P. 1
Dogu Illeri ve Varto Tarihi

Dogu Illeri ve Varto Tarihi

|Views: 1,031|Likes:
Yayınlayan: xleopar
Dogu Illeri ve Varto Tarihi
Dogu Illeri ve Varto Tarihi

More info:

Categories:Types, Research
Published by: xleopar on Mar 24, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/03/2013

pdf

text

original

M.

$ E R I FFI RAT
Kalman KoVlii - Varto
Dodu ilLER ­
ve
VARTO TARiHi
(iklDcl b • • k. )

ANKARA 1961 - MJuJ ECITIM BAS1MEVl
M. $ E R IFFI RAT
Kasman Koylii - Varto
DOOU iLLERi
ve
,V ART 0 TAR i ~ H i
(fkl Dcl b••kJ )

ANKARA 1961 - MluJ ~ I T I M BASIMEVI
KAYNAI{LAR
1. Turk rrarihinin Anahat Jan.
2. Dog-uda Ara§t ywalanm (Kadri Kemal ·Kop).
:3. Umuml Tarih (Ahmet Refik).
Erzincan Tal'ihi ('Ali Kemali) .
5. ve Edabiyab (Besim Atalay) .
5. Bektal}ilik ve Edebiyab (BesUn Abllay) .
7. Selc;;ukiler den kalan §ecere (Alaeddin Keylmbat) .
8. Benlik ve dil birligimiz (Miralay ilL Rlza).
9. Resmi knYltlardan bilgiler.
10. Bizzat mu§ahedelerim.
11. Hormek §eceresi.
\
12. Dogu ilIerindeki Turk asan ve mezarlan.
,
Milli Egitim Bakanligl Talim ve Terbiye Kurulullun 29 Eyliil 1960 tarih ve
235 saYlh kararlan ile yaYlmlanmasl uygun goriilmii!ji ve YaYlm MiidiirliiiiinC1n
'17 Ekim 1960 tarih ve 613lr4206,sayJ!1 emirleriyle 5000 sayl baSllml!ihr .

Bu eser, yalmz dikkatIe degil, ayru zamanda ibretle okunmaya deger
b ir onem ta§lmaktadlr. Bilgin ve idealist bir ogretmen olan yazan dogup
UyUdUgU bOlgenin tarihi olu§unu karanhktan kurtarmak gayreti ile kale­
me sanlml§; fakat parlattIiI me§'alenin aydmlJimdall korkanlar tarafm­
dan insafslzca §ehit edilmi§tir. tfade ettigi mana bakimmdan TUrk aydm­
lanrun bu olay Uzerinde dikli;atle durmalan icabeder.
Ne§rinden bir hafta 80nra bu kanh einayeti i§leyen gizli eller aldtklan
. tikam ile yetinmemi§; kitabl da piyasadan toplayarak yok etmi§lerdir.
ZavaIh yazar'm, hangi vatan gomUlU oldugunu 'dahi bilmiyoruz.
DU§manllgm de.reeesine bakm ki, kitaplal'l gibi mezan da ortadan kaldtnl­
tnl§tIr.
BugUn, Milli Egitim. Bakanhglmlzca 2 nei baskisl yaptlan bu eserin,
bUtUn TUrk aydmlan t arafmdan okunmasl bUyUk faydalar saglayaeakur.
bu eser, Dogu Anadolu'da oturan, benzemeyen bir dil
kendilerini TUrk'den ayn sayan; bilgisizligimiz yUziinden
hizim de oyle sandliImIz vatanda§lanmlZln su kattlmaml§ Tiirk olduklanru
bir defa daha isbat etmektedir, Hem de inkanna imkan blrakmayan ilmi
deliller ile •.
Tarihin devrinde, Dogu lUerimize bugiinkii sakinlerini tortu ola­
rak blrakaeak yabanel bir vaki olmaov§ur. DUnya "KUrt" diye
adiandmiabileeek mUstakil hUviyetli bir Irk yoktur. Kiirtler, yalmz vatan­
degil, soyd3,§muzdlr da.. Fakat, aslrlarca devam eden kotU idare ve
ihmaller, onlann da kapah ya§ama itiyatlan maalesef bu netieeyi dog-ur·
TUrk Milletini ve TUrk VatamDi yok etmek sevda­
smda olalllar, bundan faydalanmanm pe§inde ko§uyorlar.
BUtUn TUrk aydmlan, §unu kesin olarak bilmelidirler ki, "KUrtlUk"
tahriki dU§man kaynaklardan fl§kl1'lnakta ve milli bUtUnlUgUmUzU sarsa­
rak bizi ytkmaYl hedef tutmaktadlr. Buna elbette mUsaade etmemeliyiz.
Dogu lUeri vatammlzlD hem kaplsl, hem kalesidir. Biz ihmal eder,
bu oz karde§lerimize gotUrmez, onlan aydmlatrnazsak, dU§maD
propagandasl silahslz ve mUdaCaaslz kahrlar. Sonunda
yapilan bu propaganlarm tesiriyle ikiye bolUnUrUz. Dogu lUeri elimizden
karsa Orta ve Bah Anadolu'da tutunmamlz kolay olmaz. Bu dava, TUrk
:!
Vatam ve TUrk Milletinin istikbali bakumndan son dereee miihim, SOD
dereee ciddidir.
Biitiin TUrk aydmlanrun bu durum vazifelerinin ne oldu­
iunu tayin etmelerl zamam ge1mi§tir. Bilhassa, bu buna benzer asia
&stan olmayan propagandalara kamrulj, a1dan1tulj, neticede yoUartm §3§11'­
JIIl§ Dogu TUrklerinin kendilerini aydmbga bu kitabl dikkatle
. okumalan, can evine derin derin dii§iinmeleri lizImdlr. Bu takdir­
de hakiki ve dogru yolu buIacaklanna inaDlyorum.
Tarihin karanbkIanna ilmin I§liJDI tutarak bize mUll benligimizi gos-­
teren ve ogre ten biiyiik TUrk miitefekkiri Ziya Gokalp nerelidir? Tahrik­
plerin, propagandacdann "Kiirtliik"iin merkezi saydlklan Diyarbaklr'h
detil mi? jBu bizi, b8§b b8§LDa bu kitapda yazdI olanlan kadar
ve aydmlatacak bir
DoiJIlu, Babb, Giiney ve Kuzeyli biitiin vatand8§lar, arbk uyanmah
ve birbirimizi uyambrmalIytz. Biiyiik, onemli, ciddi ve hayati bir mesele
oIan bu davaYI, Milli Birligimizi ve toprak biitiinliigiimiizii saglayacak
doyga, dii§iince ve imkan beraberligine istikbalden em in 01­
maya haklomlz yoktur.
RahmeiH ve biiyiik idealist M. Serif Flrat'm ugrunda can verdigi bu
iilkii. TUrk aydmlan tarafmdan bekamlzm teminat bayragl olarak ebe­
din"en dalgalandll'llmahdIr. Hem de imkanlannm son haddi olan yiiksek­
Iiklerde.
Devlet ve Ba§bakan
Cerna'

4
ON sOz
(Dogu lUeri ve Varto Tarihi) ba§l1.g?, alt1.ru:W. yazd't(jtm bu eserde,
ilki:ince, dogu ible1'im-izde ot:uran dagl?, Turk Q,§iretlerime Kurt denil­
digini, ve do gu iUerimizin Milattan Onceki durumunu, ve bu dagl't Turk­
lerin tarihi ve ger()ek soylo:nm, ve bu sonradan hangi zoria­
malar alttnda kalarak Kormanci t'e Zaza dUlerini vucuda getirdiklerini
VB ni¢'n oz dilZerini itirmek veya bozmak ZlVra,nna ugrad'l.k70/l'lnt.
116 b'll halktn yiizyw once 1'I..eden kendilerini Turkten ayn bir 'JI'I.U1.n
8aM1.klanm, OS1nanl't siyasetinin, derebeylik ve Hamidiye alaylart dev­
rinde dog'll illerimizde yaratt'tg't kotuliikleri, M devri ve Birinci
Dunya Sa'VQ§tnda, dogudaki tariM sCWCU} VB olaYUln, VB Sait iB1/a­
ottm a.nlatacagtm.
Yine bu eserimde, dogu illerinin ()e§itli bolgelerinde otU1'O/T/, Al.evi ve
Bekta.:ji afi?'etlerin tarihi soylaJrtnt ve bu TU1'kierin yak'tn nereler­
den dogu' illerimize geMikl.e1'ini, ve bunlann b'll iUerde hangi zorlamalar
oltmda OZ Tiirkt;e dillcri:ni lror1naka:rl§'1.k edip Kormanci veya Zaza lisan1.nt
(igrendiklerini. Alevilik, Bekta§ilik ve Kutlba.1ltgm ne demek oldugunu, VB
bu a1cidelerin Turklere nastl Q,§tlaind'Lg'Lnt., Osmanlt Ale­
vilik ve Bektl:u;ilige kar:;t guttiigu siyaseti, ve Bektafjiligin Turk killtur'iin­
de gordugu gorevleri, aytk74mJLoa VB biUiint konuUtrtn tarihi
olaylartnt SH'a ile kovaltyacagt1n.
Bu csm'imin 141i.hi ola.yla:rt; ilki:Ynce Varto il{'csinden. ba§lamt!} ve
dolaytsiyle dogu illerimizin tarihi hulxisa edilerek 8'trakunmt§, en t;ok
Varto' da oturan kabileler ve buWn dogu a§iretleri ve H O1'mek kabilesi
1w.kkmda geni§ bilgiler ve-rilmi§tir.
Tarihimin son boWmlerinde dogu illerimizdeki Turk boyllLn araslnda
Iw. len Ya§(J/tnakta. olan Turh,"iin eski ture, ort ve UdetZerini ve
g6le?t rniUi 'oyunlart s'Lralam't§, Varto' nun ve dogu illerinde me§hur
olan Bin[Jol daglar'lJrnn ()ograti durumlannt geni§ say?n okuyucu­
lara sunmU§1Lm.
Tan hin ilk devirlerimden ba§ltyarak, en. "ok f{Q,gmdan 19!tJ
.ff1Zlna kaJlaIr dogu illerimizde cereyan eden tariht o14l1lart alan b"
·


kitabt 1Iazmaga bem zorl'U(lIatn biricik iillcii, gert;ekte a81.l Turk kanmt ta- _
ve Turk oUlu Turk ol4n Varto hallciyle dogu illerimizin t}e§itli bOD­
gelerinde oturon Tiirle 'li e Tiir kmen boyla:n/IUL mensup halhn, 'lie bu t;if tyi
kiYJ/liimiiziin halen. K OTmatnC't 1)e Zaza tiil hamurlariyle 7wnU§maJo/n derd;"

Bu halhn hepsi de b1fgibn T'ii-rk S01fU/tldcm. ohlukbanm bildikleri
Acem, A rap , Errneni, Keldani 1celimeleriyl.e dolmu§ ve b·u st{'retle
·maz bir hale gelmi§, asltnda Tiirk t;e olan In{' k4r'U}lk ve mafUl8tZ dilleri
bir t'ii1'ZU 80leilp atamamt§lardvr.
Ben .bu eserimle, bu ve kanda.'j/Janmtn fifcirlerini d4ha fazla
ve onTa l-a, aeroek soy 11e dilleri hck k."nd.a ncni.§ bilgilp"r sun­
,ga
H er bir kaT'll} topraii't T urk ecdadtm1-Zlm. ka'l'lla11yle S'ulanWlt ve her biT
Ulnda, OVM7.71da., bel ve binTerce Turk yatam. ve her yam
bu ,ehitlentl adlariyle amlan, (l.aianlar ya1ag1 dogn illeri1nizin, dunyamn
ben Tiirkiin ozyurdu. Old1-t g ltlt1'- 00.11hi ka1fY/ak7Q,ra l)e ger­
da.ya'OOmk isbat bulun maktalltm.
BiiyiiJc At.atii'1'k, Milli $ ef l nOnii ve r!Lilli Cumh-uriyetin w;t'tU'L '"till£.
iizerinde mini birlik 'li e biitilnliige doijru yii.1·ihnek, bu. dault Turk
de yurdu ve mini iide't'leridir. fl u iidev, bize en douru 7101
1)1t,j6:filcat((Ju.mhuriyet l)e yurt sevgisini, mini bh-lik ve b1itiinlilgun ko­
buyruklamt.1tl1'. TU?'m, Ti irl«;1l lconu-§acaUtz. T'ilr k Cumhuri­
lIeti Je Tiirlcyurdunun. sal)unma..s'l. oVlLSlnda sapan i§letecck, dau la,.
,,,,ruUt y eleli asEanlaT gibi, yurdumu,za saldlranlm'w, (wvii§ecek, ya gazi
lJ6 $ubat 1945
Mus ill Varto Kasman Koylil
M. :;;. FIRAT
§ehit ol.¢'iiiYz.

B(}LDM : 1
Yakm Kiirt Adml Alan Daglt/'fiirklerimiz
Dogu iller imizin bolgelerinde ve en c;ok dag etekJerinde, sarp
ve anzah arazide ve yuce daglarm ova ve zengin yaylalarda
ya§lyan ve bu gun ve koyunculukla gec;inen eski Turk ve Tiirk­
men a§iretler , bu gun KOl'11'1anCl ve Zaza dillerlyle soylc§tikleri bun­
lara KtiJ;t den ilmektedi r . Gerc;eki en Turk soyundall olan bu dagh Tiir k­
ler ha1ckmda ilIt once genel t arihlerin ve bilginler imizin gor ii§lerini incele­
dilrlen sonra, uzak ve yaklll Tii r ldel'j hakunanrlan bunlan §Ube­
lere ayrracagxz.
Turk en az yedi hin Yl1danbel'i Otokt.on ahali ve dog-u Anado­
lucla yerJe§ip buralan .kendilerine yurt edindiklerini, ve bu balka ait mede­
niyetin 1sa'nm dogu§lUldan 4000 y1l once ba§la.dltIru (TUrk tarihi ana
hatlan ) adh gerc;ek tar ihimiz, c;ok kuvvetIi olarak ispat etmi!j, tarafSlZ
ecnebi t.arihler i ve dogu Anadolu-Kafkas ilmi 'heyeti ; dogu illerimizin ve
Kafkas sakinler inin yerl i hin yI1 ollcenen TUrk ve Tur ani oldulclanm belirt­
mi§ler dir.
Gerc;ekten Yavuz Selim Kurt diye va,srflanan bu dagh
TUrk karde§lel'imiz ay!'l ayn §uhelere mensup uzak ve yakm Tiirk­
leridir. Dogu illerimizdeki bu dagl1 Tiirkler , boy bakuumdan tiC; §ubeye
aynllJll§lar cbr. Baba - kiirdiler, KOrlnancolar, Zazala'f. I
Biz, bu §ubelerden ilk once Baba-kiirdileri... 'l tallJJ1 lerini ele alal1m.
Ahmet R efik umumi tarihi, Baba-ktirdilerin ihi bin yl1 milil.ttan
once Van golu, Iran, Irak hudndundald daglarda ya§lytm Kussilerin ahfa­ .
dmdan olduklnn m, ve bunlann- Asurilerle birkac; muhar ebe '.
kayJt ettilderini yazmakta ise de, Ahmet Refik'in "Kussi" dedigi bu hal­
Jon Hatti-Hitit Tti.rklerinden .kol)an HaIti'ler oldugunu ve miHit tan bin­
lerce yll once Or arto havalisine To§pa-Van §ehrinde btiytik bir
TUrk bukfimeti kuran bu halkm Asuriler le 17 biiyUk muharebe yaptIk­
1an, bu giln aC;lhp okunan Asur kit&belerinden anl3§lIID.l§tJ.r. Bu hukti­
metin iilkesi olan Ororto, bildigimiz gibi, Milat tan alb ytiz yll once doguya
geJen Ermeniler tarafmdnn istili edilmi§. Er meniler bu TUrk halloyJa
7
birlik olarak bir hiikumet kurmU§lardI . . Ermeni hiikilmetinin RomalIlar
t araf mdan sona erdirilmesiyle, !ran hakimiyeti altma giren HaIti Tiirk­
lerinin Lohorto-Kurtbaba §ubesi !ran dilini OZ karl§bnp
serhatlerin sert ikliminde Tiirk, Acem ve dillerden topladlklan bir
Kormanci dilini meydana getirmi§, ve· Kurtbaba §ubesi, sonradan Baba
kiirdi namun alnU§br. Bu §ubeye mensup halkm bIr kIsnu; bugiin lran'm
gilDey hududiyle Kerkiik ve Stileymaniyenin daglarmda, ve dogu illeri­
mizin Pervari, GaVa!}, §emdinan, Cizre, Hizan, Be§iri, Garzan, Sason ve
Mu§ daglannm bir c;ok kesimlerinde oturmaktadlr.
KitablmIZm dokuzuncu boltimiindeki tarihi olaylar arasmda, yerle­
rinden, ve aynldlklarl kabile ve boylarl; bu gtinkti mezhep ve tarikatlan
haklonda bilgi veidigim bu §ubeye mensupbuttin 8§iretlerin ecdadl olan
HaIti Tiirkleri, ilk once ml lattan binlerce Yl1 evvel Qinin §irnalinden, Ha­
taydan gelip, iki Zap nehriyIe Van golti, Agrl- Kafkas daglan eteklerine
kadar yayllan Orarta havalisine yerJe§rni§. yukarlda yazdlglrnlz gibi Tog­
pa §ehrini htikiimet merkezi yaparak aSlrIarca Asurilerle
Haltiler bir arahk, Anadoluda: Bogazkoy, Ka,rga.mi§, Ankuva-Ankara
da btiyiik bir imparatorluk kuran Hitit-Eti, hiikilrnetiyle rniiljterek bir
idare kurup Kafkas daglarmdan Sakaryaya kadal' genilj bir iilkeye hiikiim
etm.i§lerdir .
sonradan Ermenilel'in idal'eleri alhnda slkJ§arak milli birlik
ve dillerinden pek §ey kaYlp etmilj, Errneni klralhglmn c;okmesiyIe bir
mtiddet Orarto bOlgesinde ve dogu iUerimizin daglarmda topJu bir varlIk
gosterip durumlanru de, Partlal'la ll'anilerin sava§larmda
.!ramn hilkimiyeti altma girip ytiz Y1llarca Acemlerin rurs ve diU
ezilerek, QZ dillerini Acem ve sair dillerle doldurup milli benlikle­
rinden u.zakla§tll11ml§lardJ.
Halife Orner h-anilerle Arapiar arasmda yapllan me§hur
Kadi§jye sava§IDdan 8om'a Arap ordularl fran tilkesini ba§tan ba§a istili
ederek, HaIti Lohor ta dagh Tilrlderi Acemlerin idaJ:esinden
bu halk yIllarca dog-unull sar]) daglarlDdu Arap ordular ma kar§l savunma­
'ya ba§hyal'ak en son Araplara teslim olup, bu daglal'da beylikler ve
agahk.lar halinde ya§aDll§h .
Dogunun lSSlZ daglarmda lslanuyeti kabul eden bu halk, haydutluk
hayatma pek fazla baglamp din ve Isliimiyetten pel{ az bilgilel' edinmi§,
ve bu az bilgileri, ve Islam dinindeki kelimeleri , bir ziynet olarak
kendi dillerine aln:u§. Ttirk!;e, Acemce, Arapc;a ile kan§lk bi r Korman'
dilini
RaItHel', Abbasiler ve Selc;ukilel' deviderinde bazan kendi hudutlarlDl
iizere bu devletlerin ordulanna karJ§Inl§, ve fakat daima yer­
8
lerinin sarphgmdan faydalanarak, e kendi kabugUDa c;ekilerek ha§in bir
a§iret sistemi altmda ve bazan biri birleriyle kanh bogu§malar yaparak
yiiz yillarca ya!fanu§lardlr. .
Osmanh Padi§ahlan dogu illerine eI uzatIrken Halti-Lohorto dagh
TUrklerin 0 gtin konu§tuklan Kormanci dilini, ve onlarm hayat ve hay­
dutluklarml, ve bu a§iretlel'in birer deJ:ebeyi kuvvetlerini gozonUnde tuta­
rak bunlarl tsmail'e ve Mevi TUrk kabilelerine kal'§l bir silah gibi
kullanml1Jlard!.
Yavuz Sultan Selim, 1514 yllmda I smail ordusunu QaldIran ova­
smda yenip dogu illerimize donerken, Idris-i - BitIisi'nin (1) deliUetiyle
Halti- Lohorto, dagh TUrK a§iretlerinin l'eislerini huzuruna kabul ederek,
bunlarm olan "Kurtbaba" a§iretine Baba-kUrdi adml takmi§. Bun­
Ian derebeylilderine aymp "KUrt" naml altmda t e§!;i ederek
lsmail ve Siilige cephe almalarml saglaml§tl. Dogu illerinin ytice ' dagla­
l'mda bu §ekil imt iyaz aytmda bag,mslz bir halde istedigini yapan bu a§i­
r etler, tamamen milli birlik ve Ttil'ldiik duygusundan uzakla§tmlarak,
kendilerlni n Kiirt ve Bab -kiirdi
Yavuz Sultan Selim devrinden once tanh ve haritalarda;
dogu illerintizin yukan Jos.unlal'lna "OraI'to" denilmekte iken, Yavuzdan
80nra yaZllan tarihl el'de bu TUrk Jurduna; Kih'diistan, buradaki Tih'k
halkma da Kurt diye ash a tarl ohmyan bu hayaJi adlar t akJlmJ§o . Bu
sahte adlar aHmda inleyen dogu iHerimiz biitii n Osmanh padi§ahlan dev­
rince, yabancl1 gao ill'iillenm.i§, Tiirk milli birliginden bu
iIler deki Turk halkl feHikeLten f elakete sUriiklenmi!jtir,
Y vuz ulLtm Seli m clogu seferinden Anadolya doner en Baba-kiirdi­
lerini takviy etmek i¢in, ve nlaI'! ah lsm ile ve iilige . koyacak
bir usttinltige nad lurlan bir • k Tiirk a§iretlerini kal­
dll'1p dogu illerimize go Eu yakm Turk a§iretleri dogu ilIe­
rinde erle§tikten soma Baba-h.i.i rclilerle kayna§Jp oz dillerini ve
milli varlt ' larillJ v Kiirdii tan tinv nma fed a edip (J' ol'manco) tar
arum alrm§lal'dJ.
(I) tdrisi - Bitlisi H aIti - lohor tu Tiirklerini n kurt - baba §ubesine lJlensuptur.
Bu adam 0 Him tahsili ic;io Bagdad'a oradan Safii ve Nakai tarikatml
ahp dogu iUeri mize donerken bu mezhep ve tarikatl biitiin " Lohorto" kurt - baba
lubesine mc:osup aliiretlere a§llaYlp biiyiik bir manev! nilfuz ve dolaYlsiyle
o t;agda doiuda esen Alevili k ve Siilige kar§l klskanc; bir has1m olarak harc:kete
miJ. bu f iki r ugrunda padi!}ahla gorii§erek kendis ine bagh olan biltiln a!jiret agalanDI
padl,aha cotilriip hemen onlarm beyliklerini ve hem de SWiie karll koymalanDi
temin etmi§ti.
9
10
KORM.ANCOL\R
Kormancolar, yukarlda a<';lk1udlgun ibi aWn'at zaferind n sonra
Yavuz Sultan Selim tSl'afmflan ic; Anadoludan kal u'I11, rl ttl illerimize
gonderilen yakm 'furl ' ve TUrkmen
Yavuz Seli . Idl'isi-Bitli illin onderligiyle Halti-Lohorto. .K.u:rt.-babll
dagll Tiirldcd ne Ba.ba-ki.il'di \' dogu iI1el'imllie de Kti r dti.. tan adml takb k­
tan som'a, Anadolu, a rlonmu§, Kon a, Karaman, Teke, Ankara, Kayseri
bolgelerinde bir halrle dola§au, ffilan, Berazan Cibran,
HaseDan, ipkan, Bn, 'dera . Zilan CeHUi t1 rini Varto.
Muti. llims. El e kirt. Parno', -. Err;i9. an. oylLUnlul'lna gondermi§tir,
u yakm Turk a il'etleri Baba-kul'<ti ubesi 1 ir le it Salt lsmail'e e
dogu illel"indeki Aievi a§il'eUere kal' J km 'etli bit· cephe ·urmu!}lardJ.
Yavuz, bunlardan ba§ka, 0 gd,t Sa,'Qn. Motl-i, apal gibi sal'p dag-­
laraa 1 an Pru.'t Til' erinin Zaza-dumheli §u e ine men up kabilele .
de 1m kuvvetlere kattu'ull§l1,
Anad ludan d gu iIleri lJ e Imldmlan u TUr k ve Tur kmen a§iretler;
yal'lm aSlr ODm, KUl'dUstan arlmm, ve derebeylik iinvalllruD verdigi gurur
Kiirt-l0k ve a iret beyliginin §ohret 'e heve ine dalaI'ak, a§iret
isleri kenrlll rine Aral ,fe el'atma K"rt demi • v Baba - kurdi §ubesiyJe
OZ tiirk<;e dillerini bunlarm KOln1auci dilleriyle bunla­
rill dilincl n daha sa • ve yansm ian fazla 1 TUl'kt;e alan bir Ko anei dill­
Ie konu§up kendilerine d "Kormanco"tinval1lm
Kormanc §ubesine dahil olan bu yakm Turk a iretleri de, Baba­
kur dilerden aIm) , ve bir aSlr sonra da bunlarm bir losmt
tarik Zaza - §uhesini n §eyhi olan Palolu eyh Ali' den,
alrru§lardJ. Bu §ubey up btitiin t agalarl Zaza. ve Baba - kiirdil
§ubelerinde oldugu gibi, kendilel'ini Halicli 'ylt, Ahbasi sii lale inden san­
mJ§, v bu ' ur etle a ir et eratmdan daha ukal'l bir mevki Ide etmeye
Bu 2§ir etler biitiin Osma.nlI Devleti irer de)'ebeyIik ha­
linde yas:amj§, tanzimat de Trind , btmlal'm dizginleli ele alImp kanuna jtaat
ettirilmi§, isti cIat devrinde i§ biitiin <;lgnndan Sultan Hamit, tan­
zimat Tiirklerine kar §l koyabilmek i<,:in yalmz "Kormanco"
§ubesinden 36 hami diye a§iret alayuu kw'Illu§. bin iki er yuz atlJ mevcutlu
olan bu alaym., ve bu yakm Turk a§iretleri ikinci bir defa Sultan Hamit
tarafmdan Ktirtliik f ikriyle zehil'lenmi§. bu t arihten sonra bunlarm Tiirkliik
hakkmdaki duygulal'l t amameD onlar kendilel'i ne Sultan Hamid'in
Kurtleri diye Dviinn u§lerdi. I I
DO&1I illerinde 36 bagllllslz der ebeylik halinde kurulan bu Hamidiye
alaylan Sultan Hamid'in amanSlZ siyaset ve istibdadiyle sarho ... olarak di­
ger §ubeler deki a§h·etlel.'e, ve dogu illerindeki Alevilere, §ehirli ve
...
balka ve hatta birbil'lel'ine aldm p. yIllarca ka galarmda yiizleree
Tiirku.n kawm akltmI§lardl,
dokuzuncu bOltimtinde ge1ecelc tar ihi olaylar arasmda
ladIiPm gibi Mil, ve Zil Partilerine ayrllan bu §ubedeki aljiretlerln Mil par­
tisi, ljeyhlerl olan ait le 1925 irt ica adise lni w eude getirnti§ ve Zi1
partisi de Zilan ve Agrl'Cla isyan etmi.§lerdi. Bu §ubeye mens up a§iretler,
Viran - Ergani, Suruc;, Varto, Bulalllk, Huus, Rar a azi, Tatos, Kar­
hova, Mu§ Patnos
J
Ele kirt, Agn , Malazgirt il ve il elerinln
kesimlerinde otunnaktadll'lar.
ZAZALAR
Miliittan ' nm aSl!' on 'e, Bu.hteriyan ve BeIh, havali 'in en Iran'a aka
Part Ttirkleri. b gtil Zaza - dtimbeli dedigimiz dagh Ttil'klerin atalarldtr.
Zazala In hir mmI da ' Eti" Tiirkle . den Iran hudutlarma qlkan boylara
mensupilll'.
Part Tiirklel'i ilk one 11', n
l
Midya, Babil'i alml§ ermeni veliahtl
ikinci Dikran' esir gottil1llti§lerdi. Bunlar bir mtiddet sonra yerlerine
lip giderken, bunl rdan irka!; ' abile HaIt i Ttirklel"iyle !ran al'asmciald bol­
gede kabUl. , ve han t Oll ragma Bu Ttirkler. bir t araftan
kendi lrkda§lan Ian Haiti - Lohorto dagh Tiirklerle i§birligi yaprmijken,
diger taraftan ' ranilerin hayatma cemlerin dll ve ktil ttir
kar!jl nda sar slla 'ak kendi diller ini Acemce iJ doldurmu§lar dl.
Bugtin tizd altnu 1 emce ve art a kalaru ttlr) Qe. ve diger di lerle
bir ZB.U1ca He ]"onu§an e Zaza Dti mbeli, Yezidi adlariyle adlanan
bu eski TUrk halln, tarihin her devrinde gol{ yigitge Ylllarca
Acemle 'le sava§ml§ ve Kadisiye suva§lndan sonra h-an'u girell Arap ordu­
lariyle §iddetli garpl§ma)ar yaparak Irani serhatlel'inden dogu illerimizin.
Sa on, Motki , apak<;tir , gjbi 1k me§eli arp ve dagh arazisi ne BIgI·
Ilarak bw:ada bannmt"§lar dt,
Zaza §ubesi, son zamana kadar Arap hal ve dilinden uzak ya§amI§ 'e
IsHlm dininden pek az §ey 'Inti:}, bu ko '1 dagIarda l{endi ba§larma ya­
Yavuz, Qaldlran zaferinden sonra bu §ubeye mens up
de, Baba - ktirdi ub i agalarl vaslta iyl e elde etmi§ti. Bu h lk bu t ari hten
sonra ci armdaki Baba - ldirdi e Kormanco l;lU eleriyle temasa gelerek
mezhebini kabul bu sarp daglar dan kopan bir ok Zaza kabile­
leI', Ergani , Maden, Siverek, Palo, Mardin, Hazzo, Loce, Diyarbalar
bOlgelerin yayllnn§lardlr. Biittin Zazalar; H. II - inci ytizYlhnda asi
Said'in dedesi olan Palolu Ali elinden Nak§i t ar ikah ru kaoul ederek
bu ail eye mtirit olmu§lardl. Ali bunlarla.beraber tar ikab ru Kormanco
fubesinin Mil partisme de a§I1aDU§br.
11
Arap ordulan onUnden daitlan Part Tiirkleri (Zazalar) ay­
nlan Yezidiler; 0 dogu illerinin serhatlanndan gliney doguya
ger;erek, cenupta Sinear datlanna, Alagoz daglariyle, Karabag ve
ovalarma ve bunlar son zamana kadar Arap ordu1a.nna ve Islimi­
yete kar§l koyduklarl igin bir tiirlti Islam dinini kabul etmeyip Yezidi rur
mml alm1§lardl.
. Dogu illerindeki a!}iretlerin Zaza ve Dtimbeli §ubesine,
ve Nak§iligi a§1hyan Palolu AU, Melekan ve §eyhleri, Zaza old uk­
Ian ir;in bu §ubenin §eyh ve agalarl bu manevi iistiinltige kaptlarak kendile­
rini diger il i §ubedeki daha kutsal bilmi§, bunlar kendiIerlni
"lia idi" ve' basi" diye vaslflanrurml§, ve en son bu zehirli fikirler a1­
tmda birle§ip §eyhleri olan Sait'le Milli Hiikiimete kar§l isyan edip
biiyiik za:rara ugraDll§]ardl.
Gerc;ekte Tti rk. ve Ttirk soyundan olan, ve ancak yukanlarda ar;lkla­
ruglm gibi 0 manh Padi§ahlarl tarafmdan KUrt diye vasrflandlrllan, ve ya­
bancl,hga siirtiklenen u tiC; §ul;>eye mensup dagh Tiirk a§iretler; yiizyillarca
1mh kahba girmi§ ve r;e§it zorlamalar altmda ezilerek dogunun lS81Z dag­
larmda dillerini v'e milli varllklan m bozduktan sonra milliyetlerini tayin
etmekte biiyiik gii<;Iiik C;ekmi§, umumi goriinii§te Kiirt di ye anlldIklan hal­
de, onlar her §eyden once din, §eriat, hilMet ve N ak§i1ik akidesinin tesm
alb nda kalarak en fazla Arap Halidi ve Seyyidi olmaga he eslenmi§lerdir.
Biz, §imdi u daha fazla aydmlatan iki tarihc;imizin, bu
§ubede .' dagh Tiirkler hakkmdaki genel goru§lerini inceliyelim.
Dogu illerimiz e ara tIrmalar yapan bilginlerim1zden Kadri Kemal
Kop, (Dii§ii nce ve Al'a§urmalarrrn) adh eserinde : Ktirtlerin, kurt unvamm
tac§lyan Part Ttirlderinden aYl'lldl klar ml ve bunlann ikinci Dikran hokUme­
ti a el'Dlenilerln hakimi. -etleri altmda zorlanaral{ mim duygularml ve
(iz ttirkc;e dillel'ini bozduklanm, e bu halkm ilk once GHdani, ve ermeni ve
Zint dillerin en ve daha sonra Acem ve Al-apt;.adan ·'z Tiirk!;e dillerini dol.
durup b ya anCl lisanJardan Zaza ve KOl'manco adb dil halitalanru mey­
dana getirdiklerinj, ve zaman, zam n Oguz boyl 'rna ensup u'<;ok kabi­
lelerin bu dagb Till' -lere karl§arak bunlardan Zaza ve Kormanci dillerini
ogren iklerini, ve Osruanlt lmparatorlugunda din siyaseti lriidiildUgtl ir;in
bu balkm larHli men§elerini, Irk v ktilttiTlerini aramayt habrlanna bile
getirmedil<lerini, ve tabiatm bu ikliminde bu halkIn, huylarma uygun
gelen a§iret si temine l81mp kaldIklarInl, ve bunlal'm Osmanh padiljahla­
n ndan gordiikleri ayrIhk, yUziinden her §eyden once kendilerini islam ola­
rak tamdIklarml, hiilasa ettikten sonra bu eserinin 65 - inci sah.ifesinde
diyor ld:
( - Bir zamanlar KIzlhrmak kIytlanndan Dersim'in bir veya
Hakkari'nin bir vadisine goc;tip bir Turkmen a§ireti, Sakarya'dan
kalkarak Mardin'in bir c;oltine at an bir Ttirkmen oyma8't. can ve
ba§Inl daha saglam koruyabilmek arum ve dilini de itirmekten
12
mem.i§tir. Bunun iC;in buradaki sozilmiin gerC;ekligini kuvvetlendirecek bir
iki ornek daha yazayun : N e ibretle kal§llanacak bu' ki; vak­
tiyle Konya, Karaman yayalalanndan Agn da&1 et eklerine gelip yerle§en JI
TUrmen Celati 8§iret i denilen a§iretin bugiinkii goz oniinde duru- ,., .
yor... Osmanh padi§ahlarmdan Yavuz Sultan Selim XVI. yiiz- )0
ylimm b8§larmda Orta Anadolu'nun Ankara taraflarmdan birc;ok Tiil'k . 'If
oyrnaklan kaldmlarak Gaziantep ve DITa oylumlarma gotiiriiltip '»
"'Itirk Yurdu. SaYI: 202. Sahife: 27" Bunlar 0 >­
esen $iilik ve KIzIlbal}hk akmma kar§l bir t ampon vazifesini g'orsii n diye

gonder ilmi§lerdi . )
Yine bu konu iizerinde birc;ok Alman ve Ingiliz eserlerini inceliyen, ve
Van tarihinden par<;alar okuyan Emekli . Miralaylanmlzdan M. Riza,
(Benlik ve Dilbirligimiz) adh eserinde; hiilasa olarak:
(- MilAttan on mnr ·' nce "Orarto"da otura ve HaIti -lohorta,
adiyle amlan Goto - Hitit Tiirklerinin asIrlarca Asurilerle 17
biiyiik muharebe kaydettiklerini, ve bunlarm Ororto' da biiytik bir hiikU­
met lrurduklarmmAsur kitabelerinden anlasIldllhm, ve Ingiliz eserlerinin >­
verdikleri bilgiye go.!!!: Orarto'da oturan bu kavmin ilk once otto, yani ".
kavgacl adIyla tamnml§ oldugunu, ve Gott o admm, suriler t araf mdan I­
Gerdo'ya .;evrildigini ve Gerdo sOzUnun de done Ktirdo §eklinde .)o
Konu§uldugunu ve n da, kiirdo soziintin (Lohorto) .,.
dan almdlgml, kabul ettilderini an!abyor ve diyor ki: - Lohorto Ttirkle- >­
ri, Cengiz'in bey anlammda kuJlanrngl ktirt soztinii, kendi agalarma tak- >­
mt§lardtr. Ve dol-tor Silli KUrt kelimesinin, Lohorto'dan ka- >­
bul Hort, bugtinkii (vigit) demektir. Bu halk e kid n >­
milli adlan olan Lohor to'nun ba§mdan (10) hecesini alarak, ktirtl1enin bii- Jo
tun ismi haslarmda ve edat nidaSI yerinde kullanml.Wu:dIr. Ktirtler hali >­
birbirler ine. -lohordo, Lohorto yani ey yigit diye c;ag.nrlar ... ) )I
Saym M. Riza, bu konu§maslm §oylece bitiriyor:
( - Lo sozti, dagh Tiirkiin milli teranesi, sevimli ve tath hitabesidir.
Va 10 kti rcio, milli admm klsa bir ifadesi, her soze yapI§lk irade ve kuvvet
1.0 sozti, dagh Ttil'ktin aCI , tath, sevin<;, sevgi gibi btitiin duy­
gularuu ifade eder. Maniler, gazeller, destanlar ve §arkIlar hep 10, 10 i1e ba§­
Jar, 10, 10, i1e biter. Bu dagh Ttirkler, Lohorto'nun, ba§ hecesi 10 yu alar ak
millt bir i§aret yapml§, kalan ktirdiyi, bir addan ziyade, dagh manasma
bir slfat oIarak blrakml§br. Bu kiirdo slfab, zamanla klsalblarak ktirt
olmu§t ur.)
Saym M. Riza eserinin diger bolUmlerinde: Ktirt admm kurt kelime ­
sinden (jlktIg.m ve aym iflmanda lohorto daglI Tiirklerinden . aYrIlan. ve
Hatay'dan gelerek Anadolu'da merkezi Bogazkoy - Hatuzasl, §ehrinde
Ankuva - Ankara, Kargami§ - Cerabltis'de kuvvetli bir imparatorluk ku­
ran UEti" Tiir klerinden bir(jok ve boylann 0 c;agda ayrllarak dogu
13
illerinde Lohorto Ttirklerine Imn tlklro:lDl ve LollOrto Ttirklerittin, Hitit.­
HaIti, soy adlarml binlerce yll mukaddes bir tilkti. halinde saklachklannt.
ve bunlarm lslarniyeti kabul t t ikt en sonm, 1cendilerine dim bir /jeref ver­
mek HaIti adllll, Ar dap kurnandam BaHt - bini Velit , adlyla degi§tirip
oylarma (Halidi) ne ebini yapl§tIrdtklarml, ve ise bu halla n
"HalJdi" degil, "HaIt i" olduklarml, ve hatta bu ltalktan bugtin <;al,
Zernak beyleriyle Bidirhanilerin, Kirvari, Guyan ve Cizre beylerinin ve
Hasmanh agalarmm kendilel'ini Halidi oIaI'ak bildikleI'ini ve halbuki , bun­
larm Arap kl1mandam Halit - bini Velidle hic<bir ilgileri olmadlkIm ve

di Ahlat He Siir!arasmda bulunan (Halti dagmm, bu eski TUrk kavminin
atalarl adlTIl ta§ldlg,.m, geni§ olarak anlatmaldadlr.
HaIti ve Halidi arl1arl iizerinde ben de gOl·ti§lerimi ve bildiklel'imi
larnak i <;in hu konuyu biraz daha geni§Iet meyi faydah buldum. Soyle ki:
Yavuz Sultan Seli 1 devrinden Sa-it ' synanma gelinceye kadar
ronl it imizde ve biittin dogu illerimizde toplu hir a§iret sistemi altmda
§it del'eJJeylik ve a§iret agabklal'ma ayrllan Babaktirdi, ve Zaza.
ljubelerinin btittin aga ve §eyhleri, kenrlilerini en c:; ok Halidi ve daha sonra
A ., eyyit ve birkag a§ir tte neslinden bilrni§lerdi. Bu aga, bey
ve seyhler kendilerille taktIldarl bu nesep adlariyle oguntir ve bu suretle
<l§iret eratmdan tisttinlUklC' rini l<orurIardl.
Saym M. Riza'nm yulml'lda saydlgl a§iret agalarmdan ba§ka, mtirteci
Sai ,. mensup bulundugu Palolu Ali ailesi ve Solhan Zazalan­
nm en btiytik §eyhIeri olan §eyh Abdullah ailesi ve
(ian Hazzo ve Farlon beyler i. DiyarbaklrII Cemil ailesi, Za­
7.alarm btittin Heri gelenleri, Kormanc;o §ubesinin btitiin agalan ve Korman­
o !}ube'inin Zll'kan, H enan agalan kendilerini Halidi ve klsmen de
Abbasi ve Seyyit diye vaslflandmrlardl. Zazalarm Zikii ve Gimos agalan
ErneviIer den. Kormanc;olarm oeak ba§Iarl oIan Millan a ireti de Seyyitler­
den olduklal'lTIl iddia eded erdi. Babaklirdilerin yalmz Bedirhanileri, Cizre
ve Bohtan beyleri, Abbasi ve bu §ubeye ait dig-er a§iret agalarl tamamen
Halidi olduklarIm soyJemi§lerdi.
Bu dagII Ttirk karde§lerimizin, tamamen Arap nesline dogru
olan bu iddialarmda, Arap gibi kannakan§lk oldugunu soylemek zo­
rundaYlm. Yukanda saydlg-lrnlz bu aga ve §eyhleri, soyledikleri gibi,
Halidi. Abba i, Ernevi ve Arap iseler, dogu illlerine, ve bu dag-II Tiirklere
takllan Ktirt ve KUrdtistan adl nereden c:;lkIyor?. Bu durum kal'§ISlDda
dogu illerinden ben kiirdtim diyecek tek bil' a§iretten ni§an kalmamI§
olu1'. Esasen tarihin sahifelerinde; Ttirk soyundan kopan bu halk­
tan ba§ka adlyla tamnml§ bi)' millet yol,tul,'. Ve bu millet tip, <;ehre,
Irk, kan. orf, adet itibariyle vakit Arap olamaz.
Gori.iltiyor ki, bl1 asil kanh Ttirk milleti. Ttirk halkl. olan dag-II a.<?iret­
lerimiz, ylizyillarca c;e§it milletlerin idareleri altmda ezilerek rnilli varhk­
l4
tuml zaytflattJktan tionra, Osmanhlann idareleri altma ve Osman­
11 idaresinde her §eyden once din e tslamiyet siyaseti yuriidugii bun­
tar da kpndilerini Islamiyebn ve Araplarm tarunJDl§ simalarma bagbya­
rak, kendilerinin Haltoi olan oy adlanm Hali diye <;evirmi§. re diger
aga ve beyIer] de, bunlardan ger i kalmamak kimisi, A basi , kimisi
Emevi va hatta Seyyit olmaga yeltenerek. gfl.'a emsallerinden geri kalma­
mlljlardlr. Bu sahte aular 0 a iret. aga e .!ieyhler inin ya­
raml§, bunlar §i ret etrafmda i.istiin bir mevki Ide eder ek dinl bir t elkin
ve saygl He halkl kendilerine SlmsOO baglaml§l rdl r. Zamammlzda yalmz
biz Halidiyiz diyen 8§iretlerin lSI dogu iller imizin yarlsml dolduracak
I,tokluktadu·. Eger Halid'in bu kada' zurriyeti de lhabistanda varsa, bu
adamm ikinci admm Nuh Pe gambel' oldu
Y
iman etmek gel·ekh'.
Bu gel' 'ek ornekler ( gosteriyor ki, dagh Turk karde§lerimiz vak- U
t iyle pek «ok aldannu§h r. re Osmunh padi§ahlur mm kurduklal1 tuzaga
di.i l}erek 8CI hir '- ' La ugraml§lardlr. Ve bu ZOl'lmna ilediJ.· ki. milliyet­
ler ini yaban u'ld 1'a kadar ' iiruklemi§l 'cli.l'. Bunlar yiizYlllarca ancak is­
Jaml1k e din y l§, miDi duygulara onem vel"l1lemi§lerdi. Cun­
ku, bu halk Eme\ ' v Abba oiler devrinde yazlhp 1 Iamlarm arasmda yer
alan sahte kitaplann 'e hUyiilii yazllarma kanar ak gerc;ekten dine,
ve insanhga bile} aYlrlarI dokunmayan, ve saltal1at lal'l i((in peygarnberin
ailesini ve kendi milletIel'ini yok eden ve aSJrlal'ca yiizbinlerce Turkun ka­
mm alntIp Turldstan'l ve Islamiyeti talan den zalim ve dinsiz E
lerle. soyguncu ve mUsteb't bbasilel'in. ve Peygamberin vefatmdan s nra
onun c;ocuklarma ve ehli bey tina muhalefet eden Halld bini Velid'e kadar
neseplerini got Urmekle bir §eref kazanacaklarml ummu§lardlr.
Bu daglJ Turklerimiz, rnuhakkak Id Al'ap olrnadlklanm ve Halti1el'in
de Halidi olmaruglID bilm.i§lerdi. Yine onlar dogu il1erinin KUl'diist an ve
kendilerinin de KUrt olmarugml bilmi§Ier rlir. Fakat bu iki lil.kap ve iinvan,
bu al? iretin aga ve §eyhlel'inin i§lerine pek yaraml§, onlara baglmslz
beylikler verilmi§. a§iret erab kendilerine kul gibi el divan durmu§,
onIar bu §ahsi §ohret va menfaat mukabilinde bu yabanci duygulan seve,
seve Imbul et mi§lerdir.
BugUn ortada giine§ gibi gizlenmiyecek hir hakikat vardlr. Bu
gorU§: Dagh Ti.irI< karde§lerimizin a§iret veyahut ailesinin ne Ha­
lid}, ne Ahbasi ve nede Ernevi degiI, Turk oglu Turk olduklarldlr. Koskoca
ciham titreten GQk Hakan Tiirkiin §anh adl dur urken, Turk halkmm ya­
bancl millet1erin bliytilderinin adlarmilan §eref ve paye beklemeleri biltUn
dunya huzurunda gi.iliin<; olur sanmm.
KURTCE VE ZAZACA
Bugiin BabakurrliJerle KOl'll'ian<; o u eleri aduu alan dagh Tiirkleri­
15
16
rnizin konu§tuklan dile Kormanci ve Zazalann konuljtuklan dile
zazaca denilmektedir. Kormanci dill ilk once - Kurt baba - Babaktirdiler
arasmda konU§ulmu§, Yavuz Sultan Selim tarafmdan doguya kaldmlan
Tiirk a§iretleri yani §ubesi bu dill Babakiirdilerden ogrenmi§ ­
lerdir.
Kormam;i - kiirt<;e, dili aslmda tarihte var olan ve herhangi bir mil- '
lete mahsus olan tarihi bir dil deg"ildir. Yukarl bOliimlerde anlatb &1llUz
gibi bu dil ashnda tiirk!;eden ve sonraSI bir<;ok milletlet"in dillerinden top­
lanml§ ozel bir lisandlr . Dagh Tiirklerirnizin ecdadlarl olan HaIti - Lohorto
Tiirklerinin Asuriler Tiirk dili ile konu§tuklanm yirminci asnn
bilginleri ispat etmi§lerdir.
HaIti - Lohor dolar ; milattan bir aSlr once ermenilerin idareleri altm­
da mkl§ml§, ermeni diJinden bazl kelimeler aInu!} ve ermenilerin
den sonra Iranilerin idat'esinde ve kom§ulugunda kalarak, konU§IIlaSl kolay
olan Acem diline ozenerek ve hatta zorlanarak bu dili OZ tii r k<;elerine pek
faz1a karl§brml§lardlr . Bu kurulan korman<;i dili . Osmanhlar
gm a Babakiirdilerin ozel lisanlaJ"1 kabul edilmi§tir.
Acemler, HaIti - Lohordo Tiirklerini Jranile§tirmeye ah§bklan slra­
da Part Tiirklerinden olan Zaza - diimbeli de Iran topragma
geJip Bu hal k hem Acem. hem de Babaktirdoilerle
her iki dilden ve en farisiden aIdlklan SaYl SIZ }!:e1imelerle OZ Tiirkc;e
dillerini do dum1U ve bu uretle Zaza dilini viicude getirmi§lerdi.
Zazalar; Araplar m istilasmdan otiirii Iran' l terk edip dogunun sarp
daglannA gelip yerle tikten sonra, Tiirk kiiltiirunden ve hatta. biitiin me­
denjyetten uzak ka]an bu lSSIZ yerlerde k ndi keyiflerine gore kelimelere
ayn manalar vererek, ve se ·t lehc;eler ieat ederek <; ogu farisice olan Zaza
dilini bir hale sokmu§ ve her mmtaka halkI bu dili .
kiI1erde konu§n
1
aya
Zazalar Orartodan aYl"l·l!p dogu illerimizin MotId, Capak<;ur havalisi­
nin sarp daglarma gelip n, Babakiirdiler; Van ve Musul havali­
sinde Araplarla kayna§lp Islam dini ve Arap dilinden aldlg, yeni kelime ­
leri Kormanci diHne diz.mi.§, bu dill; yukarlda yazdl&1mlz §ekilde Anadolu'­
. dan gelen Tiirk a§iretlerine, yani Korman<;o §ubesine Bu
§ubeye mens up a§iretler yakm c;agda Anadolu'dan geldikleri i<;i n OZ
Tiirk<;e dillerinin bir klsmml kOl"uyabHmi§. ve bu suretle Babaktirdilerden
daha bir Konnanci ile konu§mu§lardl. Kormanc;o §ubesine mensup
8§iretletin bugfin konu§tuklan Kormanci dilinin yuzde altmI§1 eski Asya
ve Ie; Anadolu Bu dilin yUzde kIrk! Acem ve Arapc;adlr.
Babakiirdilerin konu§tuklan Komlanci dilinin yiizde klrkl. eski Asya
yUzde otuzu Fnrisice ve yuzde otuzu da ArapC;adlr. Yurdumuzun
Van iIi giiney bOlgesinde Hakkari, Hizan klsmen Bitlis ve
Cizre, Garzan, Be§iri, Midyat, Van'm hudut boyunda 01an 8§i­
retler tamamen bu dille konu§urlar, yukanda adlarmi yazdlgimiz bu a§i­
r etler e Babakiirdiler deni r. Bu §ubenin Irak ve Sur iye hududunda olan
a§ir et leri, ya t amamen Ar apc;a veyahut yansmdan fazl asl Arapc;a alan
Konnanci dili He konu§ur lar.
Van ilinin Muradiye, Patnos, Seray ilc;elerinde Karakose, Ele§­
kirt, Erci§, MaJazgirt havalisinde Bulam.lt, Hlms, Kar bovR, Karayazl, Vi­
r an§eh 'l', UIfa, SUl'U<; bolgelel'i nrle turan ve Yavuz S Ilan Sellin tarafrn­
dan bUl'alal'a kaldll'1illn Tti rkmen a§i l'etlerinden olup yukarda yazcl1glmlZ
gibi sonradan Kormango arum alan a iretlerde, yuzde altml§I Ttirktte olan
Korman<; i dili iIe konu§ur lar. Eu §ubenin de SUl'iye'ye yakm a§iretleri
dillerini Arapc;adan doldurmu§lar dlr.
Zazacaya gelince: Bu dilin ytizde elli i Acemc;e, yiizde kirkI, eski
Ttirk<; e, yiizde onu Am p<;adu'. Zazacada olan Acemce keli melerin <;ogu
Ttirk heceleriyle Sa on, Motki klsmen Mu§ ve Bitlis daglan nda
oturan mi ir etler Be Lice, Farkm, Hazzo, Diyarbalnl' havalisinin sarp dag-­
lannda, Genc;, Solhan, Qapakc;tir, Palo il ve i1c;elerinin bti ttin koylerinde
otuntn Zazalar ve Er gani, Maden, Eli'tZlg, Mardin havalisinin birc;ok koy­
leri Zazaca konu§urlar.
Biz, Kormanci ve Zaza dillerinin §imdiki durumunu oklarken, bun­
lardaki eski Ttirkge kelimelerin §iveye gore pek c; ok deg-l§tir ildigini, ve
btl diller in koktinden Ttirkc; e olduklal'lm ve bazan bir l-elimenin j lk hece­
sinin ve son hece. inin Acemce veya Arapc;a oldugunu goriiyoruz.
Mesela : eski yigit, Kormancida agit. Zazacada igit, ve e
kopek, Kormancide ki'tcik, Zazacada klltik, - eski d, K rmancide
agir, Zazacada odlr, Tiirk,?ede eski bir hastabgm am olan ktu'u - dert,
Kor mancide kurreder - kurredert, Zazacada kuned rt - karnaIasI, Ttil'k<;e­
de bir ill t anlamma gelen yamkara, Kormancide amkara, Zazacada an­
kara. gibi.
Tiil'kc;e kelimelere baglanan Arabi ve Farisi hecelere gelin e ; Zazaca ·
ve Kormancide sik Ik konu§ulall kuru - iftira, de§t ti - gedik, ardu - asman,
giilii - c;imen. esyi - boz, sorgu - sual, t::mazu - § pal. levendti - firar, gibi.
Daha ba§ka mesela: Ttirl\c;ede ny, Kormancide hi v - meh, Zazacada,
avrna, asma, a§me, §eklinde konu§ulur. Goriiliiyor ki aslmda ttirkc;e olan
bu kelimelerin hepsi de geli§igtizel bir konu!?ma §ekIiyle degiiitirilmi§tir,
Yalmz eski Ttirkc;ede sonu' R. T. P. K. gibi sert ve NA gibi yiiksege kaldl­
nlml§ harf!erle biten kelimeler, hem KOl'manci ve hem de Zazacada bir
tiirIii degi memi t il'. Qor. kor, §or, tor, bor, <;ir, <;lgIr, aygIr, zencir,
<;a01r, baklr, nahIr, ahlr, gibi... sepet, §erbet, merek, tezek, kepek, petek,
kelek, gel'ek, ordek. emek, inan, derman, duman, yam an, tufan, asIan,
ceylan, .can, zozan, gibi...
Kormanci ve Zaza dillerinde gosterdigimiz bu TtirkGe kelimelere ben­
zer ytizlerce ornek gosterebiliriz. Bunlardan ba§ka bu dillerde ev ve aile
F: 2 17
Qift kO§llniU hayvanlan ehlileljtirme kullarulan malzeme.
ve yabani hayvanlarrn ve eski hastallk ve otlarm. yUzde dol{san
adlarl TtirkQedir. Bn dillerde, en fazla dinini kutsal tiirelerinden
olan Farisice kelimelerle. e claha somadan din.i tablr­
ler vard:r. Fakat bu dagll Ttirkler bu kelimeleri de yine kendi elerine
g"re rlegi§tiTip Mesela ; Farisice, asuman, Kormanc;oda.
azman, Zazacada asmm, ve Ara c;ada ard - arz, Kormancoda erd Zazaca­
da har , ArapQc'1.da ciran (kom§u) Kor mancoda cin r, Zazacada cirani, Fa­
risice htidA, K01mancide hudl, Zazacada homa - hakIm, gibi.
KUrt dili bahsinde : M. Riza, Benlik ve Dil Birligimiz adh eserinde:
KUrt diy an Ian bu dagII Ttirklerin Zaza ve Kormanca diye ikiye ayrlldlk­
arm! ve u her ild dilcle, ayrl ve lehc;eIerin mevcut bulundugunu,
va KUrtc;enin ba§ma bir dil olmaYlp, Qe itli dillerden Ylgllan bir dil
oldugunu, Rus ve Alman dillerince bastmlan lo.gat kitabmda yazlh
o\::ln 873 s6zden 3080 kelimesinin eski TUrk ve Tii rkmence ve ger i kalanm
Rabi ve Far is} dillerinden ahndliJ m, ve bu dagh Tiirklerin dillerinin Qok
degi mesi dolaYlSiyle, bu eski Asya TUrkc;eslni bugiin Qok ge ve yanb§
larak konu§tuklanm ve iklimin sertligi bu halkm daima keli­
meler i bogazlarmdan sert ve kan§lk I,;lkardlklarml, ve misal olarak KUrt­
ren 'n " 1 unt" dedi leri koy, admm a hnm K nt oldugunu, ve do dor
'f ile Profesor Veberin, " K'u·t dili bir dil hamuru degil. bir soz YI gID dl r."
., dedikler ini ve Kiirt dilinin hlgbir tarihi veya herhangi bir milletin belliba§h
varltgml gosteren bir dB oImadlglID ve bu dilin ancak bazl kavgalan
)I oven destanlardan ibaret kaldlgml, ve ashnda TiirkQe olan btl dilln, Acem
'" kOnl§ulugunda Fars elili ile doldugunu ve hiikumetin zoriyle yUz
"I lerini ve dillerini fazlaca ve kendilerine KUrt demek zorunda
)' kald klarml, ve sonradan bu dilin Lohordo Tiirkleri (KUrtler) vasltasiyle
., dog'll ve orta Anaelolu'daki yalnn TUrk ve TUrkmenleri (Korman!;olar)
)0 arasl nda yaYlldlgml ve bugiin bu Tiirklerden Iran hududunda olanlarm
I
)0 fazIas! Farisice ve Arap hududunda bulunanlann ArapQa konu§tuklanru.
)' uzun uzadlya anlabyor.
Bugiin yakmdan inceledigimiz !Cormanci ve Zaza dilleri, yu­
karlda a<;ll\ adlglmlz gibi, 0 karlar karl§lk ve anla§I1maz bir hale gelmi§tir
ki. onu herhangi bir milletin dili olarak vaslflandlrmakta biiytik bir yan­
J> vard'r. Bu dill konu'lan Ba akiir di ve Kormanco ve Zaza §ubelerine
mensup a'\i r etlerin her biri ayrl a. 'n §ivelerle konu ur, bun
1
ardan pek c;ok­
Je hm birbirlerinin anlamakta biiyiik bir zorluk . <;ekiyorlar.
,. Her ve bOlge btl dilleri §ekillere sokmu!!lar . bu karllpk
? re1cil1er hi<fbir suretle te!>bit e ilemez. II r boy ve oymak kendi keyf ine
Bazan bir a§iret agasmm kendine has olal'ak
edalar ve geli§igiizel sUslti kelimeler, a§iretin iQinde halk dili makamma
18
girmi§, bir hocanm yarun Arabi ibareli bir iislup, derhal balk
tarafmdan ezberlenml§ bu dillere kar1§IDl§br.
Hatta Cumhuriyet devrinde biiviiklerjmizin dile verdikleri onemin
tesirleri, hemen bu dillerde l<endini gostel"lll i§tir. $imdi dogu iller imizin
ve aydm alleler ; aile ocaklarmda OZ Tiirkc;e konu§makta ve biiyiik
D il Kurultaymm onardl gl bir c;ok kelimeler Kormanc;o ve Zaza diI­
lerine l-arl§nl.l.§bulunmaktadIr. .
millet, bu dagh Tiirk kar dellled miz' karlar milli birligin ana
duygulal'lndan ayrllmak akibetine bu kadal' ugramaml§tlr. Araplar; Ara­
bi e, Aeemler; Far isice ve her millet kendi dillnce konu§makta iken, nasil
.(llur da, diinyanm en asH v ulu oylu bir mill eti olan TUrk, yabanci dill erle
konu§Illaya tenezztil etmi§tir . Bu acl ve ibret verici kusur, bugiin dii zelme­
lidir. Buna milli bir gayret ve a§k ister.' Bizi art lk mill! vicdan ve sagdugtl­
dan ayl acak hiC1hir engel YOktUf. Bii ttin diinyada herkes Biz
1>ugiin h erkesten daha <;ok milli yetc;i ve Bn milll gayret ortada
varken en iyisi. bu dagh TUrk karde§lel"imiz kendilerinin ulusoylarma ya­
kt"1mlyan ' e bug-tin Wr;bir 1 ym t ve mana ifade etmiyen bu soz YlglDI
ailleri s61dip atmaltdJrlru', Ben bunu bir ll'kda§ ve yurtt a§ slfatiyle, dogu-
UD bii t lin ve asil TUrk neslinden r ica ederim.
o
l'
II.
Dogu nIerindeki Aleviler, Bekta§iler
Butun tar ih ve bilginlerimizin bildirdikleri gibi, bugun dogu illerimi­
zin bir c;ok kesimlerinde oturan, Korman<;;o ve Zaza dilIeriyle Alevi.
KZII a§ ve Bekta§i diye adlanan halk, tamamen Turktiir. Bunlar Oguz
boylarmdan ve Harzem Turklerinden ayrllan Turk ve Turkmen
kabilelerdir. Bu kabileler, miladm 9 - 10 ve 11 inci yuzYlllarmda Turkis­
tan, Horasan, Ni§abur ve Harzem ovasmdan ve klsmen de daha sonra It;
Anadolu'dan dogu illerimize gelip yerle§mi§lerdir.
Bu bahis iizel'inde onemli bilgiler veren Kadri Kemal Kop, (Dogu ve
Guney Dogu lllerimiz) ve (Dog-uda Ara§tIrmalanm) adh eserlerinde hm§.­
a olaral ; Miliidm dokuzuncu yuzYlhnda Turkistan'dan hicrete
bir<;ok THrk ve Turlanen kabilelel'in Anadolu'ya ve bunlardan
ir aSIr sonra gelen KaYlhanilerle birlikte yine birc;ok Turk oymaklarmm
F irat ve Dicle vadilerine goc; up yerle§tiklerini ve Alparslan'm Malazgirt
zaferinden sonra, yine Tiirkistan'dan pek <;;ok Tiirk boylarmm, Selyuk ve
Harzem kabilelerin dogunun <;E'§it oylumlarma, Ders im ve Erzincan hava­
li sine gelip yurtlandlklanm ve miladm on u<;iincii yiizYllmda Oguz neslin­
den olan Ak ve Karakoyunlularm Ahliit ve Malazgirt'te kuvvetli bir hii ku­
met kurduklarmI, ve on H<;;iincii yuzyum ba§mda MogoUarm oniinden ka<;lp
dogunun Er zincan, Dersim, Akc;adag, Mara§ gibi sarp bOlgelerine sIgman
al?iretler e, Mogollar, lIhaniler ve Osmanhlar tarafmdan saYISlZ zuliiml er
yapIldlgml bu kabilelerin Klzllba§ adl altmda milli birlikten
dlklarmI, ve dogunun ISSIZ daglarma kaC;lrllan bu Tiirklerin en <;;ok Os­
manhlardan gordHkleri siirekli kOtiiliikler yHzHnden kendilerini yabancl
samp mim duyu§larmi ve di11erini itirmekten hic;bir aCI ve duyma­
d' klarmi Siinnllikle, kar1i1 birer siyasi f trka halinde yil­
r 'iailgH 0 <;agda. Osmanh Imparatorlugunun par<;alanacatnndan korkan ra­
Yavuz Selim'in, Doitu Anado1u'daki KIzIlba,}hgl yoketme1c kast iyle
harekete ger erek 1<; ve Dogu Anadolu?daki Alevilerden kIrk bin ka­
n'm akltt'gmi ve 92 - 1504 tarihinde Caldlran ovasmda Yavu?;. ;;ah h mail'i
yenin donerken. Fll'at'tan UPlraniye'ye kadar ele g-e"irdigi ovlumlarda
oturan ve KIZllbaq Tiirklere <;ahp bunlarl dognnlln saM dag-lnrma
ka<;Irdlgml, bu suretle daglara kaC;lp sIgman bu Tilrk ve Turkmen boylarm.
20

Sele;ukllerden once dogu iUerimize gelip medeniyet kuran Ttirklerden oldu­
gunu, ve bu Ttirklerin sonradan bu ISSIZ ve sarp daglarda benliklerini
kaybettiklerini, yazlyor.
Besim Atalay, (Eekta§ilik ve Edebiyat) adh eserinde: Dogu yay1a­
smda bulunan Alevi ve Eekta§ilerle Anadolu'nun «;e§it yerlerine yayilan
Ttirkler hep bir soydandlr. Yalmz Ie; Anadolu'daki Bekta§iler,
kom§ularl olan Stinni Ttirklerin varhgmdan faydalanarak Ttirk<;e dillerini
saglaml§lardlr. Dogunun sarp daglarma Slgmlp Osmanhlardan saYlslz ko­
ttiltik goren Aleviler, Iran dilinin tesiri altmda kalarak dillerini karmaka­
rl§lk bir hale getirmi§lerdir. BtiWn Alevi, Bekta§i ve KlZllba§ Ttirklerin
kabul ettikleri Bekta§ilik ananesi i<;inde ,heniiz Tiirklerin eski dinleri olan
akidesi ya§amaktadlr. Bekta§i tarikatI Tiirklerin oz mahdlr,
Bekta§iligin mevcut olmaciIgl <;aglarda bile Anadolu'da bugunku Bekta§i
edebiyatma benzer bir edebiyat vardl. uzun uzadlya yazIlar yaz­
ml§ ve bu ger<;ekligi a<;lklaml§tIr.
Emekli Miralay, M. Riza'mn (Benlik ve Dilbirligimiz) adh eserinden
htilasa ettigim yazllarmda a§agl yukarl §oyle denilmektedir:
- ( Tatarlar Asya'dan garba dogru akl§larmda ilk once Harzem Tiirk­
leriyle pek kanh bir surette c;arpl§ml§lar. En son Tatar onunden
kaGan bu Turk a§iretleri canlanm kurtarmak i<;in dog-u illerimizin sarp
daglarma slgmlp buralarda kendilerini mtidafaa etmi§lerdir. Ve hatta bu
Ttirk a§iretler 0<; almak i<;in zaman, zaman bu daglardan inip Tatar ordu­
larmm yollarml kesmi§ ve c;arpl§ml§lardlr. Bu tarihten bir aSlr sonra ba§­
layan Timtirlenk akmmm btiWn §iddetiyle yine dogu yaylasmda oturan
bu Tiirk ve Ttirkmen Aleviler ugra§ml§lardlr. Ve bugtin pek yanh§ o1arak
KUl'diistan denilen §arki Anadolu'nun 0 giinkti sahipleri bu Ttirk ve Tiirk­
menlerdir. Ve bu kabilelerden bir klsml, Timur'dan kae;arak dogunun sarp
daglarma slgmml§lardlr, dogu ilIerinin ovalarmda kalan ikinci klSlm TUrk
ve Ttirkmen kabileler, tic;tincti defa Osmanh padi§ahl Fatih Sultan Meh­
met'in, Akkoyunlu padi§ahl ,Uzun Hasan'la Eayburt - Otluk belinde yap­
tIgl sava§ta, bunlardan birkac; a§iret Iran'a dogru kac;ml§, digerleri dogu.
nun sarp daglarma slgmml§lardlr. Ve Uzun Hasan'dan sonra Iran tahtI­
na gecen Ismail, Osmanh padi§ahlarmm TUrkmenleri yoketmek siya­
set inden faydalanarak, dogu ve hatta ie; Anadolu'daki Bekta§i1erin sevgi­
lerini kazanml§tIr. Bu dur lmdan endi§elenen Yavuz Selim Stinniligi ele
ahp bu TUrklel'i yabancl ve Irani sayml§ ve bunlarl yoketmege
kIrk hin TUl'kiin kamm akltml§tIr. Ie; Anadolu, Sivas hayalisinde
ve Erzincan'da bu salgmdan kurtulan birGok Tiirkmen a§iretler, Yavuz
Sultan Selime kar§l koymak iGin dogunun Dersim gibi sarp daglarma SI­
Bu halk Yavuz'dan gordtigti kottiliik ytiz, dil ve
iilktilerini degi!}tirip, a1dlkJari Zaza dilini kendi TUrkGelerine
ve di11erini karmakarl§lk bir hale getirmi§lerdir. Ve bugtin KlZllba§ adl
21
22
alan bu halk, Hinis, Varto, Kigi, Dersimi gec;tikten sonra, 'Fll'8tm sag t a­
rafmda Tercan, Bayburt arasmdaki daglardan, Cardakh Bogaziyle, Refa­
hiye, Kurur;ay ve Koc;gir i'den Hafik ve Toros klyIlarma e §imalin­
den, FU'atm sagma gec;erek Arapkir, Divrigi, Kangal daglanndan Malat­
ya'nm garbinden Ak<;adag, Elbistan ve GUrUn daglarmdan yine Binboga
dagianna uzanan oylumlarda ve Kayseri'wll §arkmda KlZlhrmak sag klYI­
' ndan Ak agmadeni, Yozgat, civan ndan Haymana'ya kadar sar­
kan C;e.'}it bolgelerde oturmaktadl rlar . Bu halkm c;ogu Zazaca ve azI Kor­
manci dili
Kadri Kemal Kop, Besim Atalay, ve M. Riza'mn yukanda htiIasa
tigimiz beraber diger t arih<;i ve bilginlerj rnizin belirttikleri ne
bal lhrsa, dogu ilIerimizdeki bu Alevi U yUz Yll oncesine kadar
mamen Tiirkge konu§mu§ TUrkmenlerdir. Bunlar anc . son gaglarda Os­
manh padi§ahlarmdan gordUkleri kottiIUk kar§lsmda her §eyden once Ale­
vilige fazla baglanml§ kendilerini ne TUrk, ne KUrt, veyahut herhangi
bir millet degil, yalmz Alevi bilmi§lerdir. Bunlar son zamanda Yavuz Se ­
lim' den sonra Korman<;o ve Zaza §ubelerinden bu dilleri ogrenmi§ olduk­
Ian halde, TUrk<;elerini yine bu dillere hflkim tutmu§, kahile, koy, er,
adlarml ve tarikattaki oz tUre ve deyi§lerini degi§t irmeden tophI
bir idare degil, birer ayn a§iret birligi altmda ya§aml§Iardlr. '
Bu TUrk a§iretlerini bir tiIkU iginde kayna§bran Alevilik ­
gelince: A§aiI bOlUmlerde hakkmda daha geni§ bilgi verece­
gimi Umit ettig-im bu tarikat, milfldm 11 inci yUzytlmda ashndan ve
eafen mezhebi kanahndan TUrkistan'a S!zan Aieviligin, tasavvuf ve vah­
deti vticut esasmdan dogmwJ, TUrk bilginleri buna atalanmn eski dinleri
olan $amanilikten baZl kaideler kan§brarak, Horasan, Ni§abur ve TUr­
kistan'daki a!}iretler arasmda yayml§lardlr. Hal yolunda f ani olmak anla­
rnms gelen bu tarikat; ilk once Seyyit lerin Abbasiler tarafmdan slklst m­
larak Tiirklere iltica etmeleriyle ve bUyUk serdar Horasanh EbUImUslimin.,
Abbasi halifesi EbUcaferi - Mansur'un saraymda babmgillkla §ahadet inde
sonra, Araplann hem TUrkleri, ve hem de Seyyitleri yokelmek siyasetini
gUtmeleriyle ba§laml§br.
Bu tarikab TUrkistan - Horasan'a Ni!}abur ve havalisine yayanlar ;
Lokmani Horasan!, EbUlUaslmi - GUrg-ani, Muhammedi - tusi,
AbdUlfarmidi, Bayezidi - Bestami, EbUlhasani - Harkani' d'ir. Bu ta­
savvuf akidesinin ikinci, dordUncU §ubeleri Erdebil, Geyla.n ve
Belh tekkeleridir.
Bu akide ve tarikat TUrkistan ve Iran havalisine tamamen
tikten sonra biiyiik TUrk bilgini Haca Ahmedi Yesevi onu daha f azla
geni§letmi§, esash bir tarikat halinde, 0 gUn Aranlarm, Abbasilerin, Erne­
viler in bir yoketme aleti gibi ellerinde kullandlklan §eriatm fetvalanna
kar§l, milli bir siper gibi kullanml§Iardlr. Bu tarikat kIslmlar da.
§eriata mugayir. miIli bir vicdan, iHihi bir duyu§. ve Turk kulttirtinu. ya­
banci dillerin t esir inden Imrtarmak milli bir tilkti tanzim
edilmi§tir . Haca Ahmet u tal'ikat ve ti lkityti kenclisinin damadt ve SIr­
da§l olan Haei Bekta§i Veliye t eslim etmi§ti.
Dalla Had dogruruni§lcen yukarJda adlarInl slraladlglmlz Ttirk
teki ye e bilginlerinin elinden bu tarikab kabul eden Hat'Zem e Scl­
kabileleri Miladm 12-nci yi.i zylh ba .. mda HOl'a an' c!an dog'll illerimize
goc;mti§lerdL A§aglda gelecel{ boliimlel"de, dogu illerimizin tariM olaylan
arasmda gosterecegim bilgeJel' en anJa§lIacagl gibi, IIOl'asan' an dogu
yaylamlZa go<;en bu 8§iretler. birer t ruiI-at halifesiyle gelmi§ ve u halife­
lerin mtir§itlik veya rehberligi 628 - 1212 t arihinde Sultaru Ala ­
ettini - Keyh.-ubat tastiI edilmi§tir. AHiettin'in bunlara verdigi
tariM §ecerelerde; bir ok Tiirl u§iretlerini bu btlbalm'a C;lrak hakklru er­
meye mecbur bu kabileleri, miiqit ve rehberlerln manevi nti­
fuzlarma t eslim etmiqtir. Aradan bir SIr gec;t ikten soma, Mevlana Cela­
lett ini - RllD'll'nin babasl olan Muhammed Bahauddin Belh §ehrinden ve
Havi Velide birkac; }'II soma birC; o Turk halite ve a.'}ir.etlerivle
birlikte Ni§abur'dan hare ete ge<;erek tal'ikatlal'lm dogu illerindeld TUrk
boylan aras nda yayal'ak Ie; Anadolu' a
Daha once tasavvuf ve vahdeti vucut felsefesini Horasan ve havali­
sinde kabul edip tarikat pirJeriyle dogu illerimize gelen ve Alaettini-Key­
kubat tarafmdan bn tarika miir§it lerine agJanan Torl a§u'et1eri ;
ikinei defa bu tarikat l - - iinvam altmda Haei Bekta';l Vell'den
kabul ettikten onra, 0 dogn illerine akan Mogollartn akmlarma ug­
raYllrak Dersim, Akc;a at ve Mal'a§ ha alisinin dag eteklerine dogrn kaQ­
ml§lal'dl. Bir muddet soma ba§Jayan Timur' un istilast, dag etelderine SI­
bu a§iret lere birkac; a§il'et daha katml§ ve en son Yavuz'la
tsmail al'as ncla sava§ ba§lal'ken. Yavuz 1<; Anadolu'daki 101' ­
• ml!}. Sivas, Kemah, rzincan ve hatta Dersim civarmda bu dagll
Ttil'klere Bu a§il'etler Yavuz' la c;arm§arak ve sava<;lar ya­
parak eteklerden; Der sim, Ak<;adag. Giirtin ve Mara§ daglarma kuytu
me§elere ve sa kayalara
Bu t arihten sonra Yavuz' un MISl r' an Hilafeti aImasl ve kendisine
hir Ttirk hal<am degil, 11' Islam Halifesi ve adi§alu stfab takmmasl,
devlet idaresinde din ve eriatin girmesi, hUkumetin resmi di ­
linde Arapc;a ve Acemcenin Terlesmesi, Osmanb Ttil'k­
JUk duyg unn tamamen yIkmI§ ve yoketmi§ti. Artlk devlet t a asma
Siinni Tiirkler. ve dogumm sarp daglarma Slgm an Alevilere Ktzll ­
balj. Raflz!, ZmdIk ve Kur t diye arllar talnlml§tt. Bu zUIDl'enin mall
ve cam, devlet ve ta aSI gozonii nde heI.a1 gOortilrnu§, bireo smanll pa i­
boylece tamdlldan ve Ttirkten ayn bir Ylgln sandtklan bu Alevi ­
Bekta§i Ttirkler tizerine ordular sevk ederek aradan kanll bogu§ma­
23
24
lar olmu§tu. Bu yeni kanlar doktildUkc;e daglardaki bu TUrk &§iretleri yU­
r eginde iC;li kin ve bunlarm TiirklUge dogru mill!
duygulan tamamen siIinmi§ti.
Bu dagh ve Alevi TUrlder Yavuz Sultan Selim devrine kadar tama­
men TUrk!;e onllsur ve TUrk oldllidarmi biIirlerdi. Yavuz'un Sivas, Erzin..
can ve Kemah kale inde ve Dersim eteklerinde bu halkl klrmaya ba§laYlp
katli - Amlar yapmasl, bu a§iretieri TUrklUkten iirkUtmU§, bunlar artIk
kendilerini TUrk degiI, Alevi olarak kabul ederek miIIi birlige kar§l nefret
duymu§. ve 0 agda Palo, 9apakc;Ur bolgelerinde oturan ve Yavuz Selim'·
den iyilikler gormU§ olan eski Part Tiirklerinin Zaza, Diimbeli §ubesi hal­
kIyla temasa gelmi§ ve bunlarm Zaza diIini, oz Tiirkc;eleriyle karl§tmp
yiizde yetmi§i Tiirkc;e olan bir Zazaca Be konu§maga ba§laml§lardl.
Bu Alevi a§iretler, Aleviligin kendileri ic;in dogurdugu bu felaketten
blkmayarak, devlet ve Siinnilikten gordiikleri yoketme siyaseti kar§lsmda.
onlara Osman ve Yezit, diye hitap etmi§, kendilerini de ne Tiirk, ne Kiirt,
ne Islam, yalmz Alevi, Bekta§i ve Hiiseyni olarak bilmi§lerdir.
Sultan Hamit devrine kadar KiirtlUk bu a§iretierin hatIr ve hayalin­
den gec;memi§, ancak Sultan Hamit, dogudaki Kormanc;o §ubesine Hamidi­
ye alaylan kaymakamhk ve pa§ahk riitbelerini Aleviler de bu
payelere imrenerek Erzincan'a yakm olan bir taklm a§iretler, biz de kiir­
diiz demi§le.rdir. Bunlardan Koc;girili Mustafa Pa§a Be Qarekli Haydar
beye birer riitbe verilmekle iktifa ediImi§ti.
Yllkarlda aC;lkladlglm gibi TUrk ktiltiiriinden ve miIIi duyu§tan uzak­
Aleviler: Zazaca ve Kormanc;o dillerini ogrenmek zorunda kal­
d klarl halde, yine de Tiirkiin inan ve ekidesini, ve Tiirk dilini kutsal bil­
. ve Be tarikatmda mevcut olan Tiirkc;e gtilbank ve tiireleri deyi§,
nefes e aynicem'deki edep, erkan llsullerini ve milli tiirelerde,
t en kalan bil"{;ok esld TUrk adetierini ve a§iretierinin soy, boy, kadm, er­
kek, koy ve yurt adlarml yabancl kelimelerden saklaml§lardlr. Bu halk

konu§t uklarl Zazacanm ytizde yetmi§ini Tiirkc;e He doldurmu§ ve tarikat
ayinindeki Tiirkc; e deyi§ ve merasimi Kur'anm ayetieri kadar mukaddes .
sayml§. haW\ bunlar, Muhammetle Alinin aralanndaki gizli konu§malar­
da Tiirkc;e konu§tuklarma itikat etmi§lerdi.
Akc;adag, :Mara§, Zara, Giiriin ve Sivas'm d' ger c;evrelerinde oturan
Alevller kom§ularl Kormanc;o §ubesiyle temasa gelerek Kormanc;o dilini
ogrenmi er ir. Bunlarm dilin yiizde sekseni Tiirkc;e He do­
ludur. TI u hall , aym zamanda kendi aralarmda hem Tiirkc;e ve hem Kor­
manc;o dnIeriyle soyle§ir, c;ocuklarma her Hd dili de ana lisam gibi ogre­
tirler . Bu a§iretierin aydmlarl ocaklarl ba§mda ve toplantIlarda tamamen
Ttirk«e konu§urlar.
Dordiincii Sultan Murat dogu illerimizdeki Alevi a§iretler hakkmda
milli bir duygu beslemi§, onlarl ok§aml§tIr. Bu padi§ah 1044 - 1628 tan­
hinde Dersim'deki TUrl{ a§iret agalarmm bir klsmml Erzincan'da hU7.uru­
na kabul ed reI" bunlarm dogu yaylasmm geni§ ovalarma "lkmaSlnl teklif
etmi§tir. Bu tarihten sonra Dersim'den aynlan yirmi kadar TUrkmen
Hmls, Varto, Tercan, Kigi, Bayburt, Erzincan, Erzurum, Sivas'lD
ova ve dag eteklerine yaYllml§lardlr (1).
Bu a§iretler, bu suretle dogu illerimizin bir"ok geni§ yaylalarma ya­
Ylldlktan sonra yine Osmanh padi§ahlarmm ve en "ok Sultan Hamid'in
bil·"ok zultimlerine ugraml§lardl. Sultan Hamit, dagh Tiirklerin Kormanl1Q
Jjubesinden 36 siivari Hamidiye aJaYl te§kil etmi§, bu alaylan Alevl a§iret­
lere saldlrml§br. Sultan Hamit'ten aldlklan paye, riitbe, silah ve salahi­
yetle d.'!liren Hamidiye alaylan, K.lZllba§ Tiirklerin mal ve canma kastedip
bunlarm koylerine saldlrml§ Ylllarca ardl arkaSl gelmeyen akmlar
sellercesine kanlar akml§br. Sultan Hamid'in i"i bu kadarla serinlememi§,
b ir kerre de biitUn Hamidiye alaylarml Dersim Uzerine tahrik etmi§tir.
Dogu illerimizdeki bu Aleviler hari"ten bu c;e§it zorlamalar altmda
slkl§lrken, i" ya§aYl§larmda da, bir"ok gU"IUkler altmda ezilmi§ TiirklUk­
ten gelen saf akide ve inanlarml bozarak miHi birlikten uzakla§ml§lardJ.
ki, yukarllarda a"lkladlglm gibi bunlarm kendilerini yalmz Alevi bil­
meleri, ve Alevi - Bekta§i akidesine gore Hazreti Peygamber ve Imam Ali
evlatlarma kar§l sonsuz bir sevgi ve saygl gostermeleri, rastgele ben
Seyyidim diyen bazl Alevi babalarmm i§lerine yaraml§, bunlar aslen Tiirk
olduklarl halde neseblerini Peygambere kadar uzabp halk Uzerinde bUyUk
bir nUfuz kazanml§lar ve aSlrlarca halkl birtaklm vergilere bagladlklan

