P. 1
9.Arastirma Sonuclari Toplantisi

9.Arastirma Sonuclari Toplantisi

|Views: 507|Likes:
9.Arkeoloji Arastirma Sonuclari Toplantisi (1991)
9.Arkeoloji Arastirma Sonuclari Toplantisi (1991)

More info:

Categories:Types, Research, History
Published by: murat dumlupınarlı on Mar 21, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/04/2012

pdf

text

original

T. C.

KÜLTÜR BAKANllGI
ANITLAR VE MÜZELER GENEL MÜDÜRLÜGÜ
iX
A R A Ş T I R M A SONUÇLARI
TOPLANTISI
ÇANAKKALE - 27·31 MAYIS 1991
ISBN 975·17·0984·9
Not: Bildiriler ş ı ı ğ ş ve ş ı ı göre
ı ı ş ı
ANKARA İ İ İ İ . ANKARA / 1992
İ İ
Sayfa
PaavoROOS
A Water-Mill at the Lamas River 1
H. ş ÖZBEK
Olyrnpos ve Rhodiapolis Tiyatrolan ş ı ı 9
Frank KOLB
Bericht Über Feldforschungen in Kyaneai und Umgebung
im Sommer 1990 21
John James COULTON
Balboura Survey 1988 -1990 47
Eugenio La ROCCA
Archaeological Survey in the Gulf of Mandalya, 1988 - 89 59
Archaeological Survey in the Gulf of Mandalya, 1990 71
Stephen HILL, James CROW
Amasra Yüzey ş ı ı ğ 1990 83
Survey at Amasra 87
Stephen MITCHELL
Ariassos 1990 ; 93
Bernard GEYER, Jacques LEFORT, François PLANET
Prospection Dans la Region de Bursa 1990 109
AydaAREL
Soma ı Eski Bir ğ ş ı Köyü 119
Wolfgang BLÜMEL
Epigraphische in Knidos und in der Rhodischen Peraia 1990 131
III
Ender V İ İ
Pisiköy 137
David H. FRENCH
1990 ı ı Roma Yollan ve ş ı ş ı 149
Thomas DREW-BEAR
Frigya Bölgesinde Üç Köy 165
Mustafa H. SAYAR
ğ Trakya'da Epigrafi ve ğ ş ı 171
Bülent İ İ İ A. Vedat İ Güler İ
Kuzey Likya'dan Yeni ı 183
A. Vedat İ Güler İ Bülent İ İ İ
Antik Termessos Kenti ve Çevresinde Epigrafya ş ı 193
Mustafa H. SAYAR
ğ Kilikya'da Epigrafi ve ğ ş ı 1990 ....... 203
Thomas CORSTEN
Caesarea Germanice 223
Claudio CANEVA, Alberto M. PALMIERI, Kemal SERTOK
Archaeometallurgical Research in the Malatya Area 227
Mahmut G. DRAHOR
Arkeolojik Alanlarda Jeofiziksel Prospeksiyonun Önemi 235
Wolf KOENIGS
Priene 1990 251
Anneliesc PESCHLOW
Herakleia am Latmos 1990 271
Christopher S. LIGHTFOOT
Satala Yüzey ş ı ı 1990 289
Sencer Ş İ
ğ Projesi: 1989/90 ş ı Sonuçlan 303
ş İ
Prokonnessos-1990 ı ş ; 311
IV
Berna ALPAGUT, Mikael FORTELIUS
Survey Results for the Sinap Project, Kazan and Çubuk
Provinces, Ankara, Turkey 1990 333
Mehmet İ
1990 ı ı Ordu-Mesudiye Çevresinde ı Yüzey
ş ı 357
Mehmet İ
1990 ı ı ş Çevresi Tarihöncesi ş ı 377
Antonio SAGONA
Bayburt Survey 1990 397
Mehmet ÖZDOGAN, Murat AKMAN
1990 ı ı Trakya ve Marmara Bölgesi ş ı 405
Guillermo ALGAZE
The Tigris-Euphrates Archeological Reconnaissance
Project, 1990 425
Michael ROSENBERG
The Batman River Archeological Reconnaissance Survey, 1990 ........ .447
Nurettin ı ı
1990 ı ı Ş ı Harran ı Yüzey ş ı .461
İ
. Van Bölgesinde Urartu Baraj ve Sulama Sisteminin
ş ı ı ı 1990 479
Geoffrey D. SUMMERS, David H. FRENCH
1990 ı Yüzey ş ı ı 505
Hüseyin SEVER, Sabahattin BAYRAM, Salih ÇEÇEN
Ş Ş
1990 ı ı ş ğ ve Aksaray İ Yüzey ş ı ı ......... 523
Sachihiro OMURA
1990 ı ı Orta Anadolu'da Yürütülen Yüzey ş ı 541
TuranEFE
1990 ı ı Kütahya, Bilecik ve ş İ ı
. Yüzey ş ı 561
v
HayriERTEM
1990 ı ı Yaz Aylannda Ankara ş ı ve Haymana ilçe
ı ı Içinde ş ı ş ı 585
CemalPULAK
ı ı ğ ı ı ş ı ı 593
ODTÜ ı ğ
ş ı ve ı Çevresi ı Yüzey ş ı ı 601
Gerhard KARL, Eckart OLSHAUSEN
Bericht Über Die Epigraphische und Numismatische
Landesaufname im Samsun ili 1990 611
A WATER-MILL AT THE LAMAS RIVER
PaavoROOS*
Anatolia is often considered the home of the water-mill, the estab-
lishment mentioned by Strabo in the palace of Mithridates in Kabeira be-
ing the earliest specimen in ancient literature'. But the finds reported of
ancient water-mills are few, especially in Anatolia, so every possible
specimen would add considerably to the list. There are several reasons
for the scarceness: water-mills have to be constructed in certain appropri-
ate places, and excavations do not take place there, a water-mill con-
structed in an appropriate place will probably have followers in later peri-
ods, so that it is difficult to recognize the date of the original
construction, ete. A water-mill might in fact also be known and reported :
but nevertheless neglected.
Such a specimen we have at the Lamas river (Limonlu çay), which
formed the border between Rough and Plain Cilicia, now the kaza of Er-
demli ı In 1892 an expedition consisting of the Austrians Rudolf
Heberdey and Adolf Wilhelm travelled along the river. One hour up-
streams from the coast they found a remarkable establishment, which
they deseribed in their travel report'. Identifying the establishment as a
water-mill was no difficulty for them, since they found one of the mill-
stones still lying on the site. After that the mill was never mentioned and
did not find its way into lists of ancient remains of mills. i saw the mill
for the first time in 1988 and got a permission to make a survey of it in
1990
3
• Since the establishment is cut out of the rock, there is hardly
anything that could be excavated. The measuring was made during one
* Paavo ROOS, Klassiska Institutionen Sölvegaton 2 223 62 Lund- iSVEÇ
1 Strabo XII 3.30.
2 R. Heberdey & A. Wilhelm, Reisen in Kilikien, Denkschriften der Kaiserlichen Akademie
der Wissenschaften in Wien, Phil.-hist, Classe 1896: 6, p. 47f. .
3 For a ı mention see Zu den antiken Wassermühlen in Kleinasien, Festschrift Jale Inan,
Istanbul 1990, p. 496f. In the meantime it has also been ı by H. Hellenkemper &
F. Hild, Neue Forschungen in Kilikien, Denkschriften der Osterreichischen Akademie der
Wissenschaften. Phil-hist, Klasse 186, Wien 1986, (Veröffentlichungen der Kommission
für die Tabula Imperii Byzantini Bd 4), p. 123.
1
week in June 1990. The representative of the Turkish govemment was
Akif Yücel of the Tarsus Museum.
The river forms a deep canyon, and the mill is situated on the west-
em enbankment between the river and the eliff, which steeply overhangs
it (Fig. 1). Water is diverted from the river in a channel, at either side of a
rock to a precipice about 5 m high, where it is divided into a number of
grooves down the precipice (Fig. 2). The dividing rock has some strange
cuttings, probably made for the purpose of cutting blocks for the floor be-
low the precipice. it measures about 20x 1Om, and parts of it are still in-
tact (Fig. 3). The water from each groove is conducted into a tunnel un-
der the floor, partly cut into the rock, partly built of stones. Beyond the
floor the water continued down to the river again. Now there is water
only in one channel, the one next to the river which does not run over the
edge of the precipice. This channel is divided into two, so that one part
tums to the river immediately at the end of the floor, whereas the other
part continues further down. The floor has a markededge at the end, with
an irregular staircase in the middle (Fig. 4). Towards the precipice the
floor above the tunnels does not reach the precipice but leaves a space of
about 3.5 m (Fig. 3) No doubt there was the place of the mill itself in
front of each tunnel, probably of the horizontal-wheeled type. In front of
each tunnel is a small cone about 0.5 m high with a roughly rectangular
surface about 0.5xO.3 m, placed very near the precipice (Fig. 5). No
doubt the water was conducted to each mill in pipes of wood or some
other material, and the cones have formed the support for the pipes. The
grooves now visible in the side of the precipice have certainly been
formed by water running outside the pipes. .
As was told above the Austrians found a mill-stone on the site. Now
there were fragments of two, lying in one of the channels. They did not
seem ancient, and it turned out that the mill had been reused for a period,
evidently in the forties. I found it impossible to obtain certain informa-
tion of what had been made then and exactly how much of the establish-
ment was used, but evidently only a few channels were concemed. Since
details as the cones are rock-cut they cannot have been added later, and
in fact there is nothing in the Austrian description that does not fit the
present condition of the establishment. That also means that if we had not
had the Austrian report, we might have got the impression that the whole
establishment was made in modem times.
During the course of the work the establishrnent was eleaned and
measured. In fact there are also a couple of mills on the other side of the
river, about 100 m further down. They do not form a spectacular estab-
2
lishment like the one on the westem side but are more irregularly con-
neeted. They were also reported to have been in use in the forties. They
were studied and deseribed but not cleaned nor drawn.
As for the date of the establishment i find it impossible to deeide
whether it is from Late Antiquity or from alater date. The big bloeks cer-
tainly look ancient and can hardly have been plaeed there for any other
purpose than the mill; however, this can hardly be reekoned as suffieient
for dating the mill to Antiquity. But i find it probable that the mill is to
be eonneeted with the bigbuilding, situated half an hour's walk up the
river (Fig. 6). it was eonsidered as a monastery by the Austrians-, and in
westem Europe water-mills were often eonneeted with monasteries. it
has, however, never been properly studied and is therefore not dated.
4 Heberdey & Wilhelm, loe. cit.
3
4
Fig. 1- The mill from the distance
Fig. 2- The precipice and the grooves from below
Fig. 3- The floor and the tunnels from above
Fig. 4- The tunnels from below
5
6
Fig. 5- The line of cones from the south
Fig. 6- The big building (monastery?)
r
/
Fig. 7- The establishment, plan
7
,
00
. ~
~

