T.C.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI

MEGEP
(MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ)

KİMYA TEKNOLOJİSİ

ÇÖZELTİLER 1

ANKARA 2008

Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller;  Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğretim materyalleridir (Ders Notlarıdır). Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğrenmeye rehberlik etmek amacıyla öğrenme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğitim öğretim sırasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. Örgün ve yaygın eğitim kurumları, işletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşılabilirler. Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz.

  

İÇİNDEKİLER
AÇIKLAMALAR ....................................................................................................................ii GİRİŞ ....................................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 ..................................................................................................... 3 1. YÜZDE ÇÖZELTİ HAZIRLAMA...................................................................................... 3 1.1. Çözeltiler....................................................................................................................... 3 1.1.1. Çözünme ................................................................................................................ 3 1.1.2. Çözelti Türleri........................................................................................................ 6 1.1.3. Çözelti Derişimleri............................................................................................... 12 1.1.4. Çözelti Hazırlama ................................................................................................ 18 1.1.5. Balon Joje ............................................................................................................ 19 1.1.6. Refraktometre ...................................................................................................... 24 UYGULAMA FAALİYETLERİ....................................................................................... 27 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................... 39 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 ................................................................................................... 42 2. MOLAR ÇÖZELTİ HAZIRLAMA ................................................................................... 42 2.1. Molarite....................................................................................................................... 42 UYGULAMA FAALİYETLERİ....................................................................................... 49 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................... 55 MODÜL DEĞERLENDİRME .............................................................................................. 58 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 61 KAYNAKÇA ......................................................................................................................... 62

i

mol sayısı. Amaçlar 1. internet ( bilgi teknolojileri ortamı ). kütlece % çözelti. tepegöz. kendi kendine veya grupla çalışabileceğiniz tüm ortamlar. huni. Ortam Laboratuvar sınıf. piset. internet bağlantısı Laboratuarda Hassas terazi. hacimce % çözelti ve kütlece – hacimce % çözelti hazırlayabileceksiniz. puar. Donanım Sınıfta Büyük ekran televizyon. MODÜLÜN AMACI EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ii . kütle – hacim ilişkisinden yararlanarak % çözelti ve molar çözelti hazırlama becerisi kazandıracak olan öğrenme materyalidir. ev. Katı ve sıvı maddelerden kurallarına uygun olarak. spatül. Katı ve sıvı maddelerden molar çözelti hazırlayabileceksiniz. balon joje.AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOŞUL YETERLİK 524KI0017 Kimya Teknolojisi Alan Ortak Çözeltiler 1 Öğrenciye. pipet. işletme. verilen ölçme araçları ile kendi kendinizi değerlendireceksiniz. refraktometre. 40/32 Çözelti hazırlamak Genel Amaç Gerekli ortam sağlandığında kuralına uygun olarak çözelti hazırlayabileceksiniz. kütüphane.  Modülün içinde yer alan herhangi bir öğrenme faaliyetinden sonra. VCD veya DVD çalar. projeksiyon. beher. 2. bilgisayar ve donanımları. çözünme olgusu çerçevesinde.  Modül sonunda öğretmeniniz tarafından teorik ve pratik performansınızı ölçme teknikleri uygulayarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek değerlendirileceksiniz. sınıf veya bölüm kitaplığı. baget.

görevini titizlikle başaran ayrıca her türlü üretim sektöründe başarıyla çalışabilme becerisini kazandırmakla. profesyonel laboratuvar uygulamalarıyla bütünleşerek sağlanmaktadır. Kimya endüstrilerinin kullanım açısından olmazsa olmazı olan çözeltileri. Günümüzde. 1 . geçerli olan bilimsel ve teknolojik gelişmeler. Bu modül ile problemlerin ifadesi ve çözümleriyle beraber bir kimyacı mantığı ile düşünerek temel laboratuvar becerisi kazanacaksınız. Kimya Teknolojisi alanına yönelik eğitimin en önemli temel taşlarından birisi olan Çözeltiler 1 modülünü öğreneceksiniz. Mesleğinizin kimya sektörünün ihtiyacı olan bir parçasını tamamlamak ve alanında özgüveni gelişmiş. Laboratuvarda çözelti hazırlamanın ne derece hassasiyet gerektirdiğini ve ne kadar önemli olduğunu anlayacaksınız. istihdam edilecek bir eleman olarak mesleki anlamda ihtiyaç duyulan türde ve oranda hazırlayabileceksiniz.GİRİŞ GİRİŞ Sevgili Öğrenci. meslek yaşamınızda olumlu katkılarda bulunmak ana hedefimizdir.

2 .

Şekil 1. hacimce % çözelti ve kütlece – hacimce % çözelti hazırlayabileceksiniz. kütlece % çözelti. Çözünme Bir maddenin bir başka madde içerisinde kimyasal özelliklerini kaybetmeden serbest moleküller veya iyonlar halinde homojen olarak dağılmasına “çözünme”.ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ÖĞRENME FAALİYETİ-1 AMAÇ Gerekli ortam sağlandığında katı ve sıvı maddelerden kuralına uygun olarak. 1. 1. YÜZDE ÇÖZELTİ HAZIRLAMA 1. Çözeltilerin günlük yaşamdaki önemini araştırınız.Bir bardak çaya attığımız şekere ne olur? Küçük bir şişede hapsolmuş parfüm sıkıldığında nasıl olur da kısa sürede odanın kokusunu değiştirir? Cevaplarını vermek için biraz düşündüğümüzde çözeltilerin yaşantımızın büyük bir kısmında var olduğunu farkederiz.1. Şimdi bu kavramı bir kimyacı gözüyle bakarak bilimsel hesaplamalarla doğru olarak açıklayabileceğiz. oluşan karışıma ise “çözelti” denir.1. Çözeltiler Çözeltilerde bir veya birden fazla türde madde diğer madde türünün içinde homojen olarak dağılmıştır. ARAŞTIRMA    Çözünme kavramı hakkında araştırma yapınız. 1: Çözünme 3 . Çözelti türlerini ve birbirleriyle ilişkilerini araştırınız.1.

1: CuSO4 tuzunun çözünmesi Örneğin. Çözücü ve çözünenin birbiri içinde karışması ile gerçekleşen çözünme olayı. su ise çözücüdür. Bir çözücünün bir maddeyi çözebilmesi için. bakır sülfat çözeltisinde. bakır sülfat çözünen. Oluşan elektriksel kuvvetler. katı haldeki yemek tuzu (NaCl) kristalinde güçlü çekim kuvvetleri vardır.Çözelti bir karışım olduğundan. katı bakır sülfatın suda dağılması olayı çözünme. Örneğin.2: NaCl Molekülü Resim 1. moleküller arasındaki çekim kuvveti ile çözünenin molekülleri arasındaki çekim kuvvetine dayanır. Şekil 1. Suya atılan NaCl kristalindeki sodyum iyonları ( Na+ ) su molekülündeki negatif yüklü oksijen tarafından kuşatılır. Na+ ve Clˉ iyonları arasındaki çekim kuvvetinden daha büyük olduğu için iyonlar kristalden ayrılarak su içinde homojen olarak dağılır.3: Sodyum klorürün suda çözünmesi NaCl (k) → Na+ (suda) + Clˉ (suda) 4 . Bileşenlerden miktarı çok olan dağılma ortamına “çözücü” miktarı az olan ve dağılan maddeye de “çözünen” denir. Şekil 1. en az iki bileşeni vardır. çözücü ve çözünen molekülleri arasındaki çekim kuvvetinden daha küçük olması gerekir. Negatif yüklü klorür iyonları ( Clˉ ) da su molekülündeki pozitif yüklü hidrojen tarafından kuşatılır. çözücü ve çözünenin kendi molekülleri arasındaki çekim kuvvetlerinin.

C12H22O11 ( k) → C12H22O11 (suda) Şeker Şekerli su Çözelti oluşurken saf çözünen ve saf çözücü moleküllerinin kendi aralarındaki çekim kuvvetlerinin yerini. Örneğin karbonsülfür. 5 . benzeri çözer). Dolayısıyla çözelti oluşturur( Şekil 1. Şekil 1. çözünene uygundur ve tam çözünme olmuştur.4: İyon-dipol çekim kuvvetleri Çözünme olayı çözücü ve çözünenin cinsine bağlıdır diyebiliriz. Aşağıdaki resimlerde çözücü. Çözünecek maddenin molekülleri arasında başlıca çekim kuvvetleri london kuvvetleri ise en iyi çözücü yine benzer kuvvetlerce bir arada tutulan çözücülerdir. çözünen maddedeki bağlar hidrojen bağları ise hidrojen bağları olan bir çözücüde çözünmesi daha muhtemeldir. katı kükürt için sudan daha iyi bir çözücüdür. Yine iyonik bileşikler polar çözücülerde çok iyi çözünür.4).Şeker gibi molekül yapılı bileşikler su içinde çözündükleri zaman moleküller halinde dağılır.2: Katı kükürdün karbon sülfürde çözünmesi Sonuç olarak polar çözücüler polar maddeleri. Resim 1. Örneğin. Bu iyonlarda çözücüye geçerek çözünür. çözünen – çözücü çekim kuvvetleri alır. Çünkü polar çözücü molekülleri. apolar çözücüler apolar maddeleri daha iyi ve kolay çözer ( benzer. bileşikteki zıt yüklü iyonları iyon – dipol çekim kuvvetleriyle çekerek iyonun etrafını çözücü molekülleri ile sarar.

.Resim 1. Resim 1. elektrik akımını iletmelerine göre ve bileşenlerin miktarlarına göre değişik açılardan sınıflandırılır.3: Çözünen madde Resim 1. Elektriği ileten ( Elektrolit ) Çözeltiler Elektriği İletmeyen ( Elektrolit olmayan ) çözeltiler Ayrıca bu çözeltiler elektrik akımını iletmelerine göre sınıflandırılır. Çözelti Türleri Bir çözelti en az iki bileşenden meydana gelir. Çözücülerin fiziksel hal Çözücüsü Çözücüsü Çözücüsü durumuna göre öncelikle Katı olan Sıvı olan Gaz olan 3 ana grupta çözelti türü Çözeltiler Çözeltiler Çözeltiler vardır. Çözeltiler fiziksel hallerine göre.4: Çözelti Aşağıdaki resimde ise çözücü çözünene uygun değildir ve tam bir çözünme olmamıştır.5: Gümüşklorür +su 1. Aşırı Doymuş Çözelti Doymuş Çözelti Doymamış Çözelti 6 Bileşenlerin miktarlarına ve çözünürlüklerine göre de ayrıca sınıflandırılır.2.1.

