P. 1
motor

motor

|Views: 678|Likes:
Yayınlayan: Ibrahim Genç

More info:

Published by: Ibrahim Genç on Mar 31, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/01/2013

pdf

text

original

1.

BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR
 Bir fazlı yardımcı sargılı motorlar  Üniversal motorlar  Yardımcı Kutuplu (Gölge Kutuplu) motorlar.

1.1. Bir fazlı yardımcı sargılı motorlar 1.1.1. Bir Fazlı Yardımcı Sargılı Motorların Yapıları
çok kullanılan tipidir.

Bir fazlı endüksiyon motorlarının en Stator, rotor, gövde ve kapaklardan oluşur.

Stator: İnce silisli sacların iç yüzeylerine presle oluklar açılıp paketlenmesiyle meydana gelmiştir. Stator oluklarına 90° faz farklı olarak ana sargı ve yardımcı sargılar yerleştirilmiştir. Ana sargı, kalın telden fazla sarımlı olarak sarılmış ve stator oluklarının 2/3’ünü kaplar. Stator oluklarının geri kalan 1/3’üne de ince telden az sarımlı olarak sarılmış olan yardımcı sargı yerleştirilmiştir. Yardımcı sargının görevi: Bir fazlı asenkron motorlarda yalnız bir sargı ile döner alan elde edilmez. Bu nedenle ana sargının dışında yardımcı sargıya ihtiyaç vardır. Ana sargı ile yardımcı sargı, birbirine paralel bağlanır. 90° açı farklı oluklara yerleştirilirler. Bu sargılara bir fazlı gerilim uygulandığında sargılara uygulanan gerilim, aynı fazlı olduğundan oluşan manyetik alanlar da aynı fazlıdır. Bu nedenle iki sargı, döner alan meydana getirmez. Motorun kendiliğinden yol alabilmesi için motorun ana sargısına dik olan ikinci bir yardımcı sargı statora yerleştirilir. Yardımcı sargı akımı ile ana sargı akımı arasında suni bir faz farkı oluşturulur. Böylece iki fazlı bir sistem oluşturularak bir döner alan oluşturulur. Ana sargı ile yardımcı sargı akımları arasındaki 90°’ye yakın faz farkı üç yöntemle oluşturulabilir. Yardımcı sargı devresine seri olarak: 1 - Omik direnç 2 - Kapasitör 3 - Endüktans bobini bağlanabilir. Rotor: Bir fazlı asenkron makinelerin rotoru, genel olarak sincap kafesi biçiminde kısa devre çubuklarından oluşur. Bu çubuklar genellikle alüminyumdan yapılmıştır. Çubuk yerine sargı da kullanılabilir. Gövde ve Kapaklar: Küçük güçlü motorlarda gövde, düz yüzeyli; orta güçlü motorlarda ise ısıyı havaya aktarmak amacıyla gövde, çıkıntılı

yüzeyli olarak yapılır. Kapaklar gövdeye saplamalarla Kapaklardaki oyuklar rulmanlar aracılığıyla rotora taşınır

monte

edilir.

Resim 1.1: Bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorlarının yapısı

1.1.2.

Bir Fazlı Yardımcı Sargılı Motorların Çalışması

Yalnız ana sargısı olan bir motora bir fazlı EMK uygulandığında ana sargıdan geçen akım, düzgün bir döner alan meydana getirmez. Yardımcı sargıların motorların kısa devreli rotorlarının dönebilmesi için, stator sargılardan geçen akımların düzgün bir döner alan meydana getirmesi gerekir. Yalnız ana sargı ile döner alan oluşmayacağı için yardımcı bir sargıya ihtiyaç vardır. Her iki sargıda da faz farkı yok ise yine bir döner alan oluşması söz konusu değildir. Şekil 1.1'de görüldüğü gibi rotor oluklarına 90° faz farklı olarak iki faz bobini yerleştirdiğimizde iki kutuplu, iki fazlı en basit sargı elde edilmiş olur.

Şekil 1.1: İki fazlı alternatif akımın değişim eğrileri ve iki fazlı döner alan oluşumu Stator sargılarına iki fazlı alternatif akımı uyguladığımızda: Şekil 1. 1. a: 1 numaralı bobinden akım geçmektedir. II numaralı bobinde ise akımın değeri sıfırdır. Statorda yönü sağdan sola doğru olan bir alan meydana gelir. Şekil 1. 1. b: Her iki bobinden de pozitif yönde akım geçmekte ve bu anda manyetik alan, bu akımlara uyarak şekil 1. 1. a'ya göre sağa doğru kaymaktadır. Şekil 1. 1-c: (90° de) I faz sıfır, II faz (+) maksimum değerdedir ve alan yönü aşağıdan yukarı doğru olur. Şekil 1. 1. d: (180° de) II faz sıfır, I faz (-) maksimum değerdedir ve alan yönü soldan sağa doğru olur. Şekil 1. 1. e: (270° de) I faz sıfır, II faz (-) değerdedir ve alan yönü yukarıdan aşağıya doğru olur. maksimum

Şekil 1.1’de gördüğümüz gibi; stator alanı, alternatif akımın alanına uyarak dönmektedir. Bu bakımdan bu alana iki fazlı döner alan adı verilir. Sonuç olarak iki alternatif akımlar düzgün fazlı stator sargılarından geçen iki fazlı bir döner alan meydana getirir. Bu, üç fazlı

alternatif akımın üç fazlı stator sargılarından geçince meydana getirdiği döner alana benzer. Statorun ortasındaki sincap kafesi (kısa devreli) rotor döner alanın etkisi ile dönmeye başlar. Döner alan rotorun kısa devre çubuklarını keserek çubuklarda EMK'ler indükler. Kısa devre çubuklardan indükleme akımları geçer ve rotorda manyetik alan meydana gelir. Rotor kutupları, stator döner alanın kutupları tarafından çekilir ve rotor, döner alanın yönünde dönmeye başlar. Not: Yalnız ana sargısı bulunan bir fazlı motorun yol alabilmesi için ilk hareketin verilmesi gerekir.

1.1.3. Ayırma Nedenleri

Yardımcı

Sargıyı

Devreden

Motorun ilk kalkınması anında yardımcı sargı, ana sargının manyetik alanını destekleyecek yöndedir. Fakat rotor devri, normal devrine yaklaştıkça bu kez yardımcı sargı hem ana sargı hem de rotor sargısı üzerinde ters etki yapar. Motorun normal çalışmasını engellemesi nedeniyle yardımcı sargı devreden çıkartılır. Eğer motor, normal devrine ulaştığı hâlde yardımcı sargı devreden çıkartılmazsa, ince kesitli yardımcı sargıdan fazla akım geçeceğinden sargılar ısınır ve bir süre sonra da yanar. Yardımcı sargıyı devreden çıkarma yöntemleri şunlardır.

 Yardımcı Sargıyı Merkezkaç Anahtarı İle Devreden Çıkarma
Motor kalkınırken yardımcı sargıyı devrede tutan, motor normal devrin %75’ine ulaştığında devreden çıkaran bir anahtardır. Merkezkaç kuvvet özelliğinden yararlanılarak yapılmıştır. İki kısımdan meydana gelen santrifüj anahtarın duran kısmı kapak içerisine, hareketli kısmı ise rotor miline monte edilir. Duran kısımda bulunan iki kontak, motor alışmazken kapalı durumdadır ve yardımcı sargıyı devreye sokar. Motor normal devrinin %75’ine ulaştığında ise hareketli kısım, merkezkaç kuvvetin etkisi ile dışarı doğru çekilerek kontak üzerindeki basıncı kaldırır. Bu sırada kontak açılarak yardımcı sargı devreden çıkar. Motor durduğunda ise bir yay vasıtası ile tekrar eski konumuna gelerek kontağı kapatır. Şekil 1. 2'de merkezkaç anahtarın resmi, şekil 1.3'te ise yapısı verilmiştir.