gibi, Bekta§ilik ve Tiirk innam§ ve akidesinin ashndan olmayan bir"ok
hUrafat ve babl tUreleri Alevilik ayinine sokarak, onlarm maddcten, ma­
nen zarar gormelerine ve TUrk milletinden tamamen kiiskUn kalmalarma
yardlm etmi§lerdir.
Bu suretle babalarm, ve toplu ya§amak ic;in de a§iret agalarmm nU­
f uzlarl altmda slkl§an Aleviler, dogu illerimizin <;e§itli bolge!erinde ve en
fi ok Dersim daglarmda derebeylik idaresi altmda ya§aml§, her a§iret agasl
kabilesine istedigi gibi hiikUm ve buyrugunu yUrUtmU§, ve onlarm slrbn­
dan O' ec;inmi§ ve OZ menfaati ugrunda diger bir a§iret agasiyle
nihayet ttirlU a§iretler arasmda ba§layan i" sava§larl Ylllarca sUrmU§, bu
Yiizden yUzlerce TUrkUn kam akml§bl'.
A§iret agalal'l ve babalar menfaatlarlm lmrl.lmal{ ic;in dai­
rna birli k olmu§lar, genel durumda u§iret erahm, halltJ, hiikumetten, TUrk­
Iii {ten iirlditerek onlarl §ekavet ve so rgunculuga sevk ederek en son milli
htikumete kar§l a aklanma a ve felaketlerine sebep olmu§lardlr.
Bu sabra gelinceye kadar yazdlglID yazllarda: Dogu illerimizde otu­
r an Alevl ve Bekta§ilerin Tiil'klti llerini, gergek soylanm ve otur­
d uklal'l bOlgelel'i, di! ve tarikatlarl hakkmda biraz bilgi vermi§ oldugumu
(1) Tarihi olaylar arasmda bu a§iretlerden bilgi verilecektir.
25
samrlm. Biraz da, bu zUmrenin inanl§lan, Alevi ve Bekta.,i esran , ve
a§iret ndlarl Uzerinde durmaYI ve bunlar haklanda yazllan muhtelif esef­
lerde yiiriit Ul en t tirlti bu konuyu daha fazIa ge­
faydah buluyorum.
11k "nee bu konuyu, ve en f azla nogu illerimlzdeki Alevi - Bekt a§i
haHn ilgilendiren El-.lincan tarihini ele alaltm: 15- gu tos-lOSl de bu
tar iJli yaz n eski Erzinean Valisi Ali - Kernali, bu eserini abanci i1' silah
gilJi Dersim halkm n ellCl'ine uzatmt§, onlan KUrt, K1Zllba§ diye vaslflan­
dmp TUrkllik duygul al'1nl tarnamen silmi!}, yanh§ duygularml ka
ve e1ki de bu halkm son felakete sUrliklenmelerine sebebolmu§tur.
Soyle ki :
Ali - Kemali, tarihinin bir ok boltiml inde Dersim'deki TUrk
lerini, :f lirt, Seyyit, Ernev!, Arap diye vas f landmrl,en, milli hilrafeler
bahsin e ; bu hallon t ar ikat ve eski TUr k ananesine bagh Olmadlgml
ve ancak bunlarm kendilerinee ieat ettilde1'i birta ·mi batt I akideler a)tm­
da ya§adLkl ar m iddia et tikt en sonra, IrklarI hakkmdaki hUrafede :­
KalmarnsIT, adh bir Ktirt veya Seyyidin. Hor asan' dan gelerek Dersim'in
Kalmamsu' koyUnde oturdugunu ve bu koyde Inzml yamndaki hizmet<;isi
Seyh Hasan adll bir adama verdigini, l)ey Hasan'la. bu klzdan ttireyen,
Balu"agl, Abasu nih, De­
menanljU!!agl, Bezlclr u ag,o KaraM Gi.il abi u,)agl, Sevitkemalusagl,
Ferhatu agI, Kurme eliu§a1h. Btitiik5.hinliu ,a1h.
Ma sunuc;ag., Hayderanh, Lo anh. Arlh. Deme­

nanll; A,lanh, Hlranh, Ktirey§anli, Rutanh, Balabanh, Caferli,
Sisanh, l)adili, IzoIlu, Qarilcli, Horme -Ii, Kim or1u, kardanli, l) yh Mahnm­
danll, Suranli, Masl anli, Hldlkanb, HasananIi, OkC,1iyanli, Gazili,
Dersimli. Ler tikli . Zirntekli, Kobatli ve Pil ven a§iretlerini de (Dersimli)
diye aruldtklarml bildiriyor.
Erzinean tarihinin kaYIt ettigi bu iddia tamamen aSllJuz olsa gerek­
tiro Bir kerre Horasan'dan gelen bir adam KUrt olarnaz. Sonra Kalmarn ­
slr'da bir ktil"t veya Seyyit adma benzemez. Nihayet dortytiz YII Kal­
mam n'la l)eyh Hasan'dan Dersim'deki saYISlZ a§iretler tUremezdi. Biz bll
a ir etleI'in c; sit <;aglarda Horasan, TUrkistan'dan aklp gelen Oguz boylarl,
Selr;l.lk, Harzem, Ak ve Karakoyunlu Ttirklerden koptuklarmI, ve bunlarm
ardma Dersim daglarma gelip sl1hndlklarml, a§agllarda yazacag. mIz ta ­
r ihi ola lar arasmda belirtecegiz. Kalmamslr')a l)eyh Hasan'dan ibaret olan
bir ev halkmm yalmz gelip bu daglarda armmala:t1 akIa
slgmaz. Ancak bu iki ki§inin TUrldstan'dan geIip Der sim'e sIgman Turk
boyJarmdan birisinin ba.§l oIduklarma inambr ve inamlabilir.
• Erzinean tarihi; l)eyh Hasanli ve Dersimli §ubelerine a§iret­
lerden KUrt, vebirkaC,1 lDl da Emevilerden Zor Zalim adh bir
Ijahsm stilalesinden ve bazdanm da, Seyyit olarak vaslflandlrIyor, Maz­
26
girt civarmda oturan Izollu a§iretini Hazollo diye kabul ediyor. Halbuld
t
ElaZlg'la Malatya arasmda e Diyarbaklr'la Siver k' in koylerini
dolduran Hazol1u a§ireti dagh TUrl1er imizin Korman!;o §ubcsine mensup
SUnni bir a§irettir. h oI ka ilesi, Ko!;gir i, Hornek, Hlmn §ubesine dahll
Alevi e TUrkmen boydandIr.
Er zincan tarihinin Kurt diye va5lflandr r dIgI HOl"mek, HIran,
lz01, lL"lrsanh, Anli , Alanh, Demenanh &jil"etlerinin Horasan'dan
gelip Dersim daglarma slgmdlklarml, Ahlettini - Keykubat tar af mclan Der­
Beyaz adh bir Alevi babasma verilen t ariM bir secere ispat etmekte ­
dir (1).
Erzincan tarihini Dersimli ve KalmamsIr §ubesine aYIrdl ii Balaban
a§ir etinin Dimt oka'dan gelerek evvela Dersim'e ve som a da Balaban dere­
sine birgok t arihler yazar.
Yine Erzincan turihinin, KalmamSlr ve D rsimli §ubesine aytr d' i?;l
Hasananh, Gazili, Zimteldi, Ler tikli aiiretlerinin de, ne Dersim­
Ii ve Kalmamsuh ve ne de Alevi oldl1l larmI ve bu Hasananli
Dogu Malazgirl'te oturan Kormanc; o §ubesine mellSUp on bin nufus­
Iu bir kabiledir. Lertikli, Zimtekli, Leltikli oymaklarl Zaza­
Dum Ii §ubesine mensup SUnnY a§iretler dir.
Erzincan tarihi, btittin klSlmlal'da, Erzincan. Dersim, Sivas ve dog-u­
nun muhtelif bolgelerinde otul'an ve bu i ll erde Ttirk unsurunun
te!]kil erlen biittin Alevi Ktirt diye vaslflandlrdudan sonra. Ya­
vuz Sultan Selim'in icraatl f aslllarmda hiUa dogu ilIerimize de Ktirdil'1tan
demekten kendisini alamamIl}, bu hal ka KUrt, Klzllba§ ve yurllarma KUr­
di stan adlarm! per<;inliyer ek onlar! Ttirkliige ve Tiirklere kar§l dti§man
safma yerle!?tirip bu gayret le yer siz hUktimlere
Bu tarihi yazan vali Ali KemaH, Yavuz Sultan Selim'in 19 Anadolu'da,
Sivas, Erzincan ve Kemah kalesinde bu Ttirk a§iretIere kIhcI yerin­
de buluyor ve bu darbelerden sevinir gibi, katliamlan tavsif ederken, KI·
zIlbas kafasmdan minareler yapildl di yor.
Evet , kahraman Yavuz'un, Iran taht ma, ve bUtiin yabancl has
1
mla­
nna c;aldli?;I 0 kudretli klhC; , ve dti nya kahramanlarl it;inde yaptIiI yi­
gitlik ve mertlikle ovtinmek her Tti rldin haldodlr. Biz yalmz idari ve milll
balo.mdan Yavuz'un. Ttir l ler ve Tti rkltige kI1ICl ovrneyiz. ve se ­
vinmeyiz. <;unkii Hilafetin zehriyle sulanan bu iki ba§tan Ttirk ka­
mm akltml§tIr.
Yavuz'un kudretli kIhcI altmda ezilerek dogunun Sarp daglanna ka­
dillerini ve milli duygularml bu c; e it zorlamalar altmda kay edip
admI alan bu asiretler, Erzincan tarihinin de jgi gibi KUrt. Kl?ll­
ve dinsiz degil, ozbeoz Ttirk ve TUrkmen olan Alevi ve Bekta§ilerdir.
Bunlarm oturdllgu yer Ktirdistan degil, dogu Anadolumuzun boltinmez bir
(I) Bu secerenin baZl tarihi klSlmlarlnl a§agl fastllarda kitablmlza alacaglz.
27 "
Jlar c; asldll' . 0 §erefli yurt parc;aSl, karl§, karl§ biitiin tarih boyunca Tiirk
kani Ie sulanml§tIr. Dogu illerimizin yiiksek daglarmda, dar gec;itlerde,
ozel t epeler, pmarba§larmda yapIlml§ binlerce mezar ve c;evirmelerde yiiz­
binlerce Tiirk §ehidi yatIyor. Bu illerin bUtUn dag ve ovalarl hala bu mu­
kaddes TUrk §ehi tlerinin adlariyle amhyor, Munzur daglarl, Baglr - baba,
DUzgiinbaba, Sultanbaba, Baymdlrbaba ve bunlara benzer yiizlerce canlI
eser meydanda gozleri kama§tIrmaktadll'. Bu canh eserler ve gerc;eklik,
yalmz Alevilerin bulundugu bolgelerde degil, dogu illerimizin biittin ke·
simlerinde biitiin ihti§amiyle kendisini gostermektedir. Dogunun her da­
ovasmda, koyiinde, kasabasmda birer TUrk ham, hakam, boybeyi,
,
ilag-asl yatIyor. Daha diin yani 1938 Ylhnda Atatiirk heykelinin kurulu§u
ic;in, Mu§ hiikumet konagl kar§lsmda aC;llan meydanda bir metre derinlik­
te meydana C;lkan Halil bey ibni Belitan adh bir Turk hanmm mezar ta§l
iizerinde §u Arapc;a yaziiar goriildii:
(Hazihi, liravzatul- muttahara velmiratiil - eelilil- miinever, Biemril­
merhum, birrahmetil eelilil- miibin. Elneziril - me§ur. Halil bey ibni
magiurul - Biltan. Ve hiivve min sulaletiil Baymdlrhan. Tabe .sacah, kad
hakemedu fil - Medinetii Mu§. Mahsura le§ireteyni.
Mate fi§§ehri miibarek gayeyi §abanu - Muazzam Ft, tarih, Saba
Samanine mite hicri.)
Baymdlr han sul5.lesinden olan Halil bey ibni Biltanm 780 inei hieri
tarihinde Mu§'ta hiikumet siirdiigii ve orada vefat ettigi sabit oldu.
Ele aldlglmlz bu konu uzerinde gerc;ek bir eser yazan Kadri Kemal
Kop, Doguda Ara§tIrmalarIm adh eserinin onuncu sahifesinde:
(13 - iincii asrm sonlarmda Oguz ailesinden olan Ak ve Karakoyunlu
Tiirkleri, akm, alon dogu vilayetlerimize ve ezciimle Van goIii garbma ve
Dersim cihetlerine ta§:tIlar, ve istila ettiler. Fu'at ve Dicle vadilerinin yu­
karl klslmlarma yerle§tiler. Hatta Karakoyunlular bu slrada Ahlat ve Ma­
, lazgit'te kuvvetli bir hiiklimet kurdular.)
Kadri Kemal, yine bu eserinin Alevilere ait fashnda:
(Mara§, Dersim, Akc;adag yaylalarmda oturan birc;ok Tiirk kSlbiIelerl
Klzllba§hgl alml§lardlr di ye Osmanhlar Tiirkten ayrl bir YIgm
d 1'. Bunlar da. kendilerini oyle sanml§ ve zamanla oz dillerini itirmekten
bir aCI ve endi§e Diyor.
Saym bilgin Bes·m Atalay, Bekta§ilik ve EdebiyatI adh eserinde:­
Oz Tiirk oyundan olan Bekta§i, Alevi ve KlZllba§larm bir blU;uk milyon
niifuslarl oldugunu ve bu miktarm yediyiiz bininin Zazaca ve Kiirtc;e, se­
kizyiiz bininin de Tiirkc; e konu§makta olduklanm, ve Anadolu'da buhman
. Bekta i Tih'lderin, olan Siinni Tiirklerin varhgmdan faydalana­
rale ana lisanlarml kurduklarml, dogu Anadolu'da bulunan Alevilerin de
olan Kiirt kabailinin adetlerine uyarak ve fran edebiyatmm te­
siri altmda kalarak lisanlarml karmakarl§lle bir hale getirdiklerini, ve bu
28
klS1m Alevilerin olduklan ZazacaDln yUzde altnu§lmn or
kelimelerle dol u bul undugunu hUla a ederek Dersim'deki a§iret­
1eri bu lnsma dahil ediyor.
Erzincan tarihi, kesimlerde, mezhep bakurnndan dogu illerinde
ve Del'sim'de bulunan Alevilerin ve Irani akideli olduklarml ve bunla­
rm bu gayretIe $ h Ismail'e yardun ettiklerini , ve btl yUzclen Yavuz'un
kahrma ugradlklal'lm yazmaktadlr, Ralbuki: tarih bize gosteriyor ki, Fa
t ih Mehmet, Akkoyunlu htikiimdarl Uzun Hasan llan'l Ba bur t
Ot luk belinde yendikten sonra Osmanh idaresine ge<;en ve hatta inci
Bayezit devrinde biiytik bil' varhk gost eren dogu beylilded , h l' zaman
Osman ogularma yardlm etmi§ ve Erdebil t ekl<esini n eski miiridi olan
Harput hakimi ZUlkadir oglu Alavii ddevle bile lnztnl !smail'e vermi ­
yerek onunla Yavuz Sultan Selim'i Ismail'e ter cih etmi§tir.
Yavuz'la Ismail arasmda sava§ ba§laymca Ismail 'in ordu­
sunda bulunan Iran ve Azeri Tiirklerden ba§kaSl ;;ah Ismail'e yardlm et­
memi:stir, Yavuz harekete ge!;erken, 0 dogl.1 iIlel'imizde bulunan Ak
ve Karakoyunlu beyliklerden kopmu§ a§iret ler , Ziil kadirogullarl idar esi n­
deki oymaklar, ve Oguz boylal'ma mensup Alevi kabileler, Yavuz'a
l<ar §l bir Tiirk hakanma yakl§ll' itaat ve sem atiyi gostermi§lerdi, Qagu
Alev! ve Belda§i olan bu Tiirk Ismail'in de bi r Turk, ve hatta
bir<;ok Turk a. iretler ini eden bir t arikat mUr§idinin oglu ve Erdebi'
tekkesinin sahibi olduo-unu, ve Turkleri Aievilik per desi al tmcl a
ye <;ah§ttirJm biIiyorlardl. I§ ve bOyle ik 9, bu Alev! ve Turk a§i­
let er; yalmz Ismail'in Iran ordusu ba§mda butunan bir Iran I}alu 01­
dugunu du§unerek ve Yavuz Selim'in de bir Tiirk halmm oldll gunu bile ­
r ek Yavuz'a Eger boyle olmasaydl, bu Turl{ daha
onceden gidip Ismail'in ordusuna katIlmazlar 1111 idi ? Halbuld onlar
Yavuz' dan hic:bir §uJ)il e ve korlm <; ekmemi§lerdi. lleride ugrayacaklaTI fe­
lfl.ket i hatn' ve hayiUlerine bile getirmemi§ler di. Yavuz Sivas'a dogru hare­
ket ederken, yolda ugr adlgl bu Alevi Turkleri katli-am etmerni§ olsayrli ,
. U )hesiz ki, onlar padi§ahm ordusuna kablarak 9uh lsmail'in kar§ls ns.
C; lkacaklardl. Fakat boyle olmadl, Yavuz onlan oldii rdii, ]wrkuttu,
onlardan, canlarml kurtarmak i<; 'n Kemah kal esinde ve dog-unun birro
yerlerinde OS111anh ordusuna kar§l koydular, Ve padi§ahm kor kusundan
Dersim ve Ak<;adag gibi sarp dag-Iara kaglp
Dersim, Erzincan ve Sivas havalisinin sarp daglarma sIgman bu
retler, bir aSlr ic;inde temas ettikleri ve Zaza §ubelerine mensup .
l, abile
1
erin dillerini ogrenmeye ba'3lam1§, bu dili oz Tiirkc;elerine kal', nt'rlp
IIna dillerini karmakal'l§lk bil' hale getirmi§lerdi. Bu halk ge<:miq yUzvIl­
lar ara!'llnila Yavu7. Sultan Selim'den ve ondan sonra gelen Osmanli pacii ­
§nhlarmrlan g-orrlug-ii sonsuz zulUm ve yoketmeler kar§lsmda milli dilYgu"-·
larml ve Turkltiklerini unutmu§, kendilerini ne Kurt, ne TUrk, ve ne de
10
Arap sanrnl§, ancak Alevi olduklanm ka ul edel'ek Osrnanll Ttirklerine,
Osman, Yezit, diye I-latta onlar son zamana kadar Osman­
h Itanedan:ru Halife Osrnamn ztirriyeti olarak Ve bu gayretle
de hi<;bir zaman 0 manh idareslne lStnmanU§ daima gtivensizlik ve korku
i<;inde ve su-asl O'eldikc;e htikilmete ill§l
Du halk, u kadar zorlrunalar alt mda yine Ttirk kti ltiirtine kar§l adlk
Imlm.l§, koy, dag, ova, buca]c, bOl ti m, kadm, er kek adlarmda ve ismi-haslar­
da, olan pe' eski Tiirkgeyi e Bekta§ilik tari katmdaki Ttirkc;e e el-erkan
tili'lerini canlarmdan daha klymet li saklal1ll§, bunlara Kur'an ayetieri ka­
dar kll ds.iyet vermi§leI'dl. Bti t tin soh bet ve ayin toplanttlo.rmda Ttir k<;e
bir deyi veya gtilbfmk okundu rnu, oradaki kelimelere kal'§l el bag-taIill',
kelle kesilir ve 0 buyruga gore hareket edmrdi. Halk milli dest anlarlDl ve
yigitlerinin menklbel r 1ni Tti l'kc; e kelirnelerle nak '11!ir, onlara gii­
zide ir ede iyat tistinti veri r, ve hie; Ttirk<;e bilrneyen bir dagll. kOntI ur­
ken, fnrkmda olmadan konu§tugu Zaza dilinden ytizlerce eski Ttirk<;e keli­
menin agzmdan nrlad' gl g··l'tiltirdti.
Yavuz Sult an Selim'le $ah lsmail'in siyasi ndan sonra
Anadolu' da vedogu illerimizde korkun<; bir slfata btirtinen Alevilik, ve
Stinnilik dfivalarmda he iki tarafm ve en <;ok Alevilerin uIP:adlklart zarar
re' biiytik 0 t ur. Dogunun 8a11) daglarma kaglp canlarml kurtaran
Alevller : canlarmdan daha klym tli olan oz dillerini kavbetmi§ ve
tist eli k de 81k slk, katli-amlara ugl·arnl§lardl. Rum-iIi, Ie; Anadolu, Slvas,
To1'at, <;ol"um, Yozgat Aydm, lsr arta gibi gtiney Anadolu'ya dag-1Ian Ale­
viler, tarihin muhtelif <;aglarmda Osmanh padi§ahlarl tarafmdan ezdiril­
roi. . ve fakat oz kom§ularl olan Stinni Ttirklerin varl1g ndan
fay alanarak oz dillerini, milli birlik ve varhklarIm koruyabilmi§lerdir.
llumeli ve Ie; Anadolu'da kalan Bekta§i ve Aleviler oz dillerini, Tilr­
ktin eski !jiiir ve edebiyatml kurmak suretiyle mUll yetil"- t irmi§, bu
ozanlar birer halk §airi, Bekta§i babasl ve milli §air olarak ktilttirtimtize
btiYUK hizmetIer ya Bu klslm Aleviler, 03manh
gordtikleri saYlSlZ kottiltik ve zultim kar§lsmda devlet idaresine, ve Stinni
Tiirklere kar§l «ok iC;li ve gizli bir kin beslemi§ler ve gordtikleri ac Y1 za­
m n. zaman §iirlerinde aGga vurrnu§lardl. Bu halkm 0 gaglarda taassup
yiiztinden ne dereceye kadar }urpalandlklarml ifade eden Kadri Kemal
Kop, eserinin 50 - nei sahife8inde:
(Ilk gaglarda dogu Anadolu'da, sonralarl Rumeli'de, ve ardt.sl ra orta
Anadolu'da Ttirkmen K zllba§lar <;ok aClkh bir bi<:;imde kmhp ger;irilmi§ ­
lerdir. H dl r adh bir softa once Rurneli'de sonra da Ana­
d lu'da ve Sivas taraflartnda KIZllba§lart yoketmeyi buyruklaml§, Hldlr
Pa<: a bu i§te <;ok canlar yakml§ ve pek cok bark 9 - uncu yiiz­
Ylllardan sonra Osmanhlar tarafmdan Ttirkmen'ere $rtidtilen bu
stirekli koJ;tiltik ve yoketme siyaseti ozge bir korkun<;luk gosterir. Bu si..
yaset Tiirkmenleri Osmanhlardan ve ve oninn
i)z ulusal varltklarml gizlemeye, hele ayrl diller bile ogrenip
kono§maga zor laml§hr.) diyor.
Kadd Kemal Kop, 17-nci aSlr Bekta§i ozanlannd.an Ph'sultan Ab­
dal'm, HIdlr Pa§a'nm zulmuna kar§l haylnrl§ml beyitle bize
gost eriyor.
Hldlr bizi berdnr etmeden
kapJ.iar Saha gidelim.
Siyaset "nleri geJip yetmeden,
zindanlar Aliye varallm.
Kalenin kapIsl a(,;Ilmaz,
YUI{sek penceresi fjaha bakIlmaz
Bir benim oliimtimle cihan Yllulmaz
A(,;lhn kapIlar Aliye gidelim.
Her nereye gitsem yolom dumandlr,
I{ement b:>ynum halim yamandIr.
Bizi boyle lulan ikrar - imandlr.
A(,;lhn kapIlar Hakka gidelim.
Bu zindanda Hakka eylerim niyaz,
YlkIlsm viran olsun §u kanh Sivas
Katip ahvalimi boyle yaz;
Ylklhn zindanlar fjaha varahm.
Goniil c; kmak ister fjahm ko§kiine,
Can boyamak ister gonUl mii§kiine;
Kim bakacak benim gibi (1)
A(,;lhn kapIlar Saha varallm.
Pir Sultan Abdahn hey Hldlr Pa§a
Gorki, neler geliir sag olan ba§8,
Hasret koydun bizi kavmu - kard.
Katip ahvalimi Saha boyle yaz.
Biz, Bekta§i edebiyab ntimunelerini incelerken ce§it Gag-larda sov'pn­
rnt buna aClkh deyi§ ve nefeslere slk. slk rasthyoruz. Yine Sivas'ta
Abdal Pir Sultan'dan sonra aSllan Kanber oglu ile Selfmik'ten Kiitahya'ya
(1) Kadri Kemal Kop eserinde Pir Sultan Abdal'm iki deyi§ini birle§tirerek
:razml§tl. Ben bunlarm eksik kalan paq;alannl da ekledim.
gelip yedig; i<;in bogazma kur§un aklbhp OldUrUlen Deli SUkril baba­
nm beyiLlerinden bir tanesini de ·ben kitablma yazlyorum:
Saha dogru giden kervan,
5eritten al indir beni
DU§mU§Um elden ayaga,
Al elimden kaldlr beni.
AI elimden dU§miyelim,
Dogru yoldan
Derdimiz
Boyle bildir Saha beni.
AI elimden ferman eyle,
Gel derdime derman eyle
GijtUr Pire kurban eyle
tlldiir derse OldUr beni.
AnYIm bald an aynldlm,
BU:bU Urn gUlden aynldlm,
Bir §ir'n dilden ayrIldlm
GUlUstana kondur beni.
Yandlsefilin yandl bagn
Del'dime tay olmaz agrl
C;ek ka Un Saha dog-ru,
tlniislra soyle beni.
Kamber ogu) der hel oJdum.
Yandtm ate!ilte kUl o' dum.
Ne bir P.'ii'lahl;ar ku! old urn,
Boyle bildir Saha beni.
O(,l'dim vard'r dive neve aglarsm.
AUyi sevenin derdi mi olur,
Op.rd'nden kime !:I;kayet eylersin.
Aliyi sevenin derdi mi olur.
Muhammed Alidir Ali Muhammed.
H:unn HUseyin c;e'ttiJer zahmet.
Aliden o7.geve eyff'mem minnet,
Aliyi sevenin derdi mi olur.
.. . . .
Imam Zeynel bakIr ile goriindii,
Imam Caler hill yiiziine biiriindii,
Aleviler yiiz iistiine siiriindii,
Aliyi sevenin derdi mi olur.
Imam Kaz.m, Riza Horasan,
Imam Taki Naki dertlere derman
Bizden yakm bize oI§ahi merdan
Aliyi sevenin derdi mi olur.
Imamm Askeri, Mehdiyi zaman
Erenler etmekte daima cevlan,
Deli dertsizlerin bu meydan,
Aliyi sevenin derdi mi olur.
GorillUyor ki: Bu korkunc; dava, yiizyIllarca ulusal bh'ligi kemiren
tehlikeli bir mikrop gibi Tiil'kliigii kemirmi§ ve Ylkml§tIr, Alevi ve Bekta­
Osmanh Tiirklerin goziinde, mah, cam helal birer kafir Klzl1ba§, ve
Osmanh Tiirkler de; Bekta§ilerin goziinde; Yezit, Osman, dii§man goriin­
mii§lerdir. 0 c;agda yapIlan yoketmeleri vaslflandll'an OsmanlI tarihc;ile­
ri, Bekta§i Tiirklere ve hatta Ak ve Karakoyunlu padi§ahlara; Ertaki­
N apak. taifei - bagiye, Ziimrei - rafiziye, guruhii - e§kiya. Ve Osmanl1
padi§ahlarma; - Sultaru Akalimi - r UIn, ve Sipahilere Dilaverani - rum
diye ad takml§lardl.
Bu sakat siyasa yiizyIIlarca Tiirkun milli va.r gml baltalaml§. bir t a­
raftan Turk idare ve toplulugunun layIk oldugu iis.ttinItige eri§mesine en­
gel oldugu gibi, diger taraftan da saYISlZ Turk a§iretlerini, milli biitunliik­
ten aymp onlan yabanCl lrklara kadar siiriikletmi§, milli duygularml yok­
etmi§tir.
Yavuz'un Mlslr'dan Hilafeti ah§mdan sonra Osmanh devleti idaresin­
de giidiilen dini siyaset; Siinni ve ayrlhgml temin etmi§, saltanat,
hilafet ve §eriatin amanSlZ fetvalan pek c;ok Tiirk kamni dokmii§tiir. Bu
korkunc; ve kanlI siyaset, Tiirk milletinin yediyiiz Yll gerilemesine sebe­
bolmu§tur.
Tiirk milletinin tarihte gec;i rdigi bu duraklama ve gerileme kal"§ISm­
da aCI bir iiziintii duymak her Tiirk vatanda§m milli bir Mevi, Vali Ali
KemaH Cumhuriyet devrinde yazdlg. Erzincan tarihinin c;e§it yerlerinde
hala dogu illerimize ' Kiirdistan, demekte ve eserinde bir Siinni - Klzllba§
davasl giitmekte, Erzincan, Dersim ve dogu Anadolu'daki Alevi a§iretlere
F: 3 II
Kurt, Klzllba§ diye bu TUrk kabilelerinin milli birli ve biitiinlfik­
ten ayrumalarma ve feIakete ii r iiklenmelerine sebebolmu§tur (1).
BUl'aya kadal' verdigimiz bilgiler en anla§lbyor ki, Er zincan tnrihl nin
Alev! ve Bekta ileri, Kiirt. Kwlba§. Irani ve it diye vaslilanc1mnasl ve
onlan !smail 'hi aslmri tarumasl t"amamen yanillltIr. E asen Isma­
il'in TUrk topluluguna ve Tiir kiiltlirti ne kar§l bil' kasti yokt u. Esld Er­
debil tekiyesinin sahibi olan l;l ah Isrnail' i, Iran hal'S ve edehiyatmdan fazla
bir TUrk §airi olarak Ta vvuf alddesine biirtinen bu zat
olduldan sonya yazdlgl biit iin §ih·, nefes, deyi§ ve gtilbnnlderinde
Anac101u' a -i Alevi §airler gjbi k nll§mU§, bir!jo ayin-cem ttirelerini kur­
muqtur. U ozan )utun deyi§lerine bir Ar abi ve Fari$! kat madan
eski Tiil' t<;e ile azDll§tlr. Sah Ismail bu oz TUr kge edcbi ati 1e Acomler­
den fazla Turkleri ve en c;; ok Horasan, Tu ist an ve Azed Turk lea Heleri­
ni kenclisi ne baglaml§. bu sade ve goniilcii deyi§ler Turk ha lkmm r uhlanna
zevk ve 'digi unlar "Sah, hat· Yl" mall esi alt mda Anadolu kay­
lerinde ye haWi Istanbt l araylarmda vecitle 0 umnu§, Pa lldnci
Bayezit , va c;ogu Alevi, olan Yenit;eriler bu nefe lere kelle kes­
mi§lerdi.
lsmail'in, Arabistan' dan Iran'a gec:en ve tasavvufla bir
, §eriat v Kur 'an ahkium ti zerinde kuruIan biiyti k b· hizmeti yok­
tur. Bugun A em dili ile yiiriiyen :;mli - "' u esaslar Uzerinde
-- Kumet ve ku eti alullara slgnllyan §eriksiz ve kadi r TanI'l. ihti­
da 12 e intihaSlzdlf. 0 h··yiik haU' hilinmek i9n kendi val" glUl ayana
istemi§til·. Ve kainatJ yaratmazdan once Muhammed - Ali, Fab­
rna. Hasnn, Huseyin ve on iki imam er valulll kendi nurnndan
unlro·a nur ver mi§. ve unlann hatmna iham ve dig . ervahl hiiU{ et­
mi&tir. V bunun it;in Kll1" an cI a (levlftlte, lev ake, lemah eka tulefJak)
demi t iro Kendi kel·emi Je bunlara ran v ve kerameti b mlarIa halk
u se epten (y lekid k(lremna beni ft deme) ayeti naz·
Peygam er ve ehli eyiini (2) sevgisini kull r na f rz b:rakmIlj, ve bu
sebeple (kullfi filcyhi ecrun iIlel muvcddeti filImr ha ) ayetini
int irmi. t · . Ve 11i beyti jcin iituu hHi attan Ustiin ve qref
bunun (l nnema yeridiiI aha liyezhep ank·· ill r icse ve ehlilbeyti yuta­
htriil ··m ta }Ilra) aveti inmi.. t il'.
Btiytik IIiilik cismani fi e ··]de ilk once Adem' j Muhammed­
Alini n nUl·un ona emanet 'r akml§ bu nur iiLtin PeYl!run e ·leri rlola'!a­
rak Abdulmut talip'te ikiye aynlml§, Nubuvvet klsml ; Hazreti Muham­
( r) B mevanda sarp dag. arm si gman bu alevi TU- k alii ret­
ler e bUviik hatlilll r i$l mi ,! , kendileri nin ti p, orE, lidet. soy ve boylar mdan ve son
tari hi araljtlrmalar dan : T Urk olduk anm anl adlklart e milli sevgi ile yUr ekleri
. Cumhuri ye' in Biivii k $efkati kar$ISmda Milli ode'rlerini
( 2) Ehli beyti Peygamberi: Muhammed, Ali, Fatima, Hasan ve Hiiseyindir.
3 4
nteu'e ve Imamet ruml Hazreti Ali' ye Bu boltinen nur FatIma' da'
tel" 'ar bir le1iffii§, Imam Hasan ve Imam Hiiseyin He on iki imamda (1)
dolar::a.rak son imam olan Mehdi'de ] arar kllml§h r. Mehdi ise, Sermen Ray
kasabasmd Sll" olmu§, kiyamette zuhur edecektir.
Ilazreti P eygamberle Ali bir nurdan ve slrdan yaratIldIlclart ic:; in da­
ha Ali ana rahrnin e iken peygamber e itaat etmi§ ve onun kucagmda bti­
ytimti§, btitiin e rarl ilahiye ve mir ac:; ha,.disesi onlarm da arasmda gej mi§­
tu', Bu sebeple, Peygamber, Ali 'ye : "Enne ve Ali Min nuru vah.Qin."
L:llunike, lahmi. Cismike, cisma. Hiihike, ruha diye buyurmu§t ur. Pey­
amber, son Yill RUbe' i tavafa gidel'J,en Ga lrhum mevkiinde; (Men
kiint e mevIahii feilli me harusilli okuyamk Ali'yi kendisinden sonra
1. lamlann mevlas) ve v-l'i t fLyin etmi§, Kur'amm ve evU\wm lslamlara
emanet etmi§ v " -- Benden soma s km ktiffar gibi iki partiye ayrlhp
bir "inizin boynunu l' aym" diye emir buyur rnu§. Ve hazlr olan bti­
tun es lap bunlarl kabul ve il- 'ar et tilderi halde, Ebubekir , Orner, Osman,
Peygambe ' vefatmda eenazesi ba§mda Ali'yi yalmz bll'akaml Hilafeti
etmi§ler , Ali Peygamberi n emiI'lerine sadlk kalarak kIlic:;
ve ller tiC; lrlife evrinde bu haklom aramaml§tI r:- HilMetin bu suretIe
hakkt ve unInI' an, Emevilel'in eline
den BtUI'll Pe garnber aiIesinin merine belalar yagnl l§ ve Kerbela f acin­
1m Kur'anm ayetine ve Peygamberin hadisine kar§l ay­
11'1 hnreket edil Peygamber ve evladma cefa edenler hakkmda Tevena ­
teberrll, her !slam i<;in farzdn' (2).
Yine mezhebine gOl'e : Bu mezhep Hazl'eti Peygambel' zaman nda
'Varml§. $ia i Arap£a ell libeytin dosh) demeknllij, dig-er ti<; halife hilafeti
som'a bu mezhe)ten <;1 kml§Jard " Bu mezhep Ali ile yaran­
tan arasmd..'l gizli bil' sn' halinde kalml§. ve bu mezhep Ali evhltlarmdan
ec;inci imam !manti CMel'i Sachk t al'afmdan dlizenlenel'e · Iran'a gec;mi§­
til' , Sonradan Emevi v basHer t arafrndan kUl'ulan mezhe let' hir er si­
ynsi mezheplerdir, Bunlar Ali - Resuli.l n haJdnm ketim etmi§lerdir, ve
Caferi mez 1.e inde Kur'amn ah di.nu t at il\ ec1ilir . Be§ vakit namaz, rama­
zan oruell, bac, zeklit , ve kelime-i §eha. et. Bunlarm ciimlesi Caferi mezhe i
(izerine kt]1nu', Namnzrln. e1 baglanmaz, secde y rine ehlibeytin adl yazIh
b; onUT, Kelime-i eha etin sonunda enne Aliytin - veliyul­
L1.1 ." d n'r , liac ise, hem Kabe. hem de Kel'bela ile Me§hede gj dilir. AYl'lca
tic giin . i uhal"em or-ueu ile Muharr min 10 - uneu giinU A!}ure pi§i­
r il' ve 0 gUn Imam Htiseyin'in yas ve matemi ayin yaparlar.
( I) On iki Imam: Al i, Ha9an, Hiiseyin, Zeynei abidi n,. Muhammed Baku',
feoicad'k, MU!layi· Kazlm, Ali - Ri za, Muhammed, T aki, Ali· Naki, Hasaml- askert,
Muhammed Mehdl'dir.
(2) T eva la, Muhammed . Mlcin dosHarma dost. teberra diiljmanlanna
J:ozilyl e bakmakdlr ,
35
16
mezhebinde tasavvuf akidesi de mevcut olmalda beraber, Ca­
fed mezhebi iizerine kurulmu§ bir §eriatla, Kur'anm ahkamma tamamen
riayet ediIir. O.nlar ancak bir ahkfunda ehlisiinnet ve flklh ilimleriyle ug­
ra§maz ve Kur'am ellerindeki diisturla tefsir' eder. Onlar ehli flklh bilgin­
lerinin, Kur'am Muaviyenin teziyle tefsir ettiklerine ve kullandlklarl ha­
diselerin birc;;ogunun uydurma olduguna, ve ehli beytin fazileti haklnnda
inen Kur'a,n ayetlerinin yanh§ tefsir edildigine, ve hatta Halife Osman
c;;ag¥1da Kur'anm ayetleri toplamrken Ali'nin elinde bulunan tam Kur'an­
la i§lem yapllmlyarak toplanan §flrada ehli bey tin §anma inen birc;ok
ayetlerin yok edildigine inamrlar. Imam Ali'den Cafed Sadlk'a gec;;en tef­
sirin, Fatimiye halifelerinden lran'a gec;;tigini iddia ederler. mezhebin
de; Mita usulii ve dokuz kadm alrnak helal saYlhr.
Alevi ve mezhep ve tarikatlanna gelince:
Alevi ve Bekta§ilerin itikadma gore, diinya var olmazdan once
kandildeki Bezmi - elestte hak, Muhammed - Ali arasmda olan bu eSl'a
ezeli, Peygamberin zuhurunda meydana <;lkml§, ve Mirac; yolundan sonra.
Muhammed - Ali'nin aralarmda konu§tuklarl gizIi sIrdan - dost mezhe­
bi §eklinde, Muhammed - Ali arasmda yaYIlml§, ve ehIi beyti
Peygamberi ile beraber buna kIrk ki§i i§tirak etmi§tir ki, bunlara (kIr k­
Iar) denilmi§tir. KIrkIar gizli cemlerinde engiir §erbetini ezerek bade yap­
ml§lar, ve a§kl ilahi ile mest olup varhktan gec;mi§Ier, bunlarm kIr lu
ve biri kIrk olup birlige ve haklm ermi§ler, ve oImeden once oliim hakln
didarml gormii§Ierdir. KU'klar ceminin ba§I Muhammed - Ali imi§. Bun­
larda §ohret, §ehvet, nefis kalmadI&'1 ic;;in kendi aralatmda zahiri t aatta
el yumu§, hakikatta hak ile hak olmu§lardl r. Peygamberin vef atm an son­
ra bu mezhep Alevilik adl altmda Imam Ali'nin yarfmJan ve taIibIer i ara­
smda kokle§milj, bu mezhep saltanattan uzakla§ara Imam Ali, Imam Ha­
san ve Imam Hiiseyin tarafmdan batIn ve a§In ilahi yoliyIe
ve be§inci Imam olan Caferi - Sadlk tarafmdan Caferi mezIlebi arum al­
ml§tIr. Alevilik, bu mezhebin yanmda ehlibeyt'in tarikab olarak kalml§ ..
Imam Cafer, Kur'anm babn manasl olan Iediin ilmini mezhebinin esasma
yerle§tirmi§, bu ilimden ve Alevilik esrarmdan tasavvuf ve vahdeti - vticut
inam§ml meydana C;lkarmI§br. Bu mezhebin tasavvufla karI§lk oIan, §e­
riatin ahkamI lranilere, ve Cafed mezhebi §eklinde gec;;rni§, yalmz ta­
savvuf ve Alevilik esrarma dayanan, Caferi ve Alevi (yoI) Ttirkistan'a
ve Tiirklere gec;;mi§tir.
Ashndan, Hak Muhammed - Ali sevgisi olan tasavvuf, ve vahdeti ­
viicudden <;Ikan Alevilikte; §eriat, tarikat, marifet, hakikat adh dort kapI
ile bu kaplIarm edep ve erknnmdan oIan kIrk makam vardlr. Talib'i btl'
kapIIara gotiirecek bir tarikat rehberi, pir ve yard r. Bu yolda ilk
once §eriat babmda Him tahsil edilir, ve hak, Muhammed - Ali sevgisi yii­
rekte yerle§tirilir. Seriat kopriisiinden tarikata gec;;i1ir. Burada rehber..
ir -ve tutulur. Ikrar verilir, nasip ahmr. Talib, diinyadan
marifet kaplSmda irfana erer, oradan hakikat §ehrine girer. Hakikat Hak,
Muhammed - Ali'ye vasIl olur. Tanrl ile birle§ir, (fenafilliah) ve (baka­
billah) olur. 0 can diinyada imtihamm ba§arl Be verdigi ona manevi
oliim yoktur. Oliirken, don degi§tirir, vahdet aleminde, ar§, ve kiiste sey­
r an eder, her yerde haZlr ve nazu' olur. .
Alevilik, Hasan-IBasri'den sonra, Emeviler ve Abbasiler devrinde
Tiirkistan'a Imam Ali evlatla;:iyle Tiirklere Horasan, Ni§a­
bur ve Tiirkistan'm Iran'a yakm klSlmlarmda yayIlml§br. Erdebil'de- Safe­
viler, Zahidi Geylani ve Belh tekiyeleri, Osmam Magribi, Ebiiali­
Hasan, Ebiilkasuni Giirgani, FazIl ibni Muhammedil-Tusi, Bayezidi­
Bestami, Hace - Yusufiilhemedani, ;;eyh Lokmanil- Horasani, ve Ebiilha-­
sani - Harkani, gibi Tiirk bilginleri Aleviligi ve tasavvufu geni§­
l etmi§ ve bu akidelere eski atalarmdan kalml§ bazl ttireler
katarak, Tiirk halkml ir§ada ba§laml§lardll·. Hace Ahmedi Yesevi, son bir
-diizeltme ile bu tarikatI kendisinin slrda§l ve damadI olan Sadattan Hacl
Bekta§i Veli'ye devir etmi§tir. Hacl Bekta§ Aleviligin ana hatlarma dokun­
madan ona bazl edep, erkan kaidelerini katarak (Bekta§i) tarikab adiyle
illti§8.ra ba§laml§, ve 680 - 1264 tarihinde Anadolu - Klr§ehrine
t arikabm dogu ve Anadolu ve Rumeli'ndeki Tiirklerin a§Ila-
ml§tIr. .
Yukarlda gibi aslmdan bir olan Alevilik ve Bekta§ilikte:
Biitiin meveudat ve mahliikattan kutsal insandlr. Ulu Tanrl, Adem'i ya­
r atIrken, kendi nllrunu ve cemalini ona vermi§tir. Tanrl insani - kamilin
oziinde ve yiiregindedir. Cihan varolmadan Cenabl Hak, Muhammed, Ali,
Fatima, Hasan, Hiiseyin -ervahlm yaratml§, bunlarl fezada ye§il kandilde
asml§, on iki imam on dort masiimu bllnlarda saklaml§, ve esrarl - ilahi
elest - bezminde bu kandilde Hak, MuhamJ1led - Ali arasmda konu§uImu§,
bu muhabbet - a§k, esrarmdan dogan muhabbet cevherinden kainat var­
olmu§tur. Bu sebepten ehlibeytin, on iki imam ve on dort masiimu pakin
sevgisi mahliikata farz olmu§tur. Her kul bu sevgi ve a§kl ezeli He
kendini yaklp Allaha kavu§mak miimldindiir. "-Menamfa, nefsehu feka­
darafa rabbehu." kelamine uyup nefsini bilenler Allahml bilir. Hlrs, nefs,
§ohret, §ehvet, biitiin kotiiliikIerden ve diinyadan el Kahbml kotii­
liikten silerek Tanrlya mekan eyler. Kalbin goziinti zahir batIn her
§ey ona a§ikar olur. Boyle bir insani - kamilin i§legi, ozti sozti haktIr. Bu
makama er i§enlere, "insani - kamil" Eger Peygamber evladl ise
"mii r§idi - kamil" olur. Talibin bu mertebeye eri§mesi, ve 0 miir§ide var­
hglm teslim ederek ikrar ve nasip almasl, Hak, Muhammed - Ali, on iki
imam, on dort masiima iman etmesi §arttlr, denilmektedir.
tkrar ve nasip: Hak, Muhammed - Ali'ye il{rar, iman, ve biitiin gil­
s Wara tovbe, eline, beline, diline sahip olmak demektir. Bekta§ilik esran
37
18
haklonda yazl Jan aZI eserlerde okudugumuz gtbi ikrar alacak can, rney­
damn kapIsma kadar ge1ir. burada re berin kestigi nasip kurbammn ka­
runa oyanrnl§ on iki t elli bi1' ip (tigibent) r ebber tarafmdan bogazma ta­
kllarak meydann, pirin huzuruna getil·Hir . DM bi1' mel'asimle tovbe etti­
rilir. Cern t utulur, sazlar <;allmr kur)an a1' kesmr, ikrar eriJir. 1k1'ar ve-­
r en can diinyamn kotii i§lerinde olmus saYlhr .
Alevi ve Bekta§i t arikatmm sas arm . : Ayin - Cem en ba.'1ta
gelir. Ayin - Cern, dem ve muhabbet, a§k, lml\lardan kalmad·. Bu ) ola
girenler giirUhU - nacidi r . Gii1' '' hU naciye mensup olan t alib, e mUminl r,
ayin - cern me darunda toplarurlar. Mey an ozel ur tte bUyiik
bi1' clammr. Burad pi1', vcyahut mliI'§it ile rehbe.r postu val'du·. Iiil)t
ya pir. ayin - cemin Rehner t li lel'in madill ve manevi kliavu7.U­
duro Bunlm'lll her hirisl 1. 0 tuncl o turlll', ayin - ceme evvelce ikrar
veY' 0 giin alaca ka m ve erkekler gelebili1'. Bunlar iki§er, order, mey­
clan kal)lSmdan giI'er, may :mm ortnsmdn dil-jljl'Ier. Her grubun elm-
e meyve ve 'orele gipi (niyaz) em eri1e >i1' var. Eunlar pirin
elDl'iyle riitUa gelil'. ir taraftan verilen hir giilban.- duus'nda
sonra pid tav5:f ederek e bUWn eruafit t am toplandtktan sonra pir eya
miirRit t ar afmdan niki hizmet !;i t ut lIur. Bun1arm leI" birisinin n '1 ayn
hi!" giil ankle du;lal'l ve odev1eri verili r.
: H. life, kaplel, niyazcl, a§gl, saka, selman.
tiznii1u;ii, gavtl§, zakir, kurb nCl dlr. ve . eviler serini vel', SllTlID
verm llyr uihma fazla bagh oldllklan ilk once kaplya diker
ve u suretle abanCllal'm fiyin - ceme girme erine mimi 01 rIal'.
iyin - cemi gozler. Birisinden . olsuzluk v ya birisinin bir bacrva
kotii goz e gorUl'Se hemen piJ-' e haber 'e.l'ir. Ceza tertip edilir.
Diger hizmetgilerin hel' birisi OZ hi zm tine canla Zal-ir PU'in
emriyle sazml ele ahr , kulhUDlJ!let , tayi, Vir nit Nesirni, Noksani, Sey­
rani. gibi Alevi - Bekta§i ozan ar mm nef slerini oyler, herl{es su­
sar ve vecitIe dinler. Bo f astldan so ra, saki SU, eya dem daglttr. lkinci
fasllda sernA deyi§leri soylenil', semruar doner ph'den bUt Un cem
ay if kalkar, haIr. hale sedalul'l ortaltgl C; nlabr. Serna an soma, diz iisUi
dep. e1'l(3.n ·otUl'ulur. Onild irnamlarm Hak, Muhammed. Ali' nin adlarmr
ter enniim eden e Defesler soylenir. Imam HUseyin aJkmda . aztlan
mersiyeler okunarak goz al' bIll', ve pilin bi7 dun ile rne­
r asirne son veri erek, et. pila , niyaz ve loJanaJar ceme dag,tllaI'ak son bir
gUlban kle ceme son verHi I'.
soylemede ni yaz dag,tmada. gUlbunk vennede. sigm'a su
istemek yasakhr. B" yapanlar dara kalkar, c me niyaz ge-­
tirirler. Yol ve erkan ph'in cemdeki buyruguna it iraz yo d uro
Bekta§ilikte bade helaldir. A§lka a§lc, f nslka f lskhr. Hak il;l­
Tirse, gontil cila buIuI'. Ceme ilahi a§ltgelir. Gozlerden akar. AllahJn,
yarattlg, kullar dan hict Idmse hor ve kafir degildi r. Her miIIetin rumve
siiregi kendisine haktll'. Bunlar ru'asmda kcndisini bil enler ve ehli-I A
olanlar Allaha kavu!jR il' . Oztinti pi§irmiyenler yabanda kalIl', ve hak.k4l
didarma yetmezler. Bir t alib herkesten olarak kenclini goriir. Yalruz
Ali ve evladma ka deden yezit, kanlldlr ve domuzdur. Yezide, Muhammed.
Ali kar§l teberra §a.rttlr , Ali 'yi sevenlere ve hakikata 'cn­
Iere kar§l tevella - muhabbet, buYl'111dandn'. Bll' alib, her kesten once
kendi kusurlanru gormeli ve kendisini cemd oturanlann hep inclen
bilmelldlr. BUWn cern, bir 5z, bir eset . e bi1' canarr. Bu birlik pir, veya
mur§idin oziinde Pil'in buyrugu, azu, sozu hakbr. Rehbel',
pirin buyrugiyle tallb ere hak yolunu gostel'en bir t arikat delilidir. 0 her
yJ.l biltiin tallbleri geza" yoklar, i§ledikleri sll .hll'l ir'e haber veru', Aglr
suit hak yolnndan sap::mlar varsa; bnnlal'l pirin huzuruna geti­
rir, ezalar verDir, ve tDvbe ettriilir. Yal n, gIybet, zina, hlrSlzhk, katil
i<;in n ag'11' cezalar tertibedilil', em e, goni.il k1l111ak, §ehvete dalmak,
riya, ve lribu' gostermek. hiddetli Imnk, haram lokma yemek, muhabbet
In saz yasakLrr. Bir tallb, her yerde ve i!?leginde line. belfue
diline salrip obnahdJ.r, Ve nefsinin; yularml sil t-utmal1du' , Nefsi Ylprat ­
malt ir;;in onu a<; bJrakmal a§ln HaM ate§iy\e l{enclini yalap Ii ­
Zl mcl1r. Hakka ve ehlibeyte <ir;;i n yegane gare a§l;: ve goz yrundll',
Ehlibeytin katarma karJ§roak ic;in IIuseyi n'in qkma kanl1 ya§Jar dokilp
varltgmdan gegmek lazunrur , MiiI'§idin etegini tutmal ve evla.ru reBule
aevgi gostel'lllek far zdJr, Ctnki.l onlru.. Seyyidillbe§el'dir .
Alevilik ve el a§i1ikte (tenasilh) de val' Jr. Hakikata, e mana
enler, girip nefislerini hak yollinda yok edenlel', yani Olmeden once
61enle1'. gozlerini ebediyete yumduklarl zaman kalb degi§tirirler, gerc;elcte
boylelerj olmezler, e ecliyen haycl1rlar, hakikata ermeyenlel', Hak Muham­
me - Ali/ye iman tmiyenler mil r§ide ikrar vermeyenlel' , dlinyaya tapan­
Jar, insanlal'l incidenler , Deiisleri ugr unda dtinyaya kottiluk yapanlar. Hnk­
kIn buyrugunn tutmayanlar, "ldtikleri gun onlal'ill ruhlarl kotii hayvan­
w 'a girer. kal1ptan kahba gerer, bu azab gor tirler.
Alevilik ve Bekt a§iliktl hnrufili1< e vardu'. Aleviler, levlak, levl3,ke,
ayeti gereginc . ainat ve mevclIdatm var hgm3 sebep olarak Mu utmmed-
A 1i "0 evladml bildikleri unIarl mevcu atm ash olarak gorilrle . r.,..
nabl Hal<, Muhammed - Ali ile Uk kelfuru soyle!}irke , eSl'arl - ezeliyesinin
ve kainat m vtieu uno keHim He emir etm.i§tir, Sonra a men Kur'an ve
kel anUTI mallsulUdiir. Kur'andaki 1 ClamIn ash ise yirmi rlokllz harftir.
Hazreti Muhammed, ve Imam Ali He beraber oniki imam, ondor t masu­
mn - 1 ak: Hatice, F atIma 29 eder, Kainatm ash ve ila.hl in mana­
!!l bunlar 11'. Cena 1 Ha ' k n isini bunlarm ti ztinde ve Adem in vechinde
2'ost ermistil', Adem; insan, tanrmm t imsalidir. Ve mahlUka.tm lirefirur.
( I ) MasUmu Puler: oniki imamlO ev1il: t1an dlr.
39
40
Adem'in yiiziinde (sebalmesani) denilen yedi kat ile (esmai-hiisna) var­
dlr. Bu sebepledir ki, bir insan, bir insam-kamil bir kainattIr. Ka­
be, (beytullah) bir miir§idi-kamilin oziidiir.
Biitiin Alevi - Bekta§i tiirelerini ve bu yolun gizli inamlanm kitabllm­
za alamadlk. Qiinkii, bu uzun bilim konumuzun dl§ma Bu bilgi
ve izahtan kastIm, Erzincan tarihinin iddia ettigi gibi, Alevi ve Bekta§ile.­
rin Kiirt, Irani ve olmadlklarml belirtmektir. Ve .bu tarikatm ancak
Tiirklere mahsus bir yol oldugunu, Alevi - Bekta§i §airlerin ede.­
biyat ve kiiltiiriimiize ve Tiirkliige onemli hizmetler gordUgUnU, ispat et-.
mektir. Ve bu klSlm Uzerinde biraz daha duracaglm.
Alevi ve Bekta§i ozanlar, TUrk devleti idaresinin ve resmi dilin Arap..
ve Acemce ile doldugu bile, deyi§lerini mill! vezinle soylemiJ,
yabancI kelimelerden sakmarak TUrldiikleriyle oviinmii§lerdir. Binlerce
ornegi olan bu deyi§lerden yalmz Elmali tekiyesi sahibi Abdal Musa
tan'm bir deyi§ini kitablma alaYlm:
Kim ne bilir bizi nice soydanuz,
N e zerre ottan, ne hod sudanuz.
Bize meftun olan marifet sOyler,
Biz Horasan mUlkiindeki boydanuz.
Hlzlr nyas bizim yolda§lmIzdlr,
Ne zerre giinden ne hod aydanuz.
Yedi tamu bize nevbahar oldu,
Sekiz koydeniiz.
Yedi deniz bizim
Hacem umman ise biz de gOldentlz.
Bizim zahmlmlza merhem bulunmaz,
Biz kudret okuna gizli yaydaniiz.
Turda Musa durup miinacat eyler,
Neslimizi sorsan bizi (Hoy)daniiz.
Ali geldim Musa adlm bahane,
donunda kondum cihane.
Abdal Musa oldum geldim zamane,
Arif anlar boo nice sirdaniiz.
Yalmz bu deyi§, Alevi ve Bekta§ilerin, TUrk dili ve milli duygulara ne
bagh bulunduklarml bize gosteriyor.
Bu konu tizerinde onemli ara§tIrmalar yapan Aksaray mebusu saytD
Besim Atalay, (Bekta§ilik ve edebiyatI) adh eserinde diyorki:
(Bekta§ilikte hemen btittin istiUihlar nefesler, ilahiler,
Ba§ka tarikatlardaki Iran hars ve lisanmm tesiri Bekta§ilikte
gortilmez. Bu hemen Ttirklere mahsus bir tarikattIr. Harsl, diU, vezni,
duygusu ve edebiyatI TUrktindtir ve Hatta Bekta§iligin mev­
cut bulunmadlgl zamanlard a bile, Anadolu TUrkleri arasmda bugtinku
Bekta§i edebiyatma benz,eyen bir edebiyat vardl. Bekta§iligin TUrk halla
tl.rasmda bu kadar saglam yaYllmasma ba§hca sebep, Bekta§i babalarmlD
halktan dogmu§, ve halk gibi basit ve teklifsiz bulunmalarldlr. Filha­
kika, §arktan gelen babalar, Seyyitler, Nakipler, Pirler, Mtir§itler, Alevi­
Anadolu'da 0 kadar ehemmiyetle ne§re ba§ladllar ki, Yavuz Sultan
Selim'in zavalh TtirklUge c;aldlgl keskin klhcmdan olmasaydl, bugUn bU­
t tin Anadolu'da yahllz bir Bel{ta§i tarikatI vardl. Bu tarikat Ttirklerin os
mahdu'. Bazl tortularm karl§ml§ olmasl bu htiktim ve kaideyi bozamaz..
Turk bu oz edebiyatmm kar§lsmda derin bir vecit duyar. Bedii bir haz alJ.r
arleta ga§§oJul'.)
Yine Besim Atalaybu eserinde Turklerin Alevllig'i kabul ettik­
leri bahsinde: - Ttirklerin Kuteybe tarafmdan eahil blraklldlklarml, ve
kitaplarmm yaklldlgml, yazllarmm yagma edildigini, ve akh erenlerin
(sldtirtildiigiinii, ve hallnn tamamma dinin telkin edilmedigini ve Tiirkmen­
ierin dint telkinattan c;ok uzak kaldlldarml, ve bunlarm eski dinlerinden
pek §eyler unutmaYlp Anadolu'ya sonra Iran'da teesSllS
eden kuvvetli bir Tiirk edebiyatIm, TUrk dilinden soylenmi§ mersiyeleri,
nefesleri, §arktan gelen TUrkler vasltasiyle ogretdiklerini, ve eski dinle­
r inden metriik kalan adetleri bunlarla birle§tirerek bir felsefe ha­
litasml vucude getirdiklerini, hiiIasa ederek ve:
( - Zaman zaman, §arktan Anadolu'ya gec;mi§ olan davetc;ilerden bi­
r isi, bu suretle etrafma be§ on koy toplamll}, ve onlara rehber olup kalml!},
ve bu en son gelenleri de, Haci Bekta§i VeH'nin §U1'aya, bura­
ya gondermi§ oldugu halifeleri ve arkada§larl olmu§tur.) diyor.
Kadri Kemal Kop, (DU§iince ve Ara§tIrmalarlm) adh eserinin 46-nCl
sahifesinde:
(13 - Unell yiizYlldan sonra Tiirkmenler arasmda ashnda
alman birtaklm yeni akideler sokmaga ba§lamldl. Bunlarm hepsi de koylu
kafasmm kolayea anhyabilecegi §eylerdi. Aym zamanda kaide ve ina­
nl§larma c;ok uygundu. Anadolu Tiirkmenleri bu kaide ve ananelerin tesiri
alt mda kalarak c;e§itli adlarla adlandllar. Babailer, Bekta§iler, KIzllba§lar,
ve <;ipniler.) diyor.
41
42
Turkler in nasll Aleviligi ka ul ettikleri hakkmda bende tari ­
him de bu' bilgi enneyi faydalI buluyorum,
Tiirklerin Aleviligi kabnl etmelerinin irinci sebebi :
Tarihin her bu' gerektikc;e. ve hal S1ZlJga ugra­
Dll§lara yardun etmekle insani ve vicdani bir zevk duyan mert ve
Tur k milletj, Emeviler ve Abbasiler tarafllldan yo iyasetine ugra­
yan ve bu sebeple Tilrklere sIgma Peygamber evIa rna kar§l uyUk bir
i gi ve sevgl gosterel'el onlun Araplarm saldmlarmd::m kurturm1:slardu',
Huzl'eti Muhammed'in ,'efatmm u'inci gtintin e Eruevilerin entrilm­
lariyle IIilfUet duvaslnda ve kan dokmelden, manevi, ir es1'a1'
ve insan1. bir kemalle uzalJu§an, ve maddi saltanat ve §ohretten el
lmam Ali, He kendi'inden soma aym yo da yiirUyerelc azilet, hak ve
adalet ugrl1nda c::mluTInl fe la eden Ii vliitlan Imam Hasan ve lmam
IIUseym 'e evlJ.dmm l nn11ya kuvu§mak i<;in ]-urduklarl Alevilik ve te1'ki­
tccl'it, yo undalri l\Hitn - h1 Ie - entemutu, (ol1ne en once olmelt) Me
arafu De. fekad araL1. l'abbehu, (Nefsini bilen Alla llnl illr) dustm'­
lRr1nI kendilerine 11' akide tumY:U'fl.k bu §a.l't yo und tuttuklal't yolduk
menzill, ve u menzilden A1la la avu!}ma.l t;lg'n uze.I'inde kur u lan ta ­
snvVl akidesini. ve bu akidtmin ogTudugu .1h]8.1d kemaJ, ve insani fazi ­
let kapl mdan, iusanlan f eragate dotP.' u gottiren . gontil, alam ve
i11i.hi gmelerini, i..r ta avvuf e ebiyab ba in e TUrk ha.lkma
laI'd , 'ftil'k halkmm ylireklel'in de er h um u temiz inan e sat sevgi,
onlarl Peygam er aile ine, Alevilik ve t asavvufa s11n bir §ckilde buglat­
Ttirkler bu . Ul' tie AIe\'ir ' ve aSM mfun hur a§la, ve ozel edebi ­
yat mm t esir i altmda kalm §lar I,
Iler u(( Halife gizli ve kenill halinde yasayan Alevili , Safin
Sllva,}l e Kel'bela faciasmdan ,onra miifl'it 11' §ekil alal'ak Emeyilcrin
km'duklarl NaSlbi - Sunni alddesine ve dort mezhebe kaI'§l it'li bir haslm
g ' i meydana un t:u'ikat Ali hnam Caferi­
Sadl." tarafm an Alevi-Caieri' m z e i §e cHn e duzenlenip Till'dstan'a
gec.-mi til'. Tiirl")er P eyrrnmbere Yac1ma e dolaYlsfyle Turkistan' kar!}l
giidiilen voketme siyaset ine knr§l koyarnk Ebtil mi.islimi ilol'asani kuman­
(Ia 1 aU nda Emevileri Ol'ta n ve HiHifet i Ali evliltlnnna ver­
m ek erdl . Feragati nefls yo una g' en Ali e ladl, u mnkama ge ­
meyi knb 1 etmedikleri i in bu altannt maknml Abbn.silere verllntisti.
Hilruet ye saltanat A a ilel'in elino gegince, bun1arda Emevile gihi v­
ladl Aliye ve Tur kler esiJerel Ebiilmtislimi ve Seyyitleri haba­
g, hkln ve Tiir kisbtn'd' 0 etmelel'e Gerek u
katli-amlar a ve gerekse BerrnekiJer gibi, evl5.ch r esulii himaye edenlerin
bu . uzden aJablan kanlal'iyl ; her gii n kafileler alin e oldiir iilen Ali v­
lad nm k larI bir bu'ine kal'l§ml§, bunlar ayrllmaz et, ve b rnak haline

Bu kanh hadiseler kar§lsmda Horasan ve biitii n Tiil'kistan'da ardl
arkasl gelmiyen isyfmlar ba§larru .., ve Ali evlailln tahta ist enil­
mi§tL Eu sj yasi durumdan kor kan Abba i Hal uesi Memun, Ali evlfL tlarm­
dan seldzinci imam olan Imam Ali - RizaYI veUaht t ayi n ederek "Rey" §eh­
r ine Memnn'un bu siya eLi, btit lin A as ogullarllll t eU\.§a ti­
bunlar Memun' u kmayaral yapbgma pi§man kllmI §larch. Memu­
nun bu zOl'luk hr§lslllda !mam Ali - Riz:..'l11m hayabna kastedip, 22 - 786
t· rUtin e Tus §ehrinde lmall11 zehirliyel'el\: old"l'mu§t"' , Imam Ali-Rizanm
kimsesiz kalan ve yoketmek istenilen evlftlarl, ve IIorasan ve
Ni.§abur'a TiirkIel'e slgmnu§larru. 0 sonmd ' ki, Tiirl,jstan'­
da Alevilik tam yer Bailm, Ahi, Hurmu, gl i-ayru inan UZel'ln e
kul'ulan <;e§it adlt tarikatlar Tiirkistan 1 Aleviligi , tasavvufu,
ve u tarikatlal'l ; El'debil'de, Safeviler, IIorasan, ve Geylan'da;
Za ' i eylani Y sufillhemedani v Bayezidi Be-taroi ile devrin
Seyyitleri idare Eu Alevilik ve tasavvufll akide eI son biiy1ik
TUr ' ilgini Hac . lIDedi Ye cvi' tarafmdan duzenleneTel( H, 677 yllmds.
Imam Ali niza evlatlal'mdan Had Bekta§i Veli'ye
Haci Be1da§, tarikatID ugrarug, yerlere yayaral( H, 680 inci y' mds.
Ni§abul" dan maiyetindeki saytSlZ Horasan pir ve erleriyle 1<; Ana­
do u'ya Osmanlt Sultan Mumt ve Sultan Or han'dan
ve hatta yenir;eri ordasuyla Anadolu Tii r1 er1
kabul
!kinci euep olal'ak : IIaccac il e Kutheybe ve Abbasi sel'darlar, Ttil'lds­
tan'da katli-funlar,. yag-malar yal arken, bu hal'eketlerinin Gaza-cihat ve
§eriaLa uygun oldugunu ve kendilerinin "ehli sti nnet" olduklanru il el'j silr­
mil:}, ve bu T>el'de' altmcla teslim lan ve hatta Is amiyeti l<ab!J1 eden Turk
haJJuna sonsuz zuliimler yapml§lal'dl. laare b:;i§mda bulunan bbasi ve
..
Emevi halifeler; "biz peygamber vekiliyiz" diye ovunurken ve bu zuliim­
leri g"rmii ve i§itmi§ bulunUl'ken, halklll f eryadml i§itmez ve i.lstelik ola­
r ale Ti.irlderin . okedilmesine lslamiyeti yeni kabul eden Ttirk­
leI', u zulilmleri bunlarm "Ali ve evlidma" sovdiil ler ini ve can­
lanna kastettiklel'ini bu ziimrelerln lsHl.m ve Pcygam­
bel' ekili olmadlklanm anlaml§lar dl. Turk haHn !slamhJ{ ve per­
desi al tm a I endilerine yapIlan bu zuliimii, Peygamber ail esine l'eva go­
riilen yo etmeyi gordUk<;e eWi si.innet ve §eriattan igl'ener k, Turkistan' a
ka 'an Ali evlatlarjyle hirlil" olmu§ ve aykn'l giden Alevilige ag­
lamp I,alnu§w·dn'. , I
6imdiye kadar Bekta!jilik ve Alevllik hakkm, u'csok eserler yazl1­
Tlll § bu eser lerin baZl]armda., Al vilikle akideleri ayn a 1'1 ola­
rak ve bekta§i esran , uzer jnde muhtelif :fikirler yUriitiiJ­
mii§tii r, bir olan Alevi ve Be r yalmz Babailerle, g eIebiJer.
Belden gelme ile Ocakzadel er, mucerret ile mute hil noktalarma ihti18.f
;tlkarml§lardlr. Kurulu§, inam§, t Ure, edep, erkan ve hUtUn mernsimi hir­
ir. Bu gerc;ekligi daha fazla geni§letmek, Alevi ve Bekta§i erkanmm to­
arml yazmak konumuzun dl§mda kaldlgmdan tarihimizin diger klsun­
:.anna (1).
0==
. I
(I) AlevUik - tarihi 'Ie esran ,ullan eserlerin en
• stat Ziya $ikir'in mezhepler tarihi ile oiretmen M. Tevlik Oytan'ln Bektaliliiia
Ii yiizii adl1 eserleridir.
BOLOM: In
Tarih Balummdan Dogq ruen ve Varto
Bu konu Uzerinde birer kitap yazan birc;ok tarihgilerimizin ..
rini, ve dogu iIIerimizin eski bir TUrk yurdu oIdugUllU, bu kitablmlzu:
bir inci bOltimtinde tarihi kaynaklara dayanarak belirttigimi samyorurn.
Kitablmlzm tariM oIaylarma gec;erken yine bu konu Uzerillde tamamla ­
YlCI bilgiler vermeyi gerekli buldum.
Bu bahis tizerinde ara§brmalar yapan Kadri Kemal Kop, (Doguda '
Ara§brmalarlm) adh eserinin 9 - uneu sahifesinde:
(- Dtinyanm dort ko§esinde Ttirk kavimlerinin akmlarma ba§ladlgl,
Maverayi - nehir, taraflarmdan §imale, babya, eenuba dogru Ttirl{
lelerinin ettikleri gUndenberi, dogu; ve eenupdogu Anadolu, Tiirk lm­
bile ve boylarmm yol ugra!h ve zaman, zaman yerle§ip oturdukhm bir
diyar Hazer klYllarmdan orta Asya'dan, AnadoIu' ya, garb
uzanan Turk kabileleri, tarihin her devresinde buralardan bah
Anadolu'ya ve sail' memleketlere yaYllml§Jarchr.) di Yor.
Muhtelif tarihlerin verdikleri genel biIgilere gore: Turk ve Turani
kavimle mes { (m bulunan dogu ilIerimiz, Isa alb ytizyl1
den Mila m 89 - uneu tarihine kadar Asuriler, l;r'aniler, Ermenilerin ve en
son Romablarm istilasma ugraml§br. Bu ilIerdeki , Turk kavminin bir
klsml, c:;etin sonra tUrIti kafileler halinde ic:; Anadolu'ya
goc;mti§ ve yurtlarmdan ayrllmlyan diger TUrk boylan da en son Romah­
larm idareleri altmda yine toplu bir varhk gostermi§lerdlr.
Halife Orner c;agmda Araplarla Iraniler arasmda yapllan Kadisiye
Hied tarihin 90 - mel Ylhlla kadar arkaSI kesilmeden doguya.
yurUyen Arap ve Islam ordularl, Aras menbalarma kadar i1erlemi§, dog-u'
iIlerindeld milletlerin hakimiyetine son vermi§ ve bu ill erin eski sa­
hipIeri olan TUrk boylarl sarp daglarda Araplara kaI'§l gelmi§lerdi.
Milfldm 640 - mel yllmda Bitlis ve havalisini fetheden Arap kuman· ·
dam "Iyaz-bini-Ganem" Romahlarm son istilflsmdan sonm dogu iIlerin­
deld Turk kabailinin kom§ulugcmdan kalan ermenileri dogu iIleriilden
siirmti§, bunlarl 0 c;agda Rumlann Erzincan valisi bul unan
'
(Sempat) aj,.
ilticaya (1). •
(1) Ahmet Refik Umumi Tarihi. Cilt: 5. Sahife: 60 eta RomaIllanD fran v
Erzincan havalisinin '6 M. tarihinden Araplann idar eleri altma
girmesiyle, ermeniler, lslfunlan n adaletini r um lara tercih ederek Erzinean
ve bilhassa Ttabzon'cfan dogu illerimizin Mu§ ve Van havalisine donerek
buradaki Turk haIklna SlgmDll§1ar 1',
Amp komuta anndan Racca ite Kutey e'uin istil filan sonUD­
da Sent nehrlyle Trabzon arasmd' ki GIle nin t amamen Arapla.rm eline
gil'digj, ve Ttil'klerin t am lslamlyeti kahnl ettikleri giinden itibaren, 'um­
Ia1'm dogu iIleri n ela hftltimiyetleri, ona ermi§ ve dogu illerimizde ka­
Ian ermeniler klsmen stil'tilmul}, ve In :len de larak bu iller c kaI­