15 Sn. 16 Cr. Örneğin. Çözücü katı ise. katı. gaz oluşuna göre 3 türlü. Örneğin paslanmaz çelik ( 76 Fe. Bunlara alaşım denir. Şekil 1. çözünenin sıvı. Çözücü gaz olduğunda ise.1: Fiziksel durumuna göre çözelti türleri ÇÖZÜCÜNÜN HALİ ÇÖZÜNENİN HALİ Katı ÖRNEK Lehim (kurşunla kalayın çözünmesi) Amalgam (gümüşle civanın çözünmesi) Paladyumda hidrojen gazının çözünmesi Su içinde şekerin çözünmesi Suda alkolün çözünmesi Su içinde oksijenin çözünmesi Azot içinde iyot çözünmesi Azot içinde su çözünmesi ( Nemli hava ) Hava ( Azot içinde oksijenin çözünmesi ) Katı Sıvı Gaz Sıvı Gaz Katı Sıvı Gaz Katı Sıvı Gaz Tablo 1. Fakat gazlar içinde katı ve sıvılar daha zor çözündüğünden homojen bir çözelti oluşturması güçleşir. katı. çözücüsü katı olan çözeltinin fiziksel hali de katıdır. Pirinç ( 60 Cu. Çözen madde çözeltinin fiziksel halini belirler. bileşenlerin fiziksel halleri göz önünde bulundurulduğunda çeşitli çözeltiler hazırlanabilir.5’de genel olarak gösterilen çözelti türlerinden fiziksel hale göre yapılan sınıflandırmada. 7 . 8 Ni ). Tablo 1. gaz oluşuna göre 3 türlü çözelti hazırlamak mümkündür. çözünenin sıvı. 5 Zn ) birer alaşımdır. gazlar içinde gazlar kolay çözünür.Derişik Çözelti Seyreltik Çözelti Şekil 1.1 de çözen ve çözünenin fiziksel durumuna göre meydana gelen çözeltiler görülmektedir. Alaşımlarda bir metalin atomları diğer metalin kristal yapısı içine girerek homojen bir karışım oluşturur. Katı çözeltiler iki ya da daha çok metalin eritilerek oluşturdukları homojen katı karışımlardır.5: Çözelti türleri Bileşenlerden birinin miktarının sabit tutulup diğerinin miktarının arttırılması veya azaltılması durumuna göre sınıflandırma da yapılır. Çözeltiler yukarıda belirtilen gruplandırmalar açısından değerlendirildiğinde her bir grubun kendi içinde sınıflara ayrıldığı görülür. çözücü sıvı ise. Bronz ( 80 Cu. 40 Zn ).

Örneğin polar olan etanol su molekülleri tarafından çekilerek suda çözünür (kolonya gibi). Sıvı çözeltilerin günlük yaşamda da önemi ve tüketimi büyüktür.Gaz çözeltiler ise iki veya daha çok gazın aynı kap içine konulduğunda homojen olarak karışmasıyla oluşur. kimyacılar için en önemli olanı sıvı çözeltilerdir. Sıvıların bazıları birbiriyle her oranda karışabildikleri gibi. Sıvı çözücü içinde. Gazlarda ise bu durum tam tersidir ve gazların sıvıdaki çözünürlüğü sıcaklık artışı ile azalır. 8 . sıvı-sıvı çözeltileri olarak nitelendirilir.Karbon tetra klorür ise suyun bu yapısını bozamaz ve dolayısıyla çözünme gerçekleşmez. Katının sıvı içerisinde çözünmesi esnasında sıcaklık artışı çözünmeyi artırır. Katı maddenin yüzeyi ne kadar büyükse ve çözücüyle temas ederse. sıvı ya da gaz olan çözeltilerdir. Sıvı içinde başka bir sıvının çözünmesiyle oluşan çözeltiler. Sıvı çözeltiler. bazıları sınırlı karışabilir. çözünme de o kadar kolay ve hızlı olur. çözüneni ise katı. çözünmeyi kolaylaştırır ve hızlandırır. Resim 1. Bunun nedeni karışan bu iki sıvının polar yapılarına dayanır. katı çözünürken çözünme katı maddenin dış yüzeyinde başlar. çözücüsü sıvı olan. Örneğin hava bir gaz çözeltisidir. Ayrıca katının toz haline getirilmesi ve çözücü içerisinde karıştırılması. Çünkü su molekülleri polar yapıları nedeniyle birbirini bir ağ oluştururcasına çeker. 6: Katıların toz haline getirilmesi Maddelerin çözünmeleri dışarıdan ısı alarak ya da dışarıya ısı vererek gerçekleşir. Bazıları ise hiç karışmaz. fakat polar olmayan karbon tetra klorür(CCI4) suda çözünmez.Bir sıvı içinde katı madde çözerken dışarıdan basınç uygulamak çözünmeye etki etmez. Kimyasal reaksiyonların çoğu sıvı çözeltilerde yürüdüğünden.

7: Etanolün (a) ve Karbon tetra klorürün (b) sudaki çözünmeleri Sıvı içinde gaz maddenin çözünmesi ile sıvı-gaz çözeltileri oluşur. Genel olarak atomları arasında kovalent bağ bulunan yani molekül yapılı bileşikler suda çözündüğünde moleküler yapılarını korur ve molekül halde suda dağılır. Resim 1. Suda çözünen maddeler fiziksel hallerine ve kimyasal yapılarına bağlı olarak farklı davranışlar gösterir. Örneğin gazoz.(a) (b) Resim 1. Fakat Hidrojen ( H2 ). Azot (N2 ) .8: Gazoz çözeltisi Gazların sıvılardaki çözünürlükleri de diğer çözeltide olduğu gibi maddelerin cinsine ve sıcaklığına bağlıdır. Çözücüsü su olan çözeltilere kısaca sulu çözeltiler de denir. 9 . Ayrıca basıncında çözünmeyi arttırıcı etkisi vardır. içerisinde karbondioksit gazı içerir. yine kutuplu yapıdaki su molekülleri tarafından çekilerek yeterince çözünür. Kutuplu yapıdaki hidrojen klorür ve amonyak gibi gaz bileşikler. Oksijen (O2 ) gibi kutupsuz yapıdaki gazların sudaki çözünmeleri oldukça zayıftır.

Alkol. sulu çözeltide Na+ ve Clˉ iyonları halinde bulunur. 10 . su içinde moleküller halinde bulunur. Na+. bunların sulu çözeltileri elektrik akımını az iletir. NO3ˉ gibi iyonların bileşikleri kuvvetli elektrolittir. K+. çözeltisine ise elektrolit olmayan çözelti denir.Pb+² nin sülfatları zayıf elektrolittir. şeker gibi moleküler halde çözünen maddelerde iyonlaşma olmadığından bu maddeler elektrik akımını iletmez.. Su içinde iyonlaşma yüzdesi yüksek olan maddeler kuvvetli elektrolittir ve bu maddelerin çözeltileri elektrik akımını iyi iletir. Şekil 1.8. Pb+² iyonların klorürleri Be+². Etil alkol gibi moleküller halinde çözünmüş bu tür maddelere elektrolit olmayan madde. tuzlar gibi suda çözündüklerinde iyonlar oluştururlar. Şekil 1. Şekil 1. NH4+.c’yi inceleyiniz.6: Kovalent bağlı şeker molekülleri Buna karşılık NaCl (yemek tuzu) gibi iyon yapılı bileşikler suda çözündüklerinde iyonlarına ayrılır. İyonlaşma yüzdesi düşük olanlar ise zayıf elektrolit olup. b ve.7: İyonik bağlı NaCl iyonları Asitler ve bazlarda. Çözeltide oluşan bu iyonlar elektrik akımını iletir. çözeltisine ise elektrolit çözelti denir.Örneğin şeker.Sr+². Sulu çözeltisi elektrik akımını ileten maddelere elektrolit madde. Ag+. a . Cu+. NaCl. H+.

b NaCl ( s ) → Na+ ( suda ) + Clˉ ( suda ) Lamba kuvvetli yanar Şekil 1.8.0 oranında iyonlaşma Lamba zayıf yanar Şekil 1.8.8.0 % 2.C2H5OH ( s ) → C2H5OH ( suda ) Etil Alkol Etil Alkollü su Lamba yanmaz Şekil 1.a PbSO4 ( s ) + H2O → Pb+² ( suda ) + SO4ˉ² ( suda ) % 98.c 11 .

Derişim. Bir çözeltinin birim hacminde çözünen madde miktarına derişim denir. çözücü ve çözünenin miktarlarına bağlı olarak yüzde derişim. ppb (milyarda bir ) olarak farklı büyüklüklerde ifade edilir.3. çözeltide ne kadar çözünenin bulunduğunu ifade etmek önemlidir. 10 g şeker.1. ppm ( milyonda bir ). molarite. 100 g saf suda çözündürülmüştür.1. Çözeltiyi oluşturan bileşenlerden birinin ( çözücü veya çözünen ) miktarının sabit tutulup. diğerinin azaltılması veya arttırılmasıyla da ( seyreltik çözelti. Bir çözeltinin özelliği çözünme miktarına göre değişir. Bir başka deyişle çözelti hazırlanırken. Örneğin % 10’ luk şeker çözeltisi denildiği zaman şu anlamlar çıkmaktadır. çözeltinin bir başka açıdan türünü belirler ( Doymamış. 1. Kütlece yüzde. mol kesri. 10 g şeker. molalite. 90 g saf suda çözündürülmüş her ikisinin toplam ağırlığı 100 gramdır. diğer adıyla konsantrasyon çözeltide ne kadar çözünenin bulunduğunu ifade eden terimdir. Çözeltinin 100 biriminde çözünen madde miktarına yüzde çözelti denir. Doymuş. çözündürülecek maddeden ne kadar alınması gerektiğini ve aynı zamanda kullanılan çözeltideki konsantrasyonun. normalite. Yüzde Çözeltiler Yüzde kelimesi birkaç anlamı ifade etmektedir. derişik çözelti ) çözelti türleri sınıflandırılabilir. Ve % işaretiyle ile gösterilir. 10 g şeker çözündürülerek 100 ml’ ye tamamlanmıştır 10 g şeker. 12 .3. hacimce yüzde ve hacim-kütlece yüzde olmak üzere üç şekilde ifade edilebilir. ppt ( binde bir ). Çözünen madde miktarı Çözeltinin derişimi = ——————————— Çözelti miktarı Çözelti miktarı = Çözücü miktarı + Çözünen miktarı Derişim. yani çözündürülmüş madde miktarının ne kadar olduğunu göstermek için kullanılan ifadelerdir. 1. Bu sınıflandırma türleri hakkında geniş bilgiyi çözelti 2 ve çözelti 3 modüllerinde bulacaksınız.Elektrolitlerin vücudumuzda çok önemli düzenleyici görevleri vardır.1. Çözelti Derişimleri Bir çözeltinin özelliği çözünen maddenin miktarına göre değiştiği için. Bu nedenle yüzde ifadesi kullanılırken mutlaka yapılan işin gerçek anlamı belirtilmelidir. Sıvı çözücüde çözünen maddenin miktarı. Aşırı Doymuş çözelti ). C ile gösterilir. Genel bir tanımlamayla. 100 ml saf suda çözündürülmüştür.