3: Merkezkaç (santrifüj) anahtarın çalışması (motor dururken ve çalışırken)  Yardımcı sargının yol devreden çıkarılması verme paket şalteri ile Start konumunda bir fazlı motorun ana ve yardımcı sargısı paralel bağlanır. Yardımcı sargı devrede iken motor yol alır. kullanılırken .2: Rotor milindeki merkezkaç anahtarın görünüşü Şekil 1. Bu şalter.Şekil 1. Elimizi mandaldan çektiğimizde yardımcı sargı devresindeki kontak açılacağından yardımcı sargı devre dışı kalır.

Ana sargıya seri bağlı olan röle bobininden geçen bu akım rölenin hareketli kontağını yardımcı . Manyetik röle motorun dışında olduğu için bozulduğunda değiştirilmesi kolaydır. mandal çevrilerek start konumuna girildiğinde elin mandaldan hemen çekilip şalterin (1) konumuna getirilmesidir.4: Manyetik röle ve motora bağlanması Motor dururken manyetik röle kontakları açıktır. şekil 1. Yol verme anında yalnız ana sargı devreye girdiğinde motor dönemez ve fazla akım çekmek zorunda kalır.dikkat edilecek husus.4'te görüldüğü gibi manyetik röle ile yapılabilir.  Yardımcı Sargının Manyetik (Yol Verme) Röle ile Devreden Çıkarılması Kapalı tip soğutma cihazlarında merkezkaç anahtarın tamiri için kompresörün açılması gerekir. Bu yerlerde yardımcı sargının devreden ayrılması işlemi. Şekil 1. kapalı kalacağından enerji tekrar geldiğinde alıcılar kontrolsüz çalışır. · Yardıma sargıyı devreden çıkarma zamanı kişinin insiyatifinde olduğundan ideal bir çalışma gerçekleşmez. · Paket şalter ile birden fazla yerde kumanda yapılamaz. · Paket şalter devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz.  Paket şalter şunlardır: ile yol vermenin bazı sakıncaları · Paket şalter bulunan devrede enerji kesildiğinde devre.

triyakı kesime sokar ve yardımcı sargı devreden çıkar. Böylece yardımcı sargı devreye girer. Şekil 1. Bundan sonra motor yalnız ana sargı ile çalışmasına devam eder. pot üzerindeki gerilimin düşmesine yol açar. uygulanınca ilk önce ana sargıdan akım geçer. triyakın geytinin tetiklenmesine neden olarak yardımcı sargıdan akım geçmesini sağlar. . hareketli kontak sabit kontaklardan ayrılarak yardımcı sargıyı devreden çıkarır. Motor yol aldıktan sonra röle bobinin akımı azalacağından. P'nin geriliminin düşmesi. Rotor dönmeyince ana sargının çektiği akım yükselir. Ana sargının çektiği akım normal düzeyine iner. ana sargıya seri bağlı durumdaki ayarlı direnç (P) üzerinde oluşan gerilimi yükseltir. Ancak motorun rotoru dönemez.C. Ana sargının akımının normal düzeye inmesi. Ayarlı direncin geriliminin yükselmesi. 5: Triyaklı yol verme düzeni  Triyaklı Devreyle Çıkarılması Yardımcı Sargının Devreden Devreye A.sargının bağlı olduğu sabit kontakla birleştiriniz. Akımın yükselmesi. İşte bu sırada rotor döner.

Kullanıldığı Yerler: Bu motorlar.33 HP aralığında güç momenti gerektiren çok sık başlatma-durdurma gerektirmeyen ve yol alma momenti düşük olan yüklerde kullanılır. brülör. buzdolabı. 1. çamaşır makinesi. ana sargının gücüne yakın değerde seçilir. Yardımcı Sargılı Motorların Çeşitleri  Yardımcı Sargılı Bir Fazlı Motorlar Şekil 1.Not: Devrede ana sargıya seri bağlı olarak kullanılan ayarlı direncin gücü.4. genel olarak 0.  Yardımcı Sargılı ve Kalkış Kondansatörlü Bir Fazlı Motorlar .05 – 0.1. kurutucu. Bu yöntem uygulamada yaygın değildir. aspiratör.6: Merkezkaç anahtarlı yardımcı sargılı motor Şekil 1. küçük uygulamalar bu motorun başlıca kullanım alanlarıdır. El aletleri.6’da yardımcı sargılı bir fazlı asenkron motorun yol alma sırasındaki ana sargı (esas sargı) veya yardımcı sargı çalıştırıldığında momentin düşük olduğu ve esas sargı ile yardımcı sargının beraber çalıştırıldığında ise momentin yüksek olduğu görülecektir. pompa vb.

Motor.7: Yardımcı sargılı ve kalkış kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun prensip şeması Bir fazlı yardımcı sargılı motorun kondansatörlü olanıdır.5 KW aralığındaki güç değerlerinde imal edilir.7’de prensip şeması verilen yardımcı sargılı ve kalkış kondansatörlü 1 Fazlı Asenkron motorun bağlantı şeması görülmektedir.Şekil 1. bir fazlı yardımcı sargılı motorun yardımcı sargısına bir kondansatörün seri bağlanmasıyla oluşur. Yardımcı sargıya bir kondansatör seri olarak bağlanırsa. Şekil 1. yüksek başlama momenti gerektiren uygulamalarda tercih edilir ve 120 W ile 7. Kompresörler. Yardımcı sargının devreden çıkmasıyla moment bir miktar düşerek kararlı duruma geçer. Kalkınma süresince ana ve yardımcı sargı birlikte çok yüksek başlama momenti üretir. yardımcı sargıdan geçen akım kondansatörün etkisi ile gerilimden ileride olur. Kullanıldığı Yerler: Bu motorlar. Bu aşamadan sonra sadece ana sargı. . yeterli hıza ulaştıktan sonra merkezkaç anahtarı açılarak yardımcı sargı ve kondansatör devre dışı bırakılır. büyük vantilatörler. moment üretmeye devam eder. Bu tip motorlar. pompalar ve yüksek ataletli yükler başlıca kullanım alanlarıdır.

Santrifüj anahtarın olamamasından dolayı daha az bakıma ihtiyaç gösterir. Bu motorlarda santrifüj anahtar yoktur. büyük vantilatörler. Genellikle vantilatör. Daimi kondansatörlü motor. aspiratör. çok düzgün ve sessiz çalışır. pompalar ve yüksek ataletli yükler başlıca kullanım alanlarıdır.  Yardımcı Sargılı .8’de prensip şeması verilen yardımcı sargılı ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun şekli görülmektedir. tam yük momenti civarındadır. Kullanıldığı Yerler: Bu motorlar yüksek başlama momenti gerektiren uygulamalarda tercih edilir ve 120 W ile 3 KW aralığındaki güç değerlerinde imal edilir. brülörlerde ve sessiz çalışmanın arzu edildiği yerlerde bu motorlar kullanılır. İlk kalkınma momenti.Kalkış ve Daimi Kondansatörlü Bir Fazlı Motorlar . Burada kullanılan kondansatör hem alma momentini biraz yükseltir hem de çalışma anında güç kat sayısını l’ e yaklaştırır. Kompresörler. Yardımcı Sargılı ve Daimi Kondansatörlü Bir Fazlı Motorlar Şekil 1.8: Yardımcı sargılı ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun prensip şeması Şekil 1.

Şekil 1.5. normal yük momentinin yüksek olduğu yerlerde kullanılır. 10'da yardımcı sargılı motorlarda yardımcı sargı uçlarını değiştirerek devir yönünün değiştirilmesi görülmektedir. Ayrıca kalkış kondansatörü. özel amaçlı yerlerde kalkınma momentinin düşük. Dolayısıyla merkezkaç anahtarı kullanılmaz. 1.75 HP aralığındaki güçlerde üretilir. Bu motorun en önemli özelliği sessiz çalışmasıdır.9: Yardımcı sargılıkalkış ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron prensip şeması Şekil 1.1. Sonuç olarak da rotorun dönüş yönü değiştirilir.Şekil 1.001 HP ile 0. . Kalkınma momentleri düşüktür ve güç kat sayısı yüksektir. stüdyo. fabrikaların sessiz çalışılması gereken bölümleri gibi sessiz çalışmanın gerekli olduğu uygulamalarda bu motor tercih edilir. 9'da prensip şeması verilen yardımcı sargılı-kalkış ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun senkron hız-moment karakteristiğinde sadece devamlı kondansatörlü çalıştırıldığında momentin düşük olduğu ve yol alma kondansatörü ile beraber çalıştırıldığında ise kalkış momentinin yüksek olduğu görülür. Bu tip motorlarda yardımcı sargı ve ona seri bağlı kondansatör. Devir Yönünün Değiştirilmesi Motorun dönüş yönünü değiştirmek için ana veya yardımcı sargıdan herhangi birinin uçları yer değiştirilir. Bu sargıların herhangi birinin uçlarının yer değiştirmesiyle stator alanının dönüş yönü ters çevrilir. 0. devre dışı kaldıktan sonra moment düşmektedir. Bu motorlar. motorun çalıştığı süre içerisinde sürekli devrede kalır. Kullanıldığı Yerler: Hastane.

