survey sectors
and transects
-/') i
i i i J
, ı ı
Li J ,
-, 7 IJR
_- 1999AmuqVa11ey
-, Regional Project Survey
Selection of Early Bronze Age
(Phases H lnos. 10-171 and I/J ı
18-191) and'Iron Age (Phase O nos.
1-9}) Pottery from Teli Ta'yina (As
Fig. 4: Basalt stele fragment with Luwian i
Neo-Hittite inscription
Hasan BAljAR*
1994 ı ı bu yana T.C. Kültür ı ğ ı izniyle bQlgede ğ yü-
zey ş ı ı 1998 ı ı ş Konya Ili'nin ı kesiminde
yer alan Orta Toroslar'm kuzey kesiminde ı ı ş ı (Harita: 1). ş ı ğ ı ı ı ğ ı
ekip-te ş Gör. Ozdemir Koçak, ş Gör. Güngör ğ ve T.C. Kültür ı ğ ı
temsilcisi olarak Muzaffer Tunç ı ş ı 1999 ı ı ı Temsilcisi olarak
ğ Müzesi ı Halis Ş ğ ş ı ı
ise, Konya lll'nin kuzeyi, ı kesimi ve ğ Karaman il ı ı ı içerisinde
ş ı ı ı Prehistorik dönemlerden Roma ğ ı kadar uzanan ı
dönemlere ı ş ı tutacak tespitlerimiz ş Ozellikle bölgedeki Geç Bronz ğ ı ile
Erken Demir ğ ı ı sosyo-kültürel ve siyasal ı ğ ı ı ğ yönelik ı ş
ı ı ı bulunacak ş merkezleri tespit ş
38-Sulutas: Takkeli ğ ı (Gevele Kalesi) 5 km. ı ı Sulutas ı ı 3
km. güneyinde, Karaburga Tepesi'nin ı ı vadi boyunca uzanan alanda ş
bir höyüktür. Höyük 750 x 800 m. ölçülerinde olup Neolitik, Tunç, ii. bin, Demir ğ ı
Helenistik ve Bizans Dönemi keramik türlerini ı ı (Çizim: 1 /4-6; 3/8; 4/6).
ğ hemen ilerisinde Bizans Dönemi ş ğ ı ı ı Burada ı ı ı ş
ve tahrip ş ı çok az bir duvar ı ı ayakta ı
Sulutas ğ Kalkolitik ve iTÇ keramiklerinin ı benzerleri Orta Ana-
dolu ve Kuru-çay'da bulunrnaktadtr". Buradaki ş ı ı ı ı ı Prehistorik
Döneme ait ve üzerinde çizgi bezemeyle insan betimi bulunan ş ş topraktan bir
ğ ı ele ş (Çizim: 4/6; Resim: 1).
Sulutas ğ ve burada bulunan su vadisinin ı ı yüksek bir
tepe üzerinde bir nekropol ı ı Bu nekropolde yer yer kaçak ı ı ı ş ı
10 m. yükseklikte olan bu alan Tunç, Roma ve Bizans Dönemine ait bir ı ı
ı Sulutas ğ hemen yan ı ve yolun ğ ı ı ı
da 500 m. ğ ve 250 m. ş ğ ğ ı ait bir mezar
ile bir ş yeri ı Yer yer ı ı kaçak ı ı ı ğ ı ş ı
39-Silfe: Sille ı 7 km. ı ı ı Bu merkez uzun ı bilim ale-
mince çok iyi bilinmektedir ve bölgenin en önemli tarihi ı biridir. Bu mer-
kezde ğ ait ı ı ı
DoçOr. Hasan BAHAR, Selçuk Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Eski ğ Tarihi Ana Bilim ı
ş ı Kampüs-KonyafTÜRKiVE
Duru 1980, 80; Mikami-Omura 1987,126.
Ancak ğ kayalar içine ş sütunlu ı ı ğ ı hemen
önünde ve önceki askeri garnizonun ğ yere, ş halk ı bir "besi
ı (hayvan beslenen ı ş ş ı bu tarihi ı içi bu besi ı ı
sahipleri ı depo olarak ı ı Bu durum ı ı ve bu ı tarihi
dokusunu ı
ğ ı Ören Yeri: Tatköy'ün 5 km. kuzeyinde, Tatköy-Yükselen ı bir
merkezdir. Demir ğ ı ait keramik kültürü vermektedir.
4D-Çakiliçi Tepesi: Tatköy'e ğ ı Tatköy-Yükselen ı ş ş bir tepe
üzerinde 80x200x10 m. ölçülerinde bir ş Bu tepenin ı ı Tatköy'ün
ı ı Neolitik, Tunç, ii. bin, Demir ğ ı Klasik, Helenistik, Roma ve
Bizans Dönemini ı ı (Çizim: 3/6; 4/1, 4-5). Buradaki ş ı ı ı
ı Klasik ğ ı ı bir kap (Iekytos) ı ş (Çizim: 4/5). Bu höyü-
ğ çevresinde ı ı devam etmekte ve çevrede ı ı ı Yayla ş
mesinin kuzeyindeki toprak yolu izleyerek (yak. 5 km.) Kampüs - ı ı Yükselen
karayoluna ş ı ı Yükselen Beldesi'ne 1 km. mesafede ve ı ğ
sunda, asfalt karayolunun kuzeyinde Selçuk Universitesi'ne kadar uzanan yolda, yer
yer izleri ı ş Horrta Dönemine ait kayaya ş bir su yolu ı Günümüzde de
bu vadiden Selçuk Universitesi'ne içme suyu getirilmesi ilginç bir benzerliktir. ı
1910 ı ı Konya'ya bu bölgeden içme suyu getirilmesi projesi ı
41-Malas ı ı Malas Köyü'nün içinde, ğ tepe üzerinde ve köyün 100 m.
ı ı Roma-Bizans Dönemine ait ı parçalar ve keramik ı veren
100x15 m. ölçülerinde bir ş
42-Malas ii: ı ı Köyü'ne 2 km. ı ve ş yolun ı ı 30x75 m.
yükseklikte bir tepedir. Bir kale ş izlenimi veren bu yer ITÇ ve Roma-Bizans
kültürlerini ı ı
43-Gökkaya ı Öreni: Kiçi Muhsine'den Bulamas'a ı giden yolun
100 m. güneyindedir. 10x75x30 m. ölçülerinde ğ tepe üzerinde yer alan bir
nekrapoldür. Bu alan üzerinde kaçak ı sonucu büyük tahribat ı
44-Çarkçlgil Höyük: ş Beldesi'ne giden yol üzerinde ve beldeye 10
km. ı ı ğ ı yönünde Uluyol geçmektedir. ğ tepe üzerinde
duvar ı ı ı kaçak ı sonucu ortaya ı ı ş ı 15x50x30 m. ı olan
ş ı Roma ve ğ dönemlerinde iskan ş ı höyük, nekrapol
ı olarak da ı ı ş ı
45-0bamn Höyük: Höyük, ş Beldesi'nin 3-4 km. güneyinde yükselen
bir ğ tepe üzerindedir. Kalkolitik, Tunç, ii. bin. ve Demir ğ ı kültürleri de ı
(Çizim: 1 /2-3, 7; 2 /1-2, 4, 6, 8; 3/4; 4 /2-3). Höyük üzerinde önceleri kaçak bir ı
ı ı ğ ı görülmektedir. ı ğ ı kesimine uzanan bir antik yolun ı ğ ı
ı Höyük Kalkolitik, iTÇ ve M.Ö. ii. ı malzemeleri Orta Anadolu,
Beycesultan ve Traia ile benzerdlrs.
46-Bayat Höyük: Selki ı ı ı yer almakla birlikte en ı
modern ş yeri olan ı ı Beldesi'nin 2 km. ı ı ı ğ bir tepe üze-
rindeki ş ı 500x300x50 m. ölçülerindedir. ğ çevresi ı arazileri ile
2 Bahar 1996, 30; L1oyd-Mellaarl 1962, P.38: 8; Biegen 1950, 444:1; Omura 1985, 270; Mellaarl-Murray 1995, P.34:3.
ı ş ı Höyük Kalkolitik, iTÇ, ii. bin ve Demir ğ ı kültürlerini ı ı
(Çizim: 1/1; 217; 3/1-3,5,7; 5 /1-2). Bu ğ ı ı ı ı yapan ve ı kut-
sayan sakinlerin ş ş ı muhtemeldir.
Bayat Höyük GKÇ ve iTÇ keramikleri genelolarak Orta Anadolu bölgesi
malzemeleriyle ortak özellikler göstermektedir (Çizim: 1/1; 217)3. ı M.O. ii. ı
keramikleri Beycesultan ve Troia ile ş

Bayat'ta ı ğ ı ı ı ş ı ı Hitit Dönemini ı iki insan ş ı
ı ş (Çizim: 5/ 1-2; Resim: 2,3).
47-Eflatun Höyük: Höyük ğ bir tepe üzerinde ve ı ı ı ı 150 m.
ı ı ı ğ ı ı bir su havuzu ş ş ve çevresi ı ı
ı ş ı 15x50x5 m. ölçülerinde olan höyük Kalkolitik, Tunç ve ii. bin kültürlerini
ı ı Bu ğ de ı ilgili hizmetlilerin ı yeri ğ ş
(Çizim: 9; 1-8).
ı Höyük: Geçen ı ğ bu ş 1998 ı ı
tekrar ziyaret ettik. Burada yine bol miktarda ham ya da ş ş obsidiyen ve ş alet-
lere ait buluntulara ı Bu malzemeler bölgenin erken dönemleri için bizlere
ı ı ı bilgi vermektedir (Çizim: 5/3).
ilerdeki ı ı ş ğ ı ş Orta Anadolu-Güney Ana-
dolu ş ve Tarhuntassa problemi üzerine ğ ş ı ı ş
1994 ı ı bu yana Konya il ı ı ı içerisinde ı bu ş ı ı
1999 ı ı Karaman il ı ı ı da dahil ş
. Bu ı ı ş 18.09.1999 tarihinde Konya ili merkez ilçelerinden Selçuklu
Ilçesi'ne ğ ı Güvenç Köyü'nün ı ı höyükte ş ı ş ı
1. Güvenç ı Höyük: 1997 ı ı köyün ğ höyük ziyaret edilerek
Güvenç ğ ğ olarak ı ı ı ş ancak, bu höyük köyün ı ı ğ için
Güvenç ı ğ ı ş 75x50x15 ı olan höyük ı yak-
ş ı 40 km. kuzeyindedir. ii. bin ve Demir ğ ı ı olarak görülürken, az miktarda
antik dönem malzemesi ş Köyün içinde de Roma Dönemi ı parçalar
yine az miktarda ı ş ı (Çizim 2: 6; 1-5).
2. ı Karahöyük.:. 1997 ı ı ı ekip ı tespit edilen bu höyük ikin-
ci kez ziyaret ş M.O. ii. ve i. bin için son derece önemli ı ğ etek-
lerinde ı ı ı ğ tehdit eder duruma ş Höyükteki bu durumun
tespiti ikinci kez ziyaret edilmesinin ne kadar isabetli ğ ş Bu tür
önemli höyüklerin zaman zaman ziyaret edilerek, koruma ı olarak kontrol edilme-
si ğ ortaya ı ı
3. ş ğ ı ı ı ş ı Höyük: 250x200x25 m. ı olan höyük ı 25
km. kuzeyinde, Ankara yolunun 3 km. ı ı ı Bu ı ı ş ı çok ş alana
ı ı ş olan ğ ı ı ş anda ş olan kum ı ş ş
Bu kesim ğ ı ğ ı ve bol miktarda bulunan çömlekçi cürufundan ş ı
ğ ı üzere, çömlekçi atölyelerinin ğ yer ı ı Kum ı ı ş
isabetli ş Höyük Kalkolitik, Tunç, M.O. II-I. bin (Çizim: 6; 6-12; 6: 17), Helenis-
tik, Roma dönemleri vermektedir.
3 Bahar 1996, 95; Duru 1996, Lev.67/4.
4 L1oyd-Mellaarl 1965, P. 13:15; Blegen 1953,414: 17.
4. Tömek Höyük: Çok tahrip ş olan höyük köy merkezinde olup, adeta kay-
ş Bugünkü köy ğ ı ı ğ ı Demir ve Roma ğ ı höyükte
ı olarak ş Tömek ve Gevre Höyük ı ı kanalda ş ı
1.5 m. derinlikte Roma ğ ı ait keramik ı tespit ş Tömek'in 2 km.
ı ı bugünkü Ankara-Konya yoluna paralel 3.50 m. ş ğ ş ş bir
antik yol tespit ş Roma Döneminde var ğ ı ğ ı ı bu yolun Bizans
ve ı Döneminde de ı ı ğ ı ı ş
5. Gevre Höyük: Osman ı ait bir tarlada yer alan Gevre Höyük 200x100x5
m. ı ı Tömek Köyü'nün 5 km. ğ ı Demir ğ ı Helenistik ve
Roma dönemlerini ı keramik ı tespit ş
. 6. ı Höyük: ı 5 km. ğ ı mevkiinde ı ve Köy
ş ı ğ ı Bahri ğ ş ı ı ş ı Hububat ş ı Merkezi ı
yer alan höyük, 200x200x8 m. ı ı Ancak ğ ı ı 9x11 m.
ölçülerinde kalorifer kazan dairesi ş edilmektedir. Bu da höyükte çok tahribata sebep
ş Ileride höyük üzerine havuz ve ş alan ı fikri ğ yetkililer ı
dan sözlü olarak beyan ş Bu nedenle höyük üzerinde acil tedbirlerin ı ı
gerekmektedir. ı Kurulu Konya Müzeler ğ höyükteki ı ş
haberdar ş Höyükte M.O. II-I. bin (Çizim: 6; 22-23: 7; 1), Roma ğ ı keramik
ı tespit ş
7. Derbent ı ı 75 km. ğ ı yolu üzerinde antik
bir ı yer ı Bu ı Bizans, Selçuklu ve ı Döneminde ı
ı ş ı ı olarak ğ ı ı ğ ı ş ı birlikte çevrede Roma Dönemi
mezar ı ve çanak çömlek ı ı görülmesi bu ı ı antik dönemden
beri ı ı ğ ı fikrini vermektedir. ğ ı ı bir mimarisi olan bu ı
kuyu ve ı ı bir arada ş ı ş ş 25 m. ğ 73 cm. ş
ğ olan bir kuyuya, 25 m. ı ı ı kuyunun dibine 45 derecelik bir
ı ile 50 kadar basamakla ğ ı ş ı ı tahrip olan ı ı restoras-
yonu ı ı ğ ı takdirde ünik bir eser ı ı Bu ı ı ı ı için konu ile ilgili
bilim ı irtibata geçilerek öneriler ş
8. Akkuyu Höyük: Konya-Karapmar yolunun 80. km.sinde yoldan 3 km. ı
yer alan höyük 500x500x7.5 m.dir. ITÇ, M.O. II. bin ve Demir ğ ı ş tespit
9. ı ı Höyük: ı yolunun 86. km.sinin 3 km. ı ı
ı ş yolunun kuzeyindedir. ITÇ, M.O. II-I. bin ve Roma ş mevcuttur.
400x250x50 m. ı ı
10. Okçu Höyük: Konya ili Çumra ilçesi, ı ve Köy ş ı ğ ı Ziraat
Meslek Lisesi, Mekanizasyon Merkezi'nin 50 m. ğ yer alan höyük Okçu
Beldesi ı ı ı içinde ğ Okçu Höyük olarak ı ı ı ş ı Bu ğ
ziraat sonucu üçte biri yok ş geriye kalan ı ı da tahribat ı ı Bu höyük-
te de acilen önlem ı yoksa birkaç ı içinde yok ı 150x150x10 m.
ı olan höyük ITÇ, M.O. II-I. bin malzeme vermektedir.
11. ş Höyük: Konya ili Höyük ilçesi, ş ı ı 1 km. güneydo-
ğ yer alan ğ ı 500x250x25 m.dir. ğ 500 m. kuzeyinde bir
kale ş yer ı kalenin ı 750x250x50 m., kalenin tepe ş
ğ ise 500 m.dir. Kale Demir ğ ı ait olmakla birlikte, höyük M.O. ii bin ve Demir Ça-
ğ ı aittir.
12. Çukurkent: Höyük ilçesi, Çukurkent ı ı kuzeyinde su deposunun
da ğ yamaç üzerinde yer alan ş kuzeye ğ 500 m. ı
Bol miktarda obsidiyen alet ve yonga ı görülmektedir. Neolitik ğ ş
ğ ş bu ı ğ az ı ş akeramik ğ ş
dürmektedir. Köy içinde birkaç adet Roma ı ı da dikkati çekmektedir.
13. Görünmez Höyük: Höyük ilçesi, Görünmez Köyü'nün 500 m. ı
30Qx300x10 m. ı olan ğ üzerinde ğ ı ı ı ı ITÇ ve
M.O. ii. bin ğ ı
14. Höyük ğ Höyük ilçesi, Tepe Mahallesi'nde yer alan höyük, ilçeye de
ı ı vermektedir. Halen ş var ğ ğ ı ı vermek güçtür.
Ancak ITÇ, Demir, Antik ve ğ ş ğ tespit edildi.
15. ş Höyük: Höyük ilçesi, ş ı termal tesislerinin 50 m. do-
ğ yer alan bir ı yüzey ş olup, Roma ve Bizans Dönemine ait kap
ı tespit ş
16. Derbent ğ Derbent ilçe merkezinin kuzey kesiminde, hükümet
ı ı 100 m. güneyinde yer alan höyükte, harman yeri olarak ı ı ğ ı yo-
ğ bir tahribat ı ğ üzerinden ş yolu geçmektedir.
150x150x5. ı ı Höyük ITÇ ve Roma Dönemi malzemesi vermektedir.
17. Mülayim Höyük: Derbent ilçesi'ne ğ ı Derbent-Konya karayolunun 9.
km,sinde yer alan höyük 250x25x15 m.lik bir ğ ı üzerindedir. Höyükte Kalkolitik
ve ITÇ malzemesi görülmektedir (Çizim: 6; 13-21).
18. Mülayim ı ğ ı Köyün güneyindeki ı ı bir Roma ı ğ ı
yer ı ı Bizans Döneminden ı ş ı ı
19. Gisliyer: ş birbirine ğ toprak yolun ve Kestel'-
den ş akan ı ı ı bir ı üzerinde kaleye ait sur izleri ve bu
ı kuzeyinde ı ı ı Helenistik ve Roma Dönemi keramik
ı ş
20. Küçük (Keçi=Kici) Muhsine: ı 28 km. ı ı yer alan köy volka-
nik bir ğ ı nedeniyle ğ ve tarihi ı önemli bir ş
medir. Urgüp ve Göreme çevresi gibi peri ı kaya oygu ı ve ı ile
turizm potansiyeli güçlü bir ş Köyün Atik Mahallesi'nde Roma Döneminden
bu ı odalar günümüzde ı ve depo olarak ı ı Köyün
ğ Geç Roma Döneminde ğ bir ş ı ı ş 22 adet kaya oyma
oda ı ı Uzerlerindeki boya bezeme ve ı ı defineciler
ı tahrip edilen bu ı ı özellikleri ayakta ş Ş anda
ı halinde bile arkeoloji ve tarih ı ı büyük kazanç ı
21. ş ı ğ ı ı ğ Boz ğ ı güney etek-
lerinde ş Köyü'nün ğ yamaçta bir ı kaya oygu oda ı mev-
cuttur.Konglamera bir ı üzerinde oyulan bu mezarlar fazlaca tahrip ş
ğ ş ş ı olarak ı ı ğ ı tahmin edilmektedir. Ancak 50 m. kadar
ı olan bir tanesi ı olarak da özelliklerini ı
20. Karadana: Boz ğ ı kuzeyinde, Konya-Aksaray yolunun 4 km.
güneyinde yer ı ı ı ı köyün kuyusu Roma Dönemi ı
parçalardan ı ı ı ş ı Bu alanda Roma ş ğ ş ı ı
21. ğ Bayat: ı 8 km. ğ yer alan ğ ı Bayat
Köyü'nün ı ı tepede Helenistik ve Roma Dönemine ait keramik ı
görülmektedir. Burada Roma Döneminde bir kale ğ ı ı ı köyün
içinde Roma mimari ı görülmektedir. Köy ilk ğ okulu bahçesinde ı ı
bir mezar steli de ı Bölgede ı bir ı stili göstermesi ı ı
eserin müzeye ı ı ı uygundur.
22. ğ ğ ı ı 7 km. ğ ı Burada Roma Dönemi mimari
parçalar mevcuttur. Günümüzde ş ğ ı ı Merdivenli ı ı takip eden stabilize bir
ı ğ antik ğ Karadona, ğ ı Bayat, ğ ı Derbent ı gü-
ı bir ğ Roma Dönemi izlerinden ş ı ı
2;3. ı ı ğ ı ı ğ ı 55 km. kuzeyinde, ı ile Konya ili
Çumra Ilçesi Adakale Köyü ı ı ı ğ olarak bilinen volkanik bir tepenin ı
ı Hitit Dönemine ait bir ı ı (Çizim: 11). ı ı ı ve kale üzerinde
incelemeler ı ı Volkanik bir arazide yer alan bölge ğ ile birlikte Milli Park
Projesi içine ı korumaya ı ı ı 1994 ı ı bu yana kuruyan ı ş
Gölü'nün bugün bir ı halini ı ya da ı ı ı ilk ı ş kazanç gibi
görülebilir. Ancak ğ çevredeki denge ğ sonucu ileride kaybolacak kültürel
ve ğ ğ telafisi olmayabilir. Kültür, Turizm, ı ve Çevre gibi ı
ı ı ı ş ğ ile bölge için ortak projeler acilen üretilmeli ve ş görü-
24. ı Tepe: ı Adakale ı ı ı üzerinde yer alan hö-
yük 100x75x6 m. ı ı ITÇ ve Akeramik Neolitik Döneme ait bir ş
25. ı Höyük: ı .. Köyü'nün ğ yer ı
200x200x25 m. ı olan höyükte M.O. 11.-1. bin ve Roma dönemlerine ait
keramik ı tespit ş
26. ş Höyük: ş Köyü'nün 200 m. ğ bulunan höyük,
150x150x25 m. ı ı 500 m. ı bir alanda yüzey ş ve
güneyde ı ı Höyükte M.O. II-I. bin, Roma dönemlerini içeren
keramik ı ı
27. Kisecik Höyük: Kisecik Köyü'nün 500 m. ğ çatal bir höyük olup,
höyüklerin güneyindeki daha alçak ı Kalkolitik ve ITÇ keramikleri vermektedir.
Boyutlan ise 50x200x5 m.dir. 300x300x30 m. ı ve kuzeyde ı Kalkolitik,
ITÇ Dönemi malzemelerini ı ı
28. islihisar Höyük: islihisar Köyü'nün ğ üzerinden ş yo-
lunun da ğ höyük 300x300x25 m. ı ı Höyük, M.O. IL. bin, Demir Ça-
ğ ı keramik ı vermektedir.
29. Gavur Höyük(islir,/sar ii): islihisar Köyü'nün 2 km. ı ı ı 100x100x25
ı olan höyük M.O. II-I. bin ve Roma Dönemi kültürlerini ı ı
Sonuç olarak; Konya ve Karaman illeri ı ı ı içinde ı ğ ı ı bu ı ş
bilim ı yeni bilgiler ı Bunun ı ı arkeolojik merkezlerin ko-
ı hususunda halk ı ı ı ş ı ı ş yerel yönetici ve ı Koruma Ku-
rulu gibi kurumlarla irtibata geçilerek önlemler ı ı ş ı ı ş ı
Höyük ilçesi'ne ğ ı Sel ki ı ı içinde yer alan, ş ilçesi'ne
1 km. ı bulunan, Bayat Höyük'teki buluntutar dikkat çekicidir. Ilerideki ı
ı ş ğ ı ş özellikle M.O. 2.-1. bin ı ş ı Orta
Anadolu-Güney Anadolu ş ve Tarhuntassa problemi üzerine ğ ş ı ı
BAHAR 1996
BAHAR, H.- G.KARAUGUZ- Ö.KOÇAK, ğ Konya ş ı istanbuL.
BAHAR 1999
BAHAR, H., ğ Konya ve Çevresi, Konya 1999.
BLEGEN, C.W- J.L.CASKEY- M.RAWSON- J.SPERLlNG, Troy, General Introduction the First
and Second Settlements, 1/1-2, Princeton.
BLEGEN, C.W- J.L.CASKEY- M.RAWSON, Troy, The Sixth Settlement, 111/1-2, Princeton.
DURU 1980
DURU, R.,Kuruçay ğ ı 1978-1979 ş Raporu, istanbuL.
LLOYD, S.- J.MELLAART, Beycesultan I, The Chalcolitic and Early Bronze Age Levets, London.
LLOYD, S.- J.MELLAART, Beycesultan II, Middle Bronze Age Architecture and Pottery, London.
MELLAART, J.- A.MURRAY, Beycesultan 111/2, Ankara.
MiKAMi, T- S.OMURA, "1986 ı ş ili ı ı ı içinde ı Yüzey ş ı ı ş ı
Sonuçlan ı ı V-2, 123-156.
Çizim: 1
1.Kahverengi hamurlu; kendinden ı çok silik ı ı ince kumlu; mika, kireç, ş ı ı ı
orta ş ş ey.
2.Kahverengi hamurlu; kendinden ı ı ı mika, kum, ş ı ı ı orta ş ş ey.
3.Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı orta ş ş ey.
4.Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı iyi ş ş ey.
5.Kahverengi hamurlu; devetüyü ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
6.Kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
7.Kahverengi hamurlu; kendinden ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
Çizim: 2
1. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
2. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
3. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
4. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
5. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı iyi ş ş ey.
6. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı ı ı ş ı kum ı ı orta ş ş ey.
7. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş ey.
8. Kahverengi hamurlu; koyu kahverengi ı silik ı ı ş ı kum ı ı iyi ş ş ey.
Çizim: 3
1. Kahverengi harnurlu: kendinden ı silik ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş ey.
2. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş çy.
3. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş çy.
4. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş çy.
5. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş çy.
6. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, mika, ş ı ı ı orta ş ş çy.
7. Kahverengi hamurlu; devetüyü ı ı ı ş ı kum ı ı iyi ş ş çy.
8. Kahverengi hamurlu; kendinden ı silik ı ı ince kumlu, kireç, mika, ş ı ı ı iyi
ş ş çy.
Çizim: 4
1. Kahverengi hamurlu; kendinden ı ı ı ince kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş çy
2. Kahverengi hamurlu; koyu gri ı ı ı ş ı kum ve mika ı ı iyi ş ş çy.
3. Kül rengi hamurlu; kendinden ı ı ı ş ı kum ve mika ı ı iyi ş ş çy.
4. Kahverengi hamurlu; koyu gri ı ı ı ş ı kum ı ı iyi ş ş çy.
5. Pembemsi kahverengi hamurlu; kendinden ı ı ı ince kumlu; iyi ş ş çy;siyah
zemin üzerinde ş ı motifi var.
6. ı kahverengi hamurlu; kendinden ı orta kumlu, ş ı ı ı iyi ş ş ey.
Çizim: 5
1. Bayat Höyük'te ş kilden ı ı ş figürinler. Kahverengi hamurlu, kendinden ı
ince kum ve ş ı ı ı
2. Bayat Höyük'te ş kilden ı ı ş figürin. Devetüyü hamurlu.
3. ı Höyük'te ş obsidiyen aletler.
Çizim: 6
1. Krem renkli hamurlu; kendinden ı ı ı ince kum, ş ı ve kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
2. ı kahverengi hamurlu; kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı kötü ş ş ç.y
3. ı kahverengi hamurlu; kendinden ı orta kum, ş ı mika ı ı orta ş ş ç.y.
4. Gri renkli hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı orta ş ş ç.y.
5. Kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kumlu, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
6. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı saman ve kireç ı ı kötü
ş ş ç.y.
7. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç, saman ı ı kötü ş ş
ç.y.; ğ ı hemen ı iç yüzeyde koyu kahverengi boya bezekli.
8. Kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı orta kum, ş ı saman, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
9. Kiremit ı ı ı ı hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
10. Portakal ı ı ı ı hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
11. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.
12. Portakal ı ı ı ı hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
13. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç, saman ı ı kötü
ş ş ç.y.
14. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı silik ı ı orta kum, ş ı kireç ve saman
ı ı kötü ş ş ç.y.
15. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ve saman ı ı orta
ş ş ç.y.
16. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ve saman ı ı orta
ş ş ç.y.
17. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç, saman ı ı kötü
ş ş ç.y.
18. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı silik ı ı orta kum, ş ı kireç, saman ı ı
orta ş ş ç.y.
19. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı orta kum, ş ı saman ı ı iyi ş ş ç.y.
20. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı saman ı ı iyi ş ş ç.y.
21. Koyu kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç, saman ı ı ve kötü
ş ş ç.y
22. Kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.;ön yüzde koyu
gri renkli ş bezekli.
23. ı kahverengi ı kendinden ı ince kum, ş ı kireç ve mika ı ı iyi ş ş
ç.y.: ı ş yüzey gövde üstünde koyu gri renkli paralele, dalga ve çapraz baklava dilimi ş
Çizim: 7
1. Koyu kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ve mika ı ı iyi ş ş ç.y.
2. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
3. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı kötü ş ş ç.y.; ğ ı
omuza kadar ı ş yüzeyde kahverengi boya bezekiL
4. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ş ı kireç,
5. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı mika ı ı iyi ş ş ç.y; ön yüzde
ip bezekli.
6. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.; ı ı ş yüze-
yinde omuzun alt ı ı kahverengi ve iç yüzeyinde koyu kahverengi boya bezekli.
7. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; ğ ı
omuza kadar kahverengi boya bezekli.
8. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum ve ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.
9. Krem rengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı orta ş ş ç.y.
10. Krem rengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç, mika ı ı orta ş ş ç.y.
11. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
12. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç, mika ı ı orta ş ş ç.y.
13. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; ğ ı
omuza kadar kahverengi boya bezekli.
14. Kremit renkli hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş
15. Krem rengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ı ş yüzeyde
ip bezekli.
16. Kiremit renkli hamurlu, kendinden ı orta kum, mika ı ı iyi ş ş ç.y.
17. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; ı ş
yüzeyde ip bezekiL
18. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
19. Krem renkli hamurlu, kendinden ı orta kum, kireç, iyi ş ş ç.y.; ğ ı hemen ı
ı ş yüzeyde koyu kahverengi boya bezekli.
20. Devetüyü renkli hamurlu, kendinden ı orta kum, kireç, iyi ş ş ç.y.; ğ ı hemen
ı ı ş yüzeyde koyu kahverengi boya bezekli.
21. ı kahverengi hamurlu, koyu kahverengi ı ı ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
22. Devetüyü renkli hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; ğ ı
omuza kadar kahverengi boya bezekli.
23. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.;
ğ ı omuza kadar kahverengi boya bezekli.
24. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; ğ ı
omuza kadar krem rengi boya bezekli.
Çizim: 8
1. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş
ç.y.; ğ ı omuza kadar kahverengi boya bezekli
2. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; ğ ı
omuza kadar kahverengi boya bezekli
3. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.; her iki
yüzde ğ ı omuza kadar kahverengi boya bezekli
4. Devetüyü renkli hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.;
ğ ı omuza kadar portakal renkli boya ve oluk bezekli.
5. Devetüyü renkli hamurlu, kendinden ı orta kum, kireç ı iyi ş ş ç.y.; ı ön
yüzünde kahverengi konsantrik daire boya bezekli.
6. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.
7. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ince kum, ş ı kireç ı iyi ş ş
ç.y.; ğ ı omuza kadar kahverengi boya bezekli.
8. Kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı orta ş ş ç.y.
9. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.
10. Gri renkli hamurlu, kendinden ı ı ı orta kum, ş ı kireç ı ı kötü ş ş ç.y.
11. Krem renkli hamurlu, kahverengi ı ince kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.
12. Krem renkli hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.
13. Kahverengi hamurlu, ı kahverengi ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.;
koyu gri baklava dilimi boya bezekli.
Çizim: 9
1. Devetüyü renkli hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı ı ı iyi ş ş ç.y.; oluk
2. Portakal ı ı ı ı hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
3. Kiremit ı ı ı ı hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
4. Kahverengi hamurlu, kendinden ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.;
5. Kahverengi hamurlu, kendinden ı orta kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
6. Krem rengi hamurlu, kendinden ı ince kum, kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
7. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
8. Kahverengi hamurlu, kendinden ı ı ı ince kum, ş ı kireç ı ı iyi ş ş ç.y.
9. ı kahverengi hamurlu, kendinden ı silik ı ı orta kum, ş ı kireç, saman ı ı
orta ş ş e.y.
Çizim: 10
Eflatun Höyük ve ı ı ı
Çizim: 11
ı ı ğ ı ı ve çevresi.
Çizim: 12
ı ı ğ 1. No.lu ı plan ve kesiti.
Çizim: 1
~ - - - ı ~ 7
~ . . i ----·-7
( ~ \ --T··----7
\ '. i , "
, ~ . --
( 1
~ .
Çizim: 3
' , .,
. . .