8
OLYMPOS VE İ İ
İ ATROLARI Ş
H. ş ÖZBEK*
Likya bölgesinde yapmakta ğ tiyatro ş ı ı ı bu
ı bölümünde ülypmos ve Rhodiapolis ı ş ğ
ı tiyatrolarda da lüzum görülen ilave ı ş ı ş ı
ş ı ı bu ı ş ülympos antik kentindeki tiyatro,
ı ş ı 70 km güneyindeki ı ı ş mevkiinde bu-
ı Bölgede bugüne kadar ı en az ı bulunan tiyat-
rolardan birisidir. Ş kuzeyden güneye ğ akmakta olan Göksu
ı ğ ı ı güneyinde ş ş olan tiyatro, özellikle Bizans dönemin-
de oldukça hasar ş kavea ve sahne ı ait çok az mimari ı
ı ş Tiyatronun ı ait oturma ı ı ve basa-
ı büyük bir ı ı geç devir ı ı ı ı ş ı
Kumluca ilçesi, ı köyü ı ı Rhodiapolis antik
kentindeki tiyatronun ı oldukça iyi, sahne ı ise zemin kat se-
viyesinde ı ş ı ı daireden büyük olarak
ş ş olan ı güneye ğ ı ı ve bir yamaca yas-
ı
Olympos Tiyatrosu
Tiyatronun gerek ı gerekse sahne ı oldukça harap du-
ı Kireç ş ı ı ş ş olan kavea, Likya bölgesin-
deki bir kaç örnekten biri olarak ı daire ş ve kuzeye ğ
ı ı Büyük bir ihtimal ile tiyatronun ş ı kireç elde
etmede ı ocak, bugün orkestra ı içinde görülebilir durumda-
ı ş ı 2 m ı bu ğ ı iç ı ı ufak ş ile örülerek ya-
ı ı ş ı (Resim: 1).
*
Hüsnü ş ÖZBEK, Institut für Klassiche Archaologie Universitat Wien, Franz-Klein-
Gasse 1, 1190 Wien-AVUSTURYA.
T.C. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ bana bu ş ı ı ı ı
ğ ı ş ederim. ı Antalya ve Fethiye Müzeleri yetkililerine,
I'I'U'den Mühendis ı A. Atinç Pilevne'ye ı ı ı ş borç bilirim.
9
ilk oturma ı ı ı orkestra ile ş yer moloz ı ğ ı ı ile do-
lu ğ ı ilk ı ı ı ı ı ş bir ş söy-
lemek zor. Kavea ı ı ş ş Phaselis'te bulunan oldukça iyi ko-
ş ve ş durumdaki kavea ile büyük benzerlik içindedir.
ı incelemelere göre tiyatroda 20 adet otunna ı ı ı Oturma
ı ı ş ı 0.35 m lik yüksekliklere sahiptir. Kavea 9 merdiven ı
ı ile 8 kuneiye ı ı ş ı Bu merdivenlerin ı ş ı
0.64 m ş ğ 0.24 m ğ ve 0.20 m ğ En
üst otunna ı ı sonra, Phaselis'te ğ gibi bir ş yeri bulun-
makta ve muhtemelen ı üst ı ı ile ğ ı ı ğ idi.
Analemma ı ı ı daire olan ı ı ı
ı ğ üzerinde ı ve ı türde ı olarak ş
ş isodomos ğ ı ş ı Ilk ı ş Hellenis-
tik dönem izlenimi veren bu duvarlar ı ı ı (Re-
sim: 2).
Tiyatroya ş ğ parodoslar ı olarak ş ş ve
daha sonraki bir dönemde ı parodosun üzeri bir tonoz ı ı ile ka-
ı ı ı ş ı (Resim: 3). Bu ş sahne ı eklenen ilave duvar va-
ı ı ile kavea ve sahne ı ş ş ş ı 5 m lik bir ge-
ş ğ sahip bulunan ğ parodos ı olarak bulunmakta ve üzerinin
ı ğ dair izler ı Sahne ı ı ı ı ile
kavea ı bulunan tonozun üst ı ı irili ı moloz ş ile dol-
ş ve büyük bir ihtimal ile oturma ı ı eklenerek ı ka-
pasitesi ı ı ş ı Tiyatroya ş ı ı oldukça iyi ş durum-
daki bu tonozun, orkestraya ğ olan ı ı ı ı ı ş ve ş çevreye
ı ı ş ı Bu tonoz ı ş tarafta, ı ve kuzey ı ı oldukça güzel
ş ş isodomos ş ı ı ş duvarlar ı ı ile ı
mektedir. Kuzey ı ı ı ı ğ ı 7-8 ı halinde düzenli ş ı
ı ş duvarlarda yükseklikleri 0.38 m ile 0.60 m ı ğ
ş ş ı ı ş ı Üst ı ı ı ı ı ş durumdaki ı
bugün ş ı 4.0 m lik ı ı ş ı Bu tür duvarlar
ğ parodos ı ı Bu ı ı sahne ı ı
ğ ş bir kaç ı ile ş olarak ı ş ı
Sahne ı
Tiyatronun ı tahribat ı ş sahne ı da gö-
rülmektedir. Ilk ı ş ı çok az bir ı ı görülür ı Bi-
ı kuzey ı ı bulunan geç devir ı ı muhtemelen tahribata se-
bep ş
10
ı ı ı tonoz ile ş yeri, ğ ş ko-
ş birkaç ı ı scaenae fronsa ait ı ı ı ş ba-
ı parçalan ve çevreye ı ı ş durumdaki ı sütun parçalan haricin-
de sahne ı fazla ş ş durumda ğ Bu yüzden
kesin olarak ı ölçülerini ve ı ı ı tesbit etmek ş mümkün
ğ On ı ı bulunan ve orkestraya ı ı ı ı
ş ğ ı ğ ş 1. ı 1.00 m, 2. ı 1.10
m, 4. ı 1.10 m, 3. ı (ortadaki) ve 5. ı ı ş tam ola-
rak tesbit etmek mümkün ğ Bu ı ş durumda
ı ı ait profilli yan ş bugün in situ olarak görülebilir
ı (Resim: 4).
ı ve scaenae fronsun ön ı ı ı moloz ı ğ ı ı ile dolu ol-
ı ı bu ı ı ı ı ı fazla ş söylemek
mümkün ğ Orkestra zemini ile ilk oturma ı ı ş
ş Phaselis ve Rhodiapolis'deki tiyatrolarda ğ gibi 0.80 ve
1.00 m lik bir yükseklik ı söz konusu olabilir.
Tiyatronun proskenion ı ı ı tesbit etmek ş mümkün ğ
dir. ı alt oturma ı ı durumu, yan ş ş ve
scaenae fronsun ı ı durumlan dikkate ı ı fazla ğ ol-
mayan bir proskenion ı ı ş Bu tiyatroya benzer ı
Phaselis tiyatrosunda ş ı 2.60 m ğ ve 2.60 m yüksekli-
ğ bir proskenion ı
Sahne ı ön ı ı muhtemelen scaenae fronsa ait ı ge-
reken sütunlara ait bir kaide bugün zemin üzerinde görülebilir durumda-
ı (Resim: 5). Kaide ve sütun ı ğ ı ı bir arada ş ı ı ğ ı bu
blokta tahribattan ı tam olarak ğ belirlemek mümkün de-
ğ ı 0.25 m ğ bir sütun ı ı ı ı
ı zamanda bina çevresinde büyük ihtimalle bu kaidelere ait ı
gereken, taban ı ı 0.25 m ı bulunan granit sütun parçala-
n ı Tam olarak ş sütun ı ğ ı için bunlann
yüksekliklerini belirlemek mümkün ğ
Likya bölgesindeki en kötü durumdaki tiyatrolardan birisi olan
Olympos tiyatrosunun tarihlemesine ı ı olacak fazla ş yok.
Beaufort ve Fellows ı Phaselis'te ş olan bir kitabede,
Olympos'taki tiyatronun kurucu olarak Tyndaris isimli bir ı ı ismi
geçmektedir. Bu ı tiyatroyu Imparator ı onuruna ş et-
ş M.S. II. ı ı ilk ı isabet eden bu dönemden önce
Olympos'ta bir tiyatronun ı ğ ı ı ş an için söyleyebilecek durumda de-
ğ
11
Rhodiapolis Tiyatrosu
Rhodiapolis ş ı içinde yer alan tiyatronun ı yanm dai-
reden büyük olarak ve ı yamaca ı ş durumda ş ş
(Resim: 6). Güneye ğ ı kaveada 17 adet oturma ı ı bulun-
ı Kavea 7 merdiven ı ı ile 6 kuneiye ı ı ş ı Kaveada ilk
ı ş dikkati çeken ş özellikle oturma ı ı fazla ğ ş ğ ğ
ı ş ı ı ı birbirleri üzerine binen ı ı görüle-
ğ kadan ile büyük bir uyum içindedir. Bu da ğ ş veya fazla
bir tamirat ğ göstermektedir. Yani büyük ölçüde ilk ş edil-
ğ ş muhafaza ş ı
Bugün ğ ş ile orkestra ı ı ne ş ğ tam
olarak belirlemek zordur. Ilk oturma ı ı ve orkestra tamamen
moloz ı ğ ı ı ve toprak ile doludur. Kaveada üstten ş ı yakla-
ş ı 0.25 m ı ı direklerinin içlerine girdikleri delikler bulun-
ı En üst oturma ı bölgedeki bir çok tiyatroda ğ gibi
ı ı olarak ı ı ş ı Bu ı hemen sonra yer alan diazoma-
ı arka duvan ı ş ı (Resim: 7). Bu duvann üst
ı ı daha ş oturma ı ı bulunup ı ı söyle-
mek mümkün ğ
Bu tiyatroda da orkestra zemini ile oturma ı ı ş ı
ı seviye ı söz konusudur.
Tiyatronun sahne ı ı ğ orkestra ı ı iki ı kadar-
ı Bu da Vitruvius'un Roma tiyatrosu için ğ kurala ı
Fakat tiyatrodaki Hellenistik özellikler daha ğ ı ı ı
ı ı ş ı ı ğ ve kuzey taraftan polygonal teknikte
ı ı ş bir duvarla çevrilidir. Aynca bu duvar üzerinde kavea üzerinde-
ki ı gerdirilmesi için ı direklerin ş ı ı ğ ı yerler bulun-
ı (Resim: 8). Bu duvar ile analemma ı ğ ı yeri ı
ı ı ş durumda ğ ı ı ı ş söylemek zor, fakat
burada da Arykanda tiyatrosunda ğ gibi bir ğ ı yeri tahmin
edilebilir.
Analemma duvarlan düzenli ş ve yüzleri keski ile ş ş
kesme ş ş ı ş ı ı yükseklikleri 0.40 ile
0.45 m ı ğ ş ı analemma duvanndan fazla bir ş
ş durumda ğ ş muhtemelen ş ı kulla-
ı ı ş ı
12
ı ı ı yüzeyde yer alan oldukça büyük ı
bir korint ş ı ğ ı ı bulunan bir ı ğ ı ı ğ ı ş etmekte-
dir.
Kaveadaki oturma ı ortalama olarak 0.40 m yüksekliklere sa-
hiptir.
Sahne ı
Sahne ı 16.60 m lik bir ğ sahiptir. Bugün tamamen ı
ı ı ş durumdaki ı sadece zemin ı ait ı ı ve ı ş ı kesme,
içi moloz ve irili ı ş ş ı yan duvan ı korun-
ş Bu duvar 0.60 m ı ı ğ ı sahip ve iç ı ı 0.30 m lik ı
ı moloz ş ile ş ş olarak ı ı ş ı Duvar kuzeye ğ ı
ğ uzanmakta ve proskenionun ı yan ı ş
ı Bu ı ı kuzeydeki en son ş ı ı proskenion iç ı ı bakan
ı ş ş ş ı ş ı ı taraftaki ğ bugün
görülür durumda ğ Proskenionun ğ taraftaki yan duvan 1.20 m
ş ğ ve yan yana iki ş ı ı ş ı
Scaenae fronsun ğ ı ı sahne ön ı bugün yak-
ş ı 0.87 m ş ğ 0.31 m ğ ve ı uzunluklarda
ş adet ş blok ı hat üzerinde ı ı ş ı (Resim: 9). ı gü-
ney kenarlan, kenardan ş ı 0.16 m içeriye ğ ve 0.03 m derinli-
ğ ş ı Bloklar üzerinde irili ı ş ı harç ile bir-
ş sonucu ı ı ş muhtemelen geç devir duvar ı ı
görülmektedir. Bu bloklar ş ı 1.90 m ş ğ harç ve moloz
ş ş podyumun güney ı ı üzerinde ı Bugün
bu oldukça ş olarak ı ı ş podyum veya duvar ı ı ı üzerinde
herhangi ş ı Bloklar ı bu alt ı scaenae
fronsun orta ı ı ı ğ yerin tam ı zemin katta 1.34 m
lik bir ı ı ı (Resim: 10). Bu ş yeri sayesinde zemin
kat ile orkestra ı ş ğ idi. Bu ş yerinden,
oldukça dar olarak ve ş ufak ş ile ş ş ı ı ile
proskenionun alt ı ı odalara (Hyposkenion) ş bulunmakta-
ı ı ş sahne ı zemin ı ı iç ı ı da bu tür dar ka-
ı iç odalara ş mümkün ı ı ı ön ı ı pros-
kenion yanm sütunlanna ait parçalar ve scaenae fronsa ait ı bir
tanesinin üst ı ı ait ş ş blok yüzeyde görülebilir durumda-
ı
ğ parodosun ğ yerde, sahne ı ön ı ı ı ğ ı ı ş
durumdaki ş ı birkaç adet özenli ş ş tonoz ğ ı ş ı
13
ş Büyüklüklerine göre muhtemelen Olympos tiyatrosunda ol-
ğ gibi burada da ğ parodosun üzeri ı bulunmakta idi.
Sahne ı ı hemen güneyinde ı ş zengin Opra-
ı kare ı ı ı ait üzerleri kitabelerle dolu ş bloklar ı
ı ş ı
Tiyatronun ı Bernardi Ferrero ı M.Ö. II. ı ı or-
talanna ş ı çevreleyen, aralannda yatay ı ı da
ğ polygonal duvar ş ğ ve oturma ı ı profilleri bu ta-
rihi ğ ı
Kavea büyük ölçüde orjinal ı ı ı fazla ğ ş ğ ğ ko-
ş ve Likya bölgesindeki en erkene tarihlenen kavealardan birisi-
dir. Sahne ı ana hat1an ile eski ş muhafaza etmesine ğ
tamirat1ar ş ve ğ ş ğ ğ ı ş ı
14
Resim: 1- Olympos tiyatrosunda orkestra ı içinde bulunan kireç ğ ı
Resim: 2- Olympos tiyatrosu ı analemma ı
15
Resim: 3- Olympos tiyatrosunun ı ş örten tonoz ı ı
Resim: 4- Olympos tiyatrosu scaenae fronsuna ait ı bir tanesi
16
Resim: 5- Olympos tiyatrosu sahne ı ait kaidelerden
Resim: 6- Rhodiapolis tiyatrosu ı ı güneyden ş
17
Resim: 7- Rhodiapolis tiyatrosunun en üst oturma ı ı ı görünümü
Resim: 8- Rhodiapolis tiyatrosu ı ait çevre ı
18
Resim: 9- Rhodiapolis tiyatrosu sahne ı ön ı ı ait bloklar
Resim: 10- Rhodiapolis tiyatrosunun zemin ı ı ı ı ı
19
BERICHT ÜBER FELDFORSCHUNGEN
IN KYANEAI UND UMGEBUNG
IM SOMMER 1990
Frank KOLB*
Die 1989 begonnenen Forschungen auf dem Territorium der zentraI-
lykischen Polis Kyaneai- konnten 1990 dank der groBzügigen For-
schungsgenehmigung durch die ı ve Müzeler Genel ğ
sowie der generösen ı Unterstützung seitens der Deutschen
Forschungsgemeinschaft und der Daimler-Benz-AG erfolgreich fortge-
führt werden. Dazu haben auch wiederum mehrere türkische und deut-
sche Freunde und Kollegen beigetragen, die bereits in dem Bericht über
die Ergebnisse der, Kampagne 1989 namentlich erwahnt wurden- und
denen ich an dieser Stelle emeut meinen herzlichen Dank aussprechen
möchte. Sehr verpflichtet sind wir auch unserem türkisehen Regierungs-
vertreter, Mahir ı ı vom Museum Aphrodisias, der unsere Arbeit au-
Berordentlich gefördert hat. An der dies-Jahrigen Kampagne waren-auBer
dem Leiter- von der Universitat Tübingen drei Althistoriker (RaIf Behr-
wald, Katja Sommer. Martin Zimmermann), drei Archaologen (Barbara
Kupke, Martin Miller, Andreas Thomsen) sowie ein Geograph (Volker
Höhfeld) beteiligt, femer von der ı İ zwei Studentinnen
der Archaologie İ Akyel, Banu Yener), von der Universitat Halle ein
Klassischer Philologe (Leif Berling), von der Universitat Wien ein Ar-
chaologe (Thomas Marksteiner) sowie von der Fachhochschule Karlsru-
he ein Architekturstudent (Bülent Canpolat). Vor aIlem konnten wir uns
wieder auf die von Prof. Dr. Werner Böser initiierte, bewahrte Mitarbeit
von Geodaten der Fachhochschule Karlsruhe unter der Leitung von An-
dreas Rieger stützen (beteiligt waren femer Oliver Schneider und Mi-
chael Vorrath).
*
Prof. Dr. Frank KOLB, für AIte Geschichte an der ı ı für Alte Geschichte des Histo-
rischen Seminars der Universillit Tübingen.
Vgl. F. Kolb, Bericht über Oberflachenuntersuchungen in Kyaneai und Umgebung im Som-
mer 1989, in: ı ş ı ı ı ı (Ankara 28.05.-01.06.1990), Ankara
1991, S. 355-377. F. Kolb u.a., Istanbuler Mitteilungen 41, 1991 (im Druck).
21
Die allgemeinen Ziele des Forschungsprojekts sind im Bericht über
die Kampagne ı 989 aufgeführt; hier kann daher auf eine neuerliche Dar-
legung verzichtet werden.
Wir haben 1990 einerseits die Bauaufnahmen in Kyaneai selbst fort-
gesetzt und andererseits ein etwa 13 qkm groBes Areal westlich und
nordwestlich von Kyaneai systematisch durchkammt, auBerdem die be-
reits im vorigen Jahrhundert entdeckten Festungen von Korba, Tyberis-
sos und Teimiusa vermessen sowie die gesamte spatarchaisch-klassische
und hellenistische Bebauung von Trysa aufgenommen. Die Zahl der Be-
funde war so groB, daBin diesem Rahmen selbst von den wichtigeren nur
wenige vorgestellt werden können. Im folgenden sollen zunachst Ergeb-
nisse der Untersuchungen in dem geschlossen begangenen Gebiet west-
lich und nordwestlich von Kyaneai sowie in dieser Stadt selbst vorge-
stellt werden, sodann die Befunde in Trysa, Korba Tyberissos und Teimi-
usa.
Die Zahl der Siedlungsbefunde (identisch mit ausgefüllten Befund-
zetteln), die freilich je nach Situation einzelne Raume, Raumkomplexe,
groBe Gebaude, Festungen, einzelne Zistemen, Olivenpressen usw. be-
zeichnen können, betrug in Kyaneai 67, im Umland 276 (ohne die klassi-
schen und hellenistischen Befunde der Siedlung Trysa und die Burgen
von Tyberissos und Teimiusa). Hinzu kamen ca. 550 Kleinfunde, die re-
gistriert und ins Museum Antalya transportiert wurden. Dazu gehörten
auBer Keramik, Olas, Eisenschlacke, Architekturfragmenten usw. auch
die Fragmente eines lykischen Zwölf-Götter-Reliefs und eines archai-
schen Grabreliefs aus Trysa mit zwei kriegem und einem Löwenkopf,
femer eine eiseme Pfeilspitze sowie Knochenfunde aus einem klas si-
schen Tumulus (s. unten), ein Inschriftenfragment und ein Miniaturaltar.
Im folgenden werden die Ergebnisse der diesjahrigen Kampagne in Aus-
wahl dargestellt.
Die Beschreibung und Vermessung im Zentralort Kyaneai (Abb.1)
schlossen an das im Vorjahr bearbeitete Areal im Osten, Süden und
Norden des Stadtgebiets an; ca. 2/3 des Areals innerhalb der Mauern
werden im jetzt zu erstellenden neuen Siedlungsplan erfaBt sein. Dabei
stellte sich heraus, daBdie neu vermessenen Stadviertel zwar auch recht-
winklig angelegt sind, aber nicht unbedingt der Orientierung des im letz-
ten Jahr vermessenen Zentrums der hellenistisch-römischen Stadt folgen.
Wir haben es daher auf keinen Fal1mit einem durchgehenden hippodami-
schen System zu tun. Dabei kann natürlich die Ausrichtung der lykischen
Oberburg ohnehin nicht mitberücksichtigt werden, da sie vor der wahr-
scheinlich im 4. Jh. erfolgten Neuanlage der Siedlung bereits existierte
22
und eine solche Anlage dort aufgrund der ı unmöglich
ist. Für die Oberburg konneten wir auf den Plan von Herrn Prof. Dr.
Wolfgang Wurster, den dieser uns freundlicher Weise zur Verfügung ge-
stellt hatte, als Skizzenvorlage für die geodatische Vermessung zurück-
greifen.
AuBer auf der Oberburg konnten wir auch im Osten der Stadt, nahe
dem byzantinischen Tor, mögliche Spuren klassischer Siedlung registrie-
ren. Ferner gibt es möglicherweise Indizien dafür, daB auch die Stadt-
mauer Steinmaterial der klassischen Zeit enthalt,
Sodann konnte ein qualitatvoller, reprasentativer hellenistischer Bau
noch unbekannter Funktion in der Südhalfte der Stadt entdeckt und ein-
gemessen werden. in der weit überwiegenden Mehrzahl sind die vermes-
senen Bauwerke aber kaiserzeitlich, spatantik oder byzantinisch. Bemer-
kenswert sind vor allem folgende Bauten (Abb. 2).
Im Süden der Stadt fanden wir westlich an die dreischiffige Basilika
anschlieBend eine ca. 30 m lange Halle mit einer Reihe überwölbter
Raume auf der Nord-Seite sowie einer kleinen Apsis im Osten. Es mag
sich um eine Art Markthalle gehandelt haben; das Mauerwerk datiert sie
in die frühe oder hohe Kaiserzeit. In den gleichen Zeitraum dürfte der
nordöstlich an die Agora anschlieBende zweischiffige, i 4,08 m lange und
12,80 m breite Gewölbebau aus opus caementicium und gut behauenen
Quadern gehören. Wohl stark umgebaut sind die nordöstlich angrenzen-
den groBen Raume, die z.T. kaiserzeitliches Polygonalmauerwerk auf-
weisen. Hier stehen zwei Pfeiler mit langen Inschriften zu Ehren lasons
von Kyaneai, und auf jeden Fall in zweiter Verwendung ist eine Bauin-
schrift für das Buleuterion der Stadt vermauert (diese Inschriften wurden
bereits von der österreichischen Expedition vor ca. 100 lahren entdeckt,
können aber jetzt exakt lokalisiert werden). Die Inschriften dürften nicht
weit verschleppt worden sein, da der offizielle Charakter dieses Gebau-
dekomplexes auch durch eine Nische für eine Statue oder ein 'Bücherre-
gal' und ein durch spater zugesetztes Prunkportal mit zwei groBen ioni-
schen Saulen angezeigt wird. Ich vermute, daB wir hier die inschriftlich
bezeugte kaiserzeitliche Bibliothek und das Buleuterion zu lokalisieren
haben.
Genau vermessen wurde auch die Therme, ı die Baubeschrei-
bung nur teilweise fertiggestellt werden konnte. Neben dem Vorhanden-
sein von Marmorverkleidung konnten drei Bauphasen festgestellt
werden, die eine Verwendung des Baus als Therme noch bis in frühby-
zantinische Zeit hinein bezeugen, bis schlieBlich eine Zweckentfremdung
(teilweise Umwandlung in eine Zisterne?) erfolgte.
23
Der im letzten Jahr in der Zisterne der Nekropolenbasilika entdeckte
Architrav des Tempels der Eleuthera, der Hauptgottheit von Kyaneai,
wurde-ebenso wie die anderen dort und in den übrigen Ranmen der Basi-
lika verbauten oder herumliegenen Architekturspolien-sorgfaltig vermes-
sen und gezeichnet. Die Breite des Tempels muBdemnach ca. 6,65 m be-
tragen haben (Abb. 3).
In der Nekropolenbasilika wurde auch ein in byzantinischer Zeit ein-
gebauter Gewölbebau vermessen. Die dreischiffige Basilika im Norden
der Stadt wurde gleichfalls eingemessen; die Baubeschreibung soll in der
nachsten Kampagne angefertigt werden. Nahe der Basilika entdeckten
wir einen byzantinischen tonnengewölbten Bau mit Blendarkade. Femer
überprüften wir eine Vermutung, die anlablich der Kampagne 1989 die
Feststellung einer überdimensionierten Apsis-Ummantelungan der Ka-
pelle nördlich der Agora sowie der Fund einer Stiftungsinschrift eines Bi-
schofs Synesios für eine Marienkirche auf einem groBen Türsturz ca. 25
m weiter westlich hervorgerufenl hatten (Abb. 4). Zunachst stellten wir
fest, daB infolge eines Vermessungsfehlers die Agora-Kapelle und die
Apsis-Ummantelung in unserem Plan von 1989 verschoben eingezeich-
net waren. Beide weichen in Wirklichkeit nicht von der sonstigen Orien-
tierung dieses Stadtviertels ab. Eine sorgfaltige Vermessung der im dich-
ten Gebüsch meist verstürzt liegenden Mauerreste ergab sodann, daB
unser Verdacht, die Kapelle sei in eine altere, recht groBe Basilika hin-
eingebaut worden, begründet war. Die betreffende Kirche war 24,60 m
lang und 16,50 m breit und vermutlich dreischiffig. Die Apsisform datiert
. die Basilika wohl ins 6. Jh.n.Chr. Sie mag eine Zeitlang die Bischofskir-
che von Kyaneai gewesen sein.
Dieser Befund einer gleichzeitigen Existenz von drei recht groBen
Basiliken im Kyaneai des 6.Jhs.n.Chr. verstarkt den schon im V o ı j a h r ge-
wonnenen Eindruck einer bemerkenswerten Vitalitat der Stadt in frühby-
zantinischer zeu
Unsere Aufmerksamkeit galt ferner zwei besonders wichtigen Monu-
menten im Stadtgebiet bzw. im suburbanen Bereich, dem klassischen
Sarkophag nahe der Therme und der groBen Iason-Inschrift an einem
Aufweg von der Ebene nach Kyaneai. Von der Langsseite und einer
Schmalseite des Sarkophags haben wir Silikon-Abklatsche genommen;
auBerdem wurde eine Profilzeichnung angefertigt. Und schlieBlich konn-
ten wir dem bereits bekannten Teil der lykischen Grabinschrift einen
weiteren Abschnitt hinzufügen und auf der östlichen Schmalseite des
Sarkophags den 'parallelen' griechischen Text entdecken, von dem frei-
lich der Anfang noch verschüttet ist. Es handelt sich mithin um eine Bi-
24
lingue. Die Buchstabenfonn der griechischen Schrift (Abb. 5) bestatigt
die vom Still der Reliefs her gebotene Datierung des Sarkophags in den
Anfang des 4. Jhs. v.Chr. Es handelt sich um eine der frühesten für Kya-
neai bekannten griechischen Inschriften. Der Text eritalt anscheinend
eine Sanktionsklausel griechischen Typs und bezeugt somit das Einwir-
ken griechischer Fluchfonneln auf lykische Texte sowie die 'Hellenisie-
rung' der Führungsschicht Kyaneais zu Beginn des 4. Jhs.
Die Wiederentdeckung der von 100 Jahren von den Österreichem
publizierten Iason-Inschrift soll zu einer erstmaligen Veröffentlichung
dieses bemerkenswerten Monuments führen, welches nicht nur aus der
Felsinschrift bestand, sondem offensichtlich eine anspruchsvolle archi-
tektonische Ausstattung aufwies. Im Stadtgebiet konnten wir auch dies-
mal weitere, von der österreichischen Expedition aufgenommene In-
schriften prazise lokalisieren und auBerdem etwa ein Dutzend von den
Osterreichem noch nicht gefundene Inschriften entdecken, darunter ein
Fragment eines wohl hellenistischen Ehrendekrets sowie eine ca. 30
Zeilen lange hellenistische Inschrift mit einer Auflistung von Personen,
die Geldspenden geleistet haben. Die groBe Mehrzahl der Namen ist ly-
kisch; die Inschirft ist somit Indiz einer nur allmahlichen Hellenisierung
der Personennamen in Kyaneai.
Die Fortsetzung der systematischen Begehung des Um1andes west-
lich und nordwestlich von Kyaneai (Abb.6) hat auf einem begangenen
Gebiet von ca. 13 qkm zur Entdeckung von einer groBen Burganlage,
neun z.T. recht groBen Sied1ungen, 25 Gutshöfen, sechs Turmgehöften,
ca. 35 Hausanlagen, 25 Felsraumen noch unbekannter Zweckbestim-
mung, drei Kirchen, einem Tempel, zwei Pelsaltaren. 58 Zistemen und
Brunnen, 15 Olivenpressen, vier Kalkbergwerken, sieben Felsgrabern,
sechs antiken Wegen, wenigstens zwei Tumuli, einem ı etwa 60
Terrassenmauer-Komplexen und zahlreichen in türkisehen Gebauden
verbauten Spolien geführt. Das im Verlaufvon zwei Kampagnen von uns
erforschte 20 qkm groBeAreal weist fast 500 Siedlungsbefunde auf. Dies
ist die gröBteFunddichte, welche bisher für irgendeine antike Landschaft
festgestellt worden ist. Die ı Befunde bringen wesentliche
neue Ergebnisse,widerlegen oder bestarigen z.T. SchluBfolgerungen
bzw. beantworten Fragen, die nach der vorjahrigen Kampagne aufgewor-
fen sind.
Die Entdeckung einer 'klassischen Landschaft' mit einer eindrucks-
vollen Festung und mehreren Sied1ungen, Gutshöfen sowie Grabanlagen
in der Hügelkette, welche die groüe Ova zwischen San1ar und ş
nach Osten hin begrenzt, mit zwei Schwerpunkten um ı ı und nahe
25
Büyük Çerler, gibt m.E. wichtige Aufschlüsse zur politischen Geogra-
phie des Yavu-Berglandes in klassischer Zeit. Insbesondere der von uns
entdeckte groBe Herrensitz auf einer Akropolis gegenüber von Büyük
Çerler (Abb.?), mit seinem groBen Festungsturm, seiner drei-bis vierfa-
chen, in Richtung auf den lykischen Herrensitz von Tüse orientierten Be-
festigungsmauer, seiner Hangbebauung nach Osten hin sowie mehreren
Grabanlagen auf dem nördlich angrenzenden Hügel, bietet ı zu
grundlegenden Zweifeln an der Kontrolle dieses Teils des Yavu-
Berglandes durch Kyaneai in klassischer Zeit. in dem der Festung am
nachsten liegenden groBen Tumulus fanden wir eine Pfeilspitze, Kera-
mik-Und Knochenreste, die noch einer wissenschaftlichen Analyse be-
dürfen. Dem zweiten Tumulus nach Norden hin ist ein rechteckiges Grab
benachbart, dessen Typus an 'Heroengraber" der klassischen Zeit in Xan-
thos und Apollonia erinnert. Lage und Ausrichtung der Festung von
Büyük Çerler deuten auf ein nicht spannungsfreies Verhalmis zu dem
Herrensitz von Tüse hin; man stritt sich wohl um den Besitz der fruchtba-
ren Ova. Diese Situation spricht gegen eine Zughörigkeit beider Herren-
sitze zu ein und demselben Herrschaftsbereich. Nach Osten, in Richtung
Kyaneai und Korba, bildet das unwirtliche Bergland des Kumlu-Tepe
eine Art Niemandsland ohne ı die Unabhangig-
keit des Herrensitzes von Büyük Çerler gegenüber Kyaneai zu schützen.
Denkbar ist, daB die klassischen Siedlungen bei ı ı ebenfalls dem
Herrensitz von Büyük Çerler unterstanden. Die am nachsten zu ı ı
gelegene Siedlung weist eine-freilich erheblich schwachere- Befestigung
sowie in ihrer Nahe einen Sarkophag und Felsgraber auf.
Eine nordwestlich von ı ı gelegene klassische Siedlung ver-
dient gleichfalls besonderes Interesse (Abb.8). Auf einer recht steilen
Akropolis und dem nach Osten abfallenden Hang fanden wir Felsbebau-
ung, eine Zisteme sowie Reste eines Pfeilergrabs und vor allem ein klas-
sisches Heiligtum mit einem aus dem Felsen geschlagenen Altar. Dieses
schlichte landliche Oikes-Heiligtum ist der erste mit Sicherheit in die
klassische Zeit datierbare Tempel Lykiens mit griechischem Grundrij3.
Vor dem Hintergrund dieser Befunde klart sich wohl auch .die
Zweckbestimmung der im Vorjahr entdeckten klassischen Befestigung-
sanlagen, die das Umland unmittelbar westlich von Kyaneai kontrollie-
ren. Sie sind nicht mit Grabanlagen assoziirt, unterscheiden sich dadurch
von den Herrensitzen. Sie können wohl nur Fluchtburgen bzw. vom Zen-
tralort aus besetzte Verteidigungsanlagen gewesen sein, welche das
Gebietvon Kyaneai gegen Tüse und Büyük Çerler im Westen und Nord-
westen, Korba im Norden schützen sollten. Das Territorium des klassi-
26
schen Kyaneai reichte mithin im Westen vielleicht nur etwa bis zu dem
modemen Weg, der von ı ğ nach Norden führte.
Für eine solche Interpretation spricht auch, daB die klassischen Fe-
stungen -auBer jener des Hafens Teimiusa- anscheinend keine hellenisti-
schen Ausbesserungen aufweisen und der klassische Herrensitz von
BüyükÇerler offensichtlich aufgegeben und von einem östlich von ihm
am Hang gelegenen hellenistischen Turmgehöft abgelöst wurde. Wir
haben bisher sieben derartige hellenistische Turmgehöfte verzeichnet
(auch die im Vorjahr von uns als Wachtturm interpretierte Tunnanlage
nahe der HauptstraBe muB wohl als solches gedeutet werden), diese re-
prasentative Variante des Landgutes (Abb.9) bildete offensichtlich die
neue architektonische Ausdrucksform der Lebensweise einer in die Polis
Kyaneai integrierten hellenistischen Aristokratie. Kyaneai hatte nun die
Herrschaft über das Yavu-Bergland gewonnen. Ein in der Siedlung auf
dem Cuma Tepesi mitten in der Ova von Sanlar entdeckter rhodischer
Amphorenhenkel weist auf die Beteiligung Kyaneais am zentrallykischen
Handel mit Rhodos hin. Die von uns entdeckte -in ihrem unteren Verlauf
von Tirmisin nach Teimiusa auch bereits von David French nachgewiese-
ne-, noch sehr schön erhaltene, z.T. gepflasterte, z.T. aus dem Felsen ge-
hauene StraBe von Kyaneai zum Meereshafen Teimiusa dürfte spatestens
damals angelegt worden sein.
Im Hinblick auf die Formen landlicher Besiedlung sind folgende Be-
obachtungen zu erwahnen: AuBer zahlreichen Einzelgehöften gibt es
kleine Weiler (choria) (Abb.lO) und gröBere Dörfer (komai). Mit zuneh-
mender Distanz von Kyaneai wachst die Zahl gröBerer Siedlungen. Sie
erstreeken sich, wenn auch in eher lockerer Siedlungsweise, z.T. über
mehrere hundert Meter in Lange und Breite und entstanden teilweise im
AnschluB an hellenistische Turmgehöfte, deren Steine sie jedoch als Bau-
material nutzten (Abb. 11, 12). Mauerwerk und Keramik weisen auf kais-
erzeitliche, spatantike und byzantinische Besiedlung hin. Femer scheinen
fast alle 'modernen' türkisehen Siedlungen über antiken entstanden zu
sein. Gebaudereste und Architekturspolien weisen in ı Güneyyaka,
ı ı ı ı Belkonak, ı und Uzunceri auf antike Be-
siedlung hin. In Güneyyaka zeigt ein aus dem Felsen gehauenes Halb-
rund die Existenz eines theaterförmigen Versammlungsplatzes an, wie er
z.B. für attische Landgemeinden als Versammlungsplatz für politische
und festliche Veranstaltungen bekannt ist. Wir dürfen wohl davon ausge-
hen, daB sich in Güneyyaka das Zentrum einer Kome befand. Das bei ı
ı gefundene Fragment eines Zwölf-Götter-Reliefs weist die Existenz
dieser Siedlung in der Kaiserzeit nach. Die entdeckten Wege-und Stra-
Benreste tragen den vom heutigen Siedlungsbild teilweise verschiedenen
27
Schwerpunkten der antiken BesiedIung Rechnung; sie scheinen nach dem
gegenwartigen Eindruck alle in Richtung auf Kyaneai hin zu verlaufen,
das sich somit auch in dieser Hinsicht als wirklicher Zentralort erweist
Gerade die groBen landlichen SiedIungen weisen -wie schon ange-
deutet- spatantike und byzantinische Siedlungsspuren auf. Die beiden
groBen SiedIungen nordöstlich von ı ı (Abb. 11, 12) haben eine
bzw. zwei kleine Kirchen, so daB die auf dem Landgebiet von Kyaneai
entdeckte Zahl von Kirchen bisher bereits neun betragt, Dies bestatigt
den schon bei der ersten Kampagne gewonnenen Eindruck ungebroche-
ner Kontinuitat landlichen Lebens bis weit in die byzantinische Zeit
hinein. Die Tatsache, daB die Bevölkerung sich keineswegs hinter die
Mauem des Zentralortes zurückzog und die landlichen Siedlungen nicht
einmal befestigte, sondem sogar die Steine der hellenistischen Turmge-
höfte anderweitig verwendete, diese Befestigungsanlagen somit auBer
Betrieb setzte, laBt die Bedrohung durch die Araber in 'milderem' Licht
erscheinen.
In Trysa wurden die Burg und die Hangsiedlung aufgemessen. Als
alteste Siedlungsspur kann jetzt ein im unteren Teil des Stadtgebietes ent-
decktes Fragment einer Hydria aus dem spaten 7.Jh. v.Chr. gelten. Ein
Fargment eines ı Grabpfeilerreliefs sowie Reste archai-
schen polygonalen Mauerwerks, die u.a. nahe dem Süd-Ost-Tor der klas-
sischen Siedlung und im Westen der Oberburg gefunden wurden, legen
Zeugnis von einer archaischlfrühklassischen Besied1ung Trysas ab.
i
Zum Teil sehr gut erhalten ist die wohl im frühen 4.Jh. völlig neu-
gestaltete, bis zu 300 m lange und ı 10 m breite (insgesamt ca. 2,5 ha um-
fassende) klassische Siedlung mit ihrer in drei Bereiche aufgeteilten
Burg, dem berühmten Heroon, einer auf Terrassen angelegten Wohnsied-
lung mit bis zu 300 qm Grundflache aufweisenden, vielleicht als herr-
schaftlicher Wohnbereich zu interpretierenden Hausern, einer groBenVo-
tivnische sowie einer Gruppe von Grabhausern und Sarkophagen (Abb.
13); Trysa muf Sitz eines einfluBreichen, von Kyaneai sicherlich unab-
hangigen Dynasten gewesen sein. Das Fehlen von öffentlichen Bauten
und Platzen griechischen Typs belegt andererseits, daB Trysa, anders als
Kyaneai, kein Polis-Zentrum geworden ist, sondem in der nachklassi-
schen Zeit im Territorium von Kyaneai aufging. Die hellenistischen und
kaiserzeitlichen Reste Trysas sind sparlich und umfassen einen kleinen
Tempel sowie im Vorfeld der Siedlung u.a. ein Turmgehöft. In der spat-
antik-byzantinischen Epoche wurde die stark verfallene Burg wieder in
Verteidigungszustand versetzt und eine Kirche im Zentrum der anschei-
28
nend vor al1em agrarisch bestimmten Siedlung errichtet. Glasierte Kera-
mik der mittel bzw. ı Zeit bietet einen ungefahren An-
haltspunkt für die Besiedlungsdauer.
In dem im nördlichen Hinterland von Kyaneai .gelegenen Korba
gehört die z.T. aus groBen polygonalen Blöcken errichtete, bis zu 60 x
60 m messende Burganlage (Abb.14) der frühklassischen Epoche an. Sie
umfaBt -entsprechend dem in Lykien haufigen Schema- einen etwa 600
qm groBen Befestigungskern (Oberburg), der in diesem Fall auch als
herrschaftlicher Wohnbereich gedient haben mag. Auch die Burg von
Korba scheint in der Spatzeit wieder benutzt worden zu sein.
Den Weg von Kyaneai zum Hafen Teimiusa kontrollierte in klassi-
scher Zeit zweifellos die etwas mehr als i ha groBeSiedlung von Tyberis-
sos oberhalb der fruchtbaren Ebene von Tirmisin. Eine auf zwei Berg-
kuppen verteilte, in hellenistischrömischer Zeit dicht bebaute Siedlung
tragt auf der höheren Kuppe eine wohl im spaten 4.Jh. errichtete klassi-
sche Burg mit einem turmartigen, 17x15 m messenden Befestigungskern
(Abb.15). An der Südflanke des Burghügels zieht sich eine in mancher
Hinsicht an Trysa erinnernde klassische Wohnsiedlung entlang. Auf
einer kleinen Hügelkuppe etwa 120 m südlich des Burghügels liegen ein
hellenistisches Turmgehöft und ein kleiner, dem ApolIon Patroos ge-
weihter Tempel in dorischer Ordnung, in den spater eine Kirche hinein-
gebaut wurde. Westlich der Siedlung erstreckt sich eine groBe hel1enisti-
schrömische Nekropole. Auch in Tyberissos sind bisher keine für eine
Polis typischen Anlagen gefunden worden; in klassischer Zeit war die
Siedlung zweifellos weniger bedeutend als Trysa, eher vergleichbar mit
Korba. Tyberissos gehörte in hel1enistisch-römischer Zeit nach Auskunft
der Inschriften zum Territoriumvon Myra.
Die kleine ca. 20 m lange und 14 m breite Festung von Teimiusa
(Abb. 16) gehört -gemeinsam mit einigen Felsraumen und Fassadengra-
bem- gleichfal1s in klassische Zeit und ahnelt vom Mauerwerk her der
Befestigungsanlage von Tyberissos. Hel1enistische Umbauten zeigen in
diesem Fall, daB die ursprünglich wohl als Herrensitz dienende Festung
ihre Funktion als Defensivanlage behielt. Weitere archaologische Uberre-
ste bezeugen eine Besiedlung Teimiusas zumindest bis in die Spatantike.
29
u
Olprc ..c
ı
Abb.l
30
-l-
ı ı
ı ı
Mallslab 1:20UO
.
-l-
-i-
-t-
-i-
-i-
ı ..
-i-
-l-
-;-
-l-
-i-
-i-