Bu nedenle sargı uçları. küçük çamaşır makinesi gibi motorlar. Ayrıca gerilimi değiştirerek devir ayarı yapılabilir. vantilatör. santrifüj anahtara bağlanır. Bir Fazlı Motorlarda Devir Ayarı Yardımcı sargılı motorların devir sayıları.11: Devir yönü değiştirme 1.6. motorun devir yönünü değiştirmek için şekil 1.11'deki gibi devir yönü değiştirme şalteri kullanılır.Şekil 1. Gerilim azaltılırsa . Uçlardan ikisi ana sargı. kompresör. daima bir yönde dönerler. kutup sayılarına ve şebeke frekansına bağlıdır. Şekil 1. Devir yönü sık sık değiştirilen motorlarda ise klemens tablosuna dört uç çıkartılır. stator içinde bağlanarak dışarıya üç uç çıkartılır.10: Yardımcı sargılı motorların devir yönünün değiştirilmesi Aspiratör. diğeri ise yardımcı sargı ucudur ve bu uç. Ancak Md = KxU2 formülünden de görüleceği gibi motorun momenti gerilimin karesi ile doğru orantılıdır. Devamlı sağa ve sola çalışan tezgâhlarda.1.

motorun devrinin düşmesine. Ancak yaklaşık olarak düşen gerilimin karesi İle motorun devrilme ve kalkış momenti düşer. küçük güçlü olarak yapıldıklarından devir ayarı problemi üç fazlı olan motorlara göre daha az olmasına rağmen frekans değiştirici ile bir fazlı motor devir ayarı masraflıdır.6. Kaymanın .moment de azalır.  Kutup Sayısının Değiştirilmesi İki devirli yardımcı sargılı motor elde edebilmek için iki ayrı ana sargıya ve iki ayrı yardımcı sargıya ihtiyaç vardır. Örneğin.1. Momentin düşmesinde uygulamalarda bu yöntem kullanılabilir. Böylece İki değişik devir elde edilir. Bu nedenle bu tür devir ayarı kullanılmamaktadır. kaymanın büyümesine neden olur. Bunun için üç fazlı asenkron motorlarda olduğu gibi. sakınca olmayan Yardımcı sargılı motorların boştaki devir sayıları ile tam yük altındaki devir sayıları %2. Bir fazlı motorlar.  Uygulanan Gerilimin Düşürülmesi: Yük altında çalışan bir yardımcı sargılı motora uygulanan gerilim düşürülürse motorun döndürme momenti.1. Yardımcı Sargılı Motorlarda Devir Ayarı  Ön Dirençlerle Devir Sargısının Değiştirilmesi: Çok küçük güçteki bit fazlı motorlarda bazen statora seri bağlanan dirençle devir sayısı yapılır. 5 ile %5 arasında değişir. uygulanan gerilimin karesine bağlı olarak azalacaktır. statora 4 kutuplu ana ve yardımcı sargılar yerleştirildikten sonra. Döndürme momentinin azalması. bu motorların da devirleri sabittir.  Frekans Değiştirici ile Bir Fazlı Motorun Devir Ayarı Bir fazlı motorlar 0 ile 650 Hz arasındaki frekanslarda çalıştırılarak geniş aralıklı bir devir ayarı imkânı vardır. 2 kutuplu ana ve yardımcı sargılar yerleştirilir. 1. Bu nedenle bir fazlı motorlarda frekans değiştirici ile devir ayarı kullanılmamaktadır.

bulaşık makinesi gibi düşük veya orta dereceli yol alma momenti gereken yerler.2: Aspiratör ve üfleyici motorları  Yardımcı sargılı ve kakış kondansatörlü motorların kullanım alanları: Kompresör.artması.1. üfleyici. vinç. çamaşır makinesi gibi yol alması zor olan yerler. En büyük yardımcı sargılı motor 1. Yardımcı Sargılı Motorların Kullanma Alanları Yardımcı sargılı motorların çok geniş bir kullanma alanı vardır.6. rotordaki bakır kayıplarının artmasına sebep olduğu hâlde. küçük motorlarda bu kayıp ihmal edilebilir (rotor bakır kaybı önemsenmeyecek bir değerdedir). buzdolabı. Yardımcı sargılı motor çeşitlerine göre kullanım alanları şunlardır  Yardımcı sargılı motorların kullanım alanları: Aspiratörler. Bir fazlı motorlar içinde en büyük güçlü olarak bu motorlar yapılır. 1. . 5 . Bu da motorun devrinin düşmesine neden olur.2 Hp gücündedir.1. Resim. pompa.

1. pompa.3 Klima ve buzdolaplarında kullanılan kompresör motoru  Yardımcı sargılı ve daimi kondansatörlü motorların kullanım alanları: Aspiratör. pompa gibi az gürültülü yerler. üfleyici.Resim. .  Kalkış ve daimi kondansatörlü motorların kullanım alanları: Kompresör. üfleyici gibi az gürültü ve yüksek moment gerekli yerler.

4: Buzdolabı kompresör motoru ve motor devre şemaları 1. . statoru çıkıntılı kutuplu yapılarak kutup sargılan sarılması ve rotorunda aynen endüvide olduğu gibi sargıların bulunması nedeniyle doğru akım seri motorlarına benzer.2 Üniversal (Seri) Motorların Yapısı ve Çalışma Prensibi Üniversal motorlar.Resim 1.

/Dak. Geçen bu A. "İçerisinden akım geçen bir iletken. manyetik alan içerisine sokulduğunda alanın dışına doğru itilir" prensibine göre iletkenler kutupların dışına itilir. kutup ve endüvi sargılarındaki reaktif gerilim düşümü endüviye uygulanan gerilimi azalttığından.Şekil:181'de prensip şeması görülen üniversal motora bir fazlı alternatif gerilim uygulandığında. kutup sargılarında manyetik alan meydana getirir. endüvi reaksiyonunun hava aralığındaki manyetik akıyı azaltması nedeniyle devir sayısının yükselmesine sebep olur. Bu sırada iki ucundan yataklanan endüvi döner. devir sayısının düşmesine sebep olur.  Motorun yük akımı arttıkça.  Motor yük akımı arttıkça. kutup ve endüvi sargılarında düşen gerilimlerin artması. Bunun yanısıra.  Motorun yük akımı arttıkça. Boştaki devir sayıları 11000 . Kutuplarda meydana gelen alan içerisinde bulunan endüvi iletkenlerinin içerisinden akım geçince.15000 18000-20000 Dev. Üniversal motorların diğer motorlardan farkı devirleridir. devir sayısının düşmesine sebep olur . gibi oldukça yüksektir. kutup ve endüvi sargılarından alternatif akım geçer.A.

Bunun dışında devir sayıları. üniversal motorlann kutup veya endüvi sargısında birisinin uçları değiştirildiğinde o sargıdan geçen akımın yönü değişir. dikiş makinaları. daha çok elektrik süpürgelerinde. . saç kurutma makinaları ve traş makinalarında kullanılır. motora uygulanan gerilimi değiştirerek ayarlanır.Kullanıldığı Yerler: Devir sayılarının yüksek olması nedeniyle üniversal motorlar. Böylece manyetik alanın yönü değişeceğinden. Ayrıca. mikserlerde. kahve değirmenlerinde. motor devir yönü değişmis olur.