2. Ya da 100 ton sodyum klorür çözeltisinin içinde 20 ton katı sodyum klorür var demektir. litre. Kütlece Yüzde Çözeltiler 100 g çözeltide kaç g çözünen maddenin olduğunu gösterir. Burada çözünenin ve çözeltinin miktarları hacim birimiyle ifade edilmelidir.v = ———————X 100 Çözeltinin hacmi Çözücünün kütlesi % v.3. Örneğin hacimce % 20’ lik alkol çözeltisi demek 100 ml alkol çözeltisinin içinde 20 ml saf alkol var demektir. Hacimce – Kütlece Yüzde Çözeltiler 100 ml çözeltide kaç g maddenin çözündüğünü gösterir. Birim olarak gram.m ) = ——————————— x 100 Çözeltinin kütlesi ( mT ) Çözeltinin Kütlesi (mT ) = Çözünenin kütlesi (mÇ ) + Çözücünün kütlesi 1. Burada çözeltinin 13 . metreküp vb. Birim olarak mililitre.1.3. Hacimce Yüzde Çözeltiler 100 ml çözeltide kaç ml çözünen maddenin olduğunu gösterir. Çözünen maddenin hacmi Kütlece yüzde ( % v.3. litre. Ya da 100 lt alkol çözeltisinin içinde 20 lt saf alkol var demektir.Tablo 1.m TANIMI Çözünen maddenin kütlesi %m. ton vb. metreküp vb. Çözünenin kütlesi ( mÇ ) Kütlece yüzde ( % m.kütlece % 20’lik sodyum klorür çözeltisi demek 100 ml sodyum klorür çözeltisinin içinde 20 g sodyum klorür var demektir.m= ——————————————— X 100 Çözücünün kütlesi + Çözünenin kütlesi Çözünenin hacmi % v.2: % Çözeltilerin formül tanımları ADI Kütlece Yüzde Gösterilişi % m. olabilir.v ) = ————————————— X 100 Çözeltinin toplam hacmi 1.3.v Hacim-Kütlece Yüzde % v.1. Birim olarak mililitre. kilogram.m = ———————— X 100 Çözeltinin hacmi Hacimce Yüzde % v. miligram.2. olabilir. olabilir. Burada çözünenin ve çözeltinin miktarı ağırlık birimiyle ifade edilmelidir. Örneğin hacim . Örneğin kütlece % 20’lik sodyum klorür çözeltisi demek 100 g sodyum klorür çözeltisinin içinde 20 g katı sodyum klorür var demektir.1.m 1.

Çözüm : mT = 22 + 18 = 40 g Çözünen maddenin kütlesi %C = ——————————— . I . 100 / 25 = 40 g X 14 . 15. 100 Çözelti kütlesi % Derişim . Yol 18 % = ——— .m ) = —————————————— X 100 Çözeltinin toplam hacmi şeklinde ifade edilir.100 mçözelti 40 – 10 = 30g 10 25 = ——— . kaç gram suda çözünmüştür? Çözüm : mçözünen % C = —————. % . 100 => X = 10 . 100 40 = % 45 II. Vereceğimiz örnek çözümlerde kaynak kitaplara uygunluk açısından ifadelerin hepsi kullanılacaktır.%C ve bazı kaynak kitaplarda Y olarak ifade edilmektedir. Çözünen maddenin kütlesi Kütlece yüzde ( v. çözünen maddenin miktarı ise ağırlık biriminden ifade edilmelidir.500 X= ————— = 75 g 100 Örnek : 22 g suda 18 g KNO3 çözünmesiyle oluşturulan çözeltinin kütlece yüzde derişimini bulunuz.100 Çözelti miktarı 500 500 – 75 = 425 g su gereklidir. Örnek: 500 g % 15’ lik BaCl2 çözeltisi hazırlayabilmek için gerekli suyun kütlesini hesaplayınız.100 / 40 = % 45 Örnek : Kütlece % 25 tuz içeren çözeltide 10 gram tuz .miktarı hacim biriminden. 100 → 15 = ——— . Çözüm: Çözünen madde miktarı X % C = —————————— . Yol 40 g 18 g 100 g Xg ———————————— X = 18 .

15 mçözünen 5 = ——— x 100 200 X = 5 .35 g/cm³ ‘tür. 500 gramlık çözeltide 50 gram tuz bulunursa çözeltinin % 10’u tuz demektir. Çözeltinin kütlece yüzde kaçı şeker olur? Çözüm : m çözünen 10 = —————— . Bu çözelti için gerekli su miktarını bulunuz. Yeni çözelti yüzde kaç tuz içerir? Çözüm: m çözünen % = —————x100 m çözelti olur. 200 gram çözeltiye 40 g tuz ve 260 gram su eklenirse çözeltinin toplam kütlesi 500 g . d= m / v bağlantısından çözelti kütlesi hesaplanabilir. 100 / 65 = 31 gramdır. Bu çözeltinin 200 ml’ sinde kaç gram H2SO4 bulunur? Çözüm: Çözeltinin kütlesi bilinseydi. Çözünen toplam tuz miktarı : 10+40 = 50 g’dır. Çözeltinin % 31 ‘ i şekerdir. Örnek: Kütlece % 5‘lik 200 gram tuzlu suya 40 gr tuz ve 260 gram su ekleniyor. 15 g şeker daha eklenmesi çözeltideki şeker miktarını 5 + 15 = 20 grama çıkarırken. çözünen madde miktarı hesaplanabilirdi. 100 6g+X değerler yerine konulduğunda. Çözüm : m tuz %C= —————————— x 100 m çözelti (mtuz + msu ) 6g 30= ———— . 100 = 5 g şeker m çözelti % 10’ luk 50 g şekerli suda 5 g şeker ve 45 g su bulunur. Örnek: Kütlece % 10 H2SO4 içeren çözeltinin yoğunluğu 1. çözeltinin kütlesi de 50 + 15 = 65 g olur 65 g çözeltide 20 g şeker varsa 100 g çözeltide Xg ———————————————————————— X = 20 . → 180 g + 30X = 600 g → X = 14 g Örnek: Kütlece % 10’ luk 50 g şekerli suya 15 g şeker ekleniyor. 100 → 10 = m çözünen / 50 .Örnek : 6 g NaCl kullanılarak kütlece % 30’luk sulu çözelti hazırlanacaktır.200 /100 = %10 tuz vardır.

200 m = 270 g’dır.35 = m / 200 m = 1.35 . 100 = 270 10 x 270 m çözünen = ————— = 27 g’dır. Yol 100 g çözeltide 10 g H2SO4 çözünmüşse 270 g çözeltide Xg ————————————————————————— X .Yol Çözünen maddenin kütlesi %C = ——————————— . 270 → X = 2700 /100 = 27 g Örnek: 200 g % 5’ lik Na2SO4 çözeltisinin derişimini % 24’ e çıkarmak için çözeltide kaç gram daha Na2SO4 çözülmelidir? Çözüm: Başlangıçta çözünen Na2SO4 miktarı: Çözünen madde miktarı(mÇ) m çözünen Y= —————————— x 100 → 5 = ——————— x 100 Çözelti miktarı (mT) 200 m çözünen = 5 . 200 / 100 = 10 g Çözeltinin derişimini % 15’ e çıkarmak için çözeltide X g Na2SO4 çözdüğümüzü varsayalım. 100 x= 50 g Çözelti miktarı 200 + X 16 . mçözünen = 10 + X g mçözelti = 200 + X g Çözünen madde miktarı 10 + X Y= —————————— . Bu hem çözünenin hem de çözeltinin kütlesini arttırır. 100 → 24 = ——————— .d= m / v → 1. 100 II . 100 =10 . I . 100 Çözelti kütlesi m çözünen → 10 = —————— .

Çözüm: A kabındaki çözünmüş NaOH miktarı bulunur. Çözelti miktarı eklenen veya buharlaştırılan miktara göre hesaplanır. 10 g + 40 g NOT: Çözücü eklenmesi ya da çözücünün bir miktarının buharlaştırılması durumlarında çözeltinin yüzde derişimi değişir. 100 10 XA = 2 g NaOH B kabındaki çözünmüş NaOH miktarı bulunur. 100 mçözelti X 60 = —————. 100 Y = 52 C kabındaki çözelti % 52 ‘ liktir. mNaOH Y= —————. m (Toplam NaOH) = 2 g + 24 g = 26 g formülde yerine konulursa C kabındaki çözelti miktarı bulunur. Sonuç olarak değişen değerler sadece çözeltinin hacmi ve yüzdesidir. mNaOH Y= —————. 100 mçözelti X 20 = —————. 17 . Çözücü eklemede ya da buharlaştırmada çözünen maddenin kütlesi sabittir.Örnek: A ve B kaplarında miktarları kütlece yüzdeleri belirtilen NaOH çözeltileri C kabında karıştırılıyor. Böyle durumlarda çözünen madde miktarı aynen alınır. 26 g Y=——————. C kabındaki çözeltinin yüzde derişimini bulunuz. Bu durum çözeltilerin seyreltilmesi ve deriştirilmesi konularının yer aldığı çözelti 3 modülünde daha detaylı olarak açıklanacaktır. 100 40 XB = 24 g NaOH Çözünmüş toplam NaOH miktarı XA + XB’dir ve C kabına aktarılmıştır.

18 . Sadece kütlece % çözelti hazırlanırken çözen ve çözünenin kütleleri esas alındığından özel ölçülü kaplara ihtiyaç yoktur.9: Terazi Eğer çözücü saf su ise. Hesaplanan miktar kadar çözünen madde bu kaba alınır ve çözücü ile (genellikle saf su ile) hacim tamamlanır. Bu nedenle çözelti hazırlandıktan sonra eğer ısınma olmuşsa oda sıcaklığına kadar soğutulması ve hacmin kontrolünün yapılması gerekir. Çünkü çözünen ve çözenin ağırlıkları toplam çözelti ağırlığını vermelidir. Bu cam malzemeler değişik oranlarda mikro elementleri içeren silikatlardan yapılmışlardır. Çünkü çözeltilerde önemli olan çözeltinin son hacmidir.4. Bu nedenle bu tür çözeltiler ölçü kabı adı verilen ve belli hacimleri ölçen kaplarda hazırlanır. Sıcaklık nedeniyle sıvı hacmindeki genleşme derişimi yani konsantrasyonu değiştirir.1.1. Resim 1.10: Isıya dayanıklı cam malzemeler Cam malzemeler imal edildiği malzemenin içerdiği bileşiklere göre ısıya. Yani çözünen ve çözen madde hesaplamaya göre tartılır ve karıştırılarak çözünme sağlanır. Resim 1. Çözelti Hazırlama Çözelti hazırlama özel bir dikkat gerektirir. saf suyun yoğunluğu 1 g/cm3 olduğundan suyun ağırlığı hacmine eşittir ve ölçülü kapların kullanımı tercih edilir. Laboratuvarda en çok kullanılan malzemeler cam malzemelerdir. Çözelti hazırlamanın en önemli dezavantajı sıcaklığa bağımlı oluşudur. basınca. alkalilere ve diğer kimyasal maddelere karşı dayanıklılık gösterir. asitlere.

