P. 1
borularda akış hızı

borularda akış hızı

|Views: 152|Likes:
Yayınlayan: Onur Kaplan

More info:

Published by: Onur Kaplan on Apr 05, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/09/2012

pdf

text

original

115

12.BÖLÜM
BORULARDA AKIŞ HIZININ ETKİLERİ
Yanlış bir yaklaşımla su çekiçlemesi olarak ifade edilmesine rağmen; sıhhi tesisattaki hidrolik darbenin su çekiçlemesi ile eş anlamlı olduğunu söylemek çok güçtür. Su çekiçlemesi, temel nedeni hidrolik darbe olan bir takım zararlı etkilere verilmesi gereken bir isim olup, son derece tehlikeli bir durumun göstergelerinden birisidir. Hidrolik darbe, bir borudaki akış hızının ani ve hızlı biçimde değişmesinden kaynaklanır. Akışkanın kinetik enerjisi dinamik basınç dalgalarına dönüşerek 3 000 mil/h’ lik bir hızda yayılırken bu korkunç hız borularda son derece yıkıcı etkilerin de ortaya çıkmasına neden olur. Dalgalar ileri ve geri yön değiştirerek enerjinin tümüyle yitirilmesine kadar sürmektedir. Eğer borular binanın sıhhi tesisat kurgusu içerisinde yeterli destek ve konsollara sahip değilse ya da boru normalden çok uzunsa, dalgaların ileri-geri yön değiştirmeleri nedeniyle borularda titreşim ve bina

elemanlarına çarpmalar ortaya çıkar. Bu etkiler sonunda ortaya çıkan “duyumsal etkilere(ses)” ise su çekiçlemesi adı verilir. Gürültü kuşkusuz bir rahatsızlık kaynağı ise de tehlikeli değildir. Su çekiçlemesindeki asıl tehlike hidrolik darbeler olup, borunun genişlemesine ve çatlamasına, bağlantı noktalarında zayıflamaya, boru konsol ve askılarının bağlantı noktalarında gevşemesine yol açan sarsıntıya, sayaç,

116 ölçü aracı, basınç ve sıcaklık regülatörü gibi kontrol elemanlarının arızalanmasına ve genelde boru sisteminde yıpranmanın hızlanmasına neden olurken, sonuçta boru sisteminde bakım ve onarımlar nedeniyle harcanan bedellerin artmasını da getirir. Binaların çoğunda borular tesisat yapısı içerisinde iyi bağlandığı için, bu olay her hangi bir belirti sergilemeden ortaya çıkar ve genellikle tehlikenin farkına varılmasına olanak vermeden yıpranmaya neden olur. Hidrolik darbelerin olası nedenleri genelde şunlardır: Pompaların durup kalkması Yanlış seçilmiş çek-vanalar Vanaların çok hızlı açılıp kapatılması Vana kapatma hareketinin özellikle son % 15’lik kısmındaki kapatma hızı üreyen darbe dalgalarıyla tamamen ilişkilidir. Vananın hızlı kapatılması (2L/a) saniyeden daha kısa sürede vananın kapatılması olarak tanımlanabilir. Burada; L= Kapatma noktası ile borunun bağlandığı eleman arasındaki boru uzunluğu. Bu uzunluk genellikle daha büyük çaplı bir kolon veya bir tank olabilir.(m) A= Elastik vibrasyonun borudaki yayılma hızı,m/s (2L/a) ifadesi, darbe dalgasının kapatma noktasından bağlantı noktasına kadar ilerleyip tekrar kapatma noktasına geri döndüğü mesafeyi kapsar. Darbe dalgasının şiddeti;

p=

w.a.V g

Burada: P=Basınç(kPa) W=Sıvının özgül ağırlığı (Kg/m3) A=Elastik vibrasyonun boruda yayılma hızı(m/s) V=akış hızındaki değişme(m/s) G=Yer çekimi ivmesi(m/s2) “a” nın değeri aşağıdaki eşitlikten alınabilir:

a=

1359 (1 + KB )1 / 2

Burada ; 1359= sesin su içerisindeki hızı (m/s) K=Akışkanın elastik modülünün borunun elastik modülüne oranı B=Boru çapının boru et kalınlığına oranı Değişik malzemeler için K’nın değeri aşağıdaki gibidir:

117 Dökme demir Bakır Çelik Pirinç Maleable dökme demir 0.020 0.017 0.010 0.017 0.012

Daha önce de belirtildiği gibi basınç dalgasının ilerleme ve geri dönmesi için geçen süre (T=2L/a) dır. Vananın kapanma zamanı olan -T.v- T’den küçükse P maksimum değerine ulaşır. Tv değeri T’den büyük ise hesaplanabilir: basınç dalgası kısmen kapalı bir vanaya karşı çalışıyor demektir ve bu durumda hidrolik darbenin şiddeti minimumdur. Hidrolik darbelerin şiddeti aşağıdaki eşitlikle