Kutup ayaklan üzerinde açılan ve yarıkla ayrılan kısma yerleştirilen bakır halkaya.1.A. uygulandığında bobinden geçen sinüsoidal akım. Bu nedenle bu tip motorlarda moment. makinalarındaki gibi kutup ayakları vardır ve kutbun bir ucundan 1/3 uzaklıkta bulunan yarık içerisine uçları kısadevre edilen bakır halka geçirilmiştir. Yardımcı Kutup veya Gölge Kutup denir. D. . Kutbun diğer 2/3'lük kısmına ise kutup sargısı sarılmıştır (Şekil: 183). her an değişir. sıfırdan maksimum değere doğru arttıkça değişken bir manyetik akı meydana getirir. A. aynen üç fazlı asenkron motorlarda olduğu gibi sincap kafeslidir. Bu değişkin manyetik alan içerisinde kalan bakır halka üzerinde bir gerilim endüklenir ve kısadevre edildiğinden.3 Yardımcı Kutuplu (Gölge Kutuplu) Motorların Yapısı ve Çalışma Asenkron Prensibi: Daha çok küçük güçlü olarak yapılan ve sessiz çalışmaları nedeniyle tercih edilen bu motorların yapımları kolay ve ucuzdur. Kutup sargılarına bir fazlı A. Üç fazlı motorlardaki gibi döner alan prensibine göre çalışan bu motorlarda döner alan statorun çevresinde dönmeyip. Kutup sargılarının bir fazlı A. ile beslendiği bu motorlarda rotor.A. kutupların bir ucundan diğer ucuna doğru kayar.

Maliyetleri ucuzdur. kısadevre akımı. yardımcı kutba doğru kayar. Repülsiyon motorların stator sargılarına alternatif gerilim uygulandığında sargılarda.Çok sessiz çalışırlar. Bu motorlarda devir sayısı ayarı. Bir fazlı yardımcı kutuplu asenkron motorlar daima aynı yönde dönerler. Fırçalar kapak üzerine monte edilmişse D.Yapıları basittir. stator içerisinde ters çevrilir. A makinasının endüvisi gibi kollektöre üstten basar. yönü ve şiddeti her an değişen bir manyetik alan meydana gelir.4 Repülsiyon Motorların Yapısı ve Çalışma Prensibi: Bu motorların statorları. 3. rotorun dönmesini sağlar.A yön değiştirdiğinde bu kez kutupların ismi değişir (N iken S olur) ve yine alanın kayma yönü aynı kalır. yataklar. Rotorları ise doğru akım makinasının endüvisi gibi olup sargı uçları kollektör dilimlerine irtibatlandırılmıştır. merkezkaç düzeneği bulunur. 2. Yardımcı kutuplu motorların olumsuz yönleri: 1. Devir yönünü değiştirmek için rotor. Bu motorlarda bir de fırça düzeneği vardır. Döner alana benzeyen bu manyetik alan. el tipi olarak sarılmıştır. Sargılar. A.üzerinden kısadevre akımı geçer. yalnızca ana sargısı bulunan bir fazlı asenkron motorun statoruna benzer.Verimleri düşüktür. 3. 1. Repülsiyon motorlarda da. Yukarıda anlatıldığı gibi bir fazlı yardımcı kutuplu motorlarda manyetik alan. Bu . Yardımcı kutuplu motorların olumlu yönleri: 1.Kalkınma momentleri düşüktür. bir fazlı asenkron motorlarda olduğu gibi kapaklar. Lenz Kanununa göre.Aşırı yüklerde dururlar. ana kutuptan yardımcı kutba doğru devamlı olarak kayma gösterir. Eğer fırçalar mil üzerine monte edilmişse fırçalar kollektöre alın kısmından basar. Dolayısıyla yardımcı kutup üzerinde alan zayıflaması olur ve kutup sargısının meydana getirdiği alan. kendisini meydana getiren manyetik alanın yönüne zıt yönde bir manyetik alan meydana getirir. motora uygulanan gerilim bazı yöntemlerle değiştirilerek yapılır. 2.

Repülsiyon motorlarda fırçalar sağa doğru kaydırılırsa motor sağa. gölge kutuplu motorlara benzerler. Bu nedenle endüvi sargılarından kısa devre akımları geçerek manyetik alan oluşturur . 1.5 Relüktans motorların yapısı ve çalışma prensibi Relüktans motorlar. hava aralığının az olduğu kısımda manyetik akının geçişine gösterilen direnç küçüktür. Böylece hava aralığının fazla olduğu kısımda manyetik akının geçişine gösterilen direnç büyük. Ancak.Eğer fırçalar kutup eksenine konulmuşsa sargıların yarısından bir yönde.değişken alanın içerisinde kalan endüvi sargılarında ise bir gerilim indüklenir. fırça sola kaydırılırsa motor sola doğru döner. Dolayısıyla meydana gelen toplam manyetik alan sıfır olduğundan gerilim indüklenmez ve fırçalardan akım geçmez. . bakır halka yerine şekil:185'de görüldüğü gibi kutup ayaklarının bir kısmındaki hava boşluğu artırılmıştır. Böylece rotor üzerinde oluşan manyetik alan kutupları ile stator manyetik alan kutuplarının birbirini itmesi ve çekmesi nedeniyle döndürme momenti meydana gelir ve rotor döner. Bu nedenle rotor dönmez. Repülsiyon motorların fırçaları kısa devre edilmiştir. Fırçalan kutup ekseninin bir tarafına doğru a açısı kadar kaydırdığımızda sargılardan ve fırçalardan akım geçişi olur. diğer yarısından ters yönde alcım geçer.

Rotor ise histerezis kaybının büyük olması için disk seklindeki çelik saclardan yapılmıştır. yardımcı kutuplu motorların statoru gibidir ve kutuplara bakır halkalar yerleştirilmiştir. 1. Yani kutup yüzeyinde bir taraftan diğer tarafa doğru alan kayması meydana gelir. Küçük ebatlı yapılan bu motorların kalkınma momentleri küçük olduğundan kullanım alanları azdır. Gösterilen büyük değerdeki manyetik direnç (Relüktans) nedeniyle manyetik akı geçişi. statora ters takılarak değiştirilebilir. Kayan bu alan. isminden de anlaşılacağı gibi çok küçük güçlerde ve iki tipte yapılırlar: 1-Histerezis senkron motorlar. kısadevre çubuklu rotoru da etkileyerek dönmesini sağlar. rotordan manyetik akılar geçirdiğinden . Stator bobinine alternatif gerilim uyguladığında bakır halkalardan dolayı rotor dönmeye başlar. Rotorun dönüş yönü. büyük hava aralığı olan kısımdan küçük hava aralığı olan kısma doğrudur.6 Küçük Senkron Motorların Yapısı Ve Çalışma Prensibi: Küçük senkron motorlar. uygulanan gerilim değeri değiştirilerek ayarlanır. Bu motorlarda devir sayısı.Relüktans senkron motorlar. manyetik direnç anlamına geldiği için Relüktans motor denilir. Histerezis senkron motorların statoru. Bu sırada stator bobininde meydana gelen manyetik alan. küçük manyetik direnç (Relüktans) gösterilen hava aralığının az olduğu kısımda yoğunlaşır. 2. Ancak rotor.İşte bu tip motorlara. Devir yönü ise sabittir.

. Küçük senkron motorlar.rotorda. senkron hızla döner. çubuklardan oluşan sincap kafesi biçiminde bir sargıdır. ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLAR Üç fazlı akım ile çalışan asenkron motorlar kendi aralarında farklı türlere ayrılır. Böylece rotor. Stator bobinine alternatif gerilim uygulandığında meydana gelen manyetik alandan dolayı kutuplaşma olur. Yıldız noktası içeride izole olarak bırakılır. zaman saatlerinde ve otomatik kumanda sistemlerinde kullanılır. rotor ise daimi mıknatıstan çıkıntılı kutuplu olarak yapılmıştır. Bilezikli motorlarda ise rotorda . Bu farklar rotorların çeşitli yapılarda olmasından ileri gelmektedir. Devir sayıları sabit olduğundan Zaman rölelerinde. 2. Dış devreye hiçbir uç çıkarılmamıştır. senkron hızla döner. büyük histerezis kaybından dolay) N . Sincap kafesli motorların rotor sargısı. Rotorun daimi mıknatıslı olması ve rotor ile stator arasındaki değişik hava aralığı nedeni ile döndürme momenti meydana gelir ve rotor.  Döner bilezik-rotorlu motor (sargılı rotorlu motor)  Kısa devre-rotorlu motorlar (sincap kafes motorlar) Asenkron motorlar ister bilezikli ister sincap kafesli olsun statorları ile bunun taşıdığı stator sargıları genellikle aynı özellikte yapılır. yalıtılmış 3 fazlı yıldız bağlı bir alternatif akım sargısı vardır ve bu sargının uçları bilezik-fırça sistemi ile makine dışına alınmıştır.S kutuplan meydana getirir. Relüktans senkron motorlarda stator çok kutuplu olarak demir saçtan. 3 ile 10 W güçlerinde yapılırlar.