İnce.11: Balon joje Balon jojelerin ağız kısmı genellikle şilifli olup ağzına uygun kapakları vardır. Örneğin 100 ml’ lik bir çözelti hazırlanması isteniyorsa mutlaka 100 ml’ lik balon joje kullanılması gerekmektedir. uzun boyunlu ve düz diplidir.12: Çeşitli hacimlerdeki balon jojeler Hazırlanacak çözeltinin hacmine uygun hacimdeki balon joje seçimi yapılır ve kullanılır. Balon Joje Balon jojeler laboratuvarda çözelti hazırlamak için kullanılan ölçülü balonlardır. Bunların boyunları üzerinde halka biçiminde bir çizgi bulunur. Aksi takdirde çözeltinin konsantrasyonunda hassasiyet elde edilemez.1. 19 .1. Resim 1. Balonun çizgisine kadar sıvı doldurulduğunda. balonun üzerinde yazan hacim alınmış olur (Genellikle 20 ºC için geçerlidir. Balon jojeler 5 ml ile 5000 ml arasında hacimlere uygun olarak imal edilir.5. ). Resim 1.

Balon jojeler doldurulurken jojenin üzerindeki çizginin sıvı yüzeyinde meydana gelen yarım ay şeklindeki kıvrımın tam alt orta noktasına teğet geçmesi sağlanmalıdır. Aksi takdirde doğru hacim alınmış olmaz.

Şekil. 1.13.a: Balon joje hacim çizgisi

Şekil 1.13.b: Balon jojedeki sıvı hacim seviyesi

Balon jojelerde hazırlanan çözeltiler koyu renkli şişeye ( karanlık ) aktarılır. Üzeri etiketlenerek saklanır. Sıvı çözeltilerin saklanacağı şişeler ağızları dar ve vida kapaklı olmalıdır. Çözelti hazırlanırken bir işlem sırası takip edilmelidir. Öncelikle gerekli hesaplamalar yapılır. Çözelti miktarına göre balon joje seçimi yapılarak gerekli araçlar hazırlanır. Daha sonra hesaplama doğrultusunda kimyasal madde tartımı (madde sıvı ise pipet ile ölçüm) yapılır.

Resim 1.14: Madde tartımı

20

a

b Resim1.15: Çözelti hazırlama basamakları

c

Eğer su ile çözelti hazırlanıyorsa, bir miktar saf su balon jojeye aktarılır. Üzerine ölçülen kimyasal madde ilave edilir. Tekrar bir miktar saf su ilave edilir. Jojenin ağzı kapatılarak çalkalanır. Maddenin çözünmesi sağlanır. Saf su ile balon jojenin hacim çizgisine kadar tamamlanır. Maddenin tamamının çözünüp çözünmediği kontrol edilir. Balon joje düz bir zemine konur. Çözelti seviyesinin hacim çizgisine teğet olup olmadığı kontrol edilir. Çözeltinin derişimini ve kullanılan maddenin adını ifade eden etiket karanlık şişe üzerine yapıştırılır. Balon jojedeki çözelti bu şişeye aktarılır. Yüzde çözeltilerin gerçek anlamına uygun olarak hazırlanabilmesi için öncelikle hesaplamaların doğru olarak yapılması gerekir. Örnek : Kütlece % 5’ lik 500 g NaOH çözeltisi nasıl hazırlanır? Çözüm : Tanıma göre 100 g çözelti içinde 5 g katı NaOH bulunmaktadır. Yüzde derişim : % 5 Kütlece diye ifade edildiğinden, 500 g olarak formülde yerine konur. Çözünenin kütlesi % C = ————————— . 100 Çözeltinin kütlesi

Değerleri formülde yerine koyarsak: m çözünen % Y= -————— . 100 m çözelti m çözünen 5 = ————— . 100 500 21

m çözünen . 100 = 5 . 500 5 . 500 mçözünen = ————— = 25 g NaOH gereklidir. 100 O halde 500 g – 25 g = 475 g su gereklidir. Kullanılacak suyun yoğunluğu 1 g / ml olarak kabul edilirse, 475 g su içinde 25 g NaOH çözülür. Yüzde çözeltiler hazırlanırken çözeltisi hazırlanacak olan madde, kristal suyu içeren bir tuz ise, hesaplama yaparken kristal suyunu dikkate almamız gerekir. Örnek: Kütlece %25’lik 500 gram Fe(NO3)3 çözeltisini Fe(NO3)3 .9H2O tuzundan hazırlayalım. Çözüm: Burada çözünen gram olarak istenmektedir. Dolayısıyla tartılan madde içinde, gerekli olan maddeden ne kadar olduğunu bilmemiz gerekir. Fe(NO3)3 .9H2O ↓ ↓ 242 g 162 g Fe(NO3)3.9H2O= 404 g 500 gram çözelti için, m çözünen mç % = —————x100 25 = ——— x 100 mç = 25 .500 /100 = 125 g m çözelti 500 125 g Fe(NO3)3 gereklidir.Ancak bu maddeyi Fe(NO3)3 .9H2O tuzundan alacağımız için, 242 g Fe(NO3)3 404 g Fe(NO3)3 .9H2O da ise 125 g Fe(NO3)3 X ———————————————————— X = 125 x 404/242 = 208,68 g Fe(NO3)3 .9H2O tuzundan tartılması gerekir. 208,68 g Fe(NO3)3 .9H2O tuzundan tartılır, bir kaba aktarılır üzerine, 500 g - 208,68 =291,32 g saf su ilave edilir. Hacim-kütlece olarak aynı çözelti hazırlanması istenirse gerekli tuz miktarı hesaplanır, saf su miktarını hesaplamaya gerek duymadan 500 ml’lik balon jojeye tuz aktarılır üzeri balon jojenin hacim çizgisine kadar saf su ilave edilerek tamamlanır.

Örnek: İçinde hacimce % 40 alkol bulunan 1,5 l çözelti % 95’ lik alkolden nasıl hazırlanır?

22

100 / 95 = 632 ml Çözelti miktarı (ml) % 95’ lik alkolden 632 ml alınır ve saf su ile toplam hacim 1.100 Çözeltinin toplam hacmi Çözünenin kütlesi 10 . 600 %95 = ———————— . 100 600 ml’ lik saf alkolü % 95 ‘lik olarak hazır bulunan alkolden kullanacağımız için gerekli miktarı hesaplamamız gereklidir. Örnek: Hacim-kütlece % 10’luk 3 litre KCl çözeltisi nasıl hazırlanır? Çözüm: Tanıma göre çözeltinin 100 ml’ sinde 10 g katı KCl bulunması gerekmektedir.5 litrelik alkol çözeltisi hazırlamak için. 23 . Çözünen miktarı (ml) % = ———————————— X 100 Çözelti miktarı(ml) Çözünen miktarı (ml) 40 = ————————————x 100 1500 1500 .5 litre : 1. 100 Çözünen maddenin kütlesi (KCl) = ————— = 300 g 3000 100 300 g KCl tartılır ve toplam hacim 3000 ml olacak şekilde saf suda çözülür. 100 => Çözelti miktarı : 600 . 3000 10 : ——————. O halde 1. Çözünenin kütlesi % : ———————————. 1.Çözüm: Tanıma göre 100 ml alkol çözeltisinde 40 ml saf alkol bulunması istenmektedir. Yani 1500 ml’ lik çözelti hacminin 632 ml’ si % 95’ lik alkoldür. 40 Çözünen madde miktarı (ml)= ————— = 600 ml saf alkol gereklidir.500 ml’dir.5 lt ( 1500 ml ) olacak şekilde tamamlanır.

Asitlerden çözelti hazırlarken çok dikkatli çalışılmalıdır öncelikle az miktar suyu. 100 => Çözelti miktarı : 100 .100 / 37 = 270 g HCl gereklidir. kırma indisi bir araya getirilince madde daha kolay teşhis edilir. 24 . özel bir alet yardımıyla tespit edilebilir. Işık çok kırıcı ortama geçerken bu ortamda bulunan taneciklere çarpar. yoğunluğu gibi fiziksel özelliklerinden birisidir.Örnek: Hacim-kütlece % 10’ luk 1 litre HCl çözeltisi . Refraktometre ile ölçümlerde saflığından emin olunan maddenin kırma indisi ölçülür ve bulunan değer literatür verileriyle karşılaştırılır. ışığın boşluktaki hızının madde içerisinde hızına oranına da kırılma indisi denir. 1 l’lik Balon jojeye az miktarda saf su konur.19 = 227 ml HCl gerekir. Işığın farklı ortamlara geçerken yön değiştirmesine kırılma. Refraktometre Bir çözeltinin içerisinde çözünmüş olan madde miktarının yüzdesi bilinmiyorsa maddenin kırılma indisi değerini bularak tespit etmek mümkündür. Özet olarak söylemek gerekirse. Hazırlanmış olan çözeltilerin içinde bulunan çözünmüş maddenin miktarı.1. Çözünenin kütlesi % = ———————————. Işığın elektriksel alanı ile maddenin elektronlarının etkileşmesi ışığın yayılmasını engeller. Bu işlem için refraktometre adı verilen aletler kullanılır.100 Çözeltinin kütlesi Kütlece % 37’lik HCl den.19 = ——— v v = 270 / 1.yoğunluğu 1. 1. üstüne asidi ilave etmek daha sonra saf suyla tamamlamak gerekir. bilinmeyen maddenin öteki fiziksel verileriyle. Bu 100 g HCl ‘i % 37’ lik HCl’den sağlayacağız.19 g/ml olan kütlece % 37’ lik derişik HCl’ den nasıl hazırlanır? Çözüm: Tanıma göre çözeltinin 1 litresinde 100 g saf HCl bulunmaktadır. HCl asidi sıvı olduğu için ve tartımı zor olduğundan gerekli asidin hacmini ölçerek alırsak: m d= —— v 270 1. 100 37 = ——————.6. Eğer ışın hava yerine çok kırıcı bir ortama gönderilirse ışının hızı ve yönü değişir. erime noktası. Üzerine 227 ml HCl ilave edilerek hacim saf suyla 1 litreye tamamlanır. Çözelti miktarı % 37’lik HCl çözeltisinden 270 g aldığımızda içinde 100 g saf HCl var demektir. Kırılma indisi maddenin kaynama noktası. Bir ışık ışını bir ortamdan başka bir ortama geçerken yönünde ve hızında değişiklikler olur.