-t-
-i-
A-F
i
2
3
.
ı ı 6
1
.
• S/U"kophag ro
"
"13
14
ı
16
17
+ ::
20
z
S
=
\
\
\
31
LEGENDE
A - F Kirehen
ı Oberburg
2 Obere Agora
3 Westtor
4 Markthalle .
5 Byzantinischer Gewölbebau
6 Pelsraume
7 Byzantfnisches Tar
. Kaiserzeirliches Portal. .
ı für PIUS
ı Sarkophag des Khudalije
11 Badegebilude.
12 Inscbrift ı
13 Ladengcbaude ?
14 Gewölbebau
ı "Bibliothek
16 Inschrirten des Jason
Z Zisterne
S Sarkophag
o 5
,..
Abb.2
32
i i
l-
f-
LJI
L
~
o
~
ı r
Abb.4
u
KYANEAI KIRC HE E
I İ I İ I ı I ı I İ I İ I İ I İ I İ /1 i
o 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10m
i
i
. i
i
i
i
i
i
33
34
------... •
• ı
.-......... • (jIp"""
Abb.6
35
Abb.7
36"
"""""
@l
. ~ -
-
-
-
-
..
II' -
ii. ..
i.
+

1110 m
Kyaneai 1990
Klassische Sicdl
Planskizze Th ung mit Tompet

Abb.8
37
$
K
y
a
D
e
a
l
1
9
9
0

ı

a
m
K
ö
r
i
s
t
e
n
T
e
p
e
s
i
B
e
f
u
n
d
n
u
m
m
e
r
1
0
3
9
P
l
a
n
s
)
d
z
z
e
M
i
I
J
c
r
K
y
a
D
e
a
l
1
9
9
0
G
u
t
s
h
o
f
v
o
n
G
e
l
e
m
e
n
B
e
f
u
n
d
n
u
m
m
e
r
1
0
3
5
P
l
a
n
s
k
i
z
z
e
M
i
l
l
e
r
z
.
T
.
n
a
c
h
W
.
W
u
r
s
t
e
r
,
T
A
D
2
4
-
1
,
1
9
7
7
f
T
6
V
.

K
y
a
n
e
a
!
1
9
9
0
T
u
n
n
g
e
h
ö
f
l
b
e
j
b
y
z
a
n
t
i
n
i
s
c
h
e
r
S
i
e
d
l
u
n
g
B
e
f
u
n
d
n
u
m
m
e
r
7
9
3
/
1
0
P
l
a
n
s
k
i
z
z
e

ı

/
/
i
i
i
i
i
i
i
ı

"
-
<
,
-
,
-
,
7
K
y
a
D
e
a
l
1
9
9
0
T
u
r
m
g
e
h
ö
f
t

P
e
s
t
u
n
g
v
o
n
B
ü
y
ü
k
Ç
e
r
l
e
r
B
e
f
u
n
d
n
u
m
r
n
e
r
9
2
5
/
2
P
l
a
n
s
k
i
a
z
e
T
h
o
r
"
o
i
i
/
i K
y
a
D
e
a
l
1
9
8
9
T
u
n
n
g
e
h
ö
f
t
a
m
A
b
z
w
e
i
g
n
a
c
h
Y
a
v
u

ı

1
0
1
P
l
a
n
s
k
i
z
z
e
M
i
l
l
e
r
V
J
0
0
A
b
b
.
9
T
u
r
m
g
e
h
ö
f
t
e
i
m
B
e
r
g
l
a
n
d
v
o
n
Y
a
v
u
(
M
a
6
s
t
a
b
u
n
d
N
o
r
d
u
n
g
ü
b
e
r
e
i
n
s
t
i
m
m
e
n
d
)
o 10
_.-
FELS:
KYANEAI 1ge9/1990
ı Y
RANSKlZZE ""LLER
Abb.lO
+
H Ü GEL
H'Ü GEL
39
+
+
+
o
Abb.11
40
+
+
+
+

ı
+
o
KYANEAI 1990
Siedlunq
Ranskizze rromsen
Fets
__,"m
41
o 5
III I 1 1 1
KYANEAI 1990
Siedlunq Miller
Ptonskrzze

ı

...
' .. _ Kirche
-
+
+
+
Abb.12
Abb.13
42
' ~ - - - -
mYSA
Die befestqre Sil!dlunq
50m
KORBA
Burq
M= ı : 500
o ı p
Abb.14
MARKSTEINER
i ,
43
SaltQI
" 't'
, ' ı
'}
{,
\
SOm
,
: / ~
TYBERISSOS
Skizze der Siedlunq
O
, - - - - ~
Abb. ı s
44
E
Q
c>
c>
<!
N
i
\/l
c'
..
(
\/l
c:
r
:::>
::J
:E 1;; ii
-,
~
cl
L
""-
Ll-
1..'
: -,
c>
' ı
L
'i
'.
45
BALBüURA SURVEY 1988, 1990
John James COULTON*
The investigation of the city and territory of Balboura (N.Lycia) con-
tinued in the ı of 1988 and 1990. As always we are most grateful
to the General Directorate of Monuments and Museums at Ankara for
permission to undertake the work, and to the representatives of the
Ministry of Cu1ture, (in 1988 Mr ş ı ı of ğ
Museum and in 1990 Mr Nurettin Çelem of ş Museum) for their
wholehearted support. The Director and staff of Fethiye Museum and the
local authorities of ğ province once more ensured that our work
went smoothly, and financial support was generously provided by the
British Institute ofArchaeology at Ankara, under whose auspices the sur-
vey ise conducted, by the British Academy, the University of Oxford
Crayen Committee, and Merton College, Oxford. My own thanks go also
to all those who took part in the project, whose hard work and good will
ensured its success.
During a 5-week season in, 1988 we made a preliminary investiga-
tion of the westem part of Balboura's territory, within the upper valleys
of the Karaculha and Küçüklü rivers (villages of ı (and
its mahalle of ş ı ı Çobanisa, Bekçiler and ğ
and with the help of local informants we identified nearly 40 sites of dif-
ferent periods and. types, which gaye arich, although inevitably incom-
plete, picture of the history of settlement in this part of Balboura's terri-
tory.
The earliest settlement in the area was pushed back several thousand
years by the examination of a substantial prehistoric mound near ı
(Fig.l), in the lowest and best watered part of the district. Its pottery
dates (in the view of Dr. D.H. French) from the 5th/4th, 3 rd, and early
ı millennium Re. This was apparently the major prehistoric settlement
in the whole district, although a little 5th/4th millennium pottery was col-
lected from a smaIl hill near ş ı Above ı early Iron
* Dr. John James COULTON, Ashmolean Museum, Oxford OXI 2PH, İ İ
47
Age pottery was found around the cave from which votive inscriptions of
the Roman period were published by Cousin in 1900, which suggests that
it was already a sanctuary in prehistoric times.
From the early first millennium to the Iate ı period (when
Balboura was founded) there appears at present to be a gap. Study of the
pottery may remove it, and it may be partly filled by four tombs which
are probably pre-Roman: two rock cut tombs with ı doors and two
related tombs near ı one bui1t of large stone slabs with a decorated
facade, now sadly smashed.
A series of smal1 fortified enclosures ı belong to this period,
but more probably to the early days of Balboura when its control of
the territory was stilI insecure. Al1 but one are set in natural1y fortified
positions and except in one case there are no internal bui1dings visible
(Fig. 2). The circuits, about 30 m. across, are of somewhat rough polygo-
nal masonry but there is very little associated pottery to provide adate.
Another fortification of uncertain date consists of two adjacent rectangu-
lar enc1osures, both with internal subdivisions.
By far the most prominent period in the area investigated is the Ro-
man-Late Roman period, with fourteen probable settlements sites, seven
of them of substantial size (Fig.3). Other remains of the same period
were also notable. Nineteen votive reliefs were recorded, most of them
carved on rocks and all but three previously unknown. Twelve showed
the local deities identified as the Dioskouroi, aIready well known in Bal-
boura's territory, and three showed the local male triad whose names are
unknown. Four rock cut funerary stelai were noted, but the most striking
funerary monuments are the twenty sarcophagi, two thirds of them with
the lion lids so widely used at Balboura İ Both sarcophagi and stelai
appear in isolated places as wel1as beside settlements.
The Roman-Late Roman settlements were unfortified, and, whether
theyare close to the main val1ey bottoms or wel1 above that level (up to
1600m), their positions were apparently chosen to expolit arable land
nearby, not for their natural strength. In this connection special interest
attaches to the large stone weights with perforated loops, which were
found at four sites (and two further examples were earlier found at Bal-
boura itself). Their size and form suggest that they were used in presses.
Since olive cultivation does not nowadays extend much higher than
lOOOm above sea level, and two of the sites with weights (above Çoban-
isa, and ğ are at about 1600m and associated with land at the
same altitude, these presses were presumably for grapes, although vines
are little grown in the area nowadays.
48
In addition to agriculture, animal rearing is likely to have been im-
portant, and in this connection asite found in 1987, in the mountains
about 1.5 km S. of Barboura, is of interest. It lies on the southem slope of
a steep rocky hill about 100 m. above a grassy basin with a good spring,
occupied in summer by a modem shepherd's camp, and consists of three
small 'fields', almost competely enelosed by low eliffs, and the largest of
them improved by rubble walls (Fig. 4). Further investigation in 1990
produced pre-Byantine sherds among the pottery scattered thinly over
these 'fields'. The location of the site at an altitude of c. 2000 m., and the
absence of tiles or remains of aneient buildings, tend to confirm that the
site was indeed an ancient shepherds' camp, on a more secure site than its
modem counterpart.
Evidence of Christianity (blocks carved with crosses and/or recog-
nizable churches) was found at five sites in 1988. One of them, on an iso-
lated hilltop at about 1800m, was perhaps a monastic community. How-
ever, none of the settlements investigated seems to have survived into the
Middle or Late Byzantine periods, and from the Iate seventh century AD
the whole area apparently remained for many centuries without perma-
nent settlements.
This need not mean complete abandonment, however. Although the
villages of the Küçüklü river valley are nowadays permanently occupied
(Çobanisa was already permanent in the 1840's), ı and
İ mahalle of ş ı are occupied only in summer, the inhabi-
tants spending winters in the coastal plains nearFethiye. Bean suggested
that this transhumant style of occupation was practised by the Lycians,
and one of the questions to be answered is whether seasonal occupation
occurred in our district during the variousperiods of apparent abandon-
ment.
During the four-week fieldwork season in summer 1990 we complet-
ed work on the site of the eity of Balboura. The main task was the sys-
tematic collection of surface pottery from the upper eity area, which was
done by adapting the procedure used for the flatter areas of the lower eity
in 1986-87. The hillside was marked out into artificial zones or fields, us-
ing ancient walls as boundaries where possible (Fig. 1). They were ar-
ranged so that walking lines would generally follow the contours and
would not exceed c. 100 m., and their boundaries were planned by pace
and compass from and to points fixed on the topographic plan. Within
each field, diagnostic sherds (rims, bases and decorated sherds) were col-
lected along lines 15 m. apart, so as to determine whether different areas
49
of the site were occupied at different periods; and a count 'of sherds with-
in 1 sq.m. was made at 10 m. intervals along each line to indicate overall
differences in settIement density. in spite of the difficulties created by the
steep, loose slopes, the trees and the crags, the whole area inside the city
walls of all periods was covered in this way. Because of the risk of inju-
ry, the process was not continued down the lower south slope of the hill,
which was apparentIy outside the city at all periods.
A preliminary plot of the results (Fig.5) suggests that occupation was
in general heaviest down the southeast slope of the city hill, an area in
which ı of slag were alsa noticed. The earliest material from the
city appears to be of Late HelIenistic date (one large pyxis lid perhaps
dates to the early second century Be), and during the city's early years
occupation was chiefiy on the southem slopes and around the Upper
Theatre; same possibly HelIenistic figurines may be associated with the
rock votive reliefs on these slopes.
It is remarkable how littIe pottery can be ı assigned to the Early
Imperial period; none is certainly datable between the Iate second and
Iate fourth century AD, although architecture and inscriptions show
c1early that the city fiourished at least through the Severan period. Late
Antique pottery is much more plentiful, and in this period the most in-
tense activitiy, and the latest, seems to have been on the acropolis and in
the area within the upper Late Antique walls. Same small fragments of
bronze found near one of the towers of the lower city wall, inc1uding one
with locks of hair and same spills of molten metal, presumably deriye
from bronze sculpture broken and melted down at this period. An ı ı th
century coin was found at the city in 1987, but the latest pottery there is
of the Iate 6 th-early 7th century AD.
In addition to covering the city area, we collected sherds in the same
way from four strips, 60 m. wide and running away from the city to the
NW, NE, SE and W, so as to assess the spread of pottery beyand the ap-
parent limits of the city. There were virtually no sherds to the northwest
(except near a small group of extramural buildings) and to the northeast,
beyand the streambed by the north necropolis. But along the river valley
a light seatter of sherds continued beyand both the west and east necro-
poleis.
The opportunity was alsa taken in 1990 to revise the city plan which
has been redrawn by L. Bier. A number of ancient terrace walls and two
new rock reliefs of the Dioskouroi were added on the south slope of the
city hill, and the planning of the fortifications to the northwest of the city
50
was completed and corrected. Also to the northwest, the upper water
supply line, the approach road to the upper çity, and the small group of
extramural buildings were planned. The location of the sarcophagi in all
four cemeteries was also checked.
A detailed plan and study of the Upper Theatre and its immediate
surroundings by L. Bier showed that the projecting rock in the upper ca-
vea, which has been seen as an important feature of the theatre, was
simply the result of incompleteness; it was being quarried away for seat
blocks. The construction of the west parodos wall suggests that the cavea
was built in two phases, and there were probably two phases also to the
skene building.
in addition to the Upper Theatre, study of the three-arched North
Gate of the agora was completed, C ı a r i f y i n g its relationship to the sur-
rounding porticoes (Fig. 6). In form it is similar to arehes at Ariassos and
Patara, but is much slighter, more show than substance. Two small tomb
buildings were also investigated, and another church, the fifth at Balbou-
ra, was identified in a Late Roman building just south of the bath build-
ing, where a large number of athletic statue bases were reused.
In 1988 the pottery from the 1986 and 1987 seasons was studied at
Fethiye Museum by P. Catling and P. Roberts, and in autumn 1990 they
completed the study of all pottery collected from the city, revising and
completing the type series created in 1988. The wide range of tablewares
found at Balboura is generally paralleled at Tarsus, Antioch on the
Orontes, Benghazi and Cyrene, but the variable quality of finish suggests
local manufacture. The few imported pieces include Pompeian Red, Ital-
ian. Sigillata, African Red Slip and Cypriot Red Slip, but together these
account for only about 10 sherds in several thousand. A considerable
number of misfired pieces, one notable concentration being at the north-
west extramural buildings, shows pottery production at Balboura itself,
andthe bulk of the pottery was probably locally produced. The dating of
this local material is not precise, given the lack of dated pottery from ex-
cavations in the area, but approximate dates can be based on similar
forms in other parts of the Mediterranean.
The plentiful Late Antique pottery includes high quality local and
imported Iate Imperial sigillatas. and large quantities of seemingIy Iate 10-
cal coarse wares. Particularly common are bowls, jars, dishes, and flag-
ons, decorated in red or black with random splashes and smears or with
rough bands or chevrons. Another important class of pottery appears to
51
have had its surface wiped with a cloth when wet; this seems to be re-
stricted to the Late Antique Balboura, but elsewhere in Anatolia asimilar
technique is used in the earlier Imperial period.
Since our last report, publication of the results of the survey has con-
tinued, with papers in Anatolian Studies 1988 and 1989 on the buildings
and inscriptions of Meleager and Onesimos (1.J. Coulton, N.P.Milner,
and A.T. Reyes), and in Anatolian Studies 1990 on the sarcophagi (D.K.
Money), the bath building (A. Farrington, and J.J. Coulton), and on the
Lower Theatre (L. Bier). The important Iate Hellenistic allotment list
with its many local names has been published by the Iate A.S. Hall and
myself in Chiron-1990. Further papers on the athletic inscriptions (N.P.
Milner), the Upper Theatre (L. Bier), and the East Tomb (C.H. Hallett)
are in preparation, and a monograph publishing the pottery from the city
(P. Catling, P. Roberts) is envisaged.
Work at the city of Balboura is now effectively complete (although
the unceasing activity of illegal excavators may unfortunately produce
more to record); so too is the study of its pottery. We now intend to tum
to the problems of Balboura's territory. it is already clear that although
these uplands were inhabited from the fourth millenium BC, there was a
substantial increase in occupation during the Roman and Iate Roman pe-
riod, when the city was at its height. The press weights as well as the vil-
lage locations show that this occupation was based on agriculture. More
intensive work is needed, however, to see whether the villages were in-
terspersed with farms and/or isolated buildings, and to look for evidence
from the apparently missing periods.
The vegetation history of the area also needs further investigation.
Work by a Dutch team in the 1970s on pollen from the sediment of S ö ğ ü t
Gölü suggested that elearance for agriculture occurred only in c. 1250
BC, and that heavy reafforestation began as early as the first century AD.
The archaeological evidence is now clearly against this, and palaeobotan-
ical work at Y a z ı r Göl is planned with the aim of clarifying both the ear-
Her beginning of agriculture and the Byzantine abandonment of settled
occuplation of the territory. In these ways we should be able to learn, for
the first time in Asia Minor, how urban und rural occupation were relat-
ed, and how extemal conditions affected settlement in this marginal agri-
cultural area.
52
Fig. 1- Prehistoric mound near ı
BB 88/16
N
/'
/
/
Cantaur interva! c.5m. /// 1ş