Bilezikler üzerinde sabit duran fırçalar yardımıyla rotor sargı sistemine. ns = döner alan devir sayısı (1/dak) f = Besleme gerilimin fekenası p = çift kutup sayısı ( kutup sayısı /2) . Rotor bileziklerine yol alma direnci bağlanarak. Rotorun üç fazlı sargısının giriş uçları bu bileziklere bağlanır. Dirençler yerine bobinlerin yol verme devresinde kullanılması daha büyük sorunlar getirir. Sargılar yalıtılarak rotor oluklarına yerleştirilir. Döner alanın devir sayısına göre rotor devir sayısının düşmesi sürçme ya da kayma olarak anılır. Ayrıca rotora . Üç fazlı rotor sargısı yıldız olarak bağlanır ve yıldız noktası dışarıya çıkarılmaz. Fırçalar bilezikler üzerinde çoğunlukla sürekli olarak temas halindedir. dış kaynaktan genliği yada frekansı değiştirilebilen gerilim uygulanabilir. Mil üzerine bağlı ve milden yalıtılmış üç bilezik .2. Yol-verme dirençlerinin üzerinden geçen akım nedeni ısı kayıplarının ortaya çıkması istenmeyen bir oluşumdur.alma momenti düşmektedir. Çok yüksek devirler sonucu döner bilezikler arası dolarak kısadevreler ortaya çıkar. Çünkü bobin üzerinde endüktans nedeni ile oluşan faz farkı motordaki faz farkını büyültmekte ve bunun sonucu yol . rotor ile birlikte döner. Bu nedenle sakıncalarına rağmen dirençlerin kullanılması zorunlu olmaktadır Bir asenkron motor yüklendiğinde. Kayma formüllerde döner alan devir sayısının yüzdesi (%) halinde verilir ve kullanılır. Döner bilezik rotorlu-motorlarda. kömür fırçalar üzerinden rotor akımı geçerken. rotorun devir sayısında düşme görülür. Ayrıca kömür fırçalar ve döner bilezikler devamlı aşınır. 20 kW gücün üstündeki motorlarda genellikle fırça kaldırma sustaları vardır. güç kayıpları oluşur. Bu gibi durumlarda fırça kaldırma sustaları çalışarak fırçaları döner bileziklerden ayırır. yol alma akımı sınırlanır ve yol alma momenti büyütülür.1 Döner Bilezik-Rotorlu Motor (Sargılı Rotorlu Motor) Bilezikli asenkron motorların rotorlarında genellikle üç fazlı sargılar bulunur. tristörler veya diğer uygun düzenekler yardımıyla frekansı ve genliği ayarlanabilen bir gerilim uygulanarak hız ve güç kontrolü yapılabilir.

5 Hz Uygulamalar : Döner bilezik-rotorlu motorlarının ilk akım çekişleri anma akımlarından çok büyük olmadığından. / dak. S=( ns – n).s = kayma (%) ns = döner alan devir sayısı (1/dak) n = rotor devir sayısı (1/dak) Örnek: 50 Hz’de çalışan bir altı kutuplu asenkron makina dakikada 950 devir yapmaktadır.60/3=1000 dev. Kaymasını bulunuz. bu motorlar.5/100=2. Ayrıca devir sayıları ayarlanabildiğinden ayarlı makine tezgahlarında sık sık kullanılmaktadır. büyük su pompaları taş kırma makineleri ve büyük takım tezgahları gibi yüksek güç gereksinen makinelerin işletmesinde kullanılır.100/1000= %5 fr=fs. ns/100= 50. örneğin. Rotor frekansını hesaplayınız. Döner bilezik-rotorunun ilk döndürme momenti çok büyük olduğundan.100/ ns =(1000 – 950). ns= fs. 2. büyük vinçler gibi çok kuvvetli yükler altında devamlı çalışacak makinaların kuvvet üreten kesimlerinde bu motorlardan yararlanılmaktadır.60/p=50.2 Kısa devre-rotorlu motorlar (sincap kafes motorlar) .

sincap kafes çubuk iletkenleri çoğu kez eğik yapılır. Sac paketi . rotor çubukları rotor sac paketinden yalıtılmaz. Skin efektli rotorların saç paketi üzerinde alt alta iki sincap kafesi bulunur. Motor yüksek devire ulaştığında rotor direnci kendiliğinden küçülür ve yüklenmeler karşısında devir sayısı değişikliklerini büyük ölçüde önler. Alttaki kafes işletme kafesi. rotor çubuklarında endüklenen gerilim 10 voltun altındadır.Kısa devre-rotorlu motorlar üç fazlı motorların en önemlilerinden olup kısadevre . Kısadevre-rotorlu motorlar işletme anında bilezikleri kısadevre edilmiş döner bilezik-rotorlu motorlarla hemen hemen aynı özellikleri gösterir. Bu çubuklar her iki ucundan kısadevre bilezikleriyle elektriksel olarak kısadevre edilmiştir. hem de yol-verme kafesinin çubukları üzerinden alternatif akımlar geçer. Buna karşın rotor saç paketi oluklarında sargılar yerine alüminyum ya da bakırdan yuvarlak veya kanatçık şeklinde çubuklar bulunur. İlk devre bağlama anında hem işletme kafesinin. Normal çalışma koşulları altında . Kısadevre rotorunun yol alma momenti daha küçük ve yol alma akımı çekişi daha büyüktür. Üzerinden akım geçiren çubuklar çevresinde manyetik alanlar oluşur. Ülkemizde bir benzetme nedeni ile kafes . Bu tür otomatik direnç ayarlı bir rotor Skin efekti prensibine göre çalışır ve bunlara bu nedenle Skin efektli rotor da denir.yükselmesine neden olur (Skin efekti ve Proximity efekti). üstteki kafes yol-verme kafesi olarak anılmaktadır.rotorlarına sincap kafesi deyimi yakıştırılmıştır. Bu motorların statoru döner bilezik .rotorlu motorlarda olduğu gibi yapılmıştır. Her bir çubuğun manyetik alanı hem kendisine hem de komşu çubuğa etkiyerek çubuk dirençlerinin. Bir tür kendinden yol-verme dirençli olan bu rotorlarda ilk devre bağlama anında akım çekişi küçük ve yol alma momenti büyük olmaktadır. Motor milinde oluşacak titreşim momentlerini azaltmak için. bunların alan çizgileri daha çok demir üzerinden . Bu nedenle . İşletme kafesinin çubukları altta bulunduğundan.çekirdekli motorlar ve kafes-rotorlu motorlar olarak da anılmaktadır. rotor sargılarını taşır ve manyetik yoldan endüklenen momenti mile iletir. Bazı kafes-rotorlu motorların rotorları ilk devre bağlama anında yüksek bir etkin direnç ve motor yüksek devire geldikten sonra küçük bir etkin direnç gösterir. Bunun sonucu motor daha yumuşak yol alır.