16: Abbe refraktometresi Abbe refraktometresinin ölçüm yapabilecek duruma getirilmesi için çeşitli standartlar kullanılır ve su bunlardan birisidir. özellikle de prizmalarının çok temiz olması gerekir. Bir süre bu sıcaklıkta çalıştırılır. Bunun için cihazın orta kısmındaki kilitleme düğmesi açılır ve prizmalar bir birinden ayrılır. Üstteki prizma alttakinin üstüne kapatılır. Ölçme de bu tabakadan yararlanılır. Prizmalar saf alkolle ıslatılmış yumuşak bir bezle temizlenir ve kurulanır (Temizlemede pamuk ve aseton kullanılmaz.). 2) Cihazın varsa termostatı 20 °C ayarlanır. Temizleme yapıldıktan sonra prizmalar tekrar eski haline getirilir. a) b) Resim 1. Ondan sonra orta kısmındaki kilitleme düğmesi açılarak yüzeyi buzlu prizma üzerine sıcaklığı 20 °C’de tutulan saf sudan bir damla konur. Aksi halde ölçmeler yanlış olur. laboratuvarda kullanılan diğer cihazlara göre genelde daha ucuz ve daha uzun ömürlüdür.17: Abbe refraktometresinin prizmaları c) 25 . İki prizma arasında son derece ince bir su tabakası kalır. Bakımının iyi yapılması halinde cihaz. Çünkü cihaz çevre şartlarından çok etkilenir. Öteki cihazlarla çalışıldığında uzun zaman alacak bazı analizler bu cihazla çok kısa zamanda ve daha yüksek doğrulukla yapılabilir.Abbe refraktometresi bir laboratuvarda bulunması gereken önemli cihazlardan birisidir. Resim1. Cihazın suyla ayarlanması ve ölçüme hazır duruma getirilmesi aşağıdaki basamaklar takip edilerek yapılır: 1) Cihazın her tarafının.

Bu durumda skala üzerindeki kırma indisi 1.18: Skalanın okunması 5) Okumanın yapıldığı teleskopun koluyla oynanarak aydınlık ve karanlık daireleri ayıran çizginin tam ortaya gelmesi sağlanır Bundan sonra oküler (gözün baktığı mercek) ayarlanarak net olarak görülmesi sağlanır.3325’e ayarlanır. Cihazın aynası sağa sola çevrilerek okülerden bakan göze ışığın en fazla gelmesi sağlanır. 4) Cihaz teleskopunun (uzun kısım) üstündeki dispersiyon düğmesi öyle ayarlanmalıdır ki. 7) Kırma indisi tayin edilmek istenen sıvıdan veya çözeltiden bir damla alınarak cihazın alt prizmasına yerleştirilir ve su için yapılan işlemler tekrarlanır.3) Cihazın skalası yaklaşık 1. yarısı aydınlık görünmeli ve bu iki yarım dairenin ayrılma sınırı keskin olmalıdır. Prizmalar bir birinden ayrılır. Bu sınır keskin değilse ve yarım daireler iç içe geçmiş durumdaysa. aynanın yakınına beyaz bir kağıt konarak gelen ışık demeti diffüz hale getirilir. okülerden bakan kimsenin gözüne bir dairenin yarısı siyah. 6) Isıtma düğmesi kapatılır. Her iki prizmanın yüzeyi yine saf alkolle ve yumuşak bezle silinip kurutulur. Cihaz ölçme yapmaya hazır duruma gelmiştir.33 kırma indisine ayarlanır. Cihazdan okunan değer bilinmeyenin indisidir. 26 . Böylece daha iyi ölçme yapılır Şekil 1.

yapınız.1 Bu uygulama ile kütlece yüzde çözelti hazırlayınız.  Araç-gereçlerin temiz ve kuru olmasına dikkat ediniz.  Çalışmaya özel dikkat edilecek hususları belirleyiniz.UYGULAMA FAALİYETLERİ UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA 1. 27 .  Kullanacağınız kimyasal maddenin etiket bilgilerini mutlaka okuyunuz.  Laboratuvar çalışma kurallarını gözden geçiriniz ve çözeltisi hazırlanacak maddeyi belirleyiniz.  Tartım işlemine geçmeden önce terazinin kalibrasyonunu yapınız  Tartımdan önce mutlaka dara alınız.  Gerekli hesaplamaları doğru olarak  Yaptığınız hesaplamayı kontrol ediniz. İşlem Basamakları Öneriler  Laboratuvar önlüğünüzü giyiniz.  Çözelti hacmine uygun cam malzeme seçimini yapınız.  Sonuca göre katı maddeyi tartınız.  Gerekli araç ve gereci tespit edip hazırlayınız.

 Tartılan maddeyi dışarı taşırmamak için temiz ve kuru huni kullanınız.  Artık madde kalmaması için. Beherin darasını alarak tartımı yapınız.  Tartılan çözücüyü katı madde üzerine ilave ediniz.  Tartılan katı maddeyi kaba aktarınız. çözücüyü. maddeyi tarttığınız dara ve huninin iç çeperini yıkatarak aktarınız. 28 .  Kullanacağınız çözücüyü hesaplanan miktara göre tartınız.  Karışımı çalkalayarak maddenin tamamen çözünmesini sağlayınız.

Raporunuzda çalışmaya has dikkat edilecek hususları belirtiniz. 29 .   Araç gereç ve ortamı temizleyiniz. Çözeltiyi aktardığınız şişenin üzerine çözeltinin yüzdesini ve adını belirten etiketi yapıştırınız.  Kullandığınız diğer malzemeleri temizleyerek bir sonraki çalışmaya hazır bırakınız.  Çözeltiyi karanlık şişeye aktarınız ve etiketleyiniz.  Sonuçları işlem sırasına göre rapor halinde yazınız.

kurallarını maddeyi  Laboratuvar çalışma gözden geçiriniz.  Çözelti hacmine uygun balon joje seçimini yapınız ve ıslak olmamasına dikkat ediniz. balon joje hacminin dörtte birlik kısmını.  Çözeltisi hazırlanacak belirleyiniz.2 Bu uygulama sonucunda hacim-kütlece yüzde çözelti hazırlayabileceksiniz.  Sonuca göre katı maddeyi tartınız. geçmemesine dikkat ediniz. İşlem Basamakları Öneriler  Laboratuvar önlüğünüzü giyiniz.  Balon jojeye az miktarda çözücüyü aktarınız.  Çalışmaya özel dikkat edilecek hususları belirleyiniz.  Kullanacağınız kimyasal maddenin etiket bilgilerini mutlaka okuyunuz.  Kullanacağınız diğer gereçlerin temiz olduğundan emin olunuz.UYGULAMA 1.  Gerekli araç ve gereci tespit edip hazırlayınız.  Gerekli hesaplamaları doğru olarak  Yaptığınız hesaplamayı kontrol ediniz.  Tartım işlemine geçmeden önce terazinin sıfır ayarını yapınız. yapınız. 30 .  Çözücü ilavesinin.  Tartımdan önce mutlaka dara alınız.

 Tartılan maddeyi dışarı taşırmadan balon jojeye aktarınız.  Hava kabarcığı olduysa biraz bekleyip sıvı seviyesini tekrar kontrol ediniz.  Jojenin ağzını kapatıp çalkalayarak maddenin çözünmesini sağlayınız.  Baş parmağınızla kapağı. ederek katı çözünmesini  Kapağından bastırınız dökmeden çalkalayınız.  Hafif eğimle aşağı ve yukarı yönde hareketle çalkalayınız. maddeyi jojeye hatasız aktarırsınız. Temiz ve kuru huni kullanırsanız. jojenin hacim çizgisini geçmemesine dikkat ediniz.  Hunide ve darada madde kalıntısı kalmaması için çözücüyle yıkayınız. jojenin iç çeperine dokunmamalıdır. 31 . ve çözeltiyi  Gözle jojenin hacim çizgisiyle sıvı seviyesinin teğet olmasına dikkat ediniz.  Balon jojenin hacim çizgisine kadar çözücü ilave ediniz ve tekrar çalkalayınız.  Saf suyu koyarken piset ucu. diğer parmak ve avuç içiyle de jojenin gövdesini kavrayınız.  Sıvı seviyesinin.  Tekrar çözücü ilave maddenin tamamen sağlayınız.

 Çözeltiyi şişeye aktarırken mutlaka huni kullanınız. çözeltiyi hazırlayan kişinin ad ve soyadını etikete yazınız. karanlık şişeye aktarınız ve etiketleyiniz. doğru değeri okuyunuz. hazırlanış tarihini. derişimini.  Refraktometrenin prizmasını temizleyiniz.  Çözelti hacminin doğruluğundan emin olduktan sonra.  Ölçümü dikkatli yapıp.  Etiketi şişe gövdesinin ortasına yapıştırınız.  Refraktometrenin bakınız.  Hazırladığınız çözeltiden damlalıkla numune alarak refraktometrenin prizmasına damlatınız.  Çözeltinin adını. skalasına dikkatle 32 .

 Hesaplayarak yaptığınız çözeltinin % derişimi ile refraktometre çalışması sonucu tespit ettiğiniz sonucu karşılaştırınız. 33 . temizleyerek bir sonraki çalışmaya hazır bırakınız. Çalışmanızın doğruluğunu belirleyiniz. gereç ve refraktometreyi  Kullandığınız diğer malzemeleri de temizleyiniz. edilecek hususları belirtiniz.  Refraktometreyi saf alkole batırılmış yumuşak bezle silmeye özen gösteriniz.  Araç.  Sonuçları işlem sırasına göre rapor  Raporunuzda çalışmaya özgü dikkat halinde yazınız.