, .,
• i
, " i

O Ben
Çizim: 5
Çizim: 6
o 5cm.
Çizim: 7

i 'Li

Çizim: 8

__ o
Çizim: 9
Çizim: 10
" A
~ . )
.' .
. " '.
~ = = = = = - - __~ Çizim: 11
" . i ş
. ',".',: ....
,.;,.'.... ."
Çizim: 12
Resim: 2 Resim: 3
Resim: 1
Oktay BELLi*
ğ Anadolu Bölgesi'nde "Urartu Baraj, Gölet ve Sulama ı ı
ş ı ı ı konusunda ı ş ğ ı ş ı onüçüncüsünü, 26.08-10.09.
1999 tarihleri ı ş ı ş ğ ş ı ı ı ı ı
ı Van yöresinden Urartu ı ğ ı ı ı ı ı ı ı ş Erzurum-Erzincan yö-
relerine ğ ş Daha önceki ı Erzurum-Erzincan yörelerinde herhan-
gi bir Urartu sulama tesisi ı ş ı Bu yüzden bu iki yörede ı ş oldu-
ğ sulama tesisleri, Urartu ı ğ ı ait sulama tesislerinin ı ı ı ı ş ı
ğ ı ı ı ı göstermesi ı ı büyük bir önem ş ı ı (Harita: 1).
Son iki ı beri bilimsel ş ı ğ ı ı ı Özerk Cumhuriyeti'nde
sürdürmekte ğ arkeolojik ş ı Urartu ı ğ ı ait iki sulama
tesisinin ı ğ ı ı ı Bunlardan biri ii. Ferhat ı ğ de Kalecik ı ı
Böylece son on üç ı beri ğ Anadolu ve ı ı ş ğ 68
adet baraj, gölet ve sulama ı ğ Anadolu'yu bir "Barajlar Bölgesi" durumuna
ş (Harita: 2). 1999 ı ı ı ş ğ baraj, gölet ve sulama kanal-
ı özet olarak ı
ş Göleti, ı 7 km. ğ ı ı ş ı köyün içinde yer
ı (Çizim: 1). Orta büyüklükte olan göletin deniz seviyesinden ğ 1850
m.dir. Köyevlerinin ı ı bulunan göletin ı ne ı ki 1955'Ii ı
da Van Toprak Su Bölge ğ ı yeniden ı ı ı ş ı Bu yüzden göletin
eski ı ve biçimi konusunda en küçük bir bilgiye sahip ğ Daha önce küçük
olan göletin en ı iki kat ş ğ ş ı ı Kabaca elips biçi-
Prof. Dr. Oktay BELli, istanbul Üniversitesi, Edebiyat FakültesiNan Bölgesi Tarih ve Arkeoloji ş ı Merkezi
Müdürü, 34459-istanbulfTÜRKiVE
1999 ı ı ı ş ğ ş ı Türk Tarih Kurumu ile Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu'nun çok az mad-
di ı ı ş ş ğ Anadolu Bölgesi'nde oldukça zor ş ı kesintisiz olarak sürdürdü-
ğ bu ş ı gösterilen ı ilgi ve ı maddi destek ı ı her iki kurumun da yöneticilerine
ş ederim.
2 ş ı ekibimiz Erzurum Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi ğ Tarihi Anabilim ı Yrd. Doç.
Dr. Alpaslan Ceylan, istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji ş ı Merkezi
ı Erkan Konyar (MA), ğ Tarihi Anabilim ı Görevli ş Gör. Gamze ı , ş ı
Görevlisi Banu Konyar (MA) ve ismail Ayman'dan ş ş Büyük bir özveriyle ı ş ekip üyelerine ş
etmeyi vazgeçilmez bir gönül borcu olarak kabul etmekteyim.
3 O Belli-V. Sevin, ı Arkeolojik ş ı Survey in Nakhichevan 1998, Arkeoloji ve Sanat
ı ı istanbul 1999, 27-30.
4 ı ğ görevini Erzurum Müzesi ş ı ı ı Arkeolog Güler ı ı ş ı Görevini büyük bir
titizlikle yapan ve bizlere ı ı olan ı Güler ı çok ş ederim.
minde olan göletin ı ğ olan kuzey ı ı ı (Çizim: 2). Eski gölet-
ten ı ı yönüne ğ su ı ı yeni ı gölet ı
kuzey yönüne de suyun ı ı ı ğ ı görülmektedir. ı ı ı eski ğ ı özgün
biçimi ş
Gölette biriktirilen sular, güneyden kuzey yönüne ğ büyük bir ı akan
ş ı ı bir kanal ı ı ğ ı ile getirilmektedir. Toprak içine ı kanal,
günümüzde de ı amaca hizmet etmektedir. Ancak ı ı bölürnlerlnln beton
ile ı ı ğ ı görülmektedir. ğ gibi ş ı Urartu ı ii. Rusa (M.O. 685-
645) ı ı ı ve kendi ı ı Rusa ı ş ş Göl) ı ı
ı yönüne ı ş ı Büyük bir ı akan sular önce iki vadi
ı Doni Göleti'nde biriktirildikten sonra, ı yönünde Van ı ğ
akmaktadi r.
ş Göleti'nin ı ı ı nedeni, Van ı ı ğ ucuna ğ
uzanan ve ı olanak olmayan topraklarda ı ı ı su gereksinmesi-
ni ş ı içindir. Bu verimli topraklar ünlü Menua Ş ı ı
ğ daha yüksek seviyede ğ ı Göletten ı
yönüne ı sular, toprak bir kanal ı ı ğ ı kuzey ve ı yönüne ğ
yayvan yamaçlar halinde uzanan araziden geçirilmektedir. ı ı yerlerinin
beton ile ı ı ğ ı görülmektedir. ı ğ bilgiye göre ı Menua ı ı
ğ bulunan Kavurma (Zevek) Köyü'ne kadar devam ğ ve buralarda ı
ı hayat ğ ş ı ı ş Göleti'nin Rusa ı ile ğ ı ı olarak
ı ı ğ ı ş ı ı ğ gibi bu kral döneminde Van ı ı ğ
meyen ğ ve ğ bölümleri, birbiri ile ğ ı ı ı ı sulama tesis-
leriyle çok ş ı ı olarak ğ ş