l\fiHidm se izinci yiizYl hmn a§ill a ve E emHerin son h ifeleri
Mel'van' - Rimar Hazer Tiil'kl 'i do - illerimlze §i etli ir akin
ya )a.rak A.rnpl..'U'l ye ip. ra menbamd n Kaflms daglarmn. karlal" btittin
dogu bolgesine hakim olmu§lar d!. Du Slra Ebtilmti limi Hor1l!'lani Eme­
viler' ortadan ka! Inr ken, el ogu illerinde bulunan Hazer Tilr boylann ­
an uyda nnml§, "Meru" de Ebiilmtislim'le rzemli oy­
magl som'a an ingOl daglar mR ka ill' gelmi§lerdi.
Harunu Re!iid'in hilafeti devrin· e TUrk serdarl ve berme dler,
A as! de,r\etinin n bii yii k ricali Sl rasma gelml lerdi, bunbr d iDe­
r imizdeki TUrk ne . i in bol mn amaha logudaki Turk kubne­
leI' birer del' beyi gibi ya ,amI5Il . rdl . Bir miiddet soma ikinci de a olarak
Hazer Tiirlderi M. 76 t ar ihinde dogu illerine kat' i bir ' Ion bu
Dogu Anadoluyu isti Hilannda. Romab larl Part TUrkleri ve ermeniler arasmca
yapll an savaslan goste:-en u yazi var Ir :
(- u esnada Roma.llan n ear a istilasl ve bil.'1assa Silifkeli1ere galebcsi iize­
rine ( '1. 190) Partlann nUfuzu artnu , birinci Ferhat ile biraderi birin::i M' udat. La­
m nm a satvet ve niifuzl arl devri kemiHe va. tl 01 Ulj u. Part sUvarileri ilk c'lvel
Mihirdat maiyet inde lduklan halde Mezopotamya" dolaljml!jlar I. Part ar Silifkc­
lil erden edinci Antokyos' un, ordusunu r.o: ezopotamy ' da mag'lup 0 tarihtc:Il
iti aren Romah aria hembudut olmu!jlardl. Bu esnada Pa r t Ial' AsiyaYI viistadan iler­
leyell Tiirkl er e karljl memlekeUer ' ni miidu3aya mecbur ol muljlardt. T Urkl ri n Yu-c;i
kabilesi, Hiyung - n ii lerin, aanuzu <; in' :n imal hudndun n pUs:-iirtU erek
Tiirkistan' a gelmilj, (I30 buradan ljarki t ran'a da il 0 rnu!ltu. t kinci ihirdat. UJCun
bit: miicadeleden soma, garbi han'l T urk muhacemllt ndan kurtar Bu sua a
Ermenist an Kralhg, da P ont K all lg, yarunda zuh r Pen K ralhglmn ng!'?dlg,
taa r u70a ermeniler de giriftar olmu!}, P artlarm n Ufuzu Suriyc' ye ka r int lljar
ti . DordUncii F erhat devrin en it ibaren Part lar Romal l.arla miisalemekarane ­
lar, Rom:l'da imIari-hayat ederek Rom medenlyetinin int iljanna gayret ey­
di. Hal efi iic;Uncii Ar abanos ise E rmenistan'l zaptede egi s;rada aasl'lcillU
bi r k1sml Romahlarla : fak der A bbanoe' u fi!' ara mecbur eylemi!i lerdi. Hillisa:
E rmenistan. Partlarl a Romah !ar ar Inda daima mtinazi - fih bir mesele
kalml!i tl r.} diyor .
(1 Doguya gelen bu kabilele!'den Harzemli Mehmet S run maiyeti oldugu
5i:iylenen bit: TUrk oymagl K rItova'Oln Sagllls ki:iyiinde bir sehir kur muli, bu !5ehiJ'
harabesi halen mcvcuttur.
biSlgeyi tamamen istilii etrni§lerdi. Bu ist ila sonunda dogudaki Ermenile­
ri n Bizans hududuna ya}{m olanlarl izansWal'a SIgmIlli§, ve dogu illerin­
de kalanlar da, TUrk beylerinin id,ar eleri altmda ya§aml§lardl.
Dogu illerimizde kalan 0 bir ermeni halkl, hi bir akm ve hakslz­
hga ugTamadan koylerd e §ehirlerde t;ogalml§, ve bUWn hayatlar mda
eldncilik, ve t icaretIe zenginie§mi§, ve TUrk idaresi altmda
refiih ve safdet 1m Van, Mu , Bit lis, gap.lq;i.i r, Var t o Eliizlg
havalisi nue yu§ayan errnenil er t ruihin her devrinde Tilrl bey­
Hkleri, ve OsmanlI hUhiimetlcl'ine tebahl yap1l11§, hale ve hUrriyet­
lerine sal ip 0 ar' k yal)aIlli§ bul nduklarl halde, 'lurklin herhangi bir na­
zik dtU'llnmnda yurda hiyanet tm yi unutmaml§lal'dlr.
Varto Kasahasl ve Varlo Adl
Varto kasabasl 19 4 Yllma kadar be§t e dOl'dii Tiirk, ve Jrl er­
menilerle meskfmdu. Ermenil erin btl il<;e merkezinde ve bagh Giin­
demir , Baskan, Dodan ve Amer an kOyler inde iki bine yakm niifuslan
val'l.
Val't o ilQesinin lmclim tal'ihi vc Varto a 1 ha dnnda elimizd ozel bir
tarih yoktur. Anc l{ yukar tl ar yazdlglffilZ tariill bilgilerden anla1illacaiP­
na gore; Varto i1<:esinin e, diger dogu illCl·i gibi ilk undanbcrl.
TliTktin OZ YUl'du, ve t opl'agl ldu
o
'u, ve dogu ilIel'imizin ermeni hil rUm­
dart n{inci Dlknn t arafm an istila edilince, bu belden; n de ,ermeni hiild­
miyeti altma gil' digini, ve bu su 'etle bil'ka<; ermeni evinin bu ka abadaki
TUrk halkm n gelip yerle§tiklerini. ve sonradan yine bu
kasabanID, sxi sahipleri olan TUrkler elin Hi oruz.
JIazer ve Sel uk Ttirkleri t arafmdan dogu illerirnize apllan t emizlik­
ten' 50nra Vm-to TUrk kom§ulal'lna Slgm n, ermeni halkl, 1914
Y1]'na kadar btl k asabada. Osmanh Devletinden v ko sular l olan
TtlI' \: beyler inden birc;ok iyilikler g0l111ti.§ler di. Bu iyiJj k e hiir riyet sa­
yesinde memleketin elri n ilik ve t icar eti ni ellerm e bulun -an e Tlir­
leU adcleti sayesincle bti yiik erv tlere konan. ermeniler , i tibdat devrin­
eki kar gapahktan fay alamp Varto, MUg, e Ta orik daglarmda kanb
j yunlar C; llrnrml , Tiirk asker ve halkmm kanlarl al tmal t an usanma­
dan devam etmil?l er i. BUIllar me§ruti etin . ilk giiniinden
k n iler ine bir k jyasi haklar ve ti r riyet verildigi ha de. Ru 'va'ela
kmu n ermcnj t e'ikilatlna kat1larak gizE komiteler viiende getirmi §lerdi.
Bn Immite
1
er ve dogu iUerin eki biitii n erme i nesli; BaUmn Sava'jl ba§­
Inr:{cn ynrt ve milletimiz aleyhin e har ek te Yer. yer, kanh ih­
t iH\1ler lkar lIar . 1914 Cihan Sava5l1 ba lavmea eli iHi h t utan btittin er­
meni](ll' Va h1\('1udunda Rus ordusuna katIlmarra ve yurdun isyana
Dogu i1lerinde htlktimeti aylarca meggul ve asayi§i ihHil et­
47
48
tikten sonra bUtUn ve 1915 yJlmda Rus ordusuna kan­
lIP yurdumuzdan gittiler.
Tarihi incelemelere ve bugUnkU duruma bakIhrsa; Varto bir
veyahut koyUn am degil, geni§ bir bolgenin adIdIr. Kasabanm asIl am
"GomgUm" dUro
Varto admm Orarto'dan geldigi soylenmektedir. Bu iddiayJ kuv­
vetli olarak ileri sUrebiliriz. QUnkU; genel tarihlerin verdikleri bilgilere
gore; milattan binlerce yll once Hiti - HaIti, "Lohordo" Eti, TUrk kavmi­
nin yerle§tikleri, Ararat, Van gOlU ve dogu illerimizin bir klsmma;
Asuriler (Orarto) diye ad takml§lardl. Bu bOlgenin en eski yerli halkI olan
bu TUrkler, Van-to§pa §ehr ini yeniden kurmu§, ve hUko.met merkezi yap­
ml§lardl. 0 bu TUrk hUkUmdarlarma Orarto klrallal'l denilmekte
idi. Btl I{]rallar, Iran hudutlarmdan Anadolu'ya kadar bUtiin araziye hU­
kUm etmi§lerdi. Bu TUrk devleti yUzYlllarca Asurilerle c;arpl§arak zRYlf
dU§tiikten sonra, milattan albyUz Yll once ermeniler, Firikyahlarla birlik
olarak doguya gelip Orarto TUrk hUko.metinin saltanatma konmu§, TUrk­
lerle birlik olarak kendilerini Orarto hUkUmdarlal'l Han etmi§lerdir.
Ahmet Refik. eilt; I. Sa. 346. Umumi tarihinde; (Asuriler bu hava­
liye, -Orarto-, Beni - Israil ise, -Ararat- naml verirlerdi. Hint ve Avru ­
payi cinsinden olan ermeniler buray::>. yerle§mezden evvel, burada "HaItI"
nammda. bir kavim otururdu. Bu kavim Hititlerin bakayasl idi. "Hero ­
dot "un, (alarut) tesmiye ettigi bu kavim, Van ve To§pa §ehirlerini ma ­
karn hUkftmet ittihaz eylemi§ti.) diyor.
Yine Ahmet Refik, bu tarihinin 347-nci sahifesinde:
(Orarto ahaIisi, Mabutlal'l -Haldi-nin ismini HaYlk suretinde hlfzet ­
mi§lerdi. Hayik ismi He kadimen burada oturan, Hatti - Heti - Hitit, isim­
leri arasmda bir mtinasebct vardl. Albncl asra dOgI'll Hint ve Avrupayi
cinsinden olan ermeniler, Firikyahlarla beraber AsyaYl - Sugraya
ri zaman, bu havaliye gelmi§ ve Orarto'nun eski ahalisiyle bi r le§mi§lerdi.
Binaenaleyh, altmcl aSlrdan sonra Orarto havalisinde bulunan ahali , eski
Halti-Ier yani Ararat ahalisi He, garpten gelen ermenilerden mtite§ekkil
idi.) diye yazml§tlr.
Emekli miralaylaI'lmlZdan SayJn M. Riza: (Benlik ve Dilbirligimiz)
adh eserinde §oyle konu§uyor:
(Tarihinde on devirlerinde Urmiye ve Van golleri araSI, ve §imal
mmtakasma -Orarto- denirdi. Beni lsrail, Ararat diyorlardl. Bayezit §i­
malindeki me§hur Agn dagmm bir adl da ArarattIr. Buradaki Ttirkler­
den cok sonra, ve Milattan alb aSlr evvel buralara gelen ermeniler, bu
tarihi Ttirk adml milli timsal yapml&lardI. Milattan on tiC; aSlr evvel. bu­
ralarda Asurileri slkl§bracak kuvvetle, -lohUdo- Lohtirdo, adh bir Ttirk
kavim ve htikftmeti bulundugu Asuri kitabelerinden anla§llmliibr. Bu
Ttirk htiko.meti Asurilerin inkIrazlarl tarihine (624 M. Ev.) kadar yani
v
yedi a Ir AsuriIerIe ve 17 btiytik muharebe yapar ak, yenmi!}
Fakat yerIerinin yardlmiyIe istikIaIler ini kaybetmi§ er­
dir. Bir arahk Anadolu' da Hitit kaImtlsl "EtiIer" birIe§erek Urmiye'den
Sakarya'ya kadar btiyU - bir TUrk htikUmeti kurmu§Iardll'.}
Erzinean tarihi II - nei sahife.., inde: (Orarto hUktimdarIan ki , Ttil'k
ittihadma Rat ti Inrallarl idiIer. BunIara ermenistan htikiimdal'larl
da drmilmektedir.) diyor. .
Bunlarla ber aber daha t arih, ve bilginlerin belirttikIeri genel
Ol'ur t o hava!isi ve d gu ilIerimiz, esl i bir TUrk yurdudur. Bu
iller, mili ttan once, 39 - 93 ermeni Im'allan Hayik ve Dikran'm eline
mlij, fakat bu TUr k yurdunun adl yine Orarto olarak kaIml§tIr. TUr klel'le
ermeniIer burada mu§terek bir jdal'e §eklinde ya§aml§lal', ve ermeni hU­
kfunetinin Romahlar tar afmdan sona erdiriImesiyle Ttirklel' yine dogu il­
lerinde derebeylilder halinde ya§aml§lardlr.
Biz bu gorti§ kar:;)lsmda: Varto adlllm pek eski bir ad oIdugunu ve
bunun Orarlo'dan ayrlldlgml ve hatta Orm'to htikUmdal'lar mdan birinin
Varto bolgesine geldigine inanabiIiriz. Orarto, kU<;Uk bir lisan degi§ikligi
ile haIkm dilinde klsalblarak ve gee,: konu§ularak Var t o 0 abilir. Hallan
dilinde binlerce ad, ve kelime bugUn m ydandadu.
Varto adl Qugtin iIe Bingol daglal'mm arasmda bulunan
bOlgeye, ve il<;enin resmi adma uyduruImu§t l1r. Kasaba merkezinin aSll
adl GomgUm' dtir. GomgUm adl son <: gda Selguldlcr t arafmdan
til'. Halk arasmda dola§an rivayetlere gore : M. 786 Yllmda Hazer TUr kleri
tarafindan Varto ve havalisi ermeni ve Romahlardan istil' at edil mis ve
bu c; agdan sonra bu bolgeye bin;ok Oguz boy Ian dolmu§, Varto ve Bingol
da Ial1., gok c;adlrlan n kur agl olmu§, kasaba, at larm ki nemesinden ve
TUrk ordusunun ugultusundan gtimlemi!}, ve bu seb pt en "hakan" bura a
gtimgtim adml takrhl§br. Ve b kasabaya Gtimgiim aom t almn hakamn
koyti ti zerindeld yiice t epe. e defnedilen KOl; kar - a a §ehidi oldu­
gu soylenmektedir.
- baba tepesi, Vario kasabasmm kuzey babsma dti en ve mer­
keze tiC; saat uzakta oIan koyu tizerincl eki Bingol daglarmdadlr. Bu
tepe '3000" raklmh ve koye bir saat arahgm dadII'. Ko§kar tenesi, dar hir
. vadinin ic; inde goklere dogru yiikselmi§ heybetli bir tepedir. Bu tepe Bin­
gollerine en ytiksek noktasl olan 3650 raklmh Kah, mevkiinden aklp Ko§­
kar'a dogru gelen iki nehir gec;idinin t a§km kollarl arasmdadlr. Bu deli
c;aylar Ko§kar tepesinin etrafmda hirer hat c;izerek a§aglsmda birle§ir, ve
yalc;m yakalardan Ko§kar koytine dogru akarlar. Tepe kiirekle
bir bugday gibi top yuvarlak ve dUzenlidir. Tepenin ueu dar ve hir
harman yeri kadardlr. Bu ytice noktada, be§ metre uzunlugunda, ve bir
metre eninde btiytik hir vardIr. Bu makberin c;evresi hti ytik ta§lar-
F: 4
50
In dUzenli bir eUe I§te bu makberde yatan zata
- baba derler.
Tepenin dola§arak Ko§kar koyti onUnden, Varto dUzUne
ka bu ta§IOll dereye ' 'Ko§kar nehri, Ko§ur deresi" derler . Eu nehrin
Ko§k3.r - Lab tepesiyIe Ko§kar koyU arasmda ulunan der e i kenarmda,
yal m kayallklar da e nehir agzmda yapl11m§ I ek eski magaralar varplr.
Bu magaralarm p k ski devirlere ait oldugu taJtmin edilmel(tedir. K"§kar
koyUniin vakti yle eski bir medeniyet kurag,. 01 ugu, ve onradan bu koyUn
o§ ar - baba t al'afmdun t ekrar §enlendirildigi ve adml bu t aktlg.,
ve oltirken evdigi Ko§kar lepesine kaldmldlgl samlmaktadlr.
!slfuniyet ten soma Ko kar ve civarmdakl koylere halkm Ak
1eyahut Kar akoyu Iular a mensu ) oymaklar oldugunu, ve
bunlara htikiimdarhk ettigini, bu koylerin bugiinkii durumundan anhyo­
I'UZ, bu dag eteginde olan Ko§kar, - Ki§mir, Keste­
mert, Tapak, SIluan oylerinin eski mezarla 'mda biiyiik bir sa­
natla yapllml§ heykelleri var dll' (1).
rek tarih ve gerek e t Ol l'agl iizerinde yaptIglml z inceleme ­
lerde : Ko§ - a a ve urto i<;j n ortaya at11an r ivayetlerin dogru old &'u­
nu ye btl holgenin Ulrihin devir leri nde bogazma kadar TUrk t ve
bo ·lar iyle doldugn , katiyetle 80yliyebjr 'iz, EvveUi halh.in Ron ao-lara
karlar KO,!ldi.r - bnba'ya fazln saygl gostennesi, ve onu yedi kel' ziyar ete
gidenlerin Hacca gitmi§ gibi sa l111a81, ve ziyaret tiir elerinde yapIlan
(t ) Son zamana kad:u Varto ve H ' ni s ilt;"e eri nin bii tiin koyleri , - babayt
bir mabet ve e' I:3ntml!}la
r
dl, Bu hal yaz aylannda atalanl an orf
ve lid t ere gore gUze giyinerek gel! a!aylan halinde bu makberi
gelir, delikanlt, klz, gelin, er kek ka£i1el er dcrc a tl ar' n! bl­
raklr, yaya olank Ko,kar - baba tee es ine u makberi ziyarct cderek berabcr
yeti-rdik' cri, elva, sogulJ. kap3Ma ve peyniri bi rbiri nc ikraln ve l okma sunarla-dL
Ziyaretl;i lcr once bir fasll ibariet etti kt cn 50nra, saa larca bur dan
in,,:ol af. aro n'n vemye$il Ko«ka r nehr in:n delice Vart o ovastnda
aararan ekin ba akla-Inl ve k9rlll a Se, fe t tin d glannm c; imen!i et eklerini t ema­
!ia'll d1\l' r. urada a' d klan yurdun sa! h.a aSI ve !; ilieklerin kokusu ile hiir bi rer
mel k kisvesine biiruniir ler ' .
KO!l ar- a 2YI ziyart' t e giderken, bel' ai e toplu g' der, ve en c; ok gen!O geHn­
leI" ve ktzlarb delikanl Ian he raber gotUrmek, ve gayet temiz giyinmek lja rtt1.
Ko!)k1i.r-babanm bu cihet:eri ,-"as iyet ettigine ve hatti kimsenin makber ba$mda
ne$esi z olmasl a razl olmlyacagma i ti at edilir di, Bu altmda ziyaret­
l;i1er, e cp, erlci.na son derece rtayel eder, ve i k Once ytircklerinde sakh olan dilek­
lerini makbcrill ta, lm "perek liehide sayler, ve biraz ibadctt.en sonra
ve daha sonra nelicli d"l arlardl. Burada terbiyeye aykl rt git mek, veya
gen bir gel ine got U goz:e bakmak gil nall ve ' akat bazl klz ve delikanltlar;
ehidin ba.1 t a 1$11' ve sonra an evl enir, e bu muratlanmn KO$kar-babadan
haSI olduguna iti kat ederlerdi. dli zlii kte at kO$tururken araziden
day 1 giimbii r tis" gi·bi bir ses gelirdi , Onlar liehidin gaipten saz I,;aldlgma inamr­
lardl. ( Bn giimbii rtiiniin gomgtim adiyle !lgis! olsa gerektir.)
'I§eIlliKJerin hepsj; eski Tiirklerin orf ve adetleridir. - baba ve ttev­
es.indeki yerler halis TUrk adml Tiirkler pek eskiden atalarma
;tapm1§ va hii kiimdarlarma biiyiik bir saygl gostermi§lerdir.
lkincisi: Varto ilc;esiyle, V r to bolgesinin e§siz ve geni§ yaylalarl olan
Dingol ve $erafettin daglan ; tarihin er devrinde, Asya'dan Anadolu'ya
TUrk go<;lerinin gegtikleri yol, ve Tw"k boylarmm banmp
.dl r kurduklan bir yer ve YUl't olmu§t ur. Hazer luyIlarmdan ve orta As ­
ya' dan bab ya uzanan TUrk kabile ve Qymaldarmm, Bingol daglarmdan
..orta Anad lu'ya gec;tiklerini, ve bu kabilelerden birc;ogunun bu daglalel
lmrarak en s.on Val"to, Hmi , Sll§ehri - Cokoglan, Karhova, Coy­
llUk, bolgelerinde yurtlandlldarm ugiin bu daglarda mevcut olan pek eski
lC'adde etie, binlerce <;adll' gevir melerinden ve yer yer, gomUlen, ve §ehit
naml altmda amI an e Iti TUrk makb rlerinden anlIyoruz. Eu §ehitlerden
- Su§ehri, denil n Bingoll rle Palandoken arkasmdaki geni§ ovada;
.. e bir t epenin ba§mda olan Gokoglan ehi i ve Karhova'nm Kar t al dag­
armdaki Kartal te e in in ba§mda 0 an (Kartahk adiyle birc;ok es­
ki Tiir k mezarlar l val'rur, Bu makhel'ler de - baha g'ibi ot edenberi
halk ziyar t gah olmu§, ve bunlardan dilek dileyenlere muratlarma.

Bingollerin 3650 raklmh Koh tepesinde §imdi her yam Yllnhm§ bir
ki kale vardlr. Rivayete gore, 0 ar t o hUkUmdarlarmdan birisi ni §anhsl
·' len klzm i Tar iyl btl kaleyi yapm lit ve lnz, del'tlerini yenmek ic;in bir In§
'Zahiresini alarak iki hizmet(ji kadmla bukaleye girmi§, In§m Bingol dag­
Ian; rlizgarlarm §iddetiyIe etrafm heybet verici sedalar c;aImca, klZIR
kor kudan Mil pathyarak olmii _ v yazdlg1 klsaclk vasiyet kagl runda:
'B n ne ve ne de susuzluktan oldUm, daglann heybetli sesi beni
demi§ti r .
Alilioyunlu 11 Uzun Ha an Han m da, TUrk al}iretleriy­
e gelip, BingOl daglar mda olan bu kalenin onti eki kaynak ve saYlSIZ
gal ve pmarlar c;ad
'
, kur dugunu ve haWl bllrada hizmet<;isi , bir
gozede kesilmi§ bOr gii ercin ll<al'ken, gtivercinin elinden sagalarak uc;­
tu211nu, ve UZlln Hasan bu pman araYlp buJamaymca, Mikbulak, Bingol,
iye bu duga a takhg' nl oyliyen er de vardlr. Bn golleloin heniiz
amamen dagllmaml* bUy til <;.ad r e · weleri gozlere
Varto a mm t alcum hakkmda ortahkt a dolaRan zaYlf bir rivayete
gore: Sel<:uk HiikUmdarl Alparslan M. 1070 tar i linde Bizans Imparatoru
n'· r uiincii Romano 'tl ialazgit'te mag-hl p ve es'r ederek Bizans'm dogu
illerindeld hakimiy t erine son verirken, MaIazgirt ve Varto bO' lg sin sa­
Yl'lZ TUrk a!?h'etleri btl halk azla a clhga inerak
ugiin bit Varto ovasm a c:;ok n ik r da bul unan toy kU"llarmt avlaml . lar
ve bu ytizden bu Imsaba ve ikrmine tovvar, mo.na8
1
na gelen Vartoy, de­
m.i§ler, bu ad sonradan Vado §eklinde konu§ulmu§tur.
51
Bu ad ve kelimeler, bugiin neyi ifade ederse etsin. Bunlarm eskideu
TUrk leh<;esinden koptuguna, ve bu kelimelerin, Zaza ve Korman<;o dil bu­
la§lldarl arasmda bugUnkU halkm agzmdan ke<; ve yanh§ kuIIamJarak,
ger<;ek anlamlarIm itirdiklerine bulunuyoruz. Tarih, ve canll esel'­
lere day anarak dogu illerimizin her topragmda sakh olan bir Turk
kamm koklayarak, aidigimiz bu canll koku ile bu illerin pek eskiden beri
TUrk yurdu oldugunu gtrUyoruz.
Bu mukaddes toprak Uzerinde egemenligi ugrunda ; en so
Roma - Bizans ordulariyle YUzlerce yll once ve
dogunun bUWn kesimlerinde yUce dag, tepe ve ge<;itlerincle gomtilen, 'e
birer TUrk komutanlan oldugu bugUnkU adlarmdan anla§Ilan, binlerce §e­
hit makberi vardir. Mesela Oinista KIzIlkurt Abdal-Ali, Y. r '-babap
Gokoglan, Malazgit'te Veli-baba, Karhova'da ; Kartabk-b
Tembegi Kigi'de Baymdn'-baba, Kara-baba ve saire.
Varto bolgesinde, eskidenberi ziyaret ve olarak tamIan ve esld.
Tlirklerin atalarma ve bUyUklerine saYgI gostermeleri kanununa t a j t ­
tulan ve bugUn halkm dilinde §ehit, ziyaret, ger<;ek diye soylenen, bazl
yerlerde tek olarak ve bazl kesimlerde de bir mezarlar daglann en
yUce gedik ve tepelerinde, koylerde ve kasabalarcla, pmarba§larmda ve
aSIrhk aga<;larm golgelerinde yatan, Kuru - baba, Hazir - haba, KB§w­
baba, Mehmet - Gazi, Meydan - §ehidi, - §ehicli, Yedi - karde§Jer,
Gtilahmet, Gtilmustafa, Karaboga - §ehidi, Saf-baba, Goller - §ehidi, zun­
§ehit. btl havali TilrkltigUntin en canll §ahitleridir.
Dogunun butiin dag ve ovalan; bu dag ve ovalarda yatan §ehitJe ­
adlariyle amhr. Karir - daglan, Bagir - dagI, Ko§an - dagI, Gokoglan - ova-­
81 gibi.
Bingol daglarmm eteklerinde kurulan bUtiin koylerin mezar )annda
eskiden yapIlmI§ kog heykelleri vardir (1). Bu heykellerin, Varto, lImls,
Karhova, ve bolgelerinde yerle§en Ak ve Karakoyunlu ymaklanna
ait oldugu samimaktadir. Varto ilgesinde bu heykeIIer, en fazla, Alevt1igi
kabul eden halkm koylerinde ve Bingollerin yamacmda olan Kuzik, Can­
eseran, Sigh'an, Rakasan, Ko§kar, Ke<;an, Gultikler koylerinde goz­
lere <;arpar. Bu ko<; heykellerinin gogtis ve yanlarmda at, kaTgl re ­
simleri, kabartma §eklinde yapIlmI§tIr.
BUgiin albay, tamamen metrelerce kar altmda bembeyaz goriin
ve dokuz ay misafir kabul etmiyen, BingO! daglannm 3650 rakImh ­
nndaki kalenin civarmda ve bu daglarm 2000 - 3000 raklmlan arasmdan
(1) Ustiikran bucagmda muallim vekili iken i1c;eye yazdlitm, r-r-193"
ve II saYlh raporla bu heykeller hakkmda bilgi vermilitim. Ertesi Yll bucaga gele4
bir kamyonla Hormek oymagmm atalarma ait olan bu heykellerden yedI
Diyarbaklr miizesine gotiiriildii. At, kll1C;, kargl kabartmah olan bu beykellsde.al
birisi Horme:kli HaMan Han oglu Mehmedin idi.
52
pek eski cadden in kenarlarmda, uzun c;aylr ve ;;evti mmtakalarmda,
lUrk - pmarlar bo)gesinde ve "Eski han" civarmda, binlerce Turk mezan
gozlere "Eski han" adml ta§lyan yerde pek buyuk ve Ylklk
bir §ehir harabesi mevcuttur. Her yam enkaz altmda bu eski §ehir
harabe5inin yukan klsmmda binlerce mezar ve harabenin geni,
su yollarl,oyulmu§ ta§lar, a§mml§ yazlh kemerler vardlr.
Bu harabenin yanm saat uzagmda, bir Slra Bizans mezarlan vardlr.
Bo §ehir harabesinin bugunku durumuna Turk atalarm eski'
devirlerde bu §ehri yapbklarml ve burada yuzYlllarca barmarak Turk sa­
nat ve medeniyetini buraya i§lediklerini ve ancak bu §ehrin Bizans, veya­
hut Ermenilerle yapllan sava§larm birisinde Ylklldlglm ve bu Turklerin
haricinde du§rnan ordusunu kar§lhyarak, burada sava§tIklarml tah­
min .ediyoruz.(;unku ecnebilere ait oldugu anla§llan mezarlar, §ehird.Jn
IlZak ve sava§ yerinde, Turklere ait olan mezarlar da §ehrin arkasmdadlr.
o Turkler IsHi.miyeti kabul etmi§ olmahdlrlar ki, mezarlar Islam
aden -i le kaldli·llnu§tIr.
--_=0===---­
1
53
54
BOLOM: IV
Varto Hallo ve Kabileler
Varto ilc;esinde yerli olarak kabile vardlr. Toplu DIarak hlrer
hada yerle§mi§ bulunan bu Turk, oymaklar §unlardlr:
A. Cibran - B. LoIan - C. Abdalan - D. - ,E. Hormek.
A. Cibranhlar:
Kadri Kemal Kop, (Doguda Ara§tIrmalal1.m) adh eserinde bu a§iJ"et
hakkmda di yor ki:
(Kamusu - Islam, Anadolu'nun dogu vilayetIel'inde buyuk bir Yliln
olarak ya§lyan Cibranh a§iretinin aslen Turk olduklarml yazmald:achr_
Cibranhlar eskiden beylerine nagasl derlermi§. Cibranhlar, buyuk Acun
Sava§mdan once Bulamk kazasmm Karaagac;, Akak ko lecinde ve
Varto kazasmm Durabey, Alagoz, Kalecik, Anal', koylerinde kesa ­
fetIe ve daha birc;ok koylerinde bir halde ya§arlardl. KurdukTan
Hamidiye ath alaylarma 31- 33 numaralar vel'ilmi§ti. Bu koylerin hepsini
de 0 c;aglarda, bu taraflarm en zengin koyleri saythrdl. Eu alaylann mer ­
kezi, Varto kazasmm 0 merkezi olan ve 1899 nufus )raznmnda 85­
evli, birkac; diikkanh ve 1933 de 735 nufuslu ve 147 evIi bulunan Gomgiim
t,
sabasl idi.)
, Kadri Kemal Kop'un belirttigi gibi, Cibran a§iret inin Turk ,7e yakm
i-..Turkleri olduguna §tiphe yoktur. Kitablmm a§agl bOlumlerinde, gele­
celf tarihi olaylar arasmda aC;lkladlglm gibi, bu a iret halkl, Konya, Ka­
raman, Teke ve Ankara taraflarmdan Yavuz Sultan Selim' in kaIdlnp,..
dogu iller ine gonderdjgi arasmda gelmi§ ve bu Turk a§iretler
kar§l Iwysun diye, dogu illerine gonderilmi§ti. Bu Turk a. iretler b
illerde HaIt i - lohordu Tii rklerinden olan "Kurt - baba" Eaba Kun ' §ube­
siyle temasa gelerek onlarm Kormanci dilini ogrenmi§lerdi.
Bu a§iretin, ya§hlarmm verdikleri bilgiye gore; Hicretin ommeu:
yUzyIlmda Anadolu'dan Urfa'ya ve sonradan Viran§ehir'e ve Viran ehir'­
den Hagalan olan §ehsuvar'm idaresi altmda goc;ebe olarak dogu daglanna
geldiklerini ve sonradan Varto, Bulamk ve Karhova ilc;elerindeki koyier tf
anlatIyorlar.
Eu a§iret agalarl eskiden ataIal1.nI §oyle sayarlar<h: lIagaSl, $erunl'­
var, ogIu "Budak", Budaktnn Topal Haydar, Topa1 Haydar'dan Suvar dog­
mu§t ul', Suvarm, Halil, Teymurg Fenell, Sincar, Maksud ve Ali adh oglu
ve tOl' unlarmdan aym adiarl ta§lyan hirer kabiIe v boy ASlr­
Iarea Cibranll al?iretinin dig-er ara - boyianm idal'e eden bu boylarm hep­
sine Suvar oguIl ar! denilmel te ' , Suvar ogulial'l, t arihin her dev­
rinde ve Hamidiye t e§kiJatmda butiin Cibran a§ir tine ba§kanhk etmi§­
lerdir,
Diger bil' gorli§e gore: Cibl'anhlarm, Ikinci Bayezit devrinde Osmanlt
devietinin Anadolu' daki Turk oymaklariyle c;arpl tJgI sirada, bir
kolu olal'ak k asi a§' 'et ler uzerine yiirtiyen me§hur zade
Ali beyi n a)retinden olduklan ve bunlarm sonrndan bilindigi gibi padi§a­
hm gazab1na ugr . at'a bu zorlama altmda Telre' den e Ul'fo'dan
Varto ve Bulam ilc;elerin galip bu salla a erle§t ikler i sarulmakt achr,
Cib 'anblar, Hangi zorlama ile dog-u illerine gelmi§ o[ alar dahi, ,ati­
yetle bil 'gimiz bir hakikat varsa, 0 da, bu k" bilenin c10rt asn' onee Ana­
dolu' dan dogu illerine bir Turk a§iret i oldun'udul',
olan u halkm, bugtinkii tip, sinla, orf, det ve ayn ldI larl arn oylar aki A
Turkc;e adlardan t amam n Turk old lklan Rnla§llnll . t ll"; Bu a u'et, asu'lm'­
t a altmda ve aneak H. 11 inei iizyIl a§mda Varto havali·
• sinde Yllrtlanm.1§ e ekincilik hayat a Bn halkm gone e i (en
hang} mezhep ve tarikat a bagh ulllndugn l"estinlemez, Aneak b a u'et
halla, Varto, Karl ova, Bulamk ilc;el el'inde ) Ul't landlktan soma, 0 ngda,
mezhe ve Nak§l t al'ilmt ini Bagdat'tan get irip, Qauakc;ur, Palo,
Genq, Sollian, Vat'to, KaillOva muhitindel ' halka Palolu seyh All
elinden Safii ve Nak§l t at'ikatini kabul edel' k bu nileye mili'it
dlr (1), Bn halk, eslti pek c;abuk unutara ' bu mezhep ve t ari­
katin f e aileri kesilmi§lerdir,
Cibranh a§u'et ine ba.!lkanhk yapan Suvar ogullal'l, mezhep ve
Nak§l tarikatini kabul ettil ten som , milli v I'h JarIm t amamen Tlam e
Ar ap til ktisii ne feda eder ek, kendilerini takti maksadiyle, dede1erj olan
ve Budagm aslen Arap ve Seyyit oldu lanm iddia et ­
mek sur t iyle, kendilerini Ci ran ayn e iistiiri gormil , bu
iddia ile kendilel'ini ( 'gel' t eratmc1an ytiksek tutmaya ve onlarl ken­
dilerine manevi v idari hir ekilde baglamakt a biiytik bafj ar l gostermis­
ler ' . En gOl'ii§ titiin ilag-aJarl ve u§iret erab " raSlD a kOkl e"mi§ bunlar
her eyden once ve Nak i taril(atinin Arap hIrsiyl yliriiyen
(1:) Aslen P art Tiir lerinin Zaza-dUmbell !lubesine m nsup olan Seyh Ali,
rivayete gore il im tahsili i<;in Bagda a Nak!li lslifesi olarak yurduna do­
nilnce, IT inci astr hicr ide tarikattnt blit iin Zaza-diimbeli §ubesiyle, Cibran, Hase­
nan, ikran Konnaoc;o diger boyl r Ul3 a!j tlatnl!jhr. Asi $eylt
Saidin ceddi olan 'bu adam, HaIti TUrk soyundBn kioaye olarak nesebinj Arap ku­
mandant Halit bini Veli de intisap et mek suretiyle (Halidi) oldugunu soylemi§t ir•
..
55
umdelerine baglanarak Tii rkliiklerini. milli varhk ve benlilderini ve OJ
dillerini unutB:rak, Osmanh siyaseti iginde dogu illerinde esen zehirli fi­
kil-Jere ka Ilarak, Kiirtliik ve Kiir distan iiIklisiinii ta§lml§lardlr.
A§ajpda, geleeek bOliimlerde ac;Ildayaeag.m gibi, bu tiirlii ve aSllslZ
fikirler le zehir lenen bu a§iret halkl, Tiirkliiklerini tamamen unutarak H.
1307 yIlmda manh padi§ahl Sultan Hamid'in te§kil ettigi Hamidiye alay
t e§kilatma gir erek 1200 meveutlu tane Cibran a§iret ath alayml kur­
ve bu nlaylar kaymakam ve binba§lhklarma hep Suvar ogullarl gee; ­

Cibran a§ir et alaylarl, 1914 Cihan Sava§mda, dogu eephesinde biiyiik
yararhklal" gostermi. IeI've fakat milli hareket ve uyanma ba§laymca ve
biiytik Atntii r k, milli bir inan ve Ulkii ile meydana t;lklP hilafet ve §eri.
atin temeline el uzatmea, Cibran agalarl ve a§iret halIn, dint akide V8
§eyhleri 01 n Said' in manevi tesiri altmda ezilerek, derhal mim ci·
dalin al yhinde harekete ve en son 1341 - 1925 Ylhnda §eyhleri olan
HIDlSll Sait'le isyan ederek ve bu irtica hadisesinin en ba§ma
rek. dinin, §eriatin, hilafetin, birer fedaileri kesilmi§ vegergekten bu adlar
altmda ash astan olmlyan Kiirtliik ve Kii -distan daVaSl igin gah§ml§lardl.
UC;yiiz Yll oneesine kadar tiirkc;e konu§an ve halis Tiirk soyundan olan bu
R§ir et halkl, dint telkinat ve §eyhlerinin yanh§ duygularma uyarak bil • •
memezlikle, mensup bulunduklarl Tiirk milletine ve Tiirkliige kar§l koy­
mu§lardl.
Cibran a§ireti, yapbklan hatayI tez kavraml§, biiytik tecil affmdan
sonra Curnhuriyet idaresinin §efkat dolu kollan arasma ablarak, Tiirkliik
v m'm birIi klerini idra\ edip, a§iret ve §ekavet sisteminden hiirriyet, ada­
let ve Tiirk milli birligine ve bugiin Cumhuriyetin yiiksek idare ve
rejimine igten baglanml§lardlr.
Suvar ogullarl, torunu ogullarl, Araboy, Biliki, Aliki, :M:emiki.
Sinear ve Teymur oymaklarma ayrllan Cibranh a§ireti, halk nm Karhova
ve Bulamk il<;eleri harit;, yalmz Va.rto ilc;esine bagh koylerde 35 koyleri alb
bine ynlon niifuslan varrlir. Bu halk, bugiin tamamen giftgi ve gah§kan.
dlr. H rkes koyun ve idar e sahibidir. Topmklan verimli ve boldur.
B - Lolanhlar:
Kadri Kemal Kop'un "Dog-uda Ara§brmalarlm" adh eserinde verdigi
bilg' ye gore, Lolan a§ireti, Asya'da husule gelen bir kurakhk yiiztinden
Miladm dordi.incii yiizYlhnda ana· yurtlarl olan Tiirkistan'daki Lolan §eh·
r inden batl ya gogmii§ bir Tiir k kabilesidir. Lolan §ehrinin harabesi, halen
Tiirkistan'rla mevcuttur,
H. tarihin 10 uneu yiizyllmda Varto'ya gel en ve yerli halkm­
dan sayllan bu a§iret halkl, Erzincan ve Dersim bolgelerinden Varto'ya
geldi klerini ve Akkoyunlu Tiirklerin Karabali oymagma mensup bulun­
duklanru soylemektedirler. Bu kabile halkl, Varto'da Kahbalkager, Kasun.
56

Un'dan boylarma ayrllml§, eski 01"1', adet, inam§, tip - <;ehre, erkek ve ka­
dm acUarmda hentiz halis Ttirk vasl1'larIm saklama!:tadlrlar.
Otedenberi Ttirk olduklanm, milli bir inam§la bilen ve tarihin her
devrinde Ttirk hakan ve padi§ahlarma <;ift<;ilik yapan ve bu sebeple a§iret
SaYllmlyarak, Sultan Hamit tarafmdan kurulan Hamidiye alm­
mlyan Lolan a§ireti, a§agl fasIllarda yazllacagl gibi, Hamidiye alaylan
devrinde Cibranh akmlarmdan kendilerini korumak i<;in silahma sarllarak
ka ilelerini ayakta tutmlya <;ah§llll§ ve fakat btiytik zararlara ugraml§­
lardl.
o c;agda, bu kabilenin agasl bulunan Kahbal ogullarmdan Mehmet
aga, Hamidiye alaylarma kar§l htikumetin ntifuzuna sarIlmak maksadiyle
Varto meclisi idare girmi§, ve yine de, Hamidiye alay kumandan­
larmm ntifuzlan altmda ezgin bir hale gelmi§ti. Bu a§iret halln l\'Ie§ruti­
yette, btiytik bir mevcudiyet gostermi§, mill! mticadele harekatmda odev­
lerini yapml§, Cumhuriyet devrinde Sait isyamnda, mill! kuvvetler
safmda c;ah§ml§, Cumhuriyet ve Ttirkliige onemli gorevlerde bulunarak bu
son deneme ile Ttirkltiklerini ispat ve yurt odevlerini yapmlslard1l'.
Lolan a§ireti Alevidir. Bu a§iretin bir klsml hentiz Erzincan'm Dan­
zik nahiyesi koylerinde oturmaktadll'. Lolanhlar Erzincan bOlgesinde iken,
Aleviligi burada kabul ederek H. 736 Ylhnda (Alaettini - Ertena) tarafm­
dan mtir§itligi tasdik edilen Horasanh HacI Kurey§ babaya <;lrak hakkmda
baglanarak, Alevi - tarikatine girmi§lerdir. Ogagda Erzincan'daki
a§iretleri yoklamaya gelen Sultan Alaettin, bu Horasanh babanm seyyit­
l erini resm! bir seceresi ile tasdik ederek, Lolan, (Jarek a§iretleriyle birlik­
te 0 civarda bulunan birka<; Ttirk a§iretini daha , bu babanm tekkesine
lokma hakklm vermege bag!aml§t r. Bu halk yirmi Yl1 oncesine kadar
Haci Kurey§ ogullarma glrak hakkl vermi§lerdir.
Lolanhlar, Varto merkezinin 8 ve Karakoy bucagmm 11 koytinde top­

lu olarak oturmaktadlrlar. Bu a§iretin Vm·to'daki ntifuslan tiC; binden
fazladlr.
C - Abdalall kabilesi:
Bu kabile halk1, Lolanlardan once Varto koylerine gelmi§lerdir. Bun­
/ larm Akkoyunlu htiktimdarI Uzun Hasan'm BingOl daglarma c.;adlr kur­
dugu <;aglarda, Akkoyunlu Ttirklerden ayrllarak Hanabdal ile Varto koy­
lerine geldikleri soylenmektedir.
Hicretin 9 uncu ytizYlhmn ba§mda Varto koylerine gelip
samlan Abelalan kabilesi, tOpltI olarak Varto ilgesinin Bin2'01 eteklerinde
urulan ve bu ilc;enin merkez bucao-ma bagh olan Gi.iltikler, Kal<;lk
adh tiC; koyde otururlar. Bu kabilenin bu kOylerde be!} ytizden fazla ntifus­
1arl vardlr. Abdalanhlar, Tercan i1c;esinin <;e§it koy ve komlarmda
dag-Imk bir halde ya§lyan <;iftc;i1erdir. Bunlar, bulunduklarl yerlerde ken­
dilerinden se<;ilmi§ hic;bir a§iret agasl idaresinde bir topluluk kurmaml§
..
57
58
ve tarihin her devrinde civar boyunduruk ve idarcleri altmda.
ya§aml§lardlr, J
Hamidiye alaylarl t e§kiHitmda, Abdalanhlar, Varto merkezine ve
Hamidiye kumandanlarma yakm olduklan Cibran nUfuz­
lan altmda Slta§ffi1§, YIll r ca bu a§i ret agalarl emrinde Bu
zor §artlar altmda AbdalaullIar, yaPllmaSl gere1 n
Odevlerini laylkiyIe ba§urama lklm'l gibi, Sait is anmda Insmen
Alevi a§il'et lel'e katIlara k, htikumete yardlm ve In men asilere katllarak
milliyetlerine luyanct eb i§ler dir,
Bu a1}iret halkl, otede beri ekinci ve koyuncu o1arak ya .aml§Iardl r ,
Bunlar da Alevi ve Bekta§idil'ler. Son kadar sadettan "Baba - lIJan­
surlu" Seyyitlerine gmlk ve lokma hakkml ernii.lerdl , Bu halk, pir j { ­
mtir§itlik eihetinden Baba Mansurlulara ve rehberlik klsmmda, ocaldan
ba§mda kalan bir ai eye V El bazIlarl da KUl'ey§ Seyyi tlerine
du',
Varto bOlgesinde herhangi bir kabile veya a§irete mensup olmlyan
tek bi!' halk fer di yoktur, Yuk nda aellarl bu kabileler den ba!}kap
yin:'! i1c;e merkezine bagh Kovik, Ta§<:l, koylerinde, Ki m orh ve ZatiJeyh
koyti nde Kllavsl adh iki hiiC; tik kabi1e vardu', Kimsorlu kabilesinin Varto'­
daki niifuslarl 400 ve I Iva-slan n 200 den f zlachl',
Se ,; ul1ler devl'inde. Ale i olan ve sonradan yine bu tarikatin hir
btitii n!i sa dan B 'gi, kabul eden ve ot edenbel'i koyunculuk ve
t
likle gec;i en, Kimsorlu-Kimsol'du, kab' esinin Van t al'ihiuin Tii rkli.i1<lerini
be1irtttigi 3siret inden aYrIldlklul'l ve bunlarm 300 Yll ollce Kigi il­
bagh Holhol koytinden Varto'ya gelclikleri ve KllavSJ -
rm Nabive ilc;esi alanmda oturan ve lrkan TUrk olan Karsanh kabile in­
den ayrIlchklar l so lenmektedir,
D -

TariM kaynakl ann Mogol, Tatar ve en koklinden TUrk ve Turani
l50ydan say gl e ec; n ve Qerkeslerin Kafl<asya'dan gelen fi e; kn ilesi, bu­
gUn Varto'nun ahal'bul', Te e, Zirink, Aynan, Dogdap, koylel'inde t ophl
ola1'ak otul'mal-tadll'lar. Bl.1nlan n bu koylel'de bin kadar niif usla.rI al'dlr.
Stinni ve Hanefi mezh p olan ve hentiz kendilerine mahsus es i TUrk
adet ve inaul§lnI oruyabilen Qerkes ve alnmmdan di­
gel' n f arkll ve oaha medeni lil'ler , Bunlar bu bOlgede azhk bu ­
lundu darl ic;i n zaman zaman ve del's eylik s lUntin altmda
ezilmi , a§il'etlel'in baZl 2..det ve buyruklarml kabul etmek zorunda kal ­
ml§lar r,
Qerkesler, Val' to il esine geldikten bugiine kadar, kendi aralar mda
herhangi bir aga veya zOl'ban n altmda her
aile ba!'ll b. htir ve demokl'at hir §ekilde ve her zaman ida­
reyi htikfimetten beklemi§lerdi. Bunlar, bazen kendi aralarmdan C;lkan bir '
adan'll n arkasmda devlet hizmetine girmi§lerdi. sanatkar, aZl c;iftc;i
ve koyuneu olan bu halle, kendi aralarmda Lezgi dilIeriyle
konu§ur ve bu her iiC; §ube de, birbir iler inin dilIerini bilmedikleri ic;in ge­
nel kur ullal'da ve yerlerde ttil'kc;e konu§urlar . lerin hep­
si de ttirkc;eyi OZ ana dilleri kadar bili!' ve her aile oeaklan ba§mda c;oluk
c;ocuklariyle ttir kc;e act t edinmi§le:rdir.
Emekli Miralaylar1Dllzdan M. Rjz , esel'inde c;ok hakh olarak biitiin
haklcmda §oyle diyoI':
"Bun ar , yel'!erde c;el'ke <; e dille§mezler. Bunun i<;in milIi bir­
likten ac;Ile bh' aY'Ih gostermezl r ve yurda daha c;ok baglIdII'lar."
<;el'kesler , H. 129 Ka.!'s sefer ind onra Rafl,as ve Da -istan'dan go­
Varto' a gehni§let·dil'. Bunlarm bir kabil esi de bu-kag Yll sonra Ur­
fa' da g lmi tiro Bu halk, Yenic;eI'i is anma, hiikumete sipahi olarak a­
It., ml§ ve daha som'a, beylerbeyi olan Aiaettin Pa§a oguliarmlD
idarelel'i alhnda iki yt"z kj§il' bit' at h mt' f rezesini t e§kil edip bu mtifreze
lie bazl takibinde gezmi§lel'dir.
Cerkes ve 9 a§ir etten saYllmadlllan ve bu bOlgede fazla nii­
fuslarl olmadliI ic;in l stibdat Devl'inde r caya sayllnu§, Hamid 'ye t
alay komutanl l'mm himayesrne s gm r a', onlal'a hizmet vergi
Slkl.1 bir duro da Imlml§ ve faknt §ahsi hiirriyet ve alcidelel'ini
hi<; kimseye f eda l\1e§l' uti yet devrinde htirriyetler in kavu an
(Jer k s er, k ndini t oplamJ§, Sait isyan nda kudret ve kuvvet leri nis­
betinde Cumhuri. et idaresine hizmet etmi.§lerdir.
E - Hormek kabilesi:
Atalar an stiziiltip gelen r ivay t ve inanl§a gor e, Hormeldi lea jJesi
Hal'zemli dir . Bu ad, yaklll !;aglara kadar Huvarzemiyan §eklinde konu­

Bu y U$ adamlarl, soyJarlDl anlahrken :
- Biz, Huvarzem §alu olan Mehmet ah'm oguIlar lYlZ. Ebtilmiislimi
Horasani, esri-seyal'a 1 al"l?l sa kuvvetten dii§miifj , ve k ndisine ke­
ment at11rp tutulacagl Slrada, bizi dedemiz Mehmet jmda na yeti­
ou kurtarnu§, ve 1m dfwa da sonuna ar a§iret iyle btl'lllite til ­
mii limle c;ah§mI§, Emeviler i Ol' tac an kaldlrchktan som a Horasan'a don ­
ve Ebtil Iluslim Bagdat' t a edilir ken, a§iret imiz Horasan' dan
Erzincan'a ve ora an Dersim et ekler ine ve daha soura Kigi ve Var t o'ya
yaYllmlJ}t 1' .. d 'Ier i.
I t ib at devr inden once, bu kabilenin eivarmda 01 n a . 'et ler, bun ­
lara HOl'umbeyan, Hor mekan ve Hllvarzemiyan diye adlandU'l l'Iardl. Bu­
giin Kigi ile Nazmiye arasmdan get;en Kigi nehrinin klYIsmda
eski Bagm k sabasm yakm Hormel adh biiytilc bir !coy hal' besi vard r.
Burasl Yll area viran bir hale geldikten sonra son evli bir
koy olarak kurulmu§t ur.
59
60
Hormek a§iretinin Horasan'dan Erzincan'a ve oradan Nazmiye ilC;e­
ine ve Hormek ko tine ve daha sonra Varto ve Kigi iIf$eierine dagIidlkiarl,
!>ligtin bu il ve ilc;elerdeki boigelerde topiu oiarak bu halkm var­
bgmdan anlal} llmaktadlr. Bu gerc;eklikie beraber a§agdarda ort;leklerini
:yazacaglm bazl tarihi belgeler, bu gorii§lerimi bir kat daha aydmlatacak,
ve Hormek kelimesinin ashnm, Harzem adl oldugu kendisini gosterecektir.
Bu gerc;eklik kar§lsmda bile son bu a§iretin ilagalarl, kendi­
'lerini Hamidiye alaylarma karl}l kudretli gostermek ve manevi bir duygu
ile al}ireti erahm kendilerine baglahp toplu bir idare kurmak ve kendi­
; lerini halktan tistiin tutmak ic;in: - Evet, biz Harzemli Mehmet
;Rna cihetinden torunlarlYlz .. Lakin babamlz. Hazreti Peygamberin amcaSl
Hamza pehIivanm torunlarmdan Feramuz Bu zat, EbtilmtisIim'in
.ordusunda serdar iken Hazreti Muhammet, klziyle evlenmi§tir. Biz,
bu ikisinin c;ocuklarlYlz .. Bunun if$in bize Feramuzdan kinaye olarak Fere­
§at - fero ogullarl denilmektedir .. diye ovUnmU§lerdir.
Araplarda Feramuz adh bir kumandanm olmadlgml ve bu ada­
:mm bil' TUrk serdan oldugunu 'bilmekle dahi, bu iddianm biitUn inceligiyla
yine TUrk soyuna dogru akhglm ve bu a§iret haIkmm, a§agl yukan,
bUtUn menkibelerini, durum ve gorenekierini eide ettigimiz tarihi beIge­
'lerie Fero - fere§at ogullarmm da bUtUn al}iret halkiyIe bir­
1ikte TUrk bir babadan olduklarml ve bu al}iretin Mehmet pehlivani Elhar­
,zeminin ogullarl oidugunu kesin olarak soyliyebiliriz.
1928 Yllmda Varto ilc;esi kaymakaml olan Ankarah Ramiz Beyin ya­
'nmda gordUgUmUz Harzem tarihinin 118 inci sahifesinde:
- Selc;uk Padi§alu Aiparsian oglu Melik§ah'm 1069 - 1072 Miladi yI­
lmda, Anadolu fethille memur ettigi akrabasl, KutuImu§ oglu serdaI' SU ­
'leyman beraber Mehmet Pehlivani Elharzemi adh bir emirin Er­
,zincan'a geldigi ve SUleyman Erzincan'l fethederken, bu zah buraya
Bey dikerek bahya dog,."u seferine devam ettigi ve bugUnkii Hornlek kabi­
lesinin bu adam dan tUredigi yazIlml§; bu gerc;eklik meydana C;lkml§h.
Yine 1928' Ylhnda Hmls ilc;esinin Alagoz koyiinde oturan ve Hormekli
R§il'etinden Hasali boyuna mensup olan Mehmet oglu Alinin evinde okudu­
gumuz H. 950 tarihinde yazllml§ kii C; iik bir secerede: Hormek kabilesinin
ilagalarl hakkmda §u yazl vardl:
"Iptidasl Harzem de§tinden gelen Mehmet Pehlivani Elharzemi, Er­
zincaR diyarma bey oImu§ ve sene fi rabiiilevvel 540 tarihinde Erzenil­
'rum'da vefat eylediginden yerine oglu ' Melik Bey olup, kac;an Tatar
GelUnca oglu CafeI' c;erisini alup Stilbiis dagma otag kurmu§ ve Cafer
6ah, 629, oglu Karazeynel 664, oglu Be§ir Bey 701, ve ogJu Miimin Bey
726, oglu Zeynel Bey 769, oglu Ayna.i Bey 804, oglu Kara Yakup 835, oglu
Malhas aga 878, tarihinde fevt olmu§lardlr."
Hamailin ait klSmmda, H. 1065 tal'ihinde yazlldlg, diger bir.
yazlda:
"Alhas aga oglu Mustafa aga, 956 senei hicriyesinde vefat edip yeri· ·
ne oglu Haydar nga Ua -aSl oldu. Mezburun 1019 tarihinde vefatiyle Hor-­
mek 0 -l u Glilabi'ye ge t i. Bunun <;agmda Hormek a!}airi yurdundan
civara daglidl. GtiIabi ogl u Fere§at aga, kavmini t opiadl, dedesi Kara Ya ­
kup agamn klbcnll ku§andl, SiiIbiis §ehidine burada cenk eyledi." di­
ye yaZlhdll·.
Kii<; iik bir hamail § klinde olan bu §ecere, 950 Ylhnda Hormekli AI ·­
has aga oglu Ali t arafmdan yazIlml§tIr. Ondan onra yazllan tarihsiz Ve­
c;e§it el yazllarmda, §ecer nin bulundugu ev sahibinin dedeleri, §ecereyi
yazan Alhas aga ogiu Ali'ye kadar gotiiriiImii§ ve §oylece sona erdiril·­
mi§tir:
Mehmet bini Hiiseyin, bini Mu§ail, bini Kara Ali, bini Salakal, bini
..,{uhammet, bini bini Giilabi, bini Mustafa, bini Ali aga, bini Alhas ·
aga. diye 11 babasml kaydetmi§tir ki, bun lara Alikan oym::egl derler.
Bu eski §ecere ve hamilin diger klslmlarmda cenk ve nusrata ait bazi
liyetler, araPtta ve dualar ve cin, peri sakmmak i<;in bir- ­
ka<; niisha ile bir<;ok tlirk<;e gij lbanklar var chr.
Bu kabilenen Tiil' hakkmda oturduklar l yerlerde ve Erzincan'm
Silepiir bucagiyle Nazimiye'nin Civarik, Balik, Hormek koylerinde, yeni.
den canh eser ler ve yazill mezar ta§!an gozlere <;arpmaktadlr. Dogu
illerindeld nesH ir;in yeni bir eser yaza emekli miralay M. Riza "Birlik ve­
Dil irligimiz" nehru verdigi bu esel'in 23 iincii sahifesinde:
"Hormik, Cankh ve Lolan a§iretleri soyca Tiirk olduklarml bilir v
soylerler." diyor.
Son <;aglarda Varto'nun koytinde bu beraber bir<;ok
Tiirk kabileler inden bUgi ver en bir siilale §eceresi meydana <;lktI. Bu §e ­
cere ilk once H. 582 Ylhnda yazlhm§, ve 628 - 1232 yllmda Sel<; uk Hukiim­
dan Alaettini Keylmbat tarafmdan t asdik edilel'ek, Sllltanhk miihiiriyle
Ba§hba!pna bir kitap dolduracak kHdar uzun olan bu
cerenin belirttigine gor e : §ccerede adlan yazh on iki Tiirk a§ireti, Sel<;u­
kiler devrinde Ilorasan'dan Erzincan'a, (1), ve Hii snii Mansur ka­
sabalarma Bu ba§mda Alevilik halifeleri olarak"
gelen Horasanh Seyyit Mahmudi - Hayrani ve baba" Htisnti ­
Mensur kasabasmda tekke kurmu§!ardlr. Sultan Alaettin Bagm kasaba ­
sma gelirken, Seyit Mahmud'un oglu Haci Kurey§i, ve
Seyit Ali adiyle amlan Dervi§ Beyazi, bu on iki a§iretin agalarIm Bag-m'da'
(1) Bai'bn Karakoc;an ge<;en ve Dersim daglan eteklerin­
de bulunan Kigi-pirinehrinin geni!) bir vadisinde kurulmu,; pek eski bir Tiirk §eh­
ridir. $ecerenin anlatt gina gore biiyiik bir kasaba olan bu :rerin, Ylgm enkazlan
t
icinde §imdi kiiciik bir koy vardlr.
611I
62
oplnyal"ak bu seyyitlerden mucizat ist emi§. bunlardan Mensur duvar
Haci Kurey§ Ue Beyaz da f m ndaki
dir (1). Sult an Alaet tin bUnlal'l bu mu izele ini §e erede tesbit edip silsi­
le1erini tastik etmi§ ve bu on iki Tur k a§i r efni il'lik ve mti rjit li bakl
mmdan l 'lansur'la Hacl KUl' y 'e ve rehb r li <: makammda Dervi§ Be-­
yaz a mtirit edip lokma haldona baglaml§tu'.
Tamamen ve ve baZl yer lerinde tti rk«; e ile karl§lk hir yaziyle
yazllan bu bU .. k §ccel'edeki Sultanlarm r esmi' mii htir ve a:lliar llla baln­
ltrsa; ult an AJaettin' den bir a 11' sonra Osma,nh Padi§alu Orhangazi, bu
§ecer e ' e ildnci bir §erh rmi§tir. Bu erhte, §ecere sa liplerinin soylarm­
dan ve yer lerinden ahsedildiUen soura:
H},IIiice e en haz' Ii §ecer tti n f i semane maet i - mite, ve fi vakti
lifeiha Bagdad, ,Abdullahil Tayyip, fi vakti ziiIillahi islam, biismihi, Sul­
tan Orhangazi."
Bu §el'hten sonra Osrnanh Padi§tllll Murat Han, Eag n kasa asma ge-­
lip bur adaki TUr k a§iret again iyle sahiplerini huzuruna alarak, §e­
eel' , e ti c; tincti bi!' §erh Tastikten sonra §ecer de §o Ie denil­
mekterdir:
-- Ve min Hazihi elsilsil yi el!jerifii f el'idil- dehir. vehidil- as r, el­
seyyit 11 Mahmudul - Hi, fi vakii Sultan Murat Han, ve zuhuru kera­
metihi. k rameten a ·han. 1\ fi huzuru Sult an Murat Han. bai­
retlin bilnal'ilkesil', Fi h. '1lsahati Bagm,
Sultan Murat Han. Bagm kasubasl gelirken burnda tari kat rehberi
olan D l'vig Beyaz 0 - TI nl"nc an i Uyyun a 1t bir zatl gosterdigi Uyakat­
en do
1
ayt. kenclisine 0 ns TIl vald'edere bu ovan1n Abl-tahhur
koyti nde namma hir te ilie Dunun irin §u metin vardtr:
Elmalum velme§hur DerYi§ Beyaz v I el i alem, Ali - yyun mukay­
' e u f ilkii tiigi iltekiyeti emi mem,,'lliket ii pah;ur Abi - tahhuI',
Bu Sultan AHiettin t Tn! n dan t asdik edil igi ag a, Bagm
k,aaabasln a §ece 'e ahi eriyle h"Ii te huzuruna gelip
ki babalar mfu" it denen on ild Turk ulJireti i<;inde Hormek kabile inin 0
c;ap,-da ha<l l olan Cafer'in d adl Val"ellI'.. bu §oyle vaslflan­
chrmaktadtr :
1 - afer min kabileti de isenl l'. elmusamma tikseii dag. lsmtihfi
Siilbti en (:"). Bil:lka Hurem bogan.
2 - Tevmur. fin {aoileti < 1;"n. ]1: mUSamnl, ul'kent t1 an.
3 - IIil 'eyin Min ka ileti Ba-i1y s Elmusa.mma Han val'.
I ) Bu flnnm Ylklk duvarlarl son Z3ma :l tadar bu ci varoaki halk tarafm­
dan tavaf ve bii yii k bir ziyaret bllinirdi,
(z) T erciimesi liovlecli r; " De sinl er - Delihasan r kabil esinden olan Cafer kit
yii<;e dJcg dedi kleri sii lbiisle ant lJ r. Bu kabil enin lakablan Hurem - be&,an'dlr." SiiI­
bils da{tJ Hormek koyiiniin iislii ndedir.

4 - Muhammet Min kabileti Milli. Elmusamma Bozlur.
5 Abdullah Min kabileti hoI. Elmusamma ayak bIlakabl iki
'bOlii k.
6 Ali. Min kabileti Haydar. Elmusamma Bedirkan. Yulakkabu
kar avel.
7 - Mustafa Min kabileti Karsan. Elmusamma hanc;er dik. Yulak­
kabu §az.
8 - Ibrahim Min kabileti Lal. Elmussamma bayi-kara yulakkabu
yiirti . uzun.
9 - Mahmut Min kabileti Qabr Tahir .
10 - Muhammed min kabileti Dada. Borek uzun. Ibtidasl bucakt an
gelmedir.
11 - Yusuf min kabileti zor veliyan. Elmusamma duvardelen.
12 - Abbas min kabileti Merdis. Elmusamma ldi lah dik.
Bu §ecerenin verdigi bilgi de: 0 I;agda Hormek kabilesi lakabmtn
Hurum - began §eklinde oldugunu gostermektedir. Azerbaycan yakmlarm­
da Harz m TUrklerin'n kondukiarl bir ova var du' ki, buraya Hu 'urn-dUzii
vc bu ovadaki TUrk agalnr na da Hurum beyleri denihnektedi..r . Bu kabile
halkmm bu ad altmda SiilbUs eteklerine goc;tiikleri ihtimali vardJ r.
Secerenin toplu olarak erdigi bilgilere baklhrsa, Selc;uk hiil Umdan
S ult an Alaettin, tasavvuf ve alevilige bUyUk bir onem vermi§ti r (1) ve
tarikat halifeleriyle birlikte Hicretin yedinci YIll ba larmda dogu illerine
gelen TUrk a§ir eUerini ve onlardan faydalanml§tlr. 0 c;ag­
a Erzi..ncan ve Bagm kasabaJan arasmdaki ve ·i..mli yerlere bu
TUrk oymaklar , sonradan Osmanh Padi§alll Orhangazi ve Sultan Murat
tR.raf mdan bile himaye edilmi , ancak bunlar Ya uz Sultan Selim c;agmda
gelecek boliimler de aC; lkhyacHglm gibi, bu verimli ve aC;Ik yerler­
en kaC;lp Dersim'in karanltk daglar ma lmc;nll§lardll·. '
Btl §ecer ede adlan yazlh olan a§ir etler, bugUn bildigimiz, pirlik bakI­
mmdan bu babalara bag'lanml§lardl.
lz01, Hayderan, Kar san, Arili, Milan e iki
kabile olan Hormek ve Hn'an Diger U<; a§iretin hangileri
01 ugu bilinmem ktedir.
YukarIda s!ralad g mIZ tarihi kayn klar, tOplll olarak gozoni.ine alt­
n'rsa ; !iecerede a I yazIlI olan CafeI', Mehmet Pehlivani Elharzeminin to­
• r uu'u ur. Cafer'in Erzi..ncan' n Sile"')Ur bucag1ndan 0 Gagda Bagm
kasabas na bagh bulunan StilbUs dagl etegindeki Rormek, Bahk ve Civarik
(I ) Sultan, Alaeddin, 0 <; agda $ahmensura ayn bir fjecere vermi:j, halen Ma­
l azgirt i1<; esinin Sobak koyiinde Seyyi t Cafer ogullar! yanmda olan bu !!ecerede
yine bu on iki T Ur k a!ji retinin adlan vardu. Bunlar : Hiran a!jireti Caferin karde!$i
olan Ali-dost ogullandu. Ko<;giri ve !zol afj i rctl erinin de Hormekli ile bir boydan
olduklan soylenmekt edir. Hiran afjireti Mazgirt'in Mohundu bucagmm yirmi koyiin­
de oturuyorlar.
63
64
koylerini yeniden kurdugu soylenmekte ve bu cihet Alagoz koyUnde bulu­
Dan §ecereden SilepUr bucagmda Mehmet Pehlivani' nin
kurdugu bliyUk koy, Dalay ve Sav§ek adh koy vardu'. Bu koyler hal en
Hormek a§iretinin Alikan kabilesiyle meskUndur.
Cafer ve kabil si , Bagill civarmdaki koylerde a§agl bolUru­
lerdeki taril i olayl r arasmda gibi buradan Kigi,
Varto, Refahiye ve dagIlml§lardlr.
l\Iehmet Pe livan'm Erzincan'da ne kadar kaldlgl ve burada ne gibi
i§ler gordUgU hakkmda elimizde higbir tarihi beIge yoktur. Yalmz Erzin­
can'm Kutulmu§ oglu SerdaI' Siileyman t arafmdan zaptmdan bir aSl r
8om'a, Ali elinde dolanchgml ve nihayet Sel<;uk
Hiil Umdarl KIll e; Arslan oglu Siileyman 1181 - 597 tarihinde Erzin­
can'a ge irken, karde§i MugissUddin ve damatlarI oglu Fahret­
tin'i Behram i)ah ile birle§ip, topladlklan bir ordu ile Erzurum meliki, Me­
lek bini Muhammet Uzerine yUrUyerek Erzurum'u Melik elin­
den aldlklanm, Erzincan tarihip,in 38 inci sahifesinde okuyoruz.
Alagozdeki kU<;Uk §ecerenin vercligi bilgide': Mehmet Pehlivani
Elharzeminin 1124-540 yI1!l1da, Erzurum'da vefat ettigi ve yerine oglu
Melik Bey dikildigini kaydettiginc gore: Mehmet Pehlivan'm Er ­
zincan' da, ogullarl t arafmdan basbrllarak burac1an Erzurum'a
gelip eylik kurdugunu ve burada OldUgU, ve sonrac1an valiligi elinc1en all­
nan adamm l\Iehmet Pehlivan oglu Melek oldugu tahmin edilmektedir.
Yine Erzincan tarihinin ver digi bilgiye gore 1211-627 Ylhna kadar
Erzurum Ali-MenkU<;ekJe, SeI<;ukilerden RUkneddini Cihan elinde kal­
mI§, Ri.ikneddin, Hal'zemli Celaltiddin'e yardlm ettigi i<;in, Alaettini Key­
kubat, Erzul'um'u bu tarihte RUkneddin'in elinden alarak iilkesine kat ­
ml§br.
koyUndeki bUyUk §ecerenin 1212-628 yllmda Sel<;uk Sultam
Alaettin Keykubat tarafmdan tasdik ve mUhtirlendigine ve bu §ecerey
oglu Cafer'in ach ge<;tigine gore, Cafer' in babasmdan SOnI'a Er­
zurum ve Erzincan'daki kabilesini alarak Bagm kasabasma bagh olan
Stilbtis dagmm etegine gelip Hormek, Civarik ve BalIk koylerini yeniden
kurup ar kasml bu sarp ve yal<;m dai a dayamak suretiyle ,hayatIm kurtar­
dig, ve 'Sultan Alaettin bir mtiddet sonra Bagm havalisindeki a§iretleri
yoklamaya gelirken, 0 gUn, Hormekli kabilesinin ba§l bulunan Cafer'in
.adml bu §ecerede kaydettigi anla§llmaktadlr.
Tamamen Ttirk olduklanm yukarlda gosterdigimiz tarihi belgelerle
sabit olan bu a§iret halkmm, hangi zorlamalar altmda Bagm bOlgesinden
par<;alamp Kigi ve Varto ve dogu illerinin diger ,kesimlerine daglldlkIan­
m, boltimlerde yazacaglmlz tarihi olaylar arasmda a<;lkhyacag,m.
Ve bu boltimlerde gosterecegim resmi ImYJtlardan bilindigi gibi, Hormek
halkl tarihin her TUrk olduklanm bilerek milli birlik ve bU­
tuntiikt en aynlmadan zaman zaman, dogu illerinde esen herhangi Y' ban­
el . ir v.e eel' yanlal' uymadan, bil' TUr k koyltisU ve <;ift<tisi olara ya§a­
1ll1§ ve istibc1at Hamidiye aj,.. 'lylarmm i.i tun Imvvet ve salull'l!art
kar§lsmda bin tiirlii zorluklar altmda say'lslz can ve mal kaybma ngl'adlk­
Jan halde, htirriyet ve cesaretlerlni kaybetmeden Ylnarca kar:l. kuvvet e
islibdatIa me§l'utiyet de'\7rinde ve Birinci Cillan a va­
t an cep esine ko§ar al kanJarml dokmii§tii r.
Eu TUrk hallu, btiyiik hlI'tarlcl Atatlirk'iin yurt ve ulus ug'ul'unda
ae;b gl milIi miicadele iill( 'stinde dogu illerinde Tilr! !iik ve Cumhur iyetin
fedaiJeri kesiIerek ;;eyh S i t isyanmda Varto e Ri gi bolO'el eI'ind . heniiz
asked kuvvetl rimiz yeti!jmemi . ken, haftalarca kaI'll bellerde asl kuvvet­
1e1'1e e;aI'pl§arak bU:iik rararlI klar g"stel'mi§ ve en son asked miifrezeler
emrinde milli Odevleri ni sona erdirmi§lerdir.
Otedenberi kiiltiire bagh bulunan ve bugiin c;ogu okur-yazar olan
Hormek halkmm Vart o Be; sinin Dst iiran yirmi bir koyde, 5 0
den fazla niifuslal'l vardlr. A§ir et sistemi in mevcut bulundugu aglaI'da,
gerek Varto ve gerekse Kigi ile diger blllunan bu kabilenin
toplulugullu Kara Yakub'un ahfadmdan olan Fere§at - Pero ogullan i are
etmi§, bu aile Hormek kabil esinin oc.ak Saylin11§tIr ( 1).
o
(I) Fere!)at oguIlan Vartoya g-el mezden once bu il c; edeki bu kabiley'i bir
mn det Sormam.t oymaiPndan orteymur, ve daha SOl)ra Hasanban Ali oc-ullan
idare etmi§lerdi r.
F: 5 65
66
BOLOM: V
iter ve llhantler Devrinde Dogu tlleri. Dersim'e SIgman
TUrk A§iret!eri ve Hormek Kabilesi
Hazer Till'der inin dog-u illerimize yapb klan akmlardan sonra Ho­
rasan ve Ni... ubur'da kuvvetlenen Se ukiler in ilk htikiimdarl Sultan
'I ugrul, 10M M. tal'ihinde dogu illerimize kuvvetli bir ordu ile gelerek
M !azgirL kasab lID mu lasara ulrnl§br (1),
Btl sonra, Sel<;u 'I erIe Bizanshla ar asmda dogu iIlerimizde
a rkasl esilmiyen ba ve en Selc; uk htikiimdaI'l Al r ars­
lan, 1 72 M. t ar ihin e Bi zans ordusunu M lazgit'te yenerek Bizans Impa­
r. torn esil' etmi§ti r . Bll tarihten sonra biittin dogu
illeri ni e lerine alarak Anadolu'ya a!rnu§lardll'. Sur iye ve Filistin'i istili
etmi§lerdir.
Al pal'slan oglu Melikf;ah'm Anadolu f ethine memur ettigi akrabasl
Kutulmu,} oglu Set'dar Sti leyman §ah, 1072 Miladi t ar ihinde Erzi nca 'dan
Anad i u' a ge<;mi§, ti. ti k ordusuvla Ann.dolu'yu Bizanshl ardan t emlzliye­
r ek 1093 :1. t arihinde tznik §ehrln e Rum Sel<; ukiler i hiil,iimetini
tur, Bu h tikiimet ,VlI soura btitiin Anadolu ve dogu illerine tamamen
hakim olmu) t u.
Bu agda. dogu illarin e. Dani1]men 'ler, Men1<ti <;ek ogullarl, Sa c;uk ve
Harz milerlerden ve t ti rlti Oguz boylarmdan birc; ok Beylikler val' . Sel­
t;U d er idare inde 0 an bu Be liklerjn merkezleri , Sivas, El'zincan, Er zu­
l 'Um ve Diyal'b kIl" ehu'leridir . Van ve Bit lis bolgelerinde dagh Tti r kler in
Haltt soyuna In n up Kurt-baha. Baba-kti rdiler, bagtnlslz birer del'ebeyi
halinde ya'1lyorlal'd1. ea akc;ur, lVIotki, Sa on gibi sarr> daglaI'd" Part
T 1'1 IeI'm mens p Diimbeli - Zaza kabileleri Bu s' rada Ho­
rnsan v Ni ablU"' da ve T" l'ki t an'dan kalkan birc;ok Ttirk boylarl, Ak ve
Kal'a wyun1ular, nogu iIlel' imjze akm geliyorlardl.
TIu <; ai!-dan sonra. c10gu illemizde ceJ'eyan eden tariht 01 -Ian ve Sel­
cu'c Snlta lal'1n
'
n 0 gUnkii dur umlar1Dl, yukanda yazdlg' mlz Hormek knhi­
lp<;1. flll'; h n .a k'smen aC;lklam §tIm. Dig-er klsmlDl da tariM olaylar slrasiyle
kovall,Vacag,m.
( 1) Ahmet Refik Tarihi. Cilt 6, sahife 270,
Sultanlan dini ve m"illi b ir duygu Be, babda, Ehli Salip ordu­
'yle y Illarca kahl'amanca Avrupa milletlerini hayret ve deh§et­
er bll'aklr ken, diger taraftan TUrk birligine ve TUrkUn milli akide
ve ananelerine bagh olarak, dogu illerimizdeki TUrk halkma kar§l iyi dav­
:I'aIllDl§lardlr. Dogu illerindeki TUrk beylik ve a§iretleri, bu devletin saye­
sinde ya anCI saldmlar dan kurtulup istiklaline kavu§tuklarl gibi, TUrkis­
-t:m va Horasan'dan bu illere gelen Alevi ve TUrkmen a§iretler de, Selc;uk
ultanlarmdan ve en c;ok AHiettini Keykubat'tan himaye ve kabul yUzUnti.
gil . §Ierdi. YUkarJda gosterdigimiz tarihi bir §ecerenin metnine gore,
.5ultan Alaett in, Horasan'dan gelen bu TUrk a§iretlerini bizzat tefti§ eda­
rek, bilim, tasavvuf ve t arikatc;ilige kar§l bUyUk bir ilgi gostermi§tir.
Bu tc -i ill adlarl yazdI bulunan on iki TiirkUn a§ireti Del'sim
ve Erzincan civarmdaki dug eteklerine ere ve Alago7.
amailinln Iraydet t ikler ine gore, 0 Hormek kabilesi, Erzincan'm Si­
pur buc giyle, Nazimi e'nin Civarik, Hormek ve BalIk koylerini kurmu§­
rdl. Hormek ilagasl Cafer , H. 629 da Hormek koyUnde olmU§t U.
Selc;ukiler devr inde tUl'kc; e ,'e Del'sim'in ic;ine girdikten sonra da Za­
za'CA konuljmaga ba§hyan TUrk 0 c;agda hangi zorlamalar al­
. mda geni§ ovalan blrakarak Dersim ve dogu daglarmm sarp bOlgelerine
ekil iklerini ara§tIrahm.
Tarihi incelemelerden bilindigi gibi, Sel gukiler, Horasan'dan dogu ille­
ine gelen bu TUrk alj ir etlerine iyi yUz go ter erek kendilel'inden faydalan­
Mogollarm dogu illerine akmlal'l balj laymca, btl a§iretler Mo­
goUarm saldtrllarml! ugraIDl§, onlarla c;arpl§arak ve kendile­
ini knrtarmak igin Dersim'in sarp dag eteklerine gll lP burada kendila­
ini kurt archklal'l gibi, zaman zaman, l"logol ordusunun yollarml keserek

Bu slrll da dogu bOlgesi , yaYl]{ gibi Mogollar, 628-1212
ihlnde sel'hatlerden Dersim ve Erzincan ve Sivas'a dogru aklyor, zaten
'kmek uzere bulunan Sel<; uk DevI t ini rarc:;ahyarak, onle1'ine ge<;en TUrk
cptet ve beyliklerini YlklP gec;iyorlardl. Bu slrada .Erzincan, Erzurum,
Pnto ve havalisinin ovalarmda ve dag eteklel'inde bulunan saYlSIZ Turk
bu salg ndan kurtlllmak en gok Dersim'in kuytu
TtiHii duglar n3., Er zincan civarmdaki daghk araziye kaglp slg'1llml!}lardl.
Erzinean §ehrinde bulunan oymaI-lar, bah Dersim'e dolmu§lardl.
Ayru I ic;inde. Mogollar tarafmdan saldll'lya ugraYlP Diyarbaklr'a
ogru ka<:an Ialettini Palo ile; sinin Ohi bucagmda, oranm
erH halln olan Dtimbeli Zaza'b"m tar afmdan oldUriilmU. ve bu hadiseyi
haber alan Dersim etelderindeki TUrk kabileler, Palo'ya inerek Celalet­
tin'in iutikamml alm'§ ve cesedini ahp Dersim daglarmm yUce bir nokta­
mda olan blr dagm ba§lUa lefnedip bu tUrbeye (Sultan - baba) adml VeI'I­
tni§lerdir.
67
Erzincan Tarihi; 46 nCI sahifede bu oIaYI §oyle anlabr:
"Celalettin: Dersim tar afmda KUrt e§kiyasl eline dU§Up ve
oldiiriiliirken, haydut KUrd'e adml soyleyip hayatma dokunmazsa, Ia.n
yapacagml vadetmi§tir. Bu vait iizerine Kiirt, Celalettill'i gotii­
rUp, kal'lsma muhafaza etmesini soyler. Kendisi daga, at aramaga gider­
ken, bu esnada elinde kargl, bir kUrt gelip, (Bu Harzemli kim ? e­
ye Ol dUl'll1tiyorsun 7) del'. Kadm da, (Kocam aman verdi, Sultan.
dlr.) cevabull verir.. Kiirt, (Dunlar benim karde§lerimden bir ini old' · rdu..
Ier ve 0, bundan klymetli idL) del', elindeki karglYl vurur ve oy).e b'
vurur ki, ikinciye ltizum kalmaz. Celalettill yere serBil'. Soma Dersirnner
Celalettin' e aClylp mezan!la bir tiirbe elan oraSI Zazalarca zi­
yaretgahtIr. Ve pek mukaddestir. Ve Sultan baba namiyle t esmiye
edilir (1).
641 - 1225 Yllmda HUkUmdan Mugisstiddini Keyhusr ey, Si­
vas'm Kosedag mevkiinde Mogollarl yenmi§ ise de, ardl arkasl gelmiyen
Mogol akmIarl bir tiirIti duruduruIamaml§tIr. MUgissiddini Keyhusrev.
644 - 1228 de vefat etmi§, dogu illerimiz ve Erzincan, tamamen Mogollann
eline dii§mU§tUr.
657 -1259 yllmda Mogol HUkUmdarl Hiilagu, her yandan AnadoIu' ya bas­
kmlar yapml§ ve Erzincan' da oglu Ye§mut'u vali dikerak Ttirk boyJanna
sonsuz zultimler yapml§, dogu illerindeki Harzem, ve digex Tur
a§iretlel'inden canlarml kurtaranlar dogu illerimizin yiiksek daglan
Dersim, Mara§ ve Sivas havalisinin sarp yerlerine slgmmI§lardlr.
Rivayete gore, Ye§mut, Dersim TUrkleri tizerine bir ordu gondernri ,
ordu iki ayNazimiye civarmda, buradaki Tiirk a§iretierle
n elde edemeden geri donmii§tiir.
Mogollarm korkusundan, dogu illerillin yiiksek daglanna ve Dersm:r
bOlgesine TUrk halkmm slgmdlgl 0 idi ki, tarikatini TUrk boyl' n
arasmda saglamak Ni§abur' dan gelen Haci Velir
680 - 1264 de Erzincan'dan ge<;el'ken, bir halifesini Dersime
buradaki kabileler, ta Horasan'da iken Aleviligi kabul etUkIeri btl fa­
rikatin biitiin bir ozii olan Bekta§iligi sevgi He ka},§Ilaml§, Ha I
miirit olup <;lrak hakkml kabul
..
Bu c;agda Dersim daglarmda bultman biitiin Tiirk a§iretler i, Ttlr
konu§uyorlardl. Bunun i<;indir ld, Alevilik ve Bekta§ilikteki tiirkc;e, gil! ­
bank, nefes ve ayini cern kaidelerini c;abuk bellemi§ ve ordara kutsal b­
mevld vermi§lerdi. Bu halk, Yavuz Sultan Selim'in devrine kadar ana dil­
leri olan tiirkt;eyi aile ocaklarmda konu§mu§ ve bu <;agdan som-a Osmanh
(I) Bu tarihi yazan vali Ali Kemali, 0 c;aglarda bile Dersimde sl g1l1an Tiir'k­
l eri Kurt c;a!t!!maktadll". Bu halkm 0 c; agda t ii rk<; e konu!ituklan. e!a­
Jettine taktlklan Sultan-haba adiyle sa itti r. Celilettini mukaddes bilmeleri t
ona tapmalan bu aydmlatmlsbr,
68
a.di§ahlarmdan gordUkleri kotiiluk ve yoketme kar§lSmda, ya­
OOnCl sanarak, ve Palo bolgesindeki Diimbeli Zaza a§iretlel'le temasa gele­
rek bunlnrdan Zaza dilini ogrenmi§lerdi. Dersimliler bu dil halitesine say!­
6lZ miktarda eski tiirk<;elerini karl§tll'lp konu§mu§lal'dl.
Dogu illerinin Mogollar, llhaniler, Ak ve Kal'akoyunlu Beyler tarafm­
dan elden ele ge<;t igi, Hicretin 7 nci yiizyllmm sonlal'mda, Anadolu'da 01­
kuvvetli -olan bir Osmanll Devleti kUl'ulmu§, Osmanlllm', Ulkelerini
zsi§leterek dogu illeriinize dogru geliyorlardl.
---=0=---- j