 Temiz araç-gereç kullanınız.  Kullanacağınız kimyasal maddenin etiket bilgilerini mutlaka okuyunuz.UYGULAMA 1.  Gerekli hesaplamaları doğru olarak  Yaptığınız hesaplamayı kontrol ediniz.  Çözeltisi hazırlanacak belirleyiniz.  Sonuca göre pipet seçimi yaparak puara takınız. Bu uygulama sonucunda hacimce yüzde çözelti hazırlayabileceksiniz.  Gerekli araç ve gereci tespit edip hazırlayınız.  Pipetin temiz ve kuru olmasına dikkat ediniz. maddeyi  Çözelti hacmine uygun balon joje seçimini yapınız ve ıslak olmamasına dikkat ediniz. yapınız.3 İşlem Basamakları Öneriler  Laboratuvar önlüğünüzü giyiniz. 34 .

balon joje hacminin dörtte birlik kısmının geçmemesine dikkat ediniz.  Sıvı seviyesi pipet hacim çizgisine teğet olmalıdır. dışarı damlatmadan balon jojeye aktarınız.  Sıvı maddenin hacmini doğru olarak alınız.  Madde alımını titizlikle yapınız.  Pipetteki sıvı maddeyi. 35 .  Balon jojeye az miktarda çözücüyü aktarınız. Çözücü ilavesinin.  Madde alımını yavaşça ve dikkatli okuyarak yapınız.

 Baş parmağınızla kapağı.  Balon jojenin ağzını kapatıp çalkalayarak maddenin çözünmesini sağlayınız.  Eklenen sıvı balon jojenin boyun kısmına kadar olmalıdır. 36 .  Isı çıkışı olduysa balon jojeyi çeşme altına tutarak soğutmaya çalışınız.  Isı çıkışı olduysa son sıcaklığın oda sıcaklığına gelmesini sağlayınız. diğer parmak ve avuç içiyle de balon jojenin gövdesini kavrayınız.  Tekrar çözücü ilave ederek maddenin tamamen çözünmesini sağlayınız.

doğru değeri okuyunuz.  Balon jojenin alt kısmından kavrayarak çalkalayınız.  Kapağından bastırarak çözeltinin dökülmemesine dikkat ediniz. Hava kabarcığı olmaması için. pisetin ağzı balon jojenin iç çeperine dokundurmadan çözücü aktarılmalıdır.  Ölçümü dikkatli yapıp. 37 .  Çözücüyü yavaş bir şekilde aktarınız.  Balon jojenin hacim çizgisine kadar çözücüyle tamamlayarak çalkalayınız.  Sıvı seviyesiyle göz hizası aynı olmalıdır.

 Çözelti hacminin doğruluğundan emin olduktan sonra.  Etiketi şişe gövdesinin ortasına yapıştırınız.  Kullandığınız diğer malzemeleri de  Araç gereç ve ortamı temizleyiniz. Çözeltiyi şişeye aktarırken mutlaka huni kullanınız. karanlık şişeye aktarınız ve etiketleyiniz. temizleyerek bir sonraki çalışmaya hazır bırakınız. edilecek hususları belirtiniz. 38 .  Sonuçları işlem sırasına göre rapor  Raporunuzda çalışmaya özgü dikkat halinde yazınız.

3. Elektrik akımını iletirler Yargılardan hangileri çözeltiler için her zaman doğrudur? A) I. 1.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME OBJEKTİF TEST (ÖLÇME SORULARI) Aşağıdaki sorularda uygun seçeneği işaretleyiniz. Homojen karışımlardır II. Tek çözünen içeriklerdir III. 5. II ve III B) Yalnız I C) II ve III D) Yalnız III Aşağıdakilerden hangisinin sulu çözeltisi elektrik akımını en az iletir? A) KOH B) H2SO4 C) O2 D) NaCl I-Sıcaklığı yükseltmesi II-Katıyı toz haline getirmek III-Bir karıştırıcı ile karıştırmak Yukarıdakilerden hangileri bir katının hem çözünürlüğünü hem de çözünme hızını değiştirir? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III 15 gram şekerin 60 gram suda çözünmesiyle oluşan çözeltide şeker yüzdesi kaçtır? A) 9 B) 15 C) 20 D) 25 2. Aşağıdaki işlemlerden hangisinde çözünme olmaz? A) Suya kolonya damlatılması B) Çaya şeker katılması C) Suya buz katılması D) Yağ lekelerinin benzinle temizlenmesi I. 39 . 4.

10. DEĞERLENDİRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karşılaştırınız.6. cevaplarınız doğru ise uygulamalı teste geçiniz. A) 144 g B) 240 g C) 400 g D) 320 g 400 g %12’lik CaCl2 çözeltisinde 40 gr CaCl2 eklenmesiyle oluşan çözelti yüzde kaçlıktır? A) %20 B) %9 C) %22 D) %15 1250 gram %20’lik tuz çözeltisi hazırlamak için gerekli suyun kütlesini hesaplayınız. Yanlış cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz. A) 50 g B) 500 g C) 750 g D) 1000 g 400 g %10’luk Na2CO3 çözeltisinin değişimi %20’e çıkarmak için çözeltide kaç gram daha Na2CO3 çözülmelidir? A) 80 g B) 100 g C) 50 g D) 150 g 7. 9. 8. Kütlece %20’lik 800 g çözeltide kaç gram NaOH çözünmüştür? A) 160 g B) 200 g C) 120 g D) 140 g 360 g su kullanılarak hazırlanan %40’lık alkol çözeltisinde çözünen maddenin kütlesini bulunuz. 40 .

Kullanılacak Araç ve Gereçler 1 Hassas terazi 2 Pipet 3 Balon joje 4 Katı kimyasal madde 5 Sıvı kimyasal madde 6 Puar Sıra Nu.UYGULAMALI TEST (YETERLİK ÖLÇME) 200 g kütlece % 5’lik şeker çözeltisi hazırlayarak aşağıda belirtilen uygulama faaliyetini gözlenecek davranışları dikkate alarak gerçekleştiriniz. Yetersiz olduğunuzu düşünüyorsanız öğretmeninize danışınız. Konuları arkadaşlarınızla tartışınız. 41 . Kendinizi yeterli görüyorsanız diğer öğrenme faaliyetine geçiniz. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 7 Huni 8 Piset 9 Saf su 10 Etiket 11 Laboratuar önlüğü 12 Spatül Hayır Değerlendirme Ölçütleri Evet Laboratuvar kıyafetinizi giydiniz mi? Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı? Dikkat edilmesi gereken hususları belirlediniz mi? Gerekli araç ve gereci hazırladınız mı? Uygun balon joje seçimini yaptınız mı? Kullanılan kimyasalın etiket bilgilerini okudunuz mu? Madde ölçümünü kuralına uygun olarak yaptınız mı? Balon jojeye ilk olarak az miktarda çözücü koydunuz mu? Çözünen maddeyi tamamen çözdünüz mü? Çözelti hacmini doğru olarak ayarladınız mı? Balon jojenin ölçü çizgisi ile sıvı seviyesini teğet olarak ayarladınız mı? Yapılan çözeltiyi etiketlediniz mi? Yaptığınız bütün işlemlerde laboratuvar çalışma kurallarına uygun davrandınız mı? İş güvenliği kurallarına riayet ettiniz mi? Yapılan işin raporunu hazırladınız mı? DEĞERLENDİRME Bu faaliyet sırasında bilgi konularında veya uygulamalı iş parçalarında anlamadığınız veya beceri kazanamadığınız konuları tekrar ediniz.

M ile gösterilir. 2. Şekil 2.1. Örneğin bir ilacın aşırı dozda kullanımı ölüme yol açabilir. Molarite bir litrelik çözeltideki çözünmüş maddenin mol cinsinden ifadesidir. Tarımda ve tıpta kullanılan çözeltilerde. çözünmüş madde dozunun aşırı olması veya yetersiz olması istenmeyen birçok hayati sonuçlar doğurur.1 litresinde 1 mol yani 40 gram çözünmüş NaOH içeren çözelti demektir. Örneğin 1 molar NaOH çözeltisi . katı ve sıvı maddelerden molar çözelti hazırlayabileceksiniz. Mol kavramı ile molar çözeltiler arasındaki bağlantıları tespit ediniz. ARAŞTIRMA   Molar çözeltiler hakkında bilgi edininiz. Bu nedenle hangi maddeden ne kadar alındığının bilinmesi gerekir.ÖĞRENME FAALİYETİ–2 ÖĞRENME FAALİYETİ-2 AMAÇ Gerekli ortam sağlandığında kurallarına uygun olarak. en çok kullanılan derişim birimlerinden biridir. Kimyada bir çözeltinin içerdiği madde miktarının bilinmemesi yanlış ve tehlikeli sonuçlara neden olur.1: Çeşitli molar çözeltiler Çözeltilerde belli bir hacim içerisinde ne kadar madde çözündüğünü bilmek önemlidir. çözeltinin 1 litresinde 1 mol maddenin çözündüğü anlaşılır. 42 . MOLAR ÇÖZELTİ HAZIRLAMA 2. Molarite Resim 2.1: Çözeltide çözünmüş moleküller Molar derişim. 1 M çözelti denilince.

4 M= —— → M = —— = 0. Örnek: 23.8 mol / l 58. Çözeltinin molar derişimi nedir? (NaCl=58. n= çözünen maddenin mol sayısı v= litre cinsinden çözeltinin hacmi M= molarite (mol / litre)’dir mol / litre terimi yerine "molar" terimi kullanılır Mol sayısı yerine. V (l) 0.5 43 .V(l) 23.4 mol 58.8 mol/t Hacmin daima litre olmasına dikkat edilmelidir.5 II.Yol: m n= —— → MA 23.4 n = —— = 0. Yol : m M= ——— MA.5 g ) Çözüm: m= 23.5 l M= ? n 0.4 M = ————— = 0. —— = ————— V V/1 MA V MA . n= m / MA yazılırsa n m / MA m 1 m M = ——— → ———— → —— .4 g MA= 58.5 .5 g I.5 V= 500 ml = 0.Molarite = Çözünenin mol sayısı Çözelti hacmi formül edildiğinde. M= n (mol) V(l) yazılabilir. V(l) bağıntısı elde edilir Problemde mol sayısı verilmeyip kütle verildiğinde bu bağıntıdan kolaylıkla çözüm yapılabilir.4 g NaCl kullanılarak 500 ml çözelti hazırlanıyor. 0. V(l) M= m MA .