Bu yüzden ş Göleti'nin de M.O. 7.
ı ı ı ğ ı ı ı
Yakub Göleti ı 11 km. ğ yer ı Fazla büyük olma-
yan göletin deniz seviyesinden ğ 2150 m.dir (Çizim: 3). Gölette biriktirilen su-
lar, ğ Harabe Dere ve birçok kaynak suyunun ş ş ı Ha-
rabe Dere ve kaynak ı göletten çok daha ş ğ ı ı ş ı kanal suyu ola-
ğ bir güzergah izleyerek yüksek tepelere ı ı ı ş ı Halk ı ş
ı olarak ı ı ı 1.5-2 km. ğ ğ ş ı ı
Toprak içine ı ve yüksek tepelerin ı geçirilen ı içi ı
ş ı qüzerqah çok belirgin olarak görülmektedir.
Gölet, Erken Demir ğ ı ait ünlü Yoncatepe Kalesi ve Nekropolü'nün ş ı
olarak 2 km. ı ı yer ı Yoncatepe Kalesi'yle gölet ı
güneyden gelerek kuzey yönünde Van ı ğ akan ve araziyi derin bir vadi
ş oyan ı Deresi ı Yayvan tepelerin kuzey eteklerinde bulu-
nan göletin kabaca ı ay biçimli ı ğ olan kuzey ı ı ı ı Dik
tepelerden geçirilerek gelen kanal suyunun ş ı ı ş ğ ı toprak ı hem
ı içini ş hem de ı üzerini ı ş ı Bu yüzden, ı ş
örgüsü görülememektedir. Toprak ile kapanan ı üzeri ş bir semerdam ş
line ş ş Ortalama 65-68 m. ğ olan gölet ı ı mevcut ş
ğ 6-8 m. ı ğ ş de, gerçek ş ğ 5 m. ğ ş ı ı
ı su ı bakan güney kesiminin ğ 60-80 cm., ı ş kuzey ı ı ise
ortalama 3 m. ğ (Çizim: 4). Gölette su birikme ı ı mevcut ş ğ
45 m. ise de, kanal suyunun yüksek tepelerden ğ ı toprak ı ile doldu-
ğ görülmektedir. ı ş ğ bilgiye göre gölet ve gölete su ş ı kanal
s O. Belli, " Dams, reservoirs and irrigation channels of the Van Plain in the period of the Urartian kingdam" , Anata/ian
Iran Ages 4, The Proceedings of the Fourth Anatolian Iran Ages Col/oquium held at Mersin, 20-23 May 1997 (eds. A.
ğ Matthews), Anatolian Studies 49, 1-16.
6 Baraj, gölet ve sulama ı ı topografik ı ı plan ve kesitlerini Okutman Erkan Konyar (MA), ismail
Ayman, Filiz Karabacak ve Can ı ş Titiz.ve özenli ı ş ı ı kendilerine ş ederim.
son 50-60 ı beri ı ş ş ı define bulmak için makinalarla yap-
ı ş ğ ı göletin savak ı ı tahrip ş Göletin ğ ı ı yer
ı Azeilikle gölet ğ ı ı biçiminin ve ğ bilinememesi, tarihle-
me ı ı çok büyük bir eksiklik ş ı ı kaçak ı gölet ı
ı ı ı ş ı ı ı ı ğ ı görülmektedir. ı ı ğ ğ
Urartu sulama tesislerinin duvar ı ğ büyük bir benzerlik göstermektedir.
ş ı ş malzeme olarak kil ı ı ş ı ş ı ı çevrede zen-
gin olarak bulunan ş ı ı elde ğ ş ı ı
ı yönüne ğ ı ı sular kuzeyde Van ı kadar teraslar
halinde alçalan ş topraklarda ı ı ı su gereksinmesini ş ı ı Bu
topraklar oldukça verimli ı ş ı sulama ğ ı yoksun ğ için iyi
ğ Bu yüzden, Yakub Göleti'nde biriktirilen sular, kuzeyde Kuru-
ş Göleti'ne kadar uzanan topraklarda ı ı için çok büyük bir ğ ş ı
ı Yakub Göleti'nin ne zaman ı ı ğ ı ı ise ş kesin olarak bilemiyoruz. Ancak
Van ı ğ ş topraklar, daha önce de ğ gibi, özellikle
Urartu ı ii. Rusa Döneminde çok sistemli ve ş ı bir ş ğ ş
Bu yüzden, çok büyük bir ı ı Yakub Göleti de M.O. 7. ı ı ı ş ı ı
Erzurum ili'ne ğ ı Hasankale ilçesi'nin ı ı yükselen ı
ğ ı güney yönünde Hasankale ı ğ akan Büyük Dere (eski Mali-
kom Dere), ı kuzeyinde ı ı hayat vermektedir. Kar, ğ ve kaynak
ı ile birçok küçük derenin ş ş ı ı bir ş akan ..Büyük Dere,
arazide derin ve ş bir vadi ı ş ı Büyük Dere'nin ı ilk kez M.O. 9. ı ı
ı Urartu ı ğ ı ı ı ı kanallarla ş ı ı bir ş ğ
rilerek, Hasankale ı ı büyük bir ı ı ı ı ğ ı ş ı ı ı her
üç kanal da, ğ ı ğ ı akan Aras ı ı kuzeyinde kalan ve sulanma-
ı olanak olmayan ı ı ı su gereksinmesini ş ı ı (Çizim: 5).
Kuzey-güney ğ uzanan Büyük Dere'nin ı ş ğ ş vadide,
irili ı obsidiyen ı görülmektedir. Halk ı ham obsidiyen ı
"Deve Gözü" olarak ı ı ı Ham obsidiyen ı ı Büyük Dere Vadi-
si'nin ğ ı daha çok ğ görülmektedir. ş alet ve ı ı
ı ı ğ ı ı obsidiyen ı 8.5-9 kg. ğ ı ı ğ ı ı ı bir ı ğ sahip olan
obsidiyenlerin hemen hepsi siyah renktedir. Obsidiyen ı ı ş ğ en önem-
li üretim merkezi ise, Kurnunç Köyü'nün 1 km. kuzeyinde yer alan küçük bir kaledir.
1/25.000'lik haritalarda küçük bir tepe üzerinde bulunan kale Peluzkale Tepe olarak
geçmekteyse de, halk ı Cin Kalesi olarak adlandtrmaktadrr? (Resim: 1). Deniz
seviyesinden 1870 m. ğ kalenin ğ yayvan yamaçlar halinde Büyük
Dere Vadisi'ne ı ı Cin Kalesi fazla yüksek olmayan ve andezitten ş ka-
ı bir tepe üzerinde yer ı Kabaca oval bir plan kalenin güney ke-
siminin daha dik ğ görülmektedir. Kale ı ı ı ı ı için, belirli bir plan verme-
mektedir. Kale ı ı ı ş yüzleri kabaca ş ş andezit ş ı çev-
rede zengin olarak bulunan andezit ı elde ğ ş ı ı Kalenin
ğ eteklerinde yayvan yamaçlar üzerinde konut ı ı ı ı ı Konut du-
ı ı ve ı ş yüzlerikabaca ş ş kale ı bulunan ş
lara ı daha küçüktür. Bu kesimde bulunan çok ı çanak çömlek ı
Tunç ğ ı özellikleri göstermektedir. Cin Kalesi'nin en önemli ğ ş ğ ı Büyük
Dere Vadisi'nde bulunan binlerce ham obsidiyen yumrusunun plaka halindeki parçala-
ı buraya getirilerek ş ş ı ı Zaten kuzey yönüne ğ ğ olarak eski
yol ı ı ı günümüzde bile belirgin olarak görülmektedir. Çevrede ğ ı ı olarak bu-
lunan ş ş ve ı ş ş obsidiyen ı yongalar, Cin Kalesi'nin önemli
bir obsidiyen üretim merkezi ğ göstermektedir. Obsidiyenden ı alet ve
silahlar, ı bir ı ğ sahiptir. Oyle ş ı ı ki, Cin Kalesi obsidiyen atöl-
7 Cin Kalesi. ekip üyemiz Alpaslan Ceylan ı ı ı ı olarak ş ı ı ı
yesi, Kalkolitik ğ beri Hasan Kale ı yöredeki ğ höyüklerin obsidiyen
alet ve silah gereksinmesini ş
Hasankale'nin 11 km. ı ı bulunan Kurnunç Köyü'nün 3 km. kuzey-
ğ ve vadi içinde güney yönüne ğ akan Büyük Dere'nin önü ş kesi-
lerek, ı bir ı ı kanala ş ı önünün ş ğ yere halk,
ı Bendi" ı ı vermektedir. ı önünün bu ş ş kesilerek bir kanala
ı ı ı benzerlerine, i. Ferhat ı ve Bey ı da ı
Yüksek tepelerin ı ğ ge.9irilen kanal, Büyük Dere'nin ğ kalmak-
ı (Re-sim: 2). Güney yönüne dogru devam eden ı ğ kesimlerin ş
olmayan yerleri, ı ı ğ Urartu ı ı destek ı ğ gibi, destek
ı ş (Çizim: 6). Ancak destek ı ı ı ı ı ğ ı ve ı ı ı ı
ğ ı görülmektedir. Hatta ı ı ı hemen ş ğ betondan bir kanal ı ı ş
da, bu kanal daha çabuk bozularak tahrip ş Yüksek ve dik tepelerden ğ
ve sel ı ı ş ı ı ş ğ ı toprak ı ile ş ı içini doldur-
ş ı içindeki ş ve toprak ı temizlenerek, ı üzerine ı ğ ı ı ş
ı (Resim: 3). ğ yönüne ğ devam eden ı ı Kurnunç, Hinz, Aha,
Serçe ğ ı ve Tizgi köylerinin ı ı geçerek, Hasankale'nin ğ
Sögütlüdere mevkiinde son ı Gelecek ı ğ ı ı ş ı
ı son ğ ğ mevkiinde, ı biriktirilerek ğ herhan-
gi bir göletin olup ı ğ ı ş ı ı ı ş ı olarak 16-17 km. ğ oldu-
ğ ş ı ı ı 2800 ı beri ğ yerlerdeki tarlalara, sebze ve meyve
bahçelerine hayat vermektedir. Kanal bu haliyle i. Ferhat ı ve Menua ı
sonra üçüncü uzun ı ş ı
Kanala en ı arkeolojik ı ı Erzurum-Kars karayolunun hemen kuzeyinde
bulunan Hasankale'dir. Kabaca kuzey-güney ğ uzanan ı tepe üze-
rindeki kalenin ı ş ı ı derecede tahrip ş ı ı ğ ı güneyinde
ı oyularak ı kaya mezar ı günümüze ğ ı ğ ı ı koruyabil-
ş Oldukça stratejik bir mevkide kurulan Hasankale, ı zamanda ovada ı
ı ürünlerinin ı ğ ı önemli bir ekonomik merkezdir. Hasankale'de ı
çivi ı ı ı ı ı da ş ı ğ ı gibi, Urartu ı Menua (M.O. 810-
786) ı ş ı Oyle ş ı ı ki kale ile birlikte ı ı ve di-
ğ sulama ı da Kral Menua Döneminde ı ı ı ş ı
Hasankale ı ı kuzeyindeki ı sulamak için Büyük Dere'den ı
iki kanal daha ı ı Bunlardan Kör Kanalolarak ı ı Kurnunç Kö-
yü'nün güneyinden ı ı Toprak içine ı ve güney yönüne ğ akan
kanal, Büyük Dere'nin ğ ı Kör Kanal, Hinz, ğ ı ve
Tizgi köylerinin ı ı geçerek, güneyde Aras ı kadar ı Ancak
Büyük Dere'den ı üç kanaldan en ı ı ı Kör ş ı Bu
ı ı ı ı ı nedeni, araziyi derin bir ş oyarak parçalayan Büyük Dere'nin
ğ bulunan ve ı olanak olmayan topraklarda ı ı ı su
qereksinmeslni ş ı içindir. Günümüzde de Kör Kanal hala ş ı ı bir ş
ı ş ı
Büyük Dere'den ı ve ı yönüne ğ ı ı üçüncü kanal, halk
ı "Deniz ı olarak ı ı ı ğ kanallar gibi toprak içine
8 ş bilgi için bk: O. Belli, ğ Anadolu'da Obsidiyen ı ı ve Atölyelerinin ş ı ı ı Türkiye Arkeolojisi
ve istanbul Üniversitesi (ed. O. Belli), Ankara 2000, 302-305.
9 O. Belli, ğ Anadolu'da Sulama Kanallan- Urartian Irragation Canals in Eastem Anatolia, Arkeoloji ve Sanat ı
ı 1997,26-32.
10 O. Belli, "1997 ı ı ğ Anadolu Bölgesi'nde Urartu Baraj ve Sulama Sisteminin ş ı ı ı , 16. ş ı
Sonuçlan ı ı ı II, 270-271.
11 F.W König, Handbueh der ehaldisehen Inseritten, AtO, 1955-1957, no.44.
ı kanal, Keyvank ve Müceldi köylerini geçtikten sonra, Sos ğ kuzeyinde
Aras ı ı ş ı Bu ı ı ı ı nedeni de, Aras ı ı kuzeyin-
de bulunan Hasankale ı ı tarla ve sebze bahçelerinin su gereksinimini
ş ı içindir. ğ kanallar gibi Deniz ı da hala ş ı ı bir ş ı ş
ğ ı ı ve Karakaya ı ı ı ı bulunan Karakaya (Cimin) Beldesi,
ı 30 km. ğ ve Erzurum-Erzincan karayolunun da 8 km. kuzeyinde
ı ğ ı ğ uzanan ve Erzincan ı ı kuzeyini
ı ı yüksek tepeler, güneyde Erzincan ı kadar teraslar halinde düzenlen-
ş Teraslar halinde uzanan verimli topraklara ekilen meyve ve sebze bahçelerinin
su gereksinmesini ş ı için, çok ı sulama tesisi ı ı ş ı (Çizim: 7).
Ancak ne ı ki sulama tesislerinin büyük bir ı ı ı yörede yüzlerce ı beri
meydana gelen ş depremlerden ı ı ğ ı ı gibi ş ı ı bir ş et-
kilendikleri görülmektedir.
ı ğ ı ı ı Karakaya Beldesi'nin 500 m. kadar ğ bu-
ı Deniz seviyesinden 1500 m. ğ küçük baraj, yüksek tepelerin
hemen güney ğ Barajda biriken sular, kar, ğ ve özellikle kaynak ı
ı ş ş ı Ancak ı en büyük su ğ ı ı kuzeydeki yük-
sek tepelerden güneye ğ akan Cimin Dere meydana getirmektedir. Kabaca ı
ay biçimli duvar, ı ğ olan güney kesimini ı Ortalama 39 m.
ğ 2 m. ş ğ ve 1-1.5 m. ğ duvar, çevrede bulunan mi-
ı ş ş ı ı ı ş ı (Çizim: 8). Baraj ı ı ı ğ ğ Urartu
baraj ı ı ı ğ çok büyük bir benzerlik göstermektedir. ş ara-
ı ş malzeme olarak kil ı ı ş ı Baraj ı ı ı kesiminde
bulunan 50x50 cm. ğ savak, bozulmadan günümüze ğ ı ğ ı ı ko-
ş (Resim: 4). ğ ı ölçüleri, ı ğ uyum içindedir.
ğ sel ve kaynak ı ı ş ı ı ş ğ ı toprak ı zaten cok
küçük olan ı içini ş Bu yüzden barajda çok az su ı
Bunlardan da önemlisi yörede ı ı meydana gelen deprem ve heyelanlardan ı
içi ş ve ı ı zarar ş Bütün bunlara ş ı baraj günümüz-
de bile ı ş ı devam etmektedir.
ı ğ ı ı ı ı 45-50 m. güneyinde ise ş ğ ı ğ ı ı ı bulunmak-
ı Ancak meydana gelen deprem ve heyelanlar yüzünden, bu ı daha çok
tahrip ğ ve ı ı ı ı ğ ı ş Kabaca daire biçimli olan ı duvar
ı ğ ı ı ı ğ ı ı Baraj ı ı ı ğ ı ı (Çizim: 9).
ş ı ş malzeme olarak kil ı ı ş ı ı ı ı ise
çimento ı ı ğ ı ı ş ı Gerek ı gerekse ş ğ ı ğ ı ı ı ı
ı kesinlikle Horasan ı ı ı ş ı
Barajdan güney yönüne ğ ı ı sular, derin bir vadi açan Cimin Dere'nin
ı ğ ı topraklarda teraslar halinde düzenlenen meyve ve sebze bahçelerinin su
gereksinmesini ş ı ı Yüzlerce ı beri gelenekselolarak ekilen sebze
bahçeleriyle meyve bahçeleri ve üzüm ğ ı ı çevreyi gerçek anlamda bir cen-
nete ş ş Oyle ki ğ Anadolu Bölgesi'nin ğ yerlerinde bu kadar çok
üzüm ğ ı ve meyve bahçelerinin ı ğ ı ı ğ Anadolu'nun çok
büyük bir ı ı Urartu ı ğ ı döneminden beri gelenekselolarak ı ğ ı ı
ortadan ı ş ı ı çevrede ğ ı ı gelenekselolarak sürdürülmektedir.
Elde edilen meyve ve ı ürünleri hem Erzincan, hem de Erzurum yöresinin
gereksinmesini ş ı ı Günümüzde bile ı ve ş ğ ı ğ ı ı ı
ı küçük ı biriktirilen ı ı ı sebze ve meyve bahçeleriyle
üzüm ğ ı ı su gereksinmesinin ı ş ı ı ğ ı sulama tesisleriyle ı ı
ve meyve bahçelerinin ı bir ş içinde ğ çok somut olarak görülmektedir.
Barajlara en ı arkeolojik ı ı 2 km. ğ bulunan Karakaya Kale-
ile 10 km. ı yer alan ı Kalesi'dir. Bu yörenin en büyük ekonomik ve
askeri yönetim merkezini ş ı Kalesi'nde ı ı ı da ğ
gibi, kale Urartu ı II... ş (M.O. 714-685) Döneminde ş Bu yüz-
den ğ ı ı ı ı da M.O. 7. ı ı ı ğ ı ş ı ı
Karakaya ş merkezinin ı ı ğ ı ı ı ı 180-190 m.
ı ı ş ğ ı ğ ı ı ğ ı ı ı ğ ı
ı kuzeydeki yüksek tepelerden güneye ğ akan sular, halk ı Orta
Dere olarak ı ı ı Büyük bir ı akan Orta Dere arazide derin bir vadi
ı ş ı Vadinin ğ ğ ı ve çok ı bir bitki ğ ile ı ğ görülmek-
tedir. Orta Dere'nin ı ı kalan ve güneye ğ teraslar halinde alçalan arazideki
sebze ve meyve bahçelerini sulamak için birbiriyle ğ ı ı ı olarak birçok sulama ı ı
ı ı ş ı Ancak bu sulama tesislerinden ı biri günümüze ğ ı ğ ı ı
Kuzeyde bulunan ve ı ı ı ğ ı olarak ı ı
sulama ı ı ilki, deprem ve ı etkisiyle tümüyle ı duruma
ğ için, günümüzden 20 ı önce ı ı betondan çok büyük bir havuz
ı ı ş ı Bunun 140-150 m. güneyinde yer alan ikinci sulama ı ı ı içi, yüzlerce
ı beri ı dere ı ı ş ı ı ş ğ ı toprak ı ş ve
ı bir bitki ğ ı ş ı Bu sulama ı ı da ı ı "Orta ğ
ı olarak ı ı ı ş ı ğ ve ı kaplanan baraj ı ı çok az bir
ı ı görülebilmektedir. Fazla büyük ı ğ ı ş ı baraj ı ı ve ğ olan
güney ı ı ı ı içi ı ş ı kuzeyden gelen sular, duvar-
ı üzerinden ı ı ğ ı ğ için, betondan yeni bir savak
ı ı ğ ı görülmektedir. Ancak baraj ı ı ı ı Horasan ı kullan11-
ı ş ı ı içininin bu denli ı bir toprak ı ile ı vadi içinde
ı ı ı büyük etkisi ı Çünkü dik ve yüksek tepelerden ı ş ı ı ş oldu-
ğ ı bir ş ve toprak ı ı ı duruma ş
Bunun güneyinde yer alan ş ğ ı ğ ı Orta ğ ı
ı çok daha iyi ş ğ ı ğ ı ı fazla büyük
ı ğ ı görülmektedir. Kabaca "U" biçiminde olan barajda biriken sular Orta Dere'den
ı sulardan ş ı ı ş ğ ı toprak ı ı içini
ş Bu yüzden barajda fazla su birikmemektedir. Arazinin ğ göre ı
olan güney ı ı ı ğ 34 m.yi geçmektedir. ı su ı
bakan ı ı ı ğ bilinemezken, güney ı ı ı mevcut ğ 1-1.5 m.
ı ğ ş (Çizim: 10). Ortalama 1.5 m. ş ğ ş ı ı
ğ ğ ı ı ı ı ı ğ büyük bir benzerlik göstermektedir.
ı savak ı ı ı ı ı ş ı ğ ı ı ı ı ğ ı gibi fazla
büyük olmayan savak 35x50 cm. ölçülerindedir. ğ ı biçimi ı ş ı ı
ğ ı ğ ı ğ ile uyum içindedir. ğ ı ğ ve
ı iç ı ı biten büyük bir ğ ğ ı duvara büyük ölçüde zarar ş
ğ ğ ı ı gövdesi 2 m. ı ı ı büyük bir ı ı ı parçalayan ğ a-
ğ ı ı en ı 130-140 ı ı ğ ı ı
Bu ı da deprem ve heyelanlardan ğ görülmektedir. Duvarlardaki
yamulmaya ş ı herhangi bir ı ı ı ş ı ı ı yönüne ğ
ı ı sular, Orta Dere'nin ı ğ ı alanlarda bulunan meyve ve sebze bahçele-
riyle üzüm ğ ı ı su qerekslnrnesini ş ı ı ş ğ ı ğ ı ı da
ı ı ğ ı ı ı gibi M.O. 7. ı ı ı ğ ı ş ı ı
12 A.Ceylan, "1998 ı ı Erzincan Yüzey ş ı ı 17. ş ı Sonuçlan ı ı II, ı ve Müzeler Genel
ğ Ankara 1999,183-184.
1- Rusa ı ş ş Göl)
2- Menua Ş ı
3- Aznavurtepe Göleti
4- ı ı
5- Doni Göleti*
6- Faruk Bendi*
7- Süphan ı
8- ğ ı Göleti
9- Arç ı
10- ı ı ı Düzlük ı
11- Bezirgan ı
12- ı ı ı
13- Gelincik ı
14- ı Anzaf ı
15- ş Su Biriktirme ı ı
16- ı Göleti
17- ı Göleti
18- ş ı
19- Sünnet Nebi ı
20- Gövelek ı
21- Meydan ğ ı ı
22- ı ı Deresi ı
23- ş ş ı ı
24- Süs ı
25- ş ğ ı Kom ı
26- ı Kom ı
27- ş ı
28- Kadim ı
29- ı ı
30- Harabe ı
31- i. Ferhat ı
32- Bendmurat ı
33- ş ı Göleti
34- Abbasgöl ı
35- ı Ömer Gölü ı
36- ş ğ ı Ömer Gölü ı
37- Kilise Gölü ı
38- Kevenli ı
39- Düzlük Göleti
40- ı ı
41- ı ı ı
42- ş ğ ı ı
43- ş ğ ı ı ı
44- ı ı ı
45- ı ı Göleti
46- Bey ı
47- Bey Göleti
48- Tepegören Göleti
49- ş ı ve ı
50- ş Göleti
51- ı ı Göleti
52- ğ ı
53- Azab Göleti
54- Memedik Göleti
55- Kurugöl ı
56- ş ı
57- Kelle ı
58- ı ı
59- ii. Ferhat ı ı
60- Kalecik ı ı
61- ş Göleti
62- Yakub Göleti
63- ı Bendi ve ı
64- Kör Kanal
65- Deniz ı
66- ı ğ ı ı ı
67- ş ğ ı ğ ı ı ı
68- ş ğ ı ğ ı
ı (*) ş bulunan baraj, gölet ve sulama ı bizim yüzey ş ı ı
ı önce 1889-1970 ı ı ı Van yöresinde bulunan baraj, gölet ve sulama ı ı
Harita: ğ Anadolu Bölgesi'nde Urartu
,------1 ı ğ ı ait baraj, gölet ve sula-
ma ı ı ı ı ı
Çizim 1: ş Göleti ve ı
çevresinin topografik ı ı
Çizim 2: ş Göleti'nin plan ve kesiti
Çizim 3: Yakub Göleti ve ı
çevresinin topografik
o 4 ı lW6m.
Yakup Göleti 1999
Çizim 4: Yakub GÖleti'nin plan ve kesiti
Çizim 5: ı Bendi ve ı Kör Kanal ve Deniz ı ile ı çevrenin to"
pogratik ı
Çizim 6: ı ı destek ı ı kesiti
Çizim7: ğ ı ı ve Kara-
agaç ı ile
ı çevresinin
topografik ı
Çizim 8: ı ğ ı ı ı ı plan ve Çizim 9: ş ğ ı ğ ı ı ı ı plan ve
kesiti ı