69.
HOLUM: VI
Osmanhlar ve Akkoyunlular Devrinde Dogu lIIeri ve Dersi
Hicretin sekizinci' yUzyIlmm ba§larmda Osmanh Devleti, Ie; Anadolu
r
­
da gittik<;e lartan bir varhkla Ulkelerini geni§letirken, dogu illerimizde
Erzincan ve Erzurum, lIhaniler tarafmdan idal'e ediliyor, Ahlat, Diya
kir ve Mu§ bOlgelerinde ve dogunun diger illerinde a§iretlel' ini idar ede
ve birer derebeylik halinde ya§lyan, <;e§it O!tuz boylarma mnsup T" rk
kabileleriyle, Ak ve Karakoyunlular Val'dl.
Karakoyunlular H. 777 yIlmda Musul'u ellerine alarak orta pir hUkU
met kUl"mu§lardl (1).
Akkoyunlulardan Kara Osman, H. 801 tarihinde Azerbaycan,
Diyarbaklr ve Erzul'um'u eline ge<;irmi§, Erzurum' da TUrkmen Beylerin­
den Iskender bini Kara Yusuf'la yapbgl muharebede katledilmi§t ir. Bir
miiddet sonra Kara Osman'm oglu Cihangir, Erzul'um'u zaptedere h - kii·
met SUl"mU§tiir (2).
744 - 1328 tarihinde lIhanilel'in Erzincan vali si bulunan AlaettiD Er­
tena He Cobaniler beyligi arasmda Sivas - Erzincan hududunda §iddetli bir
muharebe Bu Dersimdeki TUr k a§irf.tlerinin bir ln8ID1r
Alaettin'e yardlm C;obaniler valisi Hasan'l yenmi§ler dir.
Bu slrada dogu illerinin bUtiin kesimlerinde oturan TUrk boy]an ara­
smda Bekta§l tarikati geni§lemege ba§ladlgl gibi, <;orum, Yozgat. ..
Tokat ve 1<; AnaC!olu'nun TUrk kabileleri i<;inde sUratle yaYll1yordu. H. 733
tarihinde Osmanh Padi§ahl Orhangazi, Amasya'da Haci Bekta§i Veli i e­
gorU§erek, Bekta§i tarikatini kabul edip askerini Hacl Bekta§'a taktis.
, ettirmi§ti. Haci Padi§ahm.yeni kurdugu orduya aduu.
(i) Bu hiikiimeti ku Karakoyunlu Kara Yusuf, sonradan Teymurun gaz
blna Ylldlrlm eyazlda ve bu yiizden Teymu r la Ytrd.·
rIm arasmda me!jhur Ankara sava olmuljtu. Kiinyelahpa-r, cUt 3, sahife 26-21.
(2) torunlanndan olan "Uzun Hasan" Diyarbaktrdan Tebr'
ve Horasana uzanan geni!j bir hUkiimet bu hUkumet H. g08 Ylhn& IudU'
yaljaml!jttr. Safevi padiljahl Sah Ismail, bu Akkoyunlu hUkiimetinin Tebri zdeki lab.
tina C;lkmllj, Akkoyunlu hUkiimetini inkiraza uiratml§t1r. Sah Ismail, Uzun na.sas:DD
luzmdan doima torunudur.
10
/
takml§b (1). Hac} Bekta§, bu suretle tarikatini dogu ve bab Anadolu'da
kokle§tirdH.ten sonra 737 - 1321 de Kll"§ehir'deki tekkesinde vefat etmi§­
til'. Bekta§i tarikati lkinci Beyazit devrine kadar Yenic;eri ordusunda,
Anadolu koylerinde ve Istanbul saraylarmda kutsal bir tarikat olarak ya­
laml§b.
80.:. - 1387 tm'ihinde dogu illemize dogru Aksak Teymur'un ordulan
akma ba§Iaml§tI. Dog'll iIIer imizin kuzey bOIiimlel'inde bulunan birc;ok Tii rk
boy Ian ve Akkoyunlu a§iret el', Teymur' un ordusu oniinden kac;arak Der­
sim bOlgesine ve Sivas taraflarma gelmi§ler di.
804 -1388 b rihinde Ankara ovasmda Teymur'la Ylldmm Be aZlt
arasmda yapuan btiyUk sava§ta, 0 manh ordusu magliip olmU." Teymur
Ug-radlgl yerler de Tiirl kabile ve boylal<lmn iizerine hUtiin ag, rhgiyle c;ok­
Bu c;ag·dn. dogu iIlerimizin c;e§i t yerlerinde ve dogudald a§iret e
beyIi kler arasmda Bu slrada, Dersim'deki TUrk aRi­
r etleri bil'birine Nazintiye cival'mda buhman Hormeklilerle
Hayderan ve Alan a§iretl ri arasrnda c; etin
bu' <;ag a Hormek ila
a
a51 , Cafer'in torunlarmdan Kura Yakup imi§. Kara
Yalmp, bir"ok yararltktan sonra dogu Dersim kabil elerini idaresi altma
toplaml§, "tIbeyi" unvamm alarak H. 835 Il mrla olmito tiil' (2) .
(1 ) Ahmet Refik Umumi Tarihi cilt 6, sabife 335 de: "Orhangazi t mparator­
Jugunun mukadderatma hiikim olacak bu yeni t el]kiliita, dini bir mahi yet bah!iet ­
mek ic; in Hacl Bekt alil Veliye askerini takt is etti rmil}ti. Haci Bektalil Veti, orduyu
takt is et mekle beraber, adma da Yeni <; eri deml!lti. Yeni <;e ril er bidayette bin ki :iiden
ibaret ve yalmz piyadeden miirekkepti. Maal}, yevmiye bir akc; adan ibarett i. Fakat
miiddeti kldem ve g-osterilecek gayret ve g-ore icablIlda amn­
lacaktl. Tayinat, hiikllmettendi, tekmil klta biiyiik bir aile teHikki edildigi 11<10,
b yt iyesine beyti b r mahi yet veril mi§, bu sebcpten erkan ve zabitana
Corbaci ba§l, ve Saka gi bi isi mler
"Yine bu t arihin, aym ciIdin 430 uncu sahifesil'lde "A5kerler orta kaplya ge­
lip dururlar dl. Bu slrada kubbei hiimayunun online gelir, ell e rini flkaraYl
bekta iye gibi niyazmendiine kavu§t m: ur. Bir' seda ile: Allah, All ah, tlliillah, baJ
ilryan, sine piiryan, !nh e; lkan, bu meydanda ni ce baslar kesili r, hie; soran olmaz.
Allah, eyvallah.
Kahnmlz, ktllclmlz ziyan. Kullugumuz padi$aha ayan, iic;l er,
yedil er, klrklar, Giil ban!n Muhammedi, nur u nebi, keremi Ali, pirimiz sultaI).lmu:
hlinkiir Hacl Bektqt VeIL De i e, devramna bQ diyellm hu.. di ye giilbenk t;ekerdi.
Sonra birin in in aga bom-ii diye c;ag.nr. BolUk te : Kara kullukc;u burda, di ye ce­
yap verir. Ba§c;avu$ baydi der demez, boiiigun biit iin ko§up kese
lardl." diye yazll1dl r.
(2) Hormek !l eceresi. Alagoz hamaili. Rivayete gore, bu ilbeyi unvam, Kara
Yakubun torUil u Alhas aga devrine kadar siiregelmi$, bu unvan Alhas'tan a hnarak
Karsan al}ireti rei si Ko," Yusufa veril mi l}, bu yiizden bir boydan olan Hormek, Kar­
un asiretler i arasma du§manh k girmls, Alan, Demenan, Hayderan asiretleri de
Karsanhl ara yardl m etmislerdi r. Bu unvanm kendisinden ahndltJ.na meraklanan
Alhaa a&a, delirmis ve bu deliliginde Hayderan. yaylasma giderken, gen!; bir gelin
\ .
71
72
,
Te ' ur'un ordulan, dogu illerinden ve Anadolu'dan bu iller
birbirledyle ttirlii Tiirk idare merkezleri altmda ve
dogu illerinin hakimiyeti yine Akkoyunlularm. eline kalml§b.
Dogu illerindeki Akkoyunlu idaresi 878 - 1462 tarihine kadar devam
etmi§, bu t arihte Osmanh Padi§alu biiyiik Fatih Sultan Mehmed'in ordu­
SU, Erzincan'lll yamba§mdan gec;erek Tercan ovasma inmi§ti. Aym Yllda
Baybul-t "OtIuk - bel" nam gediginde Fatih ile Akkoyunlu Hii­
k"mdan Uz m Hasan Han arasmda yapIlan t arihi sava§ta, Hasan Han ye­
ve bu bOlgeyi Osmanh ordusuna terketmi§ti. Uzun Hasan'm vefa­
t mdan sonra yine Tebriz'deki AkkoyunJu Sultanlar, flrsat bulduk<;a, dogu
illerimize akm yaparak buralarm- idaresini ellerinde bulundurmaya c;ah­
8.1rlardl. Diyarbalor'da. Uzun Hasan'm oglu Yakup Bey hakimdi. Halil bey.
Tebriz t ahtma cUliis Yakup bey, karde§ini. 61diirerek, H. 896 d.
Tebriz tahtma <;lkml§b.
Bu devletin son hii kiimdarl olan Mehmet Mirza ibni Yusuf bey, $ah
Ismaili Safavi tarafmdan yenilerek ortadan kaldmlml§, Ismail, 908­
1492 tarihinde Akkoyunlularm Diyarbalnr ve Tebriz'deki hiikiimetIerine
son vererek Tebriz tahtma <;lkml§b (1).
5ah Ismail, Iran'dald Akkoyunlu tahtma ge<;tikten sonra, H. 909 )'1­
lmda biiyUk bir ordu ile dogu illerimize inerek Erzincan ovasma kadar gel­
mi§t i. Ismail dogu illerinden gec;erken TUrk ve Tiirkmenler, kimi ken­
disinden ka<;lyor ve kimi kendisine itaat ediyordu. Bll <;agda Dersim a§i ­
retleri pek seyrekti. Ancak l\Iogollar c;agmda Dersim'e slgman yirmi ka­
dar Tiirk a§ireti var(h. Bunlar da aralarmdaki kavgalarl
Ismail'in he 'lumgi bir saldm§ma koymak i<; in gegitIer tutmufllar dl •
• ah Ismail, dogu illerindeki Alevileri ve en <;ok Dersim'deki kabileleri
kendisine dogru <;ekmek ie,in, soyledigi birgok tUrkc;e deyi§leri, giivendigi
kimseler in agziyle Dersim'e sokmaga c;ah§lyordu. Dersim'deki HaCl Bek­
ta§ hal ifeleri, Ismail' in, Hac} Bekt a§ tekke ini ve onun,
HacI Bekt a§'tan icazet alan Osmanh Padi§aln Ikinci Beyazld'a haslm 01­
iler i stirerek. halkm Ismail'e uymasma engel oluyorlardl.
AJevilik kaidesi Uzerin e ·· ylenen, !smail'in 0 giinkii Ha­
Cl Bekta§'tan bahsedilmedigi halk halifelel'inin sozlerine ina­
n1 yordu. 1 Ismail Dogl.l illerinde yarlm bir hakimiyet kurduktan sonra,
Tebriz'e c;ekilmi§ti.
tarafmdan ba!jma bir kolenk ayran dokiilmii!$, c;adlrma donerken a!!ireti onu bu
halde goriince iiziiImii$ler, Alhas agaYl yiiz kurbanla alarak Sii"Ibiis dagl liehidine
gitmililer, . Alhas, $ehidin tepesinde ,yabani ot yerken yuvarlanml$ ve bir saat sonra
akh yerine ge1mi!i. Ayranm Hayderan yaylasmda iistiine dokiildiigiinii
hahrIaml!jhr. Hormekliler, biiyiik bir kuvvetle Hayderan yaylasml ba$ml$, bir c;ok
adamlar oldiirmiili ve agalanm esir etmi§ler dir. Bu hiidise yiiziinden dogu Dersira
aliiretleri ikiye ayrlIarak Ylllarca
(1) KiinnehiiI-ahbar Tarihi. Cilt 3, sahife 3:1-33. Akkoyunlulann doiudaJd
idareleri no ytl siirmii$tiir.
Bu slrada Osmanh Padi§alu Ikinci Beyazlttt. Ismail, bir taraftan
padi§ah ile ho§ gec;inmek istel'ken, diger taraftan Tiirk dilinden konuc;tugu
-Oz tiirk<;e, deyi§, nefes, giilbenk ve glevilik ayini cern tiirkiilerini,
dogu illerine ve Anadolu'nun ic; lel'iile kadar yiiriitiir, Tiirkiin bu milli inan
ve tarikati iizerinde Tiirk toplulugunu ve biitiinliigtiniin ba§mdan l{endisi­
nin bulunmasml m;zu ediyordu. .
Sultan Beyazit, !smail'in saltanat ve hiikiimetinden endi§e duydu­
gu hal de, alevilige temaytil gosteriyor, H. 915 Yllmda Hacl Bekt a§ tekkesi
ikinci piri olan Bahm Sultan'l Istanbul' a c;agll'arak kendisinden (nasip)
ahyor ve bu suretle Yenic;el'i ordusu iizerindeki sevgisini ve bekta§iligi
kokle§tirmege c;ab§lyordu (1).
(I) Dstat Ziya $akir, Mezhepler Tarihi adlI eserinin 153 lineU sahifesinden
ba§hyarak, lkinci Beyazldm, Bal!m Sultam lstanbula davet edip c;ok bUyiik bir
i stikbal resmile kendisini kabul edip (nasip) aldlgml §oylece vaslflandlrmaktadlf.
"C:;inili hlma01 dairesinde birka!; Bekta§i Babasl, Sultan Beyazld'.
tarikatm usul ve erkam vec;hile, kamilen tra§ etmi §lerdi. Son­
ra, bir takl m dualar adbest aldlrml§lar, iki rekiit namaz klldlfmlljlardl.
Daha sonra tarikat rehberi alan adam, padi$ahm boynuna bir ip takml§h. (Tlglbent)
denilen bu ip, biraz evvel Babalar tarafmdan Sultan Beyazlt namma merasimle
kesilen (nasip) kurbamnm ttiylerinden bUktilerek yapllml§tl. On iki telden yapII­
ml§ alan bu ipin iizerinde yine a iki dUgtim yard!. Rehber, boynuna takll­
Imi? alan ipin iki ucundan tutarak, bir koyun gibi onu meydan kapisma dogru ' !;ek­
meye ba§laml$tl . Ba§ aC;lk ve yahn ayak alan Sultan Beyazlt, bu kaplya geldigi za­
man, yere egilerek kapmm e§i gine (niyaz) etmi§ti ve sonra yine rehberin delalet iyle
ic;eri girmi§ti. Burada usul ve erkiin mucibince (dort kapi niyaz) m yaptlktan son­
r a, Bahm Sultanm onlrnde yere diz c;okerek beklemi§ti. Burada rehber, dile gel­
mi§ti . Bahm Sultana hitaben:
- Hak Muhammed, Ali, on iki imam ve 'hak huzurunda bir kurban getirdim.
flak garmii§,hak bilmi§, pakkl, Haktan talebeder. lkr.ar vermesine ruhsat var mil'

Bal!m Sultan, gazlerini orada bulunanlarm iizerinde gezdirerek eevap vermi§ti:
- Ey Canlar.. Meydanda gardtigtiniiz §u can, yiiziistii siirtinerek gelmi ll , on iki
Imam efendilerimizin katJanna ve Muhammed-Ali yoluna girmek ister. Ne dersi­
n iz? Yol ve er:kan ile bu can'l karde§lige kabul eder misiniz?
Meydanda hazlr bulunanlar, derin bir, siikun ic;inde, hep birden ba§lanlll yere
egmif}ler ve niyaz etmi§lerdi. 0 zaman Bahm Sultan, Padi§ah Sultan Beyazlda hi­
tap ederek:
- Ey can sen on iki imam katanna, Muhammed-Ali ve hiinkar Haci Bekt1lp
Veli yoluna girmek murad edersin. Velakin bu bizim yolumuz gayet giic;tiir. Hak­
Muhammed-Aliye on iki imam ve on ' dart rnasumu-piike iman etmek, bunlarm dost­
l anm dost, dii$manlanm bilmek, bu yolda ikrar vermek lazlm.. lkrardan
dontilmez.. Gelme, gelme.. Donme, Doome .. Gelenin cam, donenin balil, boylece
kabul ediyor musun? demi§ti. .
Ziya $akir, eserinin 161 inci sahifesinde:
Babm Sultan sag eliyle, Sultan Beyazm omuzlanna vurarak:
- Allah, !VIuhammed-Ali, penc;eyi ali·aba miirvetine, hiirmetine, eline, belineo,
diline, mukayyet ol! diye yazmaktadlr.
73
74
\
HaWl. Ismai1'in bu deyi§ ve nefesler, Yenic;eri
ordusunda ve Istanbul saraylarmda ve Bekta§i tekkelerinde vecitle oku ­
nurken, bunlara keIIe kesiIir ve niyaz edilirdi. Ikinci Sultan Beyazlt, BaIim
Sultan'dan nasip abrken, Ismail hakkmdaki §Uphesini
kendisini alamaml§ ve BaIim Sultan bu §ii phenin yersiz oldugunu ve
IsmaiI'den kendisine zarar gelmiyecegini bey an etmi§ti.
Gerc:ekten, Ismail, Sultan Beyazid'a ve Osmanh hUkUmetine 1mr!}1
ic;Ii bh' saltanat ihtirasml giitmUyordu. Onun bUttin maksadl, car r1 ve
AlevI t arikat ve mezhebini TUl'kistan, Iran, I Azerbaycan ve dogu illeriyle
Ie; Anadolu'dnki TUrklere a§llamak, mnnevi bir saltanat veyahut TUrk
toplulllguna bUyi.ik bir hizmet
Ismail elinde tutt ugu iilke ile ugra§lyor, TUrkistan ve doguya
dogn l geni§lemek i<;in Ozbek ve diger TUrk hUkUmetleriyle 1§1P onlan
idal' si nlt-ma ahyordu.
Onnn Osmanh t oprag.nda aradlg1 siyasi bir hak yoktu. HaW\. bu t p­
ralda olan ye kendisine bagh bultman a§il'et ve beylerin Sultan Beyazld'a
ittaat etmeler ini temine <;ah§lyor ve padi§aha yazdlgl mektuplarda ona
Baba, diye hitabediyordu (1).
Bu sll'ada, dogu iIIerinde bil'Gok Scl<;uk, Harzem, Ak ve K,arakoyun­
lu a ir et er ve Elazlg'da Ztilkadir oguIlarl He Van, Beyazlt ve Bitlis bOlge­
lerincl e HaIti soyuna mensup Lohorto dagh TUrk beyleri vardl. Yakm <;n. g­
da TUl'kist n ve Hor asan' dan gelen TUrk ve Tiirkmen arasmda
Alevilik - Lohorto ru}iretleri ar asmda Bagdat yo­
, liyle s;re en va tar ikati yaYlhyordu. Bu te§kilabn ba§mda M:ev­
lana Idr isi Bitlisi ve Kadh'j §eyhleri vardl.
(I) Ustat Ziya $akir, Mezhepler Tarihi adh eserinin r4I inci sahifesine, $ab
tsmailin, Karaman-Elmah bolgesinin beyi olan Sah u'ya yazlp, Muhtar adh oir
elc;i ile gonderdi g{ tali matl !/oylc anlattyor:
- Sahlmlzm iie; m ksadl var, Bunlardan birincisi, ehli beyt muhiplerini ve
Si i- mezhebi saIikler i.n i, Arap Kavminin tesiri ve nlifuzu altmdan kurtarmaktIr. tkin­
d si, muhtelif flrkal ara bBliine:J. Siil igi tek esas iizerinde toplamaktl r., Uc;iincii sii,
Tatar lann ist ilasmda !iuraya, buraya dag1lan Sii T ii rk ve Tii rkmen ana
vatanlan olan Horasana celbederek bunlann da i!/ t irakiyle biiyiik bir hiikiimet kur­
makttr.
$imdi, SahtmlZm sizden bekledigi hizmet Evvela size tlibi olan a!]i­
retleri, klslm ktSlm, bizim tarafa gec;irmektir. Ancak IJ U var ki, $ah hazretleri Os­
manit hiikiuneti ile ho!! gec; inmek Hkrindedir. Hatt1i Osmanh padi !1ahma (Baba)
diye h'>ap ederek bir name gondermi§tir. Onu"n ic; in, Sahm en miihi m arzulanndan
biri de Osmanh hiikumetiyle hie; ihtilif c;tkmamaSl merkezindedir.' Sonr,a, biitiin
bunlara il aveten Sahlmlzm hususi bir dilegi daha var ki, 0 da IJudur:
Dost umuz olan Zi lkadriye hakimi Alil.iiddevl e'nin bir kerimei pakizesi varm13.
bunun hiisnii-cemali dillerde destanml!j, genfW §ahlmlz, Cenabl Hakktn emri, ehlibey­
tin siinneti iizeri ne bu dilber nad:deyi ve na!iide ile izdivac; arzu buyuruyorlar ve
bu hususta da sizin vaslta. olmantzl emrediyorlar. Hemen bu haYlrh i!ie de teljeb­
biis edeceksiniz ve neticeyi de en tez, miijdecilerie Sah Hazretlerine bildireceksiniz.
Ismail'in dogu illeri ve Anadolu Uzerindeki manev! basklSl, 920­
i S04 Ylhna kadar ve bu miiddet ic;inde Ismail ile lkinci Be­
yaZlt, falmt Trabzon valisi olan Yavuz Selim,
lsmail'i ve c;ekemiyor, babasmm bunlara dost olduguna klzlyordu.
Ve H. 909 tarihinde hakhni Ziilkadir oglu Alaiiddevle klZI Benli Hatun
i<;i n, Ziil adir hakimini tedibe gelen Ismail' den oct almak ic;in Trabzon­
dan Tebriz'e dogrularak, dogu illerini ve bazl Alevi a§iretleri c;jgnemi§ti.
basmm vefatmdan, Istanbul'daki Osmanh tahtma gec;erek Is-
ail , AleviIik ve Bekta!}iligi Ylkmaga karar vermi§ti.
Yavuz Sult an Selim tahta gec;erken. Ismail' in elc;isi Zeynel Han'l
kac;m Ill.§, bekta§iligi dii§iirmek ic;in Konya Mevlana tekJ{esini ve mevlevi­
Jigi himaye ederek, ehli siinnet altidesin' kuvvetlendirdikten sonra i§e ba.§­
l an11§ ve biiyiik ordusiyle Anadolu'dan dogu illerine dogTu harekete gec; er­
ken, Yozgat, Sivas, Tokat bolgelerinde alevi ve k111<;­
,
tan gec;jrmi§, Erzincan'a yeti.§inceye kadar lurk bin Tiirk oldiirmii§tii. Ge­
r ek Yavuz'un ate§ suc; an klhcmdan korkarak Sivas, I(ayseri ve havalisin­
en, ve gerekse Erzincan ve Erzurum arasmda bultman Tiirk a§iret­
leri, bu salgmdan kurtulmak igin Slv d glanna, Mara§ ve Akc;adag' lara
ve Dersim'eslgmmak suretiyle cnnlarml kurtarml§ oldular. Bu slrada batl
Del'sim de, dogu Dersim gibi Turk a§iretleriyle dolmu§ bulun u. Ter can
ve Erzincan civarmda bulunan Qankh, Lolanh, Bala­
ban a§' 'etleri Dersim'e ka<;l p Canlal'llll kurtardllar (1).
Yavuz Sult an Selim, Yeni<;eri ordusundaki ve ugradl&'t
yel'l rdeki alevileri Ol diire OldUre, Erzincan'a ve 0l1adan Azerbaycan'a ge­
1504-920 Ylhmn 22 agustosunda Sah Ismail'in ordusiyle lI:ar§l
ya geldi. Tarihin her zorlu denemesinde zaferini en yazan Ttlrl{ ordu­
IU ve kahmaran Yavuz, bu cenkte 'an ordusunu yendi.
Yavuz Sultan S li m, Ismail i t aldp edel'ek Iran'a girdi ve bir In§,
Tebri z'de kaldl. Ertesi Yll Bayburt ve Kelkit yolundan Erzincan'a dondti.
YaVU3'un dogu illerden ge i§i slralarmda. Beyazlt, Van, Bitlis bo elerinde
oturan "Kurt-baba" Babakiirtlerin a§iret reisleri, Mevlana Idnsi Bitli i'­
nin onderligiyle padi§aha t slim oldular. Yavuz, bunlarl iyi yiizle kar§lhya­
rak e onlan lranilik ve §iilige kar§l kuvvetU bulundurmak ic;in, hir talrnn
derebeyliklerine aYlrarak geni§ imt iyazlar ver di . Yavllz, TUrkli.ikte mHli
bir liJ{ aramadlgl soyca Tiirk olan bu 0 giin Kiirt adllu tak­
ml§ ve dogu illerimizin bir klsmma "Kiirdist an" diye gec;mi§ti.
Tarihimin, daghTiirklere ait klSmll1da belirtti(tim gibi, Lohorto
Tiil'klerinin "Kurt - baba" kabilesinden olan bu a§il'etJer bu karanhk dag­
(I) Bu Selc;ukiler devrinde dogu illerine Balaban a$i­
reti yanm aSlr once Dimetokadan Ahmet Refik, cilt 6, Osmangazi.
Kumandam Balaban. Balabanclkta bir kale in§a etti. Balabanlar Tiirktiir, Dimetoka­
dan gelmiljtir. Erzincan tarihi, sahife 195.
7 5.
arda oz tUrk elerini Iran ve ttirIii dillere karl§bnp Kormanco dil Ylg,m
lie zaman, ttirkc:e kelimeleri bu bozu'k dilde daima ge<; kOnll§­
mu,,? , kurt - baba kelimesini sonradan baba - klirdi §eklinde telaffuz etmi§­
lerdi. Yavuz bunlarl slinni, §afii ve kadiri gorlince, sevinmi§ ve bunlarl ale­
vilige, ve ttirkllige kar§l haslm gostermek i<;in lrklarml sormaya llizum
gormeden, on laTa Klirt ve illerine de ·Klirdistan adml takml§b... Bu a§iret­
l erin onderi olan Mevlana Idrisin de i§ine yarlyordu. 0, bu adla bir camia
nltma allp §afii mezhebine soktugu bu mliritleri i<;in, bir nevi istiklal te­
min edecek ve onlarl kurdugu tarikat lizerinde kendisine baghyacakb.
Yavuz, Erzincan' da iken Kigi ve Bayburt beyleri, bu kasabalardaki
rnuhkern kalelerin anahtarlanm getirip, kendisine teslim etmi§lerdi. Ya­
vuz, Erzincan ve Dersim havalisindeki alevilerin lizerine blitiin ag.rhgiyle
basml§b. Yukarlda yazdlglm gibi, bu civardaki a§iretler arbk bu bolge­
lerin sarp dagJarma ve Dersim'e ka<;ml§lardl. Dersim a§iretleri, kendileri­
ni korumak igin daglarm dar gegitlerinde, Yavuz'un ordusunu kar§Iladl­
lar. Yenigerilerin isyam, Yavuz'un bu arzusuna engel ve Ol'dunun geri
kilmesine sebebohllu§tu.
Yavuz Selim, bir taraftan §iiligi ortadan kaldlrmak i<;in Iran devletini
'lkl bir baskl altmda bulundurarak bu vesile ile ic; ve dogu Anadolu'daki
alevilik ve bekta§iJigi ve alevileri yok etmege c;ah§lyor, diger taraftan bU­
ylik bir ordu Be M:lslr'a inerek ehli slinneti kuvvetlendirmek ve bliylik bir
islam imparatorlugunu kurmak igin hilafeti MIslr'daki Abbasi halifesi dO­
klintUslinden zorla ahyordu. Osmanh Padi§alu Orhangazi, Birinci Murat,
hliylik Fatih ve Ikinci Beyazlt devrine kadar Tlirkllik, milli bir akl§la akl ­
YOI' , devletin dil, kliltlir ve resmi i§lerinde oz tlirk<;e tlireler ylirliyordu.
Yavuz, hilafeti Mlslr'dan aldlktan sonra, bu siyaset tamamen degi§mi§.
devletin resmi diline arap ve acem lisam ve Anadolu'nun her tarafma bir
flklh ve §eriatgilik girip yerle§mi§ti.
Yavuz, bu tarihten sonra, TlirkUn oz dil ve edebiyatma kar§1 <;etin
hi r yoketme siyasetini glitmli§, Alevilerin ve Tlirkmenlerin kafir ve dinsiz
.olduklarma halln inandlrml§ ve bunlara KlzIlba§ adm! takarak onIan
slinni Tlirklerin kar§lsmda kanh bir dli§man safma yerle§tirmi§ti. Bu yliz­
den dogu illerimizdeki slinni ve alevi Tlirk a§iretleri, aSlrlarca birbirlerini
kmp gec;irmi§lerdi.
Yavuz'dan sonra, tahta C;lkan blit Un Osmanh padh;:ahlarl, Yavuz'un
slinni ve klzIlba§ diye iki partiye aYlrdlklan dogu TUrk a§iretlerinden dai­
rna slinnileri himaye ve takviye ederek, onlan alevilere ve hatta birbirle­
rinesaldlrtml§ ve Yavuz' un dogu a§iretleri tizerine bir ismihas olarak bl­
raktIgl Klirt ve Klirdistan adml perginlemi§lerdir. Bu kanh dava, me§ru­
tiyet devrine kadar sliregelmi§ti.
Alevi ve Bekta§l TUrkler, tam dort yliz Yll bu yoketme siyaseti kar§l­
smda ezilerek §eriatin aCl fetvalariyle yok olup gitmi§lerdi ve bu ylizden
'16
stinni TUrklere ve TurklUge kar§l derin bir kin ta§lyarak onlara: Yezit·
Osman, diye hitabetmi§ ve pediRahlarl, halife Osman'm soyundan
ve kendilerini de herhangi bir mill et ve TUrk degil, yalmz alevi
dL. Bu aCl kar§lsmda .c1ogu iIIerindeki Zaza ve KOl'manco §ubesiyle temasa '
gelip onlar m Zazaca ve Kormanco dillerini ogr enmek zOl'unda kalnu§larcho
Yavuz Sultan Selim, bu kadarla kalmaml!}, dogu illerindeki ale
TUrkler i ve a eviligi yoketmek ve gerekirse, Ismail ile §iilige kar§l
koymak i<;in ig Anadolu'dan, Ankal'a, Konya ve Karaman . tarafl armdan
birgok sUnnY TUrk a§iretlel'ini, dogu illerinin Beyazit, Van ve havali·
si ne gondcl'mi§ti. Tarihimin birinci bOlUmUnde doguyu geli§lerini belitti·
gim bu u§il'etler: CeHiIi, Zolan, Hayderan, Hasanan. Cibran, Slpkan hUla-sa
Kormanco §ubesini Inn'an ve Sultan Hamit Hamidiye sUvari alay­
Janna gil'en a§iretlerdir. Eu a§iretler dogu iller imize gelirken buranm
yerli halkmdan olan Lohorto· Kurtbaba, yani Baba KUrdi adInI alan dagl1
a§iretlerle birle§erek onlarm Kormanco dilini ogrenip oz dillerini itirmi§>.
onla1' da Kurt Babalar gibi kendilerini zamanla Ktirt sanml§larch.
Yavuz'un, dogu iIlerinde alevl Ttirk ve TUrkmenleri ne yoket­
tigini belirten Kadri Kemal Kop, (Doguda Ara§brmalarlm) adl! eserinin
50 nci sahifesinde:
,
" - <;aldll'an'dan som'a Yavuz FIl'at'tan Imraniye'ye kadar olan uy­
Iumlan ele gec,;irip dontince, yollardaki kIzllba§larm yokedilmesini istedi.
Y okedilen oz Ttirkler ve TUrkmenlerdi. Sel<;ukiler den daha once dogu vi·
Iayetlerimizin oz ahalisi olan ve oralarda medeniyet kurmu§ bulunan yUz
binlerce TUrkmen, bu salgmdan kurtulamlyarak, yerlerinden ve
dan oldular."
Yine Kadri Kemal Kop, bu eserinin 46 nel sahifesinde:
"-Stinnllikle §iiligin Anadolu'da kar§l kar§lya siyasi birer flrka ha­
linde yiiriidtiklerini ve nihayet bu siyasal durumdan Osmanh imparatorlu
gunun parc;alanacagmdan korkan Yavuz'un, klZllba1}hgl kaldlrmak ic;in
meydana ahlarak rastgeldigi her TUrk klzllba§l oldiirmesine ragmen, yin€:
de bu tarikati sokUp atamacl1gml ve hatta <;aldlran ovasmda Ismail
ile sabahm gecesi bile Yavuz'un ordusunda klZllba§ olan Yeni­
dem <;ekerek ve on iki telli sazlanm c;alarak Ismail'in
hatayi" mahlesi altmda soy1enmi§ nefeslerini okuduklanm ve bunlarm
arasmda t;ok Inzll taGh bekt a§ilerin buluncIugunu ve fakat bunlarm nefes·
lerine boyun bUktii kleri. Hatayinin" Ismail oldug-unu bilmedik
lerini" htilasa ederek yazlyor (1).
(1) Bu ifadeden mana ki: Yenic;eri bekta!?iIer ve hatta dogu.
iIIerindeki aleviler, her !leyden once Turk birligine sadlk Bu sebep­
l edi r kit bir gece once Sah ismai li n nefesJ erine boyun bukt ukleri halde. ertesi gii­
nil de kendisiyle Bu T iirkler, $ah tsmailin. $ah-Hatayi old·ugunu
biliyorlardl. Onlar ljii ve !rani deiil, bekta§i ve alevHerdi. ( Tarihimir..
7 7:
Ister bekta§iler ve isterse dogu illerimizdeki aleviler, 0
ja nasIl dU§UnUrlerse dU§UnsUnler ve ne hareket ederlerse et sinler,
onlar c;etin bir durumda kalmI§lardi. Ismail, Iran, Ho­
rasan ve bUtUn TUrkistan'l ve dogu illerindeki TUrkleri birle§tirip
. Caferi mezhebine, §iilik ve eski TUrk akidesine dayanan bUyUk ir hUkii­
met kurmak' istiyor. Araplarm TUrkltik iizerinde manevi baskIsml ve
(Ugal' d6rt mezhebi kaldirmaga ugra§Iyor. Yavuz Sultan Selim, ehli sUn­
net ve bu mezhe ler Uzerinde I Ul'Ulan §eriat yolunda biittin islamlarl bir­
le§tirip, onlarm ve peygamber veldli olmak ic;in ugra§lyor ve islami­
yeti Avrupa kitasma yaymaga l{ IkI§Iyor ve bunun de Roma Impara­
t orlug'u He Abbasi Devletinin hiikmettigi tilkeleri idaresi alt ma ahp
kii rrenin bu yarim toprag-mda; padi§ah, sultan ve halife olmak i tiyor u.
Bunu yapmak i<; in de il . once §eriata aykIrl giden alevilik ve §iiligi kaldu­
mak laz
1
mdl. I§t e bu kasitle her fld Anadolu ve
en ok dogu iI1el'indeld alev! ve belda§ilere saplanml§ bulunuyor du. Bu
beclbaht TUI'kler ararla ne yaps alar, Ismail'in gozUnde: Osmanh te ­
baasI, ve ordusu, Yavuz Selim'in bu zavalhlar, ba§larma gelen
felaket i anlaml§ ve her iki taraftan arasmda ktrIln l§, cun­
IaI'mi kurtal'anlar her §eyden vazgec; erek dogu iIleI'inin ve Anadolu'll\lll
a11) daglarma ve en c; ok Dersim, Akc;adag, Maral] ve Sivas iIe Erzincan
ha alisinin kuytu m eliklerine ve korkunc; derelere ka!;lp gizlenmi§lerdi.
Bu halk, biittin bu zuliimlcrin, hli beyti evdikleri ic;;in gel­
digi ne inan1111§, ru·tIk kendilerini hic;; bir milletten degil, yalmz alevi olarak
hilmi§. va ugrtmda canlarml fecIa ettikleri, Ali ve Alevilige slmslkl baglan­
Onlar n yegfme temas ettikleri ve zaman zaman, beraber do ..
tii kleri kimselcr, kdm§ulan Kornran!(o ve Zaza ka ileleri 0 lU']tU. Bunlar­
In dillerinden aldlklarI kelimeleri oz tiirc;e dmerine arlc:vrlp
lisanlarml (1). Son ka ar milliyetlerini ve dinlerini
nramnk, bu Ila km habr ve hayalinden
921 - 1505 tarihinde artIk. Dersim dag-Ian Alevi 8§ir t lerle bogazma
k rlar dol m lo.tU. Yavuz Sultan Selim'in Erzincan'da vali bira -t gl Blylldt
Pa§a, bu tari ten som'a hirkac; kere Dersim iizerine :\S' ­
retler , yIllarca Mehm t kuvvetlerine kar§l koyarak on arl Der­
sim'e Arbk bu h"l gede hUkiimetin hi<;bir niifuzl1 Y01<tU.
Seyit!e'in manevi bu. ruklarl ve a§iret reislerinin idareleri yiil'Uyti p gidi­
- ------- ----
I
iki nci bolUmii mle a lkladI&t m gibi, bekta ilikl e alevilik, !jiilikle bZllbashktan bal}­
kadl r ) . Bunl ar Sah tsmail e degil, Hacl Beldalj tel:kesine bagh idiler. Onlar ancak
Anadoluya ya Yllan Sah t smll ili n a!evice soylemi!j deyi!lle,"ini vecitle okllyor ve mll­
Ii gayret e gelince. Slh Ismail 'in han $ahl ve Yavuz'un Tii t'k H dcsm e elindekl
ordunlln sade TUrk ordusu oldugunu hilmi !j ve oylece inanmlijlardl.
(1) Bu giin bile dikkat edilirse, Dersim Zazalariyl e Palo ve <; apakfY ur Zaza­
lanmn Zazaca arasmda biiyiik hir fark vardl r. Dersimlileri kon.u.s­
tuklan ZazacaDin yiizde yetmi3i Ttirkcedir.
yordu. A§iretler ara mda l<:avga ve dovii§ler, kan ve miilk davalan,
Seyitlerle a§iret agalarmdan toplanmllj bir meclis tarafmdan hallediliyor,
bu meclise (Cemaat) adl ver iliyordu. Cemaata, i<;timai ve allevi i§ler cie,
Imam Cafer'in terciime ediImi§ buyruk kitabmm hiikiimleri yti.
riitiildii.
940 - 1524 t arihinde Kanuni Sultain Siileyman, Tebriz iethlne gider.
ken, al'tlk dogu illerinin hi<;bir ovasmda. El'ZUl'Wll, Van, bQlgelerinde
tek biT alevi Tiirlanen a-§ir eti yokt u. Buradaki halk, Lohol·tu dagl1 Tiirkle­
rin sonradan Yavuz Sultan Selim tarafmdan dogu illerine gonderilen
Anadoln Tiirk a§iretler i (Korman<; §ube i) ardI. Kanuni Sultan Siiley­
man ikinci defa, 9 5 - 1539 t arihinde Iran seferine gelirken, yarlm alevi
olan Ziilkadir ogullarmdan "Mehmet Han"a Kars sanca.gml, knl'de§i Ali
Beye Pasin ve Har put B yli':; ' ni vermi§, Ali Bey PasiI'de son bir beyHk
kurmu§ ve P sin'de (1) . Sultan Siileyman, bu s ferinde, dog-u il­
ler inin sarp dag-larma ka<;an bu alevi ve Ttirlanen a§i r tIeri bm'dan <}lkarlp
El' zururu, Harput ve Ki gi havali inin ovalar ma yel'le§ti rmeyi bUYl'ukla ­
m l§ ve 0 <;agda padl§alu n adaletinden emi n olan Ko<}giri a§iret i, Sivas'lD
,
Zal'a bOl gesine, a)ret i, Palo ve Kigi taraflarma, lzol v Hiran a§i­
retlcl'i es d yerleri olan Partek b"lgesi civar ma, Balaban Balaban.
deresine, $ahveli yan, Kimsoran, oymaklarl Tercan ovasma in­
mi§lel'di.
Kanllni Sultan Siileymhn bu sefer inde, Tebriz' girmi§ e artIk isla­
hatmdan emin olal'ak ordusunun bir klsmlm, Diyal'bakU" a <;evirmi§ti. B ..
kuvvetin ba§mda olan Kar a Ahmet Pa§a, Giirci tam temizledikten onra,
ordunun miihim bir k smml , Diyarbaklr'a Kanuni Sultan Sii·
leyman'm yarundaki ordu, saylCa azdl, Pad' or du ile Dicle nehri klyt­
lanna inerken, Ta lmasap bu durumdan faydalanara -, doga iIlerimize
kanll bir akm apml§, T rean ve Erzinc n'a kadar Qerkes Os­
man $ahm ordllsunu kar§llanll§, bu kuvvete Del'sim'i n eteklerinde,
Erzinean, Ter can 0 , "m a bul unan a§iretler de ka.hlar ak Iran ordusunu
gel'i ptisktirt mti§ erdi.
1 44 - 6:2 tarihinde Dordiincii Sultan Murat, dogu merine dogru se­
fere Pa h:ah Erzinca.n'a g lirken. vakt' yle hakslzhga ugrnyan
Dersim ve tiil'lii ({et in olgelere rug-man Tiirk a§iretleri nin, bura­
dan G1km Turk lcarlAmaSlTIl candan arzu etmi§, ve hat ta Der­
si etekleri e ve Ptillimii r bolgesinoe ohm Tiil'kmen v al e ilerin dog-u
iIlerini n yu ;:arl kls' mlar mda, daha geni§ yerlere on Inl buyurm 1 • bu
b I'll (liz 'n 0 p.- 'in Bala a acdl'eti ne memmn Illdl lmnh kabil esi. Hlms
ileesinin mer kez bsa as'na agl
l
, Me 'oan. Kn,1 il ve Ci r el li
\ Myl r ine ve Klr ' m neres'n e hu1 unan Cal'l ld t inin (S i::;an.) kf' hi lp<;j;
yine Hml s i1c;e inin Mirseyit, Mirgezer, Halefan ve diger koyleri.
I ) Kiinnehiil-ahbar tarihi, cilt 3, sahi£e 44<
79
ne ve E ·zlncan'm Danzig bOlgesinde oturan Lolan a iretinden ayrIlan
Kacer ve aSlln kabileleri de Var to mm-kez kasabasmm Halefan, Sigi ,Ke­
ve Karakoy bucagmm SelQuk, Dir ban, Kiranhk, Plr ve t kender
koyler inc, ve o. c;agda T r can dug\arm < bultman Btittikal1 kabiJ.esinin bir
losmi da si Halil Quvu§ bucagllun Kar aaga<; , Beyyurdu ve diger
koylerine ve u§ir tinden aynla bir kabile, yine HIllIS jl <;esinin
' e Kunav l{oylerin ve yi ne Ii a§iretinin bir kubilesi olan
CUnan si .al ogullan da !}imdikl ral'hova Ka , Ak­
da I-i:>yl 'iyle, Korto nuntakas mm Ba§kOy ve koylerine gelip yer­
le§mL, lerdi.
Bu Hormekli l-abilesi, Nazimiye'nin Civarik, Bahk, Hormak
koylerinde ve bu Ahkan oymag, da Gtilabi oglu Mut'un idaresinde
olarak Erzincan'm Silepti r bucagmm Btiytikkoy, Dalav ve kOyle­
rinde ot ururIardl. Bu a§il'et halkl da, 1044 - 1628 yllmda Sul tan l\Iurad' m
buyrugu tizerine bOltimIere yaYllmI lardl:
1 - Ph'can kabilesi: Hasanhan Ali emrinde olarak Tercan ovasma v
, oradan Varto ilQesinin Dsttikran bucagma bagh Rakasan, Tatan ve Kuzik
koylerine.
2 - Yine bu m;iretten ayrllan (ZOln1amet) kabilesi, Dstiikran buca­
gmm Badan ve Civarik koylerine.
3 - Hormek (Bali) kabilesi de, Refahiye il<;esin' n Kmkta ,
Giir Iik, lacahan ko. -leriyle, HaIitIer, Gavuryurdu v
Eskikonak koyl erine.
4 - Yine H')l111ek a§il'etinden aynlan Karadavut kabilesi de D Wk­
ran hucagmm merkezine gelmi§lerdL
IIormeklilerin bir h snn yine Erzincan'm Silepiir buca&'Inda ve bu a§i­
retin ise, Bahk, Civarik ve HOlme loylerinde Bagas} Kara Ya­
kub'un t orunu GgHi.bi aganm eml'inde kalml§lardl.
- Fero
Fere§at, Hormeldi Gti!abi agamn ogludur. Dogum tarihinden
Fel'o ogullal'mm biiyUk bir onemi varchr. Bu sebeple bu aiIeden biraz konu
a<;mak faydahchr, samnID.
Horme!c §eceresini gosteren Alagoz hamailinde, yukanda a<;lkladlg1m
gibi ciimle vardl. (Giilabi aga oglu Fere::at, dedesi Kara Yakub'un lnh­
CInl aI(h. Siilbiis dagmda c;adlr kurdu.) dedigi bu Fere§atbr. Sonradan bu
adamrlan dogan ail eye Fero ogullarl denilmi§tir.
babasl Giilabi 1055 - da Nazimiye'nin Civarik koyiinde
oJiirken, kenrlisi 18 ya§mda imi§ ve 0 c;agda Dersim dUl'madan
savu§lyorlard. Hormel<, Hit'an, hoI, ve KereYRan ac; iret eri
birle§erek yul;:al'l daglard<'\.ki Hayderan, Alan, Demenan Arili a§iretleriyle
80
I
F e:re§at, dedesi I(ara YaJ\Uu' n k Ih lID ku anaral Stilbiis
vJ rma 91ap hasIDllanm yenmi.,ti.
Eu kavgaJarma yine itlel' v eyh Ha boylarm agalarr
aClhk yapmI§, (c at) yapal'ak bu u§iret leri Fere§a ,
devlet tal'afmdan dogu D 'sint'e -mute, ellim- dikilmi§ ve Kal'sanh
Yusuf'un stiUUesinden bir kIzla evleullli ti. bi}' giln de­
erni§, bnnlardan yigit gIknllyacaibm anhyarak. Ha anll U§iret ler ­
den kabilesi rejsi D)1'ahim aganm klziyle vI nmi§, Yusuf ve
ustafa adll iki yigit (joe {babnsJ olmu§t u (1 ) ,
Fere§at. 1119 - 1703 Jmdn Civai-ik JcOyilnde olmti. 'el'ine gi u Yu­
wi ilitgasl Ynsuf ve Mustafa, babaslIll gec;mi§ yigitlerul. Must a­
a, Tercan vasmda Far glu adl! bir a§il'et agas t ar afmdan pu uyn dii§ti­
riilerek oldtirtilmiilj, Yusuf , 0 bil' Juvveile Kotul' kopr i.isii ba§ nda
Faroglu ile karde§ini oldtirmii " ve koyl erini yagma etmi ' ti (2) ,

agoz Ijeceresinin v rdigi bilgiye gore, 1160 - 17 4 tal' ihi de
Honnek _Civat'ik k"yUnde '·lmti:;;tUr .
Yusuf'un yerine gIn Zeynel aga gec;mi§, Zeynel ag' karde§lerinaen
birisine Kars nb Beylerden birisinin IUZllli getil'mi" b l luz ]-oca InI sev ­
medigi i<;in, ba )usmm evin gitmi§, Zeynel aga. gelinini ver m
ler. Nihayet bir gece, yanrna al 19l delikanll tie, Kar an11 Beyinin
evine d gelini lolu;larrll.,.. ve b11 Be 'n. Hayderan a ireti
agasma k IZlI1I kaC;ll 'lP, getil'mi§t".r,
B mescle a§iretJer ara ' l b'· (namu ) clava 1 teJAkkj edilmi. doga
ir tleri e IIaydel'anhlar, II rmek k"ylerine alrnu 1ar, 1m koyl rde mah­
en andlran ka.nh su\-a§lar ol mu§, Hlran, Kur i§an, hoI e Hasan a§i­
etlcrinden birka<;l, Hormeldilere yardlnlR ge1mil7, fazla Iron ni­
Seyyitler v bital'af 8§lretleri n agal rl aI'aCI OlnlU§, Zeyn 3) aga klz.t
Cerl vermedigi i<;in, bOlgeden (fllcrnaga karat' Y rilmi,', Zejrnel aga, bu
karan kabul edel'ek koyleri ni Hormeklinin Ahkan kabilesinden Giilflbi
agaya tel'kederek, kendisi kl rk e halld ' Ie 1202 - 178 ' Ylhnda Kigi ilc; esi­
nin bucaitllla gelmi§, burada Zeynel, m e2T yeniden ,
( 1) gore, Karsan h kadmd n yeui oglu
bonlan denemek i!;in onlerine hir tas c; orba blrakarak, llerine ka Ik bun­
lar c;orbaYi F ere!lat : "Eyvah ocag,.m kordiir I" iYe evlen­
mi§ ve K l1§agmdan aldlit kI z, bir yuvarlanmakta alan bir okiiziin
kulaisndan tutup havaya kaldlnnJ.lj imi,.
,
(2) 0 .;agda tiifekleri yeni Far ogiu Mu t aia}'l tiifekle 01­
diirdii iii Y \1f, tata.!l.buldan tufek aldI rt lDl ve bu tiifekle Far oilu ailesini
151diirmiiIPt ilr.
P: 6 8 1
82
Varl o Ve Kigi'de HormekJiler Ve Dogu lnerindeki
Re mi B ylikler
u a dogu illerinrle devlet tarafmdau kurulm Beylerbeyi ve
mirimir:mlar ,ar 1. Dunlardan Liettin Pa§a, Garzan'da Fettah
Kigi'de YaZlClOguIlarl me§hurdu. "rzururn e Erzincan gi i bllyUk
§ehirlerle Idare edilirdi. Yazlclogullan Kigi bavalisini kaSlp kavw'uyor­
lardl.
Zeynel ngt. Kig['ye o'eldikten om', Del' imlil ' klZl al' roadtklarm8
pi§man bu .Inzm Ze)"nel abmp je ndilerine gondel'ilme i
YazlclOgln Ey. ii Deye bi me1(tu yazlp gon lermi§lerdl (1) .
YazlCwg] , bu melnll alm<:, f azla 1I:J Z1 ald1l1nak ic;in Zey­
nel aga mezresine lar k atll gonrl rm' i. U sil'ada Varto' ak; Hor mekli­
Jerden • emanh Hasnnhan, tuz alII lie agayI gormiye
bunlarcl I-edler kesilerek R<;Jk 1 ofl" ve misafi r Jer y le­
ge otul' lU§lanh. .
Bu su'ada YaZlC1og11Uar mm t lllal'l g-elmi ,luzl istemi§lerdi. Hasan­
han ve HOl'mekliler, kilimlerin lIclarmdan tutarak ofrada i ab an bir­
birln kal'l§tu'ml§ ve lnhc;larllli <; ekerek. bitaben :
- KUl'llarmllzl zOl'la m alncaksJnJz.. i k n g·· vde . l"otiireee L
Deyine , YaZlclOg'ulJarmm thbm Inmeden. gel'i do mu§, hadiseyi
Beylerine aulatnll, I ' Yazlclog' lIan . arttk hu istekten vazgec;mi§lerdL
Mektuptan ceYUI alamlyan dogu Dersim kabileleri 12 2 - 17 6 yIh­
ymda, redi yij z ki i1ik hir kuvvetle Zeynel ag-a meZl'e -ini
a n ll_" bmacla hazu' bulunan 1-i yU7. d§ilik Hormel- kuvvet iyl ljafakta
lul1q kJllca gelmi lerdi. "a 'a ;, Imdal' • Urrni.i¥, Zeynel ag-a kulesi
t:e llikey girmil1. bu sl mda Zeyne aganm hic;Uk oglu 18 "Mus­
lafa - Zeynel" hir hal'ika halinrle jleri atllara - saflarml altiist
Dersimlilel' Tamran liOyU Utla 'l a kadar lIormek kuv­
" etler i taraf md' 11 takib. 1m sava§ta on yedi Hormekli ve klr ktan
fazla Dersimli katledilmi§tir.
Zeynel aga. bu a. lnndan hir kl S , yani 1203 - 1787 Yllmm ba ­
hal'mcta a iretini alarak Zeynel r ar ir dng!arl arasma lkl§an
Kigini K ut h' 1 olgesi nin ( ur bey) Darabi koyti ne gelip yerle§mi§tir. Bu
c;u.itd , Honrtekliler Karir bOlgesiuin d kuz k"yiin ve Varto i (lesinm
U sttilu-; n bu ajpna bagl yirmi bir k6ye ye Karir'deki Hor - '
me liler, Z ynel aga ve Vado' daki Hormekliler Picran kabilesinden Ha­
sanhan - Ali ogullal'1 Meh.met ve Halit agalar tarafmdan idare edilirdi. Do­
laYl siyle Z ynel aga, bUtUn Hor mek a§ir tinin ba§l ve reisi idi.
(1) R ivayete gore, bu mektup yazllml!itl, "Bizim ni!}anhmlzl Zeynel aga­
dan aI, gonder. Yoksa, Dersim daglanndan Kigi daglanna bir tekme vurur, biitiiD
ill er ini zi, Ylkanz. Sonra bilmedim demiyesin."
Ell mula, Mu§'tn bul urum Beylel'be i laettin Pa§u, Mu§, Thrus. Ma­
azgh-t, ulamk ve Bitlis havali inde bir nevi mUstakil saltanat iir liyor ­
Itt. Iran it alu'ahasl, siya i hi ' meseleden otii r U, k 'Alaet ­
in slgmml§u. 1 a§a, bIT giln soz al'3.smda :
- 9nh1lllZ, luzlru bana versin !.
Diye, Sahm akl'aha 'ma hitabetmi , btl sozden c;o - i<;erliyen Iran
mIll akl'abasl, gecenin bil:isinde Iran'a f' 'ar edip hadiseyi anlat­
o Dl1 aft- ograml tlr.
laeWn suztin den far-Ill. ii zii len Iran 121 -1794 ta ­
rihinrle, of; iIlerlmize \m rvetli il' ol'du g'onderm.i §, bu orel u evvela Van
bud dunela eHi.k Zilan, Hayderan, Slpkan ll§il'etl 'l'ini online kat arak tis­
<tirtmu§, }U er c:; iJerek Rasanhan'l a§ireti TIe biTlil t e
'arto' nun Bingol daghr rut r.relip C;a U' km'mu§lar ve ailelerini bm'ada
'er1p.§tirdikten onra, Val't o'dnki Cibran, Hormek ye Lo an
}irle§ip 1\ • azgirt ova. md: t ran ordu 'unu tr an l'dusu,
u ,'e Alaet tin k 'vetlerini yenerek Mu§ ms 0 alar ma
VUl'to' nun . stiiknm hucaihndun k (1) nil'adIg] yerleri t a­
an]:\Y11 . fiimdik' Kal'ho ra Knl'gapazar koyiin rl yi bu a§iretler­
e bu In'a katllau YaZlclOguJhtrl e Zeynel agaum kuv etlel'iyle kal' ll a ­
:§lllca buradan §imale donel'ek KUl'tyiizli der e i ve bOlgesi iizer inden
Bingollel'in kuzey eteklerinden H11lHl' a ge<;mi.,. , l\faJazgrrt ovas m an t el r ar
r n' doruriti!]ttir .
1211-1795 t ari/ lind . Iranilerin tahrikiyle Bedirhanil el' ve C<n ilinill
Ho§ap il .esi deki Miillkan u§il'eli, rlevlet Imr 1 i yant.mi§le.l'di. Hii kii­
mel. Istanhul'dan bu tedib ]uu'ekfttm' komutan t ayin edel'ek.
uyiilt bil' k v tle ' l'zurum'a Mu§ Beylel'be i A/ aettin og1u
Emin Pa§a bn havalicleki a§i.retleri nu ine allp btl r dl ile Van hududun­
aki asiler tizerine yli r iimti tiL Bn n eferi - an a Ki gi Beylerbeyi YaZlcl­
.' gIll ile Zeynel aga ve Vart o' dalci Hormeklilel' ve Ci bl'unhlul' ve Malaz ­
o-it'teki Has uhan de ka llarak, Ho§tl Hor ­
Zeynel aga, Cibl'anhIul', Teymm' - f endi, Ha anhlal', Fari!:} aga
-mrindeydil er.
Eu kuV\' etler Vall hu(\uduuduki asilel'i t edip edel'ken, Iran t OPl'ak ­
{anna gil'mi .. ve geri donmU§}e 'm. u savu§ta HOI'rne . lVIehmet-Hasan­
tlaD oldli riilmu , cesedi Vent o KUzi k koyi.ine getirilmi§ti (2) .
Zeynel aga, 1225 - 1809 Yllmda Dar abi - Ki gi koyii nde ol dii. Zeynel
garun Mehmet, Ali, Mustaf a Z ynel aoll ti C; oglu var dl. Mehmet aga bti ­
( r ) lraniler, bu akmda Varto'nun Canes eran koyiinden biiyiik Seyit Hasan'ln
e Badanli dervi $ Mi kiiilin birer k1zml esir gotiirmu$lerdir.
'2) Mehmet Hasahanm mezarma ait koC; heykeli 1934 ytlmda Diyarbakl r
mii zesi ne goturtilmti$tii r. Mehme t, c;ok gilzel bir delikanl1 imilj, Cesedini Van'daa
Va1t oya kadar ka r gl agac;lan ti zerinde getirmi lerdi.
8 S
• tikleri ol dugu babalarllllll erine ilag SI olmu§ i e de, a§ir etin idare­
ai, karde§lel'i Ali Nallnran ile Mustafa Zeynelin elle-dnde buJunuyordu. Bu.
karde: le buttin Kigi bOJgesini Ilel'ine ge<;irmi§lerdi. YaZlCI guJlan
lan <;ekemi l' ve kI kal1lyol'lardl. Bu seb pIe, bir gun allUZ Tamran 0­
yiinden gelen Ii NaUman'm (1) oluna yirmi ath gondermuJ erdi. Bu
athlarm Nal "1.ra 'm eJi nde telef olmu§, yedi karde§ olan YazlCl0gul.
1'1 §id eti 11'aka ra Zeynel aga gullariyle uyu§l11U§, onlarl. kendi e Ie­
rine davet edip kirvelik yapml§Jardl. YaziclOgulIan siinnet ten ODr a ka1.ve
tincanma < gu kahp y' lmz Nalkmm ile 1 ustala Zeyne) 'e vermi§ler, al-'
bran zehiri :Must afa Zeynel iC;in kasten fincamm dil­
,u u§tti. Ali Nallm'an, c1 aha oracln iken sancllann1l§ ve eve donerek 1­
12<.16 ·1820.
Mehmet aga, ka1'tle§inin oltimtinden fazla kederlenerek, hir a, sonra
o da ohnti§, ktic; tikleri olan Mustafa Zeynel, kardeJilerinin intikamIarIID al­
mak i<;in ka.rde§i Mehmet ugamn oglu ikinci ZeyneI'i, babasl yerine
rerek kend' si beline baglarugi Kara Yakubun klhcI ile Kigi'nin ormanlan­
ne dalnn tl. Mu tafa Ze. ruel' in geteciligi, YazlClOgulIarma fazIa zayiat ve­
riyor ve bu Beyler evIeri nden l!' r ice i<;in hakiki intikam all­
nanuyol'du.
Btittin Kigi holg i Ya,ZIclOgullannm zulmtinden bu Beyler,
Karaba§ a§ireti l'eisi Mehmet Han'l vlel'inde kaZlga ge1'dikleri Ka­
raba§ H,§iretinin ikinci reisi Musa, YaziclOguIlarmdan kur tulmak iimidl " e.
Mu ·t afa Zeynel'i kendi roylerinden "Kere§aD"a <; a!tInm§lar, Mustafa Ze ­
nel bu}" ya yirmi ev Hormekli ile gitmi§, sonradan Molla Musa gizl1den
YaZlCl riyle uyu§arak Mustafa Zeynel'e baya!Ilhkla hir uikast ya •
ise de, onnn hm·jkula.de y' gitligi J :mpsmda, hi r;' i1' !iey y. I amada
Kigi'ye
Mu tai a Zeynel, bi!' Yl l nra, yedi ki§ilik bir <; et e ile Ikiz yayla 1
baSmll}, bir diig-tin barmda olan Molla Musa ve yedi arkada§lIli tutu 01­
diirmti§ ve bunlarm kanuu bir kazan yogurda akltarak Ikiz yaylasJ altm­
daki )myahga stirmU§tti r (2).
AI' Nal lran'm zel il'l nmesinden sonra tiC; yll Bu mudd t
Mustafa Zeynel, geceleyin birka<; kere YazlClogulIarmm kapdan
kadar soknlmu§ ve ytizlerce muhaflzm nobetIeri kar§Ismda hi<;bir §ey ya­
pamadan geri donmtil}tii.
YazlclOgullannm zuliimleri artml§. bunlar Kigi bolgesinin butiin
aga arllli evlerinde kazlga germi§. 11alkl esir gibi kul1anml§ e am '­
(1) Rivayete gore, Ali aga, Tamra'da bir geyim nal biiktiigii i t;iD> Yane
ogulIan ona nalklran Hikabml t akml!jlar.
(:I) Kan, yogurdakanslp kayaya dokiiliince, .Inrlarea izini kaybetmezmil
Mustafa Zeynel bu iii 0 maksatla yaptnl litJr.
Ian l\1ehmet Beyin Tamran koyti ndeki btitiin arazi ve degirmenlerini zoda
lJlll§lardl.
Mehmet Bey bunlarclan intikam almak b' . gece gizlice Mustat
Z ynel' le onu, konag,na gottirmu§tti . Mustafa Zeynel, ogiu Ib­
rah.im ve IImn ve yeg-eni Nalk11'an oglu Selim ile Bursa'dan yanlarllla ge­
len Ha an Teymur, Mehmet Beyin kOllugma gidip yatak dolablllda saklan­

Mehmet Bey, bizzat yegenler} olan YazlOgullar ma gidip buttin hak­
lanndan azgec;ti gini so liyer ek, on1a1'1 kendi konagma davet etmi§ti. B.
davete YazlclOglu Eyyup, AI's an, Ismail, Akit !Ialil Beyler icabet et­
ve Mel met Beyin konagma aelerek te dalnu§lardl.
Gecenin saal. altlslllda, mubaflzlar istirah t Mehmet BeyiA
]W'l gil'erek elindeki kaglW Eyytip Beyin dizin koymu§.
- Miro, sana ferman...
Diye gn·ml§tJ.. Bn parola uzel'ine, Mustafa Zeynel ve arl'ada§]an
dolaptan C;Ilo Beyl ri n uzerhlc atilmI lal'(ll.
Beylel', duvarda a III bulunan iIahJarlnR saI'llarak bogaz bogaza gel­
mi§ler i . Yanm saat suren kanh bi.l' sonunda, YaZlclOglu kat­
ledilmi§. Mustafa Zeynel e arlmda§lar , Beylerin atlarma binerek §afalda
Dmabi koytine <Te1mi§ el'di. Mehmet Bey, sahahleyin, Beylerden sag I alan.
fll'de§]erden d:iger biris ' u ara!)ill1p nmanhkta bularak anu da
yedi karde§in en ki.i<liigii alan YiiGtik Mehmet Dey, kurtularal Istan ura,
ult::m :Malmlud' llll huzul' una Btiyiik 'Mehrnet Beyle Mus 'afa Zey­
erin katillerlne ferman . .Kc'1.tledilen bn alb karde§in mezar
larmda.ki tarihte yaZIl gibi, bu hadi e 1240-1824 Yllmlll aym­
zuhura gelmi.§ti.
Padi§ahtan 1 an u iradei senive iizerine Beylerbeyi Emin
P n. Palo ve Sancak mmtaka Beylel'i IGgi ve bu oigelerden toplanan ort
bin kJ§ilik bi.r kuvvet, min Pa.:?a emrincle olarak 1240 - 1824 ythnm ikinci- '
Kigi' e gelerek. bliyiik Mehmet Basi daglarma
1P kellesini kestikten soma Mustafa Zeynel ve TIormekliler tizerine yii­
rUmii ttl.
Bu kuvvet, ilk once, IUlrir bolg
p
'jnjn koyiine girerek blIl'ada
Mll tafa Zeynel'ln a1crabalarmdan Karaman ognllan Hasan ile kru'de§ini
olrliirmli§ ,'e HorrnekJilerin slgUlrlIklan Dal'abi koyiinii Darabi,
sarp ve c;etin bir koy ii. Ell koye gelecek tek yolun ermez dcr­
endi iizerinde Mustafa Zeynel v alb oglu belJiyordu. Diger Horrnek pi­
a leleri ikinci Zeynel' in emrinde olarak. Darabi'nin yalCJ,n kayahklanru
tutmu§lnrdl. Muha ara tam otuz bir gUn stirn1ti§, Emin Pa§a kuvvetleri
gpc;idin ba!}ill a t elef, t erdikleri halde, koye gU·ememi§lerdi. Kl§ ve
lar ba)aml§, koy'ou ahnmasl igin limit kalmaml§b.
Emin Pa§a, $ah eli reisi Hacl sm yman'l onu Mus ­
tafa Zeynel'le konu§maga gonde.r n1i§U. HaC! ' Weyman, derbendin ba§J ­
da Mustafa Zeynel ve yegeni ikinci Zeynel il gorti§erel u fel'manm iz­
zat Padi§ahtan ve Pacli§ahul iel'maruna itaat ed ·ek. hi olmaz­
sa, koyli Emin Pa§a'ya t eslim edip, koyden :avu§malru.'llll soyleml§ti.
lltinci Zeynel zek' ve yetli 1ir zatb. ve aym zamanda 3§ire '
a§l bulllnuyordu. AmCaBl Mustafa Zeyncl :
- Sadili ogullarrnlll soziel'ine gti en 011ll3Z..
DeDli§ ise de, onu ikru\ ederel- gecenin ixisinde tWin 8flueiiyle koy··
den Qapakc;m"un Eelezel' me!icligine
Emin Pa§a kuv eUel'i, koye gil' l'ek Zeynel agaDm ambar ve byrne I
e yasllli talan etWden 'omu, :me HaC1 SlileYl11ru1'm a1 ilJyle ikinci Zy_·
nel ve aIDcasJ. Mu tafa Zeynel'i Belzel' me' Iiginde Sal'JDI 1a1'(11. Col <;eti
olan bu yerdeki ku atTn, ir haf ta ul'mli§. fazla kur ve urtmalar olmu ...
Enlin Mustafa Ze)nel'i elde edendyecegi i anla, m a, kuvvetlel·j ­
alJp geri H rmekliler bu 1m atmadan l-urtu1unca j111anru 1­
kartmak a ... all e 'n y rona o-itmi§lel'Ctl 11),
Erzincan t arihini yazan 'ali Ali l{enlali, bu e erinin u42 Dei sahife-­
sinde bu hadiseyi hi.ilftsa olamk l10ylec va Iflandlrn1 kiacUl':
YazICIOgu11 al1 , Kigi 'c e 'ki asll' erebeylik . iil'mu!jler dil'. Bunla11D en
me§llUl'1arl Zalim veyahut hU:-,.'iH MeJunet' tir. Bll adam, Tamur n koyiin­
de §at gibi btirtil evinde hattfl !jail', Elhem Pe tev
Pa§a 1240 dn, bunun kon gmda gelmi§, QiinkU, bnbasl F enni
Ef neli. Mehmet Be. ' n katibi imi§. l\Iehmet Beyin Hopus I By-unde turan
amcaza eleriyle ar as!. Mel1met Bey bunlara kal 1 iHth kul ianllUl
. e de, magHlp olunca, bunlal1 llile ile vine davet eclerek, eceleyin hiz­
met<:i cr ini te li ll ederelc, ti Unli j eride. biri 1m de saklanrugl amanllkt
Ol dUrtmU§ttir,
l\lal t ul Be. lel'in iger amc.aJal'l au kii<;i.ik Bey, Istanbul' <II'
gidel'ck Sultan Mahmut' n, 'IeluneL Beyin katlin el'man ist llll§, Mu
valis! Emin 'ya golii rmi.i § Emin Pa§Cl inti hap ettigi miitedebhir ve ce-­
Sill' ir zabitin maiyetiue yUz suv l' i ver el'ek :Mehmet Be. re bil: ba km yap­
ml§. Mehmet Be.r ErzUl'urn' a kal?al'l en §OS yolu iizerincle yakal mru§, b'
kesilel'el" Mu§'a gonderilmi". Ceserl i B y - t aM) Ian malmlde metfund
diyol' (2) ,
( 1) Ri vayet e gore, E min P a!ja kuvvetl eri a nti den, meli eden kalklln mil hI
bir ayl, Belezer ged iginin sarp yo lund Mustafa Zeynel'in iizerine dii Mustar.
bunu kucak!aYlp yere devi rmi§, Emin P alla, buna hayran kalIp, kUliatmaYl kalcIlrml
( 2) Vali Ali Kemali , bu hadiseyi dogru oIar ak yazmak istemenU!jt ir.
Mustafa Zeynel v Hormeklilerden Darabi koyii oun dOr t bin i:j. v
E rnin P alla tarafmdan otuz bl r gtin ve Kig id ki TUrk kahil elertniD 0­
tariht eki mevcudiyetlerini kapah ge<;mi§t :r. Biz, bu sebebi ara§tm rken, Ali.
t arihi ni yazdlit si rada, Kigi de Beledi ye P el si ve E rzincan M ellsi Umu I azas
o1.an Hor mekli ikinci Zeyneli n torunu l skenderle, a raSI, aC;l lml§, bu yiizden tarihiD- •
86
Mu tafa Zeyntt1 ve ala'aba 1, 0 kl§ Kuzi<;an'da Hii 'n Bey m' ­
safir kal 11§lar, ertesi 1 ITti eyin Deyle Bala an a§ireii rei;i tilft.
aga, lstan ul'a gidel"ek ilol'1nek agalarmm aiJarlTIl glkanru§Jarru.
nu strada Dersim a§iretlel'i. 'nh IIiiseyin Beyi n konugml bttSTnt.)ar­
dL Bunla.rla kom kht bulunan 1Iustafa Zeynel ye norme dilel' al'a mdn
§iddetli bil' I,arpl§ma Ali Nanoran'm gIll Selim ile Zey­
nci'h oglu IIiI:.I, KIZJ1bel gediginde oldiil'tiJmu§ ve Dersimlilel' biiyiik za­
yial.a ugl'ayaral gel'i li. SeJim, Ba aban a§ll'eii l'eisi GtilalJi
aganm d;nrmdl idi, Aga, Zeyn ye HOl'meklilcri Balallan del'esi­
ne v 'klZllli ihnci defa Iustafa Zevne1'in oglu lbrahim'e ver­
mi ti, Ilormeklilel', ailaI Inl Ii: ZUl'UDl alisinill linden alaI'uk J241 - 182!)
de tekral' Kigi'nin Dal'abi koyiine clomni.i I rd',
lkinci Zeyn()l ile YazlCloglu Mehmet Bey bUl'l§ffi .larill, Bu bm'!§ §ur­
t.na gure: Yalmz Mustafa evini a.llp Var o'dale! HOl'meklilerin ha­
rna Vart ' dald Horm klilel', ibran a il'eti LaraCmoan Ilo.lk
bir hale gelmi§lerdi. Bnnla!' bu habel i I-endilel'ini km'­
tarm 1{ i<;in Kig'i'ye 0' lerek Ml1 tala Vado'ya getirmi lerdi.
Mustafa Zeynei, Varto'ya gelir! en Lolan reisi Ali aga ile bil'­
lilde Beylerbeyi Emin ziyarete g-ihni§ti. Emin binlel'ce
neferi-amla ele Mustafa Zeynel'i gOl'ijnce, <;ok e-
v:inmi.; ve }l1l.rumma: •
bizi Darabi koyiinde hir ay dUl'duran ve afl il e kucaklafJarak
yere incliren 1\fllRtafa Zeynel yigicHm bu ill' ,
Diye iltifat etmi:; 'I,e kendisini }'akiplel'i olan Yazlc gul1a'mm katlin­
den sevin Jig-ini rrna. etmi§ti. Emin Pa§a, Must.afa Zeynel'e bir<;ok hediye­
leI' vel'llli!} ve na iJar,a Ik kUrkiin" gjyclirerek Varto' nnTI 1 asman
kendi ine Mustafa Ze:vnel , yedi oglunu re vlel'ini ul I"l k 1242­
1826 yIhneIn Kasman koyune gelip ar to'daki Hormek a§il' etinin irlare ' i
eline
de Kig-i'deki Hormeklilerdm ve hatta onlann $eyh Sai t i5yarunda, bizzat Atatiirk' iin
bii:viik takdirlerine mazhar olan Cumhuriyel, ordu ve bii tiin muhi t!;e malum alan
bizmetlerindcil bile 'r, Tarihin biH;ok yerlerinde 251m Tiirk alan
&1jirete KUrt
HaJbuki yliz yirmi Yll once alan bu hadiseyi bizzat gorenler e bilenleri, bi%
gordiik, Bu get' ekligi hem de klsaltarak tarihi mize aldlk .. Onlann veniikleri bil­
Blye gore. Kigi ve Darabiye giden neferi-am on yedi 0 Mehmet Be­
yin kaplSlnda yiizlerce siivari beslenirdi, yiiz ath gidip t Me-hm¢t Beyin
Itellesini kesercez,
Ne ise, maksauunu, dogunu dev11'1erinde gec;en bu kin olaydan
herhangi ir mana c;tkarma.lc dei\Jdi r, Ancoik tari hirnizi yazarken bii tiin aCI ve tat I,
taribi olaylan oJdugu gibi gerc;ek yazmaktlr, Gec;en alayl ardan bugiinkii nesi), mesul
olamaz ve bundan bir kin kapmaz. Bu tarim hfu:liseni n yazdlglm C reyan
ettigini bugiin Varto, Kigi, Hlnls, KarlIovabol .. el er indekl bii tiin ihtiyarlar bilmek­
tedir,
U f'ngcia. "e i:, am U;l§lal1U§, Padi§ah yokedilme­
dogu illerine ll:adei senire gondennil.lti, Erzurum ilinde
agasl bulunan urelt < yltkh olarak kullancil&'-t Qer "e Yeni­
c;el'llel'\e 11" klimete isyan erlip El'Z l'um hlihimet konaitJnda kuv etli bir
mlidafan hatb kurruu tl}, Emin Pa§n'run emriye, 1\lu.', Vario, ularuk v
}'Talazgirt ' t cki <U}ire lel'den miihim hir 'U\'Veb to lanarak Errorum'a yil­
Val' 0' 'lD giden Ci ran a§ireti hu§mda M hmet Halil ve Bor­
mek a§,ireU ua,,1Dda.i\oI tar, Zeynel arcil.
G' H!OO Osman Pa a. ill. (jllte htikiimet oefe.ri-am kuvvetleri.n.i e U"i:a
dl§mda km'!illaDll§. :varunda h yiizrlen fazla Yenigeri kuvvetirun yolcedil­
digini 'e kclct1l'11dI!tI1lI goriince. htikiimet 'onagma kapanaral eldeki Yem­
c,;erilerl I endisini s<\YlInmaya Ul- t, Bif iki aat i,lnde, hliklim
Imvvetlcri ve htilctime - onagm n kapllanna dayan­
mll}larw. Bu <lCl mag-lUI iyeti goren 0 man ,'onag-ill balkonuJUI.
l'a mulJasaracllarm m rhametlel'll i celbetroek
"- Devlet, kahp de ·Iet .... Ben sana n h'zmetler yantnn... Bu vatu
i<;in ne emekler ektim.. n benim miildifa In1 bOyle mi odly cektin 1" diye