5 MA= 58.5 g ) Çözüm: m= 11.7 0.4 M kaç ml çözelti hazırlanabilir? ( NaCl = 58.5 .250l) Çözüm: NKA da 1 mol olan NH3 22. Yeni çözeltide NaOH molar derişimi nedir? Çözüm: V= 400 ml = 0.448 l ———————————————— 1 x 0.2 mol 58.V(l) = 0.02 mol 22.5 mol/l = 500 ml 11. Amonyağın molar derişimini bulunuz? (448 cm3= 0.2 molar İlave m= 8 g MA=40 g Mson= ? I.4 n M= —— V (l) 0.2 M = —— 0.7 g M=0.02 M = —— = 0.4 = ————— = 0.25 Örnek: 400 ml 0.4 I.4 44 .4 = —— V (L) V II.Yol: m n= —— MA 11.4 l M: 0. V(l) Örnek: NKA’ da hacmi 448 cm3 olan NH3 ( amonyak ) gazı ile 250 cm3 çözelti hazırlanıyor.7 n = —— = 0.08 mol 0.5 l = 500 ml 58.2 = —— = 0.Yol: n M= —— V (l) n 0.Örnek: 11.4 l NKA da x mol olan NH3 0.5 g V(ml)= ? n 0.448l 250cm3= 0. Yol: m M= ——— MA.7 g NaCl kullanılarak 0.448 X = ————— = 0.08 mol/l 0.2 M NaOH çözeltisinde 8 g katı NaOH çözülüyor.

2 g/ml olan HCl’den 400 ml 0.5 M HCl çözeltisi hazırlamak için kaç ml kullanılmalıdır? ( HCl = 36.5 MA. 0.5 mol/l Vml = ? Molar derişim 1 litredeki mol sayısı olduğuna göre HCl çözeltisinin 1 litresinde kaç mol HCl bulunduğu hesaplanmalıdır. n Ms = —— V (lt) II.(l) m 0.5’luk ve özkütlesi 1.5 1200 X ———————————— 1200 . Yol: m M= ——— MA.2 = —— → 1000 m = 1200 g Çözeltide 1200 g HCl olmalıdır.2 = ———— → 40 .28 moldür.2 = 0.2 mol MA 40 Yeni çözeltide toplam mol sayısı 0.V(l) m Ms = ——— MA . 36.5 X= ————— = 438 g HCl olmalıdır. 100 HCl ‘nin mol sayısı ise: m n= —— MA 438 n = —— = 12 mol 36.08 + 0. 7 mol / l 0.5 45 .4 m = 3.2 g 0.m 8 n= —— n = —— = 0.5 ) Çözüm: d=1.2 g/ml Y= 36. 7 mol / l 40 .= 36.28 M = ———— = 0.5 ‘luk HCl ‘ den kullanıldığına göre: 100 36. m d= —— V (ml) m 1.4 l M=0. 0. % 36.4 Örnek: Kütlece % 36.5 V= 400 ml = 0.2 M = ———— = 0.04 11.

365 .5 . 0.2 mol HCI içermesi için hacmi: n M= —— V 0.2 mol HCl içerir.7 ml olarak bulunur.438 Yukarıda çözülen örnekler gibi istenilen çözeltinin hesaplamaları yapılır.2 12 = ——— = 16. 36. V Hesaplamanın çok basamaklı çözümü olduğundan. 1 400 ml 0. problemi çözerken kullanılan kısa formül ve orantılar tek bir bağıntıda toplanabilir.4 12 molarlık çözeltinin 0. 0.4 V(ml) = ——————— 0.5 = —— = 0.Çözeltinin hacmi 1 litre ( Molarite olduğu için ) derişim.7 ml olmalıdır. Resim 2.d Verilen bu bağıntıya göre aynı problem çözülürse: 0. Hazırlanacak molar çözelti için. d .5 M HCl çözeltisi : n M= —— V n 0. V(l) V(ml) = ——————— %C. V(ml) M = ——————— MA . n M= —— V 12 m = ——— = 12 molardır. Molar çözeltiler belli hacimleri ölçen balon jojelerde hazırlanır. V(l) M . önce çözünecek madde miktarı hesaplanır. 1. MA .5 . Molaritede en önemli nokta çözeltinin son hacmidir. %C .2 7. 0.3 = ——— = 16.2: Tartılmış katı madde 46 .

sıvı hacmindeki genleşme derişimi değiştirir.4: Molar çözeltilerde hacim kontrolü Katı maddelerden molar derişimi bilinen bir çözelti hazırlarken. a b Resim 2. Resim 2. öncelikle çözünen maddenin gram olarak kütlesi molarite formülü yardımıyla hesaplanır.Daha sonra çözeltinin hacmine uygun balon joje seçimi yapılır. Balon jojeye az miktarda çözücü konur. Molar çözeltilerin en önemli dezavantajı sıcaklığa bağımlı oluşudur çünkü sıcaklıkla.3: Çözelti hazırlama basamakları c Üzerine tekrar çözücü ilave edilerek maddenin çözünmesi sağlanır. Hesaplanan miktarda madde ölçülerek balon jojeye aktarılır. Daha sonra hacim çizgisine kadar çözücü ile tamamlanır. Eğer katı madde kristal suyu içeriyorsa molekül ağırlığı hesaplanırken kristal suları da hesaba katılmalıdır. Bu nedenle çözelti hazırlama esnasında sıcaklık artışı oluşmuşsa. 47 . oda sıcaklığına kadar soğutulması ve hacim kontrolünün tekrar yapılması gerekir.

Sıvı maddelerden molar değişimi bilinen bir çözelti hazırlanırken de çözünen madde mililitre olarak hesaplanması için kullanılan sıvı maddenin yoğunluğu ve yüzdesi bilinmelidir. Resim 2. Üzeri etiketlenerek stok çözelti olarak muhafaza edilmelidir. Kuvvetli asit çözeltileri hazırlanırken balon jojeye öncelikle su daha sonra yavaş yavaş asit eklenmelidir. Hazırlanan çözeltiler mutlaka karanlık şişelere aktarılmalıdır. 48 . Aksi halde çözünme olayı.5: Pipet seçimi ve puarın takılışı Çözelti için istenilen hacim pipet ve puar kullanılarak çok dikkatli bir şekilde istenilen hacim çekilmelidir. şiddetli ısı çıkışı olan bir reaksiyon olacağı için ani sıçrama ve patlama meydana gelerek kazalara neden olur.

49 . kuru ve temiz olmasına dikkat ediniz. yapınız.  Tartımdan önce mutlaka dara alınız.  Sonuca göre katı maddeyi tartınız.  Gerekli araç ve gereci tespit edip hazırlayınız. maddeyi  Çözeltisi hazırlanacak belirleyiniz.UYGULAMA FAALİYETLERİ UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA 2.1 İşlem Basamakları Öneriler  Laboratuvar önlüğünüzü giyiniz.  Gerekli hesaplamaları doğru olarak  Yaptığınız hesaplamayı kontrol ediniz.  Çözelti hacmine uygun balon joje seçimini yaparak.  Tartım işlemine geçmeden önce terazinin sıfır ayarını yapınız.  Kullanacağınız kimyasal maddenin etiket bilgilerini mutlaka okuyunuz.

maddeyi jojeye hatasız aktarırsınız.  Balon jojeye az miktarda çözücüyü aktarınız. 50 . jojenin boyun kısmından aşağıda olmalıdır.  Balon jojeye biraz daha çözücü ilave ediniz.  Hunide ve darada madde kalıntısı kalmaması için çözücüyle yıkayınız.  Tartılan maddeyi dışarı dökmeden balon jojeye aktarınız.  Çözücüyü koyarken piset ucunun. Çözücü ilavesinin. jojenin iç çeperine dokundurarak yıkatınız.  Sıvı seviyesi. balon joje hacminin dörtte birlik kısmının geçmemesine dikkat ediniz.  Temiz ve kuru huni kullanırsanız.

 Hafif eğimle aşağı ve yukarı yönde hareketle çalkalayınız.  Çözeltinin molaritesini ve adını etikete yazınız.  Çözeltiyi şişeye aktarırken mutlaka huni kullanınız. diğer parmak ve avuç içiyle de jojenin boyun gövdesini kavrayınız.  Sıvı seviyesinin.  Etiketi şişe gövdesinin ortasına yapıştırınız.  Çözelti hacminin doğruluğundan emin olduktan sonra.  Kullandığınız malzemeleri temizleyerek bir sonraki çalışmaya hazır bırakınız. 51 .  Sonuçları işlem sırasına göre rapor  Raporunuzda çalışmaya has dikkat edilecek halinde yazınız. ederek katı çözünmesini  Baş parmağınızla kapağı. hususları belirtiniz. ayıraç şişesine aktarınız ve etiketleyiniz.  Araç. gereç ve ortamı temizleyiniz. Tekrar çözücü ilave maddenin tamamen sağlayınız.  Balon jojenin hacim çizgisine kadar çözücü ilave ediniz. balon jojenin hacim çizgisini geçmemesine dikkat ediniz.

 Çözücü ilavesinin. 52 .  Kullanacağınız kimyasal maddenin etiket bilgilerini mutlaka okuyunuz.  Sonuca göre pipet seçimi yaparak puara takınız. maddeyi  Çözeltisi hazırlanacak belirleyiniz.  Gerekli hesaplamaları doğru olarak  Yaptığınız hesaplamayı kontrol ediniz.  Çözelti hacmine uygun balon joje seçimini yaparak. temiz ve kuru olmasına dikkat ediniz.2: İşlem Basamakları Öneriler  Laboratuvar önlüğünüzü giyiniz.  Gerekli araç ve gereci tespit edip hazırlayınız.  Pipetin temiz ve kuru olmasına dikkat ediniz. yapınız.UYGULAMA 2. balon joje hacminin dörtte birlik kısmını geçmemesine dikkat ediniz.  Balon jojeye az miktarda çözücüyü aktarınız.

 Sıvı seviyesi pipet hacim çizgisine teğet olmalıdır.  Madde aktarımını kuralına uygun yapınız. diğer parmak ve avuç içiyle de balon jojenin boynunu kavrayınız. Madde alımını kuralına uygun yapınız.  Başparmağınızla kapağı.  Sıvı maddenin hacmini doğru olarak alınız.  Balon jojenin ağzını kapatıp çalkalayarak maddenin çözünmesini sağlayınız. 53 .  Eklenen sıvı balon jojenin boyun kısmına kadar olmalıdır.  Tekrar çözücü ilave ederek maddenin tamamen çözünmesini sağlayınız.  Pipetteki sıvı maddeyi. dışarı damlatmadan balon jojeye aktarınız.  Pipeti dik tutunuz ve puarı doğru kullanınız.

 Çözeltiyi şişeye aktarırken mutlaka huni kullanınız. olduktan sonra ayıraç şişeye aktararak etiketleyiniz. dokundurmadan  Kapağından bastırarak çözeltinin dökülmemesine dikkat ediniz. edilecek hususları belirtiniz. hazırlanış tarihini ve hazırlayanın ad-soyadını etikete yazınız.  Piseti balon jojeye çözücüyü aktarınız.  Sonuçları işlem sırasına göre rapor  Raporunuzda çalışmaya özgü dikkat halinde yazınız.  Isı çıkışı olduysa son sıcaklığın oda sıcaklığına gelmesini sağlayınız.  Kullandığınız diğer malzemeleri de temizleyerek bir sonraki çalışmaya hazır bırakınız.  Çözelti hacminin doğruluğundan emin  Etiketi şişe gövdesinin ortasına yapıştırınız.  Araç gereç ve ortamı temizleyiniz.  Çözeltinin adını.  Balon jojenin hacim çizgisine kadar çözücü ilave ediniz.  Balon jojenin hacim çizgisine kadar çözücüyle tamamlayarak çalkalayınız. derişimini. Isı çıkışı olduysa balon jojeyi çeşme altına tutarak soğutmaya çalışınız. 54 .