, -_'-
" ----." :.- //
" -'
, -
M< KEsiTi
Çizim 10: ş ğ ı ğ ı ı plan ve kesiti
Resim 1: Cin Kalesi, ğ
Resim 2: Güneye ğ akan Büyük Dere ve ı ı
Resim 3: Kanal içindeki ş ve toprak ı ı temizlenerek ı
üstüne ı ğ ı ı ş durumu
InSeptember-October 1999, under the directian of prof. Gustavo Traversari, the
University CafFoscari of Venice made the 7th campaigne of survey in the site of
Laodikeia ad Lycum, near Denizli. In it have taken part dr.Tahsin Saatçi, Inspector of
the Turkish Ministerium, proff. G.Bejor and S.Gelichi, University Ct Foscari of Venice,
L.Sperti, University of Udine, J.Bonetto, University of Padua, as well as archaeologists
and students of the Universities of Venice and Pisa.
In this year we had two programs:
1) The survey of the main west entrance, with the roman gate on the road com-
ing from Ephesos, and the area directly inside this gate
2) The prospection of the Iate c1assical and post-c1assical remains of the nearby
hill, the so-called acropolis.
1) Of the Ephesian Gate (Fig.1) was made a new plan, mapping and drawning
the ancient architectural elements on the ground all around. Among the 28 blocks, 4
belonged to the doric friese, with triglyphs and metopes. of the decoration of the
Roman arch.
The monument had quite the same type, shape and dimension as the West gate
of Laodiceia, known as Syrian Gate in the c1assical sources, whose blocks lay on the
ground, near the east end of the archaeological site, without connection with ancient
visible structures. This eastern gate has an Inscription of the Proconsul Frontinus, the
same who made alsa the roman gate of Hierapolis in 83-84 A.D.
So, it is very probable that both gates were built in those years.
Fig.2 shows a hypotetical reconstruction of the Ephesian gate, with the niveau
of the ground taday. There is no black of the cornice on the ground, but we have such
blocks in the Syrian gate, and it is quite probable that they lay under the visible surface
of the area.
The aerophotographical prospection that this mission made in the previous
years has shown that, coming from the Ephesian Gate, the ancient road went up to a
large plateau that ends close to the south slope of the so-called acropolis. Many blocks
with architectonical decoration were alteady visible on the fiat surface of this plateau.
A punctual survey has revealed same lines of blocks, that seem to be always in their
original site: they gave the shape of a square, sorrounded by buildings (Fig. 3). But his
orientation it is not the same as the main columnated street of the town. We could see
two series of blocks, with different orientation; it can alsa be that we could speak of two
different squares, with different chronology. But, before excavations, we cannot be
Gustavo TRAVERSARI. Giorgio 8ejor University C Foscari di Venezia Sezione di Archeologia, S.Polo 1977, 30125
lt is also probable that this agora was first arranged in connection with the con-
struction of the Ephesian Gate and perhaps of the nearby bridge on the Asopus river.
To this period can belong the ionic basis in the south side.
A special map was taken near the SW corner, where some curved decorated
blocks let think to a little exedra (Fig. 4). It seems to have been a large complex, very
probably in connection with the big pipes visible on the ground: it was probably a nim-
phaeum, to which at least two little exedras with rich carved decoration have belonged.
Among the other main decorated marble block, 6 belong to an arcade-monu-
ment, at least of severian age, if it is the same of an inscription that lies on the ground.
Together with other already known inscriptions, yet visible on the ground, they help to
understand this place as a public complex.
The existence of a round monument inside a monumental square is already tes-
tified for the agorai of the so-called macellum type; so, it is very probable that we have
here a West agora, in close connection with the Roman road from the Ephesian Gate.
The second agora, that was recognized in the south-eastern side of the town, seems
to have been the civil one, with a monumental bouleuterion.
2. The second part of the survey-project involved the study of the transforma-
tions of Laodicea in the Late Antiquity and Early Middle Age (i.e. Early-Byzantine
Period), and was helded by prof.Sauro Gelichi and dr.Claudio Negrelli.
The first aim was the study of the ancient remains in a little hill inside the town,
ranking the north side of the western agora (Fig. 5). This is the hill that is convention-
ally named acropolis. The area was divided in squares of 20 metres, and there was
completed the schematic map of the existing structures (Fig. 6). We could map the well
preserved remains of a church with three apses, oriented W-E, and probably a nartex
or quadriporticus in front of it. Other rooms, probably used as residences, were
mapped in the eastern area of the hilL. The techniques of the walls of the church are
very similar as in the other churches inside the town; the chronology is about V or VI
century A.D.
In a second phase the hill was surrounded by a defensive wall, constructedby
stones, pillars and reused marbles (Fig. 7). It was not possible to give an exact chronol-
ogy to this wall, because there is no associated archaeological finds.
In a third phase a new defensive wall was added to the second; in this wall,
stones, pillars, marbles and bricks were reused. The chronology of this third wall is also
not sure.
In order to gain a better chronological range of occupation in the hill, a surface
collection of finds (collected in squares of ten metres) was carried out, and put in com-
parison with other finds coming from stratigraphical contexts. The distribution of bricks
and other buiIding materials, as many peaces of crustae marmoreae (Fig. 8), that lay
on the ground show the importance of the place around the church and between this
and the apsis of the courtyard.
So, it is now possible to say that the most important phasis of the life on this hill
seems to be gone between forth and seventh century, over all between sixth and sev-
enth (perhaps beginnings of the seventh) century A.D.
A larger report of the whole survey, helded since 1993, with the new maps of the
town, can now be seen in the first book of the general edition, Laodicea di Frigia I, that
saw the light in these weeks.
Cevat Ş
ı ğ ı ı ı ve Müzeler Genel ğ 01.06.1999 gün ve B.16.
0.AMG. ı ı ı ı izin verilen Kuzey Troas-Parion Yü-
zey ş ı ı ı 1999. sezonu ı ş ı 01-03 ğ tarihleri ı gerçek-
ş ş Çanakkale Ili Biga ve Çan ilçelerini kapsayan bu ı ş ı
önceki ı topografik haritaya ş ş antik kaynaklarda ı geçen yeni-
lerinin eklenebilmesi temel amaç olarak ş ı ş ı çerçevesinde,
01.08.1999 günü Çanakkale Arkeoloji Müzesi'nde ı ı ş ı Biga Ilçesi'ne
hareket ş
.Önceki ı yürütülen ı ş Parion'da (Kemer) ğ ş ı ı ı ğ ı için, bugünkü
Biga Ilçesi'nin ş ı ı ı ğ ı ı ş ğ Pagae antik kentinin
ı ı ı ı ş ı ı ı sonraya ı ı ı ş ı (Çizim: 1). Bu yüzden ı ş ilk
olarak "Hastane Tepesi" diye ı ı ilçe merkezinin ı yükseltinin göz-
den geçirilmesiyle ş ı Yüzeyde herhangi bir bulguya ı sonucu, eski
Biqa evlerinin ğ ğ bu tepenin ğ mahallenin gezilmesine ş ı
Ilk olarak 1.8.15.yüzyllda ı ı ş olan Biga Ulu Camii'nin ana ş ı ı ı önündeki
merdivenlerde ş olarak ı ı ş ı bloklara ı ı iri grenli
beyaz mermer olan bloklardan biri (120x19x33cm.) üzerinde ş harfi okunabilen bir
ı ı Uzerinde ş ve dil-yaprak bezemelerinin ğ buradaki
ğ ş malzemelere iki yuvarlak sütun tamburu da eklenebilir. Caminin hazi-
reslndeki ı Dönemi mermerden iki ı ş ı da burada ı ı ı Biga
Ilçesi'ndeki bir ş antik ı ı ise, ı mahalledeki ş ön cephe ı
ş ş geometrik ve bitkisel süslemeler içeren mermer levhadrr"
ı 11 km. kuzeyindeki Kocagür Köyü'nde ı ı ş köy camii
ş merdiven ğ ı olarak ı üzerinde ş harfi okunabilen bir ı
Prot.Dr. Cevat Ş Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü 25240-ErzurumfTÜRKiYE
TII:04422311887 Fax;04422331062 e-mail:cbasaran@ataüni.edu.tr
Yrd.Doç.Dr. Ali ı TAVUKÇU, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Mölümü 25240-
ErzurumfTÜRKiYE Til: 04422311765 Fax: 04422331062 e-mail:atavukçu@atauni.edu.tr.
Yüzey ş ı ı için gerekli izni ğ Kültür ı ğ ı ı ve Muzeler Genel ğ Çanakkale
Arkeoloji Müzesi ğ destekleri için Bige ı ve Belediye ş ı ile Kemer Köyü ı
ı ternsilcilerirruz, Çanakkale Arkeoloji Müzesi arkeologu ı Musa Tornbul'a; bilimsel ı ı ı
ekip ş ı ı Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Anabilim ı ş ı Görevlisi ı
Ertan Küçükele'ye ve Dicle Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü ğ Görevlisi
ı Enver ı burada bir kere daha ş etmek isteriz.
2 ş Parion 1997 ş ı ı XVi. ş ı Sonuç/an ı ı Bildirileri 1.1999,349-364.
3 ı türden bir mermer levha önceki ı Kemer Köyü'nde, köy ı ı bir evin ş ı ı ş ğ ı ı ş
olarak görülmektedir.
bulunan triglif ve metoplara ş mermer ı blok (196x15 cm.) burada
ş ı ş ı ilk antik malzeme ş Köy ı bazalt monolit sütun ve içi
sonradan oyularak ş ğ ı haline ş kum ş ı basit bir stel belirlen-
ş Köyün ı ı tarlalar ı bugün üzerinde su deposunun bulun-
ğ bir tümülüs (?) tespit ş Köyün kuzeyine ş bir tarlada, kanal açma
ı ş ı ı ı ortaya ı ş ş toprak su künkleri Horosan ı duvar ı
ile çok ı ı ı ı renkli ğ ı buradaki bir geç dönem ı ı ş
etmektedir. ı ı sahibi Adem ı ı ğ evinin önünde tarladan ğ
söylenen mermer ı parçalar ı ikiz ante ş ı ğ ı (55x26x23 cm.),
muhtemelen ı ş ı ğ ı monolit gövde bloku (14x24 cm.); bir Oor sütun ş ı ğ ı
(32x21 cm.) ve oldukça tahrip ş bir Korinth sütun ş ı ğ ı tespit ş
ı ı Köyü'nün merkezinde herhangi bir antik ı ı ı
ş ı Aksaz mevkiinde yolun 1 km. ğ moloz ş ve harçla ı ı ş 70 cm.
duvar ş ğ sahip, 7x4.5 m. ölçülerinde, ğ ı bir apsisin yer ı ğ ı
muhtemelen Bizans Dönemine ait olan ş ş
Biga'ya 21 km. mesafedeki ı ı ı güneyinde yer alan Karahamzalar Köyü'n-
deki ş ı caminin avlu ı ı ş ı Kemer'den (parion) ğ söylenen
tabula ı bir lahit ön yüzü ı (195x50 cm.) avlu ı ı ş ı
lahtin arka yüzünün bir ı yolun ş ı ı da ğ ı toprakla örtülü olarak
bulundu. Köy sakinlerinden Ehliman ı ı eski evinin ş duvar içine yer-
ş ş ı ı blok (25x26cm.) (Resim: 1); Ali ı evinin önünde iki parça Bi-
zans Dönemi sütun ş ı ğ ı (28x10 cm.) ve Hidayet ı ı ı mevkiinden geti-
ğ ğ ı ş 1.5, içte 3 cm. kanal ğ sahip ı ş i bir ş zeytin-
ğ ı (?) ş ğ (68x48 cm.) (Hesirn: 2) tespit edildi. ı köyde cami avlusunun kuzey-
ğ ş mermer bir lon sütununun 44 cm. ı taban tamburunun oturak
olarak ı ı ğ ı belirlendi. Vahdettin Küçük'ün evinin avlu ş ı ş ı üzerinde
ş ı ı bulunan mermer bir blok (50x26x33 cm.) (Resim: 3) bulundu.
ı Karahamzalar ve Karapürçek köylerini birbirine ğ yol üzerinde, Te-
petarla ve ı mevkiindeki arazide ı ş ı ise yüzeyde çok ı
ğ ve kaba seramik ı ı ğ ı ile sivri dipli arnphora kulp ve dip ı belirlendi.
Eski ı Köyü'nde köyün ş ş ğ ı ı ı ş üzerinde
çiçek-rozetlere ı ı girlandlar ve girland üstü ş oinokhoe bulunan, mermer
ş bloku ı (210x17 cm.) (Resim: 4) ve bir evin ı ş ş mer-
mer ı ı (34x31 cm.) tespit edildi.
ş ı ı ı ı ı yer alan ı kulaç Çingenetepe Tümülüsü gezil-
di. Daha önce ı ı ş bir ı ı ı Çanakkale Arkeoloji Müzesi'nin gerçek-
ş ğ kurtarma ı ı temeli ı kum ş ı üst kesimi yerli andezit ş ı
ı ı ş 3.78 m. ı bir mezar ı ve tümülüs yüzeyine ı düzeyde Bizans ğ ı
ı tespit ş lahit ş ı 500 metre uzakta ı ı bir halde ele
ş ve müzede koruma ı ı ı ş ı ı bir Pers beyinin ormanda domuz ve
geyik ı ı anlatan- ön yüz; ı bir Pers ş yaya bir Grek'i ğ sah-
4 E.Akurgal, Die Kunst Anatoliens, (1961) 171, Resim: 119; Ş Anadoludan Mezar Ste/leri,(1984) 8, Resim:
4'de ı ş stelinin üst sahnesiyle neredeyse ı kompozisyona sahiptir.
5 Bu sahnedeki Pers ş ı ı ı ş ı ı benzerlerini Kayseri Bünyan ı ve Daskyleion ı
üzerinde de görmekteyiz. E.Akurgal, a.g.e.(1961)171-174, Resim.120-123.
nenin ı ı ğ ı i. yan yüz figürlerine dayanarak lahtin, LÖ.400 ı tarihIenebile-
cek Greko-Pers stili bir ş ı ı ğ ı söylenebilir (Resim: 5). Müzenin ş ğ
ı ı ı ı seviyelerde ele geçirilen çok ı lahit ı tümülüsün,
çok eskiden de ş ğ ş ı ı
Biga'ya 6 km. mesafedeki ş Beldesi ve ı çevresinde sürdürülen
incelemelerde, beldenin ş Biga Caddesi ı alt ve üst ı ı ş
ş ı ı ı bir postament blok (125x60x55 cm.) üzerinde bir ı ı ş ı tahrip ş üç
ı ı ı tespit ş Cumhuriyet Caddesi'nde bir kahvehanenin ş
duvar içinde ı ı ş oldukça ş ı ı ş durumda, üzerine Lesbos-kyma, lonik-kyma
ve antemiondan ş ş bezeme ş ı yer alan mermer mimar blok (56x60) ve
ş ı Kulübü önünde, taban ı 38 cm. ğ 50 cm. olan Korinth
sütun ş ı ğ ı ş (Resim: 6).
Bunlardan ş Biga-Karabiga yolunun 3. km.sinde yolun ğ ı kalan Biga
ı (Granikos) üzerinde, antik ı da ğ bugün ı kemer ayak-
ı korunan iskender Köprüsü'nün ı ı ı tespit ş
Bekirli Köyü'nde belirlenen en önemli eserler ı ince grenli beyaz mermer
Korinth ş ı ğ ı (58x61 cm.) ş gelmektedir (Resim: 8). Bir evin ı ş ı dibindeki
Attik Efes tipli iki mermer sütun ı ğ ı (40x38x20,65x24) ve bir ş evin ş
direk kaidesi olarak zemine ş ş görünen ı ı dil-yaprak bezeme olan
mermer mimari blok (75 cm.) ile Parionla uzanan su ş ı ı ğ ı ı
ş ğ mermer su künklerinden iki tanesi, gerek malzeme ve gerekse ş
yönünden çok kaliteli parçalar olarak gözükmektedir. ı köyde, bir ş evin
ı ı ş ı olarak ı ı ş üç ı ı içeren, iri grenli grimsi beyaz mer-
mer bir blok (31x15 cm.) ş ı ğ evinin avlusun-
da torus ı ı defne ğ ı bezeli Attik-Efes tipli beyaz mermerden ı ı ş bir sütun
ı ğ ı (50x21 cm.) (Resim: 9) ve dil-yaprak bezeli bir ş mermer ı blok
(97x27 cm.) tespit ş ı köy camisinin haziresinde ı ı ı ş bir
ı (?) kitabesiyle, bir de mezar ş ı ı
ı 24 km. ı ı ı Köyü, ı ı ı mevkiindeki
ş ı grimsi beyaz mermerden ı - ş lahit ön yüzü (235x1 00x1 Ocm.)
yer ı (Resim: 10). Köyevlerinden birinin bahçesinde, üzerinde üç ı ı
bulunan ve dar yüzlerinden birinde kenger-yaprak bezemeleri ı ı ş
ş Bizans Dönemine ait dikdörtgen bir konsol ş ı ğ ı (85x56x31 cm.) tespit ş
tir (Resim: 11). Köy ı Attik-Efes tipli ı ante ı ğ ı ile Bekirli Köyü'nde
bulunan künklerin bir benzeri ı ğ arkeolojik malzemelerdir.
ı ı Köyü'nün ı ı bugünkü Boncuklu ı yolunun 115
m. ı ı bir tepe üstü geçidinde, önceden kaçak ı ı ı ı ı ş iki mezar
tespit ş ı ş ş ı bulunan üç adet unguentarium
ı Geç Helenistik-Erken Roma ğ ı ş etmektedir.
ı kuzey çevre köylerindeki ı önemli bir ı ı ı Kemer'den
ğ ğ Parion'un yeniden ı ı ı olarak gezilmesi ğ zorunlu
ı ı ş ı Kemer Köyü'ndeki ş ı Kartal ı mevkiinin ğ tarla-
6 Strabon, Xiii. 582.
da bulunan mermer lahit ön yüzü ı (94x82 cm.) önceki ı ı ş ı sonra
ortaya ı ı ş ı ı Yüzeyindeki harç izlerinden ş malzeme olarak ı
daki bir ı daha geç dönemlerde ı ı ğ ı ş ı ı ı tarlada (56x23
cm.) ve su deposunun ğ tarlada (73x39 cm.) üzerinde iki dübel ğ bulunan
pedestal bloklar tespit ş Kemer Köyü'nün ı antik kentin ise ı
ı yer alan eski limanda yürütülen ı ş ise, Bizans Döneminde sahilde ya-
ı ı içerisinde çok ı ş malzemenin ı ı ş ğ görül-
ş Denize ğ uzanan ş kule biçimindeki iki ı birinin ı gri
monolit sütun ile ş sütun ş ı ğ ı ş ı ı yerde, üzerine iki delik
ı ı ş benzerlerini deniz ticaretiyle ş olarak Bodrum Müzesi'nde ğ
ş çapa" (Resim: 12) ve denize uzanan ı dibinde, yüzeyden 2.50 m. derinde,
Roma ğ ı ait pithos mezar ı ı ı ı yeri ş Mezarda bulunan çok
ı cam ı mezara ş bir kaba ait ı ı ı biraz kuzeyinde,
ı ı deniz ı ş ı ı ı ı ş 45 cm. duvar ı ı ğ ı sahip, 80 cm. ı bir kuyu
yer ı Onceki ı ş ı ğ ş alanda,
köylülerin su ş ş ı için 1999 ı ı içinde derin bir kanal ı ı tespit edil-
ş Bu ı incelenmesi ı ı rastlanan üç adet ş ş iskelet
ı seramik ı ı ı ve cam bilezik ı bulundu. 8eramiklerin ş ğ ve
basit mezar ı ı ı Geç Dönem (Geç Antik ğ gömüsü ola-
bilecekleri sonucuna ı ı
Parion'un ı sahilindeki denize bakan yamaçta tespit edilen büyük blok
ş ı ı ş duvar temeli, bu bölümdeki ş ı na ait ı ı Buradan
kuzeye ğ ğ ı Uzundere mevkiinde (parion'un ş ı 1 km.
ğ bir ı ı deniz ı ş ı ı ı ı ş ş malzemelerin de kul-
ı ı ğ ı bir duvar ve birkaç mezar ı ı ı ş ı ı Uzundere'deki piknik ı
kuyunun ş ı yer alan, Parion'un kuzeye bakan ı ğ söylenenen
ve ş malzeme olarak ı ı bir Bizans ı ı ı ı ş beyaz mer-
merden Oor düzenli ı ı bir mezar stelinin üst ı ı (39x35x10, kabartma yüksek-
ğ 3 cm.) bulunarak Kemer Köyü ı ğ ı intikali ğ ı ı bölgeden getiril-
ğ söylenen bir ş ş eser ise (47x46 cm.), özgün ı ı mermer bir Korinth
ş ı ğ ı ı
Parion'da ele geçirilen küçük buluntulara gelince, ı ş ı kentin güney-
ı kesimindeki tarlalardan birinde ğ kartal ı bir kandil ı ve
insan figürinine ait bir bacak ı (Resim: 13) ile bir ş kandil ı gelmekte-
dir. Helenistik Dönemin ı ş eden bu buluntulardan ş kentin kuzey-
ı ı denize bakan yamaçta ş ş kesitten toplanan, ince ı parlak ve mat
siyah renkli ı ı seramik ı ı ı ı ı ğ seçilebilen bir
panter (?) figürünün arka ı ı (Resim: 14), siyah figür ğ ı ı ş ı
önem arz etmektedir. Bir dokuma ı ğ ı ı ğ ı ve dudak ı iki delik ı ı ş bir
kap ı ı ş ı parlak ı ve krem renkte ı ı ş geç dönem seramik ı
ve kabartma yaprak bezeli iki seramik ı ile yaprak bezemeli ğ ikisinden de
burada söz etmek gerekir. Bu seramik ı içinde ı ı ı figür ğ ı ı ş
ğ ş yapraklarla süslü olanlar ve polikrom ş iki örnek dikkat çekmektedir.
ı ş ı 40 km. ı ı yer alan Lapseki ilçesi'ndeki ı ş ilçe
merkezindeki ı ı birçok antik malzemenin ş olarak kul-
ı ı ğ ı tespit ş Bunlar ı bugün ş ı ı Attik-Efes tipli
sütun ı ğ ı ve ı bir düzineden fazla monolit Oor, lon ve Korinth sütunu ş gel-
mektedir. Çevredeki antik kentlerden ş çok ı mermer blokun da ker-
ı ı ı ı ı yeniden ş ğ ve antik özelliklerini ğ ş
7 ş a.g.e, 352
ı ı ı ı olarak sunulan buluntular ı envanter ğ ş ı
ı ı birçok etütlük malzemenin de ı ğ ı izlenmektedir. ğ ğ ı
parçalardan ş eserlerin, araziden ş ı köyevlerinin ı ı ı ı ğ ı
ş Bölqedeki buluntu ğ ğ daha çok antik merkezler çevresinde top-
ı üzellikle Parion'a ş ı ı buluntu ı ı ve kalitesinin ı bu
kentin bölgedeki ğ antik merkezlerden ı bir yere sahip ğ göstergesidir.
Kent merkezindeki ı ğ ve ğ de dikkate ı ı ğ ı bu ı ı
daha da ş Ancak gerek köylülerin bilinçsizce ı ğ ı ı ı ve yeni
ı ı ğ tahribat ve gerekse önceki ı köy içerisinde görülen etütlük mal-
zemelerin dahi bu ı ı Parian'un her geçen gün antik dokusunu biraz da-
ha ğ göstermektedir. Parion'a bir an önce sahip ı ı ı ve ı ğ ı tarih-
sel ve arkeolojik ğ burada ı bilimsel ı ortaya ı ı Ana-
dolu arkeolojisine ı ı ı ğ ğ gün gibi ortadayken; ı ğ ı ı ı
ş "2000 ı ı ı ı ğ ğ gerekçesiyle olumsuz ş ı ı ş ı
ünümüzdeki ı ı ğ ı ı ı izin ve ğ bu misyonu yüklenme azim ve
ı ı ğ ı ğ bildirir, ı ı
c ı
~ ~ J :
Resim: 1
Resim: 2
Resim: 3
Resim: 4
Resim: 8
Resim: 9
Resim: 10
Resim: 11
Resim: 13
Resim: 14
Levent Egemen VARDAR*
Ankara ili ve çevresindeki kale ve ş arkeolojik ğ
yönelik, 1996 ı ı ş ı ğ ı ı ş ı ı geçen ı da devam ş
toplam 12 gün arazide ı ş ı ı ş ı 1999 ı ı ı ş ı iki yönlü ş ş 11-
kinde, bölgedeki yeni arkeolojik alanlar belirlenirken, ğ ğ ı inceleme-
ye ş ancak ı konusunda yeterli bilgi elde ğ Gölbek Kale-
si'nin arazi ölçümleri total stationla ı ı ş çizimleri AutoCAD Acad 14
le elde ş
tir. ş ı ı fiilen, arkeologlar Levent Egemen Vardar, Nalan Akyürek Vardar,
Jason DeBlock, ş ı ı Ali Vardar, Omer ı ve Sedvan Teber ı ger-
ş ş
ı ş iki ilin (Ankara ve ı ı 7 ilçesinde, 10 antik alan ı ş ı
Arazi ı ş ı önceki ı yeterince inceleme ğ ı ı ğ ı ı
- ğ kalan (7 antik alan),
- ı ı ı ı ı Vadisi),
- ğ ı ı ğ ı ğ ı
- Küre ğ ı ile kuzeyinde kalan (3 antik alan),
- Kirmir Vadisi'nin, Güdül'ün kuzeyinde kalan Çeltikçi'ye kadar olan bölümü (ku-
zey ı ı ı
- Çubuk'un ğ Karbasan ğ ı ş
Güdül ilçesi, Güzelçiftlik Köyü'nün ı ı Küçükkale Tepe 990 m. yüksek-
liktedir. Köyün 800 m. kadar ı ı ı Kuzey ve güneyindeki kendinden daha yük-
sek tepelerin ı ğ ı yönünde ş bulunan bir ı Güneyinde
bir dere ğ ı ı Dereden ğ 40 m. ı ğ yönde Kirmir
Vadisi'ni görmektedir. Tepenin üzeri ğ ş Tepenin üzerinde, güney yanda
ğ ı ğ bir duvar, temel seviyesinde ş Duvar izi yü-
zeyde güçlükle izlenir. ı iç ve ı ş ı 40-50 cm.lik ş ı ise
daha küçük ş moloz olarak ı ı ş ı ı veya kule izlenimi veren bölümün
Levent Egemen VARDAR, Arkeolog, Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ ı Bürosu, 06100
e-posta: Ivardar@hotmail.com
Nalan AKYÜREK VARDAR, Arkeolog, Orta ğ Teknik Üniversitesi, ı Fakültesi, Gelibolu ı ı ı ş
ı ı Fikir ve ı ı ş Bürosu, 06531 ANKARA
e-posta: vnalan@metu.edu.tr
ğ ve ı ı ı ğ ş ı 20 m. kadar izlenebilir. Bunun ı ş ı 7-
8 metrelik moloz ş ı bir alan da duvara ait olabilir. ı ı daki duvar eni 1.80 m.
olarak ş Söz konusu duvar bu haliyle savunma ğ göstermektedir.
Benzer ı ı tepenin ı ı da izlenmektedir. Ancak ı ı ş
bir bilgi ş elde ş Çok az ı seramik buluntular geç döneme ait
Güdül ilçesi, ş Beldesi'nin 1,5 km. kadar ğ Asartepe 810 m.
ı ı ı Hemen güneyindeki Kirmir ı 60 m. kadar yüksektedir. Kuzeyindeki
düzlükten ise 25-30 m.lik bir tepe olarak görünür. Kirmir ı yönü sarp ı ı
Tepenin en üst ı ı ğ yönde, ı yer alan bir kale
ş (Çizim: 1). Bu dar ı ı ş ı en 8-10 m., boy 20-25 m.
olarak ş Savunma ı ait ı ı kuzeydedir. Güney yön sarp
ı ğ için, bu yanda sur ş ğ ş ı ı Kuzeydeki ı 8
metrelik bir bölümü belirgindir (Resim: 1). ı 1.80 m. ş ğ ve 1.50 m.
boyunda bir bastion, kule de gayet iyi ş Bu bölümde duvar ğ 1.10
m. ı Kulede duvar ı ı ğ ı ise 60-80 cm. ı ı ğ yönde de bu
ı ı ait olabilecek ı ı ı bir alan, ş bir yer kaplar. ı konumu ve
ı ı Kirmir ı üzerindeki bir kontrol istasyonulkarakol ğ
ı ı tarihlendirilebilmesinde, bastionun, ı ı Kalesi ile ı ğ ı
ğ ı
ı ı ili, Keskin ilçesi, ş Köyü'nün ş ı 1 km. kadar güney-
ı ı Kale Tepe 980 m. ı ı ı ı ı yolundan 750 m. içeridedir.
Güney ve ı ı geçen dereden ş ı 30 m. kadar yüksek bir tepedir. Tepe
üzerindeki ı yer yer düzenlenmesiyle rnlmarlye uygun hale ğ izlenimi
ş Bunun ı ş ı bir ı izine ı ş ı Seyrek ı kaba ş
seramik örnekler ş
ı ı ili, Delice ilçesi, ğ ı Beldesi'nin ı ı Kale Tepe 930 m.
ı ı ı Beldenin 1.5-2 km. kadar güneyinde olmakla beraber, ı ı
Samsun karayoluna 500 metreden az bir mesafededir. Tepe, ğ ve güneyini, derin
bir mesafeyle kontrol eder. Tepe üzerinde belirgin bir ı ı ş ı Tepe
üzeri düz ve hafif ğ ğ tarla olarak ş Bu tarlalarda ş
höyük olarak nitelendirilmesine yetecek ğ seramik buluntular
ş Seramikler i. bin ı ve öncesine ait ğ kadar, Helenistik Dönem
ve ı da aittir.
ğ ilçesi, Edige Köyü'nün ı ı Kale Tepe 940 m. ı ı Köyün
1 km. ğ yer ı Güneydeki Porsuk Deresi ile kuzeydeki Kale Dere ı
ğ 50 metreyi bulan, birbirinden ı ğ ı 200 m. kadar olan ikiz tepelerden
ğ ı mimari ve seramik ı ı ı ş ı (Çizim: 2). ı
ı ı ait ş bloklar ğ ı ı olarak ğ plan ı bir bilgi ğ
ı ş ı ancak ğ tepenin ı ı ı 25 metreyi bulan, birbirine paralel
iki ı n ı ğ ı ş Bu duvarlar ı ı olmak üzere 10-15 m. kadar
ş ı ş kuzey ve güney yanlarda birbirine ş
ş ğ teraslanarak, düz ve ş bir alan elde edebilmesine yönelik
ğ ı ı ğ tepe çevresinde, söz konusu ı ı olabile-
cek ı ı izleri ı olmakla beraber, yer yer ş Böylelikle tepenin,
en ı ı ı ş ı bir duvarla ğ ş Yüzeyde ğ
seramik ş ş evrelere ait olabilecekleri gibi, ı belirgin
biçimde Helenistik ve Roma Dönemine ait olanlar ı
ğ ilçesi, Karacahasan Köyü'nün ı ı Kale Tepe 1330 m.
ı ı ı Köyün ş ı 2 km. kuzeyinde yer ı ı ı ı ı ı Deresi'nden
100-130 m. kadar yüksekte olmakla beraber, ğ ğ 20 m.yi ş
Böylelikle üç ı sarp, konik bir tepenin üzerindedir. ş ı ancak ğ ı
ğ Tepe üzerinde, ı 30x40 m.den az olmayan bir alan çevresinde
duvar ı ı ı ş (Çizim: 3). Duvarlardan en belirgin ı ve en iyi
ı tepenin en üst kotunda ve ı ğ yönde olmak üzere ş
ş Bu duvar ş ı 30 m. boyunca, düzgün bir hat halinde izlenebilmektedir.
ı ı ğ ı ise ğ ş 2.65 m. olarak ş olup, "sur" olarak nitelenme-
sine yetmektedir. Surun ş ı orta büyüklükte ı tercih ğ saptanmak-
la birlikte, ş ı harç da ı ı ğ ı ş Bu duvara dik ve paralelolmak
üzere, daha ı ş duvar ı ı ı da tespit ş Böylelikle kabaca
dikdörtgen ı bir kale ı söz etmek ı ı ı ı kuzey ı üzerinde
ise ı yuvarlak bir kuleye ait olabilecek temel ı ı ı seçilebilmektedir (Resim: 2).
Bu önemli ı ğ ı ş ı kalenin bir ş özgün ğ söz edilebilir.
Kalenin ş ı ı ı ğ ancak savunma için zaaf yaratan ğ yönde, benz-
erini ş dek henüz tespit ğ savunmaya yönelik bir uygulama anla-
ş ı ı Tepenin bu ı boylu boyunca birbirine paralel, ş ğ ı hendek, üzerinde
teras olmak üzere ş Ilk ı ş bir imar ı etkisi ı
beraber, antik ğ ş ı ş ı Böylelikle hendek, teras ve 2.65 m.
ş ğ sur, güvenli bir ı ğ ı Yine de, içine birkaç ı
ı ı alamayacak büyüklükteki rnekanlar. ı bir kontrol, gözetleme karakoluna ait
ı ı Duvar ı özellikleri ile geç dönem seramikleri, ı ı özellikle Bizans
Dönemi'ne ait ğ ş
ğ ilçesi, ş Köyü'nün ı ı Kale Tepe 880 m. ı ı ı Antik
ş köyün kuzeyinde olup, köy merkezine ı ğ ı 1.5 km.den ı Hemen
hemen Balaban ı üzerinde olmakla beraber, kuzeyinde yer ı ş 40 m.
ğ bir tepe üzerindedir. üzeilikle güneyi ğ ve sarp ı ı Uzerinde
belirgin bir ı ı ş ı (Çizim: 4). ı tepe üzerinde ş ı 100 m.
boyunda, 60-70 m. ş ğ bir alanda tarla ı ı suretiyle ı ı ı
Bu ı çevresinde, ı ğ ı olmak üzere bir çevre ı ı ı ğ ı tahmin
edilebilir. Tarla yüzeyinde ise seramik ı ı ı görülür. Antik ş 100 m.
kadar ı ı yükselti üzerinde kaçak ı ortaya ı ı ş ş ş toprak
ölü ı yüzeyde görülebilmektedir. ı ı parçalardan, ı ı 1 m.yi ş ğ ı
ş ı ı Söz konusu nekropol ı da ı ı ı Helenistik evr-
eye ait seramiklerin ı ı i. Bine ait seramiklerle, gri seramikler de ş
ğ ilçesi, ı Köyü'nün ı Asar Tepe 1060 m. ı ı ı
(Resim: 3). Köyün ş ı 2 km. ı ı ı üzellikle ı güney ve ğ
egemendir. Güney ve ğ 3-3.5 km. ı geçen Balaban ı ve çevresi-
ni kontrol eder. ğ ş ğ dere ğ ı ş ı 100 m. ğ Bu
yön, özellikle ı En üst noktadan itibaren güneye, görece ş ğ alana
ğ sur/teras veya yer yer ı ı ait olabilecek temel izlerine ı ş ı
(Çizim: 5). En üst düzeydeki ı ı ı ı olabilecek duvarlar ş ı 5x5 m. boyut-
ı olup, dik ş kare ı bir mekana ait ı ı (Çizim: 6). Bu ı
ğ sarp yamaca yönelik olmak üzere, ğ 15 m.yi ş bir duvarla
çevrilidir. Güney yamaçta da iç içe iki ı duvar ı ı ı ı ş ı (Resim: 4). Söz
konusu ı tepeyi yatay bir biçimde ğ tahmin edilmekle beraber, izlen-
mesi güçtür. ı ı ı yüzeydeki seramiklerle birlikte ğ ğ
ğ ı ı ı olarak Bizans Dönemine ait ğ ş
Bala ilçesi, Üçem, ı ve ı Köyleri'nin kuzey ve ı ı
kalan 1340 m. ı ı Kale Tepe'nin hangi köye ğ ı ğ tespit ş
olmakla beraber, ş ı ı (en ı ekibirniz için) Uçem Köyü'nden ğ ı
nedeniyle, bu köyün ı ı Kale, Uçem'e 2.5 km.den az bir mesafedeyken,
Küçük ve ı 1.5 km. kadar ı ı Kalenin üzerinde yer ı ğ ı tepe,
bu köylerden ş ı 250 m. kadar yüksektedir (Resim: 5). Kalenin ş ı özel-
likle ğ ve güneyde ş ve derindir. Tepe üzerinde, ş ı 70 m. ş ğ
150 m. ğ bir alan ı ş (Çizim: 7). Bu ı ı bölümleri
dahil, ş ğ ı ı tümünün çevresinde bir sur ş ğ izlenmektedir. Böylelikle,
içine pek çok ı ı ı ğ ı ğ ş bir kale iç ı ı ı ş ı Sur düzgün hat-
lar halinde, topografyaya uygun bir biçimde devam eder. Dik ş yapmaz, kavisle
döner. ı orta ya da küçük boy ı ş fazlaca biçimlendirilmeden kul-
ı ı ş ı Surun ğ genelolarak söz edilemez, iyi ı ş ı Ancak
ğ bir bölümde, temel seviyesinde ı 1 m.yi ş iri ı ı ı ğ ı
ı ı duvar ı yöntemine ş daha fazla bilgi ğ ş (Resim: 6). Bu
yönde ı kule olabilecek ı ı da ş ğ yönde sur, ı
kayalara uyumlu ş ş Surun içinde, özellikle ı yönde ş ğ 7-S m.yi
ş bir alan, sanki rezerve ı ı ı ş ı (Resim: 7). Dik ş kare veya dikdörtgen
plan izlenimi veren çok ı ş mekanlar ise, kale iç ı ı ı ğ
ı ş gibidir. Kalenin kuzeyinde, surun içinde yer alan ı alan da dikkate
ğ Surun ı ş ı ı dokudan ı olmayan bu alan niçin surun içinde
ı ı ı ş ı Surun üzerinde, ı ı ş ı tek ş güney yönde sap-
ş Hemen ı ı önünde ı bir mesafede ise ı izlenimi
veren, ş ı ı bitip ğ ş ı bir çukur ı ğ bu mekan
gerçekten ı niçin surun ı ş ı yer ı Bunun da güneyinde ise, yan-
ı düzgünce ş ğ ve ı ı araba ğ uygun 5.5-6 m.
ş ğ bir yol ı Kalenin tüm ı ı ı ğ ı ğ hayvan,
belki ı araba ı ş ı ı ğ bir yol güneyden ş kalenin ı güney
ş ş ı Buradan sur içine giren trafik, ı suru boyunca, rezerve alan-
dan (belki sokak?) ilerleyerek kuzeydeki ı alana ş ı Buradaki rnekanlar. ı
ı güvenle ı ı ı ğ ı ı ı ı ğ ı "besi ı olabilir. Böylece kale
içindeki ğ ı ı fazla etkilemeden hareket ve ı ı ğ ı ş olabilir. Surun
ı ş ı ı ı önünde kalan ı ı ı ğ ı belirsizdir.
ı ş ı ş ileriki evrelerinde, sur içinde uygun bir alan bulunama-
ı halinde ş ı ş olabilir. Kale bu ve benzer özellikleriyle daha ı ı ı incelem-
eye ğ bir niteliktedir. ı teknikleri ve gözlemlenen seramikler kalenin özellikle
Bizans Dönemine ait ğ yönündedir.
Çubuk ilçesi, Eskiçöte Köyü'nün 1.5 km. kadar ğ Kale Tepe 1340 m.
ı ı ı Kuzey ve güneyinde görece yüksek tepeler bulunmakla beraber, özellikle
ı ı egemendir. Kuzeyinden ı ı ğ ilerleyen dereden 50 m. kadar yüksek-
tedir. Kuzey, ı ve güneyi görece ı Tepe üzerinde belirgin bir ı tespit
ş ı ait olabilecek bloklar, ı tarlalar nedeniyle in-situ saptana-
ı ş ı Tepe üzerinde 100-120 m. ğ ve 70-S0 m. ş ğ bir ı
ı ğ ı ı seramik buluntularla da desteklenmektedir.
1/- 1998 ı Belirlenen ve ı Üzerinde ı ş ı Alanlar:
Haymana ilçesi'ne ğ ı Gölbek Köyü, Ankara'ya ş ı 90 km. ı ı
Köyün 2,5 km. ı ı ı ı ı ise 1225 m. dir. üzeilikle ı ve kuzeyini,
ı ğ kontrol eder. Düzlükten ş ı 150 m. yüksekliktedir. ı
ı yönelik bir ı ı ğ ı ş ı ı ş ı ı ğ görece ı Topografik
özelliklerinin ı ı ı ı en etkileyici ğ oldukça iyi ş ı ı ı
genel olarak oval ı ı (Çizim: 8). Paralel uzun ı birbirine mesafesi 25 m.
ı Içindeki ı ğ ı ı ı ğ ve güneyinde ı yamaçlar
bulunur. ğ ı itibaren kuzey yandaki sur, yer yer ı ı yer yer kavis-
le ş ş Bu bölüm ş ı 40 m. ı Tüm surun ı ı oldukça
iri bloklar, özellikle temelde, iç ve ı ş yanlara ş ş ı görece küçük ş
ş Surun bu bölümünde yükseklik yer yer 1,5 m.yi ş ı Kalenin
ş kuzey yöndeki ı ı ı ş ğ 1,20 m.den az ğ Iç ı ı belki
ı ilgili olabilecek ı ı ı ğ ı söz edilebilir. Sur, ı ı
ğ kavisle devam eder. Surun en ş bölümü ı ı ı ı ı ben-
zer olarak ğ ı bölge kalelerinde ğ gibi çok iri, ı bloklar, neredeyse
temelolarak ı ı ş ı Güney ı ğ ve ı ucundaki ı ı ı
ş ı 13 m. ğ bir surla ş ş Bu bölüm ise kuzeydeki ı ı
ş ı ı gelmektedir. Sur üzerinde ş bir kule ı ş ı Ancak ı ı
ı ve bununla birlikte ş kavislerin, kule etkisi ı ğ ı söylenebilir.
Çizim 1: ş krokisi
YÜZEY Ş 1999
L. E. Vardar i N. Akyürek-Vardar
ğ Ankara
Edige i Kaletepe
ölçekli kroki
50 ı
Çizim 2: Edige/Kaletepe krokisi
Çizim 3: Karacahasan/Kaletepe krokisi
Çizim 4: ş krokisi
YüZEY Ş 1999
L. ;E.Vardari N. Akyürek-Vardar
i ğ Ankara
topografik konum
Kroki: AliVardar
Çizim 5: ı topografik konum krokisi
YÜZEY Ş 1999
L. E. VardarIN. Akvürek-Vardar
, ğ Ankara
ölçekli kroki
kroki:Ali Vardar
orta duvar detay
p""'''''1ii 1=
\ \ \ \
ı ı
i i i
ı ı ı