KonaiTl ku§atml de vIet km'Yetlel'i ve ErzuTum halkI, Yeni'ieriler
son bir S '11' atarak kon -'n I alll. rnn kIrlp irmi e Osman Pa­
§a'Yl diri oJarak
Pacul'lulun il'adei e, jnde v • u§ n emir1e:t'lnde, Y
'e OR 11 n Pa <'mn "1\1 h size. cam ize" denildigi nefe­
ri-am kuv fe leri Elozul·um'da. buhman Yeniqerilerin ve 0 man,
biltun v. allm ve "'nhmOl yagrua et;mi§lerdi. Ya o'z ild <;erkc Yeni oe •
Osman ·P !5a'nlD 'ihey] n , lma. binerel biiiiin nef ri-am .,thla." t ra­
n La -ill dildlkl 1'i 11a mee yoluncia tom dumann kntarak
1mrtulmu lard!.
Osman Val' 0 u etl> ine te lim ecini , V. to'ya
Osman Pa. a. 0 sm:u"l, Stinni
1
el;n en btiytik e) hi olan Varto1u • e -:, Zey­
nel1biuin'e mi nfi' i. Emm P. n'd n 0 Min Varto' T 1 glen r
mektul)j n. () an .' 'nm 7nrto'da O1diiriilPlcsi emr('diiiyordu.
ZeyneHih·din. Olpk 11 1 okurnu , mi afirine bLi.-li1( or gonfil
aeU;JDl n p. ucla.. wnaga giri cl-:m' n durum' mla
o rYC'ce "ldul'iil I2g';ni i j in gece
J
11'lyli ilerlemi go halde. b'
ttirlU lUll em t·U"< f na gitme!';jne rsZl olanl1yordu. Seyh, geceniu
saat ue inde divand::m knlkma1c istel'k n Osman ellerini OTInn lib­
besirun eteklel'in koyarak, ya\val'Jrcasma :
" - .. _Fazla Ieederliyim, bir:tz d'lha turalIm."
Di);p, ZeyneU'lhirlin'in ka1kma engel olmu. tu.
in. bolged ntifuzu val'dJ. Esasen Emin Pap, bu idaBl
8 8
,
eml'iniu iniaZlnl on dan r ica Arada resnU bir mesuliyet mevcut 01­
dugu hal e Seyh, hliyii k misafirini kmnarru§ onun bir iri aI' nea :
- biraz da a oturahm,
Sozlerine saygl go t rerek, sabaha kada]' Osman Pa§a'nm yamnda
kalml§tl, hu slrada hir al'ahk su doJ"miye C'lkml§, hemen cellatlar
girlp, sman OynUlla doladlklal'l II lerle Pa§a'Yl bog ­
mu§lardl,
Pa§/:l, bog'uJduktan hir saat soma.. Mu§'tan 'gelen bir atlmlD
Emin Pa a'dan getirdjgi , mel upta: Pa:§a'mn, tal'afmdan affe­
.illdigi yazl1I.yd ... 0 aat te al'tlk, 0 man telle§u liz rinde ve ogazm­
dahl ip izleri kara bU'er . linn gjbi bogaZlDl oluIDl§lardt. Seyh Zeynelabi­
din misafirmin Oltimlin en duydugu tiziinlf ile goz YCl§larml ok rek ODO
Varto'du
Bu 'lrada, Varto'daki Cibl'an, Lolan ve Hormek a iretleri Bingo
yaylal,. 'n, unlardan Cibl'anblar. h§Ja. gO!febe bir halde Ya§l
YOf, yaz ayl, nnda BingoI d glal"mda kurarak. kl m Hormek ve Lo­
an koyletine gelip bu haIku yU1"lenip ot ve yiyeceklerini payla!,FyorlardL
Bu hal, y ni Varto'ya geJen Mustafa Zeynel'e agIr Ci r anh­
I I'm ltenll
1
erine ev, koy yal'maSml, yol'sa Hormek k5ylerine bu'ak ya­
caglDl bildhmi-:ti. Bu aberden hiddetlenen Cibrun agasl Mehmet Halil.
124 - 1827 Vlhnm yaz ' Yarlnda be§ yiiz ath ile 'Mustafa Z ynel v TID ­
mekillel'i yaylalarmda ve d"vmil.lerdi. Bu bil' ta
silrrni.i§. her ilo tal'ni a hayJi zuyiata ng-rami tI.
Nih.ayet Yal'hova, ve BuJarul- h'ilgelerindekl Cibranhlar. Mehmet
Halll' yard rna gel ere ", kuvvetleri Hormeklilerin on misli fazl rna
Musthla Zeynel bu durum kar lSrnda 0 ka­
lesi ltmdaki Resa. d resine c:ekilip buradll uh sara edilmis:ti. Bn mu-
Ulsara kirk gUn stirmii§, [ustafa Z ),'nel, oplu, lio 'U1ek yigitIel'i e
D III laia Zeynel'ill oglo tbl':lrlim. harikalar go terroi. GibranIliar
hil' tiirlii He T' 1 hem Hor e -lirlen ve en cok hiicum eden
ibranltl }'" an ha Ii net m teief 011 ,ulj. i}, yet Seyhle In ll.raya gU'me<:jy­
U " a Ze. n 1 vc .I e met II ii, En j -i i "lD a - aSI adI­
rmlia b'y' e'ip I '§In l'rdl, P, ore; Cihl n1tl • fazla zayiat ve­
Tcn Mustnfa Zeypnel'in 0(10 U !bra lim, r'vi'nin IC r'r clan am­
ea 1 ogiu iki;nl'i Zeynel'in ramnn goi 1 cek ve 1 tafa Zp. elf uy­
. rna. ' ,ttirnnl • Ii - Hnmet, haric; tutulaeal ,Clbranllal' da
arbk TIOlme - v Lolnn n:jil'eti koylerinde Jo lrulllyacak ve j,endil ine ev
ve yurt - ar 1.
BlI l' riht.en Olll'a Cibl'anll 11' Varto o\"a lllda Leylek, ]C:: raklTrt, Ala­
ve B:ll..r 1coylcrle. $erafettin etel lcrilldeki bo§ l{oyleri edip bura­
}ar a ,
B sonra Ali - Harnet OsWkTan bucagmda Cibranhlar tara­
89
90
fmdan 1 usuya dti§tirtilcrek oldfuiihnii§, Thrall im. mntt n intikrumm almak
i e de, ual; 1 Mustafa Zeynel sozUn" gel'i altruyacagml ve barl§1
ilert bundan fazJ< him, gecenin biri­
sinde, W'I..lllle 1. nm alara1.. §imdild Karhov-a 'nin J artal dag­
JarJ gf,\gcsinde alan Binkoz meZl'esme g tmi§ti. l\Ielunet Halil, u bOlgede
01an Cil ran < reisi "Pull k ITUse)-in"e hauer gonderip lbI' him'in 01­
dfuiihuesini ist mi., Pullak Uti eyin, evvela. gelip Ibrahim'Je kl.l.l'de_ oldu}:­
tan f,;oru'a, 3th He 1.>' 1' gece lbred un'in I iiC;till. evini basml§ I,
o gUn, ktUa.ra 19n1lY. D U' hfldise Ibrnhhn tek ha§ma bu ka­
dar til ile k '.lraZilli, dUrLunlmd Ti e kendi 'e aret."ncien Alia un
mucize inden f,}\·dalanmt .... . ilagasl Pullcik Hti:eyin \'e be Olcliirlip
bu atltlru.·l lnhc;e loyiine dO'rt'u sli'mu§ e _13 np ) al'anhgmd. c;oculcla­
rtnl 1'. k Karta] uagrna lU1llaullll . ve hUl'ad n aJ casI gl ikinci Zey ­
nel'in de ¥ iI. Ii: YIn 0' b:tru B. laban l'eisi Glilabi agarun , aru­
na val'Inak i<;in J uzi<;an claglal'rna <;llmu.. 0,
nlfahimin ;volu bUl'ada n Tliziik koytine TUztik
koyiinde oturLlll Qarikh 1 i Hiiseyin Be. rin almtbasmclan Deli Hasa1
glu Mustafa, e ki ostu ve Idrvel ri ohm lblahimin. bir hafta orucla isti­
rahat ettilden om"a, Balaban gec;.mesini rica etmi ve lbr him bu
dostunu ku'1lllytu'ak omdn bir hafta misafir kalml!}b. Bu S1l'n.da
Bey <nn ii§, Yel'in 0 u Ali Bev, ltrll-It hal} na gec;ll1i§ti.
1IIe - er. e, Deli fIasan a lu • Iu 'tllfa, hil' mil 1 et once Ali Beye kar'):l
koymu§ va onun yal mdn I" ndi ine ba kill vCl'ecegini oldugu ic;in.
Jbrnhim'in yijriiligin en fa, dn,lanmak iizere Ibrahim' i hurada misnfir alI­
_ ksin , Ali Beyin arcle j Te. mur 1 ey bu koyii kirk ki§i il
Ibrahim tll'acthk 'I ise de, Teyrnur bey dinlentiyerek. hu­
uma avmcu, lbrahim'in kamna her ild taraf c1.a
un arlhp ). rdl. TI-t Bey, agtr y..u'a1annu§ e piya­
deleri onlln r. ralt l'es(>oini allp' Ali De. 'e
Ali B _Y. U 11a erleri nlmca, hc§ koyii ba ml§ ve Deli TIa­
oglunun ac1amlarml 1ultc:lan ge irmi . Deli ITa 'an In 1 lbra­
hirnle h' vile edilmiJerdi: Bunlarm om] a. am yerlnd teslim
11m "acaklanm anlayan .A Ii Bey. kamya gidel'ek. Mustafa'y! affettigme
da.u' Thrahim'e yemin tmi, TI)rahim, u yemine a dana 'ak Mustafa ile
birlikte Ali Beye teslim oIru'ale Aga!iJenligi'ne <Ye1roi§Jel'di.
P"ltimtil' ve TerC1l11 bOlgclerincle Ibra/u m bu kanlI o[nyJar jtjnrle iken Mus­
tafa P. bnba mm vi e, cll'il'e gidip rada .. 1250-HI<'l (1),
Mu tafa Zeynel'in ye 'in biiyilk glu Yeti aga • bu zat , karde!jl
thrahim'in ugradtg, akiheti habet' almea. ardeflleri. a1tl, 1\Iahmut, Aga.
r) Rivayet·e gore ustafa Zeynel, oiullarrnl tophyarak: " Ben Karirrle alan
babamIn oca8ma gi i ora da ol me!{ isteri m rIO demilj ve gi ip hastalanara
olmii!it iir.
Resul' li <:.aglrarak gidip ltir veleri Ruseyi n ogullar mdan nJrahlm'i ahp
getinnelerlni oylemi§. 11l1nlar bi!' bafta Ali eyin
eymur bey, , tIl' yarah e bilhassa 1 rahiru lal:afm­
dan 'al'alanrugl i<;ln, Ali Bey, Deli HI 'an'. Mustafasiylc bil'Wde !hI'a ­
him'i de zindana kOynlWjtU. Ali iWin aCl$Ull e ki dostluga bagl§llya­
rak ve ROrInel'lilerle r;ar pl§m.'tYl goze alrm)'arak abp gitmele­
rini Talu'ya alu ve zindana giderck Ibrahim'i alnu§­
Jar. tam srrada, Deli Ha an'lll Mustaf S1 1l>l'ah.im' e
hitaben:
"- dii§enin y 1'i olmaz. Dunya a arhl el'kekligin sozti, an-
run htl 'mil, kal'de§ligin k1ymeU kalkb demekti.r" demi§.
Bu ael ozIer, Ibrahim'in ],lliagma bil' y:tldltlDl gibi El'kegm
:om, andm. htikmii. insanh!tJ vefa51 oyle mi? 1brahim llel'inl karde§ i­
run ]wllarmda yerine otm'ull ve zincil'1eJ.'j loladl, kal.' ­
de§Jerine:
"- Ben arbk gelmem !. Ali Rey l\lustafa' yl da bll'akslll, Yoksa kamm
Mustafa'm karuna ]Htrl1}acakttr!" dedi .
:ilifustafa, soylecligine olmu§, 7Jndandan tflkInasl Thrnhim'e
yalvan yordu. Fakat i.§ i§ten ger,;mi§li. Ibrahim'in Ali Beyin
rtc1.gma rken iel'yatlal", ,glama a1' ytikseliyol'cTu. Do t­
lardan birisi nlarm yoJunu keserek :
"- Aguiar. Teyruul' Bey oldli. ill'ilk izin hayatmrnz t eWikeliillr. He­
men s. vtl§un,"
Demi§ti. Dort kat'de bil'den ahlra dalar k atlal'lDl e
Varlo yoluna dog,.·ulmu.'11ardt . Gline§ batmak lizere iill, .. Careklilerden bir­
kag piya e, arkadan huek slluyorlal'dJ. da dkahk bil' musademe en
onra, gecenin ziflrl kal'anhklarma dalarak, iki gece e arto' ya
gelmi§, btiyiik l'ru'de§I 1'i Veli'ye anlatlIll§lardl. Veli aga, Ibm ­
hiro'in kUl'tulma 1ic;in r;al'e ,-l'arken, Ihrahim ve Deli Hasan' m l\Iustafasl
(Must.afa ,aym) ncla kur una dizilmi lerdi (1).
l brahim, Aga§enl iginde Balaban a§ll'eti relslnin koo olan
ImI'lSl, alahan Hatun, gullanm aJal'uk, ba asmm vine gH;mi§ \Te n Jra­
him'in nenq klZ Fatma, Ali Bey i ru:afmdan zaptedilmi§ti. Ali Be •
Bu klZJ kendisinc nikilh et-mek istemi§, laz, kardesinin kat-iline eslim 01­
manu§ ve kendisini harem claire inin bir da mda ipJe asarak idam tmisti.
t brahlrn' jn katli ve giizeJ Fatma'nm i Ianl] Varto ve Kilrir oIgelerin­
deld HOl'mekliler iizeri nde ok biiytik tesirler ,'apIIlI§, u a§il'et halln in '
tilillm hal'ekeiine gecmi§ti. Fa nt l'ttk kal'lar ollar kapanDll§h.
51 - 1835 YIlt b' hal'mc1a, I l'ahim in k;lrde§leri, Talu, Mahll'l ut , Resu
( 1) Si yaset yerinde on iki kabile toplanml!j bun r dan ancak Maskan kabil e­
iii rei si. Molla lbrahimi 0 giin Ii t Urepe gor e ( Kasas) mevkiine oturmu§­
r.
91
· e Aga, ktiC;tik bir tie Maskan kabilesi reisi Mollanm yaylasInl
MoUa ile akrabaSInl kilic;tan gec;irmi ve 0 gun orada bulunan Ali
11 a balanndan Ali Murat Han'} beraber oldul'mii§ ve Ali'nin a§ir et;...
ler < ' aSl oian klllcInl getirmi ) erili.
Bir y onra, yedi ytiz iT Qar ku eu, Ali Beyin akrabasl
:Ian Genem Per ekli Ismail agarun illde olm'al Varto'nun Kti zti k
s Unti geceleyin bas ll§O, Kliztik haHn ya lada idi. Qarekliler koyde bu ­
OO)dar1 otuz all! erkek kadm, ve c;ocuklarl ( amlariyl beraber yo
mi§ ve kill etmi§1 erdi , Ertesi gU i.i HOl'mek . erden e ytiz ld§i, toplana ­
rak Mustafa Zeynel, oguJlan Talu, M:ahmut, Resul v Aga'run emrinde
arekliler' talcip ederer<, u ge ede "Genem-Pertek" koyiinij sam: §, Ismail
aga ile bera e1' kIrk yedi ki 'yi bu koyde yalnp ktil etmi ve koytin aglJ1.a..
rJ Qa ulnnnn bii ttin hay anatiru onlerine kahp getirmi§lerdi (1).
Sabahleyin bu faciaYl haber alan UWn Qarek ve Kuzic;an kabileleri,
HormekliIeri taki l edip Tercan vasmda bu iki kuvvet bogaz bogaza gel­
i§lerdi. 0 gUn yaptlan kanh sava§ta, her nti taraft n bir<;ok yigit e, Hor­
mekH Veli agarun oglu meo,:hur Yusaf ve r ekl1 Ali B yin oglu Htiseyin
katledilml§J el'di.
Hormeldiler, bU . ava§ta galebeyi c;a]arak getirdikleri talaru kurtanp
rarto' y gelmi§lerdl. Es uden do t, kirve, kal'de§ ve erne tar Ian bu iki
A§il'et al'asmua yapuan bu du§manllk ve vah§et, gtinden sonra bitmi§ e
!lx-tIk tarihe kal'l IDl§tI.
Bu dogu iHerindeki hiltOn a§iretler, birbirleriyle dovu§tiyo •
giinde 1 il' ,ok katlediliyordu. Varto'daki Cibl'an Malazairt'te
bulunnn Ha -t n Ali a iretiyle, l\lu ovasmdaki Huytu, Bit-h'i ve
eri birbirleriy e dllrmanan sa i'I!}lVor, her taraftan kanll selie a yord .
Dog-u lllerl btl ekil hfldisele altmda rail anll'ken, 0 manlt tahtma Sult an
Abdtilaziz ge<;mi!'1, II slrada MlSU' vali i oglu Ibrahim Pa! 'nm or u
Alladolu'vn girmi§, Osmanh mparatorl gunu hir durmna sokmu.
tn.12u:--1 19 Ylllnd.l. Biiytik Pasa, (Gtilhane huttl)m olru:arak tan­
2imat deYl'ini Rust r, bu dogu ilIe imizin ElcsI-il't, Pasi
.. L'\lazgh't bOlgelel'i tizer'nden fums m'a<::lna b:r ordu gondermi lerdi, Er­
:zurllm'dan gelen a ken kllvveLlerimizle f':ra)p', l\lalnztrirt ten, fIa
HlDls'tan Zlrk.. ,\u, Varto'dan Cibran, Lolan ve Honne' II iretlel'i Rus OT­
usunu IIml<::,'ln Halil-(, l"U bUC<lgmclll kar .I1aY1P clova ve nusl8J:1
lludunn dogl'u .d"nmege mechul' etmi lel'Cli.
Bu • rad , Mn 'ta, i'tedenberi Beylel" eyi oIan AHiettin PU"a ogullan
Mu§, RIDl,. Malazgi t. Dulamk, Vano b" l!esindeki a. u'etlerde bil'kat
(I) Genim Pertekl i smail ata, 0 gece 'evine ycti!}mi"ti. Kanslna : "Kti
oyilnii yakarken. bir kadm alevler i inde bana bir c;ocuk uz tarak, Ali a1jkma buna
rtar, dedi. Ben ikisini de yakhm kill cttim." bunu inlcyen H or mckliIer::
hemcn t mail aganm cvtne vcrmi:; lerdi.
2
ki:1iyi konaklar11lda. kazlga agu' v rgi ve zultimieri Ie halln biza .. ·
etmi§lerdi. Tanzimat devrini n kurdugu yeni ldare, bu eyligin kalwll.l ­
maSInl mucip olmu§, hUkiimeiin elDl,' yle, Malazgirt'ten Hasanan a ireli ve'
rlaglarmdald kabileler, koyu altlllda bulunan Alaettir:.
Pa a ogullarm n konakl::ll'1na saldll'1p Alaettin gulJanru k!,! mi§, I-ona '-­
lan ya crp rnallal'llll t alan etroi§ler i. Bu aileden knrtulan
' §i III IS kasabaSl la SlgJnIll1. ve bu sm'etle Alaettin Pa§alarm Beyligin
on erilmi§ti. Bu tarihteu sonra Vart o'd kaymakam ve M §'ta mutasar­
nf
127 ....-1856 al ar ylal'lllda Varto, Goynuk (Karhova) b"lgelel'ind
§iddetli bir zelzele Bll lJOlgelerin uttin leo Ie i ),I101arak bina-­
dan f azla. can kay 1 oIm §tu. En f azla. zayiat, Karhova'n n Kar ga lazar,
Tokliyan ve V l'to'nun Zengel ve n ktiylerinde olrull§, hatt a Zen ·
Mu, taf Z ynel'in oglu Ag 'mn il ' glu v ir gok k m§ulan kaz'
altmda tilmii ttil'.
Tanzi lllat devri, dogu iller inde kudretli bir ishibat ve bii Uk bir ye . ­
nil ik yaprru tl. Eu devlet, asayi§e hiikim olarak a§il'et
durdurmuRtu. Dogunun Ulli n bucaklar mda nahiye mudiirlilkleri ,
de kaymakaml,j ', an akl n nd mutasarrlflar Val'dI,
Ki gi - Karir'deki Hormek kabilesinin basI Ian ikinci Zeynel, t anzima '
devrinde kendi koyleri ne bu'kac; d rshane ac;ml§, hallan silahlal'lm ellerin-­
den alarak onlan okumaya ve . evketm.iJ}ti. V rto'daki HOI'mel.­
&!lireti, Mustafa Zeyn I oglu eli a - amn idro'esinde <;01 rabat a§ly rlar­
dJ. lldnci Zeynel, 1275 -1 59 tar ihinde, ve Mustafa Zeynel Veli aga
128 -1865 te Olmil.)er, ikinci Z ynel'i n y rine ogIu Ak 11k Ii ve Vel.
agarun yerine de HAgan gegmi , hii kii metin idaresi altmda emiIi .
olarak civ ' mbilelerle ge<;inmi§lerdi. Bu Sll'ada Dstiilcran bucag, ye­
ni kurularaic ilk nalliye mtidiil' i.j olarak Hormekli Hasan Han Ali orun ·
larmdan Tat anh Huse-yin aga ta in edUmi§ti. Tanzimat devr! in iyilikle·
ri ve dogu illerinde . sa' hayat 12 2 - 1876 yUma kada!' devam tmi§t i.
Tanz'mat d vrinden 0 a, dogu illerinde koyu bir istibdat ba larru ,
1293-1877 Ylh ba:,: mda Van hududundaki Sunm Bedirhanhlar­
ba§ ka d ll"IDl §, doihldaki e-§it kabileler birbirine girmi v he-men arkasm-­
dan SIl'lanlI Impar at orlugu ile Ru lar arasmdaki me§hlll' l(ars muhar e­
be i a laDll§tI. Bu muharebede, Varto'daki Cibr an 1 uvvetleri , A . aga ve
Hormek kuvvetler i, Mustafa Zeyn .l gIll Talu'nun emrinde olarak aylarcE
Kar s't a dovti§mii§lerdi.
1295 - 879 Ylhnda Varto'daki ormek a§ireti ile G6yniik (Karhova)
bOlgesinde olan Cibran rei' Hac} Abdi, Mahmut aganm aI'alan bo··
Mahmut agamn oglu gene,; Ali, iki yuz ath iJe KUzli k koyiinii talan- ·
lamaga gelirken, Hormekli Veli a ya oglu Mustafa'mn elinden
ve bu yiizden yine Hormek - Cibran sava Ian bal] gost ermi§ti. Bu slrad4
artIk ihtiyarla§an Mustafa Zeyn l' in ogu llan Aga, 1305-1889 ve Ta]lll
94
1306-1890 Yl hnda efai a§irelini n idru'esi Kasman'dn Talu oglu
Ibra lim'in eline «Ibrahim Talu" dedesi Mustafa Zeynel' in tipin­
de harikall hir yigit , mcrt , StU', e bir adamdl. ultan ami 'in
istibd t deVI" , ti t iin eh§etiy Ie Varto ve dogu iIlel'inin hutiin
h ndisini gostel'nll§, Palan-dokel , Se.l'af ttin Bingol daglarmda vtizler­
ce c;etesi dola§<1l'ak kcrvanlal' soyar, ' n gotiiliil'lel'di. Yet: .'er, a§i­
l'etler t uLu§up sava§l 'orlarcll, Karhova ve arto' daki Cibran a§ireti : Ibra­
him Talu iizel'ine yUl-leni p kahnl§lard . B cesur a iret agasl ve akra a ­
lal'], deb al'ea ,,0 {iisWn olan Cihmn hwyetlerini ag'lf zayiata nf.ralara ­
geri pii 'kiirtmii!jJ 'di, lbl'allim aJu, hu .1m 11 ogiu Zeynel'j Elazlg'a
okutmaya ve l{oylerindE' dershaneler tI. am)u sll'ada
Hamidiy ala. Ia:n t e§kilittma ha
o
BOLDin : VII

1 tibdat Devrinde Dogu nIeri - antidiye Alayla n
ve A.§iret KavgaIan
Sulian IIrunHj TanziDi ' t Ttir klerine ve hatta guya Avrupa devl etleri­
ne kal"Sl saltanabm korkudan I$lkarmak ic:i 1307-18, 1 tarlhinde dogu ilIe­
rimizde • 6 atlI Hamidiy ' AlaYIDl te§kll t nl!}, bu te§ldlata : t m-lhimizin
yu illl"' losunlarmda gibi , Yavuz Sultan eHm t81'afmdan
Anadol l' c1an dogu illel'imize kaldl11Jan e somadan § be i adml
alan yal 11 Tur k u§iretler ini d hi] etmi§ti.
Sultan liamit, . tib ' c ru iirut mek i!tin art lk t emelli olarak bu a§i­
retlel'e KCl't ve dogu iIIerine-de R oo r i an e l{ ndisine e Kurt erin a­
baS! emekte. cli . . Vat aDmr'l ve milliyetille hi yanct .den)u dogu
illerlmizin Kti rdistan ve buradaki -i:n de Kurt olmarugml bili orcl u.
ODlIn, alLanab uth-uncla 0 rledigi u sozler, 0 gun, d gu WeI' inin
Tur kliigiinii yoketmege kilfi ge1mi§, oz. eoz Tiir \: soyu Ian Jan ogu hal­
kmI, Yavuz'dan som'a bit' kere daha f elakete lirUklemi§ti.
Yavuz Sultan Selim devrin en once ya7.11 § tfuihleriu gerc;ekte KUrt
oilll'ak ttigi ., millet ve uogu jj\ erimizin cografi durumum ya ­
n11§ bir Kur dislan ad yoktu. Sultan Hrunit bunu jUyol'clu. Fa at 0 , Tan­
zimat Tii rklerine 1tarlll saltanat ve isti arum ayakta tutab' Jmek igin.
cog-rafl ve id81'i oUl'umdan, isti ac a elve olan dogu illerimizi 0 giiru<ii,
a§ir tIerin he - § hesini n niifusY-l en kalabalIgx zengini ve azulsl ulu­
nan Ko'manc;o $ubesindeki a§u:etJeri Hamidiye te§kilatma alara·, bunlan
Tiir kliik ve gen<;lik cereyanlarm,,'\. kar§l bi1' kalkan !ribi kullanmak istemi§ti
Do1'diincii Or du Mil irligine tayin Inlman Qerkes Mehmet Zeki Pa§a,
Erzincan'a gelmi§, dogu iIIer imizdeki Kormc n<;;o §ubesine da 1il a h'etler
arasmda Hamidiye te§kiliitIm kurmak iizere Mi rliva Mahmut Pa§aya Van,
Malazgi1't, HIDlS ve Varto'ya gOlldermi§ti.
Kormanc;o §ubesi. Mil ve Silif adII iki partiye tI. Bu partilerin
her birine bir a§iret mirlivahib He beher alay komutanma birer kaymakam
rtitbesi verilmi§ti.
Mil partisinin livasl, bOlgesindeki c;ollerde bin 3§i­
95
r etiyle dob§an, reisi Ibrahim ].,' , u Pa§antn komuLas
altmda : Varto, Karhova Bulamk'ta oturan Cibr-an a§ll'etinden t e§kil edil­
mi§ dOl IIamicliye a , .lalazgirt boigesinde alb dct TIasanan
Hamicliye ' laYl, Hlms'lll Tekman Yak il , HaCl Omer oigeierin Ie Hti tan
ZU' .an a§il:eti, ilamidiye alaYl, merkezi Vil'aD§ehu' lma tizere be t ane
Milan a§ireti IIanric1iye alsYl bir tane l\.al'a<;ela iret a aYJ, e Urfa' run
iki fane Berazan e < laylan vardJ.
Silif yahnt Mil artisinin livasl, Patnos ta turan ilaydel'an

reisi 1 fu'liva Hti seyin i di. pU!}atnn komut aSl altmda. : MUl'adiye.
Pa t n S ve an bolgelel'inde oturan be§ ad ,t Haydera a$ireti Hamidiye
Agn'dn ir Ademan ve bir 'Iako 'iyen, a§.il'et aIlIY'l1 merkezi Agrl, iki
ZHan ve bit' adet Celiili • ) ret alaylarl, bir tane 11) -an a!;liret
)aYI vardJ. Bll a§iret a ayl: r IDR inlen ba§ Jru:ak', numara slrasiyle ve­
r i1nti§ti. Bunlal'da ba§l'a, ZilanlJ Selim bi r mirlivahk iitmesi,
Babakii dii §ubesinden Misto;vi Mil'ana erilmi ..
Her Rami lye a ayt bin iJd y' ·z ath idi. e1' ulayIn ba.§lUda t ek hh
harf okurunasml i iyen bir 1\.a, '1llakam di i.l.n:li§ti. Bu ka, makam
retin e ki agasl idi. He ' alayda , ine a§irct agasmm akrabasmClan iki in­
ba§l a iret·n i1eri ,elenlel'inden dor ve ekiz mtilizim vardJ.
Bun)arm hir;hirisi oknmal< bilmezdi. Her ala . kUD1andaru zorla brr l-atip
bula AJavm Jutiin atl:m a:jiret eratrnm QZ mallanydl. Bu at1a1'a 0
ala. n d:.unga 1 ,ur l u 'd , A ay p8.§ahrma, kayrnakrun ve zabitl rme p ­
di§ah hazinesinden Jol<nIll m' ve he' b'ele verilir i. Emu siHihl r l
sme 1 bunlarm kull< nellgl sila l]ar v'" klsmen de levI tten ve­
rilmi§ tiifellerc1i . Omel'a \'e zahitanm !uht;)an ve elhifl'elmi devlet l:tl'afm­
dan veriliyordu, Dogu ill indeki bu Hamidiye kaymakamlllnrun sayililaI'l,
arto'da ibmnl1 . 1ahmut BeL C' branh Smear I rahlm ey, Karho ' a'da
Cibr nh Maksut Ut F t hullah Bey, Hasanah Halit
Be , Slpkanh AbdUlmecit Bf"ylerdi.
Bu < §i ret Hva ve l.aymakrunlar, 1309-1893 Yl lmda Erzincan'da Mti§ir
M lunet Z(>ki Pa§a' run yarunda toplanarak Istanbul'da ultan Hantid'in
yanma gitmilerdi . nlt< Hamil. unlar gozden ge<;· erek r ii b lerini
talillll§ e bunlann yalos1khlann: paralar ihsan e mi!3ti ve onlax
.. - Benim, ktirtlel'in 1 IdugWllU unutmayIn I"
Diye il tifat
Sult an Hami , 0 gil , bu 3§iret agaian na verdigi seHihi et v
rtithe i1e, dogll 0 ge indeki esnaf ve t ticcan ve dogu ·l1er indeki
ve halk t abakaslD ve bu iller de, biz Tiirkiiz, diyenleri, bu Hamidiye
alaylarma irer esir gibi t esl' m ederek onlarl a§iret al ylar ma
klrdmm!i ve ezdirmi§ti. Koskoca bir TUrk Imparatoru olan bu zalim pa­
di§ah, hiler k TUrk lr1a.nm dU§mam kesilmi t i.
Hamidiye liva ve ala,. kumandanlan, Ist anbul'dan dondiikt n sonra,
96
..
istibdadm en karanhk zirvesine bulunuyorlardI. Bu a§iret agalan,
Hamidiye unvam altmda biiyiik bir debdebe ve saltanata kavu§tuktan son­
ra kendilerini hic;bir kanuna tabi tutmadan miilkiye adml alan dogudaki
diger a§iretleri, kom§ulan olan halkl, §ehir ve kasabalarl soymaga ve dogu
illerini yakIp Ylkmaga ba§laddar. Padi§ahm ellerine verdigi silah ve salahi­
yetle c;ok amanSlZ harekete gec;tiler. Dogu illerinde, Sultan Hamid'in ve
kara kuvvetin birer miistebit ve kanh kollarl gibi uzanan Hamidiye alay
lan, dogunun biitiin dag ve derbentlerinde yollar kestiler, kervanlar soy­
dular. Halkm maIm a ve camna klydIlar. Binlerce masum koyliiniin kanla­
nm doktiiIer ve bununla da kalmlyarak Hamidiye te§kiIatma girmiyen
kabile ve a§iretlerin koylerine baskmlar verdiIer, can yaktllar, mal talan­
ladIlar.
Hamidiye alaylannm Istanbul'dan aldlg, kara fikirler artIk dogu iJ­
lerinin rengini tamamen degi§tirmi§, miistakil hareket eden 36 kanh bey­
lik yaratml§tI. Bu beylilder, kendilerini yalmz Sultan Hamid'in Kiirtleri ve
ogullarl, din ve §eriatin arkalarl, insanlarm en kutsallan, Tiirkliigun dii§ ­
manlarl ve yurdun Con Tiitklere kar§l miidafileri sayar ve kendilerini hic;­
bir kanuna tabi tutmadan dogunun dig-er kabile ve halkml kar§Ilarmda
kole ve kul biliyorlardl.
Osmanh Imparatorlugunun orta devrinden ba§laYlp Sultan Hamit
tamamlanan bu YlklCI siyaset ve zehirli duygulardan dog-an Ha­
midiye te§kilatI, az bir miiddet ic;inde dogudaki Tiirk nesli arasmda
bir kotiiliik ve nefret uyandlrml§, milli birlik ve biitiinliigii c;ok aglr bir
surette parc;alaml§, Hamidiye olmlyan haHn bu a§iretlere ezdirdikten son­
ra, menfaat ve saltanat hlrsiyle deIiren bu alaylarl ve haW\. bir alayda olan
oz karde§leri birbirine musaIIat ederek dogu illerimizin her yamm kan­
. larla sulaml§tIr.
Soziimii gerc;ekle§tirmek ic;(in, bu aCI manzara ve kanh bogu§7l1alar­
dan birkac; ornek vereyim.
Dogudaki Hayderan a§iretinin bir alaYI, Tokariyan a§ireti. reisi Hii­
.eyin aga ile (1), Ele§kirt'teki Slpkan a§ireti reisi Abdiilmecit, Malaz­
girt'te, Hasanan a§ireti kaymakaml Fethullah Bey ve Halil Hasanla, ve
Hasanh Riza Halit, Hasanh Acem ogullariyle, Hmls'taki Zlrkan alaYI ko­
mutam Kulihan Bey, Tekman'daki Zlrkan alay kumandam Selim beyle, ve
bu iki a§iret yine Hlms'taki Qarek a§iretleriyle ve Varto'daki Cibran ikinci
alay kumandam Mahmut Bey, Cibran birinci alay kumandam Sincar Ib­
rahim Beyle, ve Karhova'daki iic;iincii Cibran alay kumandam Maksut Ha­
lit bey, OZ karde§i Selim aga ile, ve yine bu iiC; Cibran a§iret alaYI Varto'­
daki miiIkiye Hormek a§ireti ile, Viran§ehir'deki MilIan a§ireti Iivasl Ib­
rahim Karakec;i a§ireti reisi Dirii iIe, safflharp halinde yIllarca do­
vii§mii§lerdi.
(I) Bu sava§ta, me§hur Hayderanb Tahir han, Oldiiriilmii§tii.
F: 7 91'

98
Sava§larda binlerce insan olmii§, talanlar gitmi§, koyler YIkllmI§b.
Hiikiimet, Hamidiye alaylarl arasmdaki sava§larI durdurmak ya bir
pa§a gonderir veyahut bir telle miidahale ederdi. Miilkiye olan
a§iretlerle HamidiyeliIer tutu§unca, Hamidiye tarafml tutar, kar§Idaki
miilkiye bastirmak ic;in ,sava§ yerine bazen birer tabur nizamiye
askerini gondel'irdi. Kendilerini Hamidiye alaylarma kanp miidafaa et­
mekten aciz olan dogu illerindeld diger kabileler ve halk, mecburi o!arak
Hamidiye alay kumandanlarma agu' vergiler verir ve bunlarm idaresinde
kole gibi ya§arlardi.
Her iki a§iret livasl ve kaymakamlar, doktiikleri kanlardan
otiirii hic;bir mahkeme ve adalet divanmda hesap vermege mec­
bur degillerdi. Eunlar biitiin a§iret halkmm mukadderatlarma bi­
rer mutlak hakimdi. A§iretin adli idare, ic;timai hukuku, a§i­
ret reisinin elindeydi. Reis, ba§ka bir a§iretten oldiirdiigii bir­
c;ok adamlarm kanma kar§Ihk, kendi a§iretinden Oliimlerine sebe­
biyet verdigi bir siirii insanlarm kanlarIru bir dehalet ve barI§ma He bagI§­
lar, evine gelen haslm a§iret agasmm bir merhabasma feda ederdi. Bir
a§iretin mall caru, U'ZI, 0 a§iretin reisinin OZ mall saYlllrdl. Reis, huylan­
. digi ve §iiphelendigi bir adaml Oldiirebilir, bir suc;luyu hapis veya affede­
bilirdi ve sevdigi bir kadmla bulu§ur, bunlar ic;in hic;bir makam veya mah­
keme, reisin haklnnda tahkikat yapamazdI.
Sultan Hamid'in bu kara siyaseti, Osmanh Imparatorlugunun haki­
miyeti altmda bulunan dogu illerinde 36 derebeylikten ibaret olan bir Kiir­
distan yaratml§b, bu siyaset, Tiirkleri Kiirt diye vaslflandlran, onlara bu
a.dla menhus bir iftihar takmdlran, Tiirkiin, mahru, caruru, admI, IrkmI,
milli varhgmi hic;e satan, igrenc; bir siyasetti. Eu siyaset, doguda c;ok feci
kotiiliikler yaratml§, saymakla bitmiyen bu kotiiliikler ve Tiirk dii§man­
hgi Me§rutiyet devrine ve Sait isyanma kadar babadan evlada, irs!
bir hastahk gibi gec;mi§ti.
Eu tehlikeli fikir hastahgl, mevzuumuz olan dogu illeri ve bilhassa
. Varto tarihinde bin tiirlii kanh olaylar ve c;e§it kotiiliikler dogurmu§, on­
ceden yalmz siinnilik ve alevilik gayretiyle birkac; kere dovii§en Cibr an ve
Hormek a§iretleri, bu son Hamidiye te§kilatmm siyaseti kar§lsmda bil'bir­
lerini yoketmek ic;in Yillarca c;arpI§mI§lardlr.
Bu ild a§iretin salahiyeti, hayab ve kuvvetlel'i arasmda biiyiik bir
fark vard!. Cibranhlar: Sultan Hamid'in miistebit alaylarl ve Kiil'distan'm
kudretli bir a§il'eti. Hormekliler, miilkiye, reaya ve ahali, a§iret ve kiirt sa­
Yllmlyan, bayagl bir Tiirkmen oymagJ bilinirdi.
Cibran alaYI, kumandanlarl ve a§iret agalarl, hiikiimlerini Mu§ ve
Varto idare makamlarma yiiriiten iimera ve zabitan, Hormek agalarI; hii­
kiimet kaplsmdan kogulmu§, mall, caru helal, kafir klzIlba§lardl.
t§te birisi asalet, salahiyet, kudret ve zorunu gostermek ic;in koyle­
re ve talanlara saldiran ve obiiriisii, mahm, camm, namusunu ve hakkml,

istibdadm kanh kurtarmak iki a§iret
YOl'du.
Cibran A§ireti, Hamidiye te§kilatmda bin iki§er ytiz ath mevcutlu
dort Hamidiye alayma ayrIlmI§tI. Bu alaylarm merl<ezi Varto olmak tize­
re, $erafettin ve Bingol daglarl arasmdaki geni§ alanm koylerinden kuru­
Ian ve Varto merkezinde oturan Cibranh Mahmut Beyin emrinde bir alay,
ve $erafettinin kuzey eteklerindeki koylerden kurulup, merkezi Bagh ko­
yti olmak tizere Cibranh kaymakam Cincer Ibrahim'in emrinde ikinci bir
Cibr an a§iret alaYI ve merkezi Karhova'nm Tokliyan koytinde Goyntik
ovaSl koylerinde kurulmu§ Cibranh Maksut Halit ' Beyin emrinde tiGtincti
bir Cibran alaVI, ve merkezi Bulamk olmak tizere Cibranh
Fezzo oglu kaymakam Selim Beyin emrinde kurulmu§, dordtincti bir Cib­
ran alaYI te§Idl edilmi§ti.
Sultan Hamid'in, para, rtitbe, silah ve kuvvetiyle edilen bu dort
alay, kendi bOlgeIerindeId halka, kasabalara ve Hamidiye olmlyan diger
a§iretlere saIdn'arak onlarl kendi haline getirmi§lerdi Bilhassa
eskiden dti§mun ve kIzIlba§ bildikleri ve kendisinden Hormek
a§iretini yoketmiye yeltenerek, onlarm Varto'daki bOlgelerine, koylerine
saldll'IDI§lardl. Bu tisttin kuvvetler kar§lsmda §ai?lran Hormekliler, ba§­
kanlan olan Fere§at - Fero ailesinden Ibrahim Talu'nun etrafmda toplan­
ml§lardl. Ibrahim Talu ve akrabaIarI, ilahi bir tevekktille, canlarml ve na­
muslanm kurtarmak ir;in, bu saYISlZ a§iret akmlarma karfil durmlya ve
higbir kuvvete boyun egmemege karar vermi§, bunlar bin zorlukla ele
geGirdikleri basit silahlarla, koylerinin mevzilerinde gece gtindtiz, beIde­
.. .
ml§lerdl.
1309 -1893 YIhmn, maYls aymda Cibranhlar, Ibrahim Talu'nun otur­
dugu Kasman koytinti basml§, Ibrahim Talu ve oglu Zeynel ve karde5}Ieri
Veli ve Memil ve Zengeldeki amcaSI, Aga oglu Selim ve karde::)Ieri, Ktir te­
pesinde ku§atIIml§, Cibranh Velibilik, Memil tarafmdan ve alay
kumandam Mahmut Beyin amcaSl oglu TaIha, Ibrahim Talu tarafmclan
yaralanml§, be§ Cibranh 6ldtirtilmti§, Cibran stivarileri Ameran koyti tize­
rind en ricate mecbur ediImi§ti. Bu slrada Goyntik'ten gelen bir tabur ni­
zamiye askeri, sava§a karl§mca, Ibrahim Talu ve akrabaIarl devIet ntifu­
zuna saygl gostererek geri bu durumdan faydalanan CibranhIar,
askerin himayesinde geri geri dontip, dokuz Hormekli 6ldtirmti§Ier ve
Ameran koytinti talanIaml§Iardl. Aym tarihte Goyntik - Karhova bOlgesin­
de bultman Cibranh Halit Beyin ti<;tincti Hamidiye alaYI, Karir'deki Hor­
mek a§iretine akma ba§Iaml§, bu slrada bu a§iretin reisi ve Hosnek nahi ­
yesi mtidtirti bulunan ikinci Zeynel'in torunu Ktigtik Aga, htiktimetten al­
dlgl bir kuvvet ve bOlgesinde topladlgl a§iret eratiyle Karir dagIarmm sarp
gecitlerinde Cibran asiret alayml durdurarak onlarm Karir bOlgesine gir­
melerine engel olmu§tu.
99
100
Yine bu Yllda, Palah gol mevkiinde Ibrahim Talu ile Cibranb "Amer'"
aralarmda §iddetlibir olmu§, arada hayli can telef olmu§, Ibra­
him Ta)u ile karde§i Veli'nin harikulade cesaretleri sayesinde, gotiiriilen
talan siiriileri, Cibranblardan geri abnml§tl.
1310-1894 yIlmda Ibrahim Talu ve Hormek koyleri Bingol yaylalarma
CibranlIlar biitiin kuvvetleriyle her yandan Hormek a§iretine
yiiklenmi§lerdi. Bu yIlm temmuz aymda Karhova'daki Cibranh Hatto ogul­
lariyle CibranlI Mahmut Beyin sekiz yiiz atbsl, Ibrahim Talu'nun
BingOl'deki Hasman yaylasml c;evirerek miisademeye ba§laml§lardl. Ib­
rahim Talu, karde§leri ve oglu Zeynel, ve Zengel yaylasmdaki amcasl oglu
Selim ve karde§leri birle§erek kendilerini ve yaylalarml kurtarml§. Cibran­
II Alo-re§ik ile birkac; Cibranh ve Hormekli katledilmi§ ve fakat Cibranh­
lar Ibrahim Talu yaylasmm biitiin slglrlanru talanlaYIP gotiirmii§lerdi.
Ibrahim Talu, ardl arkasl gelmiyen bu Cibran akmlarmdan ve saldl­
n§larlOdan otiirii, hiikiimetten yardIm dilemek iizere oglu Zeyneli Varto
kaymakammm yanma gondermi§ti. Cibranh Mahmut Bey, kaymakamm
yamba§mdaki sedirde oturmu§, Zeynel §ikayetini kaymakama yaparken,
Mahmut Bey ona slra vermeden Zeynel'e hitaben:
- Ne yapahm, sizin fermarumz padi§ahtan
Demi§ ve kapIdaki zabIta memuru, (Zeynel, Mahmut Beye kar§l gel­
digi ic;in) onu hiikiimet kapIsmdan kovrnu§tu. Bu hadiseden soma Ibrahim
Talu ve Hormekliler artIk canlarmdan, hiirriyetlerinden ve hiikiimetten
iimitlerini keserek, btitiin varhklariyle hem Cibranhlara, hem de hiikiimete
kar§1 koymlya yemin etmi§lerdi.
Bir miiddet sonra Ostiikran naqiyesine Hormeklilerin tedibi ic;in as­
keri bir kuvvet gelmi§ ve Cibran a§ireti bu askeri kuvvetlerden faydala­
narak Hormek koylerini basml§ ve eskisinden fazla kar§l koyma ile ka11!l­
lanarak zayiata ugraml§ ve geri donmii§lerdi. Hormekliler arbk hiC;bir
kuvvetten <;ekinmiyor, ve kendileri . ic;in mukadder olan Oltimii bekliyor­
lardl. Ibrahim Talu'nun me§hur olan siirmeli tiifeginin sesi iki giinde bir
Hormek dag eteginde yiikseliyordu.
Ibrahim Talu'nun bu haksIzhk ve zulme kar§l koymasl, nahiyeye ge­
len yiizba§l ve miilkiye kaymakaml goziinde bir isyan §eklinde goriinmii!j
ve bu hal Cibranh Mahmut Beyin i§ine yaraml§, Varto merkezinden Er­
zincan Mii§irligine ve Sadarete yagdIrdlg, tellerde: Ibrahim Talu ve Hor­
mek a§iretlerinin isyan ettigini ihbar etmi§ Varto kaymakaml bu §ikayeti
tasdik ettigi ic;in Ibrahim Talu Hormek a§iretinin tedibi ic;in Varto merke­
zine bir alay nizamiye askeri gelmi§ti.
Bu askerle birlikte bir Cibl'an alaYI Hormek koylerini tanyacaktl.
Fakat kanun aylarl gelmi§, karlar yagmaga ba§lamI§ oldugu ic;in askeri
kuvvet Varto'da yerle§mekle me§gul bulunuyordu. Tam bu slrada Ibra­
him Talu'nun amcaSI oglu Zengel koylii Selim, Caneseran koyiine gidip,
halka zuliim yapan Ostiikran miidiiriinii dovrnii§, Selim'i ele
Varto merkezinde oturan alaydan bir tabur nizamiye askeri, binba§l Ziya
Beyin emrinde olarak Ostiikran nahiyesine gelmi§, burada Cibranh hinba§1
Orner aga, iki yiiz a§iret athsiyle bu kuvvete kablarak Zengel koytine dog­
ru hareket etmi§lerdi.
10/ 12/ 1310-1894 gtinti karh yollarl a§arak Zengel'e giden bu kuvvet­
ler, Selim ve karde§leriyle maiyetinin ate§leriyle kar§lla§ml§ ve ak§am
Caneseran koytine donmiye mecbur olmu§lardl. Selim, aym gece de Ibra­
him Talu'ya haber vererek biitiin arkada§lariJ1e ailelerini ahp Bingol dag­
larmm eteklerinde saklanml§lardl. Ibrahim Talu, bu kar ve kl§ a§i­
retinin ba§ma bir felaket gelmemek onlarm yerlerde saklanma­
larml ve nizamiye askerine kar§l gelmemelerini tenbih ederek, kendisi de
o gece BingOl eteklerinde bulunan Kiirte-giiI mezresindeki bir eve
gidip saklanml§b.
Caneseran koyiine don en tabur, ertesi giinii tekrar Zengel'e dogru
hareket ederken, Civarik deresinde silahh bir adamm Kiite-gtil'e gittigini
gorerek, bu piyadenin izine dii§erek anSlzm lbrahim Talu'nun saklandlg,.
kii c; iik evi ve ate§le kar§lla§mca, ilk i§ olarak eviri kapisma dol­
durdugu bir YIgm ota ate§ vererek lbrahim Talu'yu ate§ ve dumana bog­
mu§lardl.
Ibrahim Talu'nun yanmda iiC; .oglu ve silahh on hizmetc;i yard!. Bun­
lar ate§te yanacaklarml gortince, Ibrahim Talu gogsiyle ate§ ve alevleri
yararak haslmlarmm tizerine ablml§, fakat kapldaki kar §epelerinde ve si­
viklerde mevzi alan bind en fazla asker ve Hamidiyelilerin birden a«;llan
silahlarmm kl1r§l1nlarl arasmda yere serilmi§, onu takip eden btittin arka­
da§lal'l birbirinin iizerine canSlZ olarak YIgIlml§lardl (1).
Htirriyet §ehidi kahraman Ibrahim Talu'nun Oltimii, a§ireti arasmda
Ylldmm hlziyle yayIlml§, halk kendilerini toplaymcaya kadar asker ve Ha­
midiye alaYI Vart o'ya yeti§erek zaferlerini telle Sultan Hamid'e bildir­
mi§lerdi.
Bu feci hadiseden ottirti Varto ve Karir'de bulunan biittin Hormek
haHn, derin bir mateme biirtinmti§, 0 slrada Karir'de bl1lunan Ibrahim Ta­
lu oglu Zeynel, babasmm intikamml almaga and i<;mi§, ve 1311-1895 Ylb
baharmda Varto'ya donerek amcaSI oglu Zengel koylti Selim'i a§iretin ba­
§mda blrakml§, kendisi ve 17 ya§mdaki karde§i Veli ve on be§ fedai ath­
siyle daglara <;lkml!jb (2).
Zeynel, ilk mtisademesini Cibranh Kor Ahmet agamn adamlariyle
Karaboga tepesinde verdi. Bu mUsademeye Tatan koytindeki bir boWk as­
ker de Zeynel'in ab vuruldu ve iki Cibranh katledildi', Zeynel ve
(I) Bu cesetlerin altmda yalmz Ibrahim Talu'nun oglu Ali, sag ..
(2) Ibrahim Talu, "Bir giin oliirsem, siliihlml Veliye, evlerimi Aliye, aljire­
tin idaresini Zeynele veriniz I"
101
102
Veli, durmadan Cibran koylerine saldmyor, ele
led oldtirtiyor ve bu ortahg,. velveleye veriyorlardl:
Cibranhlar, Hormeklilerin topluluguna saldll'mlya vakit bulamlyor, hep
Zeynel'in pe§inde dola§lyorlardl,
1311-1895 yIll sonbaharmda, yurdumuzdaki Ermeniler, Van, Mu§, Qa­
Kigi daglarmda komiteler te§kil ederek §ekavet ve fedailige ba§­
lall1l5;lardl. Asker! birlikler ve Hamidiye alaylarl bazl yerlerde bu isyanlart
rmak ic;in harekete ge<;mi§lerdi. Kigi'de bir Ermeni koyti ti zerinde,
Qa.l.ak<; ur Zazalar iyle, ii <; Uncti Cibran alaYl komutam Halit Beyin
kuv etleri arasmda kavga Zazalar kendilerini toplaymcaya kadar
kIr k ld.§i olii vereTek Zermak koyti tizerinden donmti§lerc1i.
KI§ karlar ortahgI beyaza yollar kapanml§, Zeynel,
Karir bolgesine Zeynel'in takibi gelen bir boltik asker, Ta­
tan koytinde bekliyordu.
1312-1896 Yllmda Zeynel, yine akmlarma devam etmi§, defalarca ha­
slmlariyle Zeynel, aym zamanda okumu§ bir gene; ve bir mil­
Onun tanzimat Ttirlderine muhaberesi ve ilgisi vard!. Varto'da­
ki kaymakam ve Hamidiye kumandanlarl bu ciheti bildikleri fazla
kendisiyle ugra§lyor ve fakat bir tiirlti ele gegiremiyorlardl.
1313-1897 Yllmda, Cibran Hamidiye kaymakamlarmm al'alarI
ml§ ve bunlar yer yer kavgaya Zeynel bu durumdan fay­
dalanarak Goyntik'deki Cibranh kaymakaml Halit Beyle kayma­
kam Cicar lbrahim Bey ve onun amcaSl oglu Kor Ahmet aganm koylerine
bas:{1 n verip, adamm oltimtine sebebiyet vermi§ti. Bu Ylhn sonba­
harmda Zeynel hastalanarak Caneseran koytine gelip Seyit Ali'nin evinde
yatml§, Tatan'da bulunan ytizba§l Stileyman Efendi ve Hamidiye stivarile­
ri bu haberi alarak, Zeynel'i burada ku§atml§ ve ilk bir zap­
tiye vurulmu§, Ibrahim Talu'nun akibetinden ibret alan Hormekliler Ca­
neseran'a akarak, muhasaraYl kaldlrml§lar, Zeynel yalmz atma binerek
ba§ma
1314-1898 Ylh yazmda: Varto'daki Cibranh Mahmnt Beyle. Cibranh
kaymakam Sincar Ibrahim'in aralal'l bozulmu§, Mahmut Beyin athlan
Tatan koytinti talanlaml§, her iki alay arasmda Leylek dagmda yapl­
Ian sava§ta, Cibranh Mahmut Bey katledilmi§ti.
Bu slrada Val'to'da bulunan bir alay nizamiye taburu, Zeynel'in der­
destin, bahane ederek bir alay Hamidiye ile Hormek koylerine saldlracak­
lardl. Zeynel, ba§mdan ayrIlml§, e;etesiyle daglarda dola§lyordu.
A§iretin idaresi amcaSI oglu Selim'in elindeydi. Selim, cesur, yigit ve zeld
hir ba§kandl. Ba§ma gelecek felaketi anlaml§, olmazsa htiktimetin ta­
kibinden a§iretini kurtarmak maksadiyle, Hormek koylerinin yirmi bir
muhtariyle Erzincan Mii§iri Ahmet Zeki Pa§a'nm yanma giderek Zey­
nel'den ba§ka, biitiin Hormeklilerin affml ve donerken Hormek
koylerinden dort yiiz ath bunlarla kendi koylerini muhafaza etmeyi
ve kar§lhkh olarak Cibranhlara saldmnaYl
Zeynel'in affma imkan yoktu. 0 btittin -jurnallarda, jonttirk c;etesi,
istibdadm dti§mam, e§kiyaYl me§hure olarak tanmml§, desdesti ic;in her
va ,i t Varto, Hmts, Terean, Goyntik ova ve daglarmda kuvvetli asked mtif­
r ezelel' , ve Hamidiye a, ylarl dola. ml§b. Zeynel, bu slr ada Bingol dagla­
rmda idL
1316-1900 Yll1mn bir yaz gtinti maktul Cibranlt Mahmut Beyin karde­
§i bin a§l Ismail, Zeynel'in Halitan <;aymnda bulunan ttieear Kotanm <;a­
d'l"na gidecegini haber almUj , Varto' da sec; t igi seksen athya asker elbise­
sini giydirerek Zeynel'in yolunda pusu kurmlq tu. Zeynel, bu lmsuyu f ark­
ederek savunmaga ve ilk once bu athlan asker sandlgl ic;in, Cane­
sernn koyti yaylasma kadar geri <; ekilmi§, burada athlarm ta­
lana .saldlrdtklarml gortinee, bunlarm Hamidiye oldugunu anlaml§ ve §id­
det'e htieuma bu athlarl "Gel''' yaylasma kadar kovalaml§, dort
Cibran athslm oldiirmii§tti.
Selim, Erzinean'da affa ugradlktan soma, karde§i Mustafa, Dstiik­
ran nahiyesi miidtirii olmu§ ve Hormek koylerinin muhafazaSI i<;in nahiye.
merkezine bir bOliik asker ge1l11i§ti. 1317-1901 Ylhnm maYIS aymda Sinear
Ibrahim Beyin oglu Mehmet ve akrabasl Hasan Ali kumandasmdaki dort
yiiz ath, Ustiikran bueagma hiieum ederek bu koyiin mahm gottirmii§,
koydeki bOliik kumandam yiizba§l, talam almak i<;in Hamidiyelilerin onle­
ri ne geGerken, Cibranh Hasan Ali tarafmdan kal11<;1 ile doviiIerek geri don­
tam bu slrada Selim, yIldmm gibi yeti§erek emrindeki kuvvetin ba­
§mda bizzat ileri atIlarak, Cibran athlarml onlerine katIp, Tatan bogazma
kadar siirnlii§, btittin talam geri aldlgl gibi, Cibranhlardan oIdiirdiigii yedi
iiivarinin de at ve silahianm ganimet olarak getirmi§ti.
Zeynel, bu haberi Kigi'de duymu§, 0 da akrabalariyle beraber <;ah§­
mak iizel'e affa ugramaYl arzu etmi§ ve Kigi koylerinde c;etesini karde§i
Veli'ye teslim ederek, VIa§ oglu Mustafa aganm ntifus tezkesini ahp Is­
tanbul'a gitmi§ ve fakat burada Cibranh i§gilerinin ihbarma ugrayarak
Hal'biye Nazmnm huzul'una gottirtilmii§, niifus kagldml ibraz edip Mus­
tafa-oldugunu iddia etl11i§, tam bu slrada Varto'dan gelen bir telde, Zey­
nel' in <;etesiyle Bingol'deki yaylalal'a saldlrdlgl bildirilmi§, bu muamma
kar§l smda Harbiye NazIrl, Zeynel'i bir tabur askerle Erzurum'a te§his i<;in
gondermi§. Zeynel, Erzincan yolunda firar ederek az bir miiddet soma
karde§i Veli. ve <;etesiyle birle§ip daglara <;lkml§tI.
Bu hMiseden sonra, Zeynel §iddetle aranmaga ba§lanarak gIyaben
idama mahkfim edilmi§ ve kii<;iik <;etesiyle Yavi bucagmdan gelirken ii<;iin­
eii Cibran a,?iret alaYI, binba§l Dervi§ Beyin athlariyle kar:llla§ml§, yapllan
miisademede Dervi§ Beyin iki amcaSI oglu, Zeynel ile Veli'nin elinde
lolmu§, Zeynel Qivre§ daglarma C;lkarken, burada misafir Sileper
]03
104
koylU Sadi aganm evinde, 1318-1902 yIlmm haziran aymda Cib­
ran alay kumandam Halit athlarl tarafmdan burada bir
atl! CibranhYl OldUrUp kurtu\mu§tur.
Yine 1318-1902 Ylhnm temmuz aymda, Istanbul a§iret mektebinden
mezun olan, maktul Cibranh Mahmut Beyin oglu Halit Bey, babasl yerine
ikinci Cibran a§iret alaYl kaymakaml olarak a§iretinin ba§ma gee;mi§, bu
adam, Ue;tincti Cibran aiaYI kaymakaml olan diger Halit Beyle gorU§erek
Zeynel'in takibi ic;in Bingol daglarma askeri kuvvetler tahrik ettikten son-
1'a, btittin a§iretleriyle Varto ve Hormek koylerine ve Selim'e saldlrml§­
lardl.
Zeynel artIk daglarda, Selim, yirmi kadar cesur akrabasl ve Hormek
l1thlariyle birlikte Cibranhlarm e;ok Ustlln kuvvetlerine kar§l bir safflharp
halinde d6vii::jtiyordu. Ilk akm 1318 yllm ikincite§rin aymda ba§laml§, her
iki Mengel gediginde d6vU§mU§, bu sava§ta Selim'in amcasr oglu
HUseyin 6Idtiriilmii§tU. Fakat Selim, Cibran kuvvetlerini Kargapazar k6yU
istikametine kadar piisktirtmti§tU.
1319-1903 Ylh baharmda, ikinci Cibran a§iret alaYl, Vorto'dan Hor­
mek k6ylerine salchrml§b. Leylek dagmda yapllan mtisademede, her iki
taraftan ki§i ile Selim'in yegeni gene; Ibil vurulmu§tu. Bu sava§lar
1321-1905 yllma kadar durmadan devam etmi§, her iki taraftan iki ytizden
faz]a yigit 6Idtiriilmti§tti. Olenlerin iki kab Cibranh idi. Cibran agalarmdan
Hatto oglu ve Mustafa'dan ba§kasl sava§a gelmedigi i<;in, bunlardan
belliba§h kimse Olmemi§, buna kar§lhk Selim'in akrabasmdan Htiseyin ve
Ibil gibi ild saYlh yigit vurulmu§tu.
Salim, bunlarm intikamlarma ka1'§lhk alay kaymakamlarmdan birisi­
ni oldtirmek istiyordu. Fakat bu Beyler, Selim'in silahmdan <;ekinerek sa­
vasa gelmiyor, saYlSlZ athlanm g6nderiyorlardl. Selim, bunu bildigi ic; in,
bunlarm k6ylerine kadar hticum etmeyi dti§tinmti§, akrabalarmdan Talu
ogullarl Memil, Veli ve Giilflbi ogullan Aga ve Mustafa'Yl Ue; ytiz se<;kin
ath ile arkasma takarak Kargapazar k6yUne defalarca hticum etmi§ti.
Cibran ildnci ve tic;tincti alay kuvvetleri. Kargapazar'da
Selim'in alonlarma km:"§l durmu§lardI. Selim. her sava§ta iki ytiz metre
athlarmdan ileri gidiyor , atmdan inmeden Cibran sUvarilerine saldIrlp
elindeki dolmzlu ttifegini makine gibi i§letiyordu. Selim, 1321-1905 hazi­
ran aymda U<j yUz ki§jlik kuvvetiyle Mengel gediginde Cibranhlarm yedi
yUz athsiyle kar§lla ml§, ilk <;arpl§mada bunlan yerinden oynatarak 6nU­
ne katml§ ve btiytik bir asabiyetle stivarilerinden ayrllarak tie; yUz metre
ileri abhp Cibran ath koIlarmm i<;ine dti§mti§ ve yan ate§ine tutulup atI
ti zerinden yere yuvarlanml§b. Hormekliler yeti§inceye kadar Cibran ath­
larl Selim'in cesedini ahp Kargapazar koytine savu§mu§lardl.
Selim'in olUm haberi, stiratle bOlgeye yayllml§tI. 0 gUn askeri mtif­
rezeler tarafmdan takip edilerek Tercan daglarmdan Bingollere gelen Zey­
nel, bu aCI haberi duyunca, ertesi gunil Mengel gediginde olan Horme.
kuvvetlerinin ba§ma Kargapazar koyunU ku§atnu§b.
Selim'in cesedini almak koytin, Hormekliler tarafmdan ku§abla­
eag-ml bilen Cibranhlar, 0 gece Kargapazar'a iki binden artIk kuvvet Ylg­
mI§lardl.
Zeynel, koldan koye hticum ederek bizzat koy camiinin kapIslna ka­
dar ilerlemi§, bu sIrada arkada§larmdan Ibrahim Mitti'nin orad a VB Se­
lim'ni karde§i nahiye mtidtirti Mustafa'nm koy arkasmda vurulu§u yti­
ztinden, Hormek kuvvetleri geri Zeynel mti§ktil duruma gir­
mil} ve fakat yerinde sebat ederek koyti kUr§un yagmuruna tutmu§, bu
son vaziyetin hesap a§Irl anlayan her iki a§iretin §eyh Ve hoca­
larI, araya girerek Salim'in cesedini Zeynel'e teslim edip muhasarayt kaI­
dlrml§lardl (1).
Selim'in katli, dogu illerindeki alevileri, Hlms'taki Qarek a§ireti, Var­
to ve Kigi'deki Lolan ve Hormek a§iretleri iizerinde deh§etli tesirini gos­
Bu slrada Varto'da meclis azasl olan Lolanh Mehmet aga ve a§i­
reti sava§a karI§mI§, Mehmet agamn karde§leri Selim ve Hasan, Cibranh­
Inr tarafmdan
Kigi'deki Hormek a§ireti reisi KtiGiik Aga, akrabasmdan Kiirikanh
Kamer aga, btiyiik bir kuvvetle Cibran alaymm Sagms koytine
inerek bu koyde birkac; ki§i Oldiirmtil}. koyti talanlamI§ ve kendisinin de
Veli adh yigit bir karde§i vurulmu§tu.
Zeynel, artlk asker! kuvvetlerden c;ekinmiyor, Hormek a§iretinin ba­
gec;erek Selim'in intikamml aJmag-a Selim'in katlinden iki
,,-un sonra. ikinci alay komutam Halit Beyin ameaSI Ismail ve Hasan. yedi
yU7. ki Si ilik bir kuvvetle ·hudutta olan Rakasan koyunii anSlzm basml§, Hor­
mekli Musa Gedik'le iiG adam Oldurmii§, bu kOyil talanlaml§b.
Bu mUllademenin ikinci gtinii Ze:,mel ve karde§i Veli, iki ytiz el1i ath
ile Gedik Mezarl mevkiinde Cibranhlarm dort yilz athsiyle kars,lla§ml§,
Veli. biiyiik biro hevecanla dort ytiz metre ileriye atllarak dii§man kollan
arnS1ll3 gir erek. Zeynel ve athlarl yetis. ineeye kadar iiG yig-it CibranlIyt
Ol dii r ii') silithlarllll alml1? Ze:-mel. ve siivarileri CibranhlarI Levlek koyiine
karlar siirel'ek yedi adam oldiirmiilltii . Zeynel. 0 giiniin gecesinde Muzuran
kiiviinii dort Cibranh daha oJdiirmUstii. Zeynel, Oliimle kucakla!.}a­
cak . fakat Se1' m'in intikamlm aJaeaktl. Qarek ve LoJan a§iretleri de I
Zeynelle harekete geceeek ve saYISIZ kanlar dokiileeekti.
Ikinci Cibran a§itet alay kaymakaml Halit Bey (2) bu tehlikeyi tama­
(1) Cibraltlar. Selimin cesedini Ylkayarak bir kat ipekli yatak ic;inde sakla­
1111 Ii. onu bir arabaya yiikletip oliisiine saygl gosterip, ugurlamak !}artiyle biiyiik bir
i.1icenaphk yaomill. arabaYI koyiin balimda olan Zeynele gondermi!ilerdi.
(2) Halit bey Tatan miisademesinde oldiiriilen kaymakam Mahmut beyin og­
ludur. Biiyiik harpte miralay olano bu adam, $eyh Sait isyanmda Bitlisde aSllml§ttr.
lOS
I
men idrak etmi§, Zeynel'in a§ireti ba§mdan ayrIlarak tekrar dag-Iara c;lk­
masl ic;in Varto merkezinden sedarete teller yagdlrml§, biitiin bu §i1dlyet­
lerinde Ittihat Terakki Cemiyetinin bir c;etesi olan Zeynel'in, a§ireti ba­
§ma ge<; erek Padi§ah kuvvetlerine ve Hamidiye alaylarma saldlrdlgm ve
bnll almmazsa bunun bir isyan halini alacagml bjldirmi§ti. Esasen Zey­
ne! bu slH;la su<;landll'lld gl ic;in glyaben idani.a mahkum edilmi§, ve iradei
senn·ye ile (ahzu-giriftine) yakalanmasma emir veriImi§, Y1IIarca askeri
miifre ,eJer tarafmdan takip edilmekte idi. Halit Beyin bu telleri bi!- ha­
tn' lama olmu§, miitesarrlfl, bir alay nizamiye askeri iIe Varto ve D tuk ­
ran nahiyesine gelerek i§e el koymu§, Zeynel, <;etesini alarak BingOl dag­
lanna SeIim'in Veli iIe Zeynel'in karde§i Ali ve Hormek
ag-alarl tarafmdan nahiyede toplattmhp bunl r zoraki bir barl§la
Cibr an agalariyle barl§bnlml§, ve bu suretle bu ka h bir son
verilmi§ti.
Zeynel asked kuvvetler tarafmdan takip edilerek Bingollerde izini
ka bedip kl§l Kigi ve Tel'can koyJerinde ge<;irmi!), 1322-1906 Ylh bahar'nda
bir kere Palan-doken daglarmda kendisini gosterdilden sonra athlarlm
dag'tml§, kendisi, karde§i Veli ve kansl Fatma, ve oglu Haydar ve
hizmetGisi Hasan'la izini kaybedip Varto'nun Caneseran koyii mezresinde
Seyit Ibrahim'in evine gelip saklanml§tI. Tam bu slrada yine Bitlis valisi
ile mutasarnf ve nizamiye alay lwmutam Zeynel'in derdesti ic;in Varto
merkezine ve Dstiikran nahiyesine gelmi§, Zeynel'in izini bulamadlklan
ic;in Varto'da bir piyade taburunu blrakarak geri gitmi§lerdi.
Eu Yllm maYIs aymda Zeynel'in Seyit Ibrahim mezresinde sakh 01­
dugn. birisl tarafmdan tabur komutanma ihbar ediImi§, tabur komutam
ve Cibranh binba§l Kor Ahmet aga kuvvetleriyle §afakla Seyit Ibrahim'in
diizliikte olan tek bir evini ku§atml§, birden ic;eriye otuz siIahh girmi§ti.
Bir dakika ic;inde bunlarla Zeynel ve karde§i Veli arasmda ko'rkunc; ve
kanh bir miisademeden sonra; asker ve Hamidiyeliler ic;erde on iki Olii bl­
rakarak kac;ml§, ev sahibi Seyit lbrahim'in oglu Hiiseyin de bu me­
yanda Oldiiriilmii§. dl§an kac;an neferler bir C;lghk kopararak evleri
tan kuvvetlerin dagllmasma sebebolmu§, Zeynel ve Veli ile hiz­
metc;i1eri Hasan dl§an ablarak asker ve Hamidiye kuvvetlerinin bu
durumundan yol ac;arak siir'atle ilerlemi§, Veli koluna taldlgl be§ mavzerle
kiiGiik Haydar'l omuzlaYlp evlerden uzakla§ml§lardl. Zeynel'in gebe olan
,
kar'sl Fatma gidemedigi ic;in oldiiriilmesini kocasmdan rica etmi!), Veli
kad1nm alnmdan kur§unhyarak yere yuvarlaml§, yollarma devam etmi§­
lerdi.
Binba§l Cibranh Kor Ahmet aganm talihi bu sefer Kiirte-giil'de oldu­
gu gibi i§lememi§, 0 son bir gayret olarak birc;ok ath ile Zeynel'in yolunu
kesmi§ ise de, dort nefer maiyetini alii blrakarak geri kac;ml§, Zeynel ve
karde§i iIe hizmetc;isi siir'atle gazlerden kaybolup Bingollere brmanml§­
lardi.
106
Bu kanh hadiseden sonra Bitlis valisi, ve alay komutam SaYlSIZ kuv­
vetle Dsttikran nahiyesi koylerine gelerek bOlgenin me§elerinde ve dagla­
rmda aylarca Zeynel'i araml§, bu meyanda Hormeklilerden ytizlerce ki§iyi
klZg n §i§lerle daghyaral\: ezi'yet etmi§, ve Hormek koylerinin btitiin mal­
lar'm ve erzaln ill asker ve Hamidiye athlarma yedirmi§, Hamidiye, athlarl
l( ' vl el'i Vall ve alay komut am 1322-1906 Ylhrun sonte§rin
aymda <; eldlirken. Dsttikran nahiyesinin btittin koylerini <;lplak, a<;,
se: alet iginde terketmi§lerdi.
Zeynel arbk civar ilgelerde asker ve Hamidiye alaylarl tarafm­
dan aramhyordu. KI gelmi§, daglar kapanml§tI. Barmacak hi<;bi r yer
yoktu. 0 , son bir <; are olarak Viram}ehjr'de bulunan Milanh Ibrahim Pu§a­
nm ..na gitmi§ti. Pa§a, Zeynel'i kaplsmda gortince, sevinmi§, bir gtin
sonra Karakegi misafir giderken, Hamidiye ve Cibranhlarm dti§­
man olan Zeynel'i tutmalarml ogul\arma Bu slrada <;ok
aca yip bir hMise zuhur etmi§, Araplarm a§ireti ytizlerce stivari
Be n c;adlrlarl kaplsmda olan at ve deve llgllanm onlerine katip
stir ti l ler, btittin Milan a§ireti, Zeynel karde§i Veli ve on be§ athsl bu ta­
lancllarla dovti§mti§, Zeynel ve athlarl burada da akla slgmaz bir cesaret
gostererek Araplarm onlerini kesmi§, be§ ki§i oldtirerek, onlarm at ve si­
lahlariyle birlikte pa§an n ta!amm geri alml§lardI. Pa§a bu kavgaYl i§itip
eve dontince, Zeynel ve karde§i Veli'yi kucakhyarak gozlerinden opmti§,
ag'll' hediyeler vermi§, bunlar i<;in ayrl bir gadll' kurarak istirahatlerini
temin etmi§ti.
Pa§a, candan Zeynel'e hayran olmu§tu. Ona biiyiik bir iyilik olsun di­
ye Istanbul'a Sultan Hamid'in yanma gidip affa ugratmasml dii§tinmii§,
ve 1323-1907 Ylh baharmda Istanbul'a gitmi§ti. Pa§anm Sultan Hamit'le
araSl <;ok iyi idi. Padi§ah ona oglum diye hitabederdi. Fakat jonttirk tam­
dlj'l Zeynel'i asia affedemezdi. Hatta onun teslimin.i Ibrahim Pa<>a'ya irade
pa§a stir'atle eve donerken Diyarbaklr'dan Zeynel'e gizli bir
haber gonderip onun Viran<; ehir'cleR aYl'llmasml bildirrrii§ti.
Zeynel bu haberin manasml biliyordll. °gece athlarml alarah: Viran­
§ehir'den <;lkml§ ve higbir yerde saklanmaya ltizum gormeden bir hafta
sonra Bingol dagJarma <;lkml§tl. Bu Yll Zeynel pek az takip edBdi. Dag­
larda verdigi birkag miisademeden sonra Dersim'e gitti. 1324-1908 Yl­
11l1da Dersim'den donerken, Sultan Hamit tahttan indirilmi§, me§l'utiyet
devri ba§laml§, ittihatg,jar herkesten onee Zeynel ve akrabalarmm affml
telle Varto kaymakamhgma bildirmi§lerdi. Zeynel ve btittin Hormek mah­
k1\mlarl yuz athltk bir dug'tin alaYl gibi destelerce davul ve zurnalarm
sec;leri, arasmda Varto htiktimet ontinde saygl Be egilip aflarml
alml§lardt.
o
107
108
BOLUM: VIII
Devri ve Birinei Diinya sava§Inda
Dogu lIIeri ve Varto
Sultan Hamid'in istibdadma son veren Mef?rutiyet devri, oldukc;a
Tiirk mill! biriigi kaynaf?masmm birinci merdiveni saYlhr. Me§rutiyet ida­
resinde yer alan Hiirriyet; Adalet, Miisavat, Uhuvet (.karde§lik) umdeleri;
derebeylik, e§kiyahk ve zorbahgm ortadan kalkmasml saglaml§, dogu i1­
lerindeki Tiirk koyliisiine huzur ic;inde bir c;ah§ma flrsatml vermi§ti. Arbk
koyleri basacak, daglarda kervan soyacak ve adam OIdii'recek hic;bir §akt
c;etesi ve a§iret akmlarl yoktu.
Varto halkl bu devirde huzur ve giiven i<;inde ya§lyor, affa ug­
raYlp evlerine donen Hormek ve Lolan halkl, aile ocagmda <;iftc;ilik ve ko­
yunculukla ugra§lp <;ocuklarml Varto'da yeni a<;llan Rii§tiye mektebina
gonderiyorlardl.
Dogu iIIerinin birc;ok kcsimlerinde ve Varto'da, senelerden beri istib­
dadm fikriyle zehirlenen Hamidiye alaylarma mensup a§iretler: babalan
Sultan Hamid'in oliimiine aClyor, ve kan aghyorlardl. A§iret agalan­
nm, konaklarmda Sultan Hamit tiirkiisii soylenerek matem tutulurdu.
Me§rutiyetin i1anmdan sonra Viran§ehir'deki Hamidiye Iivasl Ibrahim
Pa§a isyan etmif?, devlet ordusu tarafmdan a§ireti i1e birlikte $am'a kadar
takibedilerek tenkil edilmi§ti. Malazgirt'teki Hasananli a§iretinden Riza­
Halit me§rutiyet idaresine kar§l geldigi ic;in yakalanarak ceza evin­
de olmti§tii. Bu slkl takip kar§lsmda diger Hamidiye alaylarl ses C;lkarma­
dan me§rutiyet idaresine boyun egmi§lerdi.
Hamidiye alay Immandan ve iimerasmm, heniiz a§iret erab iizerin­
deki niifuzlarl tamamen baki idi. Bu te§kilat aynen kabul edilmi§, ve an ­
crik biitiin hareketleri nizamiye askerleri gibi kanunla tahdit edilmif?ti. Her
Hamidiye alaYI oz alay kumandanmdan ba§ka bir nizamiye binba­
§ISI gonderilmi§ti. Bu binba§l 0 Hamidiye alaymm hiikiimet kanunlarma
itaata zorhyan, ve onlara askeri talim ve terbiye veren iistiin bir amir sa­
Ylhrdl. Artlk hic;bir Hamidiye alay kumandam kimseyi Oldiiremez, ve .koy
talanma gitmezdi.
Bu suretle degi§en dogu i1Ierinin havasl ic;inde yer, yer dershaneler,
mektepler aIt1lmll}. memleket servet ve saadet kaynagl olmu§tu. fIamidiye
alay agalarl Itocuklarml okutmaya vermi§, ve medeni bir §ekle girmi§ler­
di. Bu durumdan en fazla sevinen eskiden miilkiye adl altmda ya§lyan halk
ve koyliilerdi. Bunlardan Hmls'taki Qarekli Hasan agalar, Varto'da Hor­
mekli, Zeynel, Lolan agalarl ve Karir'deki Hormekli Kii<;iik Aga en ba§ta,
halka onder olmu§, koy ve bOlgelerinde bulunan okuma Itagmdaki Itocuklan
,.akm kasaba ve vilayetlerin mekteplerine gondermi§lerdi. Bunlardan faz­
la ilerleyen Karirli Kiiltiik Aga idi. Senelerce Hosnek nahiyesi mtidtirti olan
bu zat, istibdat devrinde on yedi tane oglunu ve birltok akrabasml okut­
mu§tu. Bunlar iltinde kiilttik oglu Haydar, cidden ilim ve irfaniyle temiz
etmil}, dogu illerinde bir YlldlZ gibi parlaml§tI. Fitri ve harikah bir zeka
ve istibdada sahip olan genlt Haydar, Ttirkltiiliik mefkiiresi ugrunda yiiz­
terce genlt yeti§tirmi§ ve ir§at etmi§ti. Haydar bununla da kalmaml§, ken­
di bolgesini zenginle§tirmek iltin yiizlerce i§lti Amerika'ya gondermi§ti.
Bunlardan ba§ka, Kigi Beyleri, Qarek'te $ah Hiiseyin oglu Haydar
Bey, Hmls kasabasmdaki Alaettin oguIlarI, Mu§ e§rafmdan Haci Dervi§
ve Mu§ e§rafl bir Tiirkliik ve milliyetltilik Itlgm iizerinde ytirtimege ba§la­
ml§lardl.
Biitun Hamidiye alaylan zahirde me§rutiyet idaresine bagh goriin­
mii§lerse de, iltlerinde her an bu idarenin dii§manlarl kesilmi§lerdi. Bunlar
bu hal iltinde devletten aldlklarl bol maa§ ve yiiksek riitbeleriyle sessiz ve
rahat ya§lyorlardI. Btittin dogu halkl iki Yll bu huzur ve rahatbk iltinde
Ya§adl.
1328-1912 Balkan Harbi memleketin bu rahatma zehir katml§, dogu
illerinde huzursuzluk belirmi§, Hamidiye alaylan slkl bir talim altma alm­
ml§tI. Bu yIlda Zeynel ve daha evvelki sene karde§i Veli Olmti§, Hormek
koylerini derin bir matem kaplaml§tI. Selim'in karde§i Veli ve Zeynel'in
karde§i Ali, Balkan Hal'binde htiktimete yard1m etmek iizere koylerinden
asker toplamaya ba§laml§lardl. Hiikiimetten gel en bir emir tizerine bu as­
ker toplamasl durdurulmu§, hiikiimet Balkan Harbinde dogu illerindeki
halk He Hamidiye alaylarmdan hiltbir kuvvetin Balkanlara gitmesine mii­
saade etmiyerek onlan dogu cephesi iltin yerlerinde blrakml§tI.
1330 - 1914 YIh Cihan Harbi ba§laml§tI. Bu sava§ta dogu illerindeki
Hamidiye alaylarl ve Varto'daki Cibranhlar Agn'ya, Rus ordusuna kar§l
gonderilmi§lerdi. Hormek ve Lolan, halkI, harbin ilanI giiniinde davullar
~ l m a r a k askere ahmp vatan miidafaasma gonderildi.
Sava§ ilk Yll dogu hududunda btitiin §iddetini gosterdi. SaYIslz Rus
ordusu kar§lsmda intizamslz bir ordumuz ve 36 a§iret alaYI vardl. Hami­
diye alaylan kmk silahlariyle aylarca Rus ordusuna kar§I dovii§mii§,
Cibrab tiltiincii a§iret alay kaymakaml Maksut Halit Bey, biiyiik yararhk­
lar gostererek Pasinler'de §ehit olmu§, Rus ordusu Pasinler'e kadar iler­
lemi§ti. Pasinler'de ikinci Cibran a§iret alay kumandam Halit Bey yaptIg.
109

fedakfu'l tktan 6tiirii miralayhga terfi etmi§, Hasenanh biiyiik
yararhklar yaparak Halil-Hasan ve bir<;ok agalarl §ehit olmu§, Sipkanh
Abdtilmecit Bey sava§ meydanmda ag' r yaralanml§tI. Fakat biitiin bunla­
ra ragmen Rus' ordusu her giin i<;in ilerliyor, asker ve alaylarlmlzl peri§an
ediyordu.
1331 - 1915 yIlr baharmda Harbiye Nazlrl Enver Pa§a, kuvvetli bir
ordu ile Agl'l daglar ma gelmi§, bu orduyu Allahekber daglarmm flrtma­
lar mda bogmu§tu. Hamidiye alaylarl bu maglflbiyetten sonra iimitlerini
keserek kafileler halinde cepheden firar ederek, yine dogu illerinin dagla­
rmda §ekavet ve soygunculuga ba§laml§lardl. Bu durum kar§lsmda mev­
cutlan azalan alaylar cephede birle§tirilmi§, biitiin Cibl'an alaylarl Miralay
HaHt Bey, Hasenan alaylarl Hasenli Miralay Halit Bey emrine verilmi§,
biitiin alaylar lVIiirsel Pa§a flrkasma baglanml§lardl .