8 D ) 78. 1.2 M AlCl3 çözeltisini hazırlamak için kaç gram madde tartılmalıdır? (Al : 27 Cl : 35. Buna göre m kaç gramdır? (H: 1 C: 12 N: 14 ) A) 51 B)14 C )28 D)7 1.06 D ) 0. 4 g NH4NO3 kaç moldür? (N: 14 H: 1 O: 16 ) A ) 0.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME OBJEKTİF TEST (ÖLÇME SORULARI) Aşağıdaki sorularda uygun seçeneği işaretleyiniz.03 0. 4. 6.4 XOH bileşiğinin 11.05 B ) 0. 3.5 ) A)3 B )5 C)2 D)4 300 ml 2. 5.08 C ) 0.5 litre 2 M HCI çözeltisinde kaç mol HCI çözünmüştür? (HCI :36. .2 gram oksijen bulunduğuna göre x’in atom kütlesi kaçtır? (O : 16 H : 1 ) A)7 B ) 19 C ) 23 D ) 39 56 g C2H4 ile m gram NH3 bileşiklerindeki atom sayıları birbirine eşittir.5 ) A ) 44 B ) 88 C ) 64 D ) 56 55 2.2 gramında 3.2 B ) 50 C ) 52.4 mol (NH4 )2 SO4 kaç gramdır? (N: 14 S: 32 O: 16 H: 1 ) A ) 47.

79 Yoğunluğu 1. A ) 8.5 C ) 0. 9.3 M HCl çözeltisi hazırlamak için kaç ml gereklidir.80 B ) 7.73 D ) 6. cevaplarınız doğru ise uygulamalı teste geçiniz. 6.1 D ) 0. 56 .82 D ) 0. Bu çözeltinin molaritesi nedir? (Ag : 108 O: 16 N : 14 ) A ) 0.09 g/ml.4 C ) 2.02x1021 NH3 molekülü suda çözünerek 100 mI çözelti hazırlanmıştır. 0. Yanlış cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz.’dir. DEĞERLENDİRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karşılaştırınız. Çözeltideki NH3 ‘ın molaritesi nedir? A ) 0.95 B ) 0.3 B ) 0.64 C ) 0.7.19 g/ml ve % 37’lik HCl den 250 ml .22 8.01 % 10’luk gümüş nitrat çözeltisinin yoğunluğu 1.

Spatül Sıra Nu. Kendinizi yeterli görüyorsanız diğer öğrenme faaliyetine geçiniz.Piset .Puar . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Değerlendirme Ölçütleri Laboratuvar kıyafetinizi giydiniz mi? Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı? Dikkat edilmesi gereken hususları belirlediniz mi? Gerekli araç ve gereci hazırladınız mı? Uygun balon joje seçimini yaptınız mı? Kullanılan kimyasalın etiket bilgilerini okudunuz mu? Madde ölçümünü kuralına uygun olarak yaptınız mı? Balon jojeye ilk olarak az miktarda çözücü koydunuz mu? Çözüneni maddeyi tamamen çözdünüz mü? Çözelti hacmini doğru olarak ayarladınız mı? Balon jojenin ölçü çizgisi ile sıvı seviyesini teğet olarak ayarladınız mı? Yapılan çözeltiyi etiketlediniz mi? Yaptığınız bütün işlemlerde laboratuvar çalışma kurallarına uygun davrandınız mı? İş güvenliği kurallarına riayet ettiniz mi? Evet Hayır DEĞERLENDİRME Bu faaliyet sırasında bilgi konularında veya uygulamalı iş parçalarında anlamadığınız veya beceri kazanamadığınız konuları tekrar ediniz. Konuları arkadaşlarınızla tartışınız. Kullanılacak Araç ve Gereçler 1.Sıvı kimyasal madde 4. 2 M ‘lık NaOH çözeltisini gerekli hesaplamaları yaparak hazırlayınız.Hassas terazi. Huni 5.Laboratuvar önlüğü 8. Yetersiz olduğunuzu düşünüyorsanız öğretmeninize danışınız.Etiket 7.Balon joje .UYGULAMALI TEST (YETERLİK ÖLÇME) 500 ml . Pipet 2. Saf su 6. Katı kimyasal madde 3. 57 .

MODÜL DEĞERLENDİRME MODÜL DEĞERLENDİRME OBJEKTİF TEST (ÖLÇME SORULARI) Aşağıdaki sorularda uygun seçeneği işaretleyiniz.4 B) 0.8 XIO3 bileşiğinin 0. O:16 ) A) 0. 1.92 g/ml olan çözeltinin molar derişimini bulunuz? A) 6 B) 12 C) 16 D) 14 2. 4.2 D) 0.2 gram suda 11. 5. Hangi çözeltinin molar derişimi en büyüktür? ( H:1.02 molünün kütlesi 3. 58 .96 gramdır. Na : 23. O:16.2 B) % 23.7 126 gram HNO3 içeren 5 litre çözelti kaç molardır? ( H:1.8 gram tuz çözülerek hazırlanan çözeltinin kütlece yüzdesi nedir? A) %25.6 C) %28 D) %32. Buna göre X elementinin atom kütlesi nedir? (I:127. N:14. O:16 ) A) 11 B) 23 C) 31 D) 39 Aşağıda verilen maddelerden eşit kütlelerde alınarak birer litre çözeltileri hazırlanıyor. 3. 6. Kütlece % 15’ lik 80 gram şeker çözeltisi hazırlamak için kaç gram şeker ve kaç gram su gerekir? A )12 g şeker/68 g su B) 15 g şeker/85 g su C) 22 g şeker/78 g su D)25 g şeker/75 g su 38.5 ) A) NH3 B) NaCl C) NaOH D) HNO3 Kütlece % 80 C2H5OH içeren ve özkütlesi 0. N:14.6 C) 0. Cl : 35.

6 gram HNO3 içeren kaç ml HNO3 çözeltisi gerekir? (HNO3 : 63 ) A) 300 B) 400 C) 600 D) 500 400 ml 1.5 M Ca(NO3)2 çözeltisi hazırlamak için gerekli çözünen maddenin mol sayısını bulunuz.2 g / ml olan HCl çözeltisinin kütlece % 36. Yanlış cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz. 1200 ml 0. H:1 ) A)32 B) 18 C) 25 D)40 Özkütlesi 1.2 g / ml olan kütlece 12.9 B) 0.7 D) 1 600 ml 2 M HNO3 çözeltisi hazırlamak için. 9.5 molar NaOH çözeltisi hazırlamak için kütlece % 75 ‘ lik kaç gram NaOH çözeltisi gerekir? ( Na:23. cevaplarınız doğru ise uygulamalı teste geçiniz. O:16. 59 .5’ i HCl’ dir. A) 0. 10. DEĞERLENDİRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karşılaştırınız.5 ) A) 3 B)12 C) 9 D) 18 8. özkütlesi 1.6 C) 0. Bu çözeltide HCl’ nin molar derişimi nedir? (HCl : 36.7.

1 M HCl çözeltisini gerekli hesaplamaları yaparak hazırlayınız.15 olan . % 30’luk HCl’yi kullanarak 250 ml 0. Balon joje 3 Katı kimyasal madde 4 Sıvı kimyasal madde 5 Puar. Yetersiz olduğunuzu düşünüyorsanız öğretmeninize danışınız. 60 . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Değerlendirme Ölçütleri Laboratuvar kıyafetinizi giydiniz mi? Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı? Dikkat edilmesi gereken hususları belirlediniz mi? Gerekli araç ve gereci hazırladınız mı? Uygun balon joje seçimini yaptınız mı? Kullanılan kimyasalın etiket bilgilerini okudunuz mu? Madde ölçümünü kuralına uygun olarak yaptınız mı? Balon jojeye ilk olarak az miktarda çözücü koydunuz mu? Çözünen maddeyi tamamen çözdünüz mü? Çözelti hacmini doğru olarak ayarladınız mı? Balon jojenin ölçü çizgisi ile sıvı seviyesini teğet olarak ayarladınız mı? Yapılan çözeltiyi etiketlediniz mi? Yaptığınız bütün işlemlerde laboratuvar çalışma kurallarına uygun davrandınız mı? İş güvenliği kurallarına riayet ettiniz mi? Evet Hayır DEĞERLENDİRME Bu faaliyet sırasında bilgi konularında veya uygulamalı iş parçalarında anlamadığınız veya beceri kazanamadığınız konuları tekrar ediniz.UYGULAMALI TEST (YETERLİK ÖLÇME) Yoğunluğu 1. Saf su 7 Etiket 8 Laboratuvar önlüğü 9 Spatül Sıra Nu. Konuları arkadaşlarınızla tartışınız. Kendinizi yeterli görüyorsanız diğer öğrenme faaliyetine geçiniz. Kullanılacak Araç ve Gereçler 1 Hassas terazi 2 Pipet. Huni 6 Piset.

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ-1’İN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 C B C A C A B A D C ÖĞRENME FAALİYETİ-2’NİN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A C D A A B C B D MODÜL DEĞERLENDİRME CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 A B A B A C B D A B 61 .

Esma KILIÇ .org. 2002 ARIK Ahmet. www. Oran Yayıncılık İzmir.edu. Ankara.tr/akademik/mdemir www. Rahim POLAT . Bilim Yayıncılık.com www. Fıtnat KÖSEOĞLU. Fıtnat KÖSEOĞLU. Hazma YILMAZ). Ankara.uk 62 .kimyaevi. Loretta JONES (Çev. Kimya 2. Paşa Yayıncılık.com/labmalzemeleri www. Rahim POLAT . 2003. .edu.tr/kitap www. Kimya 1. Lise 2 Kimya. Bilim Yayıncılık.bogamedikal.mustafaaltinisik.1999 ATKINS Peter. Oran Yayıncılık İzmir.kimyaokulu.Esma KILIÇ .Temel Kimya Cilt 1.KAYNAKÇA KAYNAKÇA            ATKINS Peter. Nasuh ÜLKER . Nasuh ÜLKER . Ankara.Temel Kimya Cilt 2.com www.adu. Loretta JONES (Çev. 2002 KARACA Faruk. . 1998 ARIK Ahmet. Hazma YILMAZ).aof.