Approx. scale
O 50 100m.
i i ,,)
Fig. 2- Plan of Helienistic (?) fort at Çobanisa, Asar
53
N
'\
Cantaur interval c. Sm.
s =Sarcaphagus
vi = Press ı
100 m.
i
ı
8
scale
BB 881 3 Approx.
O
50 i
I i i
i ki"
t ğ Aslan mev ı f Roman village a Fig. 3- Plan o
54
50
.. 100
ı
scale
o
Contour
interval
c.5m.
Eren Tepe "'"
/
!
i
/
/
/
i
·1
i
i
\
\
.
.-"''''''-',
.-'.
,;'
/'
,;'
/
/
"
"
,;
/- -, /
/ .',1
( """
o
o
N
+
B. ı ğ ı
Fig. 4- Plan of ancient shepherds' camp at ı B. ı ğ ı
55
4
)
(
"
'
-
;
)
i
i
i
/
"
/
'
/
"
/
i
i
i
r
i
f
1
-
-
,
"
--
i
\
\
/

j
/
.
/
'
.
.
.
.
.
.
)
{
/
\
/

.
'
-
-
.
\
..

·
C
.
.

.

\
"
-
.
,
v
."
.
'
"

i
ı

.
-
i

...•
...
\
\
.
'
:
:
;
-
.
.
.
.
:

L
im
it
o
f
s
h
e
r
d
in
g
f
o
r
t
i
f
i
c
a
t
i
o
n
v
a
l
i

S
t
r
e
a
m
b
e
d
C
Q
U
H
T
S
A
T
IO
m
.
IH
T
E
R
V
A
L
S
1
-
2
s
h
e
r
d
s
/
s
q
.
m
.

3
-
6
s
t
e
r
d
s
/
s
q
.
m
.

7
-
1
5
s
h
e
r
d
s
/
s
q
.
m
.
.
.
o
v
e
r
1
5
s
h
e
r
d
s
/
s
q
.
m
.
.........
...........
<
,
B
A
L
B
O
U
R
A
S
H
E
R
D
D
E
N
S
lT
I
E
S
P
r
e
l
i
m
i
n
a
r
y
p
l
o
t
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
<
,
................
'
.
,
.
:

.
.
.
.
.
.
'
.
'
.
'
.
.
.
.
.
.
"
-
.
.
.
.
.
.
/
/
-
,
-
c
,
o
m
m
i
I
,
i
!
i
\ '1
-
:
-
.
\

.
.
'.
-
.
/
"
\
-
......:..
/
..
.
J
.
:

/
t
;
;
-
,

t
N

'
4
y
f

ı
0
'
\
F
i
g
.
5
-
P
l
a
n
o
f
B
a
l
b
o
u
r
a
s
h
o
w
i
n
g
s
h
e
r
d
d
e
n
s
i
t
i
e
s
D
····
.: -;
..'
::,' .:
c>
57
ARCHAEOLOGICAL SURVEY IN THE GULF
OF MANDALYA, 1988-89
Eugenio La ROCCA*
In the summer of 1988, an archaeological mission from the Univer-
sity of Pisa, in collaboration with the universities of Naples, Siena and
Chieti, began an investigation and survey in the territory of the Greek
city of Iasos and the Gulf of Mandalya, an area bounded by ı
ı on the north, the ruins of the ancient city of Bargylia on the south
and, on the northwest, by the remains of a site known today as Alagün',
The project concluded with the archaeological mapping of the area
in question and the study of its major sites.
The project-the results of which willbe useful for development plan-
ning in the area as well as protection of the environment and cultural
heritage-supplied a wealth of data on numerous settlements, on farming
there over the centuries and on the boundaries between the Greek cities
and their political and economic relationships (Fig.I),
The most interesting results were obtained east of the Iasos peninsu-
la, in the area lying between Mount Grion and the alluvial plain of the
San çay. There, the river, in particular the east-west stretch between Ka-
ı ı ğ and Sondra ğ appears tp have been flanked by numerous
*
Prof. Dr. Eugenio La ROCCA, Dipartimento di Scienze Archeologiche, Sede Amministra-
tiva, Via Galvani, 1-56100 Pisa-trALYA.
The participant in the mission that took place in June and July 1988 were Professor Eugenio
La Rocca, Director of the reconnaissance, Professor Raffaella Pierobon, Professor Giuseppe
Pucci, Dr. Jean Benoit, Dr. Marina Falla Castelfranchi, Dr. Cynthia Mascione, Dr. Giusto
Traina, the architect Alessandro Viscogliosi and finally Mr. Tevhit Kekeç of the Bergama
Museum, as representative of the Turkish Ministry of Culture and Tourism. The participants
in the July 1989 mission were: Professor Eugenio La Rocca, Director, Professor Giuseppe
Pucci, Dr. Cynthia Mascione, Dr. Giusto Traina, the architects Enrico Benedetti and Ales-
sandro Viscogliosi, Ms Beatrice Pinna Caboni, and finally Mr. Haluk ı of the Mi-
las Museum, as representative of the Ministry of Culture and Tourism.
In addition, we thank the General Direction of Museums and Antiquities, in Ankara,and es-
pecially Mr. Altan Akat and Ms Nimet Berkok, for permission to do the reconnaissance, and
the Direction of the Milas Museum for its constant and helpful collaboration.
59
settlements, including some of Late Roman and Byzantine date; not far
from the sea are the probable remains of the Roman coast road.
The quantity of material found in this area, even after only a superfi-
cial reconnaissance, leads us to believe with some certainty that the plain
of the San çay, its westem part now a marsh, can be identified with the
so-called "Small Sea", a sheltered, fish-filled gulf, disputed by Iasos and
Bargylia until the second half of the fourth century B.C. Interesting from
this point of view is an inscription dedicated to two brothers of Iasos,
Gorgos and Minnios, who by virtue of their frindship with Alexander,
obtained for their city the possession of the precious coastal line along
with fishing rights-.
The presence of an ancient marble quarry in the vicinity of the
source of the San çay, today not far from the road that links ı ı ı ş ı
to Milas, also seems to confirm the hypothesis that the Small Sea was
navigable in Graeco-Roman times: a badly damaged Greek inscription
from the quarry names the person to whom its exploitation was entrusted;
the extraction of marble is attested in the area by marks left by the wood-
en levers used to detach the blocks of marble. In a large fortress on the
crest of a hill opposite the Small Sea seems to have been dug a terrace on
which the blocks were roughed out hefore heing shipped by sea to work-
shops.
In the Byzantine period, heautiful slabs of Iassos marble, with red-
pink veins, were used to create refined omamental effects-for example, at
Aya Sofya, in Istanbul, or San Vitale, in Ravenna. With time, however,
the debris transported from the San çay, as happened with the Maeander,
must have filled up the ancient port of Passala, which would then have
been replaced by Gülluk. the present-day port of Milas.
In the context of our research among the ruins of the principal cen-
ters of the region of the Gulf of Mandalya, the wealth of the results ob-
tained at Bargylia stands out. The city stood next to a narrow mouth
which leads from the Gulf of Mandalya into a narrow inIet that once
reached the hill of Kyndia as well as the port, now partially buried and
reduced to a marsh.
In the days of the British Admiralty a first and summary survey was
made of the remains of the acropolis; it shows clearly the lines of the
powerful circuit of walls of which remain unfortunately few, though pic-
turesque, traces. One of the most interesting aspects of that study was the
identification of a rigorously orthogonal plan from the northwest summit
up the the flat seetion to the northwest/southeast. Moreover, the remains
2 W. Blürne!, die ı von Iasos I, 1985, p.45 S., n.30.
60
of the monuments offer many oecasions for further work. On the high
ground to the northwest of the acropolis, a four-sided building with cis-
tem at the center and access by a stairway may be a large nymphaeum
that formed a backdrop to the topmost terrace, in keeping with a town
plan whose nearest parallel is found at the site of Cremna in Pisidia. A
short distance to the east stood a Hellenistic temple oriented axially at the
top of the cavea of the theater, which, from the easten slopes of the high
ground, overlooked the mouth of the strait leading from the Gulf of Man-
dalya to the bay of VarviL. Given its position, the temple might be identi-
fied as the temple of Aphrodite cited by Ampelius as containing a ı
atop a candelabrum, a sort of lighthouse /ucens a mare sub divo, whose
flame neither rain nor wind could extinguish.
The imposing remains of the Antonine Bouleuterion located to the
south of the "piazzale" of the highest terrace are stilI distinguished by the
excellent state of preservation in particular of numerous architectonic-
decorative elements scattered in the area around the building.
The agora must have extended to the southeast of this building. Only
its extreme limit can be identified at present thanks to the finding, in situ,
of a series of plinths from honorific statues: one of these, now lost, bore
and inscription datable to the ı quarter of the third century attesting
the erection of a statue to theos A/exandros.
The acropolis of Bargylia was built upon in the following period as
well. The large Byzantine castle, with four-sided plan, which closed the
area on the west, respected the primary orientation. Construction on the
eastem slopes of the acropolis must have been no less conspicuous, to
judge from the notable remains of the Christian buildings along the coast.
The most imposing of these, consisting of three naves and a narthex, was
dedicated to St. Peter and all the saints, as we leam from a dedicatory in-
scription to a certain Auxibios, a presbyter who, in the sixth century,
made a gift to the basilica of the pavement and presbyterial enclosure-
(Figs. 2,3). The parts of the architectonic decoration are in large part
reused material most1y from mid-Hellenistic buildings-.
The survey of Cam ı also proved productive. It led to the dis-
covery of a large number of archaeological remains which have their epi-
center at the site of Alagün, located to the south of ı ı in a broad
and fertile plain surrounded by the mountain chains of ı ı ğ (an-
cient Grion) to the northeast and of Sa1ta ğ to the west, and blessed
3 G. Traina, in Orientalia Christiana Periodica 56 (1990): 189 ff.
4 Preliminary reports can befound in: G. Guidi, in AnnAtene 4-5 (1921-22): 359 ff; G.E. Bean
and ı Cook, in ABSA 52 (1957): 96 ff.
61
with a good port. It is therefore conceivable that Alagün was a town of
some importance in Roman and Byzantine times (Fig. 4).
The extent of the inhabited area can be inferred from the presence of
tombs on the summit of the two promontories and on the slopes of Kara-
köl Tepe. On the eastem promontory, along one of the access roads to the
city, is preserved a necropolis datable to the middle Empire, The series of
funerary buildings were originally covered by barrel vaulting and fall un-
der the typology of "house tombs", quite widespread elsewhere in Asia
Minor, ineluding nearby lasos. Both here and at Alagün the masonry, in
blocks and slabs of schist set obliquely and joined by mortar, is irregular
and shows little attention to detail.
Along the slopes of the promontory have been noted the remains of
some structures known as "Lelegian'l.and, near the plain, are preserved
the ruins of a small bath building, similar in building technique to the
tombs of the necropolis deseribed above and also datable to the middle
Empire. Finds of fragments of colored marble permit the hypothesis that
some rooms were decorated with marble revetment attached with iron
elamps, some of which are still visible in the masonry. Some subterrane..
an rooms seems to have been intended to collect the water flowing down
then through terracotta pipes embedded in the walls of some rooms and
thereby still partially preserved. It is, however, possible that the primary
supply was by means of other systems, such as cistems or deposits, of
which, howeever, nothing of substance remains.
Not far from the bath are the remains of some Byzantine basilicas
and, along the coast, the remains of fortifications and of a mole that once
must have been joined to a nearby islet in the middle of the bay, thus
creating an excellent breakwater for the port that would have opened im-
mediately to the north. That the island itself was frequented in the high
Roman Empire and later is attested by the find of a Hadrianic bronze
coin and of fragments of sigillata africana, typical of the fourth and fifth
centuries. There are also the remains of a Byzantine church.
The survey of the hinterland of lasos proved to be of notable enterest
for Islamic remains as well: characteristic of the region appear, in fact,
some cistems belonging very probably on the period between the Emi-
rates and the Ottoman conquest (1380-1450), which appears to be con-
firmed by the report of Piri Reis in 1521 on his travels in the region-, The
disposition of the artifacts over the territory helps definitively to elarify
5 Piri Reis, Das Segelhandbuch fiir das Miuellandischesmeer vom Jahre 1521 (Berlin-Leipzig
1926/69 ff.
62
the layout of the ancient road system. Many cistems are in an excellent
state of preservation and are still in use, while others have been trans-
formed into tombs. To his attests a funerary inscription from 1838-39 on
the architrave of one of them.
Finally, this year's work paid particular attention to a small sanctuary
located on the hill known as ı Tepe, a offshoot of Kazikli ğ that
closed the plain of Iasos on the east. Already identified by Professor
Akarca and briefly deseribed byDoro Levis, it can be considered an im-
portant extra-urban sanctuary, presumably dedicated to Artemis patron
goddess of the city of Iasos, and positioned and oriented to dominate the
mouth of the bay of the city İ A clarification of the planimetric de-
velopment and of the structure of the sanctuary, made possible thanks to
the collaboration of dott. F. Berti, director of the excavations of the Iasos
Mission, has permitted identification of several phases of construction
and arather original articulation (Fig. 5). The complex consisted of two
buildings, one of which (that to the southeast) appears in the shape of an
L, with foundations of large irregular block, identifiable perhaps as a por-
tico, while the other (that to the north) seems to be the true sanctuary,
rectangular in plan and divided into three rooms of which the centralone
is the largest. This room, reached by a short staircase, was the principal
cella that contained the cuIt group, whose base has been completely re-
constructed in loco. it shows three clear depressions to hold the plinths of
the statues of the group; the central plinth, oval, belonged to the statue of
Artemis, while the side ones, elongated rectangles held the two he-goats
that flanked the goddess. The reconstruction of the cult group was made
possible by the finding of numerous other fragments that could be joined
to the largest, a large statue which, as professors Akarca and Levi have
already noted, lies exactly in front of the temple: it was standing female
figure, now unfortunately missing both head and arms as well as the low-
er part of the legs, dressed in peplos gathered at the waist by a beit (Fig,
6). Together with fragments of this statue, including a hand part of the
drapery, were found fragments of the homs, hoofs and other parts of the
body of the goats, whose skin is rendered with thick curls. This has per-
mitted identification certainty of the principal statue as Artemis, and not
as Athena as had been initially supposed. The entire group can be linked
to an iconography belonging to typically Anatolian cuIt forms in which
the Greek goddess was superimposed on a local potnia theron. Such pro-
cesses of assimilation occured in many other cities on the coast of Asia
following the penetration of Greek cuIture. A good parallel for the Iasos
statue of Artemis might be that preserved at Holkham Hall, a variant of
6 D. Levi, in AnnAtene 43-44 (1965-66) 401, figs. 1-2.
63
the type known as Beirut-Venice", whose prototype dates back to the
fourth century B.C., although there we note the absence of the bulge un-
der the apoptygma.
In its ı phase, the bui1ding, consisted of a vast space divided into
three rooms with a sort of pronaos or access corridor. The central room
enclosed anatural cavity of the rock, perpahs a primitive cult place, later
filled in with earth and sealed off by the base of the cult group. Later,
perhaps under the Empire, the dividing walls were extended to the facade
wall of the sanctuary, whose lateral rooms thus remained acessible only
through independent doors; the threshold of one of the cellae has been
found. The central room, thus isolated, was articulated in a vestibule and
a true naos reached from a marble threshold.
Finds of HelIenistic ı arequite significant in that they come
from Rhodes, Myndus and Halicamassus and thus supply proof of the
fame of the sanctuary even outside the territory of Iasos.
In closing, we note that the discovery of some votive terracottas of
male gods, some young, others old with a long beard, identifiable as
Zeus, one of the principal divinities of Caria, suggests that the sanctuary
of ı Tepe was dedicated to more than one divinity and probably
to the goddess of Iasos, Artemis Astias, and to the principal divinity
of Caria, Zeus; their cult is, moreover, well known at Iasos under the
epiclesis of Megistos.
7 UMCU, 636 ff. nos. 129-136 (L. Kahil).
64
7
Fig. 1- Bargylia, plan of the acropolis:
ı . Alleged nymphaeum, 2. Tempel, 3. Theatre, 4. Bouleuterion, 5. Alleged Agora,
6. Byzantine Fortress, 7. Varvil Bay
65
D
o
o
+.
o
+
o
o
o
o
o
o
o
ı ı ı ı
u "
li ı ı
II 'i
LI "
ii
"
i:
ii
"
"
"
"
il
"
ı
I,
"
"
"
il
il
"
"
il
"
il
.,
"
::
::
6
"
"
.,
"
"'i
:: o
'i
"
!l
"
li
"
c
" O
"
"
"
" O
"
"
" ,
il Do---/-- ı
iI ::
ii ii
n H
::::::::::::::::.::.:::::'::::::::::.:::::.u
BARGYLIA - PIANTA DELLA ı ı CA rapp. i- 200
Fig. 2- Bargylia: plan of the main basilica
66
67
~ ı a g ü n A d a s ı
Fig. 4- Alagün: general planimetry of the main archaeological remains
68
ı
ı

-
;
"
"
:
L
.
-
.

i
"
.