.
Ruslarm 1331 - 1915 Ylh yaz aylarmda <;ok iistiin kuvvetlerle yaptIk­
larl saldm kar§lsmda, bu alaylarm bir miktarl cepheden firar ederek k6y­
lerine d6nmii§, kendileri gibi ordudan ka<;an askerlerin silflhlarml ahp
soymUljlardl. Bu slrada cepheden Anadolu'dan bir <;avu§la iki er,
Karhova' nm Ceban k6yii me§eliginde Cibran alay firarilerinden
yetmi§ ki§i tarafmdan ku§atIlml§, c;avu§ ve arkada§larl bir kayahga Slgl­
narak silahlarlm almaga gelen Cibranhlarm eleba§larmdan C;irikli Musa
ile dokuz arkada§ml Oldiiriip savu§mu§lardl.
Bu yIlm sonlarmda Rus ordusu Ele§kirt, Malazgirt ve Pasinler'e ka­
dar ilerlemi§, bu il<;elerden kalkan muhacir Bilg611erden Varto ve
Karhova'ya akml§lardl. Dogudaki ordumuzun durumu mii§kiildii. En gii­
zide ordularlmlz: Ba]kan hudutlarmda, Irak ve Ege'de c;arpl§lyorlardl.
Dogudaki zaYIf ordumuzu miithi§ bir tifo hastahgl kaplaml§, giinde yiiz­
lerce yigit yokluktan can veriyordu. Ce;)heden firar eden ve izinli ge1en
dogu halkl koylerine bu salgm hastahgl getirmi§, yurdu bir kara tufan
sarml§tI. .
Harbin ba§langlCmdan beri dogu illerindeki ermeni koyleri ve fedai­
Jeri Rus]ara yardlm etmi§, ordumuzda bu]unan ermeni askerleri ka<;lp Rus
ordusuna katIlml§lardl. Rus]ar Pasin'i i§ga] edince, Mu§, Varto, Kigi, Palo
bOlgelerindeki ermeniler aC;lk o]arak isyan etmi§, <;eteler halinde Islam
k6ylerine saldlrml§lardl. Cepheden firar eden Hamidiye siivarileri ve mi­
lisler bu aSlr]arla c;arpI§arak bir klsmml tenkil ve digerlerini Rus ordusu­
na dogru ka<;lrml§lardl. '
Cepheden firar eden Hamidiye athlarl yine dogunun bir<;ok kesimle­
rinde koylere girerek asker ka<;agl ve silah toplamasl bahanesiyle halkl
soymaga ba§laml§]ardl. Kl§ yakla§lyor, ordumuz, Ruslarm <;ok iistiin kuv­
'letleri kar§Ismda Pasinler'de par<;a par<;a koparak geri <;ekiliyordu. Ordu
ve koylerdeki tifo hastahgl biitiin dogu illerini kara bir mateme biiriindiir­
mii§tii. Babalan harbde olen binlerce oksiiz yavru, harabe damlarm du­
110
varian ontinde ag ve glplak titriyor, dileniyor, ve en son a<;hktan kmhp gi­
diyoriardi. Evlatiarml kaybeden anneler, kocaiarmi itiren gelinler hep
kara giymi§lerdi. Koylerin btittin evlerinde, hastalar haslr gibi yatml§, her
koyden gtinde birkag olii gIkardi (1). Bu hastahk 1331-1915 agustosunda
Varto'da btittin §iddetini gosterdi, doktorsuz ve bakm1sIz olan ilge koyle­
rinde binden fazla adam olmti§tti.
1331-1915 YIiI son aylarmda karlar yajpl1l§, dogudan Varto ve HUllS
bOig I rine gel en Celali, Hayderan, Sipkan, Zilan gogmenleri, ve her slmf
kasabah ve koylii halk, buradan Diyarbal{lr - ElazIg'a, akmI§lardl. Birinci­
kani.m aymda kI§ btittin zorunu gostermi§, yol\ara metrelerce kar dolmu§­
tu. KI§hk elbise ve vesaitle mticehhez olan Rus ordusu bir koldan Erzu ­
rum'u alml§, diger cepheden Hmls'a akmI§, dagmlk bir kolordumuzla, Ha­
midiye alay ric'ata mecbur elel'ek Varto'ya saldlrmI§tI. Bu
sirada Vart9 ile Hims arasmda bullman "Zoru" deresinde bir Rus stivari
flrkasl Cibranli Miralay Halit Beyin emrinde olan ildnci Cibran alayml
flrka komutam 61dtirtilmti§, Ruslardan hayli stivari yere serilmi§,
Halit Beyin amcaSI oglu Mustafa ile yirmi be§ ki§i §ehit olmu§, Cibranhlar
ku§atmaYI yararak Varto'ya gelmi§lerdi.
Rus ordusu gi.tnti Varto ilgesini i§gal etmi"' ti. Bu
i§gal, Varto halkl igin btiytik bir felaket olmus, Lolan a§iretinin btittin hal­
k1 ve koyleri Ruslarm ellerine egir dii§mii§, Cibranhlarla, Hormekli Zey­
nel'in karde§i Ali (2) ve Selim'in karde"li Veli iki yiiz ev halkiyle kahn
kar tepelerini Kigi ve (:apakgur bOlgelerine gogmii§lerdi.
Ruslar §ubat aymda Varto ve Hmis bOlgelerinde duraklaml§, dagla­
rm ve tipileri ytiziinden ilerliyememifJ lerdi. Bizim cephemiz, Kigi­
Karir daglarmda, S'gi bogaz nda ve E§ek-meydan'da kurulacaktI, fakat
cephede asker namma higbir §ey yoktu. Karirli Ktigiik Aganm ondel'ligiyle
btittin bOlge halkl toplanmI§, bUl'alarda birer mim cephe kurmu§larch. Ka­
rir daglarmda Kiigtik Aga oglu Mehmet Efendinin emrinde olan Hormek
miHs alaYI, Karaba§ bOlgesinde Cibran aiaYI kumandam §ehit Ha­
lit Beyin oglu "Baba" Beyin emrindeki yanm alavI, SlgI bogazmda G6k­
del'eli Seyh 8erifin emrinde olan Canakc;ur ve Palo Zazalar1ndan bin
i1e, Kigi'nin a§ireti vardl. Solhan ve Gent; Zazalarl E§ek - meydan
cephesini tutmmllardl. (:apakc; ur'a gelen iki flrka arkerimiz bu cepheler­
deki milli kuvvetler iizerinde taksim edilmi§, her ii<; cephe de emniyet al­
tma ahnml§b. 5/ Mart/ 1332-1916.
(1) Karirde Kiic;iik aga oglu Haydar, 29 iken bu ' hastahktan
OIdii. Biitiin Hormek kabilesi ve Kigi muhiti bu harikali gene; ic;in kara baglaml!l­
tIr. Hatmmda kaldlglCia gore iki zarfmda bizim Kasman koyiinden ' bu hastahk­
tan 63 oldii, mezar kazacak kimse kalmaml!l gibiydi.
(2) Ali benim babamdlT. Ben 0 slrada yeni Varto onaltt
bir gen.;;tim. Babam hasta ve halsiz oldugu it;in akrabalan onu Kacir
daglarma lcadar klzakla
III
Rus ordusu mart aymm son giinlerillde iistiin kuvvetleriyle bu cep ­
helere yiiklenmi§ti. Ruslar on be§ giin araslz saldlrdlkiarl hal de, bu bir
kuvvetlerimizi yerinden klmIldatamamI§, biiyiik bir zayiata ugraya­
rak geri Milli ve askeri birliklerimiz muhkem olan bu cep­
helerde kahramanca dovii§mii§, koca Rus ordusunu §erafettin ve Qivre§
daglanna Kadar (1).
1916 yllmm nisan aymda her taraf ve Ruslal'
ai1'Ir toplarml §erafettin ve Qivre§ daglarma kurmu§, bu cephedeki kuv­
vetlerimizi toza dumana biiriindiirmii§lerdi. Rus klt'aiarl durmadan iistiin
kuvvetleriyle taarruz edip duruyoriardl. Kuvvetlerimiz bu miistahkem
mevzilerinde oliime, yokluga katlanarak, maYIs aYI ba§ma Kadar yerlerin­
de sebat etmi§lerdi.
Ruslar kar§Ila§bklarl bu miidafaa duraklaymca;
tam hazlrlanarak yedi yiiz bin mevcutlu bir ordu ile 15/MaYIs/ 1332-1916
• giinii E§ek-meydan'dan Erzincan'a Kadar biitiin cephemize saldlrmI§lardI.
Bu sIrada Qanakkale'de ciharu hayretler blrakan §anh Tiirk ordusu
yIldmm hlziyle bu cephelere yeti§erek polattan yapIlml§ bir duvar gibi
Rus ordusunu kar§llaYlp durdurmu§tu.
Kahraman ordumuzun ikinci ordu kumandaru Ahmet lzzet
karargahmI Gazik koyiinde kurmu§, ikinci kolordu komutaru
Faik Pa§a karargahmI Sancak nahiyesiI'lin Sims or koyiine kurarak ordu
birliklerini Karir daglarI, Haciyan bogazI" ve "E§ek-meydan" cephelerine
sevk etmi§lerdi. Vahip P8§a, ol'du ile Erzincan cephesinde bulunu­
yordu.
Rus ordusu ilk hiicumunda kahraman ordumuzun bu yenilmez kuv­
vetiyle kar!pla§arak on binden fazla olii vererek §a§km bir halde geri
kilmi§, ve kar§Ismdaki kuvvetin Qanakkalede ciharu titreten Tiirk ordusu
oldugunu anhyarak ona gore tedbir almI§, ve bir iki hafta i<;inde HmIs ve
Pasinler'de bulunan 60 ve 61 inci kolordularml Karir, ve SIgI cephelerine
Yli1'IP ikinci bir saldmya ba§laml§lardl.
Bu saldm iki gUn iki gece araSlZ devam etti. Her iki ordu bogaz bo­
gaza geldi. En son yapIlan siingii bogUljmasmda: Tiirk ordusu tarihin ken­
disine aYlrdIgI §erefli noktaya Rus ordusunu siingii'siine kabp, Qiv­
re§ daglarma flrladl. Burada parGahyal'ak, Goyniik ovasma Kadar kovala­
dl. Be§ bin ki§iJik zayiabmlza kar§lhk, Ruslarm otuz binden fazla oliisii ve
binlerce esiri vardl. Karir daglarmda Rus Bu §e­
refJi sava§, Kalu§k tepesinde ordunun ba§mda bulunan ikinci kolordu ko­
mutaru Faik Pa§a tarafmdan idare edilirdi. 0 biiyiik kahraman, bu §erefli
vatan gazasmda diirbiniyle harekab tema§f, ve kltalara emirler verirken
(1) Bu sava§ta milli kuvvetlerimiz Rus kltaahm Alipiran koyiine kadar siir­
diiler. Bu sava§ta ger!;ek bir kahraman olan Karirli Kamer agarlln karde§i genii
"Aga" §ehit oldu.
112
alrundan aldJirt bir ku '9un1a sevgili yurdunuI1 en yUce dagmda Tannsma
kavu urken onun aziz ruhu, yarattlw zafer iizerinde ko.pararak
Tilrl o.l'dusu iisttinde pervaz
Diiyuk §ehi' ceselli .ElaZl,g'a kaldn'llarak :,eh.itlikte sevgili yurdun
toprairtna gom ··ldu. Yerine tiiyin e<lilen biri ci fll'ka komutam _Iiralay
Cafer - ayyal', ikinci kolOl'dunun ba ma getterek t;a,dU'!nI lGiri:r dagiarma
kurdu.
:nu larm, bu sava§t yenilerek agJr kaYlplar ermesi, o. Ian 0.1' ulanD)
(lek fazla ta viye etmeye Birka!; lJafta i<;eriden ve Kaf­
ka larru.Ln saYlSlZ Uu lntaiarl sel gi i Kari r cepbesin laru§lal'rn.
Ordumuzun bil'kal( misli olan bu' Rus o.rdusu cephelerimizin onunde
gl1.mJ.§tI. usIaI' b kuvvetle cepl1eyi !;ozeceklerini sanal'ak, 5/Haziran/
1233-1D16 gilnil iittin kuvveti Ie, Slg'l bogazl ve Karir daglanmn Kal'ir­
baba, Eser-baba, Kahl§k, Zerdikan, Merhik, Eayrnrur-lJabu (1) t epelel'inde­
ki r dumuza hii urn etilel".
Ordumuz ilk once bu saldlflya kar 1 sablrh da hafif hir
us flIkR armm mevziler' miz online kadu!' gelmesini bekleIIli§, Eser-baba
t pesin elan kolor du komutaru Caier Tayyar Pa§ 'nm emriyle biltUn
cephe boyunda §iddet1i bir ate k II dag-Iarda mah§er lopmulj, iki
aaat Ul"C!D bu kanlJ. soounda, RusIaI' ta mevzil rimize gelel'ek her
iki rdu sungii s "ngiiye gelmi§, sel gibi kan1ar akmaya ba§laIDl tI, K ru'
dag-Iarmda Mehmetttiklerin ylldu"lm hUY]W'l 1 !' lahgt gmlawyordu. Son bil'
gayretle Rus ordusu biiti:i n cephe kesimlerinde bozulmu§ ve siir'atle
maya . Her birisi bi? yeleli ul;slan kesile Melno dti§.lUa­
m §iddetle kova1 YOl', Kalir daglanrun kuytu meselerinde yel'lere sel'iyor­
Jardl. lliltiin yo.l ve g gitler Rusl '10 oltisi.inden ge<jilmez bir hale gelmi§ ­
ti (2) . Ordumuz bii t "n Rus ordusuTIu "niine katal'ak, ve mevz.i lerinj soke­
rek. gecenin zifiri Goyniik ovaSlll .. 1. kadal' siirmii., 8aylSlZ
silah, cephane v arb malzern.esi . lnu.§. ko. a nus al"lya indir­
mi§ti (3) .
Bu zorlu tamamen yenilen Rus ol"dusu. Kirir daglarmdan,
ogazmdan mearak. surul rek Goynuk 0. asma e
tin. ivr e§ daglarma gekiImi§ti e • §ek-meydan c pI esinden, Bo.gJan ge­
( r ) Bu te eler K§rir daglarmm en yiice nokt alarldlr. Her t epenin sivri ucun­
da et rafl ta!fla !;evrilmi bir ka.; eski mezar vardlr. Bu mezarlar R mahlar .;agm­
da Tiirk kumandanlanrundu:. T epeler iizerin eki bu adlar onlanll dlr.
H alk bu makberlere der. e bunlara iMdet edercli. H alk bunlardan mucize

(2 Bem 0. gi.in Horme milli lruvvetIeriyle beraberdim. Bu sava§l bi zzat
cordiim.
(3) 1333-1 919 YJ.hnda hicr etten donen K1l rir halin , Rus olUlerinin yam
I1nda, bu dii§en binle rce siHih ve cephane bulmu§lardl. Bunlarui biiyiik
bir ,klsml !;iiriimi4. kullamlma.z bir bale
F: 8 III
dig-in' ri . il u \:eitildi ' leri yel'lerde tutunma\{ kuvvetli
mevziler :apmah"'; jdilel'. Haluuki onlullluz dah jJcri gldilJ, <;ok muhkem
ole n m \''zil rin' b rnlrnmaulI, lluslal' bun 1 ildigi i<;i11 'eki1likleri ye:'ler­
de hllzlr'llmy 1', telu.ll' taal' uz isti rorlardl. Bir iki h ' fta i inde
ErZlll'llm'rlan gopderilen iki TIu lo1ol'uusu, Rus ordusunu tekl':lr cnnlan­
dn'ml t1. '
'lurk ordn 11 rllll'Jl1atla Fiu'ir nOlgl" mda Igl l)Oga:r.mdu ve "HaciY<lll"
'e -11 erc1an eel hc)crin(le me 'zilerini tahl-im ediyol'lu, • [i1li lmvvetle­
l'in bi1' k nll 'iI\'crilmi§, iUl' 11 alaYl istira'lnle II ciyan boga­
Z11 a • 'e {aglal"lIltl·, lIormek mili alaYl he­
lli.i7., ; b. liral. y Kazun B 'in (1) emMndc
,'orlardl.
Un rada. D 1'. lm'in gUll r l- kleriurie bulunan Havdcran, DerneIian,
.J l'h an a il'eLl'ri htikilm "tin bu zayn dUlumullf an fa,\'clalanarak u!lhardan
, b 1'1 • Iazg1l't, P rlek ilt,;elcl'ini ytignUl. etmi§JerrJi. Ol'du Elazljfa yeti ince,
Gal lHh Iil·ala·. eykel 1u a ir tleri tcdip ederek Dersirn dag'lIl1"lll8
k.' 1 I. TIu tertip . lIle inl n t>LUl'U Der'iruliler holgeierine doiP'u gelen
TIn lala 1aI', 1 Jil' hnre' ct gii.lermb'ol'larill. Bu ce lhede Vahip Pa,..a'nm
u-:tincii rCluAI 'I n II. Inn ac:.ireti r i i " (liil < garun" be yUz milisi 'ru'dJ..
A lIDet T:r. ze 1') D rs'rnlilel'i hnrekete gC<j ' rmek ic:in Karil' H011Ilek u§i­
1 ti . ':'i l'iic;iil- ,'ra''':r D'r im'e gl)nltel'mi . Ktir:i.ik Aga, ir ay i<;ind
De" im -.. hu mlun yil'm' rli'rt a'iret l'ei:ini Gazik'te Ahmel Izzct p. a­
n n yan nll relirip hUktiYllE'1. deltHlet ttirmi"ti (2) .
hme Izze> Pu"u, n.i<;i.i!\. Aga, I i1' Radak.lt lilijaDi ile tultif ederek
b"tiin Der im gahn'lTul ayrl hediv ler yerlerine do­
np 'ek WIC ita C1oh'u .'iil'uven bir Rus flrk 8ml imha etmi§. ve Rus ordu­
s un. kar. I Piltimer ve Dersim dagla.l'lncla kuyvetli hir celli kurmu§lar­
dl ("),
Bil' ychmbel'i. ,'eraf t tin ve 'ivre claglal'ullla ve Bogla gediginde
olun nus ordusu nihayet. JS/Temmuz/1332-Hl16 giinli Kit­
rir n.ag1anna, S &,1 \' E<::ck-me:dan'da -j rephemize dordtincii biiyiik taar ­
l'U7.unu . apb. Bu kuvve Ii ald'l'1VI:1 t{ar' l biiyiil- bil' taarrllza ge<;en kahra­
man or umuz, hir gun sih'en :lra 12 v 7.ol'lu hit' onunda yine
Ru 01'tiu. tlnL' erin en O\'11fltlu'al -, Kar ir e Stgl hojhl,zmdan Vart hudu­
dona, ve .§ek-meyda eel he'inden :\tIu§ un ziyarct nahiyesine kndar Rus­
(t) l<'.ki Biiyiik Mi et Mee!i, i Reisi saym Kizl m Pa,a.
(2) Bu slrad:l Org neral Sal' Omurta' , Ahmet t.r.zet Pa$ansn er ani harbi­
ye inde idl.
(3) Bu kuvvetler 0 ,.agda, merhum Kazlnl Orbay'ln emrinde Bu
en 13z1a B:!laba1fh Giil ah, ve daln son,a Garlkll Mu!; afa bey,
ve KUl'cYljanli ah fuydu olmu!itu. &ah Haydar bu §ehit olarak ve biiyiik
yaraf'hklar gas erer.ek Canlnl atanma kurban
114
, n geI'i mecbul' elmi. ve bu top, ttifek, ve miktarda
arp malzemesiyle esir ele B u son hezlmetten soma aI' Rus
II hir dah.c'l. li:enrlmi ' oplayamcunJ!j ve OrdUm\lZa aldu'mal<tan vazge­
erek r. kildigi yerlel'de Lutunma,ya <;alt§ml.,tl,
Ordumu"t %.aferinc1en duytiugu ,ilv nle cephesinde .kl§ t edal'ikiyle ug­
ar. 1-, ruilli kuvveilel'iu de Malai a ve Diyar aklr'a inmesine mtis ade
tmi, 'hran alayla11 - fa iline, yh kuvveiIeri Pulo'ya,
1 r de ikiye ayrllal'nk )' aril' !talla·, Agn'ntn emrillde Mazgirt i1c;esi­
in SOTak. ve Goktepe hOlgesin , V.n·to halkl Zeynel'in Ali He l\ra­
Jatya ilinin . e bagl l Vtu''J nl u nahiyesinin Enguzek koyiine
(1). '
1 -1\)16 rumi yJlmm ){1 lICia Ahmet Tzzet Pa§a kal'argahml Eli ­
7.I
CY
'a l141kil etmi§.. ollldumuzun bir .. sm! Kal'i r dag armtla ve E ek-rneydan
• hcsin Ie ve 1),\1 'nun Sekl'aL ko:viine iyul'baklr'dald or­
{Iu ]wmntanitgma Gazi 1vlu tafn r eroal elerek iLli ve MU§' ll i§gaJ et­
mi!}t.i.
] /Ll 113-1917 gtillU El'zinc n'da Ru' ordll U Be smanh 01'­
ust! at'a mc1u miitarekename imza crlilmi§, hir miiudel .onra Ruslar
kili 'ken, ciugu ill rilli er l(miiel'in lialcimiyetine ede1."ek bunlara a­
'lIZ ceilhane yiyece1i. , top, tUfek ve malzeme Errneniler:
Ptillimer, Tere·un. ErzumID, HIDl ve Pa inlel" e kuvveW
I It lim t id 1'e m rk zlerillj kUl1l1UJU. TIu hoJg e1' hall mm hi 'rete
a'dt bl1Janlll.D:W}. R lslal'lll eline esir uti erleen. el'meniler tnrafmdan oldu­
biitlin mal ve j 'ecekle'i ellel'in en almarak sefil blralulrru, af­
a Tiirkleri gaYl'ete gelere,\. bu olgede\erl eid kanda§Jal'lua mik­
, rIa za ,iI' ,f'Tbise 'e para topla. 'tP adt varilen irer heyetl gon­
(JerI. i lE.'rdL 1,11 la}', Erzul'tLm. El'zincan, Hm S ve ogunun halkla
me I un biilg.el rinde kUl'11mu iu, TIll §ubeler gu illerinde Ruslal'm lin­
e J'alan halkm iki -11111- yiyece ,elbise e hal'clI gml ererek bunlan er­
menilerin. hin aldm mdD.n kurtarml:' rdl. RUfllal' en btl
tanlar da ermenilcl'den 1{O,'kal'ak hirlilile gitmi. lel'di. Ve hal om ermenilel'e
kar.1 },oynl<lsml enbih Ii, Btl slrada arto'daki Horrnek ve Lol:m
lmlkt . IImls't, 10 arc] koylerine Bunlarm 1>a Jnrla u­
lumn 7.eynel' in oglu Selim, Tili'k j t§:plarmdan a ldIit ' elttifJ
H
1
11' 'ta ir hirlik vticurle g til'ip el'menilere Imr§1 el'1tleniler hu
derek elim'i, amcaSI og'l Ha­
Sorak koyiinde,olmii!J. bmet izzet P a a iiyiik bir
tehllkeyj anladlklarl i in. hin bi]' hile icat
yapnrak bu kaye kadar gelmi'i, KiicUk ag: oglu Mehruet efendi lle
akrabalanru altp E :iztg'a gotiirmii$, bin;ok iyilikler yapml!jt1r. Babam AJi ile biz de
Var olu muhacirlerini alJp Akt;a fa gitmi!jtik. Engiizek koyiinde Yusof h n dh
b'r Turk ve akrabalan eyho ve Karaca bi ze piiyiik iyi liklel'de bulunmu!ilardl,
B::Ibam Al i 13-Eyliil- T9[ gilnii U koyde oldii, Balabanh dayrmlz GiiI aia kabile­
iyIe hu St rada Malatyamn ova k(i y! rinde idi.
llS
116
·
! im'Ie aldanp HIllIS rnerkezine (miihimrnat ambarlaruu teslim etmek ba­
hanesiyle) gottirmti§lerdi. Ermeniler arllI gece Selim'i e Ha§im'i aya­
glll1da oldiir ere er tesi giinii, 2/ Iart/1334-1918 abaJu, hir tabLU' askerle,.
RlllIs'm deresine gelmi)erdi., Bu koyde al'ekli u§· 'et aga 1,
Hasan ile ] Cihran s va§illda olen lIormekli lim'in ogl
Haydar ve bir mikta:1' kuvvet varch. nay ar bii yiik bir cesaretle aln'abasl ­
dan Hasan-Fall.' , e Ha an-R so ile Hasan aganm birksc;
adaffilllI alarak, de1'e inde ermeni t aburunlln oniine bw'ada
btiyiik bir yigitlik g"ster rek el'menileri ve kar tizerinde bir­
el'meni le§ler ini sererek onlarl lIm! 'a dogru piiskiirtmti§ti.i.
Ermeniler ayllI gii nde Hlllls'm .Mirseyit koylti Hn an aga ve kabilesi­
ni basml§ burada hayli insan oldiirmti § Hasan aga ve karde§l ri silflha a­
rllarak kurtulmu§larch. Val'to'daki Ermeniler Bingol ete derinde kalan
bir Lolan' halkl iizerine almll§, bunlaI': Ke temert koyiinde Lolanli
Hiiseyin aga ve akrabasl tal'afmdan piiskiirtiiImii§ ise de, Karakoy buca­
gmda bul llllan Lolan hal kmdan erkek, kadm, \:, bin
doldurular ak oldiiriiImii
9
ve yalolml§br.
Ermeniler, iki giin s nra Varto ve HillIs'tan 1m iJgeJerdeki
miihimmat depolur1ncI zahire ve elbise YIgmlarma ate§ er mi§lerse de.
HmlS ve Varto halk! ell rindeki silfthh km; 1etlerle bu ilgelel'e yeti§erek
am arIan sondiil'mii§. , aYISlZ miktarda sHah zahire ve elbi 'e el 'e etmi§­
lerdi.
Enneniler, arb k ogu illerimizi t amamen t erke I rek Kar 'a dogr
<; ii n ii Exzur um VI' Bitlis iizerinden har ekata ge<;en asked kI­
t alan Ill1z karlarl yararal :iler jyorlardL El'meniler Er zmum, El'zincan
Bitlis, l\IU§, HIm ve Ptiliimer'deki miihimmat depo ve ambarlarma ateli
verip kaglyorlardl. Bu ill erden huducla kadar ugradlldarl kay ve bolgerer·
deki T"l'k halkml katli-am, (yoketme) etmi§, gebe kadmlarm karnllu de­
§erek r e§imlerini yere dokmii§, memedeki <;ocuklan iingiilere talanak,
kestikleri insanlarm derilerinden cep yapmak, gibi tiirlti zuIiim ve ah§et­
ler yapml§, bir arahk kadm, <;ocuk ve erkek kafilelerini damIara doldurup
gazIadlkIarl bir camu§u ate§leyip, bunlan camu§un ayakiarl altmda ezdir­
mi§, ve iistelik dama at e§ verip bunIaI'm hepsini kiil ve henuz me­
mede olan <;ocuklann karmlarml yarlp tuzIatml§, ve bazall bir iit em rin
kellesini keserek annesinill karnma sokrnu§... Insanhga ve akIa SlgrnJya­
cak eziyetIerIe dogu illerinde on binden fazla can yakIDl§lardl.
1334-1918 Nisan aymda asked kltaatImlz dogu illerini tamamen er­
menilerin zulmiinden kurtararak btitiin iI,' ve hiikiimet te§kilatIm
kurdu. Hicretten 6ttirii Malatya, Urfa, Diyarbaklr, EIazJg bolgeIerine gi­
den biitiin dogu gagrnenleri yerlerine dondiiler. Dogunun bir<;ok kesiml
rinde buluru n Rus ambru']un ti zerinde asked kitalar ardl. Bu
Vnrto' nUll millki te§kilatI tam olarak kurulmu§tu (1) .
Bir mtidclet som-a dogu illerindeki asked birlil ]er, ve Hamidiye aIay­
an Rasul-ayin. Midyat, SHrt istikametinde a lurileri takip derek Iran' a
girmi§, diger tarafta Kars ve Sal'lkanm}'ta aSkel'l ve milll bir cephemiz
kurulmu§tu. lran'a geg n Hamidiye alaylarI birgok Iran kasaba ve koyle­
ini talanllyarak Ali-lhsan Pa§a He Tebriz'e girmi§. bu alaylar 1334-1918
Ylhnll1 sonbaharmda t el' lis edifer ek el'lerine donmi.i 1}, bu alaylar flama­
men ilga e ilin eye kadal' hii ktimetin i§inde kullamlmamI§, ve 0
gtinde itiba 'en devlet idal' sine kar§l kin beslemi§lel'di.
1334 - 1918 Yl hn son uylarll1da bUtUn dogu iller inde deh§etli bir
ba§gostermisti. 1335-1919 yIlll1ll1 bahal'ln a tal attan bir<;ok koyIU
olmii§tu. Fazlasl otla Bu en fazIasl Varto'da idi.
Val'to halln ilkbaharda kervanlarla Diyal'baklr, Farkm, Siver ek, gibi ekin
yerleril1e giderek bh' miktar zahire getu'mi§ e aZl evler ilkbaharda bi­
rer dan veyahut t arlasllli ekmi§Ierdi.
Dogu illeri bu yokluk ve sefalet i<;inde 9l'plml'ken ermeniler, bu yIlm
<>rta baharm a Kars ve Sal'lkaml§ c pheler inde yur dumuza saIdIrdllar. Bu
sIrada Mon 'os miitarekesi imzalamm§, Padi§ahm, "evet" deme iyle yur­
dumuz, par alam a Tnlmllj , dog-u illeri mizi n bil' ktSrnI ermenilere
Ermenilerin bu mtitarekenfuney da anarak dog-u illerimize
saldirmalan. esasen biiytik harbte t amamen harap olan bu iller halkl iize- ·
rinde clerm bir ti ztintti ve lstU'a yal'atb. El'Zurum'dan harek t eden milll
ol'dumuz ve KaZlm Ka 'abeku' Pa§ re kaymakam Halit Bay
cephesinc1e ermenil rin online get;erek hallan t ve k rkusunu azaltb.
Bu sU'ada 08111anh Imp rat orlugu ve tilkesi resmen demekti.
Buyttk kurtarlcl Kemal Pa§& u esareti c;ekemlyerel Istanbul' dan
ayrllml§, 19-hluYls-1919 gUnti Samsun'a Turk milletlnin sevgill
yurtIarml kurtarrual i<;in QZ silahma sarllmalal'lnI emir En
emir iizerine dog-unu k simlerinde milli hil'lilder kurularak §ark
ephesinde ermenilerle saVB§a gittilderi hulde, tek bir Hamidiye al Yl U
Kutsal atan savunmasma katllma i temiyordu. Bu alaylal'm bUtii nii giz­
'den beraberce e Kurt istiklftl fikrini yiiTtit en CibranlJ Mir a­
lay Halid'e Bn La kel1disi u sava§a kahlm. (hgl gibi,
Varto'<'Iaki IIorme1c ve Lolan a§u'etinden km'ulan yedi yiiz bir milll
kuvvetin ccpheye so {U mam SUll Kilznll Karabekir Pa§a' dan telle rica et­
mil} e blln]ann cephede hi ranet yapacaklarllli soy]jyerek, kandI­
(I) Vartoya ilk tayin edilen kaymakam Bedirhan efendi idi. Bu sl ra·
da Vartonun Kasma koyiinde 147. alaylO licilncii taburu oturuyordu.Tabur K. on ..
yU%balll Cemil beydi. C;ok yiiksek bir £aziiete sahip olan bu zat, bu koyde dart ay
kalml§. buradaki zahire ambanm fakir koyliiye dait tmtll, ve ilcenin asayiljini dii ..
ulterek Midyata ge!;militi.
III
r Ip bu millt kllvveUel'i geri <1 virmeye se e olmu§tu, Honnek ve Lolat
8§iretleri hafta l'ca ado telgraf merkezjnden yUzlerce tel c;ektikleri hnlde
kendil rin cepheye gitmek jC;in izin vel'ilmemL ; Halit Beyin ol'taya attlgx
zehirli bir halgam bll halkl bu kut a1 roam'urn
ibrllnh Miralay Halit e akm aSI Bin a 1 KasllU bu lr ada Varto
hiikUmet emiT'lerinde tuluyor, \e i -teuildel'i gibi harekete
YOl'lru' 1. Biitlin ITamidiy alay komutan ve agalal'l son 1ararllli vermi§l T­
di, Onlar milli kongl'e ve G-azj Mu t fa. Femal'in kut sal iilkfisii
1ir hilafel ve padi§ah kol11 olmaldan ziyaue, 0 gUu li durumdan ve du ­
manlarm ynrdumuzu aYlrlUaslllrla faydalanarak dogu marin e
bir I iil'distan ve derebeylik yal'atma iqin c;ab§Jyorlarch, Bunlarm ba!jlll­
da i lk once Cibranh rniralay Hulit vardl. Ell adam bu sebepledh' 1 i, 0 giin
TUrk tiliil iilkUstinii Horme ve Lolan a§h'etleriui muntazam lJir
alay haHnde tanzim eiLiril1 clogue aki mi1li birlillel'in diktirm k
• ic;in eUnden -gelen her yapmt§ ve )'apa.caktJ .
• runanhlar 133 -] 920 ' lllndu Anadoln'ya saldI rml§lal'd1. ,ibrnnh
Halit, ve iliger n ..unidiye ba§knnlan btl, zehirli fikirlerini Ol'Laya dokUp
milli hiikumetin btl zayt durumundan faydal:mmuyt di.i§i.inrnu:}lerdi. V r­
to, KUl'hova, !'1nlazgirt, Bulat I{, IImJs Hanridiy alay kuman­
danIan })olgeJe1'in eki §eyh e hoealarll1 go1'U er k onlara inin, ljeriah
,kaU<acag, ru aSlhya..rak i a,l'eleri altmdc ki yerl 'de Mim Kongre aleyhinc1e
muzir pr opaganrlalar yapl jl alln zel irIiyor ar dl,
ibl'anh Mil'aJay H lit, ve Hasananli l\Iir aIay Hali t'!e itti­
faldarma aldlklal'l a§l1'etlel'i sillhlandl ) or, 11Iat gUya e i l<Ul kJyaie,.
t iyle gezm ye ve 1 okuyup yaZlUa a telivik ediy t , 'ibl'anh lIn­
lit ' in blzzat (nlibum - bugukan) a II Idil-tCSe e eriyl Cezil eli loll
Ahmed'in kiirtl;e §iir di v3m . ve Abm t haninin (memo - zin) adh §iiI" ve
a']k kital)\ k6ylel'e dagltlh, or, ve hi1'hirler in kUl'tc;e mektuplar yazl 'or·
lardl,
Dogu illel'indeki H. midiye alaylan 'eni ha!jtan irilmilJ e Sultnn
Hamit <;agrndald kuv ete ul IDl§Jardl, Her u§ir et agasJnm kaplsmda yiiz­
lerce sllahlJ hizm t1<ar be leruyor , bel' :l§h'et aga ; bulu.ndugn lU­
ktimet reisi, Ve hi<; bir kanuna tabi t utulmayan bil' mutJak derebeyi sayIhr­
,dl , Bu agalar yi ne daglar da 1, an soyal', k6y}ere saldlrlr, biran ic;mde
bir bOlgenin bozar, Hamidiye v I endilerine taraf a1' olmaya ,.
udkI yok etmek iC;in al ylarirle hare et i.
Bircsok iI v ilc;elerdeki kaymakam ve iistiin memurlar a bu ala.y ag-d­
larmdan e ahut b nIal'lll f ikirledyJe hareket ed n ' nseler endi. Blllliar
da bu ll. lju'et agalaruun f iki rlerini aC;Jga vlU'IDal ic;in milli htihim tin u. t­
lerini igf la 01'1a1' ,
10-8-1920 tarihi nrle Sevr Muah des i imzalanml§. dogu ill ' inin crme­
n ilel'le kiirtler arasmda payla!jtmldlit laben . oWn dog-u illeI ' e yaytl­
lI B
ml§U. Gel'c;i ermeniler. l<iz.Im Kal'abekir Pa§a'run idar 'indeld milli l' lJ
tal'n-fmdan mnglilp dilmi§, §ark hududl! emruyet abnml. tt. Dotil il­
lerimizin bu tehlikeden daha yd leI bit' fikil', btl merin her tarafml
kal'aniJg bOg-II, '01', Istanbul. knv etlerinin nyaklctrl altmda aghyol'.
Yunanblar, gUzel Anadohl1llu7.un btiyiik hir lasmlp.l Lutmu§, yalnp ytkl­
yorlarch.
Bu timitsizlik ic;inde bir YlldmTI1 gi j nkal'n'dll arh: 11 Turk
lalinin nurlu a ah . -tld Z1 kalll'um.:'lD MllStah Kernal, Biiytik )Iill t Meclisi
Reisi ve Bn n Ifatiyle k.1Jrml gckmi·. '- Tiirl\ mille ini ve Turk
YUl'dunu kurtal'aca'1m" diye hnylunYOl:du. Bu iliihi se' . YUl'dun her t ... ,'a­
fmda ohlugu giIJi, dogu iIIerinin e ytice daglarUl.l <jlnlatnu§, mil1j hillcti­
metin aJpyhinde buluTI'ln dOb'udllki mllhaliflel'i §a ll'tnll tL. BunlaI' 0 c;agda
ha21r bit' i yann . sal'et etmiy l'ek, haklfiI'lUlll kenrlilill'j Vi' i1 (>(\m:'l.i
birbirlcrine Iivel'ek si) 'lsi hayata atllnu§, V(l Istanbul'daki mill htikU­
metin dti§man1ariyle mullab reye giri .mi§lertli .
Bu fikir iizerinde oynayan ibranlt Halit, 1920 YlllOIn yaz a.vlarmda
lstanbul'da bulunan Kurt ta4li cemiy ti l'eisi lin duhili Ab­
durrahim. iIe aula arak bunJal'ln vaSlta iyle _leclistel i Bitlis 1\1ebll, u Yu­
suf Ziy ve arkada!}lariyle hal'lanDt Cemjyet-i Akvam. vaslta­
myle alacakJarma inanml§lardt. Halit Bey bir taraftan dogudaki hazlrhl<­
Ian i1anal ve vvetlerini top1u ulnndtu'ncal, ve uiger tal'aftan milli hti­
ktimeti igfal edecekti.
Cibranh Miralay Balit. bu srralar a Varto, Bularuk. Mnlazgirt,
K.·u" ova, Solhan. Qapakqm' "lgelerindeki agalarllltl n, §eyh, hoca
ve koy rnuhtal'larmdan aldlgl miihiirlu mazbatalan Kurt Laali emiyetine
ve l'adan guya Cemiyet-i Akvamcla bu ilj c;al1§<lU Muslafa-Nemrudi
ile Kurt gonderiyol'du. Cibl'anil IIam ve al'ka a§la.nmn fikil'lerine
gore rtlk bu eylik ,-e olncakb. Fakat bOlgelerinde alevi
. &§ireti vardl, u a§il'ctlerin ve hilha sa bliytik bi!' meycudiret oian Hor­
mekli a ireti agalannm fikirlerini llnJal'dan i tifacle etmek JaZlmch.
Hlllit Dey bu strada VarLo merk zinde ve Kasml
. Lo an a il'ctinin Karac; k6yunde otUl'UYOl'du. Bu gizli olurak kona Mak
iQin kendi i koyiinr' gelmi , 15-Haziran 1336 - 192 gtinii HOl'mek
aji:a
1
aJ'1ll1 ve Lolan e. rafuu bu koye davet edip uzun uzaciJya bir nutuk
8oylcdi. CibrnnlI HaHt, nutkllndu:
.. - KUl'tlcl'in Ncmrnd'un e linden, ve a ll· !arca. ellerind
tnt:m ulu bir oyrlan lduklanru ve bunlal'lll ittifukslZhklal"l neticesi larak
Tiirlderin boyunrluruittt altma gil'oiklerini. ve alb yiiz ytldan bel"i Ttirkle­
rID. sareti ltmda k u§ak derecesine indiklerini. ve bug-tin kurtu­
Ius Y11(llzlD n dogmu , ve TUrk idare jnin v par alannu§ bulun­
duSttmu, dogu i11erinde ya<llyan hiitiin alevllcl"in de dig-et· dogu . iretleri
gibi Kurt ve bir soydan olduklru'lru, "e al.1cak bunlann hi!' mezhep ihtilafl
l l l,l
120
yUlWlden Kih1:lerdeu aynlarak sebepsiz yel'e y la 'ca birbirlerini oldGr..
duklel'ini, 'e artlk mii§tel'ek haklarlUl Tiirklerden alman za
m gclmil} oldug"mu, Sevl' Ina ede i reregince Kurt isti 12Jinin Cerniyet-i
Akvam t<U'afmuan tas ik e 'lecegini ve bu i§i iran once ba§armak
her sUaluna sarllarak TUrk memurlarIDl kendi olgelerinden kov­
malan gerel tigini. ve esasen Padi ellla, a i ve §eri ta mugayir olan Anka­
ra HW'umelinin Yunanlilul' tal'uf mdan Yllnlmak ti zere bulun ugu. e ii­
tun Ale ilel'in b hayU' i§e lcalIlma anru bilhassa Hormek agalanndan
bel'ledigini" soylcmi§. binbu§l Ira 1m da IIalit Beyin ozlerini t yit ederek
ate§li elime ile . ersiz ve dipsiz olan Ktir tliigunii ovmege
ml§b.
Konferans odasl agzma kadar doluydu. yamba§lllda oturan
Hormekll - Zeynel'i n torunu Veli aganlll ve Zeynel'in
Halo'mm se.leri irden yUkseldi:
- Ralit BeJ'. konu§ahm, Biz KUrt degiliz. Nemrut'la akra.­
ballglIDlz yoktur. Bizim ize itimadlmlZ yoktur. iz, Hamidiye alayt oldu­
nuz Y1IJarca biI'bi.rimjzi lord!k. Bu defa ultan olmak istel'seniz, biz de
size kul o!amaylZ, Biz beylik istemiyoruz. Blrakm kard . ler gibi ya§lyaltm.
diye Biran ic;in e konferans sal nu agalar kafile
halinde at lal na binerek koylerine sa
Balit Bey arhk bOlgedeki alevilerle uyu 'arru acagml ve isyan
bI a§il'eUel'i milli 11 i.i kumcte tUl'aftar olarak kendileriyle
tr tal'aftan eldeki 1.1 tun Itu 'etIe unlara saldlrmayt. ve diger
taraftun bUnlarm isyan eUiklerini nhu'a Hiikiimetine ildixip alaca&'i
em' v huV','etle u :01 etmeyi r'lti unrnH, karde§leri SeUm ve
Ahrned'in emrine 'erdigi he§ yUz 1d, 'lik hlr kuv\'eUe kendilerine hudut
alan Lolan Sl§il'etinin J{egtplD rt I oytine ani bh' baskm ITaIit Be­
ym u fikrini Lol<Jnli Htiseyin , ga, hadise en bir giln once Kas­
man koyiine gelip tu hab ri II l'mekli Hall ile Zeynel'in oglu , 11 Haydar'a
Loinn koylerinde ;silah e i bunlar yUz yirrui ath ile Kes­
temerl. '·oyiine yeti .. mi§lerdi. Bu Rll'nd'l Gibran athlal'l koyiin ka ar
'oI<ulml1 lar. IIol'mel aLltla 'iyle Cibran a1'8 1 Ida siiren tin bi
dan sonra, Gibranhlal' bozulmu§. Halit Beyiu alhlarmdaD yedi oldii­
rUlmUs, Kovik koytinde bulun n RaHt Beyin k:u'rle i Ahmed'in evi talan­
l' nDll • Cil ranhlnr Lolan ]'oylerini lerk edip Varla merkezinde toplan­

ITalit cy. ilk teeT irjnde muvaffak olamanu ve act ir magliibiyete
dusmii ii. TIu d fa ildnci edbi ini kullan<h, Sahte bir !}eldlde milli hukii­
met bngl:mara k gijnlel'(,p Varto 'elgraf rnerkezini edip Hormek 3§i­
retini u, Halo ve Lolan aj'talannm mM . ukUmete kID'S! isy n ettikler ini ve
bn rna 's'ltJa cendisine ve Varlo htikiimet merkezine saldlr tkla mt, Btl­
y J\lillet Meclisine \·e Erzll l' Um'da ulunan 15 inci kolordu kumandam
Kazlm Karabekir ir ok tellerle bildinni§ti. HaIit Beyin adamI
()Ian Varto kaylnakaIDl, u §il{ayetleri ta dik ederek kuvvayi t e ibiyenin
gelmeslni temin etmi§ti.
Kanm Pa a'nm eml'iyle : Erzul'um'dan Nazun Bey,
ytlz asl<er, iki top, dort maId eli tiifek, ve dort zabit ile, Mu§ ve
mutaSarl'1flal'l, Huns kaymakanu, Hmls j andru:malan Mu§ jandarma ku­
mandaru bin Resul ey ve j anda'mahU'l, Gene; ve Qapak ur , jan­
darmn kuv eileri, Cibranh Miralay Halit Beyin emrinde bulunau Karhova
Cibr u al ayx, ulamk ve art o'daki i ran athlal"l ve Htms'm
T kman bOlgesind olan Ztrl an alaYl kumandanr kaymal am Haydar 'Ve
1\1iralay Madrakh Selim Beyler ve siival'ilel'i ve Melekanh !;)eyh Abdull ah'm
-emrindeki ve olh:m Zazalarmdan ibaret olan 1200 ki§ilik bir
ath kuv eti Varto'da toplanml§. ve bu hal'ekei e "Hallo isyalll' adl veril­

.Mutasan'If1 t afa F hmi B y, ilk once iaya1lln anlamak
il;in askeri zabitan ve hi iqiik bir kuvvet le Kestemert Byline gelerek, Hallo
lie goru§mU§ v bUl'ada koy muhtarlm'lnl dinliyerek bunun basit bil' a§i­
ret kavgasl oldugunu anlaml§, biitiin halk htiktim te mati oldukla.rml be­
yan Hormek ve Lolan halkt arasmdan ld§i, mu­
taSaITll ve zabitleri ir kenara c;ekerek, ali t Beyin vel'digi kon­
eraDSl, ve onun bu i§i ka ten t ertipledigini e kendisiyle beraber biittin
Hamidiye alaylarmm yakInda tiyan edeceklel'ini anlatm.I§ ve u hususta
hazIrladlklarl mazbat' lal"! mut sarrna vermi.§lerdi.
Muta an-a Varto'ya donerken, Kazlm Karabekir Pa§a'ya t elle
bildirmi§, Halit Bey aYrIca Pa§a' ya gektiti tel erde mutasarnf ve za it le­
rill, Rormekli tarafmdan aldatJJrugl1ll ileli silrerek esld dll ekler in­
de isr ebnilj. nihayet Pa§3, hallnn clehaletini kabul edip ynlmz Hallo ve
arkada§larmrn, tenkili ic;in kat'i emirlel" vel'mi§ti.
1'920 Ylh temmuz aytrun SOll gunIa'jnde bin ild yiiz atlI, top ve rna ­
kineli tilfekle harekete 1uvayi tedibiye. DsttiIn-an nahiye, i ti zerin­
den Bingollere C;llup bUl'ac1u Hallo temasa gelel'ek onll
nuntlkasuia ptiSkUl"ttip geri doneric n, CibranlI Uiralay Halid'in amcalan
Ismail ve Hasan'la, Zll'kan a§il'et aIay kumandam Hn 'dar'm kurduklilI"J.
bir plan iizerine, yaylnda bulunan Hormek kabilesinin Rakasall v Tatan
haHn Uzeline bunlnrl t op ate!)ine tutarnk koylerine indirmi§,
u Koyle den dokuz adam ii<; koytiD biitiin e§ya, mal ve vada­
Tl 1 talanlal111!)lardl. Aynl giinde kuvayi tedibiyeden aynlan Cibl'anll Ha­
lid'in amcaSl Hasan. bir 1 afile atll ile Ko§lclr deresinde Lolan e:rinden
Ibr all im v $iikrU ile kar§lla§rp unlru'l hile ile igfal edip yaruna
tan soma hemen Uzel'ine ablarak tUtnlU§ ve oldUrmti§tii.
Bu hakslzlJklal'l bizzat goren kuvayi t edibiy l-umandaru, aslcerini ve
t oplal'l1ll larak Vart ilr;e merkezine donmii§, Hormek ve Lolan a§iretleri­

121
22
nin ken i1el'iui amidiye alayJarm<1 Inn I av nmalarma mil' vermi§, bu
dUl'UlU 1Rl"§l lDtla a§lret alaylan dai1lnu lardJ,
Mu l\luta 'annl 1[u .' 'e Nazlm DE"Y de Erzur um'a donerken. Hol'­
mek , e Lolan IDuhtarlarJnlll rnaJ;butnlarUll rela 'a erip, Cll) 'anll .Halid'in.
mill! hiikilrnete I(ar!}l bir i.ra: lkul'mak i tedigini , ve Kurt istikltll i
• Hormek 'e Lulan halkmln kenclisine uymadlklarmdnn hem on­
lara. ald.ltdl!blll e hem de onlnn hiikiimetin emrlyJe edlp etme1 i<;in,
18Y. n etti Iel'iui iddia. ttiglni anIII t.rrn... 1< rill. Bu durutll mc1a Y'ftZlnl
Karabekil' I a a Hallo j in i( arT bi.r af Ballo iki hafta sonra i
Mut asnrl'lfma istimftn ·eclip e"me donmii§lti. Halit Bey ikincl defat
adliyesinde hulunc n dO'tlanna miiraca t edel'ek kay ba maSl ve yedi adam
oldul1ne i hadi esini at11i In Iurudan Ml ahkemeslne Yermi§, dinlettigi
yiiz\er e !<ahiUe Horrnek,' Lolan hallunrian . ehni§ ki§iyi &1yaben idama
mahkUn
Bll htidi -eden .'om-a ibl.uili Ham Beym, milli hti <iimete kru'§l cephe
aldlgl kolorduca §iipheri gOl' uhnu , holgec1eki a§u'etlerin a mI·
maSl ve bu eb pIe ElZllrtilll'a miralaylLk rtitbesi
baki kalmak §artiyle. I, lon]u, divam muhage at lwmi r eisligi Ode­
vi yle Erzurum' da ahkonulmu tu. 19/Agu to ·11336-1920,
o
..
BOL ' IX

Cum11uliy t Dev:r:inde DOgll 111 ri e Vart Sait 1 yam
Osmanh ilnparatorlugUllUn itilM devletleri tarafindan
evr ve Mondros luahedelerinlll yurdumuz uzerinde ] l'dugu boltinme
siya eti yUzUnden dogu illerimizde it yalruz duygnlar altmda. kendileri­
ni kurt sanan Hamiiliye ala, ial'l, ve Imbilelerin galan araSln­
da bag,.mslz ir KUl'disu n kurmak ilia'j HH9 'llmd1l.n beri yu ­
kan bOliimde yazdlgilll gibi bu zehil'\i fikir uzerinde o gah§an l st.nbul'dald
KUrt t aali cemiyeti ve Cibrimil Mlralay Ham, ve henuz Buyti k Millet Mec­
H in e bulunan Bitlis Ie )Usu Yuau! Ziya, dogu illel'imizueld bir<;ol<: a§ir t
agalarul1, Safii §eyh ve hoca.lan kantlll'lp din ve §erlati !let edel'ek halkl
isyana te§vik tmi§lerdi.
ibranh uralay HaJid'in Erzill'UID'a kaldm lmasiyle. bu a(;lk
utica fikr °nin tizerine pmde ekilerek her tarafta gizli hir isyan hazlrhk­
Ian ba.,laml§tl, Cibranli Halit Erzurum kolordusunda bulunan Ker­
kti k ve Stileymaruyeli zabit, e El"'ZUl'UID hallondan bel} on softa ile anla­
§arak 133 - yilinda Kurt taali emiyeti ve Yusuf Ziya ile daha slkI
bir i!'<bh'ligi yapID..I§lardl. Yusuf Ziytl.. bu muhalefetinden ooturti meclisten
Ankara ve otsh:tnbul'daki muhalifleri n zehil'li f.ikil'}erlni, ve
KUrt °ahli cemiyetinin be.'annamelerini alJ.p E l'ZUrum' a CibranlJ. HaIid'e
gonderiyol', Hruit, bunJa ' 1 inceleyip fikirlerini ekledikte ° sonr .
8.§iret agalariyle ve hocalara gonderiyor, agalar i htl iimet in ntifuzu­
nu kllinak i\in mahalli hiiktimet Ware memUlolarlm daimi ir baskI altmda
bu]undurup. daglara soygunculuk yaptmyor, sayrslz
siHihlt kuvvetlel"le bozuyorlarcil.
KUrt taali 'emiyeti ve lJ empalarl, eskiden eri Ana olumuz boliin­
mez hir pru'c;aSl ve a 11 bir TUrk yardu olan do illerimize arLll tam ma­
nasiyle Kilrdistan ve bu ilIerdeki TUrk boylal'mdan kopmuij
KUl't Jiye hitahediyor, ve bu mak atlru'ma kavu§mak momhiikiimetin
rulli, "eriati, KUl" , hak. e htirriyeti lcaldtraca.IPDl iddia ere . §eyh e
hocalarw taassuplanru korU lUyor. ve bunlar vasltasiyle masum halkI
zehirleyip g.iili ol'lardl,
Halbuki u Yllnlt§ duygular ukan boliimlel'de rugmuz gibi,
123
124
Yavuz baljbyarak Sultan Hamit devrinde tam kokleljen
ara siyasetin, milli bil'ligi sarsan, milli duygularl din ve ilafet e feda
eden koW bir rejimin Yavuz, $iiligi ve §ah Ismail' i dur dur­
mak ogu illerimizd ki "Kur t -ba -a" dagh Till'klere Kil rt , ve dogu il­
erine "Ktirdistan" adJarlm bunlan tal(vil'e etmek Ana 0 u'­
dan TUrk a§iretlerini kal n p dogu illerine gon ermi§ti, Sultan Ha­
mit saltanat ve istibda Dl ytir"trrl k igin bu yakm gag TUrk a§i r etlerine
4'Kormanco" a dlm takaral( onlarc1an 36 de.re e lik e. Hamidi, e alaYlDI
k ndilerine ; "siz vlitlarlm ve Ki.i r tlerimsiniz" di ye ya­
anCl iil{irl 1'e stiru k Dogu a§iretler i ar asmda k6klelje.n b yan1t§
rluygula1', Birinci Cihan Sava mm sonlar ma kadar tirege.lmi§. e milll
mticade e deVl'in e Kurt taati cemiyeti ile hempala1'mm i§leri e
bunl ar ' ash astarl olmlyan bu adlaI' Uzer inde halkl kandmp isyana sevk
et ml§lerdi.
A lrlarcn bu turlti zehirli f L irler altmda inley-en a§iretler .
Ttirkliiklerini kayhe e.rek . e§it inanIar aitmda «;.ellit b01tim.lere a rliarak
kendilerh ' Ki.ilt, eyyi. Abbnsi, HaJidi, Emevi ilsilelere kadar gotti r­
mii'§ier i. Eu yanh§ fi kirler ve en !tole dini t aassup, n son onla1' milli hti­
kiimete j y nil. suru -iem.i§ti, Biz i y n badise 'ni anlatIr ken bu ko­
nu a bi r kolayhk olsul1 diye dogu illeriruizde bu aliiretl 'in ayrlldlgl §ub
eri ve agII oldu darl ljeyhleri, ve u t ica hal'ekat mda oynawgI r oll eri a!tlk­
IamaYl faydah )u duk.
Kitabl m il'inc' boJiimiinde a at bglUl gi " do v iller iDlizcle
yan u a VII TUrk a.§iretleri §tl ey Baba-kiil'cl iler, Kornlan­
caIai', Zazalal'.
BunIa 'dan Hitit-HaTti. Lohol'd<,. dagb TiiJ.'klerden olan (Kl1rt-ba a)
baba-l{ill'dilm' ; Van ilinin giiney ),ili:imtindeki \a HeIer, ernak, IIakkari.
emdinan, Pel' 'al1, Cizl'e, Buh" n a. iretleri. Hizanll Sei§.hattin ve
; Res.kotan. Pencinaran, Rema, 1:tfidrat'ia;
Ara-boyan. It§iretJel'i, ason, Kabai i ve B1tlis'in. Atmanan, Aza
ri, 1\Iotildnin; Sa.rmi, lVlu i, Hal'nan. BekU'an ka Jiieleri, l\Iu§ ilinin gtiney
daglarmda ottu'an HUytll. Beleki, Bidlrj. ' igo, IIiyan (1),
Bn §Ubeye aglI ler tamamen Ram mezl1ep, r ak i ve en iri ta­
.rikath idUel'. Bunlnrm en saVIh tck,iyele}'i: J-Ijzan'dn: Seyit Ali, Bitlis'te­
Kiifrevi e Kadiri ve on:enli IIazret e eriydi. Bu tekiyelerden ba!}­
ka her K.,'lbil ....nin birer fieyhi ve b' Ol{ 10 Im;l "ardl,
Miliidm on:-lltmcl yuz. timon Yavuz Sultnn Selim'j iq Anaoolll'dan
dogu illerimize kal Il'Chgl ynkm <;ag Till' { en 0 an Kormanc;o­
tar: 1\ it ve Zil a III iki pal tiye ayrllm 11i1 1artisi;
Ibrahim ogullan ve man n§ireti, ICal'ske<;i kabilesi, Suru<;'ta ; Bera­
( I) Bu bagl.t a iretler Seyl1 Sai isyaruna kanllmaaus. birk3!; ay 8011­
Batman isyaXllnt U I
zan a§ireti, Var to, BuIamk, Karuova Cibran a§iretleri, Malaz­
girt' t en Hasanan a ireti H.mis, Karayazl, Tatos ilc;elel'inideki Zir J\ n,
han, kabile eri, Ele§kirt'te; Slpkan a§il'eli, Mu§'ta ; Seydan ka­
bilesi ye Mu§ ovaSl haUnrul'.
Zil partisine bagh a iretler : Agnda; Zilan, el£lli a§iretler i, Van,
El'ci§, .d uradiye, Patno 'da Raydaran, Ademan, Talwri yan, Mi I-an, a§i­
retlel'i di (2) .
Kormanci §u eslne bagh bti tiin kabileler ve N ak§idirler,
boylul'l da I diri idi. Bunlarm en me§hur §eyh ve t ekiyeJ ri; As
$ey Said'in ecdach alan Palu' lu Seyh Ali teldyesi, ve Hmi 'ta Seyh Sait,
Solhan In Mel 1An koylii Abdullah, ve Ele§kirt't Seyh inn tekiye­
leriydi. Bn tekiy lerden ba§ka bin;ok §eyh ve llOca ar vardl.
1 an'dan g len PaL't Ttil'klerinden olup adisiye sava§mdan soura do­
gn iUeri mize gelen dagh Ttirklerden Dumb li-Zazalar : Diyarbalnr, Siverek,.
ElaZl g, El'gani, Maden, il ve ilc;;elerinin bazi kesimlerindeld kablleler, il
Hazzo e Farlan beyJeri, Palo halln, Gokdere, }, usyan, Okciyun, Azan,
Halilan Kabileleri, g apak.;ur ve Gal'ip beyleri, Mistan, Botan kabilelel'i •.
ffini, Gen<; ve Darahlni eyIeri e Zaza kabileleri, ile Solh n ile inde otu .
ran Solhan, Zikti , Omeran, a iretleri e Mot ki ZazalarlClIr.
Zaza §ubesini n en iiyiik t el iyeIeri : Palulu §eyh Ali tel,' yes}
biitiin Zaza]ara ve Kormanc; §ubesine Safiilik ve a llayan b .:
$eyh AIi' ni n a fadmdan olan asi $eyh Sait, Korman<;o §ubesinin t oplulu
j!unll idare etmek maksadiyIe Palo' an gelerek IT rus'ta iki nci bil' tekiye'
kUl'mustur. Zazalarlll diger t ki yeleri, Melekimh Seyh Abdullah ve Gok ­
dereli Seyh Serif, Silvanh Seyh Semsettin, ve apake;;ur'un an §eyhlel '
tekiyeleriydi.
Kti ti k abilelel' halinde ya§ayan ve a§il'et sist mine tam girmeyer.
Zazalnr. kendilerini Kurt degil, en <;ok Halidi, Abbasi Ernevi, ve AralJ'
dogu illerine • afiilik ve Nakli§igi a§lbyan ey lerin Zaza oIma­
smcian otiir ii , kendil r ini ve Babakurdi §u el erinden daha kut­
s I ilmi§, ve u dim gayretle dinin. §eriat m, ve hilafetin fe aaileri kesil­
ve yalDlz bu dint t aassup yiiztinden Cnmhuriy t e kal'§l isyan etmi§­
lerdi.
Kti rt t aili cemiyetj nin icra. kuvveti Ian Cibr anh Halit ve Yusnf Ziya.
si. usi maksatlal'lDl gi zliyerek dinl Idsve e biiriinti p zehirli f ikirlerini bu
yoldan Saitle ve Zaza §ubelerinin §eyh ve h calarma a§l ­
laml§lardr. 1& dine ve maneviyata intikal ettigi dinin en btiytik hamisi
saYllan, ve Cibranh Halid'in eni§tesi ve §ey olan $eyh Sait, emirel-miica
hidin adl altmda isyanm ba§ma manevi niifuzunu kullanmlstI.
Cibranh Halit'le Seyh Sait, 1338 - 1922 Ylb bahannda Erznrum'da
(2) Bu part! ai?iretleri. Seyh Sait isyamnda hiiktimete taraf olmui?, ve son·
ndan Agrl-Zilan isyamru ve Ion irtica hareketini meydana
12
.riiler'e u irtica hareldi b iizerinlle l<onusmu' ,ihranli 1 alit. §el Iten al­
f tvalan dvara Yt,\'8. '(\1\., G, zj • Tu' ; fa Kenud'iu dilli , DarnaZl. orucu
Jmlc1ll'mnl\ ic;in parll>aha iSYRn l igini, ve !1l.lil'eye itaat etmeyen
Biiyiik 1\ ilJet Mec1i min ortndan kalclll'1lma ,I i 'in gS7.n ve 'ihadlD f rz oJ­
dug-unu bii ti.in , asiret agaI:l1 lUa duyurmu. tu.
29 giinU An ,at'a'el TiIJ'Idye Cumhnriyetinin iJ5.n edil
digi habcrini eren Erzurun top}' , 'iol'nnh RulWle e ' ll ait uzerind
Ylldmm le ll'ini go umhul'i 'etin ilan!, H5.lifcnlll kalm I,
CibranlL llalii'le Yusuf Ziyu' n i. lel'in Lunlar sozl rinin gel' ele
glli:tIgmrL ve bundan sonr:' dinill lamam '11 kall-. eag-ma 'e a§il'el aga "
hocalarmln siJriileceb.lerin{! dllir tirekli PI fll1aganrlaiul' yar rol§, bu IlHber­
lerden kor an il' k \'e 'I ErzuTullI'dn Halit Bevin kona­
ginn kndnl' ibnmll I I ali\;. ullhlrln kOl'kl.lhll'1ru
:unlllllriyete kal'II1 kOFlaktan has"a «are oJmachgml nnlatarak. bunlarla
haZll'lanma kal'anlll venni.·tt
Cumhuriyetin S(·nl n. . 11':1 ile saltanat ve hilnJet kaldml.
llli§, padisahlar si.iriilmti , m dl Leki mullalifler I'ogulmu, Bamidi:e
alayla '1 i1g Tiil'hye Curuhnri 'eti bfitiTn rliinya t ar. fmtlan tanm­
rnl , bUyiil- Ismet Pru,a n n L zan'la hi!' H\ i1w ) 9.l'atarak imz.alarhgl Lo­
:tall hitname inden soma yurrlun iizerimle'i kara,buluilal' ag,lnus, Kti .
laiti cemi,\ eti ()!"ta.l. bu ir tica harel'etinin rallllz
, 11 Sait. ibranh Halit, YU<;uf Ziya ve arlu)( a!,! an kahn tt. BunInI' np­
\'e mal olursa olsun Iml'9.rlnTInt .vii 'Utere l-endi erine agh ullman a i­
retleri arasm a pro -,agandalnrlnfl luz vel'ecek, hanG Cumhuriyet aley­
Jline tesvik edir felRkel rine S lel laenklardl. ht ie, t:ll'aftal'bn gittil e
gahyor, bUtlin u!}i1:et Cill'unll linli(l'in '-e Erz.lll'Um'dll bulun:m K,,:­
ktiklU zahiUerin yardlUl iyle kti1live Ii silah ve cephane
lyo1'la dl.
1340 - 192.;1 yll il\' a lannon Bil is e ki me usu Zi 3 AukBl'a­
I tanbul yoli\'le I'JrzUTl.lm' a geleJ.'ek ibl'nnh II'lid'in eviude hi l' haita mi­
nfir lmlnu ll, Bun ann hurailit verdil'leri hlral'da : A)re1.lel' tam silahlt­
Ill l hazU' uD1 ea.k. hu Tu umllZ harkinde ulan Bel'zan-Neyri $eyhi Iahmnl
'e Sim ,on'ull 1n"i1i1.lerin yarrltmlarl temi n ellilecek, ve halktan
nacak n;,l7.bntalal' Suriye iize.l'indeu 'emi A}, 'aOla gonderildikten I ­
l'a., Sait is, an ac;acnk I .
Yusuf Ziya bu lmral'ia hirlikte Cibranh nalid'in mvktllbunu allp 1 ­
nlS' In Kolhisar ko-r tindel i yll Said'in ev't e gelerek leu-an .I:'yh'e im ­
lIP bir mi Tol h31' hgiy e \'c .. eyJdn mektubu ile G6k
Ha i-Orner, Te man bOlg lerinde bu unan Zil' kan agalarml v oko 'Yla I
b61gesindeki $eyh kan. ve Karaa, acta e 110 . larml ziyaret edip Karl'(\­
va'da Cibran a§ir eti r ei i KAmii ve Baba beylere ugraYlP. Varto mer kezin­
12
Ie billullan Cil ranh Halid'in mnca 1 Ismail ve aln aba,] Kasml'a
ru i afir gelmi§ti ,
ihl'anlI Halit, Ynsuf Ziya Dc 1§ )iriigi lltin amcas] Ismail,
blnba!}l Kasml, CibranlI Daba ve Kamil, \ IIa:enanli miralay Halit Bey­
lere, Zil'knnlt I erem Meleldmli Abdulhdt ve l'eisi Meh­
met Ali'ye aYTl ayn, mel tuplar ynznu§b. Yusuf Ziya, ug 'f\(hgl hiiLUn bu
nga. ve 1I0cala1'a karal' su;eLinde"j i )ranll II lit'le Saio'in im­
zularllll gosleriyor, kench:inin din ut'1'tmda In huslugunu fecIa e tigini,
'unkii: Cumhuriyctill kanuulal'llla gor 1' lamiyetin, 'nin, namaz,
, Kur'.m. nikhl , U'Z ve naml1 un kall,acagl1l1, htitiin ailil'et agalanmn, §eyh
'e ho'aj'lflll nkara'va SUl'i.i1eceklerini ve hunlarclan htl hU1unlaHl uvrna­
" .
'anla1111 denize ahlacaklarrru ve uynnlal'lll bO)'lilllal'lDa birer hal( takarak
Ru Im'ln ){at'c1e"l olacaklarml, anla.bp halk.l 1"01'1 utuyor, 1 u kOl'lru ile hera­
leI' hiitiln a'3il'etleril ve halhn dini hissiyattm zede!eyip onlan Cumhnri­
vetin amanslZ dii§manlal'1 SlrI1Slllc'l getirip kal'anhk bil' ttt;uruma dOgl'l1 sii­
rUkhiy rdu,
u Ylldn §idc1etJenen bu i.l'tica h I'elieti. hel' taraCtan :ezilnu§,
fakat i yan olan idare memurlan. ihranlt Halld'in adamlan
tarafmdan aldablIp keyfiyet yukanlara Bu irtica 11areketi­
ni ilk ooce gizli bil' mell:tupla azi Mu tafa Rema1' al7. erle11 Vm'to'laki
IIoI1nek a iretirnu aychnlaJ'l o1mu.!jtu. En ltnberden soma buytik km-tanCJ
19'2 Birindte'1rin aymda Pnsin depl'emjnr\en otut'ti El'zurum'a ge mi§tL
Erzurum Ylll Lseverlerinden ve itlare makanlll1dan edindlgj tahkikatta, ve
Cibranh Hall 'ir bizzat gosterrlij!i mt halefetleII. yakmda i 'yruun bailhya­
eagln] anlrul11§ ve 1 kara'ya donerken Yu uf Ziy', 'ibl'anlt Halit ve r ­
yal"alanmaumm emir bUYUJ'n1Ill'}tu,
Bu ' s rada Yusuf Ziya lurumu i<;in El'zul'um'a gel
10/Tlkte§rin/ 1340-19 1 giinu bumdl.l yakalan:u'ak kuvvetli bir mtifreze
He HmIs, art' ve iizel'im en Bitli.. DivU111 Hal'} i Orfi ine e\ kedil ­
huracla Wyanetini itiraf enerek _ nl<arll ve lsk'lnhl1l'onki mullaliflerle
beraber. Cibranll Halit ye IIasananli llull 'Ie ,(vh aid'in ve IIuytu eti
l'eisi Had l\Iu. a'nm u h'nea hareketinin bu§lru'l olrlugnnu
Ead Mernen CiT ranlI Halit'le digel' al'ka.da§larmm da
yakalanmnlarma em irlel'
ib 'nnh Halit uyanetini WlmeJde bel'aher, hayabndan en 1i!Je e
:or u. Qnun gore: htikiimei kenrlisini . akalamaga kaJkl§U'sa,
Erzurum, halkmm bit' lasml ordurlaki Xe}'! tikl" zabitler ve lntalan ve
kendi ina bag-It bulunan hiitUu 3§iretler silalla sanhp 1m arlI a kOl)3Cak,
'e kenrli lni kurtnracaklardl. Fakai boyle adl. 20-12-19_ gecesi kol­
ol'dudan ayrl]all bir nliifreze. CibranlI Halid i konagmda yalcalaYI aym
gece El'zurum'dan <;Ilmmu bir otomobiIle - Van iizerinden Bitlis
cezaevine gondermi§ti.
"
127
128
Bu su'ada Bitlis ali vek:iletine 2 nei fu'ka ' omulam KaZlID Pa§a (1)
gelmi§ti. Pa§a, BitJi ha\'alisinin asayi§il i kurduktan som3 $eyh ait'le
Ha ananli llalld'in y kalanmasma lllemUl' edilmi§ti.
o .ugda dOgunUll en oiir;lii ye aZID 11' af{ ' t i Ian Hasunanll1arm yiiz­
leree sti arisi h;inde. (vaktiyle bu a'i.retin dort aJaym kumand e en) lla­
sananll BaUd" yakalamak gil olacaktI, Ha ananli Halit iki tuzla i1e Mala.z.­
girt koylerlnin biittin kenclisine abyol', u mtihim ervetle sofrasm­
da Uz hizmetl;i \'e aylikll sii 'ari besliyordu. Bu suvari e1" en ba§­
ka k ldlsinin bir i§aretlyle hal'ekete gec;en ytizlcrce Hasananli a S1 arm.
Hasananli Hall 'in bu dllrumllnu l1;oz"nii nde uJ undtu'an Kazun
ilk once Bitlis ve llTu§ ha alisinin asayi§ini dUzenlem k Bitlis eza
evinde ulunan HUytll r eisl Haci Musa ile Nor iiIli Hazret teldyesi
sahibi eyh rasum, ve Hizanh Selflha tin'le go ti§iip Baba-l Ur di §l1beslnin
isyana kablmalal'lllli en", el olmul), Haei Musa serbest bll'alalffil§, karde§i
Nuh B yin gtinlel'de f n'ka mekkaresinden ga pettigi seksen yiik ephane
vesair yi getirip KaZIlll Pa§a' ya te lim etmi§ti.
Kazun Pall bu uretle MUlj e Bitlis, llizan bolF,e.lerini irtica har eka­
tma kaWmaldan ayu'dlldan onra, IL.'tsananii Halid i yalmlamak Ma­
laz irt'e bil' aI, Y a 'ker gon ern i§t i. Hasananli Halit bu haberi 'ahnea bu­
tUn loplaml§. aJay Kal'hbelleri a§l J oyiine
Hasananli Hilicl'in 1 ine yal 11 sila l h kuvvet leriyle rak hir misafir
§eklinde kalmledilere . ITa ananli Hali l'e inm' bu adam, nla. komutanma I
derin bir sa ' gl e ihamda bulullmu tn.
Alay kOtnutalll el'te i gi.inii Hasananli Halid'i fl r ka karargahma duvet
etmi§, HaU : htikiime e kal"l hie; i.1" kotii niyet eslemedigini, ve ancak
ilkbahal'da KaZlm a'Yl zi.-ar te gelecegi ni bildirmi§. alay Ialnzgirt'e
donel'ek }{eyiiyeti KaZlll1 arzetmi§ti. Palla, alaym ilc;e merkezind
en'r intizar ebnes.i ni ve aneak • iivaTi ir mtifJ'ezenin alaydan ayn J rak
Hlllls' m Kok u bolgesine gic1ip bllrada alh ay one bu- yiizbar:p ile alb
neferini ebit E' n Zi.l'kallh Kerem'i yakala bp Ritlis 'e gonderm Jerlni emir
etmi ti.
Siivari mtifrez sin Kerem'i koyii nii sarlTll§, Kerem ve
elIi maiy mtifrezeyi pusuya di.i§iirUp bel} neferi ru §e lit edip
Hasanallli Hali d'in yanma fir ar tmi§Iel'di. Hasananli Halit, biitiin bOlge­
lerde isyan Bitli eza evinde bulunan Cibranh Halid'i kurtarmak
Kerem'i Varto'daki ibranh Halid'in amcaSl 1smail'in yamna g"ndel'­
mif?, Malazgirt'ten bir t abur asker de Kerem'in Val' .
to'ya gelmi§ti.
Cibranh Halid'in amcaSl Ismail kendisinden son emri almak i<;in Val'­
to'dan adh bil' adaml Bitlis ceza evine gondermil}, Kerem bu haberi
beklemeye flrsat bulmadall bir gece Varto'da izini kaYlp edip Karllova
(I) Trakya Gcael Miifet t i&i rahmetli general KAnm Dirik.
bOlgesindeki Cibranh Kamil ve Baba, Be Hatto ogullar ma gelmi§, bunlar
btiytik bir kuvvetle Kanll'e§ koyiinde toplanml§ olduklarl bir sIl'ada,
§ar'dan gelen bir mektupta Said'in Hlms'tan firar ederek
Karhova iizerinden Solhan'm Melekan koytine gec;ec gini ve burada son
kararml verecegi haberi yazlh bulunuyordu. Kerem Said'i beklemek
iizere hemen Melekfm koytine dogru yola Cibranh Kamil Baba ve
Hatto ogullan btittin kuvvetleriyle Kal'gaPazar koytinde taburun yolunu
kesip geri c;evirdikten sonra, 30-12-1924 gtinti Said'i kar§llamak
iizere HIms' m bOlgesi ne d081"U yola <;IkmI§Iardl.
Sait, Erzurum vilayetinin emriyle 22/ 12/1340-1924 gtinti HmIs
merkezine gottir tilmti§, burada ver rugi ifadesinde: Cibranh Halit ve Yusuf
Ziya He i§birligi yapmadlgml, Yusuf Ziya' nm istedigi odiinG paraYI verme­
digi igin, ken isine mugber olarak iftir a isnat ettgini, soyIemi§ti. Hmis
kaymakaml Mak un Bey, manevi niifuzu al t mda kalarak Erzurum
iline yazdlgi telde, dolt-san ya§ll1da bir piri fani ve her ttirlti ihtiras­
tan uzak mtibar ek bir adam oldugunu bildirip kendisini serbest blrakml§tI.
Sait donerken, Cibl'anh IIalid'i n yamna gonder digi adam
gelmi§, ve getil' digi haberde : hernen isyan harekab ba§ma
ge<;erek Diyarba or tizerinden Suriye ile tenlasa gelmesini, ve her a§iret in
kendi bOlg sinde i hti kiimet mel'k zl r ini i gal etmeler ini ve kendisini hie;
dti ti nmemeleri ni " eyh, Cibrallh Halid'in bu haberini ahnea :
Hasananli Halid'in ilk flrsatta bti ttin lmvvetleriyle :M:alazgirt tizerinden
Bitli s'e htieum edip Halit Beyi 1 Ul' t al'maSl111 bir mektupla bildirmi!}, kendi­
si 27 / 12/ 1340-1924 gtini.i Kol hisar k"ytinden ayruarak Gokoglan
nahiyesinin Km -an ko rtine gehni§t i. Zirkanh miralay Seli.m, ve bolgenin
btittin §eyh ve agalarl ve K r hova'daki Cibranh Baba ve Kami] ile Hatto
ogullarl ytizIerce silahh Be 4/1/ 1341-1925 gtinti Kmkan koytinde
Said'l zi yal'et ederek ve hentiz kat'i bir karm'a
birkag ay once yirmi stirti koyunla Halcb'e giden §eyhin oglu Ali Riza bir
heybe altmla igeri girmi§ti.
Ali Riza, SuI'iye'den donti§iinde Ankara ve lstanbul'a ug,'ayarak bir­
muhaliflerle ve doguda isyan t;lkarsa, bunlarm i§i Cemi­
yet-i Akvama haber vereceklerini ve esasen dog-unun hi<;bir toplu
bir asked kuvvet aolmadlgmdan her a§iretin kendi bOlgesini edebile­
cegini, ancak babasmm ugradlgl yerler de muhtarlardan birer rnazbata ahp
bunlarI eemiyeti vasltasiyle Cemiyet-i Akvama gonderme­
sini. ve ilk isyan hareketinin Diyarbaklr yakmmda ba§lamasmm daha mu­
vaffak o lacagml b yan etmikti. ve btittin meclis Ali Riza'nm bu soz­
lerini aynen kabul
Ali Riza'nm bu timit verici sozlerinden bUytik bir ces ret alan
Sait, hemen dini bir poz takmarak, dint bir f etvaname yazml§h (1).
(1) Seyh Saidin Dlyarbaklr istikIal mahkemesinde verdigi ifadesinden anla-
F: 9 129
130
fetvenamesini bitirince yiiziinii meclise d6nderip, onlara, Cum­
huriyetin mevcudiyetine kar§I yapuacak bu cihadm, vakti-risalette yapIl­
mIl) biit iin gazalardan daha sevaph oldugunu, cennetin arbk zahmetsiz
olarak bUtiin miivehitlerin kapllarma kadar geldigini, ve §u giinliik
fani diinya i<;in boynuna ha<: taklp ya§amaktansa, din ve Allah ugrundaki
olii mtin daha haYll'h oldugunu soyliyel'ek bu dini vaizIe meclisi aglatmll}b.
Meclisteki agalan ve hocalar, Val'to ve Hlms b6IgeIerinde otu­
ran alevi a§iretlerin 1m cihada kabImadlklan takdirde isyan i§inin
cegini ve bilhassa Val'to ve Kigi'deki Hormek a§iretinin 5tedenberi hiikii­
met e yar dlm etmekte olduklal'lnI, ve bunlarm YII once bu il) iizerinde
Cibranh Halit'le dovii 1}erek isyan pmmm bozduklartnI ve bunlara bu i§te
biiyiik bil' hisse aYIl'mak suretiyle kendilerine hir mektup yaZllmasml,
Sait'ten rica etmi§lel'di. kalemirii eline aIal'ak Varto'daki Hormek
a§i r eti agalarma bir mektup yazml§, aym giin mektubu alan
silfihh el<:i, BingO! eteklerinden a§arak Hormek dag etegine gelmi§, Hor­
mekliler mektubu ahnca: bu i§ iizerinde toplanarak verdikleri kararda bu­
tun kuvvetlel'iyle is, ' an ordusuna kar§l koyacaklarlm elc;ilerine soy­
liyerek, bu mektubu Kasman koylii M. ile Varto kaymakaml Slrn
]Jeye gondermi§lerdi. Sn"rI Bey keyfiyeti hemen Mu§ Bin!,! bildil'ip gereken
tedbirlerin hiikiimet tarafmdan almmasml saglamll)b (1).
Sa it, Ali Riza, ve beraberindeki a§iret aga ve hocalarl Kmkan
koyiinden kalkarak 6/ l/1S41-1925 giinu Karhova iIc;esinin bugiinkti mer­
kezi olan Kanire§ koyiinde Cibl'anh Rami] Beyin evine geImi§lerdi. Burada
ikinci bil' toplantI yapllml§. bu topIanbda E?eyh Sait,' her a§iret agasmm
s,llacalb gibi, Arap<;a olan bu fetvaname !1oyle terciime oedilmi§ti.
- Kuruldugu giindenberi dini miibini Ahmedinin temellerini Ylkmaga <;ah§an
Tiirk Cumhuriyeti Reisi Mustafa Kemalle arkada!1lannm, Kur'anm ahkamma aykul
hareket ederek, Allah ve Peygamberi inkar ettikleri, ve Halifeyi islami siirdiikleri
i<;in gayri me§ru olan bu idarenin Ylkllmasmm biitiin islamlar iizerinde farz oldu­
gunu, Cumhuriyetin ba!imda ,bulunanlann ve Cumhuriyete tabi olanlann mal ve
canlanmn §eriati gurrayi Ahmediye'ye gore helal oldugu... ve saire.
(1) Mektup §oyle yazllmlljt1:
"Hormek riiesasmdan Halil, Veli ve Ali Haydar agalara.
"Esselamiin-aleykiim, rahmetullahi ve berakatihi, lehiilhamd, velminne, hi­
dayeti rabban! ile dini miibini Ahmediyi kiifir olan Mustafq, KemaHn yedi ziilmun­
den tahlis etmek gazasl niyetiyle &u§ara hareket edildi. Bu gaza ve cihadm mez­
hep ve tarikat tefrik edilmeden Lailaha-illi11ah, Muhammeden resulallah diyen bii­
tiin islam miivehitleri iizerinde farz oldugundan minnelkadlm memleketimizde bii­
yiik bir gayret ve sahibi olan miisliiman a&iretinizin de ,gurrayi Ah­
mediyeye ve bu cihadl ekbere itba, edeceginize itimadlm berkemaldir. Ya eyyiihel­
ensar, dinimizi ve namusumuzu bu miilhetlerin elinden kurtarahm, Size istediginiz
yerleri verelim. Eu dinsiz hiikiimet bizi de kendisi gibi dinsiz yapacaktIr. Bunlarla
cihat farzdlr. Yucahidii yukatilo fissebillah. 4 Kanunisani 1341 Emirelmiicahidin.
Eiseyit Muhammet Saidi
endi a§ireti ba§mda kalmasml ve isyan patlarsa buradald kuvvetlerin,
kendilerine uymayan Hormek a§ireti tizerine ytirtimelerini tenbih ederek,
8-1-1925 gtinti Solhan ilc;esine bagII Melekan koyiine yeti§mi§, burada
daYISl Abdullah ile kendisini bekliyen firari Kerem'le sabahlara ka­
dar konu§mu§lardl.
o gece Melekan koytinde iki btiytik §eyhin verdikleri karara gore:
1 - ;leyh Sait, Qapakc;ur, Gene;, Hini, Lice, Farkm, Silvan, Hazzo,
Diyal'bakll', Ergani bOlgelerindeki a§iret agalan §eyh ve hocalariyle gorii­
ijecek Mardin'den Suriye'ye bir heyet gonderdikten sonra QapakC;ur'a do­
niip burada isyan C;lkaracakb, ve Diyarbaklr iizerine ytirtiyecekti.
2 - ;leyh Sait oglu Ali Riza, ve firari Kel'em, Melekan koytinden
Said'in fetvasmll1 bir suretini alarak Solhan, Omeran, Zikti a§iretle­
rini gezip, Boglan gedigi tizerinden Mu§ ova.sma, buradan Kulp, Sason,
Motki'ye ugraYlp bu ilc;elerdeki halkl ayaklandlracak, Malazgirt'te Hasa­
nanli Halit'le birle§ip Bitlis tizerine ytirtiyeceklerdi (1).
3 - lsyan patladlgi gtin, Melekanli ;leyh Abdullah, Solhan, bmeran.
Zikti a§iretlerini alarak Karhova'nm Cibran a§ireti reisi Kamil, Baba ve
ogullariyle birlikte Varto'daki Hormek a§iretini dagitIp Varto mer­
kezini i§gal edip, buradaki Cibran kuvvetlerini de alarak, Hmis tizerinden
Malazgirt'e girip Basanli Halit'in kuvvetleriyle birle§ecek ve Bitlis
ne ytirtiytip Halid'i kurtardiktan sonra Irak hududunda ;leyh Mahmut'la
birle§eceklerdi.
4 - lsyan patlar patlamaz, Gokdereli ;leyh ;lerif Palo bOlgesindeki
8§iretleri ve Zaza Yado'yu emrine alarak Elazlg iizerine ytiriiyecek, Qan
Ij eyhleri de Qapakc;ur Zaza a§iretleriyle Qapa1{gur'u i§gal edip Kigi ve Er­
zincan iizerine ytirtiyeceklerdi.
;leyh Sait, 9/ 1/ 1925 giinti Melekan koytinden Qa )ak<;ur'un Qan koytine
giderek ;leyh Mustafa'ya misafir olup verdilderi kararl ona da teblig et­
mi§ti. . . '
;leyh Sait, 12-1-1925 giinti Qapakc;ur merkezine ve ertesi gtinti Sim­
;:;or koyiine gidip bu bOlgenin btittin aga, hoca ve §eyhleri Mistan ve Botan
"kabileleri kendisini ziyarete gelmi§lerdi. ugradlgl bolgelerden Cum­
huriyet hiiktimetini tammadlklarma dair mazbatalar ahyor, bOlgeden, bol­
geye kendisine ytizlerce siUi.hh katIhyor, btittin halk kendisini kar§llaya­
l'ak ayaklanm ve eteklerini optiyordu. ;leyhin heybesinde be§ bin Ingiliz
albm yard!. Bu paralar Ali Riza'nm Halep'te satbgl koyunlarm parasly­
dl. Bunlardan ba§ka ;leyhi ziyarete gelen her ki§i ona zekat adl altmda
bol paralar veriyordu.
Sait bu debdebe ve biiytik bir kalabahkla 15-1-1925 giinii Dara­
hini vilayet merkezine gelmi§ti. Kasaba halkl c;oluk c;ocuklariyle §eyhi kar­
(I) Ali Riza ve Kerem bu boigeieri gezerek 27-1-1925 de Malazgirtte Hasanali
Halitle birlelimiliierdi.
1.31
§llaml§lardl. Vali ve htikiirnet erkam, halkm taptigl bu §eyhe kar§l derm.
bir saYgI gosterrni§lerdi.
Sait, Darahini rnerkezinde bir hafta kaldl, burada Haci Mehrne
aga ogullarl, Mudanyah Faki Hasan, ve Zikti a§ireti reisi Haci Sadlk v
Yusuf'la konu§tu, onlara verdigi ernirde isyan patlaymca viHlyet rnerke ­
zini i§g I etrnelerini soyliyerek merkezden aYrllrnl§ti. _
Sait , 21-1-1925 gtinii Lic;e il<;esine varrnl§, buradaki kabile
rma dir ektif vererek 25-1-1925 gtinti Hini nahiyesinde Salih Beye rnisafir
gitmi§, burada Palo'dan gelrnekte olan beklemi§ti. Her ild
§eyh, 3-2-1925 gtinti Hini'de gorti§ttiler, Sait, isyan patlaymca,
Gokdere ve Palo kuvvetlerini ahp Elazlg tizerine ytirtimesini emir.
etti ve 5-2-1925 giinti Hini'den ayrllarak yiiz siIahh ve bir<;ok hocalarla
Piran koyti ne geldi. Nahiye rnerkezi olan bu koyde bir rntilazirn ile on ne­
fer vardl. Bunlar §eyhin maiyeti arasmda be§ katil rnahkfirnunu goriip
yakalarnak istemi§lerdi. kendisine htirmeten bu katillere dokunulrna­
rnasml rica etti. subay, Curnhuriyetin' kanunlarI kar§lsmda hi<; ir
tIr dinlcrniyecegini, ifade ederck katillerin teslimini istedi.
Abdurrahim ileri at uaral yamndaki yiiz silahh ile karkolu ate§e tutu
eratm bir Insllum §ehit, digerlerini ve geng rntilazimi yarahyarak esir ett L
Buradald gen<; Tiirk miilazirni ve on neferi tarihte herkese nasip olrnaya
bir kahramanhkla, yiiz kudurugun silaill kar§1Smda dovii§rnii§, ve canmr l­
m Cumhur iyet rej imine f eda etmi§lerdi, onlarl hiirrnet ve takdirl yad
ediyoruzo
Bu kanh olaym anSlzm dogmasl Said'in isyan pIamm suya
diio arbk Suriye'den Cerniyet-i Akvarna bir heyet gonderrneden vaz­
Piran bucag, m etti. 8/ 2/ 1925.
Sait, Piran.'dan Serdi koytine dondii. Burada
karde<1i Tahir oturuyordu. ilk once Darahini il rnerkezini i§gal etmek
fikrinde oldugu i<;in Lice il<;e·sinin arkasmdan ge<;erek, Orner Raro'nu
koyii o1an Varernerik rnerkezine geldi. kardesi Tahir .
10-2-1925 giinii Serdi koyiinden ge<;en Lice postasml soydu ve Lice, Him
civarmdan to'1ladlgl iki yiiz ld§i ile 11-2-1925 gtinii Genc'e gelerek posta
dan aldigl evrak ve paralarl Said'e teslim etti.
Bu iki olaydan sonra isyan patlarnl§ derneldi. f?eyh bizzat bu irtic&.
hareketinin ge<;erek Hinli Salih, Orner Faro, Modanli Faki Hasan,
Haci Sachk. on bine yakm kuvvetleriyle 14/ 2/ 1925 giinii Darahini viUiyet
rnerkezini i, gal ederek Vali ve erkam hiikiirneti esir etti. S yh Sait 0 gtin
Mudanli Faki Hasan'I, Darahini valiligine tayin ederek, "Emirelrniicahidi
Muharnrnet Saodi Naq ibendi" iinvam yazdlg,. bir kanun
pusulas III im7.alamll? b (1) 0
(1) Seyh Sait bu kanun pusulasmda kendi sine EmirelmUcahidin ve
bendi, iinvanln1 veriyor, ve zimnen Halifeyi ve tsHimiyeti temsil ediyordu. Bu 1m­
13 2
Sait ve arkada§lannm Melekfm kOyiinde verdikleri kararda is­
y an hareketini dort bOlgeye aYlrdlklarml yukarlda yazrnl§tlrn. bu
olgelerde gec;en bu irtica hareketini Slra ile yazacaglm:
1 - Said'in bizzat kurnanda ettigi birinci isyan rnmbkasl:
Sait, giinii Darahini'den Genc'e gelerek Haci
Sadlk, Orner Faro ve giiney Qapak<;ur'un Mistan, Botan a§iretleri kuvvet­
Jerini alarak 20-2-1925 de Lice rnerkezini i§gal edip Hini'ye gitti. Hinli
alih Beyin kuvvetlerini ernrine alarak, Hini bogazmdan Diyarbalor'a dog­
ru yiiriidii. On bind en fazla olan bu asi kuvvetler Hini bogazmdan isyan
bolgesine dogru gel en bir tabur piyadernizle kar§Ila§lp askeri pusuya dii­
!jiirerek eratm bir klsrnlm §ehit ve rniirettebabm esir etrni§lerdi.
Hini bogazml gec;erken, Sait, karde§i Abdurrahirn'in ernrine rnii­
him bh' kuvvet vererek onu Maden iizerine sevk edip, kendisi Ambar
n ehri yolundan Diyarbaklr iizerine yiiriidii. Diyarbaklr'a dogru yii­
riidiigiinii haber alan Hazzolu Hatip beyleri, Silvan ve Farkm kuvvetleri
8§mda olan $eyh Diyarbaklr'a dogru akml§, bu kuvvetler
28-2-1925 giinii Diyarbaklr yakmlarmda Sait'le birle§rni§,
.irtica kuvvetleri yirmi bine yakla§rnl§b.
Said'in sol kolunda kalan Silvan ve Farkm daglanndan kopan
yn bir asi kuvveti, Mardin'e dogru akrnl§, bu slrada Midyat'taki asked
vvetlerirniz ve halk tarafmdan kar§llanarak zayiata geri pus­