ı ı ı ı ı ı ı ı ı
orta duvar:
ı ı ı ı ı ı ı ı ı
/ 1/ '" '\. att duvar
/ ı


: !
i Sm i
Çizim 6: ı krokisi
kalenin köye
göre yeri
Çizim 7: Üçem/Asartepe
, +;;v
, . , ·1
__ f··· i i--------------i ' _
Çizim 8: Gölbek Kalesi ı
I..,,,,,n( VARnAR
;-';al,m .\KY(":IU:K VARHAR
OI.f:EK: t.tun
'\:thm .-\"Vi'REI'; \",\Rl),\R
Resim 1: ş kuzey suru (kule), ı ğ ı ş
Resim 2: Karacahasan sur
ı ı ı ı ı
ı ba ı ş
Resim 3: ı kalenin ğ görünümü
Resim 4: ı güney ı duvar ş
Resim 6: Üçem/Asartepe,
d o ğ u suru
kaleye güneyden
b a k ı ş
b a t ı suru, kale
içinden kuzeye
b a k ı ş
A third season of regional survey took place in south Paphlagonia, north
Anatolia, in August and September 1999. During the 1999 season our survey took
place in the sub-province of Eskipazar in Karabük province and the sub-provinces of
Merkez, ı ı ı ı Korgun, Atkaracalar, Ilgaz, ş ş and Orta of
ı ı province. For assistance in all aspects of our work, our sincere gratitude goes
to staff of the Directorate-General of Monuments and Museums, to our government
representative, Zehra ş ı of the Anatolian Civilizations Museum, to Yücel Kiper,
Director of ı ı Museum, to local officials and villagers and to members of the team.
During the 1997-1998 seasons of Project Paphlagonia the overall aim was to
conduct extensive survey throughout the entire survey region. By these means a total
of 216 archaeological and histarical sites were discovered in south Paphlagonia. For
the remaining three seasons of the five-year project, 1"999-2001, the aim is to ı
intensive survey in several selected parts of the survey region and, at the same time,
to carry out a range of specialist studies in Paphlagonia. Thus, during the 1999 season
a wide range of activities was conducted, as described below.
Firstly, we were joined for a short time by colleagues from the Department of
Geological Engineering, Middle Eastern Technical University, Ankara, headed by Dr.
Vedat Toprak, who conducted initial geological and geomorphological investigations in
the area, particularly in the sub-province of Ilgaz. The main airn is to explore the geo-
logical and geographical context of ancient sites as well as of modern settlements,
especially concerning water sources and minerals. We are alsa exploring the location
of sites, ancient and modern, in relation to natural features such as fault-lines (the north
Anatolian fault-line runs through the survey region from east to west) and landslides,
of which there are a great many.
Secondly, a team of geographers from Plymouth University, England, headed by
Professor Neil Roberts, worked with us for three weeks in September. Their main aim
was to explore same of the lakes of Paphlagonia. A total of six lakes were investigat-
ed, with tests conducted on their salinity and mineral content. Severalaf the lake beds
were tested and a single good core taken from lake-bed deposits in Çöl Göl east of
ı ı town. This core was exported to England after the season and is now being
examined for pollen, diatoms and other elements. A radiocarbon sample from the base
of the core has been dated to around the 3rd century AD.
Much of our time in the 1999 season was taken up in conducting intensive sur-
vey of well-defined sections of land adjacent to the lakes already mentioned. Using
techniques of intensive field-walking we covered much ground and located many new
sites of all periods. We were alsa able to develop a field methodology for intensive sur-
Dr. Roger MATTHEWS, Director, ingiliz Arkeoloji Enstitüsü, Tahran Caddesi 24, ı
vey which will be used in a major programme of field survey next year, and to identify
about six sub-regions of the survey area which will be intensively investigated in 2000-
2001. These regions cover the whole range of landscape types in Paphlagonia, includ-
ing wide river valiey, upland plains, mountains and major communication routes.
One of our major focuses for 1999 was the region of Salur, near Orta town. Here
we had previously located a multi-period mound, Sal ur Höyük (Fig. 1), and this year we
carried out intensive survey on and around this mound, including the production of a
detailed contour plan using Global Pasitioning System (Fig. 2). By carrying out inten-
sive sherding in systematic grids across the mound, we established that its occupation
spans Early Bronze Age, with same possible Chalcolithic or even Neolithic evidence,
to lron Age, with a strong representation of Late Bronze Age pottery and Phrygian grey
ware. There are alsa traces of stone revetting around the summit of the mound.
In the field adjacent to Salur Höyük we collected large quantities of pithos sherds
and fragments of human bones, strongly indicating the presence of a cemetery at Salur
North (Fig. 3). The pottery here dates to the Early Bronze Age, a dating confirmed by
the discovery in the plough-soil of two bronze items (a large pin and arazor) and a
smail pendant of gol d leaf (Fig. 4). The style of these objects and their manufacture
techniques firmly connect them with the spectacular finds from the Early Bronze Age
cemetery of Alaca Höyük, as well as the contemporary cemetery of ı ğ ı near
ı ı town. It is not clear how large the cemetery is at Salur North, but surface finds
of pithos handles indicate that about ten burials have so far been ploughed up.
In the vicinity of Salur Höyük there are naturaloutcrops of obsidian in the form
of strata of pebbles, same of them large enough for tool manufacture. More signifi-
cantly there are alsa extensive deposits of flint, eroding out of hill slopes directly to the
south of the mound. These f1int sources have c1early been exploited for a very long
time, as they stili are taday. We carried out field-walking in adjacent fields and recov-
ered many flint items, including same possible Lower Palaeolithic artefacts and two
definite Middle Palaeolithic tools (Fig. 5). We will return to this area next year for more
intensive work, as it is c1early of unique importance for the early prehistoric periods
which are so poorly understood in northern Turkey.
We revisited many of the Late Bronze Age sites of the region in order to under-
stand the Hittite landscape. GPS plans were made of the two large mounds at Salman
Höyük, located near to the modern crossroads by IIgaz (Fig. 6). A measured plan was
made of the large mound at ğ near Eskipazar, which has evidence of stone
revetting and a large access ramp (Fig. 7), similar to Salman İ We recovered large
amounts of Late Bronze Age pottery from the fortified site of ı near Korgun (Fig.
We investigated many of the hilltop sites of Paphlagonia. Dr. Gareth Darbyshire
made measured plans of severalaf these stone sites, including Yalakçukurören,
ş (Fig. 9), ı Gökçeören and ğ (Fig. 10). We are stili uncertain
about the dating of many of these sites, partly because they usually have very Iittle pot-
tery inside them, but it seems that many of the hilltop sites may have been construct-
ed in the Iate Iran Age (Helienistic) period and re-used in the Iate Byzantine period.
Same of these sites have sherds of 12th-14th centuries AD. We alsa conducted sys-
tematic intensive sherd collection at the Roman site of Elciler Mevkii.
Fig. 1: The multi-period mound of Sal ur Höyük
505100 505200
Digital Elevation Model (DEM) of Salur H6yuk
(X and Y axes at 100 m intervals)
(Data collected by Trimble 4600LS GPS and gridded at 50 cm interval)
P ı o c e s s e o at RS/GfS LatJ, Dept.of Geological Engineering. METU
Fig. 2: GPS contour plan
of Salur Höyük
Fig. 3: Early Bronze Age cemetery of Salur North, with Salur Höyük in the background
9 i O II
2 t3 14 i 5 1o ı i ı s J ~ i ~
Fig. 4: Bronze and gol d objects from Early Bronze Age cemetery of Salur North
Fig. 5: Middle Palaeolithic tool from Bakkal Göl
554500 554600 554700
Digital Elevation Model (DEM) of Salman VVest and Salman East
(Data collected by Trimble 4600LS GPS and gridded at SO cm interval)
RS/G1S Iab, Dept.ot ı Engineering, _
Fig. 6: GPS contour plan of Salman West and Salman East
ı -
- ---

.. ,.'