I
.
:

.
:
-
.
-
........
';

ı

ı

ı
,

i
_
"
,
-
,

;
:
1
"
'"
l
'
+
"
"
'
'
'
.
q

[
l
-
.
.

.
.
,
:
;
f
j
:
:
J
-
r
-
-
-
-
,
[
]
J
'
;
"

-

<
<
:
.
.
.

ı

'
E

"
....,....
,L
.

ı

"
"
...
,
,
,

'
,
o
'
-
,
"
'J
1
:
r
''''
S
A
N
T
I
l
m
O
S
U
L

ı

>
-
<

İ

-
'
I
;
A
R
O
!
,
A
.

ı
ı

F
i
g
.
5
-
I
a
s
o
s
:
p
l
a
n
o
f
t
h
e
s
a
n
c
t
u
a
r
y
o
n
t
h
e

ı

T
e
p
e
$
70
ARCHAEOLOGICAL SURVEY IN THE GULF
OFMANDALYA, 1990
Eugenio La ROCCA*
in the summer of 1990, the archaeological mission from the Univer-
sity of Pisa, in collaboration with the Universities of Naples, Siena and
Chieti, continued the investigation and survey in the territory of the
Greek city of lasos and the Gulf of Mandalya, an area bounded by the
ı ı ı on the north, the ruins of the ancient city of Bargylia on
the south and, on the northwest, by the remains of a site known today as
Alagün'.
ı The mission continued the exploration of the area between lasos
and Alagün. This year, the fieldwork was extended towards the hills
which separate the northem territory of lasos from the Gulf of ı ı A
road, which seems to have been abandoned only in modem times (the
1947 1:200.000 map shows it as still existing), was the main route of the
area. The large amount of pottery sherds found along its course gives evi-
dence of its ancient use. The route must have joined the hinterIand of
lasos to the area of ı ı whence it would lead to Didyma and Mile-
tus. Its path is mainly flat: only at a huge hill, which dominates both the
plain of Alagün and the territory of lasos, the route c1imbs a gentle slope.
In this sector there are many sites of the so-called "Lelegian" type,
namely walled enclosures of different sizes. These structures apparently
controlled the pass, and also served for rural ı ı A huge walled
enclosure exists on the top of a hill facing the route; its surface measures
about 500 ı and the ramparts are made of large, roughly cut blocks of
*
Prof. Dr. Eugenio La ROCCA,. Dipartimento di Scienze Archeologiche, Sede Amministra-
tiva, Via Galvani, 1-56100 Pisa-ITALYA.
The participants in the mission were Professor Eugenio La Rocca, director, Professor Raf-
faella Pierobon Benoit, Dr. Marina Falla Castelfranchi, Dr Giusto Traina, Dr Beatrice Pinna
Caboni, Dr Giuseppe Ragone, the architects Enrico Benedetti and Alessandro Viscogliosi,
Mr Georges Marchand, and finally Ms. Emel Erten ğ ı of the General Direction of Mu-
seums and Antiquities in Ankara, whom i would like to thank for her competent and he1pful
assistance.
71
stone; inside of this enclosure there are the remains of smaller buildings,
mostly covered by rich vegetation. Another large enclosure, between the
hill and ı Tepe, is known today as "Zindan Kale". Moving toward
lasos, on the hills above the road, there are the remains of many smaller
"Lelegian" structures; over ı Tepe there is another enclosure: in-
side there were smaller fences (huts?) and at least one tower.
The distribution of the sites gives evidence of a well-developed land
organization. The enclosures and the smaller structures, although impres-
sive, were not mere strongholds, and their number can only be justified
by an economiy based on sheep- or cattle-rearing. The dating of the sites,
however, is not simple: from the evidence of tiles we should argue for a
date in the Classical period.
In the narrow valley just behind the outer wall of lasos there is a
necropolis, or rather a series of tomb groups. The structure of the tombs
is simple, but many carved blocks show evidence of monumental graves.
Among the tombs there are also other sites, with a concentration of pot-
tery, bricks, tiles and large jars. These could have been houses, or also
workshops.
In the modem village of ı ı ı ş ı recent intervention has re-
vealed structures built on the outer rampart of the city. These are exten-
sive, barrel-vaulted spaces, supporting a terrace; on the top of it we found
metarials from the Archaic period.
2. The survey of Bargylia was also continued, in order to work out a
suitable map of the ancient site. It is now possible to make some assump-
tions about the plan of the ancient city.
The acropolis is on a hill, divided in two by a slight saddIe (Fig. 1).
On the North-West summit, which is rather steep, the main public build-
ings are preserved; this part of the hill was possibly not walled. The other
part, which was walled in the HelIenistic period, was als terraced; we can
argue that it was destined for the residential quarters and- as Ionic co-
lumns of the portico, and inscribed bases of statues, are still in situ- to the
agora.
The monuments, which belong mainly to the second century AD, are
oriented on a NW-SE axis. This orientation seems to give evidence of an
orthogonal plan; since there are no variations in the foundations, we can
conjeture it was the original plan of the HelIenistic city.
A plan has been made of some of the major buildings. The first one,
on the NW summit, was formerly belived to be a temple: actually, it is a
72
public building with a peristyle court, with a huge underground cistem. It
had a tetrastyle front, supported by columns and pillars with Corinthian
capitals, comparable to the façade of the tempel of Divus Hadrianus in
Ephesus, and perhaps would have had asimilar "Syrian" pediment. The
cistem, as well as the scenograpic position of the building, make it possi-
ble to identify it as a nymphaeum. .
The alleged nymphaeum lies on a stairway, that rises from a great
terrace. Eastwards, there are the remains of a temple, built on the same
axis as the theatre. On the terrace was also found an altar, known from
formen descriptions, decorated with images of gods. The altar was
brought to Milas, where it is now kept in the Museum, and will be
shortly restored (Fig. 2).
A plan was also made of the theatre. The remains of its scaena, in
limestone, are well-preserved. The lowest level of the monument consists
in five vaulted rooms, in communication with the stage. The central room
is also opened to the rear of the scaena. Part of the decoration is still
in situ (the sculpture of a mask was brought to Milas), and allows a con-
jectural reconstruction. The stage must have consisted in a logeion of
Doric order; the trabeation, of mixed order, was decorated with dentils
and symae with lion heads, which can be compared to the decoration of
the theatre at Aphrodisias (Fig. 3 a-d). The scaena had at least two upper
orders, with the characteristic rectangular alternating aediculae.
The third monument surveyed was the Bouleuterion. Its cavea is sup-
ported by a cryptoporticus. Remains of massiye columns and Composite
capitals are allegedly part of its bearing structure; there are also isolated
fragments of columns and of trabeation related to the scaenae frons (Fig.
4 a-b).
The survey of the site made it possible to recover some sculptures
and inscriptions, which were partly known from former explorations, yet
only in a summary account. Some inscriptions are in the alleged agora,
namely the base of the statue of Divus Alexander, a base of an imperial
statue and a dedication to Titus. Another inscription was found in the
Byzantine walls. .
The exploraiton was also extended to a Byzantine complex near the
ancient harbour, outside of the Hellenistic ramparts (Fig. 5). This com-
plex consists of two (maybe three) Christian cult buildings, dating-
roughly speaking- from the beginning of the sixth century. A three-aisled
church called "basilica A" has one semicircular apse, and a sort of nar-
73
thex, supported by the ramparts. This structure, which dominates the la-
goon, communicated by a stairway with the basilica B, nearer to the har-
bour. The latter basilica has threeaisles as well, and has a large quadri-
porticus in front of it. in all probability, it had no pastophoria. From this
church come two inscrihed slabs, which received preliminary publication
by Dr. G. Traina-. One of these inscriptions bear the dedication "to St
Peter and the Saints".The datation of the complex is corroborated by the
study of the plutei, which are partly of local manufacture, and partly imi-
tate model s from Constantinople and from other centres of Caria (Fig. 6).
In concluding this preliminary report, I would like to remember the
generous and amicable assistance of the Direction of the Museum of Mi-
las. Thanks to the constant and helpful collaboration of Mr. Haluk Yal-
ç ı n k a y a , we could save from further damage and theft some important
sculptures from Bargylia, as well as the cult statue of Artemis from the
temple at Ç a n a c ı k Tepe, which had been identified during the 1988 sur-
vey.
2 G. Traina, Iscrizioni bizantine da Bargylia (Caria), Orientalia Christiana Periodica 56
(1990), pp. 189-92.
74
75
Fig. 2- Bargylia. Altar from the Acropolis. Detai! of the relief: Agathos Dairnon
76
Fig. 3a- Bargylia. The Theatre. Trabeation of a column from the scaenae frons, architrave
Fig. 3b- Bargylia. The Theatre. Trabeation of a column from the scaenae frons, frieze
77
Fig. 3c- Bargylia. The Theatre. Trabeation of a column from the scaenae frons, syma
Fig. 3d- Bargylia. The Theatre. Trabeation of a column from the scaenae frons, syma, detai!
78
Fig. 4a- Bargylia. The Bouleuterion. Massive composite capital
Fig. 4b- Brgylia. The Bouleuterion, Trabeation of a
column
79
\
\
\
\
1------(1-----
1
, ,
, ,
, ,
i i
:. :
.L__
__L-- abi
ı
:..
Q
::
il •. -j-' ••
Ll:-.-:: =:.:.:. ::::. ::::.:.-.-.=:. :.:.:.-:.:::.:-:.':::.-:.-.-=J
,
,
,
,
ı
)
ı
ı ı
+
-+-

. "
uou-lt. U
!,UOU Q
1i
"
"
ı
ii
"
:]
"
"
-
"
• ii
."
::
LL
jL
"
" i,
beli
ii
ı ı
11 •
U -+-
Fig. 5- Plan of the Byzantine sacred complex near the harbour
80
Fig. 6- Bargylia. Byzantine sacred complex. Basilica B: pluteus
81
AMASRA YyZEY Ş
AGUSTOS 1990
Stephen HIU*
JamesCROW
Dr. Stephen Hill ş ı ğ ı ş ş olan 3. dönem
ı ş ı ı Geç Roma ve Bizans dönemlerine ait Kale
ve Boz Tepe koruma duvarlanmn incelenmesi ı ş ı Bu ı ş
mada Bay L.G. Crow, Bayan S. L. Carless, Bay D. Griffin, Bayan F. Hall
(University of Warwick), Bay A. Kirby, Bayan G. Nicholl, Bayan
D. Simpson (Belfast, The Queen's University), Bay M. Bow (Royal
Commision of Historic Monuments) ve B. V. Williams ı ş ı
Aynca burada bu ı ş ı ş ğ Kültür Ba-
ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ ı Temsilcimiz
ı Cengiz Içten'e (Efes Müzesi'nden) ve Amasra Müzesi Müdürlü-
ğ tüm ı için en içten ş sunmak isteriz.
Bu seneki ı ş ı özellikle kalenin deniz surlan ve Boz Tepe
ı koruma duvarlanmn ğ ı ı üzerinde ğ ş ı ı ş ı
Kuzeyindeki küçük bir ı ı ı ı ş ı temel seviyesinde de olsa
kale duvarlanmn tüm ı izlenebilmektedir. Her ne kadar kalenin kuzey
duvarlan ğ kez ğ bitki örtüsü nedeniyle görülerniyorsa da, duva-
ı birçok bölümü günümüze kadar orijinal ğ ş
tir. Kalenin kara ı bakan surlannda ve Boz Tepe'nin güney ve
ğ duvarlannda ğ gibi, Amasra ş surlanmn kolay zedele-
nebilir ı ı da çift duvardan ş ğ ortaya ş Boz
Tepe'nin ğ ucunda ise ı üç ı duvara ait ı ı bulun-
ş En içerdeki duvann bu ı Sinop güney ş surlanmn
ı ucundaki kulelere benzeyen ı ı ı ı üçgen kuleler ı Amasra
surlanmn incelenmesinin ı ı birbirleriyle ş olan
ana ve yan ş yerlerinin tespit edilmesine olanak ş duvar ya-
*
Dr. Stephen HILL, Department of Classics and Ancient History, University of Warwick,
İ İ
James CRüW, Department of Archaeology, The University New Castle Upon Tyne-
INGILIERE.
83
ı içerisinde bulunan ı ı birimler üzerinde oldukça önemle du-
ş ğ ı siperlerin ı ı kulelerin ve ş
rin ı metodlan gibi. Boz Tepe koruma duvarlanna ek olarak, bu du-
varlada oldukça ş iki ş ı ait ı ı da ı
ş Bunlardan ğ ı 320 metre kareden daha fazla bir
ı ı ve bir ı ğ bir ı blok ş ş duvar-
lara sahiptir. Bu ı ı surlarla ğ ş en ı ş ı ş ı
ı özelliklere sahip ğ gözükmektedir. Aynca bu ı sivil
ş ı ş ı ziyade, askeri amaçlarla tesis ş olmalan
oldukça mümkündür. ğ bu ı ı ı ğ ise, ı deniz garni-
zonunun Boz Tepe ı ğ ve kale duvarlan ile de Amastris
ı ı korunmaya ı ş ı ı ş ğ ı ı .. Kalenin kuzey du-
varlannm ve Iç Kale ş ı ı incelenmesi sonucu, Ilk kalenin Amasra
Kalesi'nin ilk ı ğ ve 15. ı Cenevizliler ı
dan ı ğ ş kaleye ğ ortaya ş Gelecek ı
Amasra surlan üzerinde sürdürülmekte olan inceleme ı ş ı ı ta-
mamlanabilmesini ve ş evrelerinin ve duvar yüzlerinde ğ ş
gösteren ı tekniklerinin ı olarak ortaya ı ümid
etmekteyim. Bu ı özellikle ilgi çekici olan bir ş kalenin güneyinde
yer alan Bizans ı ş ı Amasra akropolisine ait Hellenistik du-
ı kayalara ş yüzü üzerine direk olarak ş ş olma-
ı Bu durumun 1991 ı ı daha ı olarak ş ı ı için
çaba sarfedilecektir.
Bizans dönemi kiliselerine ait ı ğ olarak ı
için elimizden gelen gayreti sarfettik. ı geçirmeyi ş ı ğ ı ı
kilise ı ı 11'den az ğ Kale içerisinde bulunan ve camiye
ş ş olan Geç Bizans dönemine ait iki kilise daha hala ayakta
ı Bunlardan küçük ı ı ı ı ş ı OL-
dukça ı olan ön cephesinin ğ olarak çizilebilmesi için oldukça
çaba ı ş ı Kale içerisindeki üçüncü kilise ise ğ ş
kulesinin içinde yer ı Boz Tepe'de ise iki kiliseye ait temeller
ı ş ı bunlardan ilki ş ı deniz ı ş ğ ı
ı yer alan sarp ı ı eteklerinde karaya ı ı ı tam
ş ı ı yer ı ve 13. ve 14. ı özgü "cloisonne LI tipi
ş ı ş ğ sahiptir. Daha ş olan ikinci kiliseye ait çok belir-
gin olmayan ı ı ise, ı tepe ı klasik döneme ait ı
ğ ı temel ı ı ı bir yerde tespit ş Boz Tepe'de
tespit ş olan ve üç apsisli bir plana sahip ğ tahmin edilen bu
ikinci kilisenin, yörede ş ı ş olan azizlerden St. Gerorge veya St.
Hyacinthus ı ı ş ş ı da ı ı Aynca ş
Bkz. S. Eyice Küçük Amasra Tarihi ve Eski Eserleri ı Ankara 1965.
84
ı kuzey ı bir ı ait olabilecek özelliklere sahip
dört ı ı bir mekan? olan bir kiliseye ait ı ı ı kuzey
ucunda yer alan iki küçük kiliseye ait ı ı birlikte ı geçi-
ş Klasik ş ı ı ı içerisinde ise Erken Bizans döne-
mine ait üç kilise ı Bu kiliselerin ş ı ş ı ı bilgilere
ı tarihlendirilmesleri mümkündür. Aynca kiliselerin konumla-
n üzerinde ı ş ğ ı ş ş Klasik ve Geç Antik
dönem "polis"inden, Bizans kalesi ve ş ş birimlerine kayma-
ı ilgili sonuçlar ı ı da olanak vermektedir.
Amasra'da ş olan ilk ş büyük ı ı bugünkü
Amasra ş merkezine oldukça ı ı Günümüz postahanesinin
ş ı ı bulunan ve Tekke Tepesi olarak bilinen tepenin yüzünde mey-
dana gelen erozyon ş yapay bir tepe veya höyükten ş ğ
Bronz ğ çanak ğ ile birlikte ortaya ı Yunan kolonisi
Sesamos'un ş yeri henüz kesin olarak bilinmemektedir; fakat Hel-
lenistik akropolisin kale üzerinde ş ğ dair kesin delil var-
ı ş ş ismini ş olan Kraliçe Amastris ı ge-
ni ş Ş ve LS. 2. ı güneye ğ uzanan vadiye ı ı ş ve
Roma dönemi ı ı (Küçük Liman) ş üzere 1200
metreden daha fazla bir ı kaplayan bir ğ ş ı ş ı Erken
Bizans dönemi kiliseleri ve ı ı tam olarak ş ı ı ş olan
perde duvar, Geç Antik dönemde ş liman içerisinde 400 metrelik bir
alana ı ı ş ı ş ğ ortaya ı fakat ş ı ve refah
müzede görülebilecek mimari parçalann da ortaya ğ gibi 7. ı
la kadar devam ş Zaman içerisinde ş ı küçülmesi ve
ı ı ı Küçük ı ı ı yer alan birçok Erken Orta
ğ ş ortak özellik olarak ş bu durum Amasra'da,
Klasik dönem "polis" inden, Bizans kalesine ş bir göstergesi-
dir. ı tip ğ ş Ankara'da, Sart'da ve Amorion'da da ş
Her ne kadar yörede ş ı ş ı azizlerden St. George'nin ı
la ilgili bilgiler nüfusun en ı bir ı ı ı ı ı ş ı ş ı ğ ı
ı söylemekteyse de, Amasra'da bu ğ ş Kale ve Boz Tepe surlanyla
oldukça belirgindir. 19. ı ş ı ş duvarlan ı ş ı gözle-
nen ş ı ı büyük bir benzeri, Amasra erken dönem ı
üzerinde görülmektedir". Pliny ı ı ı ş olan Erken Roma
dönemi su ı boyunca yeni bir drenaj sistemi üzerinde ı ı
Geç Klasik dönem ı ı üzerinde 2.5 metre yükseklikte koluvyon/
2 Bu kiliseyle ilgili daha erken bir ş ı için bkz. S. Eyice"Amasra 'Büyükada' ı bir
Bizans Kilisesi" Bel/eten 15 (1951) 469-496.
3 Bkz. C. Foss ve D. Winfield, Byzantine Fortifications, an Introduction (Pritoria 1986).
4 N. ğ ı Uç Bin ı ı İ 1987) s. 119.
85
aluvyon birikintisi ğ ortaya ş Bu birikinti üzerinde
daha geç ş ait çok az iz ı Ş 2, ı ölçekte ş
olan Erken Bizans kalelerinin ş ı ş ı ı ı ı göstermektedir.
Amasra Kalesi ı ğ ı alan ve ş ı ı ğ ı ı ı 7. ve 9. ı
ı arap ı ı ş ı ş olan Ankara, Amorion ve Amasya
kaleleriyle benzerlik göstermektedir. Bu üç önemli askeri kale ı za-
manda Bizans ı ğ ı ı idari bölge kaleleriydi.
Amasra'da ş olan ı bu çerçeve içerisinde ş
mek ve incelemek gerekmektedir. Aynca Amasra'da kaleye ek olarak,
daha ş ı bir ı sahip olan ve daha ş iç ı ait ı ı
lar içeren Boz Tepe surlan ı Bu sezon Boz Tepe'de ş olan
en önemli ı ı biri ı ı ı ı ş ı ve ı
ta ş ş ş ı silmesidir. Benzer özellikler ı (Ni-
caea) Leo III ve Konstantin V ı 727 ı ı meydana ş
Arap ı sonra yeniden ş ş 70 ve 94 no.lu kulelerden
bilinmektedir', Hem Amasra hem de ı ş olan silmeler,
Konstantinopolis'de bulunan ı ı ı 4. ı sonlanna ait
mermer silmelerini ı ı Erken Imparatorluk dönemi modeli-
nin özellikle ı ı ş kopyesi olan bu ı silmesi, ı ı Boz Tepe
kalesinin ı ğ özel rolünü göstermeye ı ş
ı Tarihi kaynaklar 9. ı öncesine ait çok az bilgi vermek-
tedir. Kale surlanndan tamamiyle ı olan Boz Tepe surlan ise kulla-
ı ı ı bir ş ı ş ı ortaya ı ı
ı ş ı ı önce ş ı ı gereken bir ş ola-
ı ı ise, ı ı ı ı uç ı Cherson'da bulu-
nan Bizans karakolu ile Karadeniz üzerinden bulunulan direk ş
ı deniz üssü olarak rolünün ş ı ı ı Gelecek ı epig-
rafik ve tarihi kaynaklarla ş ı ş ı ı bir kronolojinin ortaya konabil-
mesi için, ı ı düzeninin ve kiliselerin daha ı olarak in-
celenmesi ümid edilmektedir.
5 A.M. Schneider ve W. Karnapp, Die Stadtmaauer von İ (Nicaea) (Berlin 1938) Ş 36
ve42.
86
SURVEYATAMASRA
Stephen HILL*
JamesCROW
The third season of survey work at Amasra in August saw the com-
pletion of the area survey of the Iate Roman and Byzantine defences of
the Kale and Boz Tepe. The work directed by Dr S Hill and the survey
team consisted of JG Crow, Miss SL Carless, D Griffin, Mrs F Hill (Uni-
versity of Warwick), A Kirby, Miss G Nicholl, D Simpson (The Queen's
University of Belfast), M Bowden (Royal Commission of Historic Monu-
ments) and BV Williams. We wish to express our thanks once again to
the Ministry of Culture for. permission to carry out this work. We also
wish to thank Mr. Cengiz Içten of the Ephesus Museum, who was our
Turkish goverment representative, and to Mr. Soner ş ğ of the
Amasra Museum for all their help and support.
Particular attention was paid to the Sea walls of the Kale and the
eastern stretch of defences on the island of Boz Tepe. it was possible to
demonstrate that apart from a small stretch on the north side of the Kale,
the walls survive, at least at foundation level, throughout their entire cir-
cuit. Many sections, of course, stilI stand to their full, original height, al-
though the northern walls of the Kale are often hidden from view by
dense .vegetation. It is now c1ear that the more vulnerable sections of the
defences at Amasra had a double wall, as was the case with the landward
facing walls of the Kale and the southern and eastem sections of the
walls of Boz Tepe. At northeast end of Boz Tepe three distinct lines of
walls were found. The innermost wall at this point has projecting triangu-
lar towers which resemble the towers at the west end of the south walls
of Sinop. The completion of the survey of the circuit of walls at Amasra
enabled us to position gates and posterns actually in relation to each oth-
er. Considerable attention was paid to detailed features within the wall
structure, such as provision of crenellations, and the method of construc-
tion of towers and gates. In addition to the defensive walls of Boz Tepe
traces of two large bui1dings were recorded in close association with the
defences, one of which on the east side covered an area in excess of 320
square metres and was built with alternating brick and blockwork cours-
es. These buildings appear to be contemporary with the defenses, or, at
any rate, of comparable bui1d, and may well have been constructed as
mi1itary rather than civilian installations If this hypothesis is correct, the
*
Dr. Stephen HILL, Department of Classics and Ancient History, University of Warwick,
İ İ TERE.
James CRüW, Department of Archaeology, The University New Castle Upon Tyne-
İ
87
island of Boz Tepe may have held the original naval garrison, whilst the
citizens of Amastris sought protection within the walls of the Kale. Anal-
ysis of the north walls of the Kale and the construction of the Iç Kale
proved that the latter was part of the original plan of Amasra Kale, and
had been altered and added to by the Genoese in the 15th century. it is
hoped to complete the analysis of the wal1s of Amasra next year with a
detailed study of the phases of construction and variations of construction
techniques which are visible in the wall faces. A particularly interesting
discovery, which we hope to explore further in 1991 was that the founda-
tions of the Byzantine outer wall on the south side of the Kale are placed
directly on the rock-cut face of the Hellenistic wal1s of the acropolis of
Amastris.
Considerable effort was devoted to obtaining good plans of the By-
zantine churches. We were able to record the presence of no less than
eleven of these. Two Byzantine churches within the Kale were converted
into mosques, and are still standing. The smaller of these two has lost its
roof, and particular attention was devoted to drawing its interesting
façades in great detail', A third church survives within the Kale inside the
northeast comer tower. The foundation of two churches were found on
Boz Tepe: a smal1 church was built opposite the landing point on ş
ı at the foot of the cliffs below the sea walls, construction included
cloisonne masonry typical of the 13th or 14th centuries. The very faint
traces of larger church were discovered on the summit of the island, close
to the foundations of the classical temple. This church appears to have
been of triconchal plan, and may well have commemorated one of the 10-
cal saints, perhaps St. George of Amastris of St. Hyacinthus. On ş
ı plans were made of the church with a monastic enclosure on the
north side>, Traces of two smaller churches were recorded at the north
end of the island. The remains of three early Byzantine churches were
also recorded within the area of the classical city. The churches may be
dated on conparative ground and a study of their location allows us to
draw conslusions about the shifting focus of urban settlements from the
classical and Iate antique polis to the Byzantine kale and associated set-
tlement.
The earliest settlement at Amasra was probably close to the centre of
modem town, where erosion in the face of the hill known as Tekke Tepe-
si, opposite the present Post Office, has revealed that the site is an artifi-
cial mound, or höyük with pottery evidence dating from the Bronze Age.
1 See S. Eyice Küçük Amasra Tarihi ve Eski Eserleri ı Ankara 1965
2 FOf an earlier stury of this church see: S. Eyice "Amasra 'Büyükada' ı Bir Bizans Kilise-
si" Belleten 15 (1951) 469-496.
88
The location of the Greek colony of Sesamos is 'not yet known, but there
is clear evidence that the Hellenistic acropolis was sited on the Kale. The
city flourished under its eponymous refounder Queen Amastris and by
the 2nd centruy AD a significant city fil1ed the val1ey to the south, more
than 1200 metres from the Roman west harbour (küçük liman). in Iate
antiquity evidence from the early Byzantine churches and an enigmatic
curtain wal1 suggests that the main areas of settlement had contracted to
within 400 metres of the harbour, but continuing properity is attested up
to the 7th century by the wealth of architectural fragments to be seen in
the museum. The evidence for structural decay and the reduction of the
area of urban settelement are features commonly found in many of the
early medieval cities of westem Asia Minor. This is indicative of the
transformation of the classical polis into the Byzantine fortress, examples
of which are seen at Ankara, Sardis and Amorion-.
At Amasra this transformation is apparent in the fortification of the
Kale and Boz Tepe, although a reference in the life of St. George of
Amastris indicates that a part, at least of the population lived outside the
walls. An area probably little different from the early 19th century extra-
mural settlement seen on an early map of Amasra-. The exeavation of a
new drainage system along the line of the earlier Roman water channel
deseribed by Pliny showed colluvial/alluvial ı up to 2.5 metres over
Iate classical buildings, with little trace of subsequent occupation. Figure
2 shows a comparative plan of early Byzantine fortresses drawn to the
same scale. Amasra kale is similar in area and complexity to fortifica-
tions at Ankara, Amorion and Amasya, major military command centres
against the Arab raids from the 7th to the 9th centuries and three of the
principal theme fortresses of Byzantine 'Dark Age'.
We need to view the surviving structures at Amasra in this context.
Yet at Amasra there is in addition to the Kale the more complex fortifica-
tions of Boz Tepe, ı the remains of large internal structures. One
notable feature observed this season was the moulded comice which sur-
vives on the west side of the projecting gate of Boz Tepe. Similar fea-
tures are known from Nicaea ı at towers 70 and 94 rebuilt by Leo
III and Constantine V after an Arab attack in 7275. Both the Amasra and
Nicaea comices recall the Iate fourth century marble comices at the
Golden Gate in Constantinople, a conscious imitation of an earlier Impe-
rial model and perhaps indicating a specitic Imperial role in the defences
3 See C. Foss ve D. Winfield, Byzantine ı an Introduction (Pretoria 1986)
4 N. ğ ı Uç Bin ı ı (lstanbuI1987) s..119.
5 A.M. Schneider ve W. Karnapp, Die Stadtmauer von ı (Nicaea) (Berlin 1938) Ş 36
ve42.
89
of Boz Tepe and the Kale. The historlcal sources add little to our knowl-
edge hefore the 9th century, but the quite separate fortifications of Boz
Tepe argue for function distinct from the defended town of the Kale. One
possibility, which remains to be fully explored, is Amasra's role as a na-
val base with direct communications across the Black Sea to the Byzan-
tine outpost at Cherson at the southwest tip of the Crimea. It is hoped
next season to study in greater detail the structural sequence of the walls
and the churches İ n order to establich a comparative chronology which
can he related to the epigraphic and historlcal sources.
90
AMASRA-AMASTRlS
TURKEY
AntikLiman
West Hartour
BozTepe
BüyükLiman
East Harbour
100 200
Ş 1- Amasra'da bulunan Bizans ve Ceneviz ı ı gösteren plan; Roma ve Geç Antik:
döneme ait ı dahil ş P harfi yan ı ı konumunu
göstermektedir
Fig. 1- Plan showing the Byzantine and Genoese fortifications at Amasra; Roman and Ler-
Antique structures are omitted. P shows the position of postem gates
91
KÜTAHYA
AMORIUM
500m
j