p=

0 .017 L . V t

Burada; P=Basınç ,kPa L=Boru uzunluğu,m V=Hız,m/s t=Valfin kapanma zamanı,s Uygun sonuçlar verdiği için önerilebilecek bir kural akış hızının 60’la çarpılması olup bu kural çok uzun borulara uygulanmaz. Görüleceği gibi eğer akış hızı 3 m/s ise hidrolik darbe 4134 kPa düzeyindedir. Uzun yıllar hidrolik darbelerin söndürülmesi için hava odacıkları yöntemi kullanılmıştır. Bu eleman kullanılmakta olan boruyla aynı hiçbir değer taşımadığı kanıtlanmıştır. Bu elemanlar uygun hacimde yapılmadıkları ve uygun çapta yapılmadıklarında geçici amaçla bile hidrolik darbelerin kontrol edilmesinde kullanılamazlar. Uygun çapta ve hacimde seçilseler bile bu elemanların etkili çalışmaları ve hidrolik darbe basınçları üzerinde etkili bir kontrol sağlayabilmeleri hava hacminin ilk dolgu miktarını koruyabildiği süre içerisinde gerçekleşebilir. Uygulamada ise bu dolgu hacmi çok kısa bir sürede küçülür ve darbelerin söndürülmesi olanağı kalmaz. Hava odacıklarının bu denli etkisiz olması karşısında fabrikalarda üretilen basınç alıcılar yapılmıştır. Bu elemanlar, hava veya atıl bir gazdan oluşan gaz hacmi içerirler. Gaz hacmi bir sudan tamamen ayrıldığından, gazın bulunduğu yerden çıkarak yayılma olasılığı yoktur. Bu özellikteki darbe söndürücüler uzun yıllar hiçbir sorun yaratmaksızın kullanılırlar.(Bkz.Şek 12-2) Pompaların basma hatlarında çalpara çek-vanalar hiçbir zaman kullanılmamalıdır. Pompa durduğunda her zaman geriye doğru bir akış bulunup çek vana elemanı aniden kapattığından darbelerin oluşmasından kaçınılamaz. Bu işlev için yay yüklemeli çek-vanaların kullanılması önerilir. Yay yüklemeli vanalar akışın durulduğu bir anda kapanmak üzere dizayn edildiklerinden her hangi bir hidrolik darbe olasılığı da ortadan kalkar. çapta ve 0.30-0.35 m uzunluğunda bir ucu kapatılmış bir boru parçasıdır. Bu elemanların yeterli olmaktan uzak olduğu ve bir çok açıdan

118 Şekil 12-3 de Newjersey Hoboken’deki ABD Test Şirketi tarafından yapılan test sonuçları

gösterilmektedir. Burada 1 eğrisi genelde kullanılan hava odacığına aittir. Bu odacık2’(0.60 m) uzunlukta ve takıldığı borudan 1” daha büyük çaptadır.

119 Odacığın kontrolü yaklaşık 1653.6 kPa basınçta yapılmış ve kontrol giderek kötüleşmiştir. 2 eğrisi hesaplanarak yapılmış hava odacığının çalışmasına ait olup(uygun çap ve hacimde) önce 1000 kPa ‘de test edilmiş ve kısa sürede kontrol yeteneğini kaybetmiştir. 3 eğrisi fabrikasyon türü bir darbe söndürücüye ait olup ilk kontrol 1034 kPa’de yapılmış, vananın 10 000 açma-kapama işleminden sonra da uygun bir çalışma göstermiştir. Erozyon,gürültü ve kavitasyon Akış halindeki akışkanlarda basınç kaybı yaklaşık olarak hızı karesiyle orantılı olarak değişir. Bu kayıp boru pürüzlülüğünün de doğrudan bir fonksiyonudur. Akış hızı arttıkça boru duvarlarındaki aşındırma etkisi artar ve boruda erozyon ortaya çıkar. Boruda hızdan kaynaklanan erozyon düzeyi boru malzemesinin karakteristiklerine ve boruda her hangi bir yabancı madde birikimi olup olmamasına bağlıdır. Borudaki akış hızı yüksek olduğunda boruda ıslık benzeri bir ses ortaya çıkar. Akışkan boru duvarlarındaki çıkıntı yapmış yüksek noktalara çarpışında enerji transferi yoluyla sarsıntılar ortaya çıkar. Bu sarsıntı genellikle boru tarafından emilirse de, boru rezonans üretecek biçimde dizayn edilmişse sarsıntı, gürültü çıkartacak yeterli düzeylere erişir. Akış yönünün aniden ve keskin biçimde değişmesi durumunda eğer akış hızı da yüksek ise “kavitasyon-kemirme” olayı görülür. Kavitasyon boruda çakıl taşları vuruyormuş ya da baloncuklar patlıyormuş gibi bir ses üretir. Kısa yarı çaplı bir dirsekte yüksek hızla akan su durumunda kavitasyon ortaya çıkar. Dönüş sırasında merkezcil kuvvet etkisiyle boru duvarı yakınlarındaki basınç, orta kısımdakinden yüksektir. Alçak basınçlı kısımdaki basınç atmosferik basıncın altına ya da sıvının bulunduğu sıcaklıktaki buhar basıncının altına düşebilir. Bu durumda dirsekte dirseğin iç kısımlarında oluşan “cavity” sıvının buhar balonları üretmesine yol açar. Sıvı alçak basınç bölgesinden yüksek basınç bölgesine geçtiğinde bu balonlar patlayarak boruda ses ve gerilmeye yol açar. Kavitasyon boru hatları kadar pompa için de ciddi sonuçlar getiren bir olaydır. Boru tesisatında ortaya çıkan gürültü sorunları( su çekiçlemesi,ıslık,kavitasyon) akış hızını 3 m/s sınırının altında tutarak önemli ölçüde hafifletilebilir.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->