İ ğ Tepe
__ -_o:.


ncebogaz mound Fig 7" M . . easured plan of i
ı : :
: : : ı
- - - - - - - - - - - - ~
Kut§unlu Kale
',,' \:'\;'\: .... ,
,\,', '
, ','
.,-- .
Fig. 9: Measured plan of ş kale
Fig. 10: Measured plan of ğ kale
1999 ı ı Isparta ili, Sütçüler ilçesi, ğ Köyü ı ı Adada antik ken-
tinde ı ve Müzeler Genel ğ 24.02.1999 tarih ve 001225 No.lu izin-
leriyle 7-11 Temmuz 1999 tarihlerinde ı ş bu ş ı izin ve-
ren Genel ğ ş ı Bu ş ı genel ı ı ş
ı olan doktora tezimizin eksiklerinin ı yöneliktir.
M.Ö. 2. ı tarih sahnesine ı ve Roma ğ ı Pisidia bölgesinin
önemli kentlerinden biri olan Adada antik kentinde 1979 ı bu yana ı ı
la ğ ş ı ı Roma ğ ı ait dört adet ı ğ ı ı ğ ı
ı ş ı Genellikle kent ğ yer alan bu ı ş kentin ilk ku-
ğ yer olan güneydeki Aktepe veya Cevizli Tepe'de görülen ı ı ı ta-
ı ve burada dini bir ı ı ı ğ ı saptanmaya ı ş ı ı ş ı
Bu amaçla ş ı ş ı ilk gününde Aktepe'nin (Cevizli Tepe) kuzey
sivrisi üzerinde ı benzeri bir ı ait ı ı ı ş ı Kentin en hakim
ı yer alan bu ı ı gerçekten küçük bir ı veya ı ı ı ğ ka-
yalara ş temellerinden ve çok az ş ı ı ı ş ı ı
ğ ı merdivenle ı ı bir ..kaya platformu üzerinde yer alan ı
ğ ı ölçüleri ş ı olarak 7.00 x 5.00 m.dir. On cephesi güneydeki kaya sunaqrna dö-
nük olan ı büyük ı ı Bizans Dönemi'nde tamamen ı ı ı ş ı Ust ı
ş parçalardan ı ı çevredeki Bizans Dönemine ait ş duvarlarda ikinci kez kul-
ı ı ş ı Bunlardan sütun kaidesi, ante ucu, ş ve ı ı
ı ğ ı üst ı ı ı fikir verecek ı ı çizim ve ğ olarak
belgelenmesi ı ı ş ı
ı ğ ı ğ tepenin ğ ve güney ı ı ğ ı ı ş
ı ğ ı ı ı ı ğ ı ı ş ı Bunlar içinde Helenistik Döne-
me (kentin ilk ğ dönem) ş herhangi bir duvar veya seramik ı ı ı rast-
ı ş ı Buna ş ı ı ı ı ğ Roma ve ve Bizans Dönemine ait ko-
nut tipi ı ğ ş ı ı ş ı Çevrede bol miktarda terra sigillata tipinde seramik-
ler ve ı kiremitleri ş
Böylece kentin güneyindeki yamaçlar üzerindeki ı ı ğ ko-
ı ğ teraslar ğ ve resrnt ı ı kent merkezindeki düzlükte top-
ı ğ ı ş ı ı ş ı Büyük ı ı kentin Geç Helenistik Dönemde ilk ğ yer
olan bu yamaçlar daha sonra (Roma ve Bizans ğ ı konutlar için ı
devam ş
Sonuç olarak 1999 ı ı kent ğ ı bir yenisi ş
Bu ı küçük ı ş ı kente hakim bir yerde ve kayalara ş ı
Yine ı düzeltilmesi ile ş ş basit bir ğ sahip olan bu kaya ı
ğ ı belki ı ı kentlerinde ğ gibi Ana ı Kybele'ye ı ş bir kaya
Dr Mustafa BÜYÜKKALANCI. Efes Müzesi ğ Selçuk-izmirfTÜRKiYE
ı ğ ı ı ı Çevrede ğ üst ı ş ı parçalar Roma ğ ı
da ı yerde in antis ı basit bir ı ğ ı ş ğ göstermektedir.
ı ı ı ı ı ş ı ş ı ğ ı ı Adada ş ı ı
2000 ı ı daha ş bir ekiple devam etmeyi ı
BÜYÜKKOLANCI, M. Pisidya'daki Adada Kenti ve ı ı ı ş lisans tezi, istanbul
Ünv. Edebiyat Fak.), istanbul 1972.
BÜYÜKKOLANCI, M. Pisidia Bö/gesi ı Mimarisi ı ı ş doktora tezi, istanbul Ünv.
Edebiyat Fak.), istanbul 1996.
BÜYÜKKOLANCI, M. Adada. Pisidia'da Antik bir Kent, ş Kültür Dizisi 5, 1998.
- 1998 VE 1999 RAPORLARI
Nicholas K. RAUH*
1998'in ğ döneminde Profesör Nicholas Rauh (Purdue Üniver-
sitesi), Levent Vardar MA ı ve Müzeler Genel ğ ş ş ı ı ve
dört ğ ş ı yürütülen üçüncü ş ı sezonu için gerekli izin
ı ve Müzeler Genel ğ ı ı ş ı Dört hafta süresince (10 Temmuz-
10 ğ sistemli ş ı ı ve ı incelemeler ı ı ş ı Sistemli yü-
zey ş ı ı ekibi Profesör LuAnn Wandsnider (Nebraska Universitesi), Dr. ı
Korsholm (Copenhagen, Universltesi), Rauh, Vardar, IIhami Yetkin MA (Ankara Uni-
versitesi), ı Bursa (Istanbul Universitesi ğ Ş çung (Nebraska Uni-
versitesi ğ ve M.;3.rk Stefan'dan ş ş ı ş ı .ektbi, Profesör
Michael Hoff (Nebraska Uniyersitesi), Profesör Rhys Townsend (Clark Universitesi) ve
Jason DeBlock'tan (Bilkent Universitesi ğ ş ş Seramik ş ı ı eki-
binde ise Rauh ve Betül Ş (Ankara Universitesi.. ğ yer ı ş ı 1998 ş ı
ma sezonu için gerekli maddi destek Nebraska Universitesi'nin ş ı Kurulu ile
Purdue Universitesi'nin bünyesindeki ı Programlar'dan ğ ı ş ı
Station" Indianapolis'teki Hickerson Instruments Ş ş (http://www.
1998 sezonu ş ı ı ğ ı Kilikia ş ı ekibi dikkatini bölgenin
güney ı ı ı ı yerlere ş Bu bölge antik Selinus'tan Nefelis'e ya da
günümüz ı ş Müzkent'e uzanan yöreyi ı Yüzey ş
killerinin tarihini ve ğ ı ne ş ı ı ş ğ saptamak için 21 arazi par-
ı ı ş ı 1998 sezonunda ş ı ı ekibi 17 km. ğ ş
yüzeyleri yürüyerek ş ı ekip 6 ı ı ı ı ı ı ş ve bu bölgele-
rin ı ı ı ı ş ı Taranan bölgelerin antik tahkimat, köy ya da çiftlik ş
yerleri ğ ı ş ı Iki ı antik tahkimat bölgesinde (Harita 1: 28-C-3-d-4 ve
28-C-3-d-5) Helenistik ğ ı ı ş (Plan: 1). Bu ı ı Kilikia kor-
san özellikleri ile ğ ş ı (1.0. 146-67). Uçüncü bir antik köy ı ı ı ise (Harita 1:
28-C-8-b-1) ı ı ğ ait ı seramik ı ş (Resim: 2,
3). ı ş ı taranan bu bölgelerin ğ ı ı Kilikia'da bulunan en eski
harabeler ğ ortaya ı ı ş ı
1998 sezonu ş ı ı ı yüzey ş ekolojisi yöntemi-
ni ı ş ı Yüzey ş ekolojisi yüzeyler üzerinde ş enerji, organiz-
Nicholas K. RAUH, HIST/UNIV, Purdue University, W. Lafayette IN 47907 ABD,
email: rauhn@purdue.edu.
Türkçe metnin ı ı ş Masanoviç ş ı ş ı ı EdebiyaVSC, Purdue Üniversitesi) ı ı ş
ma, materyal ve bilgi ı ı ile ilgilidir. ğ ş özellikteki ve ı yörelerde yer
alan ı ı sözü geçen bu harekete neden olur ya da bu ı ı dur-
durarak yönünü ğ ş ı ş ı ı ı belirgin özelliklere göre homo-
jen arazi ı ı (=parsellerini) ş Yüzeylerdeki hareketler ve bu hareket-
lerin özellikleri insan-toprak ş ğ ı ı ı ı ı Kilikia bölgesinde ı
ı ve iktisadl ı ı tespiti, ğ ı yerli halk ı ı ş düzen-
ş ğ göstermektedir. Bu tespitleri ğ için ş ğ ı stratejiler
esas ı ı ş ı
1) Yüzey ı ı özelliklerine ve yer ı ı bölgelere bakarak ğ
ğ ğ ile ilgili bilgi ı ş ı
2) Seramik ı ı ne kadar süreyle arazide ı ş ğ saptamak
üzere bulunan ı ğ ı bilgi ş ğ ı büyük-
ğ ı ı ğ ı ş olup olmama özellikleri ve ş ı dereceleri ş
3) Seramiklerin ş anlamak için ğ ş seramik tiplerinin ğ ı ı ı ı
bilgi ı ş ı ğ fineware seramiklerinin hangi ğ ğ dikkate
ı ı ş ı seramiklerin düz (plainware) seramiklerle bir arada görülüp ğ
4) ı ı ğ bir soru da yüzey ı ı ı ı zorluk dere-
cesidir. ı ı ki ı ı insan ile toprak ı ş ı
Yüzey ı ı ş ş faktörlere ı ı ı ş ı sahilden ı tepe-
lerdeki emniyet, üzüm ş ş ı ı uygun ğ olan mesafe, otlaklara
ı ya da mevkilerin savunulabilirlik özellikleri v.s.
Bu sorulara ı getirmek için ş ğ ı yönteme göre bilgi ı ş ı
ş ı ı bilinen harabelerden olan ı ı ve yeryüzü ş
killerine göre (vadi, tepe, ı ı ğ ş savunulabilirlik v.s.) ş Arazi ğ
ve ı olarak iki bölgeye ı ı ı ş ı Bu bölgeler ı 100 m
ş ı birimlerine
ş Bu topraklar üzerindeki tarama ş ş bir ekip ı ş
ş Ekip, ş ı ı ı 10-15 m. ş ğ alanlar üzerinde ı ş ı Her
ş ı birimi, içinde ş ş alt alanlar incelendikten sonra, özellikleriyle
ş ve ı ı ı ş ı Bu taramalar kaya ş toprak, tortu, yüzey
ğ bitkiler, ğ ı ı ı ve ğ yer ı bilgi ı ş ı
Her ş ı ı 1,5 metre ş ğ bir alandan sorumlu olup bölgeyi bir uç-
tan ğ yürüyerek ı ş ı ş ı elde edilen sonuçlar, seramik parça-
ı ı ı ı ve taranan bölgelerin ş ğ kayda ş Seramik parça-
ı tarih ı ı ş bu koleksiyona grab samples (el örnekleri) ş Bu-
nun ı ı Ş Çunq'un sistemli olarak kendi tarama bölgesinde ı ğ ı parça-
lara systematic samples (sistemli örnekler) ı ş
ı yerleri ı öncesi ı olarak ı ı ş ı Mevkinin en az iki
ş duvara sahip ğ ı ı Genelolarak antropolu sabit fakat ı
ı ı ı yetersiz özellikler göstermektedir. Duvarlar teras ı olarak
ı saptamalar ı ı ı ş ı Zamanla yüzeydeki ğ ı rengi ve karakteri
seramik ı ı ı ş ı Seramiklerin rengi, ğ ve ş üzerinde bulun-
ı yüzeyin karakterine ğ ı olarak ı ı ı olabilmektedir. Bütün bunlar dikkate
ı ı ğ ı Roma ğ ı seramiklerinin tespitinin ğ ı ğ buna
ş ı ı Helenistik ğ seramiklerinin daha büyük belirsizlikler ş ı ı ğ ı ı ş ı Bu
yüzden 1998 sezonu ı ı Helenistik ğ ait seramikler yeterince ı ı
kazanmami Ş ı r.
ğ ı yerlerden genellikle ı ı ı ş ı Böyle yerlerde iki ş bir ekip -
- Rauh ve Yetkin - ı ı ı kontrol ş Bu ş ı ı ğ ı ı çokça kul-
ı ı ğ ı yerler ğ halde, ı ı ı bir hayli ğ ğ bölgelerdeki arke-
olojik ı ı yeterince ı ı ı ş ı ş ı ı ile ilgili verileri
içeren GIS ğ Bilgi Sistemi) ı ı ı ş ı Bu bilgi Rauh ve ı
ş ğ seramik analizi verilerine gönderme ı
Ön Bulgular
1998 sezonu ğ ı Kilikia ş ı ı bu bölgenin orta ı üstle-
nilen sistemli yüzey ı ş ı 20 kilometre ğ bir ı ı
içine ı ş ı 21 arazi ı ş ı ı ı ş ı Seramik ı ı ğ ı ı ı ve seramik
tiplerine ğ ise, 395 ı arazi ı ı ş ve bulgular ı geçiril-
ş Bunlara ek olarak 10 yeni ı ı ile, birçok yeni özellik ve ı ş alanlar
tespit ş Tarihi ğ ı ı ğ tahlili için bu verilerden ı
ğ ı Kilikia yüzeyi üzerindeki seramik ı ı ğ ı ı ı çok ğ ş ol-
makla birlikte, hemen her ş ı bölgesinden seramik ı elde ş Fa-
kat ı en ğ olarak ğ alanlar genelde ı ı ı mevkileri olup,
20 metre ş ğ ı kapsamaktadtr. Geri kalan yerlerde seramik parçala-
ı kesinlikle ı ş ı ğ çaylara ı vadilerde ş ı ı tespit
edilen ı daha sonraki dönemlere ait ğ ortaya ı ı ş ı ve yüksek pla-
tolarda (traktörlerden önce çiftçilik belki de hiç ı ı ş ı hiçbir ı ı rastlan-
ı ş ı ğ bölgelerde ğ ı ı seramik ı ş ı ı ı ş
ı ı ş ı ı ı ı ğ ı daha az ğ ğ bölgelerde ise Antik ğ ait ı ı
tespit ş Bu ı ı ı yerlerde az miktarda seramik ı ı ş ı
Seramik tahlilleri buradaki ğ ı ı ı ş ı ı bilgi verecek ve tarihlendirmede
ı ı
ğ Antik ğ ait teras ı ş Kaya ı ve liken duvar-
lar kronolojik tespitlerde ı ı Selinus-Nefelis ı ı bölgesinde, 250 metreyi
geçen her yükseklikteki, derin bir vadiye bakan ve çevresinde dik ş ı olan her
400 metre-karelik alanda ı ı ı ş Bir ya da iki yer bu konuda bir
istisna ş ş buralarda ı ı ı ş ı Küçük bir obsidiyen ş ı
ı ş ı hiçbir yonga ş ı ı ş ı
Michael HOFF
1998 sezonunda ş ı 5 yeni ı ı ı ekip ı
dan ş ı ı ı ş ve sonuçlar ı ş ı Selinus harabelerindeki ı ş
ı ı devam ş
En büyük yeni ı ı Kestros'un güney ı Guda Tepesi'nde ş
(Harita 1: 28-C-3-d-4; Plan: 1; Resim: 1). Tepenin üstünde usulca yükselen ş bo-
yunca düz ve dar bir alana ı ı ş ı Buradaki ı ı ı yüz metrelik bir mesa-
feyi ı Burada hem ı hem de evcil ı ı ı ş
ı ş boyunca uzanan ğ ı ı ş kuleler ş göre duvarlarla
ş ş ı ı ı güney ı ashlar bloklardan ş ş büyük ve
yuvarlak bir kule ş ı ı ı ğ ı savunma ı görülme-
ş bu ı dik ve ı ı ı savunma ı ı ğ
ı ı ğ ı genellikle evier ğ ve ı ş ı boyunca teras
ı üstünde ı ı ş ı ı yerinin ı ş iki ı bir ev ş
Evin bir de in situ ı ı ı ı Harç ile ı ı ş olan evin ı iki metre
ğ Evin iç ı da ı ı Harç ve ı ı ı ı bu
ı ı ğ ı daha ı bir ğ (muhtemelen daha geç bir evreye) ait
ğ ş
Harabelerde ı ş seramikler ş ğ ı ı içermektedir:
Rodos ı ı ı Helenistik bir amphora, Kos'tan ğ ı ı
Helenistik ş bir amphora, birkaç Helenistik siyah ı ı parça, Erken Roman ğ ı
ait birçok parça ğ ı ı ı ı sicilata "CS" (form: P(aphos)-12 ve P(aphos)-40
Krater). Bulunan seramik ı Erken Roman ğ ı ğ ı ı ı olmakla birlikte, Hele-
nistik ve Geç Roma ğ ı ait parçalar da ş
ı ğ ı ı boyunca güneye devam ederken ş ı ı ı ı
Tepenin ı Güzelce Harman Tepesi'dir (Harita 1: 28-C-3-d-5; Plan: 2; Resim: 1).
Burada küçük bir kilisenin ı ı ı ı ş ı Biraz ileride iyi ı ı ş ğ
ı ı ı ğ ı önemli ı bir ı ı ı ı ı ş Daha
ş ğ ı ise ı bir ı ı ı ı ş Çevreleyen ı biraz
ğ ı birkaç ı bina ı ı ı ve güneyden buraya uzanan antik bir yol bulun-
Harabelerde ı ş seramikler ş ğ ı ı içermektedir:
Bir Helenistik siyah ı ı kase, bir Helenistik guttus ı kulp, Erken Roma
ğ ı ait bir Tripolitanian (Libya) amphora ı ı ı ı ı Erken Roma ğ ı
ait birkaç sicilete ı (CS P-10, CS P-40, CS Skyphos), yine Erken Roma ğ ı
ait ş ı bir kase ı ve son olarak Geç Roma Devrine ait birkaç fineware parça:
ı ı ı ı ı ı ı ı ı seramik "CRS" (Form 8 ve 9); Anamur ı ı kahverengi
seramik (Carolyn Williams'a göre form 340). Helenistik Devire ait seramikler ş
ğ halde, seramiklerin büyük ğ ğ Erken ve Geç Roma ğ ı aittir.
ı ğ ı ı boyunca güneye devam ederken üçüncü grup ı ı vanlmak-
ı (Harita 1: 28-C-8-b-1; Plan: 3; Resim: 3). ı ı ı çok az ı ş ı ı
incelenen birkaç ı oldukça önemlidir. ğ ı ı ı olarak bu ı ı
savunma ı yoktur (Resim: 2). ı da ğ üzere ı ı büyük
ölçüde Geometrik ğ ı seramikler ş Yerin ı ı kaya
ı ı ı ı büyük ş ı delikleri mevcuttur (Resim: 3). Bu deliklerin içinde yüzden
daha fazla seramik ı ş Bu seramikler incelenmek üzere ı ş ve
Alanya Arkeoloji Müzesi'ne teslim ş ı ş seramikler ı ı ı ı Proto-
geometrik/Geometrik tipi ı seramik olarak ı ı ş ı (1.0. 900-600). Fakat
Kilikia'da ı benzerlerinin ı ı ğ ı bilinmektedir. Birkaç parçada yatay çizgi ş
lerin biraz ı ı dairesel süslemeler görülmektedir. ı birinde genellikle
Geometrik ğ ı ı omuz ş ı görülen ibik yer ı Geometrik
ı seramikler ı ş ı ı ı ı ş seramikler ş ğ ı ı içermek-
Birkaç ı fabrik ile (iyi durumda olmayan), ı seramik parça, bir Fenike
amphora ı ve bir Klasik/Helenistik siyah ı ı kase. Bu seramik ı ı ı Geo-
metrik/Arkaik/Klasik ve Helenistik ğ ğ ı ı ı olarak kendini göstermektedir.
1998 sezonunda ş ı ı ve incelenen yeni ı ı ve ı özellikleri
raporun sonundaki çizelgede liste haline ş
ğ ı ı Yüzey ş ı Projesi: 1999 Raporu
ğ ı Kilikia Yüzey ş ı Projesi'nin dördüncü sezonu ğ 1999 tari-
hinde ş ş ı ı rnall giderleri American Research Institute in Turkey,
Purdue Universitesi ve Nebraska Universitesi'nce ş ı ı ş ı GPS, Hickerson
Instruments Inc. (Indianapalis. ABD)'den ğ ı ş ı ş ı iznimiz ı ve
Müzeler Genel ğ ş ı temsilci olarak Alanya Arkeoloji
Müzesi ş ı ı ı Berrin Taymaz ş ı ı ı herkese
ş ederiz.
1999 sezonunda 3 hafta süreyle, iotape ı ğ ı ı iç kesimde
ı ş ı ı ş ı (Harita: 2, 3). ğ ı ı üzerindeki Nergis Tepe, Kahyalar Köyü ve Delice
Çay'dan 500 metre ı ı Ekibimizce "Coarse Interval Survey Methodology" "Basit
ı Yüzey Metodolojisi" ı ş ı Nergis Tepesi (Alan 99-2) ile Kahya-
lar ı alanlarda ş Basit ı yüzey metodolojisi ı ara-
zide ekibimizin 5-7 üyesi, 25 metre arayla, birbirine paralelolarak yürümektedir. Genel-
likle ekip direktörü, LuAnn Wandsnider, ı ı tepesinden yürürken, ğ üyeler, tepe-
nin her iki ı ş ğ ı ğ ı Böylece ş ı "transek"
ş ğ tepenin her iki ı 50-75 metre ş Her ekip üyesi, önceki
insan ğ ı ı ı ş ş malzemeleri ve ı ı ı bulmak üzere, 1.5 metre
önündeki ı kontrol ş Ekibin her üyesi, ı ğ ğ ı ı ı el telsiz
vericileri ile sürekli olarak direktör ile irtibat ş
ı ı ı veya önceki insan ğ delili ğ zaman, özellikle
ı ya da seramik ı ı ı (en az bir metrekarede bir seramik ı kaydet-
mek ı her ş ı ı ı ı ı ş ı Her arkeolojik ı konumu 1/5000
ölçekli haritaya Sokkia Locus III GPS ile ş ı konumu, betimlemesi ve
tipolojisi veri ı ı ı ı ş ı
ı ı ı ı ş ı ş ı ı bunlar ölçülüp ğ ı ş ve taslak
halinde ş Seramik ı ı ş ı Ancak, bu sezon seramik ş ı ı
arazide ı ı ş ve seramik parçalar yerinde ı ı ı ş ı Her parça analize ı ı
incelenip, ğ ı çekildikten sonra, ş ı projesinin veri bilgi ı
Harita 2'de ğ gibi, Kahyalar çevresinde, birkaç km
içinde 17 ı arke-
olojik alan ı ş ı Birkaç kesimde arkeolojik alanlar birbirlerine 100-200 metre
ı ş ı ş ı ğ 99-1,99-2,99-3, veya 99-5,99-6, veya 99-8,99-9). Dokuz alan-
da ı ı ı ı ş Fakat sekiz alan, sadece seramik buluntularla nite-
ş Alan 99-2 (Resim: 4), Nergis Tepesi'nin üstünde, pek çok ı ı ı ı
göstermektedir, fakat ğ alanlarda çok az ı ı ş Genellikle, Alan 99-
7'de ğ gibi (Resim: 5), ı kabaca ı ı ş ş bloktan, kare biçimli ı ı
Alan 99-6'da Helenistik siyah ı seramik kasesi ı ş (Re-
sim: 6). Fakat ğ alanlarda sadece Roma, Geç Romaye birkaç Bizans seramik bu-
ı ele ş Dnbble Ware kasanin ı (LS. 1 ı Resim: 7), ı ı
sicitlete P(aphos) form 40, krater ğ ı ı (LS. 1. ı Zemer 41 amphora kul-
pu (LS. 1-4 ı ı ı Ispanya'dan bir Dressel 20 ğ ı ğ ı ı
(I.S.1-2 ı Ege Denizi'nden Hollow Foot amphora kulpu (LS. 3-4 ı ve ı
ı Bizans ı ı ğ ı gibi örnekler görülmektedir. Alan 99-6'daki seramik
ı ı Roma ve Geç Roma ğ ı Kahyalar çevresindeki arkeolojik
alanlar ğ göstermekle beraber, ı ı ı ı ı ş ş ı
örnekleri ş
Özellikle Kestros ile Nephelion ı tepelerde 1998 sezonu yüzey ş
ı ı ş ı ş ı ı ı ğ ı zaman, 1999 Kahyalar çevresindeki verilerin önemi ı
ı ı (Harita: 4). Deniz ı ı ı ı ı ı köyler veya büyük çift-
likler benzeri, genellikle daha büyük ve ğ ı ı olarak ş Seramik veriler,
deniz ı ı ı ı ı genellikle Helenistik ğ veya daha erken dönem-
den (örnek gibi, Alan 28-b-8-b-1) ş ı ı ı çok ı ş Kahyalar çevre-
sindeki arkeolojik alanlar daha geç evrelerde ş ı ş ı ve ş ı ı ı bir özellik
gösterir. Kahyalar çevresindeki ı daha az ı ı ı ğ ı ı Kahyalar
çevresindeki seramik buluntular genellikle coarseware veya amphora ı ı çok
az ı fineware ş ve bulunan örnekler, genellikle ı ı siciliata veya
ı ı ı ı ı ı ı Çok az ı fineware ş
Deniz ı ı ı ı genellikle daha büyük, daha ğ ı ı ve ğ
zaman tahkimli yerlerde ş Kahyalar çevresindeki ş tahkimsiz,
ufak, genellikle ı saptanamayan, ama birbirine ı arkeolojik ı ı Alan
99-2 ı ı özellikleri ş ı alan hariç, çok az ı
ş ve konut ı ile ı ş ı ğ ı ı ğ için
Nergis Tepesi çok az ı ş
Bu iki çevreden toplanan seramik buluntular da ş ı ş ı ı ı ş ı Deniz kena-
ı tepelerde seramik ı alçak ğ ğ arazide her yerde ş
Fakat Kahyalar çevresindeki seramik ğ ı ı arkeolojik alanlarda bulun-
ş Alanlar ı ise seramikler çok az ş Kahyalar çevresindeki ara-
zide, deniz ı tepelerden daha ı süreli ve az ş ı ı üretim ile
ğ ş ı ı ğ ı ı belirtmek ı ı ğ ı ı Birbirleriyle görece ı ı ğ ı olan Kahyalar yerle-
ş neredeyse minimum bir endüstriyel karakter gösterir.
ı ı ı önemi ş ı ğ ı Kilikia ı ı ı özellikle ı uzun
ve düzgün sedir ğ ı ı antik gemi ş ı için ne kadar önemli ğ klasik
kaynaklardan bilinmektedir. ğ ı Kilikia'da nerede ve ne zaman antik orman ş
ğ ş ı ş ğ belirlemeye ı ş ı ı ı tepelerindeki bakir orman-
lar Roma ğ ı önce veya Erken Roma ğ ı süresince ş ı ı ı
alan temizlendikten sonra tepelerin ğ ı ı ğ ı ve çiftlik ı üretimine
ş ı ı ş ğ antik ı ı teraslar, zeytin ve üzüm pres ş ı
amphoralar, ğ ı ve ğ ı ş gibi buluntular ş Kahyalar çevre-
sinde mirnarlsi az olan ancak ğ gösteren arkeolojik alanlarda, Roma ve Geç
Roma ğ ı boyunca ğ ı iç kesimlerine orman ş ş ş
ğ sorusu ı Gelecekteki yüzey ş ı ı ı ı bu sorunu ay-
ı ğ ı ı umuyoruz.
Mediterranean Sea
Harita 2: Kahyalar bölgesi
Harita 3: 1999 Kahyalar y ü z e y a r a ş t ı r m a bölgesi
Mediterranean Sea
o 1 2 3 ot .s
'i;;;j :.-d
ı ı ı
Harita 4: ğ ı Kilikia ş ı bölgesi, 1996-1999
Alanya Map P28-C-03-d
Site 5
ı ı ı
i i i i
. ..
/7 ./<,