Occupled
Areas
Ş 2- Anadolu Bizans kalelerinin ş ı ş ı ı ı
Fig. 2- Comparative plans of Byzantine fortresses in Anatolia
92
ARIAssas 1990
Stephen MITCHELL*
The survey of Ariassos, which we had begun in 1988, was completed
between 24 August and 24 September 1990. The team members were Dr.
Stephen Mitchell, Dr Eddie Owens, Linda Keyes, and lan Williams (Uni-
versity College of Swansea), Sabri Aydal (Antalya Museum), Jan Pollet
and Danny Gysen (Leuven), Sarah Cormack (Yale), Armin Schulz
(Münster) Claudia Rutherford (Oxford), and Yusuf Gül ı Museum,
representing the Turkish Department of Antiquities). Funds for the sea-
son were provided by the British Academy, the British Institute of Ar-
chaeology at Ankflra, the Roman Society, and the Crayen Committee.
The student members of the group were also aided by travel grants from
their various universities. The Institute at Ankara, as ever, provided
invaluable logistic support, notably the use of a landrover, and i am par-
ticular grateful to Chris Lightfoot for helping to arrange our accommoda-
tion before work began. Special thanks are due to our many friends in the
small town of ğ notably to Ramazan Ş and his familyand
to Ayfer Orbay, our 'landlady'.
Ariassos lies at a height around 1000 metres above sea level, imme-
diately north of the Çubuk ğ ı a kilometer west of the modem high-
way which runs north from Antalya. During the first season Sabri Aydal
had made a preliminary version of a city map at 1:500 and we had drawn
detailed plans of two areas: a group to important hellenistic public build-
ings which we could identify as the original civic centre on a westem
shoulder of the hill-slope (AS 39 (1989), Fig. 1 opposite p.65), and a
complex of Roman public buildings at the south west end of the lower
part of the city, comprising a Nymphaeum, Cistems, a Gymnasium with
Exedra, and a very ruined Bath House (AS 39 (1989),63-7). In addition,
the visible inscriptions had been recorded and several important built
tombs planned (see S. Cormack, AS 39 (1989), 31-40). Strenuous efforts
in 1990 have added much more to this initial record.
*
Stephen MITCHELL, FriedensstraBe 163400 Göttingen-ALMANYA.
93
1. TheCity Plan and the Hellenistie Fortifieations. The hellenistic
city was defended by a fortification wall, which was constructed in a va-
riety of masonry styles, ranging from rough, lightly-mortared field stones
to fine monumentel ashlar. Contrary to our original impression, the
whole construction, not simply the foundations, seems to date to the later
hellenistic period. In 1988 we had mapped a 300 metre stretch along the
north side (Fig. 1), usually about 1.80 m, thick, i n C ı u d i n g two rectangular
towers, the north east corner bastion, and a small gateway which opened .
onto a track which ran steeply downhill north east from the city. Inside
this gate, which was protected by small projections on either side, there
was a modest building about thirty metres long, with two rows of rooms
about four metres deep and a cistern in front. It is better interpreted as
stables, or some other provision for travelIers, than as a house.
In 1990 we were able to trace another 300 metres of wall along the
west side of the city, and to reconstruct its course where it ran for about
150 metres down the steep north east slope from the north east corner
bastion. A rectangular tower,later extended to form a house, was planned
here, and there are also traces of an outlying defensive system on the
shoulder of the hill to the east. Near the bottom of the slope the impres-
sive east comer, built of ashlar masonry, stilI stands 9.5 m. high. This lat-
er formed part of a large Roman peristyle house. Here the wall turned a
right angle and can be followed for about 110 metres almost as far as the
Roman Arch which dominates the eastem approach to the city. The forti-
fications must have continued for about 300 metres further to the south
west until they joined the western section, but all traces have disappeared
under the remains of Roman buildings on the lower southeast-facing ter-
races of the city. Here and at severalother points, it was clear that Roman
houses were built outside and even astride the earlier fortifications,
which had no purpose to serve during the pax Romana. The entire defen-
sive wall was about 1250 metres long and enclosed an area of between
nine and ten hectares.
2. The Hellenistie Civie Centre. Additional work in this area enabled
us to modify the plan published in AS 1989. The close relationship
between the Prytaneion (?), small Temple, Bouleuterion, and Stoa ap-
pears clear, although the reconstruction of the Stoa inevitably remains
conjectural since the building was so much altered in the later Roman pe-
riod. The two side doors of the Bouleuterion apparently belong to an ear-
ly phase of the building, before its twelve rows of seats were installed.
Since the undergrowth was less thick than it had been in 1988 we were
able to establish that these were arranged in orthodox fashion as a semi-
94
circle, without rows of benches running parallel to the side walls at the
south east end, as we had suggested earlier. The plan, although now more
precisely measured, corresponds more closely to the older reconsturc-
tions (cf. AS 39 (1989), 65 n. 9).
Further work on the small Temple opposite the Bouleuterion, con-
firms that is must have been a prostyle building, with two columns in the
front between antae, and was reached by six steps from the level of the
pavement in front (Fig. 2). Mortar in the foundation courses resembled
that found in parts of the city wal1, and we found a small piece of door-
moulding, which suggests a hellenistic not a Roman date. Moreover the
plan of the building, set on a podium with steps in front, is reminiscent of
Pergamene architecture of thesecond century B.C."whose influence can
also be seen on the Doric Temple at Sagalassos (Waelkens, AS 37 (1987),
42).
3. The Roman Arch and Other Roman Public Buildings. The most
conspicuous monument of Ariassos is the almost completely preserved
three-arched gateway which stands at the north east end of the dry valley
where most of the Roman public buildings were situated. Its position was
balanced by the corresponding facade of the Nymphaeum to the south
west, It may occupy the site of an earlier hellenistic city gate, but no trace
of this is visible today. The piers and superstructure of the Arch are built
of ashlar masonry around a compact rubble and mortar core. On top the
arch was 18.60 m. wide; the end piers were 5.40 m. and the central see-
tion 3.02 m. deep: the comice ı eleyen metres above the present
ground level, and the original height was perhaps a metre higher. We
made use of a ladder provided by ğ Belediye from their fire-
engine to complete the measurements of the elevations and to' climb to
the top of the structure (Fig. 3). The end and central piers, measuring
approximately 6x2.35 and L.84x3.8o. metres respectively, were separated
by side passages 2.90 m. wide and a central opening of 4.30 m. The north
pier appears to be out of alignment with the others. This is partly due to
subsequent displacement of the ı for there are significant gaps
in lower courses of the stone work at this end, but the discrepancy in the
plan is such that there must have been some irregularity in the original
construction,
The austere decoration of the interior and exterior facades was essen-
tially the same. The piers were surmounted by wide splayed capitals
which support the arches, themselves decorated with three plain fasciae.
Consoles, to support statues which have long since disappeared, project
95
forwards and backwards from the two end piers at the level of the capi-
tals, and between the arehes themseleves 1.80 and 1.90 m. above them.
The walls were capped by a frieze course with four plain bands across it,
and an equally simple comice which projected about forty five centimet-
res from the wall line. The construction of the top of the Arch is similar
to that lower down, except that no mortar was used to bind together the
core, which here consists of large uncut blocks packed in small stone
chips.
Four large statue bases originally stood facing out of the city. The re-
mains of the southemmost, identified by part of its inscription, lie on the
ground outside the southem side passage (Fig. 4). The northem base is
. in situ but badly damaged; the two central bases are intact, although bat-
tered, and supported statues of standing figures, which can be identified
from. their eroded inscriptions as Severus Alexander (south, the second
name deliberately erased) and a divinity or emperor (Carcalla ?), who is
identified as theos... megas (north). All were erected by the council and
people from funds provided by Diotimos son of Samos. Diotimos is
known to have been a leading figure at Ariassos during the second quar-
ter of the third century, who was honoured with a statue himself between
A.D. 236 and 242, probably in 238, when he was gymnasiarch, and wrote
an interesting inscribed letter to the city in which he promised to donate a
pareel of land whose revenues were to pay for oil for the gymnasium (cf.
AS 39 (1989), 63 and 65). The date of his activitiy is now confirmed by
the inscriptions from the Arch, in particular the base for Severus Alex-
ander who ruled between 222 and 235. These also suggest asimilar date
for the Arch itself, for although it is possible that the statues were added
to an earlier building, it is more plausible that theyare contemporary
with the main fabric. We may reasonably deduce that this imposing mon-
ument dates between the 220s and the 240s A.D., and not to the second
century, or to the reign of Hadrian, as has been widely suggested.
The main street of the city extended to the south west. Rock cut
foundations for three steps beside it can be traced beside the south pier,
where a large fallen base carries an illegible inscription., perhaps the sup-
port for a statue of some third century emperor. About eighty metres
from the Arch the street reached the area of the original Roman agora or
Forum. Most of the buildings here have been obscured by a Christian Ba-
silica (see below), but two rectangular structures, with antae projecting
south west and north east respectively, may originally have been small
podium temples sited roughly at the east and west comers of this small
central 'Forum'. it appears that the several inscriptions honouring emper-
ors of the second and third centuries, i n C ı u d i n g statue bases for Lucius
96
Verus and Commodus, as well as the huge base set up for Caracalla,
probably in 215 (AS 39 (1989), 63), stood in this central area. Beyond
this the street skirted the north side of the Bath House and Gymnasium
studied in 1988 (AS 39 (1989), 64).
4. Christian Basilicas. Two apsidal buildings with three aisles were
identified in the lower city. One stood inside the Roman Arch, immedi-
ately to the south west of the north pier, aligned with the street on its
north side. Excluding the very damaged area of the atrium and narthex,
which added nearly fifteen metres at the south west end, the Basilica was
about twenty seven metres long and seventeen metreswide. Eight rectan-
gular or columnar piers. made of re-used materal, separated the aisles
from the nave.
The second Basilica, first identified as such by H. Rott (Kleinasia-
tische Denkmdler aus Pisidien, Pamphylien, Kappadokien, und Lykien
(1908),25), occupied the earlier area of the Forum and was also oriented
along the line of the main street. The whole complex was surrounded by
a rough stone wall which .incorporated some earlier structures. The
church was built almost entirely from re-used metarial, including many
inscriptions. The main apsidal hall was 23,4 m. long and 14.4 m. wide,
with two rows of eight square piers dividing the aisles from a 6.8 m. wide
nave.. The apse at the east end contained a three-stepped dais, recog-
nisable from its foundations. At the west end a narthex, about 6.3 m.
wide, extended across the width of the northem aisle and the nave. Its
roof was also partly supported by square piers. At the south east comer of
the church there was a separate room, measuring about 11x6.5 metres,
reached by a door in the south west comer which stood at a higher level
than presumed floor level both of this room and of the narthex. This
chamber is perhaps to be interpreted as a baptistery, whose floor was
sunk to accomodate a baptismal pool. if so, it was handily situated next
to the Gymnasium complex, and perhaps could draw water from the cist-
ems and aqueduct which had fed the Bath House.
5. The Domestic Quarters and the Terracing of the Upper City.
Much attention was paid to the abundant but badly ruined remains of
houses, streets, cistems, and other features which cover the south-east
and south-west facing slopes of the city hill. On the larger and more
favoured south east slope there were eight more or less clearly defined
terraces, which contained rows of houses with two over-ground storeys at
the front (Fig. 5), but sometimes reduced to a single storey at the rear
where the slope rose. Narrow streets usually ran along the front, or
between two rows of buildings on the larger terraces, and in the gaps
97
between the houses, where steps were often necessary. Despite the steep
gradient of the hill-side there was usually space for a small courtyard in
front of or beside the dwellings, where plaster-lined bottle-shaped
cistems were dug into the rock or bui1t from rough mortared stones and
shored up on the lower slope with huge retaining walls. Especially higher
up the hillside rock faces were frequent1y cut vertically to form the rear
wall of houses. Vaulted basement rooms were also common.
Some of the houses certain1y date back to the HelIenistic period. One
well - preserved example lay close to the north - east bastion of the
defences. Some five rooms were arranged in an L-shape, openning onto
an east-facing porch and a courtyard, below which was a large stone built
cistem and a subterranean eellar (Fig. 6). Cuttings for pipes, which pre-
sumably collected water for storage from the roofs, are visible in the ash-
lar masonry of the house walls. The largest hellenistichouses were bui1t
on the lower terraces of the south-east slope. Some of the facades, with
windows and doors intact, are well-preserved, and as manyas eight or
ten. rooms are visible in the larger ground plans. Higher up, and on the
south-west slope, the houses were typically smaller, sometimes with only
two or three visible rooms, although these too usually had more than one
storey.
Public buildings were also incorporated into these terraces. On the
south west slope, for instance, there is a public well-house with three
arched shelters where water could be drawn from a row of vaulted cist-
ems. The helIenistic Bouleuterion occupied the full depth of the fitfh ter-
race of the south east slope, but fas entered from the sixth terrace above,
which contained the small civic agora (see above). Another Roman well
house which lay north east of the Bouleuterion was aIso reached from the
fifth terrace, although the cistems which supplied it were bui1t so as to
project into the fourth terrace below. The design incorporated decorative
arches, which were aIso a feature of some of the larger private houses.
Another public building of unusuaI design lay immediately to the
east of the Bouleuterion on the fourth terrace. At the north-west side of
an open area a double stairway ran up to what may have been a temple
built behind a thirty metre terrace waIl, which was surmounted by a fa-
cade of rectangular pilasters and perhaps, columns on square bases. De-
corative elements i n C ı u d e two smaIl triangular gables decorated with a
shield and a plumed Pisidian heIrnet (Fig. 7). The whole structure was
enclosed by an irregular temenos waIl, partly built, partly cut from the
rock. The decoration suggests a Iate helIenistic or early imperial date.
98
The Hellenistic houses of the steep terraces can be contrasted with a
large rectangular Roman peristyle house which occupied a prominent po-
sition north east of the Roman Arch and overlooked the road into the
city. A street from the Roman Arch led directly to a smal1 courtyard in
front of the house, which may have been entered through an impressive
arch itself. Rooms can be traced at two levels; an underground, cel1ar
area, with extremely thick wal1s and relatively narrow doors, survives in
the south west comer; larger rooms at ground level can be traced on the
east side. They opened onto a rectangular courtyard which had colon-
nades on al1 four sides and at least two rectangular vaulted cistems be-
neath the paved floor. Most of the east and south wal1s of the house fol-
lowed the line of the hellenistic fortification, much of which survided to
provide an exceptional1y sturdy fabric for this fine 'urban villa' (Fig.S).
6. The Cemeteries (by Sarah Cormack). Apart from the Roman Arch
the most striking standing buildings of Ariassos are the monumental built
tombs (cf. AS 39 (1989) 66). Nine of the largest examples, ineluding the
so-cal1ed Mausoleum (AS 39 (1989), 31-40) make up the North Necropo-
lis which forms a wedge running up the ridge from the saddle at the south
west end of the site so as to separate the south-east and south-west facing
slopes of the city. The South West Necropolis, whichlies on the rising
slope south of the saddle, contains forty bui1t tombs of simpler design,
usual1y rectangular in plan with a one-or two-stepped krepis, no antae,
and a plain central doorway. Another group of six built tombs, ineluding
the imposing double vaulted tomb with decorated orthostats, which was
illustrated by Lanckoronski's team (Stiidte Pamphyliens und Pisidiens ll,
125 fig. 98; p. XXII, C and D), and an adjacent example with a twos-
tepped krepis and six steps leading up at the front, was positioned to
overlook the main Roman street from the south west. Like the North
Necropolis, the tombs of this Street Necropolis were virtual1y integrated
into the public buildings of the city, although they were not, strictly
speaking, intra-mural. The East Necropolis ineludes nine tombs situated
beyond the Roman Arch and the eastem stretch of the Hellenistic fortifi-
cations, where they would have commanded the attention of visitors ap-
proaching Ariassos from this direction. In design and decoration theyare
general1y comparable to the tombs of the South Necropolis.
In addition to the built tombs there are numerous limestone sarcoph-
agi and rock cut cist-sarcophagi at the site. Although some of the former
belong to built-tomb complexes, for example being placed on platforms
in front of a heroon, the majorityare elustered on a hillock adjoinning the
saddle which separates the North from the South Neceropolis, placed in a
99
spiral formation which winds up to the top of the mound. The better ex-
amples are large limestone somatothecae, usually with a tabula ansata
flanked by Pisidian shields on the long side, and a shield motif on the
short ends. Occasionally a sarcophagus was elevated on a platform, un-
demeath which a secondray burial could be inserted.
7. The Aqueduct and the Roman Road to Termessos. In 1988 we had
briefly observed a well-preserved stretch of Roman road, about 2.5 m.
broad, which c1imbs in a steep zig-zag up the hill slope from the south
west, no doubt bringing travelIers from Termessos and Isinda to the West
Gate of Ariassos. High on the rocky hill above the road, running almost
due south from the city, a Roman aqueduct snaked along the contour line
from a source above the modem village of Akkoç, about four kilometres
away. A further area about 500 metres square was added to the existing
city plan at the south west so as to illustrate the course of the road and the
final seetion of the aqueduct.
The road was made from large traverse rectangular blocks, which
form shallow steps in the steeper sections (Fig, 9). The construction is
similar to that of the Roman road leading to Selge from the south, which
has, criminally, been almost completely destroyed by modem road work.
To accommodate the slope, one side of the road often rested on a terrace
built from massive blocks up to two metres high, while the other was cut
into the natural rock of the steeply rising hill-side.
The aqueduct seems to have operated exc1usively by gravity, without
recourse to siphons at any point. About 400 metres south of the site a
stone built bridge, about 1.5 m. high and solid except for a central con-
duit designed to evacuate flood water, carried the terracotta pipeline
across a small valIey. At either end of this bridge, and at short intervals
throughout the whole course of the aqueduct the pipe entered small rec-
tangular stone tanks (Fig.lO), which were presumably designed to relieve
pressure in the system and to facilitate c1eaning and maintenance From
the 'bridge' the pipe looped westward round the hilly outcrop south of the
city, and entered Ariassos at the saddIe which divides the North and
South Necropolis. Here the water level was about eighteen metres below
the top of the ridge and a deep gallery, which is now almost completely
filled by rock fall and debris (Fig. 11), had to be cut on the east and west
sides of the saddle, with a ten metre tunnel through the highest part. A
parallel for these deep-cut gal1eries and tunnel can be found in the
probably helIenistic upper aqueduct at Sagalassos (Owens, AS 40 (1990),
197). According to the inhabitants of Akkoç asimilar tunnel, now
100
covered up by concrete construction connected with the water supply of
the modem village, was cut into the rock at the head of the aqueduct to
give access to the spring.
8. Concs/usion. The survey of Ariassos has produced a detailed pic-
ture of the architecture and city plan of one of the smaller Pisidian cities,
inc1uding a large quantity of domestic architecture, ı cemeteries,
and representative public bui1dings dating between the Iate hellenistic
and early Chrisitan period. Earlier and later occupation was represented
only by part of a Bronze Age handaxe, perhaps collected as a relic in
Classical times, and a few ı of Islamic glazed pottery. The main
difficulty in interpreting the architecture is the lack of evidence for a pre-
cise chronogly. Architectural decoration was for the most part very sim-
ple and perfunctory, and only the Roman Arch can be directly dated by
inscriptions. Despite these limitations, the site has provided much impor-
tant information about the urban settlement of Pisidia which could not be .
observed or inferred from our earlier survey work at Antioch, Cremna
and Sagalassos, and Ariassos should assume a significant place in wider
assessments of the archaeology of Graeco-Roman Asia Minor.
101
102
Fig.l
Fig.2
103
104
Fig.3
Fig.4
Fig.6
105
Fig.7
Fig.8
106
Fig.9
107
108
Fig.lO
Fig. 11
PROSPECTION DANS LA REGION DE
BURSA 1990
Bernard GEYER*
Jacques LEFORT
François PLANET
La recherche entreprise dans la region de Bursa vise a İ
l'evolution du paysage (peuplement et occupation du sol) aux epoques ro-
maine, byzantine et ottomane dans une province anatolienne de l'Empire.
La region concemee est comprise entre Cyzique a l'Ouest, le fleuve Sa-
karya al'Est, la mer de Marmara au Nord et les retombees meridionales
de ğ au Ş Le programme est fonde d'une part sur un seminaire
qui se tient a l'Ecole Pratique des Hautes Etudes, d'autre part sur des tra-
vaux de terrain.
Lors du seminaire sont etudies d'une part les sources ecrites, essen-
tiellement byzantines et ottomanes (vies de saints, chroniques, regle-
ments monastiques, documents d'archives, en particulier fiscaux, etc.),
d'autre part les recits des voyageurs qui ont ı la region du ı
siecle au debut du xxe siecle.
La mission de terrain s'est deroulee au mois de septembre ı 990.
Y ont participe: Marie-France Auzepy, Bernard Geyer, Veronique Fran-
çois, Christophe Giros, Vassiliki Kravari, Jacques Lefort et François Pla-
net. Elle a eu trois objectifs.
- Le premier consistait alocaliser, a identifier et adecrire villes et
chateaux byzantins dans le cadre d'une enquôte sur l'evolution du resean
urbain, prealable indispensable aune meilleure connaissance du peuple-
ment de la region.
*
Bernard GEYER, URA 913-GREMD, Maison de I'Orient, Universile ı 2-
CNRS.
Jacques LEFDRT, Ecole Pratique des Hautes Etudes, ı