Hini bogazmdan Sait'ten aynlan karde§i Abdurrahirn, 29/2/1925
'nii Maden iI<;esini i§gal ederek Siverek iizerine yiiriirnii§, bu slrada Si­
erek bOlgesinde Eyyiib adh bir ba§ma be§ yiiz
ki§ilik bir kuvvetle Siveregi i§gal edip, Qerrnik'te Abdurrahirn'le
ve heraber Ergani iiz ine yiirtimii§lerdi.
§eyh Sait ernrindeki yirrni bin asi ile, 28-2-1925 giinti Diyarbaklr'm
zeyine dti§ n (Tala) rn vkiinde karargalum kurrnu§, burada Diyarbaklr
001 esinden kendisine iltihak edecek kuvvetlerle Mardin, Ergani, Siverek,
Maden iizerine sevk ettigi asilerin ba§arl haberlerini bekliyordu. ya­
nmdaki kuvvetin Diyarbakll"l tutrnaga yetrnedigini biIiyor, §ehirdeki as­
ken alay ve rntihirnrnat deposundan korkuyordu. Bu sebeple ilk once, il
merkezini uzaktan tehdit ederek rntifetti§lik ve vilayetle rnuhabereye gi­
ri§ip vakit kazanrnak ve §ehir ic;inde bulunan Cernil Pa§a ogullariyle diger
asilere §ehir kaplsml a<;lp i<;eri girmek istemi§ti.
Ger<;ekten §ehir i<;inde bulunan asiler onernli hazlrhklar gormii§ ve
i1ahlanrnl§lardl. Sait aym zarnanda Viran§ehir'de olan Milanh .lh­
n una gore herkes bir miicahit slfatiyle gazaya i!}tirak edecek, muvakkat hiHHet
merkezi p a rahini olacaktI. $eyh, maddi ve manevi kuvveti kendisinde tophyan bir
Nak$i halifesi olacak, esir edilen Tiirk askerleri Darahiniye gonderilecek, vergiler
Darahiniye gelip arkadan miicahitlere yeti$tirilecekti.
133
134
rahirn Pa§a ogullal'ma rnektup yazal'ak bunlarm Mardin kaplsmdan Diyar­
baklr'a akrnalannl, ve kendisinin kuzeyden §ehri c;evirecegini, ve Cemil
Pa§a ogullariyle §ehir ic;indeki asilerin isyan ordusuna §ehir kapllaI'ml ac;­
malal'lnl bildirip, Tala'da be§ gtin beklerni§ti.
Diyarbakll"da ordu rntifetti§i olan Kazlrn Pa§a (Saym KazlID Orbay)
Vali Ali Cernal, (B. Cernal BardakC;l) kolordu kornutam MiirseI Pa§a, bu
onernli asi ordusu kar§lsmda btiyiik bir kahramanhkla C;a11)l§rnl§, Di a.r ­
baklr'a gelecek askeri kuvvetleri beklerni§lerdi.
Be§ gtinltik yaygara ve rnuharebenin bo§a gittigini goren Sait..
nihayet 2-Mart-1925 de §ehre hticurn ernrini verrni§, asiler §ehrin surlarl­
m ku§atarak ak§ama kadar rnerkeze ate§ yagdu'ml§lardl, Her yandan sel
gibi §ehl'e akan saylslz kudurmu§ asi kuvvetler, §ehirdeki bir avue; kahra­
man askerlel'irnizin btiktilmez kollal'l kar§lsmda duraklaml§lar, son
bir «;al'e oIarak Mardin kaplsmda ke§fettigi bir delikten geceleyin, yetmi§
sec;ilrni§ azgm asiyi §ehre sokarak, bu fedailer §ehirdeki asilerle birle§ip
askeri birliklerirnize kar§I c;ok c;etin bir sava§ a<;rnl§, §ehri kan ve ate...
ic;inde bll'akrnl§lardl.
Tarihin her ttirlti denernesillde oldugu gibi, bu zOl'lu sava§ta dahi,
yine kahramall erlerimiz ve asil kanh subaylarmllz oltimii gozlerine al ak
bogaz bogaza gelen ytiz elli azgm asiyi stingti ve bombalm'iyle yoketmi§ ­
lerdi. Diger asiler gecenin karanhgmdan faydalamp evlerine 1,
Bu slrada Mardin ve Siverek iizerinden gelen fu'kalarmuz, Ergani' yi
rnuhasara eden ;leyh Abdurrahirn ve Heztit a§ireti asilel'ini Qel'mik ilc;esine
kovalaYlp Diyarbakll"a yeti§mi§lel'di. Bu askeri lutaatmuz, heniiz Diyar
baku' surlarl tizel'inde c;al'pI§an ;leyh Sait'le, Ergani'den kac;an Ab­
durrahim lmvvetlerini hlzla kovalaml§, bu iki asi kuvveti yine Hini boga­
zmda birle§ip son bir mukavernet gosterhli§, fakat askeri kuvvetlerirniz
tarafmdan Insmen tenkiI edilip daglblml§, Darahini hiHifet rnerkezinc
dogru kaC;lnI1'1lardl. •
timitsiz kalan kuvvetleri Darahi'de parc;a parc;a koparak da­
g,lrnl§, Genc;, Palo, Qapakc;ur bOlgelerinin en slk me§elerine kaC;lp gizlen ­
mi§lerdi. :;;eyh Sait yanmdaki bolge §eyhleri, a§iretin aga ve hocalarl top­
Iu olarak Darahini'yi tel'k edip han'a dogru fi1'a1' etmek tize1'e Qapakc;ur­
merkezine gelmi§lerdi. Sait Qapakc;u1"da durmu§, Elazlg, Kigi. Var
to'dan ka<;lp Qapakc;ur'a dogru gelrnekte olan ;leyh Abdullah,
ve Qan §eyhlerinin yollanm gozlerni§ti. 27-Mart-1925,
2 nei isyan rnmtakasl:
lkinci isyan bolgesinde ayrllan EHl.ZIg havalislnin i§galini ilzerine alan
Gokdereli ;leyh Yado Be Capakc;ur'un bab a§iretlerini, Musyan,.
Okc;iyan, Azan kabilelerini Gokdere va Palo Zazalarml emrine alarak 21/2/
1925 gtinti palo il<;esini i§gal edip, Palo'nun babsmdaki Zaza kabilelerini ve
go<;ebe Beritanli a§iretini, kuvvetlerine kahp, 5/3/1925 gtinti Elazlg Hine

Elaz1g e§rafmdan bir klsml, §ehir haIka: "Bu §eyh­
lerin §eriati ve hilafeti kuracaklarIlll, ve bunlara yardlmm farz oldugul1u"
ileri stirerek asileri §ehre alm1§lardI. Bu suretle kavgas1z §ehre giren asi ­
ler, btittin magaza, dtikkfm, ve zengin evieti yagma ederek para esnafl
i§kence, 1rz ve namusa sald1rmaya ba§lam1§larclI. Htiktimet erkam esir
edilmi§, ceza evi bo§altml§, asiler atlal'lm kip htiktimet konagl salonunda
baglaml§, mtihimmat ve zahire depolarml kendi al'alarmda yagma etmi§­
lerdi. Bunlar ehirdeki ganimet malIm gortince dinin erkalll diye tamdlk­
larl namaZI hile unutmu§lardI.
Birtaklm softa ve saf kimselerin din kur tarlCllal'l diye §ehre ald1klarl
bu canilerin, karalmvvet ve irticam birer hayc1ut ve c; apu1eulan oldugunu
goren ve bunlarm mtilevves a aklar iyle 1slamiyet ve <;ignemek
ti zere meydana <;lkml§ hirer yurt oldugunu anhyan saym Elazlg
gem;ler'; gayrete gelip ellerine gegirdikleri silfthlarla PU asilere sa!dll'lp on­
larl ago!r kaYlplara ugratarak bir hamlede §ehirclen dl§al'l <;lkarml§lardl.
Tam bu slrada §ehre giren 5 inci flrka komutalll lmymakam Kftzlm
Bey, Elazlg ovasmda Ylldll'lm stir'atiyle bu azgm asi kuvvetine yeti§erek on­
larI agu' kaYlplara ugratIp Murat nehl'ine dogru kovalaml§h.
Asilerin hir klsml Dersim eteklerine so1mlmu§, huradaki A evi a§i ret ­
lerini i§e ImtmaYI dti§iinmti§tti. Bu slrada D l'sim eteklerine misafiretell ge­
len ve tarikat mtir§idi sayIldlgl i<;in halk yanmcIa btiytik bir itimat sahibi
olan Malatya ovasmdan Dogan de oglu Htiseyin Efendi, Dersim
a§iretlerinin bu asilere silfthla mukabele ebnesini soylemi , bunun tizerine
Hlran, 1z01, Alevlleri ve Ohi bucagmc1an Necip aga, Pel'tek bOl gesinde asileri
ku§atarak Beritanli ussat Haci Ibrahim oo-ullariyle, <;apak<;ur Zazalarmdan
hayH adam oldtiriip asileri Palo ovaSI tizel'inde KaZlm Beyin fn'kasl ontine
Flrka, ve bu milli kuvvetler Palo ovasll1cla ussat' tenkil ve
dag tal'ak asHerin bir k sml Gokdere ve Mendo ' bogaZl na dog'u
/ 3eyh burada fn'kaya pusu ardl.
5 inci frrka Palo ovasmdan <;apakClll" a dog-ru yoluna devam ederek
"Mendo bogazl"nda be§ bin asinin pususuna dti§mi.i§tii 3-Nisan-1925.
Flrka komutam KaZIln Bey bu aDSlZln ate§ tufam kal,§lsmda ve bu dar
ge<; idin korkunc; me§elerinden saldu'an asilerin C;llgmca hticumlarl ontinde
btiytik bir kahramanhk gostererek, yirmi dort saat araSlZ siiren kanh bir
bog-l§madan soma. Mendo geGidinde yel'lere serdigi yiizlerce asinin cesedi
tizerinden bu gedigi ge<;ip yoluna devam etmi§, asiler parc;alanarak bOlge­
lerindeH me§elerde saklanml§, birka<; hoca ve a§iret agasiyle
3eyh Sait'e kavu§mak <;apak<;ur 'a dog-I'u firar etmi§ti.
Kiznn Beyin flrkasl ugradlg-l yerlerde temizlik yaparak 6-Nisan-1925
gtinti <;apakc;ur'a girip burada bekleme -te olan 3eyh Sait'le
tiC; yiiz athsm1 Solhan'a dogru Kazlm Bey <;apakc;ur bOlgesinin
asayi§ini dtizenlemi§, 8-Nisanda Erzurum Kurtytizti yoliyle <;apakc;ur'a ye­
135
136
t i§en sekizinei kolordu mlifrezesi komutam kaymakam Saim Beye blt hava­
liyi teslim edip Palo'ya donmli§tli:
3 lieli isyan bOlgesi:
Bu bOlgenin kumandasml idare eden <Jan §eyhleri Mustafa ve lbrahi­
min emrindeki asi kuvvetler: glinli merkezini
i§gal ederek <Janh Hasan'l buraya kaymakam dikmi§, Siyakar ve Sim­
sor beyleri ve Hasan Began He diger Zaza kuvvetleri ve Kigi'nin Karaba§
3§iretinden Simhaltil Hasan ve a§ireti, kabilesi, Saneak bueagmdan
Cibranh Avani ogullanndan topladlklarl iki bin ki§ilik bir asi kuvvetiyle
20-2-1925 glinli Kigi saldlrml§lardl.
Bu asi kuvveti kar§lsmda Kigi'de asked kuvvetimiz yoktu.
be r eisi binba§l Tahsin ve kaymakam Abdurrahim Beyler, Kigi e§rafmdan
Zeyneloglu ve Beylerle blitlin Kigi halkl bliylik bir yurtseverlikle 8i­
laha sanlarak iki yliz ki§i1ik bir milis ve jandarma mlifl'ezesiyle, asilerin
onlerine g dar savunmaya ba§laml§lardi. Bu kuvvetlerimiz
asilerle garpl§makta iken, Kigi'nin Karir bOlgesinde oturan Hormek a§ireti
r eisi Kliltiik Aga oglu Mehmet Hulfisi Efendi, lig yliz ki§ilik bir milis tabu­
rImu t e§kil edip kendi mmtIka mda asilerin yolunu kesmi§ ve karde§i Ali­
Kemal ile yliz silahhYI, Kigi lizer inde bultman asileri arkadan vurmak lizere
Saneak b6lgesine gondermi§ti. '
Ali-Kemal 27-2-1925 glinli Saneak bOigesinde asilerin al"l<asml kesmi!}.
Tahsin Bey mlifl'eze iyle tutu§un asiler, baslldlklal'ml anlaymea Kigi lize­
rinden donerek Saneak ovasmda Ali Kemal'in kuvvetleri ti zerine ' dli§mli§,
on maktul ve be§ yarah blrakal'ak dogru ekilmi§ler di.
Asiler (jal donerken ikinci defa SagnlS ve Km'aba§ bOlgesi uze­
rinden Ki gi'ye saldrrml,), Hosnek nnhiye merkezini i§gal edi mlidur Huse­
yin endi tie on dOl't mi,l is ve ja dal'maSlm esir etmi§lerdi. Ertesi gunu
Klirikanli Kamer aga ve askanli ag idal'esinde olan iki yliz ki§ilik Hormek
milli kuvvetleri nahiye merl ezinde nsileri ku§at arak onlarm Kigi lizerine
armalar ma engel olup, nah i e merkezini asiler den geri alIp, mlidlir ile er­
lel'ini 17/ 3/ 1925. .
Hosnek nahiyesindell Karaba§ bO\ge ine asiler, 28-3-1925 gii­
nline kadar bw-ada HOl'mek milli kuvvetlel'iyle dovti§mli§, en son asiler
fazla zayiata ugrayarak tekI-ar (japa !;ur'a donmek zOl'unda kalml§lardL
Kigi havalisini kur tamlaga memur dilen 8 inei kolol'du mlifl'ezesi ku­
mandam kaymakam Sayim Bey, hir alay askerle Erzinean, Eruzurum.
Terean lizerinden IJrrhal ve <Jivre§ daglarIm 5-Nisan-1925 glinli Kar­
hova'nm Goynlik bolgesinde koylerine gelerek Hormek milli kuv­
vetlerini emrine alml§b , Tam bu slrada Varto 12 nei flrka tara­
fmdan firara mecbur edilen Karhova Cibran a§ireti reisi Kamil, Baba ve
Hatto ogullarl yliz ki§ilik bir asi kuvvetiyle Goynlik ovasmda hazlrlamp
Hormek milli kuvvetleriyle tizere Karaba§ bOlgesine akml§­
lardi. Bu asHer Simha<; koyilnde Hormek milli kuvvetleriyle <;arpIljap an­
8Izm Sayim Bey miiferezesi iizerine dii§mii§, top ve makineli ttifeklerin
deh§eti altmda dagllmI§, Baba ve Hatto ogullarl elli ath He Slgl-Haciyan
bo azmdan Solhan bOlgesine E§ek-meydan'da, Diyarbaklr'dan ka­
gel en Sait'le birle§mi§lerdi.
Bu suretle sona eren isyan bOlgesinde biiyiik bir yurtseverlik
gBsteden. binba§l Tahsin, ve kaymakam Abdurrahman Beylerle saym Kigi
halkmm ve Hormek mim kuvvetlerinin bu yurda hizmetlerini gelecek yeni
nesle bir Brnek olarak gostermek i<;in biiyiiklerimiz tarafmdan bu- halka
yaZllan takdirname ve belgelerden birka<;mm suretlerini aynen tarihime
alIyorum.
Ankara
Suret.
perdesi altmda Cumhuriyet ve vahdetimize vaki olan sfii-kast
te§ebbiisiiniin kar§lsmdaki vatanperverane ve fedakarane hissiyabmz §a­
yam §iikran ve takdirdir. Pek ftlvi miicahedenizde aym hissiyat ve imanla
devam buyrulacagmdan eminim. Irtica heyet ve te§ebbiislerine kar§l halkI­
mn her taraftan gosterdikleri lanet ve nefret hisleri miivacehesinde
hainlerin yakm zamanda tamamen ceza ve sezalarml bulacaklarma itima­
dun katidir. Ciimleye selam ve hiirmetler.
Tiirkiye Reisicumhuru
Gazi Mustafa Kemal
Erzurum
Kigi
Kazamz ahalisinin Gazi Pa§a hazretlerine k §ide ettilderi telgrafname­
ler kendisine takdim ve hususiyle Kr.rirlilerin gosterdikleri fedakarane hi­
demattan, mii§ariin-ileyha haZl'eileri rna lZUS olmu§ ve mahzusiyetlerini
cevaben kendilerine bildirmislerdir. Taraflmdan dahi Mfiaselam ahalinize
tebligi ric ederim.
Erzurum Valisi
Ziihtii
Diyarbalnr
3-3-1341
Aym zamanda hale ve hakikatte mevkileri bulunan Kigi'nin klymetli
mticahitlerine ve hususiyle HOl'mek a§ir t i riiesasma taraflmdan te§ekkii­
ran mahsusamm tebligine delaleti mahsusalal'lm rica ederim.
D<;iincii Ordu Miifetti§i
Kazlm
Varto
31-3-1341
Kigi vasltasiyle Karirli Mehmet Efendiye
131
138
Hain ve vatanslZ asilerin sizin mmtakamza da musallat oldukIan m
esefIe haber aldlm. Kigi'ye muvassallat eden nizamiye kuvvetlerimizle
te§riki mesai ederek nunhkamZl bu §eril'lerden tahlis etmenizi, harbi umu­
mide gosterdiginiz fedakarhklardan beklerim. Ben yakmda biiyiik kuvvet­
lerimle daha cenuptan hareketle asi §eyh ve agavatm hadlerini bildirecegim.
Muvaffakiyet Allahtandlr.
On Bil'inci FU'ka Kumandam
Mirliva Osman Nuri
Kal"ir e§raf ve milip kumandam ?Iehmet Hulftsi Efendiye
Kadim kahramanhgmlz biirhani olan i§bu telgrafl irsal etmekle kespi
fahir eylel'im efendim 1-4-1341.
Ki g' Kaymakarm
Abdurrahim
Suret
Qapakt; ur ussatmm Kigi merkezine tarihi t aalTuzlarl olan
de Kigi'nin mil'iI', Hormel< a§ireti I'eisi . Agazade Mehmet Hulfisi
Efendi derhal ussatm l{arekatl caniyanesini telin ve vak'adan biitiin hiikiI­
met i mahalliyeyi haberdar ederek sUr'atle miidafaa esbabml ihzar ederek
yiiz kiisur nef erden te§ekktil eyledi.": i kuvayi milliye dordiincii bur
kumandanhgml del'uhte ederek miidafaa ve tarihinde b' "k
bir azmii-metanetle ussatm hatti-ricahm keserek sekiz asiyi esir ve hiikii­
mete teslirn etmi§ oldugu ve a§ireti nin her tarafl ussatla muhat ve muha­
sara e ' Irligi halde munanidane sebat ve aym zamanda Goyniik cihetine ge­
biiyiik hir asi kuvvetine taarruz ederek piiskurttiigii ve iki neferi nden
mecruh oldugu ve ikinci bir taarruz ihtiyar ederek ussatm eline Hos­
nek nahiyesi mtidiirii Hiiseyin HilsnU Efendi yle on be§ nefer kuvvayi mil"'
liye efradml esaretten tahli s eyledigini ve kltaatm ileri harekatmda 8 in .
kolordu miifrezesiyle birl ikte taal'ruza gec;erek, evvelce Ognut ve Muahhi ­
ren Per hengiik nahi yesi kurahm tathih ve nahiye merkezini istirdat iIe
nahiye hUkiimetini tesis ve Cumhuriyeti adilenin devaml §anii-§evketine
yedii-tezkftr eWgi allla§llml§hr. Kahraman muma-ilyeh Me!lmet Hulfi i ve
a§ireti TA. 4. efradma ussat tenkilillde llluharrer sadakat ve fe ­
dakarhgl sabk etmi§ oldugundan Hiikiimeti CUlllhuriye namma beyaru te­
§ekktirat ve takdirab miibeyyin Iiidemab vatanperveranelerini nabk i§bu
vesika mUllla-ileyha verildi. 19-MaYIs-1341
(Resmi miihiir)
Kigi Kaymakaml
Abdurrahim
4 iincii isyan bOlgesi asi kuvvetlerillin ba§l olan Melekanli Abdul- .
fah, Hasanli Halit, Ali Riza ve Cibran agalan, biitiin kuvvetleriyle Solhan ve
Goyniik bOlgelerini Varto, Malazgirt ve Mu§ havalisini i§gal edip,
Abdullah Erzurum'a saldlraeak, Hasanli Halit ile Ali Riza Agrl ve Bitlis'i
ikgal edip, Cibranh Halid'i kurtaraeaklardl. Cibranh Halid'in istiklal fikriy­
Ie zehirlenen en gliC;lii a§iretler bu bOlgede idi. Bunlar Cihranh Halid'i kur­
tanp kuvvetlel'inin ba§lanna gec;;ireeek ve Irak hududundaki a§iretler bir­
le§eceklerdi.
Bu aZlh kuvvetlerin idaresine memur edilen Melekanli Abdullah;
Solhan a§il'et reisi Mehmet Ali (jeto ve Girnoslu Cael Selim, Omeranan ve
Mene§kiirt a§iretlerini al al'ak gunu daglarml
a§lp, §imdiki Karhova ilGesinin Cibranhlarla meskun olan Hasanova koyline
gelmi§ti: Abdullah bu koye gelirken Goyniik ovasmda olan Cibranh
KamiI, Baba ve Hatto oglu Mehmet'e gOllderdigi emirde: Bunlarin biitiin
at h ve piyade kuvvetlel'illi ularak Mengel gediib iizel'inden Val'to'nun Hor­
mek a§ireti koylerini c;; ig;neyi p Vurto tnel'kezine dogru ylirii meleri lli ve ken­
disinin de !?er afettinin kuzey eteklerinde bulunul1 Cibran kuvvet lerini ahp
Baskan iizel'lnden ve Leylek dagl istikumetinden Vurto merkezine hiieum
edecegini bildirmi§ti.
Asiler bu tedbirde iken Varto'daki HOl'mek a§iretinin Heri gelenleri
isyanm patladlg'ml haber alm'ak Dstiikran nuhi­
yesi merkezine t oplanrm§, asilere kar§l koyacaklanm kal'urla§tIrml§ ve
bu halkt an Veli ag;a. Ali Haydar, M, M. Halit, Tatanli Haydar ytiz
ki§ilik bir kuvvetle Lolan <1 §ireti koylerine giderek kararlarl 1 bunlara
kabul ettirip Lolanli Kamer ve Hiiseyin ve kuvvetleriyle Varto­
nun savmUllasma gitmi§ eTel i. Bu mim kuvvetler: 20-!?ubat-1341 gunu
Reisicumhur, Gazi Mustafa Kemal Pa§a, 'Ie Millet Meclisine ve Mii§ir
Fevzi Paqa ile Diyal'baklr iic; lincli ordu te§kilatma emir alml:} ve bizzat
btiytik Gazi tal'afmdan takdir edilmi§lerdi,
HormekliIer blitiin kuvvetlerini Varto merl zine aJlp kuvvetli bir sa­
vunma hathm kurmu§, bu slrada Abdullah' m eml'iyle harekete ge­
<;en Cibranll Kamil, Baba ve Hatto ogullal'l iiC; yiiz elli ki§ilik bil' asi kuv­
vet ' yle giinii Kar hova bOlgesinden Mengel gedigini a§urak
Hormek halkmm Kasman koyiine girmi§lel'di. Hii kiimet merkezj muhafa­
zasmdan bulunan Hormek milli kuvvetleri bu haberin aym giiniin geee­
sinde alarak makine Mu§ Vali Vekili S11'1'l Beyden hareket emrini
abp sabalu biiWn kuvvetleriyle Kasman koyiindeki asileri
ku§abp tutmu§lardl. Yanm saat siiren c;etin bir sava§ sonunda:
asiler koyde birkac;; yarah ve at blrakarak (japallik istikametinden Bus­
Kan'a firar edip Abdullah kuvvetleriyle birIe§mi§lerdi.
Bu hadiseden iimitsizlige dti§en Abdullah 0 giin ic;;in Varto
merkezine taarruzdan vazgec;erek biitiin kuvvetleriyle Hasanova koyiine
donmti§, buradan Varto merkezinde bulunan Cibranh Halid'in amcaSI
Ismail ve miitekait binba§l Cibranh Kaslm'la muhabereye giri§mi§ti.
139
140
Kaslm ve Ismail, Abdullah'm, Hormek koylerine ugramadan
$el'afettin etelderinden Varto merkezine saldll'masml bildirmi§, ve fakat
alenen yapbklarl mutlaka intikam almak
Hormek koyleri tizerinden Varto'ya taal'ruz edeceklel'ini soylemi§, ve 0
slrada Varto kaymakam vekili bulunan Mu§'lu Ali Efendiyi elde ederek
Hol'mek kuvvetlerini Varto merkezinden Mengel gedigine gonder­
mi§lerdi. Ancak bu halktan tanmml§ kimselerden yirmi ki§i!ik bir kuvvet
merkezde muhabereyi tern in etmek ic;in kalml§lardl.
Kaslm ve Ismail bir taraftan her gtin kaymakam vekili He temas
ederek, asilerin, illa Hormek koyleri tizerinden Varto'ya taarruz edecek­
ler ini soyliyerek onu kolay igfal edip merkezdeki Lolan kuvvetlerini koy­
lerine gondermeye sebeboluyor, diger taraftan ve biran
once Varto' ya getirtmek ic;in Cibranh Halid'in karde§leriyle tiC; ytiz ki§ilik
bir kuvvet Baskan koytine gondermi§lerdL
Abdullah Hasanova'da tam hazlrlanarak Baskan koytine gelip
Cibranh Halid'in karde§leri Selim ve Ahmet kuvvetlerini de ahp,' bir gece
yiirtiyii§uyle Varto yakmlarma gelmi§ti. Binba§l Kaslm, Hala kaymakanu
elinde dolandmp igfal ediyor, ve hatta (Japakc;ur'a dondtigtinti id­
dia ediyordu. lIc; e merkezinde iki seyyar ytizba§lsl ile 120 seyyar jandarma
vardl. Bu jandal'inalarm c;ogu Said'in mtiritlerinden olan Diyarbalar
ve Hazzo halkI idi. Bunlarm asilerle sozleri birdi. Kaymakam vekili 0
kadal' aldanIUl§b ld, Hormek agalarmm kuvvetlerini ilc;eye getirmelerine
katiyen muhalefet · etmi§ti. Haftalarca perde altmda oynanan bu acayip
oyun nihayet ll-Mart-1341 ak§aml kendisini gosterdi. Yatsl zamaDl Var­
t o'nun yarml saat olan Alagoz koytinde iki bin asinin yaktIklan
me§ale ve okuduklarI saUlt , selam sesleri kazaYI birbirine karl§tIrdl. Ka­
SIlD ve Ismail evlerine kapanarak kapIlarIDl bagladllar.
Hilfbir t araftan yal'chmm yet i§mesine imkan yoktu. Merkezde olan
Horme Ii Ali Haydar, M. Halit ve Tananli Haydar yirmi ki§ilik kuvvetle­
I'iyl asilerin Varto'ya girecekleri yolun ic;indeki mevzilere girmi,.
sag ve solda seyyar jandarnalarla takviye Abdalanli Kamer
lark ki§ilik milisini alarak, CibranlI Halid'in karde§i Selim'in kona­
gma iltica etmi§ti. Hormekli M. birkac; milis ve Varto jandarmasiyle
hti kiimet konagl kar§lsmdaki siperlere
Gecenin zifiri karanhldarl ic;inde sabaha tiC; saat kala, Varto'ya sal ­
dlran btitiin asiler ilk once Ali Haydar ve seyyar jandarmalal' tizerine dti§­
mU§, aslen Zaza olan ,iandarmalar asilere tesli!n olarak silahlarml mevzi­
lerde kalan milli kuvvetlerimizle dokuz er Anadolulu neferlere ·c;evirmi§,
bu bir avuC; kuvvetimiz btiytik bir kahramanhk gostererek §afak sokiince­
ye kadar sel gibi aklp gelen bu saYISlZ asi kuvvetleri ontinde dovti§erek
mevzilerinde sebat gostermi§, Abdullah'm daylSl Mahmutla be§ asi­
nin le§lerini yere sermi§lerdi.
I
Bu mevzileri hir tiirlti sokemiyeceklerini anhyan asiler, sag ve soldan
merkezine girip merkezi i§gal ve hiikiimet kaplsma kadar
lardl. Ali Haydar ve arkada§lal"l bu tehlikeli durumdan mevzilerini blraklp
ilc;enin ic;inde bulunan asHer arasmda gecenin karanhgmdan faydalamp
hiikiimet konagma gelmi§lerdi.
arbk tamamiyle sokiilmii§, asilerin selat ve selam sesleri, ilc;e
ic;inde goklere yii kselmi§ti. Hiikiimet konagmdaki Hormek milisleri kay­
makamI, erkam hiikiimetle her iki seyyar yiizba§Isilli atlarm terkisine ala­
r ak bir maldneli tiIfekle ve sadik Mu§ jandarmalariyle Kalc;1k koyiine
Lolan kuvvetleri ilc; enin yukarl kIsmma yeti§mi§ti. Fa­
kat i§ i1<; e asilerin eline girmi§ti.
Kal lk koyiinde t oplanan miIIi kuvvetler ikiye ayrIiml§. Ali Haydar
ve Mehmet Halit otuz ath ile kaymakam ve erldlUl hiikiimeti allp HIllIS il­
gitmi§, Veli aga, M. ve Halil Mengel gediginrleki Hor mel\: kuv­
vetleri nahiye m rkezini, ve k6ylerini savnnma. a
Bunlar Lolanli Kamer kuvvetleriyle birle§il, HlnJs'taki a. kerl miifrez
kumandam Osman Beyle muhabere edecek, ve Illms' tan Varto'. a g-ele ek
askeri k Ivvetlerle Varto iizerine yiirii yeceklerdj.
Varto merkezini i§gal eden Abdullah, bir glin onra HOl'mek
agal ar ma bir heyeti nas1ha gonder ip bunlarm ken ilerine kat lJd kla!"! tak­
dirde Varto ve Mu§ idal'esini kendilerine t erk edecefui bildirmi§. Miizi­
ranh Isa mai etinde gelen bu Hormekliler tarafmdan kogulmu ve l
aym giin Hmis milfrezesi komutanma keyfiyet arzedilerek cenhane is­
tenmist i. Bn heyet Lolanh Htiseyin ve Kali ag'lan ve Abdalanli l smail'i
kanrl1rI !?eyhe delalet e gotiirmii !3tii.
Heyetinin Horrneklile!' tarafmdan kogulduguna ic;erleyen Cib­
ranh Baban
1
n mahiyetine verdigi iiGyiiz ki§ilik bir asi kuvvetini Ustii kran
nahiyesi istikametine sevk etmi!), bu kuvvetin onctileriyle Hormek milis
karakollan arasmda 13/ 3/ 1341 giinil yapllan miisademede bir asi yara­
lanml§, iki at ele asiler Leylek koyiine c;ekilmi§lerdi.
Vesika : I.
H1ms
14-Mart-1341
Varto Hormek a§ireti Rilesasmdan Ali agazade M.
ve Aga oglu Veli agalara
13-3-1341 tarihli raporunuzu aldim. Hissiyab merdane ve vatanper­
veraneniz §ayam t e§ekkilrdii r. Makamata derhal arzedilrl i. Vatan hai nleri­
nin laYlk oldnkIari cezaYI gorecekleri zaman artik birkac; giln , m selesidir.
Metan t inizden h I imiz eminiz. Cesaret, gayret, ve fedaldlrhglDiz
gibi 8,§ikardir. 13-l\1al't-1341 de size gonderilmek tizel'e Ali Haydar Beye
14
142
dart sandlk cephane verilmi§tir. BugUn de Ali Haydar Bey ve <;arek 8§1­
retinden ikiyUz ki§i, ve jandarmalarla Varto kaymakaInl vekili, Arpa­
deresine (1) gonderilmi§tir. Onlarla irtibat tesis ederek gece gUndUz ars­
lanlar gibi asilerin tizerine hUcum edip dUnyaYI ba§larma dar ve karanhk
ediniz.
Sizin zahiriniz hem Cenabl Hak ve hem de kuvvetli ve' §evketli hUkti­
meti Cumhuriyemizdir. Iki gUne kadar Hmls'a piyade alaylarl vetopc;u ba­
taryalarl geliyor. Toplarm ate!] sa<;an mermileri, ussatm Imlblerini
c;ak edecek mtithL. gtirtiIttiIeri altmda kopekler gibi titriyecek ve ka<;acak
bir delik ararlarken. sizin arka ve yandan yapacagmlz Haydemna hUcurn­
larla, onla1'm sizin hayvanlaruuzm ayaklarl altmda ezildigini ve can c;e­
ki§tiklerini goreceksiniz (2). Azmti-sebat, baisi felah ve saadettir. Size son
diyecegim. Sebat ve metanettir. Alacaglmlz emir talimatI ayrlCa yazanz.
lVIuhabereniz eksik olmasm. Ussat rtiesasmm t esbit ediniz. Ve
yaptIklarI denaeti iyice tahkil{ ediniz. Ctimlenin gozlerinden opel', rnuvaf­
faki yetl r temenni ederim efendim.
Hmls MUfreze Kurnandam
Kaymakarn Osman
Vesika: 2
(Talimatnarne)
Hmls
14-Mart-1341
1 - MmtIkamlzm <;arek a§iretinden toplanan ath ve piyade mevcu­
diyle, burada bulunan Hormek ve Lolan a§iretleri agavatiyle, §irndi
Arpaderesi'ne hareket edilecektir.
2 - Bu mtifrezenin vazifesi: Ussatm Varto'dan Hmls istikametine
dogru muhtemel olan taarruzunu def etmek, ve ussatm arkasmda kalan
Hormek ve Lolan a§iretleriyle irtibat tesis ederek niti§tereken yapacaklan
ussatI tepelemek, ve istihbarata son derece ehemmiyet ver­
mek ve alacaklarI haberleri her gtin sabah, ak§am raporla bildi1'eceklerdir.
3 - Erzurum, Sarlkaml§'tan IntaatI mtirettebenin ilk kademesi olan
34 ve 35 inci alaylarla obUs bataryalarl ve stivari kuvvetleri bir iki gtine
kadar mmtIkamlza dahil olacaklardlr.
4 - Milli Imvvetlerin bulundugu mmtIkalarda htikUmet aleyhinde
propaganda yapanlar derdest edilerek Divam Harbe gonderilmesi ic;in
Hlms'a sevk edileceklerdir.
5 - Her giin Awaderesi'nden Varto istikametine kuvvetli ve ctiretli
(1) Arpa deresi Hlms ile Varto arasmda onemli bir gecit.
(2) Osman bey bu raporunda on giln sonra aynen zuhura gelecek hadiseleri
bir fikir mll.cizesi halinde kel\f etmiliti.
ke§if kollan sevk edilel'ek ussatm en ufak harekab ke§if edilecek, ve us­
satm yerli ahaliden sail sIfatiyle gondermesi muhtemel bulunan casuslar
behemehal dersdest edilecektir.
6 - Arpaderesi'ndeki miifrezeye iltihak eden silahh kuvvetler, mut­
laka Hormek, Lolan, (:arek a§iretlerinden olacak ve ba§ka a§iretlerden
kuvvet ...... ahnmIyacakhl' ve kabul edilmiyecektir.
7 - Arpaderesi'nde toplanan mill! kuvvetlerimiz, her a§iret efradma
kendi riiesaSI muhabere, emir ve nezal'et edecektir: Bu kuvvetler HIIDS
mlif eze kumandanhgma bagh bulunacaklardll·.
14-Mart-1341
HmIs Miifreze Kumandam
Kaymakam Osman
Asilerin Varto i§ga\ ettikleri be§ giin olmu§tu. Bunlar Hor­
mek mill! kuvvetlerinin korkusundan Varto merkezilli HIms'a
taarruz edememi§lerdi. Nihayet Abdullah ve Cibran agalarmm ver­
dikleri son kararda kuvvetlerin bir kIsml Hormekliler cephesinde bIrakl­
larak, Abdullah idaresinde olan bin ki§ilik bir asi kuvveti, 17/ 3/ 1341­
1925 giinii Arpaderesi'ne taarruz etti. Asiler bu <;etin gedikte ak§ama ka­
dar Hormekli Ali Haydar, (:arekli Ha§im ve Lolanli Hiiseyin ve HmIs jan­
damla kttvvetleriyle <;arpI§arak oil' tiirlii yolu a<;amadllar ve ak§am Kirs
koyiine dondiiler.
Asiler bu denemeden soma Arpaderesi'ni sokemiyeceklerine inana­
rak bu cepheyi al'kadan <;ozmek i<;in Cibranh Halid'in karde§lel'i Selim ve
Ahmet'i ikiyiiz ki§i He 19-Mart-1925 gecesi Val'to'dan <;lkardIlar; bu kuv­
vetler Bulamk'ta Cibranh a§iretiyle Bulamk i§gal edip Malazgirl
il<;esinde Hasananli Halid'in kuvvetleriyle birle§ti. Cibranh Halid'in kar­
de§leri, Hasananli Halit, ve Ali Riza'nm buradan Abdullah'a
yazdIklan mektupta: Bunlarm biitiin kuvvetleriyle 23-Mart-1925 giinu
Hmls merkezine baskm edip bu il<;eyi i§gal ettikten sonra Al1)aderesi'ndeki
milli kuvvetleri arkadan saracaklanm ve Abdullah'm da, 0 giin biitiin
Kuvvetleriyle Arpaderesei'ne taarruz etmesini bildirmi§lerdi.
Heniiz bu mektup Varto'ya yeti§meden Abdullah, Varto'daki
kuvvetinden be§yiiz ki§i aYlrarak 19-1VIart-1925 giinii . Sakavi nahiyesine
gondermi§, bu kuvvet lVIu§ ovasmdaki Cibranh, Felemez ve Kolotu ogulla­
riyle birle§ip lVIu§ iizerine yiiriiyecekti.
Asilerin lVIu§'a dogru aktIgmI haber alan Mu§ Vali Vekili Slrn Bey,
iki bOliik seyyar, ve bir bOliik sabit jandarma He e§rafmdan Hacl
Dervi§, Kamil , Ijamza, Bayram, Felemez agalarm saym Mm,i halkmdan
topladIgI mill! kuvvetlerle Mu§'un Bidiri a§ireti reisi Hacl Fira oglu Ha­
san aganm kuvvetlerini Murat koprlisiine gondermi§, bu birliklerhiiiz kop­
rU ba§Illda asileri tUfek, ve makineli tUfek ate§ine tutup aklr kaYIplara.
ugratarak Varto'ya dOgTu
2 nei flrka komutam ve Mu§ Vali Vekili Slrrl Beyin t ed­
birler sayesinde, Mu§ ve Bitlis havalisi bu isyan salgmmdan kurtulmu§.
bu bOlgelerdeki halk isyana kablmaml§b. Murat koprUsUnde yapIlan sa­
va§tan soura Cibl'anh HaHt'le Yusuf Ziya Bitlis'te asIlml§lardl.
Cibranh Halid'in. aSlldlgml haber alan Abdullah ve Cibran aga­
lan, son bir gayretle SarIkaml§'tan gelmekte olan 12 nei frrkanm yolunda
pusu kurmak Cibranh Halid'in akrabalarmdan Hatto ogullarl MehmE!t
ve Re§id'i yUz ath ile Varto'dan yola Bunlar Varto-Hasanova.
GoynUk, KurtyUzU ve bOlgelerini dola§arak Cibran, Seyhkan, Kara­
ba§ ve Zirkan a§iretlerinden topladlklarl yediyUz ki§i He gti­
nU Hmls'm Soylemez koyUnde 12 nei flrkanm 34 UricU aIaYl, yolul1da pusu

Asilerin pu us una dU§en sUvari bOltigU kumandam yUzba§1 Halit Bey
olmu§, aIay kumandam TaHit Bey, ussatm mevzileril'\i top a tutarak
onlan kaYlplara ugl'atar ak dag-Iara yere serdig-i kIrk asinin
olUsUnU tes it edere HIms'a dogru yoluna devam etmi§ti.
Varto'da bulunan Abdullah, Hasananli Halit'le Ali Riza'nm mek­
tubunu al mea, bUWn kuv\'etleriyle 23-3-1925 gUnU §afakla Arpaderesi'n ­
deki milli kll vvetlerimize ytiklenmi§, ak§ama kadar yapIlan miisademede
sekiz mills yaralanmI§, on asi olmU§, bir WrIii bu gedigi
rak ak§am Kirs koyUne ,donmti§tU.
lid alay ve meveutlu olan Osman Pa§a'mn 12 neiflrkaSl
23/Mart/1341-192 giinti HInIS merkezine, ve 24/ Martta Arpaderesi' ne
dogru Kor<;ik koytine gelmi§, Qarek a§iretini HIllIS muhafazasma
Hormek ve Lolan milli kuvvetlerini Varto merkezinin kuzeyinde bulunan
koylere gonderip on lara §u emri vermi§ti:
1- Hormeldi Ali Haydar, emrine alaeagi Lolanh Kamer ve Hormek
milisleriyle, 25 Mart geeesi Varto merkezi arkasmdan Leyle { etek­
lerinden ge<;ip Koman-Gorgo tutaeak, flrkanm, sabahleyin Arpa­
deresi'nden asilerin bu gedikte yollarml kesip pusuya dU§U­
reeekti. .
2 - Hormekli M. ve Lolanli HUseyin emrinde olan diger Hor­
mek ve Lolan milisleri aym geee Varto'nun §ima1inde olan
Lolan koylerine yeti§eeek, bunlar da Arr aderesi'nden Varto'ya dogI'u .
cak asileri, yan ate ine tutU}) 'Ali Haydar Uzerine dii§UrecekIerdi.
3 - Flrka 25. Mart sabalu Arpaderesi'nde asilere saldmp Vnrto' ya
dogru sUreeek milli kuvvetlerin yan ve arkadan temizliye­
cekti.
K:rs koyUne c.ekilen asilerin, flrkanm Korc;ik koyUne geli§inden ha­
berleri . yoktu. Bunlar 25 Mart gtinU §afakla tekrar Arpaderesi'ne taarruz
]44
ederken, fll'kanm §iddetli ate§i ile kar§lla§ml§, top ve mak.ineli ttifeklerin
sesleri arasmda neye ugradlklanm bilmeyen asilel', yavrusu gibi d:tg,­
hp Varto ovasmdan daglarma dogru kac;ml§lardl. Leylek dagl
eteklerinde ve Lolan koylerinde olan Hormek ve Lolan milli kuvvetleri
asileri arka ve yandan gevirmi§, Goma-Gorgo gediginde c;ok mti§ktil bir
duruma sokmu§lardl.
Asiler tamamen ku§ablml§, ve arkadan yeti§en stivari birlikleri tara­
fmdan yakalanmak iizere iken, Han daglannda bulunan asi­
lerle Hormek ve Lolan milislerini tefrik etmiyel'ek, ba§mda olan
milisleri top ate§ine tutup dagltml§, bll suretle yollan aC;llan asilerden
Abdullah, Cibranh Kaslm, tsmail ve ath asi bu gec;itten Varto neh­
rini daglarma kac;ml§, Cibranh HaIid'in amcaSl Hasan ile
birc;ok asi azgml milisler tarafmdan oldtirtilmti§, ve ussatm birc;ok ele­
bar;larl yakalanml§, gec;ide yeti§en flrka stivarileri Varto bOlgesini tama­
men asilerden temizlenmi§, Pa§a karargahml Varto'da kurarak flr­
ka erkam harbi Riza Beyle takip plamm c;izmi§lerdi.
eteklerinde Abdullah'tan ayrIlan Cibranh Baba ve
Kfunil ytiz ath ile Hasanova tizel'inden kendi bOlgeleri olan Goyntik-Karh­
ova koylerine donmti§, buraqa Soylemez Haci Omer'den flrka tarafmdan
zayiata ugrabhp ka<;Irllan Hatto ogullariyle bil'le§ip, ki§ilik bir asi
kuvvetiyle, Karhova'nm Hormeklilerle nieskun bulunan koytinti bas­
ml§, bu koyde olan a§ireti reisi Stileyman ve Cunanli Mehmet He
Tercan milIi kuvvetlerine baskm vermi§, iki milis yaralanml§, Cibranh
Babanm daYlsl sabri OIdtirtilmti§, asiler geri ptisktirttiImti§tti.
Bu mtisademeden sonra Goyntik ovasma tahri k edilen Hormek milis­
1eri Sakaviran koytinde Baba ve Kamil kuvvetleriy Ie kar§lla§arak asiler­
.den Ali-Ntirtik adh bir azgml oldtil'tip ussatlarl Kigi bOlgesine dogru stir­
mti§, bu kuvvetler tigtincti isyan bOlgesi bahsinde aC;lkladlg,m gibi 5-Ni­
san-1925 gtinti Karaba§ mmbkasmda Korir Hormek milli kuvvetlerine sal­
dmp 8 inci kolordu mtifrezesi tarafmdan topa tutularak dagIlml§, Baba,
Kamil ve Ha;tto ogullan elli ath iIe Slgl-Caciyan bogazmdan kaC;lp E§ek­
meydan mevkiinde Sait'le birle§mi§lerdi.
Flrka Varto'ya gelip yerle§tikten iki gtin sonra yani 27-3-1925 gtinti
Hasananli Halit, Ali Riza, Cibranh Halid'in karde§leri, Hasananli Ferzen­
de, Abdulbaki, bine yakm kuvvetleriyle flrkanm arkasmda kalan Hlms
merkezine baskm yapml§lardl. HmlS mtifreze kumandam Osman Bey,
tarihte herkese nasip olmayacak biiytik bir kahramanhk gosterip anSlZln
ta htiktimet konagl kapisma dayanan bu asileri makineli tiifek ate§ine
tutmu§, asilerin en azgmlarmdan yirmi yedi ki§inin le§lerini htiktimet ko­
nagl gevirmesinde tisttiste YIgarak c;etin bir bogu§ma sonunda, asileri ·
Malazgirt'e dog-ru kovalaml§b.
Bu §ekilde ugrayan bu asi kuvvetinden Cibranh Halid'in
F:IO 145
Ahmel V8 S lim maiyeti geceJeyin atlanm Val'to ovasmda bI­
raj I/> "er aiettin magarala ' mda gaklanml , Hasananli Halit, Ali-Riza, Ke­
rem, v ar kada§Jul' l hti t ti u kuv et lel'ini ala rak MaJazgird'in an§a h ko­
yiln
( small Pa;-j a l n ' "nti ' U K. :Miralay 'l'alat
Beyi (2) arlo'd' 11 . Ia lazgirl'e. g" n lermi§, alay 3
/
4/ 1925 de Hasananli
Halit m v\' t l 'ini ko - noe ku§utal'ak c;etin bir sava§ sonunda
asilel'in l>u' mikdam u t n it IIa a11a11li Halit, Ali Riza, Kerem ve
arh\oa. lal'l Ir an' ringr f il'al' Lmi.,l l'di. Yiiz elli athdan ibal' ' i olan bu
Kuruko t:" dekJ askeri bi1'l iklcrim'zle, Van bolgesind Ian Hayda­
rall v Ademan ti el' i \' l uradiy Ii Yusuf B y takip ederek l ran'm
Mako a abasma ka<:; l1u..1al'ch (3) ,
Her dort. i : yan hOlgesinde irti a ha!'el, i hu 8ul'etle ona erdi. Bu
bolgelerden ka 'an :)eyh fl u lah, yh Sait, $cyh $emsettin, Gan
leri Hinli Sali h, ('apak 'ur beyJeri. Cibran agalan ve is,vamn bti t iln eba­
§ual'l U<; :vuz ell ill' ;1/-1, W 2!1 giinii Solhan ilcesinin Klrvaz koyiinde top­
lannll§, bm'"l dan I l'nk V" )Nl tran hududunu hazu'lann1l§lard1.
Bn asileri yak- IWllal, <;apakc;ur'daki 8-inci kolorc1u miifreze ·j
J ek-meydan'a dogI' ll i1el'Jemis, on ikinci f 1 rkanm 35-inci alay! kayma am
LTalip Bey, ell1rinde olan Horm 1 ve Lulan lililli I uvvetJel'iyle birlikte
rafettin'in kuzey etel'deJ'ini tutmu... , flrkadau ayrIlan biiyiik bir
mtifreze Bog-Ian gediginp. t uhrik edilmi:Jti.
Vesika: j
Horn'lek Mil i: Kumandam l'if F.fendiye
Varto
6/ 4/ 1341
5/ 4/ 1341 t al'ihli rapOl'Unuzu aldull ,
Ordularlmlz her laraftan asileri ussatin biitiin me§ayi
(I) 12 nci flkra komutalll olan Osman pa!!a, son zamanda MalatY3 mebusu
oldu ve Ankarada vefat
(2) Talat bey sonradan Mardin hudut komutam olan rahmetli Talat
(3) Hasanli HaHt tranhiikiimetine slgmml!i, ve Keremin sHahInI
Mako kaymakamma, teslim etmedigi i l;in asil er, hiikiimet konagl !;evirmesinde
makineli tiifeklerle bu dar yerde yapdan Mako kaymakamJ
ile, Hasanli Hal id'in ogiu Semsettin, !Seyh Sa it oglu Glyasiiddin, Zirkanh Kerem.
HasananliSiileyman Ahmet. Abdulbaki ile y be!! asi ve birkac; Iran asked
olmii§, Hasananli Halit, Ali Ri za, Ferzende, seksen asi ile firar ederek Simkoya
Utica etmi!\lerdi, Ali Riza buradan Iraka ve sonra Sul'iyede cemi ­
yetine Hasananli Halit, 25 ath ile 1926 bahan-nda ihtiIaI C;lkarmak i!;in
Malazgil'te donerken, arkada!;lan Malazgirt kaymakamlOa gelip teslim
Hasananli Halit iki Sirvanseyh koyundek.i yataglOda derdest edi le-rek
31-7- 1926 da Diyarbabrda idalll ed iltni!;t ' t· '
146

ve aga ati S Ihan'a dog ru Inayeti Hak ile u sat pek yalonda
kiimilen mahvedilecekti r. Toplarla ve makineli ttifekler le takviye edilmi§
biiyti k bir piyade rntifrezesi alay kumandam emr inde olarak 6/4/1341 t a­
rih inde abahleyin Varto'd;m hareketle Baskan koprtisti iizerinde Seli­
kan'a gonderildi. Bu kuvvet Selikan civarmda bulunup Hormek ve Lolan
milli ku etlerini emr ine alacak, Goyniik ovasml ve Tokliyan mmtll asml
tathi r ve temin edecektir. Bn alay kumandam lie derhal irtibat tesis ediniz.
Bundan ba§ka ayrIca bil' kuvvet ziyaret mmtlkasmdan Kalecik'e gon­
clerildi. Bu kuvvet Bog-Ian gedigine dogru yii iiyecektir. Kigi miiferezesi
de Ognut'a girmek iizel'edil". C nuptan ilerliy n ordularmuz Darahini iiz&­
rindedirler. Tekmil bu mtifr zelere yardlm ediniz, ctimlenill
g3zlel'inden operim.
12-nci FIr! a Kumandam
Mirliva Osman Nuri
Bu l'etle KJrvaz'da tazyik edilen $eyh Sait vE( afl nerin §eyh ve aga­
tar1 24/Nisan/ 1925 gtinti Bog-Ian gediginin SIk me§elerinden g Mu§
ovasmm Murat koprtistine gelmi§, burada 34-iincti alay kumandam Talat
Beyin ate§ine ugrayarak Dirik koyiinden Varto istikametine donmii§lerdi.
6eyh Sait, Varto'nun Tepe koytinde Abdurrahman Pasa kopriistinden g&­
Bulamk Uzerinden Iran'a ge<;mek istiyordu.
$eyh Sait koprtiye gelirken, burada pusu kuran.. bir tabul" askerle
Hiiseyin'in kuvvetleri tizerine dti§mti§, 6eyh, Cibranh KasIm'm
bir plam tizerine · el kaJdIrmadan Cibranh Kaslm, Ismail, Silvanh $em­
settin, Melekanb $eyh Abdullah, <Jan §eyhleri Ibrahim ve Hasan ve Bog­
lanlI Haci Halit, Cibranh Hatto ogullan Mehmet ve Re§itle elli kadar us­
satm aga ve hocalariyle tabur komutanma teslim olmu§tu, 27/4/1925.
$eyh Saitle bulunall iiC; yiiz athnm her birisi bir tarafa (kafileler ha­
linde) dagllml§, Cibl'anlI Kamil ve Baba eteklerinde Hormek
milli kuvvetleri tarafmdan yakalanarak alay kumandam Galip Beye tes­
lim edilmi§Ierdi, 28/ 4/1925.
$eyh $el'if, Hinli Salih, Haci SadIk ve birc;ok asi §eyh ve agalan da
Palo me§elerinde askeri mlifrezelerimiz tarafmdan yakalamp (Japakc;ur'a
getirilmi§, Osman Pa§a yakaladIgI Sait ve btittin asi ba§larml
10/5/1925 -giinii Varto'dan abp bil' alay askerle Qapakc;ur'a gotiirmii§, bu­
rada bu irticaciler tamamen birle§tirilip kaymakam Sayim Beyin kuman­
daSI altmda Diyarbaklr IstikiAI Mahl<emesine sevkedilmi§lerdi (1).
Butfin bu ve ai?;alar Saitle birlikte Diyarbaklrda idam yalmz
Cibranili KaSlm, !?eyh Saidi igfal edip kopriiye getirip teslim ettigini, kuvvetle
iddia ettigi i!;in kendisiyle beraber kardelflerini ve babasl Kor Ahmetle Hatto oi ­
lu Ra$idi kurtarml!/t1.
Flrkanm ilk olarak Vartoya geli$inde 35 inci alay K. muavini Tevfik beyin
ba!/kanhg,.nda Hlnls't a bir di vant harp a';11mlli. burada bazl asiler cezalarlnl bulmu$­
rdl.
14 i
148
tarihinde ba§byan Sait isyaru admdaki b
irtica hareketi 15/ MaYls/1925 gtinU sona errni§, Zaza ve Kormanc;o §ube­
sine bagII bUttin a§iret §eyh ve agaIannm idamlarl, BabakUrdi §ubesine
mensup a§iretler Uzerinde derin tesirler yaratml§, bunlar da isyana hazlr­
lanmak i<;in boIgeIerinde bazl <;eteler te§kil etmi§Ierdi.
BunIal'dan ilk once MU§ dagIarmda oturan Huytu a§iret reisi Haci
Musa'nm karde§i Nuh bey elli ath ile meydana <;lkml§, Mu§ dagIarmda bu­
lunan Huytu a§iretlerini harekete ge<;irmi§ti. Osman Pa§a bu hare­
keti bastmnak ic;in 19/Haziran/ 1925 de Varto'da binba§l Tahsin Beyi
mevki 'kumandam blrakarak kendisi flrkasiyIe Mu§ vilayet merkezine git­
mi§, 34-UncU alay komutam TaIM Beyle l -inci tabur komutaru binbal}l
Ziya Bey taburunu, asilerin Uzerine tahrik etmi§, askeri
bu daglardaki kabHe ba§Iarml hUkiimete dehalete getirmi§, Nuh Beyle
Haci Musa oglu lzzet'i yUz ath He Sason Uzerinden Hizan ve Garzan kaza­
larma dogru ka<;lrml§.Iardl,
Nuh ve lzzet Hizan, Garzall, Be§iri, Sosan havalisinde gezerek, bura­
daki a§iret aga ve §eyhlerine hUkumetin kendilerini kesecegini Beri stir­
mti§. buna misal olarak Sait'le arkada§Ianrun aSlImasml
cahil halkl ·kandmp ikinci bir isyan <$lkarrnaya muvaffak oImu§IardI,
11k once Sason dagIannda oturan Bekiran a§ireti bu irtica vak'asl
kaplslm a<;ml§, Garzan'daki Pencinaran ve Re§kotan a§iretleriyIe
1/7/ 1925 tarihinde Batman koprUsti tizerinde bir alay askerimizi pusu
dU§tirUp a&"lr kaYlplara ugratml§Iardl, Bu asilere bir klslm Motki
Hizan a§iretleri, Gazanli Cemil- (Jetto, Be§iri'de Reman a§ireti reisi Emin.
Midyat'ta Arabiyan a§ireti reisi AbdUlkerim ve Hac;:!o da kablarak irtica
bolgesini geni§Ietmi§Ierdi.
Bitlis'te bulunan 2-nci flrka kumandam Kazlm Pa§a ve Mardin 48-inci
flrka kumandam Cemil Cahit Bey flrkalanndan ve 12-nci flrkadan bir alay
bu asjleri birka<; gUn i<;inde dagltarak Cemil (Jeto, AbdUlkerim ve
a§iret agalarml yakalaYlp Diyarbaklr'a gonderrni§, Remanli Emin,
Ali-Yunus ogullarl ve Arabiyanli Hacco He bazl mUrteciler, hat boyunda
Suriye ve Irak'a ka<;ml§Iardl.
lkinci isyan fasb da bu suretle sona erdikten sonra, asked kltalar
1925 Eylul aymda garnizonlarma donerek, dogu ilIerinde kalan C;e­
teleriyIe Nuh ve lzzet'in takibine seyyar jandarrna birlikleri <$lkarlIml§­
tl (1),
(I) Nub ve tzzet, seyyar jandarma birlikleri tarafmdan takip edilerek.
II-II-1925 tadhinde Mu§ ve Sasson bolgesinden aynhp Nuh, Musulda Neyri §eyni
Mahmudun yamna, tzzet yirmi arkada§lyla 0 kl§ID Kosor daglarIDda saklanml§tl.
25 Mart 1926 da seyyar tabur komutam Ali - Hikmet tzzet'i Kosor daglarmda ku§a­
tarak erini liehit vermili ve fakat lzzet'le biitiin efradlnm ba§lannl kc-­
sip Mup getinniljiti,
Osmanh tmpaartorlugunun kurdugu sakat siyaset yUzUnden aslrlarca
dogu illerimizde esen zehirli fikirlerin dogurdugu bu irtica hadiselerinin
bu §ekilde sona ermesiyle muhtelif devirlerde bu illerde hUkUm sUren de­
r ebeylik, a§iret agahg. ve sistemi, istibdat ve e§kiyahk, ash ve astan 01­
nuyan Kiirtliik ve Kurdistan sahte adlarl, orladan kaldmlml§, dogu illeri­
nin her ko§e ve bucagmda Cumhuriyetin kanunlarl yiiriirli.ige girerek,
f ertler hUrriyetlerine kavu§mu§, Cumhuriyetin yUce §efkat ve kUltiirU
. reklere nur doldurmu§, halk bu ,saadet ve kar§lsmda TUrkliik­
l erini ve milli varhklarml idrak ederek milli birlige 'SlmSlkl sanlml§ ve
Cumhuriyetin adaletine hayran kalarak karakuvvete, ve miirtecilere nef­
ret yUziinU gosterip arbk a§iret ve e§kiya degil, Cumloturiyetin mesut bi­
Ter c;ift<;isi, koyIiisU, Tiirk halkl adml almak §erefine kavu§mu§tur.
HUkumet 1926 yIlmda dogu bir islahat lflyihasl hazlrlaml§, bu­
nunla ydlarca halkm slrlmdan ve manevi nUfuzlariyle halkl zehir­
liyen eski aga, hoca ve §eyhlerini garba nakil etmi§ti. Bu yll­
da Sait isyamndan artakalan ve dogunun bir<;ok ISSIZ yerlerinde sak­
lanan §aki ilkbaharda meydana bu c:;apulculardan Midyatb
Haca He Remanh Emin ve arkada§lan Suriye'deki Ta§nak ve Huybunla
anla§lp bazan hudutlarlmlza saldlrml§, <;apak<;UrIii, Yado ve Hasan Began,
()olekli HUseyin, Kirnoslu Mustafa, Cibranh Ahmet, Abdullah Ha­
san, Can Mustafa birlik olarak iki yUz ki§ilik bir §aki mey­
dana C;Ikarml§. 1926 - 1927 yIllarmda Hmls. Varlo, Mu§. Sol han, Capakc;ur,
Kigi, Tercan, Gene; ve Lice havalisinde soygunculuk yapan, bu
takibine seyyar jandarmalar, bunlan Suriye hududuna kadar takip
ve yurdumuzdan etmi§lerdi.
Cumhuriyetin dogu illerinde istedigi sistem tam olarak kurulmul1,
en uf k bir §ekavet ve irtica hareketi gozlere c;; arpmaD1l§, halk devlet ida­
resine ve kanunlarma derin bir saygl bu verimli sonuc;, 30/11/
1927 giinU saym Ba§ akan lsmet Pa§anm Halk Firkasl, grubuna verdigi
tarihi nutukla aQlklamm§, om idare, i tikliU mahkemeleri kaldmlml , BU­
yiik Millet Mecli ginde <; lkan 28/ MaYls/ 1928 t arihli kamm geregince bUtUn
adll ve siya i su<; lar t ecH edilerek, garpteki siirgiinlerl , e olan bii­
tUn mahkumlar yurtlarma, ve oeaklarl ba§ma domii§Ierdir.
Nub, bey Neyci !jeybi Mahmudun yanmda iki Yl l kalnmj, I 9:18 bahannda Kay­
eride Menfada bulunan Had Musa ile Hayderanli Hliseyin aija. ve o&, ul­
Ian da Kayseriden fi mr edip eyh Mahmudun yanma gelmi§l erdi. $ eyh Mahmut.
Nub beyi yine yarunda all koymu§, H acl Musa il e H ii seyin pa!jaYI Agnd isyan 1;1­
karmaga gonder mi§, Hacl Musa yolda hast larup olmii!i, H Cl Musa oglu Medeni.
Hiiseyin il e t ekleriue kadar gelmi!j, burada bir pmann ba!imda hepsi
uykuya dalml:ilar. Bu si rada Meden i silahml alarak uykuda bulunan Hii seyin pa§a
ile ogulla-nm oldiiriip kellelerini bi rinci I brahim Tali beye geti r ip affa
ograml!j. Mahmud bu haberi ahnca Hiiseyin pa!Jamn int ikamml almak: icin Me­
deninin amcaSl ol an Nuh beyi idam etmi§ti. MaYls. 1928.
149
BOLfrM:
Dog,. llleri e ar10 Alevilerinde Eski Tarikat Tiirel ri