Rotor devir sayısı arttıkça. oluk kesitlerinin. güç faktörü ve verimi küçük olmaktadır. Bunların en büyük sakıncalı tarafı. yani bir deyimle hava aralıklarının oldukça büyük olmasıdır. Skin-efektli rotorların yol alma momentleri (MA) büyük ve yol alma akımları küçüktür. Daha hafif ve ucuz olan kafes-rotorlu motorlar çok az bir bakıma gereksinim duyarlar ve fırçaları olmadığından kıvılcım.geçmekte ve manyetik akının büyük olmasından dolayı dirençleri büyük olmaktadır. Bu nedenle bunlarda akı kaçakları büyük. yani parazit . rotor frekansı düşer ve skin efekti akım frekansı ile doğru orantılı olduğundan çubukların direnci küçülür.

rotorlu motorlardan. Bu üstünlüklerinden dolayı döner bilezik rotorlu motorlara göre daha çok tercih edilirler. Asenkron makinenin statoruna. Kafes . elektriksel olarak birbirinden 120'şer derece ötelenmiş. örneğin: iş makinalarında. özel tasarlanmış alternatif akım sargısı yerleştirilir. . makinalarında yararlanılmaktadır.oluşturmazlar. kaldırma düzenlerinde ve tarım.

1 Döner Bilezik-Rotorlu Motorlar İçin Yol Vericiler . stator sacında döner bir alan oluşur. Bu dirençler motor akım devresine bir şalter ya da kontaktör üzerinden seri sokularak ilk akım çekişinin çok büyük olması önlenir. Komuta etmek için şalterler ve yol . Bu nedenle yol . yani komuta etmek gereklidir. motorların ilk bağlanma anında akım çekişleri çok yüksek olmaktadır.Bu sargıya. Bunlar içinde bir dizi direnç bulunur. Döner Bilezik-Rotorlu Motorlar İçin Yol Vericiler: Bu tür yol-vericiler “el-komutalı” ve “otomatik.vericilerin yapısı son derece basittir. 2.verici aygıtlar kullanılarak motorlar akım şebekesine bir kaç basamakta bağlanır.komuta olmak üzere iki şekilde yapılırlar. motoru akım devresine bağlamak.vericiler gibi bir takım komuta organlarına gereksinme vardır. Şalterler komuta organı olarak kullanıldığı takdirde motorun direkt olarak akım şebekesine bağlanması olanaklıdır.3. 2. Yol .3 Aenkron Motorların Devreye Bağlanması Bir motoru sükunet durumundan işler duruma getirmek için. Ancak bilindiği gibi. 120'şer derece ötelenmiş 3 fazlı alternatif akım uygulandığında. Asenkron makinenin çalışması için mutlaka döner alana ihtiyaç vardır.

Çoğu zaman yol-verici kablosunun motor kablosundan daha büyük kesitli olması gerekir. Motor belirli bir devir sayısına çıktıktan sonra santrifüj kaplin aracılığı ile iş makinesi bağlanır. matkap. Asenkron motorlara direk yol vermede motorun yüksüz. motor yüksüz olarak yol alır.2 Kısa Devre Rotorlu Motorlara Yol Verme Şekilleri  Direk yol verme: Kısa devre rotorlu motorların kalkınma anındaki yol alma momentleri düşük. yol alma akımları ise büyük değerdedir.Rotor içinden çok kuvvetli akımlar geçtiğinden. motor miline santrifüj kaplin konabilir. gerek çalışma yerleri gerekse santraller için elverişli değildir. Fakat bir asansör veya vinç motoru yüklü olarak yol almak zorundadır. Torna. Büyük güçlü kısa devre rotorlu motorlara yol vermede bazı özel koşulların yerine getirilmesi gerekir. freze gibi iş tezgahlarında. ilk anda talaş verilmediğinden. . Bu durum. Çünkü rotor akımı stator akımından daha yüksektir. yol almasını sağlamak için. 2. yol-verici ile motor arasındaki kablolar olabildiği kadar kısa ve yeterli kesitlerde olmalıdır. Böylece motora boşta yol verilmiş olur.3.

Şekil 2-1-b’ de ise santrifüj kaplinle yol almada. motor boşta yol aldığından. elektronik devreleri. daha geç yol almakta ve uzun süre devreden yüksek akım çekmektedir.a Direk yol verme Şekil 2-1. Aşağıdaki durumlarda yol alma akımını sınırlamak gerekir: → Güç sisteminin kapasitesi tam gerilimle yol verme için yeterli değilse.  Oto transformatörü ile yol verme: . Fakat hemen normal devrine eriştiği için yol alma akımı düşer.b Kaplinle yol verme Şekil 2-1-a ’da iş makinesine direk bağlanmış bir motor. aydınlatma devreleri.Şekil 2-1. çok sayıda motorun eşzamanlı yol alması ya da motorun kaynaktan uzak olması şebekedeki dalgalanmalardan etkilenebilir.). Böylece devreden uzun süre yüksek akım çekilmemiş olur. Dirençle veya reaktörle yol vermede temel ilke gerilimin bir kısmının yol verme direncinde veya reaktöründe düşürmek geriye kalanını motora uygulamaktır. → Tam gerilimli yol verme şebekede önemli arızalara neden olacaksa (Örneğin. çok kısa bir süre için fazla akım çeker.  Direnç veya reaktörle yol verme: Motorları düşük gerilimle başlatmada kullanılan yöntemlerden biri de dirençle veya reaktörle yol vermedir.

Yol verme transformatörleri endüktif yüklerdir ve bu nedenle güç katsayısını etkilerler. Bu yol vericiler yol alma süresi uzun olan makinalar için uygundur.Bu tip yol vericilerde motorun yol verme gerilimini düşürmek için motorla besleme hatları arasında oto transformatörleri kullanılır.  Yıldız-üçgen yol verme: Asenkron motorların üçgen çalıştırılması: Bilindiği gibi asenkron motorun statorunda sarım tekniğine uygun olarak üç adet sargı yerleştirilmiştir. Bu .

O halde. bağıntıda görüldüğü gibi bir asenkron motor yıldız çalıştığında üçgen bağlantıda çekeceği akımın 1/3’ ü (üçte biri ) kadar akım çeker. Üçgen çalışan bir motorun sargılarında Uh gerilimi tatbik edilirse sargıdan geçen akım.sargılar 120o faz farkı yaratacak şekilde yerleştirilmiştir. Aynı motor sargılarıyıldız bağlandığında. Yıldız bağlantı akımı ile üçgen bağlantı akımına oranlarsak. Bu motorların üçgen çalışabilmesi için. . Motor sargısına uygulanan gerilim 0. şekilde görüldüğü gibi motorun her sargısına şebeke gerilimi (Uh) uygulanacağından motorun her bir sargısı şebeke geriliminde çalışacak şekilde hesaplanır ve sarılır.58 Uh ise her sargıdan geçen akım olur. motor üçgen bağlandığında şebekeden I I = akımı çeken motor yıldız bağlantıda akımı çeker. motorun her bir sargısına gerilimi uygulanır.

4 Üç Fazlı Asenkron Motorların Devir Yönünün Değiştirilmesi: Mekanik Kilitleme: Mekanik kilitlemeden amaç ileri ve geri çalışan bir asenkron motorun devir yönünü değiştiren iki kontaktörün aynı anda çalışmasının mekanik olarak önleme esasına dayanır. ÜÇ FAZ AC SENKRON MOTORLAR Senkron motorların çalışma prensibi asenkron(indüksiyon) motorlarından farklıdır.2. Bu iki kontaktör mekanik olarak birbirine bağlı olup ileri dönüş yapan kontaktör kapalıyken diğer kontaktör açık devre durumundadır. Böylece faz karşılaşması dolayısıyla da kısa devrenin oluşması önlenmiş olur. butonlar ve yardımcı kontaklarla da sağlanır. Asenkron motorlarda stator’e alternatif akımın uygulanması ile döner bir manyetik alan oluşmakta bu manyetik alan . 3. Kontaktörlerin aynı anda çalışmasının önlenmesi mekaniği kilitleme yönteminden başka.