seetion et URA 186, College de
France-CNRS.
François PLANET, Musee des Beaux-Arts de Lyon.
109
- Le second objectif portait plus specifiquement sur l'occupation des
sols en milieu rural et etait fonde sur la prospection de plusieurs bassins
versants de la region İ
- Le demier objectif consistait en une recherche sur le monnayage
antique et medieval de la region il partir des collections conservees dans
les musees et des trouvailles isolees sur le terrain.
LE RESEAUDES VILLES Er DES PLACES FORTES
L'espace bithynien, comme d'ai11eurs l'ensemble de l'Empire byzan-
tin, etait structure par un reseau de villes et de places fortes dont les gar-
nisons assuraient la securite des communications et, peut ôtre dans une
moindre mesure, celle des villages avoisinants. il est done partienliere-
ment important, pour comprendre quel a ete le peuplement d'une region il
un moment donne, d'arriver il obtenir une image precise de la distribution
des sites fortifies, Pour ce faire, nous disposions de trois types de sources
nous permettant de preciser la situation au ı ı ı siecle: les textes byzan-
tins, certaines sources ottomanes et la prospection.
Les sources byzantines
Depuis l'invasion selcuk, mais aussi du fait de la ponssee des armees
ottomanes, l'importance strategique de la Bithynie, rempart de Constanti-
nople, s'etait accrue. La consequence en a ete le renforeement des defen-
ses de la province, notamment sous les ı Les chroniqueurs rela-
tent la restouration ou I' edification de certaines de ces forteresses, nous
indiquant parfois meme la date des travaux. Ainsi sait-on qu'Alexis ler a
fait fortifier Kibôtos, situe sans doute dans les environs d'Ersek
ı et Sidera, il proximite du lac de Sapanca. Jean II a fortifie
Achyraous et Lopadion. Contre les Niceens, les Latins ont fortifie
Charax, Kibôtos-Le Chivetot et restaure les murailles de Cyzique. Anne
Commene mentionne un certain nombre de fortifications qui ne sont pas
localisees avec precision: Sidera, Kyr Georges sur la rive Nord du lac de
Nicee, Arrnenokastron qui pourrait ôtre l'actuelle Pazaryeri. Pachyrnere, il
propos de i 'invasion ottomane en Bithynie au debut du ı siecle, men-
tionne, dans la region de Nicee, plusieurs agglomerations dont la plupart
semblent fortifiees.
Les villes importantes sont evidemment bien documentees: ainsi
sait-on que les empereurs de Nicee ont restaure les murailles de Nicee et
de Brousse, lesquelles avaient d'ailleurs ete entretenues constamment de-
puis l'Antiquite.
110
- Les sites moins importants restent, helas, souvent non localises du
fait d'une toponymie qui a largement change et de l'absence d'archives
byzantines. Aussi doit-on souvent se contenter de savoir, ou de deduire',
que tel site a ete fortifie au xne ou au xme siecle sans pouvoir pour
autant le localiser.
Au total, sur 45 sites vraisemblablement fortifies au ı ı ı siecle
d'apres les sources byzantines, moins de la moitie, 19, peuvent ôtre loca-
lises. Mais les textes byzantins ne representent pas notre seule source
d'information. De l'epoque ottomane nous vient une chronique de
premiere importance en ce qui concerne les places fortes et leur localisa-
tion.
La chronique ottomane ş ı ş
Ecrite ala fin du xve siecle, cette chronique relate la conquôte de la
Bithynie par Osman et Orhan et mentionne un certain nombre de places
fortes tenues par des gouverneurs ou seigneurs byzantins et prises par les
Ottomans. La confrontation des textes et de donnees archeologiques nous
a convaincu que les informations fournies par ş ı ş etaient
fiable, que l'ensemble des sites fortifies qu'il mentionne ont vraisembla-
blement ete detenus par des chretiens et qu'il correspondent done ades
sites fortifies byzantins.
Le chroniqueur mentionne dans la region 38 sites fortifies chretiens,
dont 29 sont identifies. Nous avons visite 23 de ces sites. Les vestiges
trouves sur place permettent de dire que 16 d'entre eux, sur 23, etaient
occupes au ı ı ı siecle.
Au total, aux 19 agglomerations fortifiees ou fortifications localisees
qui nous sont connues par les sources byzantines, ş ı ş permet
d'ajouter 17 sites nouveaux.
Nous mentionnerons ici quelques uns d'entre eux, atitre d'exemple:
- Ulubat, aujourd'hui Uluabat, est Lopadion. Les fortifications by-
zantines sont conservees.
- Apolyont, aujourd'hui Apolyontköy, est Apollônias, L'enceinte sub-
siste.
- Kite, appele Ürünlü depuis 1960. Les mines du chateau sont a50 m
au sud-e st du village; on observe sur le parement une esquisse de c1oison-
Dans le cas d' Aparnee (la moderne Moudanya) et de ı (Karamürselj.Ie seul indice
que nous ayons de la fortification du site est l'existence d'un eveche ou d'un archeveche,
111
ne et de pseudo-damier. On trouve au sol de la ceramique byzantine des
ı ı ı et ı siecles et de la ceramique ottomane.
- Adranos est Adrianoi, aujourd'hui Orhaneli, connu par des listes
d'eveches. Les ruines de l'Adrianoi romain et paleochretien se trouvent 30
2.5 km 30 l'ouset d'Orhaneli. Une colline fortifiee situee 30 2 km au nord
correspond vraisemblablement au site byzantin. L'espace fortifie fait 100
m sur 70; deux tours sont bien conservees, avec un type de parement
connu ai11eurs, dans la region et en Macedoine, vers le ı ı ı siecle. Le
sol est couvert de tessons byzantins. De nombreuses dalles de marbre
pourraient provenir d'une eglise.
- Kestel.e l'est de Bursa. L'enceinte subsiste.
- Yarhisar, au sud İ aujourd'hui le village de Yarhisar. Des
vestiges de la fortification subsistent au somrnet d'un eperon rocheux. En
contrebas, abondante ceramique des ı ı ı ı siecles.
- Çavuskôyü "pres de Lefke 30 l'entree de la vallee de la riviere de Ye-
nisehir" comrne le precise ş ı ş doit ôtre identifie au site dit Ku-
leler. C'est une forteresse erigee sur un ensellement dominant le Kocasu.
Deux tours et des traces de murs sont conservees. La ceramique est du
ı ı ı siecle.
- Mekece, deja ı par ı Battuta en 1331. A 1 km du village
actuel, sur un piton, se trouvent des vestiges anciens; dans la plaine,
on observe les restes d'une enceinte mal conservee de 52 m au moins sur
12 m. On y trouve de la ceramique byzantine et ottomane.
- Akhisar, au nord-est de Mekece, 30 l'ouest de Pamukova, pres du ha-
meau de ş etait une puissante ville fortifiee, Sur un piton est
conservee une vaste enceinte de plus de 100 m de long, des epoques hel-
lenistique, romaine, paleochretienne et byzantine. La ceramique est helle-
nistique, romaine et byzantine ı ı ı ı siecles), pour tres peu otto-
mane. Sur un ensellement en contrebas se trouvait une ville basse non
fortifiee. Nous avons done la une ville byzantine occupee au ı ı ı siecle,
dont nous ne connaissons pas le nom.
La prospection
En parcourant la region, nous avons ı d'autres fortifications,
non identifiables par les sources ecrites evoquees ci-dessus. Parmi celles-
ci, six datent vraisemblablement du ı ı

ou du ı ı ı siecle.
- Eskihisar, sur la rive nord du golfe de Nicomedie, pourrait ôtre Ni-
ketiata mentionne par Cantacuzene. C'est une vaste enceinte byzantine.
112
La porte est conservee et au centre s'eleve un grand batiment rectangu-
laire a3 niveaux. Le mur d'enceinte est pourvu de tours.
- Çoban Kale, dans la vallee du Yalakdere, etait une colline fortifiee
a mi-pente; au moins six tours subsistent ainsi que, par endroits, des tra-
ces de batiments appuyes ala muraille interne. La ceramique va de la se-
conde moitie du ı ı ı siecle ala fin du ı siecle. Deux monnaies mal
conservees ont ete retrouvees: des trachea de billon datant de la seconde
moitie du ı ı ou du ı ı ı siecle.
- Burcun, sur la route Sölöz- ş a aujourd'hui l'aspect d'une
butte aplanie. Le mur medieval est visible acertains endroits. L'enceinte
mesurait 50 m par 30 m. On y trouve de la ceramique byzantine tardive.
- Büyük Kale, sur la rive gauche du Sangarios, au sud de ş
Dans la plaine, commandant l'entree du defile du Sangarios, une vaste en-
ceinte est perçee d'une porte.
- Sögütlü, au nord d'Adapazan, rive gauche du Sangarios, est un tres
grand chateau byzantin du meme type que le ı mais beaucoup
plus important. Les tours sont carrees, le mur est perçe de trois portes
etroites. Nous n'avons pas trouve de ceramique datable. Ce chateau, de
meme que Büyük Kale, pourrait faire partie des fortifications edifiees par
Michel YIlI pour defendre la frontiere du Sangarios.
Au total, plus de 40 sites fortifies ont ete Joealises. D'autres restent a
reperer. Mais, en l'etat, la carte ci-jointe donne une premiere image de la
defense du pays au ı ı ı siecle. Cette carte ne fait pas de distinction
entre ville et chateau-fort, car l'etat de la documentation et celui de notre
recherche ne pennettent pas toujours de se prononcer. Notons que la se-
curite des communications exigeait la presence, tous les 25 ou 30 km,
d'une agglomeration fortifiee. Eu egart ace fait, il parait vraisemblable
que nous connaissions maintenant, par leur nom byzantin ou ottoman, la
plupart des villes de la region. Le resean des villes etait complete par un
resean de chateaux-forts, dont un petit nombre a ete repere.
La Bithynie parait avoir ete bien mise en defense au ı ı ı siecle. Les
resultats de cette premiere mission de prospection archeologique ten-
draient aconfinner les propos tenus par Pachymere: la Bithynie ı ı
dans le siecle precedant la conquete ottomane, une region prospere, bien
peuplee et bien defendue.
L'OCCUPATIONDES SOLS EN MILIEU RURAL
Si la confrontation des textes et du terrain permet d'obtenir une
image acceptable du reseau urbain, il n'en va pas de meme pour les cam-
113
pagnes; ici la strategie d'investigation doit ôtre differente. Reconstituer le
resean des villages al'epoque byzantine n'est pas une mince affaire, si
tant est que cela soit possible en l'absence de documents cadastraux by-
zantins. Des lors, c'est bien plus les etapes successives de l'occupation du
sol, l'evolution du paysage rural, qui doivent ôtre recherchees et, si possi-
ble, explicitees.
En schematisant, on peut considerer que le relief bithynien est fait
d'une succession de fosses d'effondrement-Ies plaines, souvent partielle-
ment envahies par les eaux-· et de compartiments souleves-les massifs,
qui representent autant d'obstacles ala penetration mais aussi aux com-
munications. Une evolution geologique complexe est a l'origine du fa-
çonnement de ces divers compartiments, qui ont ete inegalement occupes
et mis en valeur au cours des temps. Si la presence des Neolithiques est
mainte fois attestee dans les basses plaines, partiellement occupees par
des lacs ou, du moins, tres largement marecageuses jusqu'il y a peu, et si
l'on peut sans crainte de se tromper affirmer que ces plaines ainsi que les
piemonts qui les bordent ont toujours ete occupees, la situation semble
beaucoup plus complexe des que l'on aborde les versants des massifs.
Ces demiers, du fait de leur structure (des blocs souleves orientes gros-
sierement est-ouest) sont relativement peu larges. lls ı dans
l'ensemble, des pentes assez fortes qui relient entre elles plusieurs surfa-
ces ou lambeaux de surfaees etages. L'occupation du sol, dont on peut
supposer qu'elle a ete progressive des plaines vers les sommets, a force-
ment ete influencee par l'existence de ces paliers. Le premier point im-
portant est done de savoir aquelle epoque ou a quelles epoques a ete rea-
lisee la mise en valeur de ces surfaees hautes, et aquel rythme.
Pour ce faire, nous avons explore systematiquement plusieurs bas-
sins-versants de la region d'lznik en essayant de mettre en relation trois
types de donnees: l'etat des paysages actuels (type de milieu, etat de la
vegetation, type d'exploitation), les vestiges archeologiques et les forma-
tions alluviales ı En effet l'analyse des formations alluviales,
dont la mise en place au fond des vallees est la consequence directe de
l'erosion des versants situes en amont et leur eonfrontation avee les resul-
tat s de l'enquôte archeologique doivent nous permettre de cemer, pour
l'instant sur des espaees restreints, les differentes phases de l'oceupation
des sols (expansion, ı abandon).
Les resultats des analyses effectuees sur un premier ensemble de for-
mations alluviales de la region d'lznik sernble indiquer trois phases d'ero-
sion sur les versants. La premiere se situerait al'Age du bronze (mais
nous n'en avons qu'un seul indiee pour l'instant), la seconde remonterait a
114
la fin de l'epoque romaine, la demiere se situerait ala fin de l'epoque by-
zantine ou au debut de l'epoque ottomane. C'est cette demiere phase qui
est actuellement la mieux documentee et qui semble se retrouver dans
tous les bassinsversants explores, Elle se caracterise par une fonnation al-
luviale qui semble s'ôtre mise en place sur unlaps de temps assez court et
qui occupe largement les fonds de vallees, aujourd'hui cultives, Ces der-
niers sont done de fonnation tres recente et l'on peut en deduire que des
surfaces importantes se sont trouvees, aun moment donne de l'histoire
recente de ces vallees (fin de l'epoque byzantine?, debut de l'epoque otto-
mane?) impropres atoute mise en culture.
Mais quel est le facteur declenchant ces phases d'erosion qui ont
aboutit a la fonnation de ces terrasses? Une des hypotheses de travail
etait que ces fonnations, temoins des erises de deprise sur les versants,
etaient la consequence des defrichements progressifs de paliers de plus
en plus eleves, L'erosion serait done directement liee aun accroissement
de la pression humaine sur des milieux fragiles (pentes fortes, exploita-
tion forestiere ou elevage en marge des terroirs). or un des enseigne-
ments de la prospection archeologique est que nombre de hautes surfaces
etaient deja densement occupees et cultivees a l'epoque romaine. A partir
du moment oü l'on sait que des hautes terres ont ete mises en valeur des
l'Antiquite, on ne peut plus guere mettre directement en relation la der-
niere phase d'alluvionnement constatee dans les fonds de vallee avec le
progres des defrichements medievaux. Une nouvelle hypothese est alors
a considerer, a savoir si les alluvionnements historiques considerables
observes un peu partout dans la region ne seraient pas amettre plutôt en
relation avec des episodes d'abandon des terres. La poursuite de la
prospection devrait pennettre d'eclaircir ce point, mais des etudes fines
des fonnations alluviales (macrorestes vegetaux et pollens) pourront peut
etre, elles aussi, apporter des elements de repouse.
CIRCULATION DU MONNAYAGE AUX EPOQUES ROMA/NE ET
BYZANTINE
L'apport de la numismatique au projet d'etude des paysages de Bithy-
nie se traduit par l'etude des monnaies de bronze circulant dans des espa-
ces geographiquement Ilmites. Le premier aspect du travail conceme les
monnaies rencontrees durant les missions de prospection, dans des zones
parfaitement definies telles les plaines cotieres ou lacustres acaractere
agricole, les zones de passage (cols et grands axes routiers) ou encore les
vallees d'altitude a vocation forestiere ou pastorale. Sont e g a l e m e r ı t mis a
contribution les registres d'entree dans les musees locaux afin de relever
115
l'origine geographique des monnaies. Ainsi, la collection du musee
d İ a pu ôtre etudiee en ı 990.
Depuis Louis Robert, nous savons que les petites monnaies de bron-
ze, ala difference des especes en argent aforte valeur liberatoire reser-
vees au commerce et au payement des troupes, servaient de maniere
quasi-systematique pour les echanges quotidiens mais que leur utilisation
se limitait au territoire contrôle par la cite emettrice. Ces monnaies de
bronze souvent frappees ep petite quantite, comparee aux importantes
masses monetaires introduites par les souverains hellenistiques, permet-
tent de localiser les cites antiques puisqu'elles n'ont generalement que
peu circule. Ainsi, les rares monnaies d'epoque imperiale frappees par
Nicee que nous ayons rencontrees lors des prospections ou au musee pro-
viennent des environs immediat d'Iznik et non des ı d'lzmit ou de
Bursa. De plus, la grande masse des monnaies d'epoque imperiale conser-
vees au musee d'lznik provient de l'atelier municipal; rares sont celles
frappees par les autres grands centres urbains regionaux ala meme epo-
que (seul Cyzique est ı represente).
A l'echelle de la collection numismatique du musee d'lznik, et uni-
quement pour Iesrexemplaires dont l'origine a ete relevee, mais aussi du
materiel rencontre lors de la prospection, il semblerait que les monnaies
hellenistiques ou imperiales proviennent generalement des zones proches
des anciences cites antiques ou des villages situes sur les axes de passa-
ge, alors que les zones d'altitude ou les sites refuges n'ont revele ace jour
que des monnaies d'epoque byzantine tardive, contemporaines des grands
domaines monastiques ou de la conquôte ottomane ı ı