/ i
. /"
- i /.
" /?/




V '/:;yv
\/. '
----_... _,.----
Plan 1: 28-C-3-d-4 ı ı ı
Alanya Map P28-C-83-d
Site 5
ı ı ı
i i i i
. ..

ir; /.....
' /'
" /?/
' li

( "

\'-' '
- ._. --
- -_.- ---
Plan 2: 28-C-3-d-S ı ı ı
c ı .
ı :
e: " 10_
ı : : :
Resim 1: Guda ve Güzel Harman tepeleri
Resim 2: Geometrik ı ğ
Resim 3: 2S-C-S-b-1 k a l ı n t ı l a r ı
Resim 4: Alan 99-2, Nergis Tepesi
Resim 6: Helenistik
p a r ç a s ı
Resim 5: Alan 99-7'nin
m i m a r l ı ğ ı
Dribble Ware köse
p a r ç a s ı
Ş ı
Turgut SANER
1999 ı ı Binbirkilise-Ayatekla (Meryemlik) ş ı ı ğ 1999
depremi gibi ğ ş sebeplerden öngörülen tarihlerde ş ı ş ancak ş ı
mevsiminin sonunda araziye ı ş ı ş mevsiminin ı ı ş ı sebe-
biyle ı ş Binbirkilise (Karaman) ören yerinde ş Silifke ş ı
ı 1999 ı ı için vazqeçilmek zorunda ı ı ş ı ı ı ı ş ğ ğ bu
ı Binbirkilise'nin ğ kesimi içinde ı ı ı ş
ş ı Metin Ahunbay ve Turgut Saner'in denetiminde ş ş
ı ve mühendislik ğ T. ğ ğ ı K. Durmaz, A. Güven'in özverili ı ı
sayesinde, ş ğ ı özetlenmekte olan sonuçlar ı ı ş ı Hatay Müzesi ı
dan Arkeolog Murta Süslü tecrübe ğ ve ı önerileriyle ı ş ı her ş
ı bize ı ş ı ş
1999 ı ı ı ş ı ı ı önemli sonucu, bugüne kadar ı ğ ı ı
tesviye ğ arazi ı ı ı ş Bu ş ş kadar arazide
ı tespitleri ı bütün ı ve ı ı tashih ş tesviyeli arazi ı
üzerine ş Bu plandan da (Çizim: 1) ş ı ğ ı üzere, Degle ören yeri
ı bir düzlük veya çevreye göre bir çukur alan ş ş Alan ğ ve ı
yükseltilerle ı ı ş ı Bunlara ğ ı olarak arazi tam kuzeyde 1817 m.lik ğ Da-
ğ ı ğ yükselmektedir. Güneyde ise ğ yamaçlardan ğ ı ı tek bir tepe belir-
mektedir. ğ ören yeri bu engebelerle dört taraftan ş ı ı ş bir düzlük ve bunu
çevreleyen ı ı üzerine ğ ı ı ş ı ş ile karakterize edilmektedir. ı ve
dinsel ı ğ ğ ı ı ı ş ı Konut ı ise daha çok ı ı ı ı ı
her iki ı ı ı
Konut ı ı güney ı ı ı ı iyice ş ğ kesimine kadar
inmektedir. 1999 ı ı ı ş ı ı bir bölümü, bu kesimde arazi üstünde ı
son bir konut grubunun ş ı eklenmesi için, ı ı belgeiemesine ı ı ş
ı (Çizim: 2).
Grup içinde NO.1 ve 2 olarak belirlenen meskenler, ı en alt seviyesine
ş ş (Çizim: 2). NO.1'in korunma durumu ı ı fakat burada bir konut biri-
minin ı ğ ı ı belirlenmektedir; ş ı ı ve ş bölümü iyi sergilenmektedir.
NO.2 ise ş ı olarak bütünün tarimmasma imkan vermektedir. Konut, ş yamaç
ğ yönünden ı (Resim: 1). Içine girilen ilk mekan, ğ ı ı ı
ğ ı ı tiptendir: ş bir oda ve bunun bir ucunda kemerle ı ı ş yan bölüm.
Büyük ı ş ı ı ı ş ı ı bir ş geçit ı ı ğ ı ı bir alanla ş
ı Bu ı ek bir mekan olma ihtimali ı fakat duvar ş daha
ProfDr. Metin AHUNBAY. istanbul Teknik Üniversitesi, ı Fakültesi. ı Bölümü. 80191 ş ı ş
Doç.Dr. Turgut SANER, Istanbul Teknik Üniversitesi. ı Fakültesi, ı Bölümü. 80191 ı ş
çok beraber ı ı ş izlenimi vermektedir. Ek ı güneyinde bir ş ı ile
yamaca ğ ı ı ş elde ş (Çizim: 2).
No. 3, nerede ise tam dikdörtgen tek bir mekandan ibarettir, Gene bir mekan içi
kemer, ı ikiye bölümlemektedir. ş ı ı
4 ve 5 numaralar iki ı konuttur. 20. ı içinde yeniden ı ı ş iç düzen-
lerinde ğ ş ı ı ş ı ek bir mekan ş ş (Çizim: 2). Planda
4 No. olarak ş birim iki ı arka ı büyük ölçüde ş No.
5'in ş iki konut ı ı dönernde yeni bir oda eklenmesi ı ı kuzey-
ı bugünkü yerine ş üzgün yeri ise ters yöndeki ı ı ı
No. 4 ve 5'in antik ı yamaca bakan cephelerinden ş ı ı 4 numara
ğ ı rastlanan iri bloklu, yatak derzleri muntazam ı ı uzak
bir duvar örgüsüne sahiptir. 5. numara ise iki konut biriminin ı giren tamamen
ı modern duvar ı gene net bir ş ı iri ve uyumlu blok-
ı kolayca ı edebilmektedir.
1999 ı ı ı ş ı ı önem ğ ş bir alan ise ğ en güne-
yinde, çevreden biraz kopuk duran ı yükseltisi ş Tepenin çevreden ko-
ğ dikkat çekicidir, bu ğ ı ı ı ş ı ı ğ ş
mesinin iç kalesinin ı olarak ş Kastedilen söz konusu yükseltinin güney
ı ve 31 No.lu kilisenin ise kuzeyinde, duvar ı ı ı belirlenen ı
(Çizim: 3). Bu önemli nitelemenin incelenmesi ve ı ı ı ş ı geçir-
ilmesi 1999 ı ş ı ı bir ş ğ ı ş
31 ı kilisenin kuzey ı ı iki ş ş ı ı bir ş
ı ğ ve ı ı ı iki duvar izi toprak üzerinde net bir biçimde gözükmek-
tedir (Çizim: 3). ğ ı bu yöndeki ı hemen ı ğ za-
manla büyük ölçüde ı ş yok ş Her iki duvar da sivri ı ğ ğ uzan-
makta ve iki ı son ı Kaya yükseltinin çevresinde bir kaç zemin
ı kayaya ş Bu ı hepsi ş dönemlerde ı ı ş ı
ise yok ş ı ı ı daha iyi takip edilebilmektedir. ı tepeye ı
konumlarda ve ı ı ş vaziyette bir ş ve bir oda (Resim: 2) ı ı
ı ı ş ı Ş konumu ve benzeri gözlemler "iç kale" (Fluchtburg) ni-
telenmesine ş ile ı sebep ı
ğ kuzey kesimindeki iki ı ev ve bir ı ı ı ı ve benzeri ı
ı ı plana geçirilmesi 2000 ı ı sezonunun ı ı