Başlangıç anında duran bir motor hep durur dönen bir rotor ise hep döner.Doğru akım yön değiştiren bir akım olmadığından kutuplar çalışma süresince özelliklerini aynen korurlar.Fakat asenkron motorların çalışma prensiplerini anlatırken belirttiğimiz gibi rotorun devir sayısı daima döner alanın devir sayısından küçük olmak zorunda idi.Bu itme çekme sonucu rotor başlangıç pozisyonu ne ise o durumda kalır. Rotor ve statör kutupları birbirleri ile zıt kutuplar karşılıklı geldiklerinde birbirlerini iterler aynı kutuplar karşılıklı geldiklerinde ise birbirlerini çekerler. Sonuç olarak senkronize motorlarda asenkron motorlarda meydana gelen rotor devri ve döner manyetik alan arasındaki kayma olmaz.Senkron motorları harekete geçirmenin farklı yöntemleri vardır.Stator’e uygulanan 3 fazlı akım bu sargılarda bir döner alan oluşturur ancak statörün döner alan kutupları ile rotorun sabit kutupları rotorun ataletinden dolayı kilitlenemez ve bu sebeple motor dönmez. Bu senkronizasyon şu şekilde sağlanır: Senkron motorlarda da asenkron motorlarda olduğu gibi stator’e 3 fazlı alternatif akım uygulanarak döner manyetik alan oluşturulur fakat asenkron motorlardan farklı olarak bu kez rotordaki kutuplara doğru akım uygulanır. Örneğin senkron motor önce asenkron motor olarak çalıştırılıp daha sonra rotor kutuplarına dc gerilim uygulandığında rotor kutupları ile döner alan kutupları birbiri ile kilitlenerek senkronize çalışmaya başlar Kullanılabilecek diğer bazı yöntemleri de şöyle sıralayabiliriz: • Yardımcı bir döndürme makinesı ile senkronize çalışmayı başlatmak • Şebeke ile senkronize ederek çalışmayı başlatmak .N kutbu olan daima N kutbu S kutbu olanda daima S kutbu olarak kalır. Senkron motorların çalışma prensibi ise rotorun devir sayısı ile döner manyetik alanın devir sayısının birbiri ile senkronize olması temeline dayanır.rotordaki iletken çubukları indükleyerek ikinci bir manyetik alanın oluşmasına sebep olmakta ve bu iki manyetik alanın etkisi ile rotor döner manyetik alanla aynı yönde dönmekte idi.Bu sebeple rotora dışarıdan yardımcı bir kuvvetle hareket verildiği anda rotorun dc gerilim verilen kutupları ile ac gerilim verilen statorun oluşturduğu kutuplar birbiri ile kilitlenir ve senkronize bir dönme işlemi başlar.

yani. rotor çarkının kutupları ile döner alanın kutupları arasındaki mesafe büyür. kendi yüksüz haldeki durumundan geri kalır . Bu durumda rotor çarkı yük açısı kadar döner alandan. Motor yüklendiği zaman.• Uyartım dinamosu ile çalışmayı başlatmak Senkron motorlar yol aldıktan sonra döner alanın devir sayısında dönüşüne devam eder.

. kutup çarkını çekecek. Bu ikisi arasında endüktör haricinde yapı bakımından aynı özellikleri gösterirler.Endüvi 3 . Statorun iki kutbu arasında rotor kutup çarkının karşılaşacağı kuvvet çok büyüktür. Doğru akım uyarıları olmayan üç fazlı senkron motorlarda bir devamlı mıknatıs rotoru bulunur.Fırçalar 5 . döndürme momenti o değin büyük olur. 4. 1 . örneğin: yüksek fırınlardaki kompresörlerin ve büyük pompaların döndürülmesinde kullanılırlar. Şekil 1-43’de ise sabit mıknatıslı doğru akım motorlarının iç yapısı ve parçaları verilmiştir.Endüktör 2 . bu tür motorlar tekstil makinalarında kullanılmaktadır. Çift kutuplu bir makinede yük açısı 90 derece iken. dönüş yönüne göre önde duran kutup. Doğru akım uyarılı ve üç fazlı akımla çalıştırılan senkron motorlar. DOĞRU AKIM MOTORLARI Genel Yapıları: Doğru akım motorları endüktörün yapısına bağlı olarak elektromıknatıslı ve sabit mıknatıslı olmak üzere iki şekilde imal edilirler. Doğru akım motorlarının yapısı. Bu en büyük döndürme momenti devrilme momenti olarak da anılır.Yataklar ve diğerleri olarak incelenecektir. Şekil 1-42’ de elektromıknatıslı doğru akım motorlarının iç yapısı ve parçaları.Yük açısı ne denli büyük olursa. kutup çarkını itecektir. buna karşın geride duran kutup.Kollektör 4 . döndürme momenti en büyük değerine ulaşır. Çünkü.

Endüktöre kutup da denilmektedir.Endüktör (Kutup): Doğru akım motorlarında manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. Kutup uzunluğu yaklaşık olarak endüvi .

uzunluğuna eşittir.mıknatıslardan da yapılabilir. çapına) ve devir sayısına göre 2. Doğru akım motorlarında kutup sayısı alternatif akım makinelerinde olduğu gibi hız.70 mm arasında değişen dinamo saclarından yapılır. 4. Endüvi: Gerilim indüklenen ve iletkenleri taşıyan kısma endüvi denir. bu sargıların enerjilendirilmesiyle mıknatıslık özelliği kazandırılmış elektro. Fakat genellikle elektromıknatıs kutuplar kullanılmaktadır. Burada kutup sayısı makinenin gücüne ve devir sayısına göre değişir.30. Şekil l-44’de kutup ve sargısı görülmektedir. Dinamo sacları istenen şekil ve ölçüde preslerle kesildikten sonra tavlanır . makinenin gücüne (büyüklüğüne. 8 veya daha çok kutuplu olur. Şekil 1-45’de 4 ve 2 kutuplu doğru akım motorlarının kesitleri görülmektedir. Endüktörler tabii mıknatıslarla yapıldığı gibi. Endüvi.0. kutuplara sargılar sarılarak. indüklenen gerilim ve akımın frekansına bağlı değildir. kalınlığı 0. Çok küçük doğru akım motorlarında kutuplar (tabii mıknatıslı) sabit mıknatıslıdır. 6. Endüktör.

Bakır dilimleri arasına 0. Kollektör dilimleri. Fırçalar makinenin akım şiddeti ve gerilimine göre sert. Bu nedenle kollektör dilimleri özenle yapılır ve dilimler arası gerilim farkı 15 voltu geçmeyecek şekilde ayarlanır. Kollektör dilimleri ile bunlara temas eden fırçalar bağlama elemanlarını teşkil ederler. Doğru akım makinelerinde aşınma ve iyi komütasyon elde etmek için saf bakır fırça kullanılmaz. Yalıtma işleminde kağıt. Şekil 1-46’da endüvi-kolektör. Kollektör: Doğru akım motorlarında endüviye uygulanacak gerilimin iletilmesini kollektörler sağlar. Kollektör. doğru akım motorlarının en önemli ve en çok arıza yapan parçasıdır. Bu kalınlık kolektörün çapına ve komşu dilimler arasındaki gerilim farkına göre değişir.5-1. orta sert ve yumuşak karbon veya karbon . lak kullanılır ve oksit tabakası oluşturulur.5 mm kalınlığında mika veya mikanit yalıtkan konur (Şekil 1-48). Fırçalar: Doğru akım motorlarında dış devredeki akımı endüviye iletebilmek için fırçalar kullanılır.ve birer yüzeyleri yalıtılır. haddeden geçirilmiş sert bakırdan pres edilerek yapılır.mil görülmektedir.

dört parmak birbirine birleştirilerek açılır. Çalışma Prensibi: 1-İçinden akım geçen bir iletkenin manyetik alan içerisindeki durumu ve sol el kuralı: Manyetik alan içinde hareket eden bir iletken üzerinde E. Şekil l-49’da fırça çeşitlerinden dik ve yatay fırçalar ayrıca küçük güçlü makinede fırça montajı gösterilmiştir.M.K.İletkenin hareket yönü. manyetik alan içinde bulunan bir iletkenden akım geçerse tel manytik alan dışına itilir.alaşımından yapılır. iletkenin içinden geçen akımın ve manyetik alanın yönüne bağlıdır. Büyük güçlü motorlarda ise fırça yuvaları sac veya dökümden yapılmış olup fırça tutucularına monte edilir. Manyetik alan içindeki iletkenin itilme yönü. Çok küçük güçlü motorlarda fırçalar kapak üzerine açılmış ve yalıtılmış yuvalara konulur. Genel olarak küçük güçteki (10 kW’a kadar ) doğru akım motorlarında bütün fırça çeşitleri ile iyi çalışabilir. den dolayı devreden bir akım geçer. Sol el.(Şekil 1-52) . Sol el kuvvet çizgileri avuç içinden gidecek ve bitişik dört parmak iletkenden geçen akımın yönünü gösterecek şekilde tutulursa.K indüklenir ve bu E. Fırçalar dik ve yatay olarak yapılırlar. Mümkün olduğu kadar bir motorda aynı cins fırçalar kullanılmalı ve fırça boyları da eşit olmalıdır. Yani. sol el kuralı ile bulunur. baş parmak iletkenin hareket yönünü göstermektedir. Şimdi bu durumun tersini inceleyelim.M.