ko ronde bulurum t al" ll g··re, Val'to'daki
Hormek, LoI 11 al vtIeri, Haci B kt a§i Ii'nin zuhurundan once Hora.o;;an
ve i§ahur'dll km'ulan AlevtIik ve ta avvuf t arikat ma gir ip Erzi ncan bol­
ge ine gelmi§lel' ve 628 - 12 tar ihinde ultam Ala t tin-K ykubat
tal'aimdan r h berligi t.asdik edilen Del"\7i§ Beyaz'la Baba Mansur ailelerine
l1ll'ak hakkma bagl. nml§lardlr. AI eviligi kabul den bu halk °
680 - 264 tarihlnd Had kur dugu Bekta iligin tiirelel'ini oldngu
gi bi tarik ler ine karl§tmm§lardll·.
Bn halk dahl Allarlolll 'daki Alevi - Bekta§iler gibi ibadetlel'ini Ttirkc;e
yapm1J1, :yin-cem meyd:mlarmda OZ neft:s, k §ma, ve giiI ­
henk 01 umu lardlr. . ym zamanda bu halk. eski Turk atalarm irc;; ok Met­
Jeri . bu tar ikat i inde hit- inan haline gefumi _TIl sela. Palas Kalmukla­
nndan kant nasilh fasima inanml§lar . Bu inana gore: Insanlar imti­
I an v . eyran i in Ell'vah aIeminden bu diinyaya gelir, bu fanide; her ttirlii
be]mslz e aJdabel e§yadan, ve kotlilti kten ve nefsin mekrinden sakmarak.
ve bir mtir§idi-kamilin eteginden tutarak kendi nefislerini kar nhktan
kurtarn']ar a, ve enliklerini atarak Tam"!. 1 oz yur elderinde gortirle se,
bOyleleri olmez. Don g1§ir. Qtinkti onla1' sag-hiP-nda olmiililer , a§lk, ma­
ukJa hakJa gormti§l er, onlann hat m gozleri t her
an emali IUilll' yi goriirier. Onlar haIka v kendilerini unutm ­
lar dlr. R "yl ce ir can rliinyadan go<;ece 'i giin, gozl er irJi kapal' oliimti t ak­
lit eder, uyut'. Ruh, falU olan cesedi t k ecler k ayl'l U· ce et ve eaola
mahlUkun gozlerinden kaYlp o]up batma ge<ter, bir anda Y11dlZlan , a:yI.
, r§ ktirsti gezer rlola§ll'. her yerde hazIr ve naZI!' oInr ... T pra­
ia gomtilen eset bile} r- k yoJunda diinyada eridigi i 'in w'iimez. Su gib"
rir. topr ga ve asl l mayasma karl§ll'.
Diinyadaki imti harum vermiyen, nefse ve §eytana uyup hakkm buy
rugunu :rerine get' mi. en. nefsini karanh d an kurtarannyan eline, beline.
diIine mukayy t olmIyan bir adam, bu diinyada hayvam-nabk gibi
yeryiizti ndek' insanlru'l e batm ruhlanm inciden bu adam, hakkl burada
gor emedigi ic;in kor ve hayvan sur tlidi '. 0, oliir]ten ruhu ir hayva
IS O
girer, cesecl i derhal i§letligi g'or e bu az. p devre inj
ruh u. 11a) andan hayvana azap miiddet i bitince ilcinci bir defa yine
insan kalt bmda olarak cliinyaya gelir, eger bu fld nci geIi inde kendisini
tam!', gOl'dii gii azabl , habrlar , ' e oziinti idrak edel' de Hakka. donerse,
oltir ken biT olarak er enlere er er , Eger endilli 'drak edip
Hakkl k ndi nde g(jl'mezse, II il( nci "liimii nd bii tiin ebedi haya t m sonu­
na kadal' h y a sliatma g irel' r uhu kaJIptan kc Iha ge(}er dol a 11'.
Yul{atl bOltimler de ltclkIadlg,m17'; gibi, btl gprti Alevi ve
arasmda t ill'Hi till'l ii n f sir haita btiyiik g'ontilcti Yunu8
Em e b'le d yi lerinin birkacrmda bu tti rl ti ina I. m t . ' ri altmda kalml§tIr.
Val't o'daki Aleviler Zaza a kontl t uklan ' on <; aglarda bile kurdu al.'l
ayin-cem mey anlar mda Ttil'kge sozle§ir , u meydanlal' la Tti1'kc;e §ID',
nef e , mersiye, k E;m , cleyi§, gtilbenkler l:5irbirinik valar, ayin-cemin
e ki Tiil'l aialarnu birGok " e inant §lal'l gozlel'e ar­
par d!. Ayin-cemde inc otii§ti ve c;e§jt 1 a l aml a ' Ia kUllan TUr k e
deyi!l, nefes ve gti lbenklerin bil' TurK edeb- rH.lll j inde gon'· lIere erdigi
ruh evgisi, insa nlan ve d 8th iikIer, il ahi v insani .' evgiler milli ve
r uhani birlik k ndi i gost eril" krrktmlZ bir , biruliz 1 r k, gibi bir
bu tiinliiI , 'e hoI e gi, ve yol kammu "zel'inde bti tii n canla11. bir, ve miisa­
vi gOl'en adil bi}' hal< ve hak11 bh' hiiniyet varm. Herl<es yel"inde c;ok­
mii§. derin hi!' sessizliJ( i inde cemde oTmnan, Abdal Pirs ultan, Kaygusu,z
Abdal, S h at ay' ; Gene Abdal, Seyrani, De i 1i gibj . irc;ok Tiirl< rmm
deyi§lerini ainli y 1', 811'a bunlarm adJ atlllu geldi mi ' ag lini gogsiine ko­
yarak niyaz ediyorlardl.
hel'hangi hir aa veya v dHmmda YCi Plbl'ru, Bu vin
en ti ,t yel'inde "Pir " ic;i n bil' po t serilir , B' postuna gec;er oiururdu,
Ayin-ceme gel nler, iki§er dol' er ola1'3 k bu' shu iizerUle koyduklal'l bir
niyazla (<;ol'ek; meyva gibi ) meydam o1'1.a llla g'al r ek I'iil ua gelir gibi
egiJir, Babadan Turk e hir giilbenl{ duaslm aIrr , niyazi iyazciye teslim
edel'ek Babanm on"nde diz c;oziip eli . niyaz ed r, bo§ hulcl ugu ir yere
oturur, A:in-ceme gelenler bll ' Ill' tIe meydana gelel'ek. 81ra halinde edep
ve erkfmla tnrurlardl. Bazan meydana nasip aIm!. kadmlaJ.· fla gelir, mey­
damn bir t al'afmdan sa! kursrl rru. erne gelen her ]' a(l10 e erkek bir yol
ve kardes.i S YJhl', Y IJ an glJmn koca ma uymayan, eyahut zina
ettigi i§itilen kadm, e 01 yapan, iftira ve nikahh kadm
ran, zina yapan erkek, ceme almrnazdl. emd . eh et v kotti gozle hakan
kadm ve erkek d rhal P ir 'in emriyJe 'emden tiriiltil' ve arbk hi(:bir ceme
ahnmazdl.
Ayjn-cem meydanlar mda : kaplCl, yoklamacl, <;iragc: i, ni azci, sUpiir­
geci, s k1, i, zakir, baberci, nobet<;i, selman ibi on ilti bjzmeh;i vardl,
Bu h izmetc;iJel' Pir'den birer Tiir kc; e gtiIbenk duasiyle vazifelerine ta in
edilirl l'dL Bundan sonra Babn ir gOi de Ifrragl akar, SaZI
15 1
152
kendisi veyahut zakire verir, btittin cern "edep-erkan" nutkiyIe dize gelir,
ayin-cem ba§lardl. Btittin cem susar, derin bir a§k zakirin okudugu
deyi§leri ve sazm sesini dinlerdi. Bu deyi§Ierden sonra dti­
vazde imam okunur ve sonra Kul-himmet dedenin "bugtin Pir bize geIdi,
gtillerimi taz geldi. Ontislra Kamberi, Ali Murteza geldi." deyi§i He
Hayatinin: " - Benim pirim Muhammed, benim §ahlm Muhammed, illerin
Kabesi val'. Benim Kabern Muhammed" ba§hkh ilahisi okunur, btittin cern
dizde sallanarak, hak hak, Allah, Allah, sedasiyle meydam titretir. Pir,
uzun bir gtilbenk duasml okur ve fasla son verir, mtimin sefasl der,
btittin canlar birbirini niyaz ederek, herkes bagda§ kurar, sigaralarlm
ve stiptirgeci ortahgl stiptirtir, Pirin huzurunda rtikua gelerek:
- Stiptirgeciyim, GtiruhJ.i nacim Pir divanmda durucuyum, der. Pir
ona:
-- Allah, Allah, haYlrlar gele, §erler defola. mtinkir mmaflk matola,
stiptirgeci Selman, kor olsun mervan, care gelsin hizmetin
hakka gec;e, hak divamnda ytiztin akola, nuru nebi, Keremi Ali, pirimiz
htinkarmuz Haci Bekta§i Veli demine hu diyelim hu. diye bir gtilbenk
verir.
Bn merasimden sonra sakiler su ve §erbet Cern bir miktar
i tirahat ve soh bet ettikten onra, serna fash ba§lar, zakir sazml eline
.
"Kar§lffilzda karh daglar. dumanh, dumanh ikilikle yar sevenler
kalbi giimanli, ..... i.i manh. Deryanm iisttinde gezer kaYlk, kimi mesttir, kimi
aYl k. Bu' erna edin Tann a laYlk.' Ve saireden sonra: Semaya kalkacak
canlarm adl n m goyliy r ek her defa mda ki/i i semaya kaldmrdl.
Semaya girlenler, e 'ela m dan ortasmda bir gtilbenk duasml alir, bir­
bh'ler ine niyaz e erek per vaz tutar ve ortada dOnerl er. Zakir ema deyi§­
lerini ke rneden okul'. Bti tti n r em semaya saygl gostererek ayaga kalkar,
Allah, Allah.• eda. iyle meydan t it l'erdi.
S .lIla fash bir saat ,til' 1', semadan sonra imam Hiiseyin igin mersiye­
Jer soy k l!glulUl', pir , cerne bti uk bh' Ttirl<ge gtilbenk Geker, ayin­
ceme son ver h' \'e , 'iz"nii orada i Cal ra gevir ip §U na illatlan verirdi :
" - Hak I.uhammed - Ii huzurun:in yiiziiniiz alcola, · pir divanmda
utaruTIlYu. Imz. ey cHulaI' hilmi§ olasllllz ki, hak cemin e . n k, ay­
l'lhk, senlik ve nlik) oktur. Siz he ana, bal,a, kar de§siniz. Bu hak yo­
Iu klld n ine . ke ·lci nuir.. l 1 Imsur lIZ olmaz, su<;; larl lIak
llva, esirgiye. Laki n u yola gil' cekler, hal'nm yemiyecek , yalan soyle­
mlyecek, ZllU'l etlUiy r Jdel'dir, I Offi§lI hakln Tan!'l hakkJdlI', kom§u hak­
kma dokunulmaz. oniil kirilmaz. Emanet hiyanet edilmez, Hazreti Pir
ki: . li ne. belin . diline hip ohm. $imdi, elinizle er i lemeyin,
elinizle k madlgllliz bir eyi kaldlrmaym, Dilillizle verd' giniz sozti (ikrar)
ge i aimaym. Yalan, glybel . ifti ra, buhtan etmeyin. Belinizi saklaym,
kasmm don una girmeyin, zina etmeyin. Zina yapan adam ytizbin YIkansa
temiz oImaz. Yezitle yabp kalkmaym, herkesi bir mtisahip ve ahiret kar·
de§i tutun." der ve eeme mtiminler sefaSl emrini verirdi.
Bundan sonra herkes yerinde rahat oturur, sigara, ve saire
tarafmdan yapllan yemekler, ve kurban etleri meydana
lir, yenilil'. Sonradan niyazlar getirilerek lokma halinde dag,.tIhrdl. Bundan
sonra eeme gelenlerin hepsi birden izin alarak evlerine donerlerdi.
Anadolu'daki bekta§iler eem kurulurken a§ka gelmek !tire iIe bir
mey sofrasl kurar, duasml aldlktan sonra saki bu demi meydana gelen
canlara sunardl. Dogu'dald Alevilerde dem yoktu. Bunlar esrar
Btitun Alevilerde serini ver, Slrrlm verme, buyruguna fazlaea riayet
edilirdi. Bu sebeple cem kurulurken baeaya nobetc;i ve kaplya bekc;i dikiIir,
meydan yerine erkekler ve agah kadmlar gelinee, bu hal kom§ulan olan
Stinniler tarafmdan gortilmti§, bunlar tahminen bu i§e turlU man alar ver­
ve hikayeler uydurmu§, ve en Alevilerin erkekli kadmh bir
eve toplanarak burada mum sondUrUp birbirl€rine girdilderini, asllslz bir
iftira halinde ortaya atml§lardl. Aleviler bu dedikodu kar§lsmda sablrh
davranarak, slrlarml aC;lg-a vurmaml§lardl. Bu esrar, aneak Cumhuriyet
devrinde bu tal'ikatlarm iIgasl ve hie; kimsenin din ve mezhep sllo§b­
nlmamasl yUztinden meydana
Alevilerde Pir, rehber ve babamn yoldaki buyrug-una egmek §art­
tI. QUnkU, pir, mtil'§it, erenler bezminin ba§l Muhammed, Alinin halifesi
saydlrdl. Ayin-eemi. Muhammed, Ali ve lurklar icat etmi§lerdi. Bunlar
bu ibadetlerini \'e hakikat esral'lm, oziinU tammlyan kimselerden ve hattl
hakikat iImine kIf olmlyan diger tiC; c;ahariyadan bile saklaml§, serini
ver, SlUm) venne, buyr ug-unu tarikata bir esas larak koymu§lardl.
0=--­
. 153
Bl1L M: Xl
EsJ i Orr Adet. tnan<; ar ve Milli Oyunlar
Dogu illel'indeki hall n "\'e en ok Alevi a§ir etlerin skiden kalIna
Adetleri den birisi. r Unli bil'inei kanun a nda y. ' pilan ( alka;:an t ur esi­
dir (1) . B tiil'e bugiin bile unutul m.an1l§, birr;ok bOi gelerde
dlr. Ka lkagan gete jnde ki>yUn ti ttin deli a 11 ve kl zlarl bir ev
bo§altarak burada el ele verip bar tutar . e abahlat" kadar oynarlardl. Bo
barda, varsa d " ul <;all 1 . y s . d 'nkanhlar tti1'ldi soyle}' oynamlIrdJ.
Bal' ba§lamadan once bir oglan, kadm elbi 'm gi er, ytiziinti ]UZll ipekli
bir pe<;e ile orlerek gUzel Lir. gelin gibi . iislenir. yn bix elikanh <la,
§1Da b hn .. a) ke<;e parc;alal"illl aglar, afasm' ke<;eden bir tiHl h
rir I'tilahm .trafmi ot bmmalal'lyla sar r , ve bl1 burmadan heline bir
agIar, ye ke<; i ]nlmdnn dti zdUgti bil' ak sakal! g n in . yapl§tInr.
bu ad ttl gen<; bi!' admla ah§i bil' ihtiyara benzerlik Y"P:.ll".
Bu komik ihtiyal'm a I (Kalkagan) koca, ve g n<; 'il' gelin klyafet in
gll'en deli kanh da onun kal'lSldlr . r lk..'lgan kal"lS1nJ 111'kaSI a takarak
elinde Ji l' sopa iI evlerj Yolda yiiriir k 71 kaha, kaba, mm l­
danarak ortabgr velvel y e ed r. Btittin l,oyti n a km delikanhIarl onun
pesinde slralaDl g xerler. Gene; kachn koc.asmnan goniilstiz oldugu
arasu'a gizliden yiizii nti arl a. mda d li kanhlar a eviri r, onlara i§a­
r et eder, kalkagan bu i§ereti ortince elind i sopa He deli ' anhlara sal m r ,
onlan/sopalar kac;ll'll' kansllli hem s pa ile tehdit eder v . hem de kendisi­
ne hainlik yapmama 1 yalvarll", v oper. Delilranl!lar kalkaganm bu
Juhbtkllgrlll aortil1ce kahkalu yl avurndar. 1agan bun an ofkelenerek
geri doner, deIikanhlan kovalar . en. gelin meydanda yalrnz kahnca, de­
likanhmn birisi onn ka u'ma i in hir tamfa sakInI', Ktl.lkagan doniip ka­
nsml bulamaym 'a, kiipl r e iner, : a: gn aYI kopal'll', Eli ndeki sop a ile
r astgeJc : aIdlrll', Nihayet ka1'l. InI bir genein ya noa ulunea ana arlhr,
"per hlc;bir !jey gibi; gelini ol(§ar kendisini kaYlP et t igi ' c;in
e bn sUC; UI1un , ff m! diler , onu tela-ar pe§ine t akarak evleri do­
la§lr, DelikanWar da yine kendisini takip del' dliTUrlardl. .
(1) Besim Atalay, Be ta ilik edebiyatl adl. eseTinde ; Kalmok Tiirklerinin
biiyiik bayr mlanndan biri i bu aydadl r diyor,
] 54
'Kalkagan gil'digi her evin . ahibi kar§lsmda dikilerek muthi§ bir
seale elam verir. ve hemen kan mm eHni tutarak ynar. Tih'lii rnaskara­
ll klar yapar . Bu oyunda delikanlliarm gene; geline i§aret ett ikler ini goriince
oyunu bll'akarak lindeki s pa He bunlara s' ldml' ve Ofkesinden olrnu§
ibi ev sahibinin ontinde yer e serHiI'. Kansl kalkaganm ba§l ucunda aglar.
nu aYllbr. Ev snhibi kulkagana ba hl}i§ larak yag, buIgul', un verir, kal­
kagan u suretle t oplarugl bah§i§leri yanmdaki delikanhlar a lr tlatlp, bar
vine doner, Eu evde kazanlar 1 r uIur, i§ler bUttin koyUn klz ve
delikanlllarI sabahlara Ita ar bar tutar varIn soyl r eglenir ler di.
IIalk, mil i ftdetl 1'i ocaga gosterdigi sayglyt Ullutmamt • es1 i TUrk­
ler Ie ldu': u gibi dogn ill r iniu bUt "" n kabiJe ve boylan, ba a ocagtn ve
as.trlarca "nee ehit atalar mezarlarma ve sId Tur k bilginlerinin
kw'dukl al"l caklal'a UyUk bir s Ygl gost rmi§, bUl'Hlardc km' anlar kes­
rrti ve J adet tmil;Jlerdi ' .
Arletlt!rin n 6nemli inden birisi de, 61i.ilerin hayrattdlr. Btitti n koylel
her yIl 'lonbaharda onceden olmti lerin haYl'at ml vern.. Bu hayrat ic;in
birkac; kUl'!)' I esil ir, kazanlal'la t, pilav, helva pi§iriler lc bUtiin koy v
cival' koylere kunara - dag, hhr dI. Bundan ba§ka her koyIii , Allah
'adaka olru" k kur ban kes r, etini boIel'ek, C;ig oJarak kom­
t aksim del'di,
Dogu ill rindeki hall ve en r;;ok Ale\iler; 17 r umi mart gUniinti yuba§]
e bayram sayat']ardl. Bunhm inanlarma gor , 0 giiniin gecesinde herkes
uykud iken hi.i ttin dug-I ar, aga lar , n bat ve mahlfi. at Tam ya secdeye
iner. 0 g{" n herke in YIlh k nzk e mukadderatI t ayin edilirdi. Bu rnaks atla
her e in a' e r isi al'§amdan evindeki nUfuslarrn adedine gore ufak ta§ top­
lar, u v hacas d § lasm ncla yere kor dn. Her hangi nil­
fusa ait oIdll o- unu ic;ind n b lli eder, sabah bu t a lru' yoklamrken hangisi­
ni n alt ma lurmlzl bocek girmi§se, 0 evin nzkI, 0 ntifusun yiiziind verilir.
diye itike,t edilir di. 17 mart sabahl hel'kes giizel giyin il', bayrarn yapar ,
biitiin vlm'de yemeklel' ve ziyaf etler yapIhr . (0 ltiy ikram edilir ve ye­
megi n sonunda 6liilerin r uhuna lir f tiha okunurdu.
nd imi hav dar olan dogu iIlerinin koylerinde, esl iden pek az hast ahl,
vllrdl. Ie; hnstahklul'lDl bilen yok gibi jeli. Sl.malar iple haglamrdl. Ya]ruz,
ot uz, kIrk YJlda, bir kere lekeli hurnrna-t if u, hastahgl alg n halinde koy­
lere gir er, insan klTlJlU b §lard . Halk bu hasluhgm dIm ve kor anrna <;a­
r e1erini bilmez, buna (hal) hastahtt denirdi, bu hastahgm bat m , amlan
t arafmdan fl ilandigma ehasta dU ec klerin adlru'Inm hahn adamlar l
terin e yazdI olduguna e haldo n f ermam olmadlk a, hi<; ir ldmsenin bu
deftere e yazllanlarm sadaka ve AlIaha yalvan §la kur­
t ulacagma itikat edilir di. Bunun ic;in sag bir adam hast adan kat;maz, onun
ka liP Ie yemek yer, hastamn ter ine girer ve hastaYl tiirbe ve §ehitlere
g turtir, bazan boyleler in hast alanmadJklarl gibi, hastalar da, var dJirI t tir­
155
be ve oeaklarda iyile§ir, halkm itikat ve inanlarl artar. Sadaka ve §Ukran
kurbanlarl kesilir ve hie;; kimse mikrobun adml bilmezdi.
Hal hastahg, sonbahar ve kl§ aylarmda kendini gosterir, bu aylarda
oliim e;;ogahrdl. Yaz aylarmm gtizel kokulu havasmda sltmadan ba§ka has­
tahk yoktu. Sltma ytiksek yerlerde degil, ale;;aklarda olurdu. Halk bu se­
beple bahar ve aylanm eennet, ve kl§l eehennem diye vaslflandmrdl.
Ba§ agrlsl ve sanel ie;;in bazl otlar kullamhrdl. <;lklk ve kmk ie;;in halktan
e;;ok iyi doktorlar yeti§mi§, bunlar bire;;ok azasl kmlan bir adaml ayaga
kaldlrabilirlerdi.
Hasta dii§enleli gormeye gitmek ve beraber helva, bal, meyve gotUr­
mek, her kom§u ve civar koylti ie;;in insani bir bore;; halini alml§b.
Hastamn kuvvet bulmasl ie;;in yagh yemekler ve helvalar yemeye zorla­
mrdl.
Oltime kar§l herkeste sonsuz bir saygl ve korku vardl. Azrailin dola­
§arak iyi ruhlan §efkatle ve kotiiIeri hl§lmla alaeagma inamhrdl. Herkes
bu htikme kar§l boynunu btiker durur, "oliim Allahm emridir, bir gtin do­
gan bir gtin Oltir" diye teselli bulurlardl. Yalmz insam Oldtiren, telin ve te­
dip edilirdi. <;tinkti adam Oldtiren hakkm binasml Ylkml§b.
OItintin ayaklarln,m ba§ pamlaklan ve e;;enesi baglamr, gozleri yumu­
lurdu. Biitiin halk Olti"ntin etrafmda toplamr, aile halkIyla birlikte aglardl.
liiyti yerde blrakmamak ie;;in e;;abuk gommek ve mezar kazmlya gitmek
herkes'n borcu idi. Cenaze merasimine btitiin koylti ve haWi eivar koyler
katIhr, bir eenaze alaY! halinde mezar ba§ma gidilirdi. Burada matem de­
yi§i olan (suvar e) soylenir, halk aglabhrdl. Eger Olti bir aile ba§l veya
kabile reisi ise, herkes kara giyer, aylarea me t ern tutarlardl. Kabile reisi­
nin cenaze alayma gelen diger bir dti§man kabilesi reisi, iyi karl}darur,
'e hatt.a iki ka ile arasmdald dti§manhk kalkar, kanlar bile bag,§lamrdl.
Cenaze alaYI t oplu larak koye doner, Oltintin kom§ularl tarafmdan
konuklamrdl. Oltintin meZal"l terk edilirken birer avuc;; toprak abhr, oraya
gotiiriilen odunlar geri g t irilmezdi. Oliintin evinde gtin yemek pi­
§irilmez ve i§e bakllmazdl. Oluntin ev halkl, koml}ulan ve dostlan evvela
ziyaret ve som a davet edil rek teseIli edilirlerdi: Taziyeye gelen eivar
ostIal' v oW ev halkmm elbiselerini Ylkabr ve karalanm in­
dir" lerdi.
Oliinii n lbisesi faldrlere ve Oltiyti Ylklyan ve namaZlnl klldll'an kimse­
lere veriIirdi. Her oltintin bal, mda mutIaka yasin okunur, ve gomiiIdtikten
soma tel in eri lirdi. Oliinii n fesi, sae;;l veyahut ba§ka bir asarl evde sak­
Ian r, bu e§yalar yllda bir I ere ortaya dokiiIerek matem edilirdi. Eger olii
dti§ma.n kabileler tarafmda oldtiriiImti§, bir ai§ret agasl veya sayIlI bir
yigit ise btitiin ka He halkl yIllarca candan matem tutar, mevcudiyetini
intikam ugrunda harear, intikam almmadlk"a, karalar indirilmezdi. Kabile
156
,fJairleri, bu aCI olay hazin tiirktiler diizer, onlan yamk yamk okuyarak
balkl bu intikama te§vik ederlerdi.
Dogu illeri halkmm atalarmdan kalma adetlerin birisi de mezar kal­
dlrma ttiresidir. Asya'da eski Ttirk atalarl tarafmdan diizenlenen bu tiire,
Rumi haziramn tie;iincii giinii ba§lar. 0 giin oliiniin mezarl ba§mda koy ve
civar koyler halkl, toplamr, gelen her aile sogu§, kapama, helva, peynir
getirir, buraya gelen biitiin delikanh ve klzlar siislii elbiseler giyer. Meza­
nn ba§ma deste e;ic;ek koyarlardl. Hazin bir tiire He mezarm iistii soktiliir,
yaPllml§ ta§lar dikilir, mezara iyi bir §ekil verilirdi.' Bundan sonra yasin
okunur, dua edilirdi. Ve daha sonra ziyarete;ilerin getirdikleri yemekler
birkac; sofra ile yere konur, yemekler yenildikten sonra umumi bir fatiha
He torene son verilirdi. Mezar kaldlrma toreninden sonra oliiniin karlsl
veyahut kocaSI evlenebilirdi. Hie; eVlenmiyen ve kocalarmm habrasiyle
Y8§1yan kadmlar da V'ardl. Karde§in karde§ kansiyle evlenmesi ie;timai
bir bore; saythrdl.
Dogu illerindeki Alevi halkmda, karlslm bo§ayan yoktu. Kocasml
sevmiyen bir kadml hie; kimse kabul etmez, c;iinkii namus telakki edilen bu
dava oliimle sona erebilirdi. Ba§kasmm kansma goz koymak pek azdl.
Aleviligin bu i§ iizerinde e;ok tesiri vardl. Zina edenler, nikahh kadm ka­
i;lranlar. ayin-ceme almmaz, koylere sokulmaz, bu gibilerle yold8§hk edil­
mezdi. Imam Cafer mezhebi iizerine kesilen nikahta bo§anmak yasaktI.
Intihar Allaha kar§l isyan ie;in hie; kimse intihar edemezdi. Ba­
zan zorla kae;Irllan klzlar kendilerini iple asarak intihar etmi§Ierdi.
Lohusa kadmlara e;ok dikkatle baklhrdI.. Kadm dogurur dogurmaz, og­
Ianm gobegi yeni bir ble;akla kesilirdi. Ble;ak akar bir suda Ylkanarak
sarg1ya sar1hr. oglanm ba§l ucuna konulurdu. Kadmm sanClsml durdur­
mak iGin yere biz dikilirdi. Kadm gece beklenmezse, cin, peri ve kabuslarm
ic;eri dalarak, kadmm cigerlerini koparacaklarma inambr, bu sebeple kO­
yiin k1zlan lohusa evinde toplanarak sabahlara kadar bar tutar, §arkl soy­
ler, hastaYl bekler ve eglendirirlerdi.
Kadln yedinci giinii e;ocugunu be§ige kor ve kIrk giin kimseye gOg­
Bu kIrk giin ie;inde lohusa evinde ate§, tuz, kap gibi §eyler d"'an
verilmezdi. evladm klzdan biiytik bir farkl vardl. KIZ, el-ate§i. oglan
baba-ocagl saYlhrdl. Klzlara, evlenme gelinceye kadar e;ok iyi ba­
klhr ve iyi beslenirdi.
Klrkml bitirmiyen bir e;ocuk evde yalmz blrakIlmazdl. Qocugun ba§l
altma bir miktar ekmek konur. Yiizii ortiilii blraklhrdl. Klrktan sonra <;0­
cuga ad taluhr ve kutlamrdl. ZaYlf e;ocuklarm beline ve ba§ma mavi bon­
cuklar talnllrdl. Gece saYlklayan c;ocuklara cin sata§ml§ diye ba§Ian altlna
hamail konur ve ip baglamrdl. Qocuk bir ya§ma gelinceye kadar sae;lan,
brnaklan kesilmezdi. Qocuklan ya§amlyanlarm iizerinde cinlerin bulun­
157
duguna huktim edili r, hoyleleri kenarI Kur'an ayetleriyle yazdI tag
indiriUr, oy baba v h calal' tarafmdan baglamr dl. Yahut nefesi
keskin erl r e ve tiirbeler gidilerek tehen'ik ahrurdl.
Bii yiimti§ bir c;OCUgUll vazifesi; babasInm huzurunda
babaslyla sofraya oturmamak, koy haylazhk, ku­
marbazW\: gibi §eylerden C;ocuk akrabasmdan ve k6y halkm­
.tan bii yti klere kal'§1 terbiy Ii davramr, onlara saygI gosterir, yalan soyle­
mezdi. C;oculdara bahalarl ytiz vermez, kIZlal'llll terbiyeli, ve oglanlan hem
.rbiyeli ve hem de he:!' kaI'§I koyahilecek metin birer delikanh
·)Iara Bu halk arasmda ziihrevi hastallklardan eser yoktu.
Dogu halkmIn 'e Alevi a§il'etlerinin n eski iiiletlerinden irisi de
;;tinne dtigiinl er idir. Bunun tarikatta btiytik bir onemi. vardlr. C;Unkii ,
Hazr t' P ygamber, torunlarl Imam Hasan ve Imam Hiiseyin'i stinnet
edel'ek kir elige biiyiik bir In met vermi§ti. Kirvelerin al'alarma imam
kam girer, kirveye hiyanet yapllmaz, stinnet eden kimse, ona ;
evdigi \' begendigi bir kimseyi kirve eder, kil'vesini merasimle evine da­
vet ett ikten som'a ve dostlarml bi!' davetiye (mum) He top­
lar, dtigtin evinde ve koy meydanmda davullar athlar cirit oynar,
kadm erkek bar tutar, §enlik yaparlardl. Ak§am bar bir ev bo§altIhr.
Davetliler ve koy haHn sahahlara kadar burada davul ve oynar­
lardl. Konaklarda sazlar c:ahmr, eglenilirdi.
Ertesi gtinii <;ocuklar kirvenin kucagmda oturtulur, siinnet edilirdi.
tinnet arasmda kirve <.;ocuga getridigi elbiseleri, paraYI verir, siinnet
vapIldlktan sonra babasl bu hediyelerin iki kabm kirveye verir,
mecliste bulunanlara da ayn ayrl hediyeler verirdi. Bundan sonra §erbet­
ler daglbbl', meydanda kilim serHerek et, pilav, helva, ho§af kap­
lanndan btiytik bir sofra kurulur, btitiin davetliler ve halk yemek yer,
meydanda cit'it ve mim oyunlar oynanarak torene son veriIir, herkes' izin
alarak evine giderdi.
Siinnet evinin I{oyltisti ve akrabasl babasma yardIm eder,
misafirleri konuklardl. Bazan kirvelik, birbirinden adam oldiiren iki aile
veya a§iret arasmda olur, kirveligin hiirmetine kanlar bagl§lamrdI. Bu
ldrveligin onemi altar, dtigtin evi.ne yiizlerce ath toren bir
hafta stirer, boyle bir kirvelikte yiizlerce sarI altm harcamr, btiytik mas­
Taflar yapllIrdl.
Dogu illerinin btitiin kabile ve boylarmdan diigtin tiireleri en b8§ta
gelir. Halk otedenberi sel'best bir §ekilde biribirinden sakmmadlklan
bir delikanh istedigi zmnan bir klZl gorebilir ve evlenebilirdi.
Oglan kJZI gOl'dtikten sonra, yakm bir slrda§iyle annesine haber gon­
rterir, annesi bu i§i babasma duyururdu. Baba ilk once yakm akrabasma ve
dostuna dam§arak i§e ba§lar. ya kendisi veyahut hatm bir adaml-
LSS
OJ buhaslJlCl gonderir, rum a aSl ; ann vasltasiyle 1m!:! yoklar.
nzaSl arsa glan bab sma, soz verirdi.
Oglamn ba a 1 bu s"zden sonra kl'aha ve koyliisiinU to hyarak klZl
istemeye gider. klZ e\ ' nde bUyUk bir cemaat toplam 'd!, 1Vleclisin bir di­
yecegi oImurhgllH soylerdi . Ve sonra kahmg-ba§hgml ild kat olarak ister,
hunun bi!' m' lini mecli in hatmna l<eser, meclis diz
ti tUne gelip :. Ilahm emri del' eslenu'di. KlZlll 1 ahasl a§hgmdan bir mik­
tarml Allah emri iqin dua olmnur, m eli. ay ga aHo opU§ur,
i iIiI' . t or n • gon verilir di. Koy delikanhlarl bar t.utardl.
1 lZ i. tenil dikLen birka y omH oglan klZl '''rmeye gider, ikiuei bir
ni§an taharch. Oglan. klz evinde 0<;; g' On kouukJamr, 1u z evine getir digi
hediyeleri verinli. Oglan evine donecegi giin ka, IbabaSl ona, ve beraber
geldigi athlul'a hirer hediye verirdi. Oglanm hediye i bir at veyahut bir
tufekt i.
KIZ i. erne dlsmda larak, klZ suret iyle evlenenl r de pek
Bu i§te ilk once kIZ, oglan birbirini goriir. egenir, ondan sonra
oglan biT gece if;inde lma akl'abasmdan veyahut hatm saYllan b'
adamm evine g6ttil' ·il'dii. Ev sahibi iki gUn i<;inde etrafml dinler, klzdan
g 6nOIIti oldugunu soral', nikfthlal'lm klyardl. Gerdek gecesi ev sahibi et.
pilflV daglttr, dUg-tin yapt1l'lrdl.
Ev sahibi diigtinti yapbktan som'a, oglanm babasiyle gorU§iir, bir
alay athyla klzm haba 'ma giderlerdi. Klzm babasl once, klzar, 6fkelenir,
ert ytiz gosterir. fakat oglan tarafl bunlara katlamr, yalvarlr, klzm baba­
xmm gonliinii ahI', istedigi ba§hgl verir barl§mh.
Bger bu ba§kasllll zarara veyahut ayl'l bir kabfIeyi
ve klZ ni§anh ise, 0 zaman i§ bazan bu yiizden iki
kabile veya koy biribirine gil'eI', ol'tada kanlar d6kiilUrdii. Akramyla
lmyan hir klZ affedilmez, hatta kagan bir aga klZl, oglanla
birlikte oldiil'iiliirdti.
KIZ istenilip ni§anhsl tarafmdan goriildiikten soura klZ, ve oglan ba­
balan gorii§el'ek gelin getirme gUnii tayin ederler. Bu sure en <;o}{ bir fl}
I veya, alb aydlr. Diigtinler sonbaharda yaplhr, bu mevsimde i§lerini
atma bal{ml§, durumunu dUzeItmi§tir.
, Diigiin giinleri yakla§mca, oglanm babasl civar l{oylel'e (mum) deni­
len birer elm a veya §eker par<;asl evlere gondel'erek, haHn dUg-tine davet
eder. Bu suretIe bolgenin biitiin athluTI dUgtin koyUne gelir, ko­
naklara yerle§irler.
I DtigUnciileI', arasmda hahn 8aYlhr agalar ve zenginler de bulunur,
hunlarm beraber gelir, aynca diig-tine piyade koyIU de gelir,
hunlar bar tutar, dUgUn alaYl ile klzm kOyiine gitmez, klZ gelinceye kadar
et);lendirirIerdi. Oglam giyindiril' ve eline kma yakarlardl.
Diigtin alaYI oglanm koyiinde toplamI', bahasl kendi evinden veya ak­
rabalarmda dUgUn alayla gitmek il;in iki gelin hazrrlar, bunlara
(berbU) naml verilirdi. Berbtiler gelini getirmek il;hl dUgun alayIyla
giderlerdi.
DUgtin aiaYI ve berbtiler binerken, dUgUn aiaYI yolda cirit oynar,
tUrkU soyler, klZlll koyUne gidilirdi. Bazan klZ tarafmm atldan dUgun ala­
yml bir saatJik yoldan kar§dar "hilat" verilmezse ktilah kal;mrlardl. DU­
gUn aiaYI koye gidince dUgUnUn ba§l ve berbtiler klzm evine iner, diger
atblar koye daglhr, koylti bunlan gayet iyi kar§llardl. KIZ tarafl 0 ak§am
bar il;in bir ev bo§altIr, klZ tarafmm bUttin klZ ve delikanhlan, ve dUgtin
aiaYI bu evde sabahlara kadar bar tutar ve davul I;aldmrlardl. Ve her gUn
sabah ak§am koyUn meydanmda cirit oynamhrdl.
Bar evinde klZ tarafl maskarahk olsun, (e§ek) ister, dUgUnctilerden
gozierine kestirdikleri birisini e§ek diye gosterirlerdi. Bu hadise bazan
gtilti§meler ve bazan kavgalarla biterdi. Ciritten sonra her iki tarafm en
iyi atlan kO!juya gider, hangi at I;lkarsa 0 taraf §ohret kazamrdl. DUgun­
lerde bazan her iki taraf delikanhlarl gUre§ir, a&'Ir ta§ atar, mania atlar,
ve meclislerde §airlerini imtihan ederlerdi.
Klzm babasl bir taraftan dUgtinctileri idare eder, diger taraftan klZln
hazlrbgiyle ugra§lrdl, Inzm I;lkacagl sabahm ak§aml, bUtUn koyUn klZ ve
gelinleri, klZln odasma gil'er ellerine kma yakar, bar tutar ve tUrkU l;aiI­
nrlardl. Berbtiler; klzm el ve ayaklarma, ve dUgUn aiaYI atblannm ellerine
kma yakar, herkes kma hediyesi diye gelinin sandl&1na bir miktar para
blraklr, bu paralal' berbtiler tarafmdan toplanarak klza teslim edilirdi.
kIzm karde§i oz eliyle klzm ku§agml baglarken berbtiler ona mUnasip bir
he(ijye verirlerdi. KIz bUtUn gUn ve gece ipekli perdeler arkasmda berbU­
lerin yanmda oturur ve kimseye gorUnmezdi.
Klzm evden I;lkacagl sabab, babasl kazanlar dolusu koyun ve kuzu
eti, pirinC$ pilaVI, helva ve yogurt ve peynirleri meydanda birka!;
kilim Uzerine dUzer, bUtUn dUg-Un aiaYI ve koylti saf, saf bu sofraya oturur .
yemek yer, ayrlca bUtUn evlere kaplarla yemek gonderilirdi.
Yemelden sonra bUttin dUgun aiaYI atlara binerek klzm kapisma gelir.
Evvela gelini, sonra berbtileri bindirerek tUrku ve sHah sesleri arasmda
yola I;lkarlar, klzm karde§i veya akrabasl birkal; ath He bunlan bir saatlik
yolda ugurlar, bunlar hilatlarl verilerek geri I;evrilirdi.
Dug-Un alaYl oglanm koyUne yakla§mca; atma guvenen bir delikan14
cihazm yastIgml koye dogru kal;lrlrdl. Dugun alaymdan bir kafHe ath,
bunu takip eder, yeti§irlerse yastIg,. bir ba§kasl ahr koye gider, yeti§emez­
lerse, ath yastI&'I kurtarml§ ve koye gitmi§tir. GUvey bu athya bir hedi­
ye verir, at nam kazamr.
Giivey dUgUniin koye yakla§tI&'Im anlaymca, kom§ulardan birisinin
evine gider, bir sUrU delikanh etrafmda toplaml', onu "elma atma" torenin­
den savunmak il;in ellerine hirer sopa ahrlardl.
Diigtin alayI oglamn evi kapIsmda atba§l eder. Oglan ve deli­
160
kanhlar girdikleri evden dtigtin evinin sivigine gelirJer. Oglan ve
(aiIzJan mendillerle ortUlti oJarak) ellerindeki elIDa ve yemi§leri si­
vigin ontinde at tizerinde duran gelinin ba§ma bu yemi§Jeri
toplar, onlar da evvelce oturduklarl eve dogl1l Dtigtin evinin ka­
plSmda bir alkl§ tufam kopar, kaym atasl gelinin hilatIm vererek attan
indirir, berbtiler gelinin ayaklarl ontinde de ti kIrar, onu ahp ie;eriye per­
delerin arkasma gottirtirlerdi.
Gelin istirahata dalal', giivey bulundugu evde, arkada§larlyla vakit
gee;irir, dtigu.n alaYI inmeden meydana girip cirit oynar. Ak§am yemegin­
den sonra btittin dtigu.nctiler bir evde toplanarak ve bar tutarlardl.
Gtine§ dogarken oglanm evinde et, pilav ve helva kazanlan ortaya
iyi bir salon veya damda bUytik bir sofra kurularak yemekler yenir,
yemekten som'a gelinin cihazI geline ait e§yalar kendisine gonderi­
Iir. Qorap, heybe, ve at e;ulu gibi §eyler, dUgtin athlarma ve koy
halkmdan mUnasip olanlara daglbhrdl. Cihaz fazla olu1'8a, kIzm babasImn
klymeti ytikselirdi.
Dtig-Une davet edilenler, hallerine gore dtigtin evine, koyun, yag, bul­
gur gibi §eyleri beraber getirirlerdi. BOylelerine ·at c;ulu ve c;ama§Ir verilir­
di. Hediyenin en agIrl dtigtin alaYl ba§ma verilirdi. Ve dtigtin alaYI daiI­
IIrdI.
Gelin perde arkasma geldikten sonra berbtiler ellel'ine "e;eres" sinisini
alarak gtiveyi gormege gidip klzm yanma getirirlerdi. Gtivey gelin odasma
girince gelin onu kaT§dar, ellerini birbirlerine takar; garti§tirlerdi. SagdIe;
kaplda nabet bekler, gelin gtivey murat almca sagdH;, bel} el sil£ih atar,
ec;iride bar tutan kIzlar giilerek barl terk edip evlerine giderlerdi.
Gerdegin sabalu, oglanm annesi bUyiik bir sofra kor, kOyUn biitiin
until kadmlarml davet eder, kIzm bekaretini temiz bir bez ie;inde kadm­
lara gosterip, klzm namuslu oldugunu ispat ederdi. Bekareti kadmlara gos­
terilmiyen klzm klzhgmdan §"Uphelenir, bozulan bir klZ ertesi gtin babasI­
run evine geri c;evrilirdi. Eger erkek klhbIk ise, veyahut kI2m geri
gitmesinde mUhim, ve gtiC; bir i§ ' dogarsa, buna goz yumu]sa dahi,
o gelin bUttin hayatmda akranlarl ve halk arasmda namussuz olarak
. saYIbr, kocasl SIraSI onu zehirler ve Oldtirtirdti. Boyle bir kadln
oldtiriilmezse dahi, ebediyen, kocasI, annesi, babasl ve oz akrabalan yamn­
da gozden dti§erdi, fakat bu hadise ancak binde bir ya olur veyahut 01­
mazdI.
Bir gelin, ya§h kadm ve erkeklerle, kocasmm babas] veagabeyisi ile
konu§maz ve onlara ytiztinti gostermezdi. 0 ilk gtin oglan evine gelince
kaYIn annesiyle konu§ur, bir evlat gibi ona sokulur, onun hizmetinde kusur

Gelinin babasl ve kom§ulan onu ziyarete gelince, gelin kendisinden
buyUklere ytiztinti gostermez, ve onlarla konu§mazdl. Onlann hal habr
F:ll 161
01' nalarma kar l . Hili gog-stine ba, amI ayglyla egilil', ve getirdikleri
hedi el r i a I I' kabul ederdi. Bazan da, kaym annesi geline terctiman olur•
. . oyledikler ini ziyal' anlatlr dl. Gelen ziyaretc;i1er gelinin akra­
ha an, dostlan ve Ian ise, gelin bunlarl tath ytizle kar§Ilar, kendi­
lel'iyle ve yanlal'mda ot urllrdu, Gelin bunlarm hediyelerini bir
karde§ goziiyle hab II pdf!!' ve kendilerine kar§lhk olal'ak, C;Ol'ap, mendil
ve sarma gibi vetril'di.
Gelin hu '5UZ hir akraba veyahut dost delikanh ile konut ur,
hediye alit·, vel'ir. fakat yanmda oturmaz ve ytiztinii gostermezdi, Gelin
evde kendisinden hiiytik olanlann yarunda c;ocugllnu almaz ve
ilk oog'urunraya kadar ba§ka hirisinin klZ <;ocugunu kucag"na
almazdl. .
.M.illi inanlal'a gelinee: Dogu ilIerindeki boy, ve kabileler ayn ayrl
birc;ok inanla1'a ka]llhm§lal'dl; bunlardan gtine§ dogarken, selavat
verir, ve omuzunu operlel'di. Ay ve gtine§ kar§lslllda dua ve ibadet edilirdi.
nilhassa Ale\'iJel' ay AIi'nin, gtine§ Muhammed'in nurudur, derlerdi. Ay
gtine§in, yIldlzlal'm, ve e§l'ef saatinin insanlal' ve insan hayab tizerindeki
tesirine hel'kes inanmll. Husuf, kusuf hadiselerini bil' gazabi-ilahi telakki
erler. boyle hallel'de kurban keser, ve sadaka dagltIrlardl.
Ytice daglal'm uc;lal1na, uSlrhk §ehitIere, bil' yerden akan
saYlSlZ pmarlara saygl gosterilir, bunlara gen;ekler ve erenler durag,
denilirdi. Iyi adamlann Tanl'l iimsali ve kottilerin §eytan misali olduguna
inalllhr ve insanlarl ;voMan C;lkaran §eytana her konu§mada lanet soyle­
nirdi.
Halk her tiidu hastalIk ve agrmm Tann buyruguyla gezen batin
erenleri tarafmdan olen ve kurtulan kimselerin adlannm
batin erlel'i defterinde yazlh olduguna inalllrdl, Her hastarun ba§l ucunda
bir batin erinin bekledigine htiktim edilirdi. Halkm en korktuklan has­
tahk, (Hal) :vani tifus idi. Tifus, zaturre gibi saYlldabcl hastahklarm hep­
sine birden hal denirdi. SaYlklayan hastamn "hal" adamlariyle
larma inamhrdl. Hal btitun hastahklann en agl1'1 ve kotii-dert, dedikleri
(ciizzam-illeti) de hastahklarm en kottisii ve korlmncu idi. Bu illete yaka­
lanamn evine gidilmez, yanma oturulmaz, elini stirdiigti yemek ve e§ya
pare;asma hie; kimse dokunmazdl_ Ctizzam illeti, Allahm §ifasl miimktin 01­
mlyan bir kahn idi. Boyle bil' hasta i<;in hi<;bir timit beslenmez ve doktora
gottiriilmez, evinde dti§tintir i:iltimti beklel'di. Diger hastahklarda hie; kimse
birbirinden kac;maz, sakmmaz, hasta He beraber yatmhl', ka§lg"ndan ye­
mek yenir, arl1 gayp deftel'inrle yazlh olmadlk<;a hic;bir hastahga yakalan­
mazdl,
Cor, velf-a. g-ibi esral'h hastahklardan pek fazla kOl'kulurdu. Birisine
beddua edilirse, (;oj', kottidert, yalllkal'a diye soylenirdi. Bu kelimeler ba­
zan ag'll' yemin ve l?Hrtlarrla kullamhrdl. Bunlarrlan ha§ka bir de cin Vp
1(,2
periye inamhr, sarah insanlara cinlerin musallat olduguna htiktim edilirdi.
Halkm itikadma gore, bir cin veya peri gUzel bir gelini ve bir peri kIzl­
m, gen!;; bir delikanhYI sevdigi ona sata§lyordu. Bunlar cin veya peri
ile uyu§madlklan ic;in, bunlar tarafmdan bogazlan slkIlarak koptikler
kahyorlardl. Boylelerini hocalara gottirtip daire indirir. Kur'anm
Ayetleri yazllml§ tunc; taslar indirilir, boy oIc;iileri baglamr, ve bazan isa-
Pot hasIl oJur, bu ytizden halkm inam§l kuvvetlenirdi.
Halk gtinlerin iyi ve k6ttistine inamr ve bu sebeple bazan onemli i§Ie­
l'ini tehire ugratIrlardl. Sah gtinti agll', ve sa;y:gIlI idi bu gtinde 6nemli i§ler
yapIlmaz. ve sefere !;;lkllmazdl. Cumartesi me§umdu, bugtin dtigunlere gi­
dilmezdi. Pazartesi ve per§embe gtinleri c;ok ugurlu ve haYlrh saYlhrdl.
Cuma gtinleri rahmet, haYlr ve ihsan gtinleriydi. Btittin hayrat per§embe
ve cuma ak§amlarl verilirdi. Dualar ibadetler hep cuma gecesi yaplbrdl.
Bu gecede haYlr meleklerinin goklerden inecegine ve zikr yerinde hazlr
bulunacaklarma itikat ediIir, bu sebeple cuma geceleri evlerin btittin ko§e
bucaklan stiptiriiltir, mumlar yaklhrdl. lbadetler, gerdekler, cuma gecesi
yaplhr, ko§e bucakta stiprtintti blrakllmaz, sogan ve sarlmsak yenilmezdi.
Pazar gtinti ah§veri§ i!;;in iyi saYJhrdl. Qar§amba gtinti tohum atlhr, binala­
1'a ba§Iamrdl.
Dogu illerindeki Stinnl halk tav§am sever ve yerlerdi. Tilki eti fJafi­
lerde heHHdi. Buna mukabil Aleviler tav§andan fazla igrenir, tav§an yolda
ugura I;lkmca donerlerdi. Tilki ve kurt ugura C;lkarsa, haYlrh saYlhrdl.
Tilkiye dokunulmaz ve avlanmazdl. Ku§Iarm en me§umu en mtif­
sidi kekHk ve en haYlrhsl turna idi. KIrlangu; mukaddesti, hudhut, haYlr
bekc;isi saYlhrdl. Turnada Imam Ali'nin sesi vardl. Geyik Peygamberin
sevdigi bir hayvandl, bunlar avlanmaz ve OldiirUlmezdi. Gtivercin mtibarek
bir hayvan saYlhr, fakat evlerde saklansa ugursuz saYlhrdl. Horoz, sabahl
haber veren hayrm elc;isi idi. Fakat tavuk horoz gibi oterse derhal kellesi
kesilirdi. Hayvanlann en melunu domuzdu. AYI, merdut ve habisti. Pey­
gamber sadaka vermiyen bir yahudi aYl olarak daga C;lkml§b. Ko­
yun mtibarek, 1\01;, kurban, at; karde§ ve murattl. At He sava§ kazamhr,
dti§man kovalamr, at He dar gtinde kaC;lp kurtulunur. At Be bir sevgili klZ
kac;mhr, at He darda kalanlarm imdadma gidilir. Darda kalanlann canma
yeten Bozath HlzlrdlT derlerdi.
Zor i§lerde doru ata gUvenilir. demirklr atlar mtibarel{ ve stislil sa­
Ylhr, al at, htinersiz, kula me§um, ya&"Iz huysuzdu. Bir ath He bir yayamn
:o>ayglsl arasmda c;ok fark gozetilirdi. Her yIl birc;ok atlar ko§uya gonderi­
Iir, bunlardan birinci ge ene herkes bir sevgi ve saygl gostel·irdi. At sahibi
aynca bir §eref kazamrdl. lyi bir at, bir koyun bir kabilenin yiiztinti agar­
tlrdl. Halk baytarlan, atlarl I;ok gUzel tamyor, her atm ne kadar mesafe
hiliyorlardl. Bu baytarlar, sabm, §ecere, su inme, beget
] 6 S
8anCl, biiriin ve goz gelmeleri, kurbaga ve domuzba§l gibi hastahklan ot
ve daglarla tedavi ederlerdi.
Kurban bayrammda koyun kesmek, a§ure a§lm vermek biiyiik bir ha­
Ylr saydlrdI. Kanun aylannda bozath hlzlra, ve muharremde imamlara.
orm; tutulurdu. be§ler, yediler, klrklara manevi bir sevgi ve saygt
gosterilir, gayip erenlerin her yerde hazlr olduguna itikat edilirdi. "Hlzlr
cumas]" kurball kesilir, ibadet edilir, ve delikanhlar 0 gece su rU­
yada hangi lilzm elinden su onunla evlenecegine inamrlarru.
Bazl deJikanh veya klzlar 0 gecenin sabahmda karlarm iizerine bir
ekmek korlardl. Karga 0 ekmegi hangi tarafa gotiiriirse, 0 koyden evle­
neceklerine inamrlardl.
Milli oyunlara gelince: dogu illeri halkmm en eski oyunlarmdan birisi
cirit oyunudur. He:t"kes eyliilden sonra atIm baglaYlp arpasml bol verir, ve
idman ederdi. Diigiinlerde geni§ meydanlarda kar§l kar§lya elli§er ve dahs.
fazla ath se<;ilir, cirit oynarlardl. Her iki alay ath arasmda, yiiz metreye
yakm 'bo§ bir saha blrakIllr, saflardan ayrllan bir ath; bu bo§ sahanm or­
tasma gelerek kar§ldaki alaya cirit atar ve geri donerdi. Kar§lki alaydan
bir ath, bu athYl kovalar, ciriti ya ona veyahut onun arkad8§larmdan
birisine atar, bazan isabet ettirirdi. Bu suretle ba§hyan cirit oyunu orta­
daki hududu ge<;memek iizere saatlarca slirer, en son her iki alaydan
len iyi atlar bin metrelik bir kOJ}uya gider ve merasime son verilirdi.
Sonbahar aylarmda koy delikanhlarl oyunu oynarlardl. "<;al" oyu-­
nunda ayakh, otuz santim yiikseklikte bir aga<; dikilir, buna korucll
denilir, bir nobet<;i Slra ile tutulur, koyiin delikanhlan yirmi metreden
atarlardl. AtIlan sopalar isabet etmezse, hep korucunun oniine­
gider, kimse. sopaSlm almaga gitmezdi, bunlardan birisi isabet ettirirse,.
delikanhlar hep birden ko§up sopalanm almaga ba§lar, bu slrada korucu
eI c;abuklugu yapar, diker ve elindeki uzun bu delikanhlarm bi
risini vurursa, 0 delikanh korucu yerine girer, korucu yakasllll siler sopa.
atanlara karl§lrdl.
Koylerde bir de, gelill oyunu vardl. Bu oyunla kar§l kaT§lya ta§
dikilir, delikanhlar ikiye aynlarak bu t8§Iara ni§an atarlardl. Hangi taraf
tez t8§lanm devirirse oteki tarafa binerdi. Bundan sonra delikanh giire§­
leri ba§lar, buna biitiin kay katIhr, hasml111 slrt listii indiren alkl§lamr ve
sevilirdi.
Koy delikanhlarl eskiden askerlik oyununu oynar, agac;tan ata biner
ve agac;tan klhC; ve tiifek ku§amrlar ve iki parti oJarak davii§iirlerdi. Par­
tinin birisi IeventIer, otekisi 8skerlerdi. Bunlar saatlarca yoru­
lunea. dururlardI.
Dogu illerinin hemen biittin kesimlerinde eskiden c;ir oyunu oynamrdl.
Pek eski adetlerden oIdugu ailla§llan bu oyun, muntazam bir spordu. B
164
oyun kar yagmca ba§lar, geni§ bir meydanm altma bir hedef
konulurdu.
K6ylin delikanhlarl ikiye ayrllarak kar§l kar§lya Yukanya
ge<;en taklm a§aglda bulunan taklmm onUnden lw§up hedefe varacaktJ,
fakat a§agldaki taklm, bunlarm online hedefe varma dan herkes has­
nuna hafif hir tekme ile i§aret edecek, yine bunlan geri dondlirecekti.
Eger a§agldaki taklmdan hirisi ile hasmml tutmaz, hedefe vannasl­
na yol venni§se bu defa a§aglld taklm yuk1mya 6teki taraftan
tekme yerdi. Bu §ekilde ba§hyan oyun saatlarca slirer, oyuncular ter albn­
da kahr. Bazl me§hur oyuncular haslmlannm kafalarl listlinden a§arak
hedefe vanrlal'dl. lzzetinefis dRvasl olan bu oyuna blittin koylti, halkm e§­
r af ve ileri gelenleri tema§aya gelir, bunlar oyunculan idare ederlerdi. Bu
<oyun seferbel'likten sonra yazlk ki, terk edilmi§ bulundu.
Dogunun hirc;ok kesimlerinde, kar koy athlan birle§erek
'kurt avma gidel'lerdi. Bu athlar kurt slirtilerini 6nlerine katar, ak§ama
"kadar kar ic;inde kovalar, kurt yorulunca agzml ath inip kurdun agu­
na soktugu hir sopa He agzml baglayarak k6ye getirirdi. Ve koyde kopek­
l ere gosterilerek oynabhrdl. Korkak kopekler kurdu gortince, yaygaraYl
kopanr, kac;ar, ve cigerli kopekler, hazlr baglI olan kurdun tizerine abhr,
hayli bir bogu§ma sonunda kurdu bogardl. Sonbahar aylannda silahla 8Yl
VI yaplhr, ve kuqunla vurulu-rdu. Bazan ayI yarah oldugu slrada, athlara
saldmr; penc;esine gec;irdiklerini Ylrtar ve Bunun ihtiyatla
hareket edilir, bilhassa yarah ayl tizerine vanlmazdl.
Yaz ve sonbahar aylannda keklik, bIldtrcm avma giden bazl avcllar
a . vardl. Ordege fazla itibar edilmez, sonbaharda bazl bOlgelerde toy ku§u
avlayanlar vardl. Geyige, turnaya kur§un ablmazdl. Bazl kesimlerde san­
a.r aVI yaplhr, k6peklerle bu hayvan ininden derisi ailr
-fiata sabhrdl.
o
165
BOLUM: XII
Varto Halkmm Konu§tuklan Erkek. Kadm ve SoyadJan
Kitablmlzm yukarl bOliimlerinde gi i, Varto'da oturan
halkm bir klsml, Yavuz Sultan Selim tarafmdan Anadolu'dan doguya
dm lan yalan Tiirklerinden olan Cibranh a§ireti, ve diger kIsml da
Harzem Tiirklel'inden olan Hormek ve Lolan alevileridir. Yine kitablmJZJ n
yerl erinde tesbit ettigimiz gibi bu her iki kabile de Yavuz Sultan
Selim'den sonra OZ Tiirk' dillerini, dogudaki Kurt-baba ve Diimbeli daglJ
Tiirklerin 0 ve Zazaca He karl§tIrml§ ve
bugi.in fazIasl Tiil'k<;e olan bir Zaza ve Kormanc;i dB halitesiyle konu§mu§­
lardIr.
r an dan Erzincan'a ve oradan Dersim'e sl&'Inarak
a1' Ttil'k<;e ve ondan sonra Zazaca konu§maga ba§la ­
ml§, Do1'dtinc' ultan Murat devrinde H. 1044 de Varto ve Kigi bO ge­
leri e yaYllml§lardll·. Bu halk. bugiin Varto Ostiikran buca&'Inm, Canese­
, Kasman. Civarik Badan, Hamuk, Tatan, Danzig, Rakasan, Sofyan.
an, Ha§ha§, Harik, Zengel, Mengel, Kuzik, Ameran.
Biiyiik ve KUc;iik sttik1'an, ('!t\r§an, koylerinde ve Karhova'nm, Y.
Qiftlik, Kami§a oylerinde ve Kigi, K; rir bolgesinin Darahi, Hlr<;lk, ur­
dan, Maskan, Kiiriktm, Pircan, SaltIyan, Yekmal, Teymurta§, Ag­
binek, Cerme, koylerinde ve Piliimer ilc,;esinin. Karagol, ve Tervan'm Yu ­
kan Agu§en, oller, Holenk koylerinde ve Erzincan'm SHepiir buca&'Inm
Dal v, Sav§ek koylerinde, Refahiye ilc,;esinin G:avur-yurdu, Ha­
litler, Eski-kon koylerinde. ve Nazmiye'nin Civarik, Bahk, Hormek, koy­
leriyle IfIms iI esinin Ko§an, Suvaran, Kolink, Harabe, Karamolla koyle­
rinde ve Gole c,;e'inin Konduk, ve Giilistan koylerinde oturmaktadlrlar.
Bu halla n Vart ve Kigi'de bulunanlan Zazaca ve Kat's, Refahiye ve Kuru- ­
c,;ay'da olanla1'1 KEWmanci He 'konu§urlardr.
Yukanda fasIllard!l. klSmp.n belirt tigimiz gibi, herhangi bir
milletin ana dili o!mayall Zaza ve Kiirtc,;enin tetkikinde, bu dillerin aslen
Tiirkc,;eden ve 80nradan Zint, Kildani, Farisi, Ermeni ve
dan YlltIlml§ bir dil ve soz YI&'Im oldugu anla§llmaktadlr. Ari ve Midyalali
ba§hyarak Tiirk ve Iran dilinin kan§lk bir halitesi olan bu di1
hakkmda tarihler kati bir fikir yiiriitmemi§lerdi. DazIlan bu dilin Milattan
)6'
once Iran sel'hatle.rinde ya§IYan Turani bir kavme ait oldugunu iddia etmi§
ve buna, C r k . Legi dillerini misal gostermi§lerdir. Fakat biz
bugtin bu dillerin konu§masma bakarak ve kelimel r ini tartarak bunun
asIlSIZ ve milletin mah olmayan, ve milletlerin dillel'ine
rak 8Rlmdan Ttirk<;e olan bir dB oldug-unu g"ruyor ve biliyoruz,
Bu konu iizel'inde tetkikler yapan Kadri Kemal Kop, eserin e ; Zaza­
larm Ttirklerinden olarak han'dan geldiklerini, ve Zaza diU ytizde
ozTiirkc;e oldugunu ve Zaza kelimesinin Tiil'kc;ede di! all]amma
geldigini hiilasa ederek. diyor ki:
(Kiil'tl,;e konu§anlarm mak c tlanm ifade ederkell en '01' Ttirkc;edeli
iBtiane vehemen aym kelimeler i t ekrar etti kler i - dikltat olunmasa bile­
derhal fark olunur.)
Bi z bugi.in Zaza dilini incelel'ken. bunUll pek ki Ttirk<;e !, elime] rle
dolu bulundugunu, ve btl dili konu§an1am "glZlal'mdan 11ek Gok Ttirk<;e
kelimel r flrlat.hklanm gortiyoruz, MeseHI.:
Sat hk, sat, sahk, kahllg. samk, t amk, yaUl k, c;ahk, 1< !, mel', k1§a&-1,
karact, kanC;lk, katlk kahpe, kop, ko§ma, kat, kab, kaz, kurnaz, kavaz,
kaYJS. s gdiC;, dal, dalda, dalav, damar, demli, don k, maslmra, uskere,
tencere, t kere, c;or, §or. bor, c;eper, C;lg,r, <;lg, dernek, ornek, mer ek, tezek.
ipek, kelek. pertek. terek, Olc;ek, c;uval, "c;av ar , ambar, boz, koz, soz, bora,
hora, pun. bum, ptimpar, bic;im, ic;im, segic;. orgu, burgu. surgu,
suna, turna, gtivel'cin, ordek, gerdek, melek, eve, lape, ber an. derman, ya­
man, siiltik, bar. kent, gedik, hedik, cil'it., cil Qimen g'bi ve btlnlara
benzer yiizlerce soz.
Bu halk tanzimat. devrinden bel'i olmma. v medeniyete atllml§, ve
mil1i btittinliige dogru ilerlemi§, Cumhm'iyet devl'.inde"Erzurum, Kigi, Mu§,
ve ElaZlg mekteplerinde yuzlerce gen(( olmtmu ve yeti§tirmi§tir. 1928
yJ.1mda bu halkm biittin koylel'inde millet mekteplel'ine !!iden yuzlerce va­
tanda§ okuytlp yazmayl ogrenmi§til', Bu halkm aydm tabakasl ocaklan
ana dB ola1'al< il koml§ur ve haHu tenvire c;ah§maktad1r­
lar. YUl'tlanlll ve milletlel'illi sevdikl rini haral'etle soyliyen bu halkm.
Varto ve dogu ilIerindeki Turk neslinin yakm bi!- slire ic;inde kendi aselet­
Jerine ve Turk 1rkma yakl§m1yan buanla§llmaz dilleri sokup atacaklarml,
ve ocaklal'l ba§mda eski dilleri olan Tiirkc;e ile kOllll§aral{ asn'lar once ya­
pIlan bu hataYl dtizelteceklerini umit etmekteyiz,
Ttirk og-Iunun ileride milli birlik ve butunlliktE::l1 a.l1'llmak aClSl m gor­
memesi, mil1i inamndan halis kan ve lrkmdan §iiphelenmemesi ic;in
konu§masl §al'tbl'. Bu §al't, Islam dinindeki §artlar kadar ve bir Turk i<;in
daha ustiin bir f arzd1r.
Varto'da oturan btittin kabileler ar asmda pek eski Ttirk adlan
wnhr. En <;ok a§iret boylarmda btl adlar O"oriilur, Mesela: Cibranlilerde,
torunu, Sincar, Teymur, boylarl, LolanWar da Kacer, Kimsoranda,
167
Karece, Memi§ boylarl, Ronneklide, Karayakup, Pircan-Pircem, Alhas,
Zorteymur, Balu§ag., Arslan. Gedik ve Fere§at boylan gibi.
BugUn hala bu halk arasmda: Bali, Kara-Ali, Gedik, Suli, Le­
vent, Dogan, Kele§, Memi§, Dursun, Tosun, Kurt, Yigit, Aynal, AsIan, Tek,
Dunnu§, Teymur, Karaca, Qenen, QoIak, Qaklr, Ya§ar,
Sevi!}, Karaman gibi erkek Beyaz, GUzeI, GUllU, Turoa
t
Suna, Qeki, SUmbUl, GiiIsiin. GUlc;in, Fidan, Sevgili, Ratun, Nazh, GUlperi.
Kumru, Elmas, Tezgtil. Akcan, Sevdah, MeraI, Gazal gibi eski
TUrk kadmlarl adlarl pek <;oki:ur. . Cumhuriyet devrinden sonra doganlar
yUzde doksan QZ TUrk<;e adIarIa adlanml§Iardlr . .
--= 0=-­
,
168
BOLlJM: XIII
Cografya Balummdan Varto
Varto Doguda, Hamirpet (Hanmirbey) daglarl, Hmls ve Bula­
mk ilt;eleriyle, babda; Mengel gedigi, PalangOl, ve Karhova ku­
zeyde; Bingol daglarl, ve Hmls merkez ve Gokoglan bucaklariyle,
ve giineyde: daglan, ve Mu§ merkez Sakavi ve Ziyaret
bucaklariyle
Varto merkez, Karakoy ve Dstiikran adh buca&,! vardlr.
Merkez nahiyesi: (Varto merkezi) DstUkran ve Karakoy bucaklarmm
tam ortasmdadlr. merkezi, Ho§an ve Ko§kar sularmm 1750
raklmh, ve 20 1{m. murabbmda olan VaDto ovaSI iizerinde kurulan, Var­
to-Giimgiim kasabasldlr. Merkez nahiyesi, bu ova ile beraber, kuzeydan
Bingol daglarma ve giineyden daglarma dogru yiikselen 1800­
1900 rakImh dag, etek, klsmen me§eli ve arlzah arazide kurulan 50
pare koyden ibarettir.
DstUkran bucag, ; Varto babsmda, Kasman, Sofyan dere­
Icrinin ayu'dIgI 1800 ralnmh D3tiikran ovasiyle, Bingol daglannm etek­
lerinde kurulan, 1850-1900 ralnmh koylerle beraber, 23 pare koyden iba­
rettir. Nahiye merkezi; 1!5 Km. murabbamda olan Dstiikran ovasmm or­
tasmda kurulan BiiyUk Dstiikran koyiidtir. Nahiyenin yUz 200 Km.
murabbaldIr.
Karakoy buca&'!; Varto dogusunda Hamirpert ve Han§eref
daglarmm , iH Ittigi dag et klerinde kurulan 21 pare koyden ku­
rulmu§tur. Bucak merkezi, Sclc;uk koyUnden ve Hampirpert gOltinden akan
geni§ bir su vadisi kurulan Kiranl1 k koyti diir. 1900-2000 raklmlan
arasmda bulunan bu nnhi ye k 'ylerinin t pragl cUi , kuvvetli, ve ekime el­
veri§lidir. Dag etelderinde bulunan koyler, kIsmen sulamadan mahrumdur.
Yagmurlu Ylllarda iyi tiriin veren bucagm Muratnehri klYlsma dU§en
Koyleri, agagh, me§eJi ve daha verimlidir.
Varto ikIiminindortte sulak, ve topra&'!nm fazlasl verimlidir. Bu
ver im uzun silren kI§m hava §artJarma gore, bazl yerlerde bire on iki ve
n, bazI yerlerde de bire sekiz, alb ve be§tir. Il<;e ytiz miktanmn
ikisi, bi<;iImeye 8yTIlan mernlarmdan faydalamlan dagJar-
I
169
dlr. Bolgenin her yam ot, , a:n r ve c;imenle doludur. Hayvanlar yazm mera­
larla, kl§m «;aYlrlanll kuru otiyle beslenir.
lic; enin iklimi sert, kl§1 siirekli ve sog-uk, kar ve kar flrtmalan pek
fazl adll·. Yaz mevsiminin t emmuz e agustos aylarl orta c1erecede sleak
Birincite§r in (ekim) aymm b mda oguk havalar ba§Iar. Bahar ve
yazdan fazla bh' kl§ iklimi olan Varto hOlgesinde 3-4 yllrla bir kere kasIDl
ayI ortalarmda bol miktarda karlar yagarak nisan aymm son giinlerin
kadar biitii n muhiti Ol'ter. Boy} y1l1arrla sonbahar da ekilen ye§il ekinler
kar aItmda fazl a i<; in t a mah.s ul alamaz. Bu zor §artl1
Yillar hesaptan I1 arsa, normal gi rlen Yl llann ciimle inde birincikanun
aymm a§mda muhitini orten kar, ovalarda 1-2 met re, daglarda 3-4
metre kadar dii§er. Bn karIar' nisanm ilk haftasma kadar yerde kahr. Boy­
le ytllarda son ahar ekinl eri fazla zarar a ugram'lz, ni . nm ortnsmda ve
sonunrla ilkbahar tohumlal'l ekilir. Ekinler geli§ir , sonbaharda ahnacak
mahsiil biitiin iht iyaclm lar, ve hatta civarma ihracat yaplhr.
Bahar ve yaz mevsiminde ve hatta sonbaharda Varto'nun birc;ok ke­
simlerinde co§kun rlereler ve gaylar yagmnrlal"m verdikle1'i kuvvet­
Ie bOlgenin her yam yemye&il bir hah gibi lIkbaharda muhitin her
kii<;Uk arkmdan bile sular co§kun akarken, biitUn dereler ta§km san seller
halinde ortahgl Derin d l'elerden mUthi§ se ler t;Ikar, dere klYlla­
rmdaki klZ11 agac;lar arasmda sUrUIerce kOYUll ve kuzular san
sellerden, yiiksek aga<;larm dallarmda yuvalarml yapan btilbiillerin otii ­
leri g"nUlleri haYl;an eder. Bingollerin dik yamar;larmdan inen saytS1Z t a§­
km sular arasmda c;ayu' ve arazi parr;alan gozler e
«;arpar. Btl renkli levhalarda kUm kiirne, koyun ve :;1g11' siirii1eri dola§ll".
bogalar, dovii§iir, atla1' ki§ler, koyunlar baharm inler,
kuzular tath tatIt mele§irdi. Kl§m araS1Z kar sagnaklan bu giizel
manzaralarl degi§tirir, biitiin rnuhit, §imal buz rnmbkasma doner, haftada
birkar; kere Bingol daglarmdan kopan heybetJi kar kaslrgalan, beyaz bir
duman halinde biitiin bOlgeyi ve gokyiiziinii kaplar, daglann miithi§ ba­
&'Irlsl kulaklan r;mlabr, durur.
Varto ilc;esi ikliminin dortte tiC;ii t}lplak v agac;slzdll". Ancak
dogu hududundaki Murat nelU"i luyIlannda buhman Karakoy
bir klslm koylerillde, ve merkez nahiyesinin kuzeyindeki Bingol eteklerin­
de kurulan bi rkar; koyde ve ilr;enin giiney hududundaki daglan­
mn eteklerinde bulunan K, rame§e, ve civarmrla, ve Vsttikran
dii§en Capanik daglarmm yama<;mda oJan Kasman, Arneran ve
Badan koylerinde birc;ok relit, ka ak, ve kara agar;. me§elikleri vardtr.
Bunlardan ba§ka Varto il<;esi alanmdan birr;ok de1'e klyIlarmda keD­
diliginden bitmi§ klZll sog-tit, suphan, buzu, kayak ve klrmlzl agac;larl, ve
ilc;enin birc;ok koylerinde dikilmi§ ve yeti§tirilmi§ kavak ve si5giit
vardlr.
170
ikliminin fazla yiiksek, lcarh ve soguk oImaSI ve karlarm alb ay
verde kalmaSI yiiziinden, halk yemi§ dikmemi§ ve diktiklerini
de kurutmu§tur. Nisbeten sIcak ve sahil bulunan merkezinde son
larda bazI yemi!] aga<]larl dikilerek semeresini vermi§, bu kasabada biiyiik
bir azimle r;ah§an ve ilc;;e dahilinde bir mahalle te§kil edecek kadar ev ve
o1iikkan yapan tHecal' Ahlath Ismail Akta§ ile beraber Sadlk ustamn bii­
.viik bir gayret ve yurtseverlikle yeti§tirdikleri dut, vi§ne, erik,
meydana getirilmi§ iki bahc;e val1dn'. merkezinin giiney
kLo,mmdan ger,;en Varto nehri klyIlannda bulunan "Haraba Yakup" koyu
SlTtlarmrla bir miktar yabani fm(hk He yabani iiziim kiimeleri ve iizum bga­
tan mn pek eskimil? evirmeleri gozlere <;a11)maktadlr. Varto nehrinin kIYl­
lannda eski bir kale veya §ehir yeri vardlr. Bu baglarm ve fmdlklarm
alUl"lar oneo bllrada ya§lyan ve medeniyet kuran TUrk kavmi tarafmdan
ude getirildigi samlmaktadlr.
Varto ilc; esi merkezinin ir;me sulan boI, ve gayet iyidir. Ho§an dere
si nden akan bUyiik bir a"rk, ilc;;enin her tarafull sular. llc;;e evleri tal} ve
kerpi c; ten yapllmI§, yiiksek ve al<;ak tipdeki evlerdir. lIc;;e merkezinde iki
yiize yalem aile val'. lIc;enin 110 koyii, ve yirmi bine yakm niifusu vardlr
Varto ilc;e merkeziyle ovada kurulan koylerin hepsinde bostanlar eld­
lir, orta miktarda hlyar , karpuz, kavun, biber, domates, pathcan; lahana,
kocaba§J, fasulya gibi sebzeler elde edilir. Ustiikran bucagmm dere koy­
lerinde bir miktar bostan ekilir.
arto ikliminde ekilen hububat; yazhk, kIZII bugday, giizliik topik
bug-day, kose bugday, mahlut mISlr, ImmdarI, akdal'l, nohut, mer­
,cimektir .
Varto golleri: llc;e hududunun doguda HUllS ve Bulalllk bir­
Ie§ecegi bir noktada, KarakOy bueagmm Iskender koyii ba§mda bulunan
Hamirpet daglanmn 2500 raklmh gogsUnde 20 ve 30 Km. murabbmda
ve tahminen 200 metre derinliginde iki gO! vardl!'. Bunlara (Mamirbey)
Hamirpet golleri deniJmektedir. Bu gollerin sularl tatIl, ben'ak ve soguk­
tur. Bunlardan sular bir dere te§kil eder. Bu dere I-Iamirpet goltin­
den lskender koyii yamndan bucak merkezinden akarak Murada dokUlUr .
Bundan ba§ka Ustiikran buca&'imn Mengel kOyii ile Karhova'mn Karga­
pazar koyU arasmdaki Mengel gediginde 2000 raklmh bir noktada (GOI­
bahri) adh derin bir gO! vardu". Bu gO! de, bir kaynaktlr. Suyu mavi ve ytiz
olt;iisu 3 Km. murabbaldlr. Bu gollerden ba§ka hududuna giren
Bingol daglarmm yerlerinde suyu lezzetli, soguk ve birer kaynak
olan birt;ok goller vardl!'. Bu goner Aras nehrinin tamamen menbaml
Muradm bir kIsmim eder.
Varto Alanmdaki Nehir ve Caylar
1 -- dogu hududunda olan Karakoy bucagl koylerinden dogu
17 I
kuzeyden' gilney babya dogru akarak Mu§ ovasma dogru giden Murat
nehri. .
2 - daglanndan babdan doguya dogru akan ve Var­
to merkez bucag,.nm bir klSlm l{oylerini sulayarak Qarbur vadisinde Murat
nehrine dokiiIen Baskan-Varto nehri.
3 - Bingol daglannm yaylasl ve civanndaki gozelerden birik­
milj, kuzeyden giineye dogru akan ve iIc;e merkezinin dogusundan
Baskan, ve Ko§kar nehirleriyle birle§en Ho§an suyu.
4 - Bingol daglannm Ger ve Kog yaylalanndan aklp, kuzeyden gti ­
neye dogru Alagoz Ho§an suyunu alan Ko§kar nehri.
5 - Bingol daglarmm Caneseran yaylasl ve civanndaki yaylalardan
«;lkan ve saYlSlZ pmar gozelerinden toplamp, Mengel deresinden babdan gI­
ney ve gilney doguya dogru Vst1ikran bucag,. koylerinin bir klSnllm sula­
yarak merkez bucagmm Gilndemir koyil ch;annda Varto-Baskan nehriyle
birle§en Kasman nehri.
6 - Bingol da,glarmm Tatan yaylasmdan kuzeyden gilneye dogru aka­
rak Vstilkran nahiyesi koylerinin birkac;ml s.ulayan ve Tatan koyU bop ­
zmda Kasman nehriyle birle§en Sofyan suyu. .
7 - Bingol daglannm Ali-Murat, ve yaylalanndan kuzeyden
giineye dogru akarak Vstiikran nahiyesi merkezinin sag ve solundan ge­
ve nahiye ovasmdaki koylerin arazilerini sulayarak Kasman nehriyJe
Sorpalak c;aYl.
Bu nehir ve ba§ka, Civarik, Qor ve Harik derelerinden ve
kesimlerinde pmar gozelerinden sular arklara bOHine­
rek Vstiikran bucag,. ile diger klsmmdaki araziyi sular.
Bu nehir, ve gollerin iI«;e bOlgesinden akmalarl, kaza daglannm
zengin ve sulu bulunmasl yilzilnden biltiin Varlo ikIimi bol otlu, «;8yIr ve
imenlidir. Bu zel1gin ve meralar, sayISIZ koyun, kec;i ve SlgU silrnle­
rini beslemeye elveri§Iidir. Bundan ba§ka bakIlml§, ozel <;8YIrlarda bir
metre boyunda yiikselen ye§iI otlar, yaz aylarmda brpanla bi<;ilerek hay­
vanatm bilttin k!§hk yemleri elde edilir.
Varto nehirlerinin Bingollerde gozelere yakm klslmlannda alababk.
ve a§ag,. klslmlarmda san-bahk cinsleri ya§ar. biltiin ikIiminde
kurt, tilki, sansar, tavljan. bulunur. Dag ye me§eli yerlerde bol aYl ve do­
muz vardlr. Bingollerin en yiiksek kale ve kayahkh yerlerinde dai­
kec;iIeri, geyikler vardlr.
o
17%
BOLUM: XIV
Varto BingOl Dag-Ian
Varto iklirninin kuzey klsrnmi tamarnen Bingol daglan, 3650
ve 2000 Krn. rnurabbmdadlr. Sonbahar lve kI§ aylarmda ba§l durnanh
bulunan bu daglara her yll ekirn aymm ba§mda beyaz karlar yagrnl§ bulu­
/'
nur. Bingollere yagan, bu karlar, her ytl rnaYIsm sonlarma kadar yerde
durur. En ocak ve §ubat aylannda bu daglarllan )wpan heybetIi kar
kwnrgalan ve flrtmalar, btittin rnuhiti toza ve durnana btirtindtirtir. Ve
gok gtirtilttistinti andlran bir sesle koylerine flrtmay,l haber verir. Bu
fIrtma gtinlerinde kirnse koyden ve bazan yolda flrtmaya
tntulmu§ yolcular varsa ya bog-ulur veyahut bin rnti§ktiIatla kurtulur.
MaYls aYl ba§mda Bingollerin karlan erirneye b8§larken her
yanmdan dereler co§ar, silabeler klZll birer §erit gibi yanyana akarak de-,
relere doktiItir. Bu sirada daglann en ytiksek zirveleri ve dag etekleri yern­
Yefjil kesilir. Qe§it Oguz boylannm, Hal"Zern, Ak ve Karakoyunlu
beylerin eski bir olan Bingol yaylalarl dogu illerinin en zengin
ve gontiI avlaYlcl daglandlr. Bu daglann gtiney eteklerinde: Varto
kuzey eteklerinde; Hmls ve Tatos Gokoglan bucagmm bti­
tun koyleri, ve dogusunda: Hmls rnerkez bucagiyle Hlms'm
koyleri ve batIsmda: Karbova'mn Kurt-ytizti bOlgesi ve rnerkez
bucagmm koyleri vardlr.
Bingollerin giiney klsrnmdaki dik, ve ytiksek ve etekleri, ve bu
eteklerin tisttinden dtiz gortinen Bingollerin slrtI gerii§ bir ova halindedir.
Bu kls1rnda binlerce sog-uk ve berrak pmar Igozelerini fl§klrtan ve
menIi yaylalar vardlr. Bu alandaki yaylalardan akan pmar gozeleri birle§e­
rek yalmz Varto akan akmtIlarda;Mengel, Kasrnen,Civarik, Ha­
rik, Sorpalak, Sofyan, Ko§kar, Ho§an nehir ve te§kil etrni§lerdir.
Bingollerin dogu klsrnl, ta§bk ve sarp olrnakla berab,er, etekle­
rinde slk pelit, ve kayak vardlr. Bu rne§elerin derin ve
dereler gec;er. Bu rne§elerden yukarl gortinen daglarm sirtian
sarp ve anzahdlr. Bu arlzah ve C;lplak arazi ic;inde yer, yer gortiIen ye§i1
ktirnelerinden ve kayalardan saYISIZ pmarlar akar. Bu goze­
lerden tath ve soguk sular, bu klslrnda derin ve karanbk dereler ve
\
17.$
t a§km eydana getirmi§tir. Mi§ko, Benzer, Kurdu, GUn­
dor dereleri adml alan bu deli <;aylar, doguya dogrtl akarak Hlms ovasm­
dan ge<;ip MaIazgirt,-Bulamk arasmda Heftrenk nehri adIyla Murada dO­
kiiliirler.
BingO! daglarlllm kuzey cephesi geni§, az meyilli ve tamamen
vIr ve olmakla beraber, anzah ve dalgahdlr. Bu klslmda binlerce
mevcuttul'. Bazan bil' yanyana klrk-elli pmar aklYol' ki, bun­
lara (kll'k-pmarlar) adl verilmi§tir. Bingollerin kuzey klsmmdan C;lkan
hu sular ikiye aynlml§br. Kuzey dogu gozeleri; Harabe, Suvaran, Karaki­
lise, Kosan, Giizeldere, Kalecik, adh yedi dere te§kil etmi§tir ki.
btl ta§km ve aeayip dereler; llIms merkez bucagmm <.;arek koylerinden
akarak yamnda birle§ir, il<;e merkezinin §imal ve cenubundan gec;e­
rek Hmls ovasmm bitecegi yerde Bingollerin dogu klsmmdan kopup gelen
;iahverdi, Zoru deresi nehriyle birle§ip "Heftl'enk" adl altmda Mul'ada 1m­
rl§lr. Bn nehir MuradaJiarl§ll'ken Mul'attan daha kuvvetlidil'. Val'to
alamndan Murada kan§an sular, ve yine fazlasl bingollel'denC;lkan Kigi­
Pertek nehri, ve Heftrenk suyu hesaba katIhrsa: Murat nehrinin iki­
"ini yalmz Bingol daglal'l te§kil ediyol'lal'.
Bingollel'in kuzey, ve kuzey batI klsmmlD Kazangolii, Kog ve
gollerle, Klrkpmarlar ve saYISlZ gozlerinden sular, Gokoglan
PUcagl buea&"I bOlgesinde birle§erek Aras nehrini kuvvetli olarak tE!§­
kil ederler. Aras nehrinin menbal Bingoliin Kazan goliidiir.
Bingol daglarmm bab cephesi tamamen meyiUi, ve zengin mera.lardlr.
Bu mera ve ye§il bagnndan fl§klran tath ve soguk pmarIal'.
Karhova'mn Kurt-yiizii nuntIkasmda Kigi nehrinin fazlasml te§kiI
Ier, bu nehrin diger kollal'l daglarmdan kopar gelir, bu nehir Ki­
gi'den gec;erek Pertek alamndan EU1ZIg iIinin Adiliye koyii oniinde
Murat nehrine dokiiltir.
BingO! daglarmm biitiin pmarlarl soguk, berrak ve lezzetlidir. Bu
suya ah§madan bir kimse bil' bal'dak suyu iki nefesde Buz gibi
soguktur. Biitiin gozeler kumdan kaynar. goze yosun tutmaz. AsIa
§i§kinlik vermedigi gibi , hazlm ve slhhat i<;in yegane ilac;tIr. Bu daglarm
saYISIZ pmar ve gollerinden otiiriieski Tiirklel' bunlara (Mik-bulak) yani
Bin-pmar, adml vermi§lerdil'. Bu ad sonradan Akkoyunlu hiikiimdan Uzun
Hasan Han tal'afmdan Bingol'e gevrilmi§tir. Uzun Hasan bir gol
kaynagmda, bil' ol'dek Ylklyan hizmetc;isinin elinde bu ordegin sagalarak
uGtugunu ve hiiktimdarm bu golti, gollerin otiirii bulamadI&"I­
m ve bu suretle bu daga BingO! adml taktIgI rivayet edilmektedir. Halen
Kog kalesinin onundeki goller iizerinde saYISIZ <;evinneleri vard1r.
Bunlann Uzun Hasan'a ait oldugunu soyliyenler vardn·.
174
BingOl daglarmm 3650 rruumh tepesiniu bR§ll1da ytizyIllarm
karanhgl i<; inde harap bir hale gelen <;ok eski bir kalenin 3§mml§ duvarlan
vardlr. Eu kalenin ba§mda yetmi§ YII once bir tiztim agaCl koktintin gortil­

liigu rivayet edilmektedir. .
Bu rivayet ve efsanelere gore, binler ce yll.once dogu iHerine hakim
olan bir Turk kll'ah, klzmm ni§anhsl Olmti§, ni§anhsmm oltimtinden
arbk elini. diinyadan <;eken klz, babasma yalvararak bu kaleyi yaptIrml§,
ve bir kll}hk yiyecegini alarak iki loz hizmet<;i He bu kaleye kapanml§, ocak
aymda Bingoller lwrkutucu fnimalariyle ortahgl c;mlatIrkell, bu kaleden
<;1kan mtithi§ seslerden zavalh z, fazla korkarak olmti§, ve kIsaclk
vasiyetnamesinde: "Baba, hilmi§ 01 ki, ben ne ve ne susuzluktan
··lmedim. Ben dag-Jarm heybetli bag-m§mdan korkarak oldtim." demi§tir.
Bingollcrin en ytiksek noktasmda kurulan bu kale tepesinin seviye­
,,;inde Slra He iki tepe daha var ki, bunlarm her u<;tine de Kog adl verHmi§­
tiro Bu tepeler uzun bir keskin slrtm tizerinde biribirinden yanm saat
uzakhkta kurulmu§ yalc;m kayah, u<;urumlu ve korkunc; tepelerdir. 6350 ve
daha yuksek hir raklmda olan bu tepeJere §afakta gidilince, gtine§in dogu­
§U burada acaip bi1" manzal'a arzeder, gtine§ ilk dogarken bir kara <;adu
gibi kara ve heybeW gortintir, sonradan klZll13§ll", ve
daha sonra yukgeldikc;e titriye, titriye kti<;tiltir bir IDlzrak boyu
kalkmca ziya sa<;ar ve tabU halini alIr.
Kale tepesinin her tarafl, ve bilhassa kuzey cephesi 800 metre yUk­
sekliginde korkun<; bir u<;urumdur. Bu tepe ile aym seviyede olan diger iki
tepeyi, on ldlometre uzunlugunda olan keskin bir silsile biribirine bagla­
ml§tJr, bu silsile Bing-ollerin tistUnden 600 metre yticedir. Bu keskin silsi­
lenin kuzey cephesi tamamen dik ve sarp bir duvar halindedir, bu
seddin klvrlmJarmda, ve bu klvrlmb1}'m Im§atbgl dalgalJ araziyle uzun ve
geni§ <;ayn'lar ve btiytik ta§ <;evirmeler i<;inde ytizlerce gol vardir. Bu gol­
ler 15-20 metre derinliginde, 100-200-300 ve 500 metre murabbalDda <;e§it
gollerdir. Bu gollerin hepsi de, birer kaynakhr. Sular soguk ve lezzetlidir.
Her golden bir degirmen arlo kadar su
Bu gollerin arasmdaki geni§ <;aYlrlarm ba§mda, ytizlerce eski <;adlr
yerini gosteren dikili ta§lar ve <;evirmeler vardlr. Bu gollerin en btiytigti,
me§hur Kog kalesinin ta burnuna sokulan Kazan goliidtir. Kazan goIti He,
beraber, bu gollerden ve klrk-pmarlardan ve diger gozelel'den sular
derelerde birle§ip Aras nehrini kuvvetli olarak te§kil ederler. Bu
:ahada, $u§ar, Gokoglan bOlgesi koylerinin otuza yakm yaylalarl vardir.
Bu kale silsilesinin dogusunda: HIlliS merkez Mylerinin yay­
lalar] ve kalenin gtineyine dti§en Bingollerin <;imenli gog-stinde Usttikran
bucag-l koylerinin yaylabm vardlr. Otuz kIrk yayla yeri olan bu sahanm.
KarlJova hurluduna kadar uzanan klS1111 dtiz bil' ova halindedir. Dag,n bab
lekler inde Kal·hova koylel'inin yaylalarI. dogu ve kuzey dogu k]Slmlarmda
Ii i
I
116
Huus'm merkez ile koylerinin elliden fazla
lasl vardlr.
Senenin yaz aylarmda Bingollerin etrafmda bulunan
butun koyleri, koyun ve slglr siiriileriyle bu daglardaki yaylalara
At llgllarl ba§lbo§ dola§lr, kIrk gUl'l burada otlayan bir at adeta
degi§ir, ve tanmmaz bir hale gelir. Bunlardan b8§ka, Palo, Di­
yarbaklr'dan gelen tiiccarlar ve Beritali goc;ebeler yiizlerce aile ve c;arur
halkl, saYISIZ ticaret ve koyun suriileri, at, ve deve Ilgllariyle Bin­
gol'un yerlerine konar, ay burada eglenirler ..
Bingol daglan yaz aylarmda §ehir §enligini andiran bir var­
Ilk ve ya§ama diyaridir. Bu hayat tazeleyici yaylalara binlerce aile­
nin varhgiyle ba§tanb8§a §elllenen Bingoller; dirilik, esenlik, gUzelligin
canh bir timsalidir. Ye§il c;aYlrlann ba§mdan fl§kIran inci bulaklarm Us­
tUnde bUyUk kara kuran yaylacIlann her turlii kederden uzak
ya§8malarl, ve ylldIzlar kadar sik ve 1§lkh olan bu yaylalarda zaman zaman
yiikselen, dUgun ve bar §8rkllarl, davul ve zurna sesleri, meydanla­
nnda cirit oynayan gurbUz delikanhlann hayklrl§lan, ve bozkIrlarda ya­
YIm yayan mor koyun sUr}ilerinin ba§mda tutu§an kaval ses­
Jeri, kolkola takip koyun sagmaga giden aI, ye§illi gelin ve klzlann tera­
neleri, goniilleri sevdaya surUkliyecek birer §iir levhasl gibi fiisiinkar ve
cazibelidir.
SON
I<,; INDEKlLER
Sayfa
Sunu§
3
Onsoz ....... ..... .. ....... .. ... .. .. .... .. .... ... ...... .... ...... ...... .'.. ... .. ...... .. ... . .
5
HOLUM: I
Yakm vag-da Kurt AdIm Alan Dagh Turklerimiz ...... .. ...... .. .. ..: .. .. ... 7
.HOLUM : II
Dogu tll er indeki Aleviler, KlzIlba§lar, Bekta§iler ........ .. .. .. .. .. .. .. .. .. . 20
BOLUM: III
Tarih Bakunmdan Dogu lileri ve Varto .. ... .... ...... .. .... .... .. .... .... .. .... . 45
nOLUM: IV
Varto HaikI ve Kabilelel' ........ .. .. ........ ...... .. . .. .. . ...... .. .. .. .. .............. . 54
HOLUM: V
Selc:;ukller ve Ilhanller Devrinde Dogu IIIeri , Dersim' e SIgman Turk
A§iretleri ve Hormek Kabilesi ....... .. .... .. .. .. ... ... .. .... .. .. .... .. .......... 66
HOLUM: VI
Osmanhlar ve AkkoYllnlular Devl'inde Dogu IIleri ve Dersim .. .. .... ... . 70
HOLUM: VII
l stibdat Devrinde Dog,.. Illeri, Hamidiye Alaylar l ve A§iret Kavgaiarl 95
BOLUM: VIII
Me§rutiyet Devri ve Birinci Dun a Sava§mda Dogu Illeri ve Varto ... 108
HOLUM: IX '
Cumhuriyet Devrinde Dogll lileri. ve Varto. $eyh Sait lsyam '" .... ..... 123
BOLD : X
Dog,.. lilel'i ve Varto A Ie llerinde Eski Tarikat TUr eleri .. ....... .. .. ..... 1 50
HOLTJM: XI
E ki Ort', Adet, InaIH;lar ve Mil1i Oyunlar .... ... .. ...... .... ... .. ... .. ... ..... .
I. Si
BOLUM: XII
Varto Halkmm KOll u tuklal'l Dil. Erkek, Ka m v Soyadla1'l ... . ....... . 16 6
BOLOM: XIII
Cografi Balomdan V rto .. ...... ... ..... .. ... ..... ... .... .. .. .... .. ; ... .... .. .. ...... .. . 169
HOLUM : XIV
V r to BingO! Dag-Ia rl . ... ... .... ...... .. ...... .. .. .. ... .. .. .. .... .. .... .. ... ...... .... . 173
.HI 2641
F. 370 kuru§

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->