ÖLÇEK: 1/1000
Çizim 1: Binbirkilise, ğ kesimi, ş ı 111000
B i NB i RKi L i SE 1999
~ La
-: ~
> o ~ :
Çizim 2: Binbirkilise, D e ğ l e , konut grubu 1/200
"', i
(\1 )\, -j-
" \ \//)
~ ~ ~
~ . ; > ~ \\
~ - - - ~
Resim 1: ğ ı yamaç konut grubu 1/200
Resim 2: ğ güney ı çevresi ı ı oda 1/200
Archaeological surveys and excavations are no more satisfied with surface
observations and the classical digs anymore. The search for past cultures requires
interdisciplinary work and archaeology has now become the interest of many disci-
plines such as physics, chemistry, metallurgy, biology, botany, zoology and ethnoar-
chaeology to name a few. Archaeometry is a discipline which unites all these disci-
plines to infer further information about the findings and the context of the sites.
Ethnoarchaeology, on the other hand, is an approach where the disciplines of
archaeology and social anthropology meet. Archaeology studies remains of past cul-
tures in situ while ethnoarchaeology studies present cultures nearby excavations in
situ. What is missing in an archaeological site are the real actors, their relations and
institutions expressed through behaviour and verbal communication. This is exactly
what a social anthropologist finds inan existing culture. The archaeologist tries to infer
the past culture and events from bits and deformed pieces of remains while a social
anthropologist has the advantage of observing ethnographic material intact with the
dynamic ı functions appropriate for each object.
Etnoarchaeology makes the assumption that societies that exploit similar envi-
ronments in similar ways may have analogies (Ascher 1961:317-325) in spite of a
lapse of time and a certain ecological change. To understand the past better a study of
the present is illuminating for the archaeologists in supporting or refuting their hypothe-
ses and vice versa. A comparison of the past and the present also gives clues about
whether there is same cultural continuity between the archaeological society and the
existing society nearby.
The Kerkenes Mountain Archaeological Survey (6th cent. BC) led by Dr.
Geoffrey Summers (British Institute of Archaeology and METU) at Yozgat, the Datça-
Burgaz Excavation (5th cent. BC) at ğ led by Ass. Prof. Dr. Numan Tuna (of
METU) and the Çatalhöyük Excavation (6th millennium BC) at Konya led by Prof. Ian
Hodder (British Institute of Archaeology and Cambridge University) in Konya all employ
the method of ethnoarchaeology among other techniques of archaeometry. The author
has worked as social anthropologist and ethnoarchaeologist and team member of
these projects where she has collected information about the local cultures since 1995.
ş ERGENEKON, Social Anthropologisl ArkeomeIri Yüksek Lisans ı Fen Bilimleri Enstitüsü ODTÜ
06531 ı ı AnkararTÜRKIYE
The techniques of recording oral historyand place names have been enlightening at
Ş ı and studying the relation between spatial organization and agri-
culture promising in Datça. Studying micro-environment of human activity as well as
the impact of ecological change on the viIIage economies in the Konya Basin are truit-
tul in Çatalhöyük.
According to current evidence Çatalhöyük was located nearby a branch of the
ş River with backswamp deposits to its south by present day Çumra town on
the Konya-basin in Türkiye. The site is of international importance being one of the
places where agriculture and domestication of animals have started in the world. After
James Melaart's efforts in early 1960s to uncover the neolithic settlement of
Çatalhöyük the second phase of excavations has started in 1993 under the leadership
of Prof. Ian Hodder of Cambridge Universityand British Institute of Archaeology in
Ankara. Besides employing advanced multi-disciplinary exeavation methods, this pro-
ject is also worthwhile studying in terms of the techniques of archaeometry, ethnoar-
chaeology, archaeobotany, ethnobotany, archaeozoology, geology, geophysics, analy-
sis of ground stones and smail finds, conservation and displaying of finds, etc. used.
The Çatalhöyük project will publish a monograph on methodology in 2000.
Arecent contribution to the ethnoarchaeological studies at Çatalhöyük is the
author's and Dr. Wendy Mathews' study on ecological change and microstratigraphic
traces of people and their activities, ideas and spatial conventions. Its aim is to deter-
mine the effects of "present ecological change due to disappearance of wetlands in the
Konya-Basin" and "the nature and meaning of variation in types of f100r plasters, sur-
faces and coverings, and accumulated deposits in contemporary settlements immedi-
ately surrounding Çatalhöyük" (Mathews and Ergenekon 1998). A pilot study has been
carried out in August 1998 and preliminary information was collected on architectural
source materials, surface textures selected and used in different behavioural contexts
and micro-environments, ceiling lining, wall surfaces, floor surfaces, impetus, timing,
frequency, and organization of replastering, residues, socio-spatial symbolism, traces
and effects of ecological change through the recent drying up of lakes of ğ and
ı ş by visiting, observing, photographing of villages and interviewing their inhabi-
tants. The villages visited represented different geographical, topographical and eli-
matic zones: Küçükköyand Türkmencamili had a steppe environment, Hamidiye by the
extinct lake of ğ Adakale by the extinct lake of ı ş experienced an ecologi-
cal change, Emirler was by Mt. Karada and Binbirkilise was on Mt. ğ The tech-
nique of weekly discussion meetings at the site during the 1998 campaign and e-mail
dialogues afterwards have allowed for the exchange of information among the crew of
researches from different disciplines doing ethnoarchaeological research in and
around the site.
The 1998 pilot study has established that there is sufficient contextual variation
in the texture of surfaces and accumulations of residues and changes in subsistence
activities after the recent extinction of ğ and ı ş lakes to enable future
research to explore the sociocultural and micro-environmental contexts of these varia-
tions, their meanings and the effects of ecological change. In addition to the methods
used above; techniques of in-depth interviewing, mapping, drawing floor plans will be
used. The techniques will then render information on effects of ecological change on
landscape and subsistence activities, "potential habitats of different resources or mate-
rials and the agencies and contexts of their selection, procurement, transformation,
uses and meanings; potential interrelationship of materials, people and activities, and
natural and human seasonal or sociocultural time-scales" in the settlements and the
houses (Mathews, Hastorf, Ergenekon, et. aL. 2000).
Ş ı is situated in the east, immediately below the city walls of Kerkenes
Mountain Iran Age City and the citadel of Kay Kawus, 12 km. to the south of the town
of Sorgun east of Ankara in Türkiye (Ergenekon 1996, 1997, 1998, 1999 and Summers
1994:3-20, 1996, 1997). Aerial photographing, micromorphological studies,geomag-
netic mapping, test excavations, archaeometric study of collected shreds of pottery
(Ertem 1997), etc. are among the techniques used at the Kerkenes Mountain
Archaeological Survey (Summers, 1994, 1996 and 1997) to uncover information about
a Median border city. It was established among city walls which are 7.5 km. in length
and 4.6 m. in width having a surface area of 53,3 km. squares, at an altitude between
1250-1474 meters. This ancient city taday is used as grazing land of the Ş ı
ViIIage (Ergenekon 1996a:10). Its population in 1997 was 335 people living in 76
households. All locals are farmers occupied with mechanized agriculture and little ani-
mal husbandry (Ergenekon 1999a). Traditional houses with fiat roofs built with grano-
diorite stones from the mountain are replaced with new brick houses with tiled and tilt-
ed roofs. The old and new domestic floor plans show that they meet the needs of sub-
sistence activities carried out by their occupants.
The methods of data collection used during research in the summer seasons of
1995, 96, 97 and 98 are techniques of Iiterature surveying, observation, in-depth inter-
viewinq: application of questionnaires to extract detailed information on agricultural
activity, investigation of official documents on agricultural machinery, education, health,
land size, type of agricultural production and its capacity, inspecting local newspapers,
statistics and maps; recording oral history, legends, Iyrics and place names, video-film-
ing; photographing social events, houses, furniture, the viIIage, sites on Kerkenes, agri-
cultural activity and drawing of house plans and ethnographic material, traveliing to
eight other villages which surraund the ancient settlement, communication with local
informants at times of researcher's absence, following local information by subscribing
to local newspapers, visiting people in Ankara who are from Ş ı publishing
short research results in the local magazine and a popular national geography maga-
zine (Ergenekon 1996:136-144) to get feedback from the locals. Employing Ms. Aylan
Erkal as field assistant who at the time was a senior student of social anthropology in
Ankara Universityand now a Master's Student in the Programme of Archaeometry in
METU in 1996 and 1997.
These techniques have rendered information on location, natural resources, eli-
mate, public services and local administration, population, kinship and marriage, edu-
cation, labour cycle, faik calendar, agricultural economy, animal husbandry, local veg-
etables and herbs, food processing and types of meals, housing and its spatial orga-
nization, public health, religion and beliefs, political orientation, falklore, legends, social
historyand ties with the Kerkenes Mountain City. The techniques of recording oral his-
tory, legends and Iyrics and recording place names in the city and on Mt. Kerkenes on
foot with the help of alocal guide have been most fruitful in establishing same sart of
preliminary continuity between Kerkenes Mountain City and the Ş ı ViIIage
though neither the archaeological survey nar the ethnoarchaeological research have
yet been completed. That the existinq oral historyand legends on Kerkenes City and
the Key Kawus Castle correspond to certain archaeological findings about ancient
routes, city walls, city gates, architecture and the water pools of Kerkenes is already
presented at the 31st International Symposium on Archaeometry at Budapest in 1998
(Ergenekon 2000). There is alsa correspondence in terms of the oral historyand
events that took place between the Medes, the Lydians and the Achaemenids all of
whom are mentioned by Herodotus, the Kay Kawus Legend mentioned in Babylonian
tablets studied by Lewy (1949:29-109), the Persian sources written by Taberi (1980)
and the Amevi Arabs and Byzantians mentioned by Bakai (1769).
Herodotus also mentions how the Cnidians tried to seperate their peninsula from
the mainland to avoid the Achaemenid (Persian).conquest after the fall of the Median
Empire and the Lydian Kingdom in the 6th. cent. BC. and that they failed. The sight for
this event is today known as the Datça (Dadya) Peninsula at southwest Türkiye which
lies between Bodrum (Halicarnassus) and Bozburun (Loryma) peninsulas.
The very site of Datça-Burgaz antique settlement, claimed to be old Cnidus by
some writers, is in the ancient harbour of modern Datça town on the peninsula which
bears its name, right across from Greek islands of Simi and Rhodes and the four vil-
lages which are the subject of the ethnoarchaeological studyare situated around this
site. Among antique and recent writers who mention Datça are also Thucydides,
Geographer Strabo of Amasya (Türkiye), the Ottoman Captain and cartographer Piri
Reis and traveler Evliya Çelebi. The British Museum today displays finds from Cnidus
such as the statue of Seated Demeter taken there by Sir Charles Newton (1963).
Since 1993 the Datça-Burgaz Excavations have unearthed the foundations of
houses, streets, canals, wells, etc. belonging to the classical (4th and 5th cent. BC) and
the archaic periods (6th cent. BC) (Tuna 1999:445-464). The techniques used are geo-
magnetic mapping, aerial photographing, archaeometric studies of archaeological
materials (Yurdatapan 1997) and studying shreds of pottery (Ozer 1998) together with
traditional digging accompanied by drawings and photographing.
The ethnoarchaeological study of the hinterland of the Datça-Burgaz antique
settlement for the purposes of tracing cultural continuity of Datça's past and present by
identifying analogies and differences in human activity, material culture and art at the
site and the surrounding villages has started in the summer of 1998. Historical, derno-
graphic and agricultural information was collected about the nine villages with a popu-
lation of 10.450 people spread over a peninsula which is 41.869 hectares in area and
70 km. in length. Information is gathered through a survey of old and new sources of
literature; studying reports of the archaeological excavation, documents, maps and sta-
tistics found at local official archives as well as private archives; interviews with the vil-
lage headman and villagers; visiting sights such as fields, recent ruins of wind mills,
water cisterns, churches, etc. on foot; observing and photographing activities in agri-
culture, in public and inside houses (Ergenekon 1998c:25-29).
The focus of the second phase of the project (1999-2000) is to study the domes-
tic human activity (food preparation, cooking, consumption, storage maintenance, dis-
card, arts and crafts, socio-spatial organization), architecture, furnishing and ethno-
graphic objects at a sample of households in ı ı ş (138 households and 405 peo-
ple), Karaköy (219 households and 714 people), ı (304 households and 881 peo-
ple) and Emecik (204 households and 688 people) villages which constitute the imme-
diate hinterland of this site. These villages represent four different kinds of agricultural
crops in spite of agricultural similarities. Two types of households distinguish thern-
selves on the peninsula: The traditional smail stone house and the modern and large
brick house. At this second phase, additional techniques of data collection to be used
are drawings, photogrammetry, micromorphological investigations, ethnographic cata-
loguing, video-filming, in-depth interviewing, application of questionnaires on agricul-
ture and animal husbandry, measuring distances in time to fields and natural resources
around on foot, on donkey back.
In the third phase (2001 - 206) settlement patterns, material culture, local art,
social institutions which reflect subsistence activities will be studied and antique routes
between the site and its immediate hinterland will be identified. To extract data on
these, further techniques of participant observation, photogrammetry, aerial pho-
tographing, cadastral surveying, inspecting routes and recording place names on foot
with the help of local guides will be used.
The 1999 campaign took place in August. Two trained students, Songül Cömert
(Dept. of Statistics) and ş Genlik (Dept. of Sociology) also participated in the
data collection in the ı ı ş viiiage. The investigation concentrated on agricultural
production and land use.
In scientific research, its purpose determines the kind and nature of information
needed in order to answer basic questions of investigation or to test hypotheses. This
is also valid for ethnoarchaeological research. The data then has to be collected in
techniques best suited for the extraction of the right information. The theoretical
approaches used and the techniques of data collection employed make up the method-
ology of aresearch project.
A major aim in employing the techniques of data collection mentioned here "is to
widen our experience, and develop analytical model s and theoretical frameworks for
interpretation of complex multi-disciplinary data" (Mathews and Ergenekon 1998)
through archaeometric study of remains from the site and ethnoarchaeological study of
the human activity influencing the nature of the material culture in modern settlements.
ASCHER, R., 1961, "Analogy in Archaeological Interpretation", in Southwestern Journal of
Anthropology 17.
BAKAI, K., 1769, Seyid Battal Gazi ı ı Türkiye.
ERGENEKON, B., 1996a, "Arkeometri: Kerkenes ve Bir Köy Kültürü" in Si/a ı 1 ı 2 ğ ş
ı Yozgat.
1996b, "Kerkenes ğ ı Bir ğ Efsanesinin ş Atlas ı istanbul s. 136-144.
1997 "Arkeometri: Kerkenes - Ş ı Köprüsü" in Si/a ı 1 ı 3, ğ ş ı
1998a "Key Kavus ve Kerkenes Efsaneleri" in ı ı 2, ı 2, s. 16-17 ğ ş
ı Yozgat.
1998b "Kerkenes ve Ş ı Öyküsü" in ı Haber 3.9.98 ı Matbaas ı Sorgun
Yozgat, s. 3 Sütun 1-4.
1998c "Dadya ı ı Kültürü" in Halk Bilimi Güz 1998 ı 7 Orta ğ Teknik
Üniversitesi Türk Halk Bilimi ğ s. 25-29.
1999a "Ethnoarchaeology in Ş ı ViIIage by Kerkenes Excavations in Turkey" in
Proceedings of 1/. International Archaeometry Symposium 14-19 Sept. 1999 University of
Zaragoza, Spain
2000 "An Ethnoarchaeological Comparison: The Kerkenes Archaeological Surveyand
the Legend of Kerkenes City and the Keykavus Castle" in Proceedings of the 31st
International Symposium on Archaeometry, 27 Apr. -1May 1998, Biro, K., Jerem, E. (eds),
Archaeolingua Ö.A.R. Central European Series 1. Budapest-Oxford (in press).
ERTEM, E., 1997 "Compositional and Technological Characteristics of Hitite Plain Ware
Ceramics from sites in the ı ı ı basin A Pilot Study" (Unpublished MSc.
Thesis).Graduate Programme of Archaeometry, Graduate School of Natural and Applied
Sciences, METU Ankara.
LEWY, H., 1949 "The Babylonian Background of the Kay Kaus Legend" OrientaJia SVI i.
METHEWS, W. and Ergenekon, B., 1998 "Archive Report", Çatalhöyük Project, U. of
NEAR, J.; ROSEN, A; STEVANOVIC, M., 2000 EthnoarchaeologyStudies in Local
Villages Aimed at Understanding Aspects of the Neolithic Site" in Methodology Volume:
Çatalhöyük Excavations (in Press)
NEWTON, C., 1963 A History of Dixcoveries at Halicarnassus, Cnidus and Branchaiadae II,
ÖZER, B., 1998 Datça-Burgaz Kazilannda Ele Geçen Arkaik Dönem Bezemeli Seramikleri
(unpublished Master's Thesis). Ege Üniversitesi Klasik Arkeoloji Bölümü.
SUMMERS, G., 1994 "The Mountain Top City on Kerkenes ğ (Yozgat) in Capadoccia" in
Arkeoloji ve Sanat, ı 16 ı 62/63.
1996 "Surveyand Test Trenches at Kerkenes ğ A Preliminary Report on the 1996
Season". British Institute of Archaeology at Ankara.
1997 "The Kerkenes ğ Survey: Preliminary Report on the 1997 Season". British
Institute of Archaeology at Ankara.
TABERI, E. 1980 Tarihi Taberi Tercümesi Cilt 1, Konya.
TUNA, Numan, 1999 "Burgaz Arkeolojik ı ı 1996 ı ı ı ş ı in ı ı Sonuçlan
ı ı II, 26-30 ı 1997 TC Kültür ı ğ ı ı ı Milli Kütüphane ı
Evi Ankara s. 445-464.
YURDATAPAN, E., 1997 "Optically Stimulated Limunescence (OSL) and its Application to
Archaeological Materials: A Pilot Study" (Master's Thesis) Programme of Archaeometry,
Graduate School of Natural and Applied Sciences, METU, Ankara.
Robert L. VANN*
The third season of archaeological survey at Aperlae in Lycia was carried out in
June, 1998 under the directian of Robert L. Vann of the University of Maryland and
Robert L. Hohlfelder of the University of Colorada with permission of the Turkish
Ministry of Culture and under the auspices of the American Research Institute in
Turkey'. Once more we wish to thank Prof. Dr. Ender ğ Director Generalaf
Monuments and Museums Metin Pehlivaner, Director of the Antalya Museum, and
Professor Kenneth Sams, president of ARIT, for their approvals of the research pro-
posal. We alsa extend thanks to our commissioner, Mehmet Erdem, .9f the
Archaeological Museum in Antalya for his generous support, as well as to Halil Uregen
and Ali ş ı for their assistance through the years. The project was generously
supported by Bob and Cynthia Carter and Teltronics Incorporated of Rockville,
Maryland, with additional contributions from our two universitiese.
Among the principal objectives of the third season were, first and foremost, the
study of two churches: the Lower Church in the southeast corner of the original town
and a submerged church just south of the West Baths. We continued several projects
from 1997 including the recording of numerous unidentified buildings within the fortifi-
cation walls, (3) the recording of funerary monuments, and (4) the survey of the sur-
raunding countryside. A team of surveyors continued recording the ancient monu-
ments, adding them to our site plan.
1. Lower Church
A survey of the Lower Church was carried out by Mary Wiland of the Classics
Department at the University of Colorada, continuing the work that she directed last
summer on the Upper Church. The Lower Church, located in the southeast quadrant
Dr Robert L. VANN, University of Maryland at College Park School of Architecture, Marytand 20742-1411 ABD
1. For the first season of survey at Aperlae see Robert L. Vann and Robert L. Hohlfelder. "Survey of Classical Harbors
in Turkey: The 1996 Season at Aperlae in Lycias", XV ş ı Sonuç/an ı ı ı ı Cilt (Ankara, 1998) 423-35,
Robert L. Vann, Robert L. Hohlfelder, Stephen Sachs, Hugh Elton, and Robert Carter, "Survey of Classical Harbors
in Turkey" AJA 101.2 (1997) 377, Robet L. Hohlfelder and Robert L. Vann. "Uncovering the Secrets of Aperlae: A
Coastal Settlement of Ancient Lycia" Near Eastem Archaeology 61.1. (1998) 26-37, and Robert L. Carter, "Once
More into the Breach" Cruising C/ub News (1998) 58-61. For the second season in 1997 see Robert L. Vann and
Robert L. Hohlfelder, "Survey of Ancient Harbors in Turkey: 1997 Season at Aperlae in Lycia" XVi. ş ı Sonuç/an
ı ı ı ı Cilt (Ankara, 1994) 443-59 and Robert L. Vann, Robert L. Hohlfelder, and Stephen Sachs, "Survey of
Classical Harbors in Turkey: 1997 Season at Aperlae," AJA 102.2 (1998) 367-68.
2 The Aperlae survey project owes a great deal to its staff of professionals and volunteers. We would like to extend our
appreciation to several of those who have participated for a number of years including Davis Alvey (University of
Colorado), Kathryn Barth (Boulder, CO), Jim Bucko (George Mason University), Heather Lech (University of
Maryland), Hui-Yi Liao (University of Maryland), Susan Darcey (University of Maryland), Don Suiiivan (University of
Denver), Brianne Steinhauser (University of Maryland), and Mary Wiland (University of Colorado).
of the original town of Aperlae, was heavily overgrown, but after extensive elearing we
were able to make accurate measurements. A smail space between the church and the
town's east fortification wall suggests that a road once ran down the hill on that side of
the church.
The basilica measures 13.91 x 31.33 m., including the external apse. This main
apse is 6.36 m. in diameter, making it the largest apse within the walls of Aperlae. It is
constructed of large ashlar blocks set with gray mortar. Parts of the foundations for a
south interior calannade are visible, indicating that this was a standard three-aisled
basilica. Pieces of terra-cotta tesserae were found near the west section of thes stylo-
bate. A smail chapel extends south of the apse. At the west end of the basilica is a large
atrium with a rectangular, stone-cut cistern. Five rooms of irregular shape and size are
set along the south side of the church complex.
The church is preceded by a quadrilateral atrium court approximately 15 m.
square. It appears this shape was determined by the topography of the area. A rock-
hewn cistern in the atrium has a pillar at each corner, most likely to support a roof over
the walkway around the cistern. A fallen black with across carved in relief lies at the
cistern's southeast corner. The atrium has an axial western doorway as well as a south-
ern doorway, but no clear indication of a northern entrance. As in the basilica, the north-
ern seetion of the atrium is obscured by rubble. A door at the south corner of the atri-
um's east wall leads into one of the annex rooms south of the basilica. Three smail
annexes extend south of the atrium, two of which are directly accessible through door-
ways in the south wall. These annexes appear to be contemporary with the atrium
because of their bonded corners and similar style of construction. The use of these
rooms cannot be determined. The basilica's west wall follows the regular pattern for
churches in this region with three doors coinciding with the interior nave and side
alstes. A broken lintel lies in the central doorway; the northern door is filled with rubble
from the apparent collapse of the north wall, while the southern doorway is filled with
blocks in an attempt to close off that opening at alater date. The best preserved por-
tion of the Lower Church is its eastern apsidal end.
The south wall is constructed of large, heavily mortared rough blocks of irregu-
lar size. It was repaired at alater date, perhaps at the same time that the chapel was
added to the basilica. The repair work to the basilica and chapel both use rubble set in
a thick white mortar, unlike the gray mortar used in the original building. The south wall
had a door at the eastern and western ends, both of which led into annexes. These two
annexes appear to be additions to the church complex.
The north wall of the church is obscured by rubble. As a result, we could not
determine the existence of any doors or windows. It appears that at same point the
eastern end of the north wall was removed in order for an addition to be made to that
section of the church. This is indicated by the reuse of finished, and in same cases dec-
orated, blocks to construct the existing east corner of the north wall. An addition to the
northeast seetion of the basilica blocked the road between the church and Tower F.
This addition appears to be either two or three vaulted rooms. However, the area is
obscured by rubble and no determination could be made of the exact size or function
of the rooms.
The basilica's interior is a jumble of blocks. Fragments of a broken lintel bearing
an inscription lie at the western end of the building. There is some evidence of wall dec-
oratian in the form of revetment pins and clamps, and some revetment has been found,
but there is not enough evidence to fully understand either the pattern or extent of dec-
oratian. Nevertheless, the church was highly decorated. We found parts of an altar
screen Iying near the apse and in the atrium, as well as other carved architectural frag-
ments. Many of these fragments, along with pieces of marble columns, were found in
the annexes south of the church. Robert Carter noted during his stay in 1996 that there
had been many more fragments Iying about in this area during his earlier visits in the
Iate 1970s. Many of these artifacts have been removed from the site, either by locals
who now reuse them to construct the walls of their own houses or simply to decorate
a yard or garden. Other pieces have no doubt been removed from this very remote site
by tourists arriving and departing by boat. vet even with the limited amount of material
preserved, it is clear that this was the largest and most decorative basilica within the
walls of Aperlae and was probably the town's principal church.
2. Submerged Church
The 1998 survey of the submerged section of Aperlae's waterfront directed by
Professor Robert L. Hohlfelder concentrated on an apsidal building located south of the
West Baths and north of Room A. Carter explored this area of the underwater ruins in
the 1970s and had located this structure on his sketch map''. His text, however, only
mentioned its existence, but provided no detail. We discussed it briefly in our 1998 arti-
cle and there suggested that it had been "...a church in one or more of its many struc-
tural mcarnations'». Our identification was primarily based on the appearance of a
uniquely shaped apse, c. 3.5 m. in width, formed by a semi-cirele that emerged from
quarter circles on either side, jutting eastward from the remains of a substantial bui Id-
ing. No apses of this design are cited in Harrison's study of Christian architecture in the
We have argued elsewhere that the church, clearly a basilica with some region-
al design variations, was sited in an area of the harbor front that most likely was in con-
stant use from at least the 1st century B.C. to the 7th century A.D6. This location was
too critical to Aperlae's maritime life not to have been occupied by some private or pub-
lic structure for as long as the site was extensively inhabited. Over a span of centuries.
one would expect several different buildings to have stood there, serving this smail
provincial town in changing ways. A Christian church, however, was improbable before
the reign of Constantine (A.D. 306"37). Once the area was consecrated, it is likely that
a church or religious building of some sort stood there until Aperlae was abandoned
and/or taken by Arab corsairs sometime after AD. 655.
Visible evidence for earlier (most probably Roman) use of this portion of the
waterfront is scant. An undetermined length of finely worked ashlar blocks, each c. 1
m. long, stretches south underwater from beneath alarge mound of sea-bleached rub-
ble. It runs below the north wal! of the basilica near the northeast corner and its south-
em terminus is now lost beneath the debris field within the confines of the nave and
unrecoverable without a massive elearing and perhaps some exeavation.
The size of these blocks, as large as anything found on land, suggests the exis-
tence of a large edifice before work began on the Christian sanctuary. This foundation
course provides an important glimpse of earlier times. Whether the Roman structure
was in a ruined state before the church construction began or whether it was specifi-
cal!y dismantled to accommodate the new religious building are questions for which
there are no answers at present.
The Early Church, as we now cal! the largest and earliest of the two churches
that once stood there, was c 10 x 19.5 m. in length and width. Its size was typical of
similar Christian churches found in Lycia. It had a narthex with an entrance along the
northern wall near the northwest corner. The main entrance to the nave, distinguished
by several surviving paving stones, was on line with the chancel and apse. The two
aisles were formed by three pier or column bases on each side. No support buildings
or rooms seem to have been accreted to the main basilica, as was so often the case
in early Byzantine Lycia.
The apse is the most distinct, extant feature of this church. It was constructed in
3 Roberl Carter, "The Submerged Seaporl of Aperlae, Turkey," international Journal of Nautical Archaeology 7.3 (1978)
180, fig. 3.
4 Hohlfelder and Vann (1998) 35.
5 R.M. "Churches and Chapels of Central Lycia," Analolian Studies 13 (1963).
6 Hohlfelder and Vann (1998) 28 and 35.
a tripartite fashion with the whole consisting of three components. The main semi-cir-
cular element joined two quarter cireles on either side. Perhaps in same way, this local
design was intended to approximate the triconchos apse configuration found in other
churches of Lycia such as those at Karabelar Alacahisar".
Within the apse, there are surviving pieces of marble revetment that might have
belonged to an interior platform that could have sustained an altar. The remains of what
might have been a marble step down to the church floor are visible as welL. The debris
near the apse is heavily concentrated and cavers immediately adjacent areas. It
obscures the floor of the church and any other surviving details of this section of the
Except for two column drums on the southern side of the building, no other archi-
tectural elements were visible in the rubble field within the church, although they might
have been prevalent. Such artifacts may well have been removed by the ever increas-
ing number of visitors who come from the many yachts that daily moor in Asar Bay dur-
ing the summer. With no permanent guard on site, the removal of antiquities is an
unfortunate reality.
lt is e1ear that at same point after its initial construction and use, the Early Church
was greatly reduced in size. A new north-south wall was added east of the original
entrance and anather doorway as cut into the northern wall. The new building, what we
call the Later Church, was considerably smaller (10 x 11 m.) than the building it
replaced. At the same time, a rectangular addition appears to have been built behind
the Later Church with a short wall running EIW to brace the apse. It is likely that this
structure may have supported adomed roof and might alsa have served as a sacristy
or filled same other religious function. Its exact construction date cannot be determined
from only a visible examination of its ruins, but the crudeness of its walls suggests that
it may have been added during the rebuilding program. If so, it was not an original ele-
ment of the Early Church. A portian of the floor within this rectangular structure survived
in its northeastern corner. It was an interesting and unexpected archaeological feature.
A section of multi-colored stone mosaic featuring geometric designs remained in situ.
lt definitely ran beneath the bracing wall behind the apse. There is no doubt that the
addition was constructed over parts of the mosaic.
Our first thought was that this mosaic floor may once have been part of a large
apse that could have adorned the Early Church, while the existing apse was a reno-
vation associated with the buiIding modifications that yielded the smail Later Church.
In 1998, however, we found traces of the same mosaic alsa in situ some 9 m. to the
east of the original discovery, far beyond where an apse associated with the Early
Church would have extended. The proportions of such a structure would have exceed-
ed accepted norms for early Byzantine basilicas. Clearly, the floor was from a very
large building (by Aperlae standards) that existed before either church was construct-
ed. Its date was probably from the Roman era of Aperlae's history.
2. Miscellaneous Structures (Robert L. Vann)
One of the most striking features of Aperlae is the large number of building
remains left standing within the city walls. Those that can be readily identified, inelud-
ing baths and churches, have been the object of special investigations. The East Baths
were studied in 1996 and the West Baths in 1997
. Our work with the churches began
in 1997 with work on the Upper Church and has continued this year. But most of these
structures cannot be readily identified and are only roughly dated to the Iate Roman
7 Harrison, figs. 10 and 14.
8 A preliminary study ol the baths in 1996 appears in Vann and Hohlfelder (1998) 429 and 434, ligure 2. A more detailed
study direeted by Peter Miller (University of Maryland) in 1997 is lound in Vann and Hohllelder (1990) 44-45 and ligs.
4-10. For baths and gymnasia in Asla Minor see Fikret Y e g ü ı , Baths and Bathing in Classical Antiquity (New York, 1992)
250·313. An exeellent study of baths in this region is Andrew Farrington, The Roman Baths of Lycia: An Architeetural
Study, British Institute ol Arehaeology at Ankara, Monograph No. 20 (Ankara, 1995). Farrington does not diseuss either
bath but refers to IGR 3 No. 692 lound at the site whieh mentions a gymnasiareh from the time of Claudius.
and early Byzantine period based on their building materials and techniques of con-
struction. A total of twenty-six buildings were studied during the past three summers.
There is a wide range of these miscellaneous structures. Building 1 stands on
the slope of the lower hill beneath the line of the original South City Wall and thus out-
side the original town's limit. It is a simple, rectangular structure measuring 10.5 x 23
m. and constructed of heavy ashlar masonry. This is the only structure in Aperlae other
than the fortification wall built in this style of cut blocks rather than coursed rubble. We
have identified several phases of use for this building but do not know what purpose it
served. A large drain emerging from its east wall and heavy mortar added in later phas-
es suggests that part of the structure might have served as a cistern for same time.
Building 2 and Building 3, located west and northwest of Building 1 respective-
Iy, are alsa well preserved but without future excavation on the site, their functions alsa
remain unknown. Building 2 has a commanding position below Tower J of the South
City Wall and Building 3 is set within the concentration of buildings in the west side of
town that we suspect was probably the most densely populated during the Iate period
of Aperlae's history. Additional plans have been made for numerous other buildings
both inside and outside the city walls.
As part of the building survey, we have been experimenting with the use of a dig-
ital camera. This projects continues same of the experiments made last year with pho-
tographing inscriptions. The first step is to photograph individual structures. In order to
facilitate the procedure the camera should be positioned directly in front of the object
and the photograph taken on a level plain. Same indication of scale is necessary. One
alternative is to place easily seen target precisely one meter apart; anather is to take
taped measurements and record them in a fieldbook. There are two basic require-
ments: (1) to offer precise scale for the final image and (2) to provide a means of cor-
recting the visual distortion of the camera lens and/or the angle of the photograph. The
digital images are downloaded from the camera to the computer and then altered by
means of a software program (Photo Shop). Images are transferred to the screen,
rotated, straightened, and often combined with the adjacent image. The next step is to
trace the drawing. In the case of the inner elevation of the North Postern or the east
wall of Building 1, the result is a stone for stone drawing produced ı the com-
puter screen. When the background photograph is erased, the final product -- aline
drawing --- remains.
3. Sarcophagus Survey (Robert L. Vann)
Work continued on a survey of tombs under the directian of Brianne Steinhauser
(School of Architecture, University of Maryland). There are now a total of seventy
tombs that have been located, measured, surveyed, and deseribed in detail. Of these,
measured drawings have been prepared for twenty-one tombs. Aperlae has none of
the characteristic rock-out tombs of the Lycian period. Instead, what is found at the site
are more modest sarcophagi from the Roman era.
Sarcophagi are found in two principal areas, the western necropolis and the
eastern necropolis. The former is the smailer and presumably the earlier of the two
cemeteries. Tombs are clustered in the area from Building 1 on the east to Tower J of
the City Wall on the west. The larger east necropolis extends from the East Baths on
the west to the head of the bayan the east. The southernmost tombs of this area locat-
ed in the water toward the end of the bayand the northernmost, along the ridge of the
hill above.
The typical Aperlae sarcophagus consists of a stepped base, the box, and its lid.
Most are set on a stepped base or onto a surface of trimmed bedrock. The latter is
The author, citing Bsan's Lyeian Turkey" (103) reports lhat the remains of the baths at Aperlae were underwater and
"thus uninvestigated" (Farringlan, 88). Bean (103) does nal speeifieally mention the either bath but does deseribe "in
the south-east eorner anather [ehureh] with adjaeent ehapel." This refense rnust be to our East Bahs!. The badly over-
grown West Baths inside the later eity walls did nal appear in his brief deseription of the site. Bean's referenee to build-
ı under water did not reler to either bath but to struelures reeorded by Carter on his site plan.
common on the sloping surfaces of the hillside where the sarcophagi are displayed on
a carved platform. Tomb typology is based ı the decoration of the box and
shape of its lid. For example, one series of sarcophagi are decorated with pilasters at
the four corners. Following this reference of the sarcophagus as a miniature building,
the shapes of lids vary from the straight triangular type, to the traditional curved Lycian
type. Finally, some of the sarcophagi have decorative akroteria at the four corners. At
\east twenty-four tombs have inscriptions either ı partially preserved. Most of
these are set in rectangular frames. One tomb, T-3, has a circular inscribed paneL.
Several sarcophagi such as T-21 and T-24 have panels prepared but no carved letters.
lt is possible that, as a economic measure, accounts were painted rather than carved
onto the stone surfaces. Most of the limestone boxes are so badly damaged that any
trace of paint has disappeared.
4. Survey of Environs
The local topography in the Aperlae region is dominated by east-northeast to
west-southwest trending faults that create linear valleys and ridges. The fiat valley
floors, probably occupied by lakes at least thousands of years old, decrease in eleva-
tion from about 500 m. above sea level in the first valley south of the main highway
between ş and Antalya, to below sea level at ğ ı The isthmus at Aperlae
between Kekova Bayand Asar Bay occupies the highest part of the next valley floor
south of ğ ı Kekova Island represents the southernmost ridge in the system that
extends above sea level.
The local bedrock is heavily weathered limestone; the weathering of the lime-
stone is so advanced that surface streams are rare, and ephemeral, in the region. In
heavily weathered limestone landscapes water tends to move through the rock by way
of joints widened by chemical weathering. As a result, surface water is probably avail-
able in the area only during and immediately after heavy rains in the winter. On the isth-
mus, however, groundwater is available in shallow wells (c. 3 m. deep) dug in the allu-
vial sediment that has accumulated there. Drinking water for the current inhabitants of
the isthmus is captured from roofs during winter storms and stored in cisterns. A sur-
prisingly smail collection area of rooftops yield enough water for a year's domestic use
for two people.
The vegetation in the area reflects the Mediterranean climate and a long history
of human presence. Among the most numerous trees around the site are domesticat-
ed olives and carob. These were probably planted and are owned by individual fami-
lies and harvested annually. The non-domesticated vegetation is dominated by kermes
oak, probably the most common low elevation shrub in the Mediterranean coastal
On the isthmus valiey floor and on the adjacent slopes are numerous terraces
constructed, most likely, to provide arable soil in this region of generally high relief and
thin soils. The teraces number in the hundreds just east of Aperlae, and are found vir-
tually wherever slopes are gradual enough. Where there are no terraces on the slopes,
heavily weathered Iimestone bedrock outcrops cover large expanses. Soil is found only
in protected pockets in the bedrock. Where terraces have been built, sediment accu-
mulates behind them to depths of 0.5-1.5 m. Laboratory analysis on soil samples taken
from the terraces is currently underway. Particle size, organic carbon content, and pH
and bulk densityon the soils will be determined.
The summer of 1999 will be reserved as a study season to finish writing up a com-
pehensive report on the past theree year's work and a final season of fieldwork is antic-
ipated in 2000 when the Maryland-Colorado team will be joined by other teams from
Edith Cowan University (Western Australia) and the Maryland Institute College of Art for
work on the inscriptions and measured drawings of additionall features on the site.

You're Reading a Free Preview