dolayısıyla endüviye uygulanan U gerilimi ile endüvide indüklenen E. S kutbunun üstündeki iletkenlerde diğer yönde akım geçer. endüviye uygulanan gerilime (U) göre ters yönde olduğundan. Manyetik alan içinde dönen ve iletkenleri kuvvet çizgileri tarafından kesilen endüvi üzerinde E. Endüvide indüklenen zıt E. U geriliminin endüviden geçirmek istediği akımı .M.K denir.Zıt E. Manyetik alanın etkisiyle endüvi sola doğru hareket eder.K.K.’ne zıt E.K.M.’nin yönleri birbirine terstir (Şekil 1-54b). indüklenir.K.M.M.K. Endüviye uygulanan gerilime ters yönde oluşan bu E.M. Endüviden geçen akımla.M.: Şekil 1-54a’da görüldüğü gibi doğru akım motoruna gerilim uyguladığımızda endüvinin N kutbunun altındaki iletkenlerde pozitif yönde akım geçerken.

Makinenin yükü azalacak olursa. .Ø. valf kapanarak makineye giden buhar miktarını azaltır ve makinenin verdiği güç azalmış olur. yapar.Ø. Buhar türbinleri gibi makinelerde gerekli buhar özel düzeneklerle ayar edilir.n formülüne göre zıt E. makinenin gücünü arttırır. Yani endüviden geçen akım. makinenin yüküne göre akımı ayarlamaktadır. Doğru akım motorlarında ise.K.M.n veya Eb = U-Ia .K.Ra dır. Türbünün devir sayısında hafif bir düşme olacak ve makineye buhar gönderen valf regülatör aracılığı ile daha fazla açılarak buhar miktarını arttıracaktır.K.M. Doğru akım motorlarında bu işi zıt E.azaltmak ister. doğru akım makinelerinde. Örneğin makinenin yükünde meydana gelecek bir artma devir sayısını düşürür.’nın Görevi: Zıt E. Örneğin buhar türbününde yükün arttığını düşünelim.M. iki gerilimin farkından dolayı geçen akımdır. Eb=K. makinenin yüküne göre geçen akımı ayarlayacak ayrı bir düzeneğe gerek yoktur. Zıt E. Eb=K.K. Artan buhar.’in azalmasına neden olacaktır. Devir sayısının düşmesi.M.

40 A'lik bir şönt motorunun endüvi direnci 0.1 ohm. c. Motorun tam yükte endüviden geçen akımı hesaplayınız.1. b.M. yüksek verim ve uzun ömürlü olması bu motoru yaygın olarak .’i hesaplayınız. Motorun tam yük ve yarı yükte a.K.’i hesaplayınız.Örnek:110 V.1 Doğru Akım Motorları Çeşitleri ve Bağlantı Şekilleri 4. Motor. d. Kaynak gerilimleri düşüktür.K. Hassas hız kontrolü. 4.1 Fırçasız Doğru Akım Motorları Bu motorlarda elektrik gücü iletimi. fırça ve kolektör yerine elektronik anahtarlar ile sağlanır. Böylece ark olayı önlenmiş olur. yüksek hızlara ulaşabilir. uyartım devresi direnci 50 ohmdur. Motorun yarı yükte endüviden geçen akımı hesaplayınız. Yaygın olarak kullanılan kaynak gerilimi 24 volttur. Motorun tam yükte endüvisinde indüklenen zıt E.M. Motorun yarı yükte endüvisinde indüklenen zıt E.

optik tarayıcılarda ve tıp aletlerinde de kullanılır. Böylece motorun maliyeti artmaktadır. moment ve devir yönü kontrol edilebilir. . fan ve üfleyiciler. fotokopi makineleri. Küçük boyutlarda üretilebilir. Verim. tarayıcılar. Uygun sürücüler yardımıyla hız. Büro aletleri. ekstradan yarı iletken malzeme ve sensörler gerektirmesidir. Ayrıca iş makinelerinde. yazıcılar ve teyp sürücüleri gibi birçok kullanım alanına sahiptir.kullanılır hâle getirmektedir. su-hava-kimyasal pompalar. hız ve moment gibi faktörler dikkate alındığında alternatif akım motorlarına göre üstünlükler gösterir. En önemli dezavantajı. Kullanıldığı yerler: Günümüzde elektronikteki ilerlemelere paralel olarak bu motorların kullanım alanı oldukça artmıştır. büyük havalandırma sistemlerinde.

Seri motorun yol alma momenti oldukça yüksektir. Akım arttığında manyetik akı Ø’ de artacaktır ve E=K. . endüvi akımıyla doğru orantılı olarak artar. aspiratör ve tulumbalar.2. dokuma tezgâhları. Motorun devir sayısı. Dolayısıyla devir sayısı.4. Yol alma anındaki momentleri düşüktür. Şönt motorun devir sayısı.n formülüne göre manyetik akı arttığında devir sayısı da düşecektir. yük akımının aynı zamanda uyartım akımı olmasıdır. Motor boşta çalıştığında Ø değeri oldukça küçük bir değer alır. Motor boşta çalışırken de devir sayısı normal değerdedir. gemi pervaneleri. kaynak gerilimi veya endüvi akımı ile kontrol edilebilir. 4.Ø. Vantilatör. Motorun üreteceği moment. Bunun nedeni. Şönt Motorlar Uyartım sargısının endüvi sargısına paralel olarak bağlandığı doğru akım motorlarıdır. Seri Motorlar Uyartım sargısı endüvi sargısının birbirine seri olarak bağlandığı doğru akım motoru çeşididir. 1. tehlikeli bir şekilde yükselebilir. matbaa makineleri ve asansörler bu motorun kullanım alanlarındandır. yük ile çok fazla değişmez. Motor. Bu yüzden seri motor boşta çalıştırılmamalıdır. Motorun maksimum verimde çalışması için motorun sabit kayıplarının endüvi kayıplarına eşit olması gerekir. kâğıt fabrikaları.3.1. Kullanıldığı yerler: Yüksek kalkınma momenti ve sabit devir sayısı istenen uygulamalarda kullanılır. yüklendikçe devir sayısı hızla düşer.

Bu nedenle seri motorun kullanıldığı yerlerde . Kullanıldığı yerler: Eklemeli kompunt motorlar. Bağlantı şekillerine göre ters kompunt ve eklemeli kompunt gibi çeşitleri vardır. vinç ve asansör gibi ağır işlerde kullanılır. Buna karşın ters kompunt motorda yol alma momenti düşüktür.4. başlangıçta n gibi bir devir sayısına sahiptir. kalkınma momentinin çok yüksek olması istenen tren. Çünkü motorda bulunan şönt sargı.Kullanıldığı yerler: Seri motor. 4. Kompunt Motorlar Seri ve şönt motorun karışımından oluşan bir motor çeşididir. Kompunt motor. yüklendikçe artarken eklemeli kompunt motorda yüklendikçe devir sayısı azalır.1. tramvay. seri motora benzer bir özellik gösterir. Ters kompunt motorda devir sayısı. Eklemeli kompunt motorda yol alma momenti oldukça yüksektir. troleybüs. küçük de olsa bir akım çeker ve bir Ø manyetik akısı oluşur.

asansör ve hadde makinelerinde yaygın olarak kullanılır. Ters kompunt motorlar ise fazla yol alma momenti istemeyen. Özellikle vinç. fakat yük ile devir sayısının değişmemesi gereken sinema makinelerinde. televizyon anten yönlendiricilerinde. dokuma tezgâhlarında ve buna benzer uygulamalarda kullanılır. Örnekler: .kullanılabilmektedir.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->