siecles).
Cette etude de la circulation monetaire al'echelle de la Bithynie per-
met egalement ı le delicat probleme de l'atelier ou des ateliers
monetaires sous les rois de Bithynie, au ı ı ı siecle avant notre ere. En
effet, deux cites (Nicomedie et Brousse), voire trois (Nicee) peuvent
avoir eu sous les Prusias un atelier royal. orces trois cites correspondent,
nous l'avons yu, a des zones geographiquement ı et separees
par des espaces montagneux limitant les echanges commerciaux.
Les monnaies de bronze des Prusias sont tres communes et leur iden-
tification est, tout du moins au musee d'lznik, certaine. Ainsi sur 625
monnaies antiques etudiees cette annee aı 50 exemplaires, soit pres
de 8%, appartiennent au monnayage des Prusias. Dans les annees avenir,
l'etude des medailliers de Bursa et d'lzmit fournira les informations ne-
cessaires pour une comparaison des trois centres potentiels de production
et done la localisation de l'atelier royal.
116
Le principal mode d'approvisionnement des musees regionaux de
Turquie, asavoir l'achat ı des inventeurs, nous assure de la prove-
nance locale des objets etudies, Outre des tresors dont la date d'enfouisse-
ment precise la chronologie des emissions monetaires qui le composent,
la grande masse des monnaies generalement de bronze et de mediocre
ı nous renseigne sur la nature du numeraire circulant al'echelle des
cites antiques ou memevales. Toute abondance, ou, a contrario, toute ab-
sence, correspond bien aune realite historique dont nous ignorons, ace
jour, le plus souvent l'existence.
117
o
5
0
k
m
ı
i
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
0
0
L
A
B
I
T
H
Y
N
I
E

E
s
k
i
.
M
a
n
y
a
s
F
i
g
.
ı

Y
a
r
b
i
s
a
r

B
i
l
e
c
i
k

L
O
P
A
D
I
O
N
Y
a
r
h
i
s
a
r
S
i
t
e
f
o
r
t
i
l
l
E
,
a
u
v
r
a
i
s
e
m
b
l
a
b
l
e
m
e
n
l
f
o
r
t
i
f
i
e
,
a
u
X
L
L
I
-
e
l
e
e
l
e
T
o
p
o
n
y
m
e
b
y
z
a
n
t
i
n
T
o
p
o
n
y
m
e
o
t
t
o
r
n
a
n
a
u
a
c
l
u
e
l
SOMA YAKlNLARINDA İ İ DAG
Ş İ TIRHALA
ı
AydaAREL*
ı ya da bugünkü ı Darkale Köyü-, Soma ilçesinin iki ki-
lometre kadar güneyinde bulunan küçük bir derbent ş Ram-
say ı Bizans döneminin ı olarak ı ve
Gandeia ile birlikte iki ş bir ğ ş ğ belirlenen
bu ş ı en eski ı bir Trakhoula piskoposunun ikinci
ı Konsili'ne ı ı ğ ı ı gösteren 787 tarihli ı ı Ramsay, eski
Germe ı olarak ğ ı ı ı da Geç Bizans döneminde
Trakhoula'ya ğ ı ğ öne sürer. Bu ğ ı ı ı ı dönemin-
de de ş gerçekten de, 19. ı içlerine kadar bir kaza merkezi
ğ ş belgelerden ş ı ı sonralan tam bilinmeyen bir
nedenden ötürü ş ve ş gösteren Soma'ya ğ ı bir köy du-
rumuna ş Nitekim 1892 Salnamesinde Soma bir kaza olarak gös-
ş Bununla birlikte, ş ğ ı ğ gibi, ş mer-
*
2
3
4
5
6
7
Prof. Dr. Ayda AREL, Ethemefendi Cad. 9/1 Çim apt. D. 2 Erenköy İ
ı 1964, 1989 ve 1990 ı ı gitme ı ı ı bulduk. Bu ziyaretler ı ı he-
nüz ı ş ve ı ş ı ş bir dokuyu ğ ortaya ğ bu köyün
ivedilikle sit bölgesi ilan edilerek ğ ğ ve tarihsel dokusunun korunmaya ı
ı bir zorunluluktur.
ı ı eski ı ğ ş imlalarla ı ı ş da, bu ı ş ı
Cumhuriyet dönemine aittir. C.K. Orkun'un Manisa ğ ı (Manisa Halkevi Yay. 3, ı
1937) ı eserinde köye ı ş ı ı ad Turgutalp (s. 34) iken, 1964 ı ı köye ilk ziyare-
timiz ı ı bu ad ı ı ş ş 1990 ı ı ise, ı ı fonetik olarak ta-
rihsel ğ ı ı ğ ı ı ş ı ı ki "Darkale" ı karar ı ı ı ğ ı ı ğ
W.M. Ramsay, The Historical Geography of Asia Minor, (Ro. Geo. Soc., Supp. Pap. vol.
lv), Londra 1890, s. 127.
Bkz: Pauly-Wissowa, "Trakoula" maddesi.
Ramsay. a.g.e., s. 127 ve 155.
i. Gökçen, Manisa Tarihinde ı ve ı İ 1946, s. 221: tarihi belli olmayan bir
belgede, Tarhala ı bir tahinhanenin Manisa'daki Muradiye camiine ğ
yazar. ı ı bir ş eserinde ise, 958 tarihli bir belgede ı bir ı ı
merkezi olarak ğ ı ı Tarhaniyet olarak ğ ikinci bir belgede ise, kaza
gelirlerinin 17 Zilhicce 10lOtarihinde iltizama ğ bildirilmektedir: Saruhan'da Yürük
ve Türkmenler, ı 1946, s. 28 vd, 73. Feridun Emecen'in XVi. ı Manisa ı An-
kara 1989 ı eserinde zikredilen 984 H/1576 ve 975 H/1567 tarihli iki hükümde ı
bir ı (S. 36, not 157).
Bkz: Yurt Ansiklopedisi, "Manisa" maddesi.
119
kezindeki ı Camii'nin 19. ı ı bir ı ş
ı ve o dönemde moda olan barok uslübunda bezemelerle ı
ı ı ı o ı da önemini büsbütün ş ğ ka-
ı ı ı
Özgün ve Arkaik karakterini koruyan ilginç bir ğ ş olan
ve bugün Soma linyit madenierinde ı ş ş ailelerinin ğ kü-
çük bir köyolan ı ı Türklerin ne zaman eline ğ kesin olarak
bilinmemektedir: ı Gökçen'in ğ bir rivayete ı ı Ma-
nisa bölgesini kuzeyden inerek ele geçiren Harezmli ş ı da
ı ı ı ğ gibi hile ile ş Yazar bu ş
Saruhan ğ ilk merkezlerinden ğ ı ı üzerinde
duruyor'. Ne var ki, Hammer ı ı Karesi ğ mülkündeki yer-
ş ı ı Ne var ki, ı yönetimi ı ı
ı ı ğ ı olan Soma'da Saruhan beylerinden ı ı Ş ait
bir caminin ş ı Karesi Saruhan ğ ı ı ı bu
derbent ı ı Karesi ile 1345 tarihinde tümüyle ı ilhak
olduktan sonra bile Saruhan mülküne ş ğ gösteriyor",
ı Eski Eserler ve ı Yüksek Kurulu'nun 8.7.1977 tarih ve
A 633 ı ı ı korumaya ı ı ş ı Bu kararla köyde bulunan
ve eski eser ğ olan sekiz ı tescil ş köy için bir sit tes-
biti ş ı ı ı ş ı ı ı özgün ve Arkaik karakterini koruyan
ve yenilenme ile ı ş henüz ı ı ş olan bu köyün en ı za-
manda tümüyle sit bölgesi olarak tescili gerekmektedir (Resim: 1).
Bu köyün ı ş ı ı ı önemi, pitoresk karakteri ve içinde
barak bezerneler bulunan eski bir camiye sahip ı ı ı ı ğ
gerçekten de, bugüne kadar ı Anadolu'da 18. ve 19. ı etkin
olan a'yan ve derebeyi ailelerinin ı ı ı eserler üzerinde ı ğ ı ı
ı ş bu ailelerin büyük ölçüde köy ve kasabalarda bulunan emlak
ve ı ı bu ailelerin ı kesiindeki statüsüyle ilgili ğ dü-
ş ş Keza, ı miri rejiminin çözülmesi ı ı ş
ı ğ ş araziye sahip olan ve ş bu ailelerin
güçlenmesi sadece dönemin siyasal ve ekonomik konjonktüründen kay-
naklanan ı ğ ama, ı zamanda bu ailelerin yerel statüsü-
ne ğ ı ı ı Bu statü, belki de bu ailelerin bir ı ı ı ı Ana-
8 ç. Uluçay, i. Gökçen, Manisa Tar/hi, İ 1940, s. 23 ve 42.
9 Von Hammer-Purgstall, ı ğ Tarihi, c. IIIII, s.
ı J. Mordtmann, Uber das türkisehen Fürstengeschlecht der Karasi in Mysien, Sitzb. d. kôn.
Preuss. Akad. d. Wiss., 1911, s. 3-7.
i i Bu bilgileri bana ğ İ II. Bölge Kurulu Üyesi ve Manisa Müzesi ı
ı Ilhami Bilgin'e ş ederim.
120
dolu'nun fethiyle ilgisi olan bir soyla ş ileri gelmekteydi. Bu
ı ı ı ı ş ı veriler ı ş bulunuyoruz. Söz geli-
mi, 18. ı ı ı ğ ı çok eski bir ş olan De-
deköy'de ğ Mehmet Bey'in on ı ğ ı cami, ş ğ ı
ı Bey'e ait bir ı ı ı ğ ı ı gerek ı gerek Ay-
ı camiIeri daha eski bir ı ı yerine ş ş ı bu
ailenin ı ğ ı ailesiyle kan ğ ı ı Arpaz'da, Osman
Beyler ailesinin ğ ı olan müstahkem ğ biraz ilerisinde, fetih
döneminden ı ş bir zaviyeye ait ı muhtemel küçük Arkaik bir
türbe ı Bu örnekler ğ ı Ancak bu saptamalar, ı
Anadolu'da ı ğ ve biçimine, ı ı bu bölgenin
ş ve ş sonra ş ğ sosyal ı ş ı ş ı
tutacak nitelikte ğ geç dönemde ı ı ğ ı ı koruyan eski yer-
ş bize konumuz ı ı ilgi çekici ş ı da
bunlardan biridir.
Köyde bugün ı adet eski eser saptanabiliyorsa da, bunlann bir ı
ı çok harap ı Ozellikle köyün ş ve Soma yolunun
ş ı duran bedesten hemen tümüyle ortadan ı ş hamam ise ı
ı ı ı ı ş ı "Minareli Cami" olarak bilinen ve köyün en yüksek
yerinde duran cami, Bizans devri ş ş ı ı ı ı ş
Arkaik görünümlü minaresiyle dikkati çekmekte ve ş ğ
ni ı ı
Köyün en ğ ı ı köy ı duran ı Camii"
ve onun gerisindeki ş ı (Resim: 2, 3). Cami dere ı
ş ş taraça ş bir ğ üzerine oturur. Köyün üst ı
ı ı inen ş ş yol ı önünde ş bir meydan
ş sonra ş ğ ı ğ inerek ı ı ı geçer gider.
Cami fevkanidir ve tonozlu bir ı üzerine oturur. Bu subas-
mandaki tonozlu ı önceleri dükkan ı caminin önünde-
ki düzlükte ise pazar ğ ı ı ş ı Ancak bugün bu ı
ı ş olan kemerler tahtalarla ı ı ş ve mekanlar battal ı ı
ı ş ya da depo olarak ı ı ş ı Subasmamn kuzey ı ı yani fev-
kani olan caminin sayfiyesinin ı rastlayan ı ı ı havuzlu, çev-
resi sekilerle çevrili bir ı oturma mahalidir (Resim: 4). ı
ı boyunca ı abdest ı ayna ş ı ise, kimi
ş Bizans dönemi ı kimi de barok ı uslubunda
12 A. Arel, "Belgesel içerikli bir ı ğ Mehmet Bey Camii", Kültür ı ğ ı ı
lar ve Müzeler Genel ğ ı ı "Müze" "Museum". ı 4, 1991.
13 ğ ailesinin bana verdikleri iki ayn ğ ı bu ı belli ğ gibi, ailenin
fertleriyle ı ğ ı ş bu ı ı ı ğ sürekli olarak ı ş
121
ş ş menner ı ve caminin ı ı ı buraya getiril-
ş ı ı (Resim: 5, 6).
ı cami, düz ş tavanla örtülü dikdörtgen bir ı ı ı
ş ı duvarlan boyunca da ş dikerlere oturan bir mahfelle çevrili-
dir. ı ı son cemaat yeri iki kemer ı ı ğ ı boyunca kuzeye uzayan
bir sayfiyelik ş ı ş ı (Resim: 7). ğ direkleri ı
rak ş edilen bu sayfiyelik ı ı yöresel konstrüksiyon yöntemleri ı
ı ilginç ve özgün bir örnek ş (Resim: 8). Caminin kuzeydo-
ğ ş bir de ş ı
Caminin ğ tonozlu platformun gerisinde ve bu platformun
ı olarak, içinden su ı ş ı ğ bir ğ ı ı
tonozlu hacimlerden ş ve ş ı olarak bilinen ı durur
(Resim: 3). Halen ı ı ş ı ı ı ancak belki de köyün
ş ortadan ı ş olan tabakhaneleriyle ilgili ı gereken bu
ı ı ı akan su, tonozlu bir geçitle caminin ı -abdest
ı ve havuzu besleyerek-akar ve hamam yönünde devam eder
(Resim: 9). Suyun çevresinde asimetrik bir dikdörtgen ş ş
de ı hacimler ise, ı ğ kaya ğ ı (ya da
oyulma suretiyle ş ı de ı ğ ğ ı
ş ş ş ı ı ı hücre ı ş çifte kemerle
ı ı (Resim: 10). ı ı ı ise, belki de bir hela olan
küçük bir hücre durur. ş ı ı ğ ı güney ı yüksekçe ğ
ı hücrenin ı yükselen bir merdivenle ı ı ı
Bu ı ı ı ş ı köyün evleri gerek ğ yamaca ş bi-
çimleri, gerekse kendi ş düzenleri ile oldukça ilgi çekici bir bütün
ş Bu evlerin büyük ğ ğ eskidir ve bölgeye özgü bir
ş düzenini ifade ettikleri için tümüyle sit ı ı ı korunma-
ı ı
THE VILLAGE OF TIRHALA: AN OLD SETTLEMENT IN THE
NEIGHBOURHOOD OF SOMA
(English Summary)
The village of ı (the fonner Byzantine Trakhoula, identified
by Ramsay as being, together with Hiera Gandeia, a too-town bishopry)
is located near a mountain pass, two kilometers to the south of Soma, in
the district of Manisa. This settlement, first listed by Hammer as belong-
ing to the Emirate of Karesi, must have been conquered prior to 1345 by
the Emirate of Sarukhan. Under Ottoman rule, ı became a judicial
122
district, a kaza, as attested by various documents. Yet, the importance of
the town must have declined in the courseof the 19th century, as it ap-
pears as a subordinate to the newly appointed kaza of Soma in the Sal-
name of1892.
The village hangs picturesquely on the slopes of the Demirci moun-
tain range, and it has maintained its traditional character and settlement
pattem. Hence, the necessity to promote its conservation. The village
contains the ruins of two Hammams, a Bedesten and an archaic hilltop
mosque but its most important and better preserved monument is the
ı Mosque" which stands on the village square. This mosque is
an interesting building which combines an upper-floor wooden praying
hall with a vaulted stone substructure. This substructure which used to
house various shops has on its southem side a laundry-yard surrounded
by vaulted alcoves and irregular eyvans. Anatural water-spring runs in
the middle of the yard and under the mosque. This laundry-yard, might
well be connected to leather processing, which was abasic ı ac-
tivity in the village before the exploitation of the nearby coal rnines had
begun.
123
124
Resim: 1- ı Camii'nin sayfiyesinden ş genel görünümü
Resim: 2- ı Köyü ı ve ı Camii, ğ görünüm
,-.,
'.--'--
. ~
]
")
" ; : ı
" ı : : ı .
c
<il
.•/
]
i
~
li!
~
'O/)
o
cl
<
..;
\D
o-
::::,
<fa
ô..
"C
~
:0
bl)
"c
\
"c
o
/)
N
: : : ı
"t:l
" -O
C
<il

"'"
<il
e
ol
=0'0
'I
o
>
§
e
en
. ğ
en
" ~
U
i
c"l
Ei
" ı ; ı
~
125
>
-
'
N 0
\
R
e
s
i
m
:
4
-
C
a
m
i
s
a
y
f
i
y
e
s
i
n
i
n

ı

h
a
v
u
z
l
u
o
t
u
r
m
a
m
a
h
a
l
l
i
:
g
e
r
i
d
e
a
b
d
e
s
t

ı
i
l
e
c
a
m
i
n
i
n

ı

a
k
a
n

ı

s
u
y
u
n
u
n

ğ

t
o
n
o
z
l
u
z
e
c
i
d
i
z
ö
r
e
b
i
l
i
r
s
i
n
i
z
.
Resim: 5- ı ı Camii ı ı ı ş olan Bizans dönemi ş kabartma
127
i
-
\
N 0
0
R
e
s
i
m
:
6
-

ı

ı

C
a
m
i
i
:
a
b
d
e
s
t

ğ

ı
o
l
a
r
a
k

ı

ı
ş
o
l
a
n
c
a
m
i
t
a
s
v
i
r
l
i
m
e
n
n
e
r
k
a
b
a
r
t
m
a
Resim: 7- ı ı Camii: son cemaat yeri
Resim: 8- ı ı Camii: sayfiyelik ı ı ı
gösteren ı
129
130
Resim: 9- ı ı Camii:
subasmanda, ş ı ı gelen
ı suyunun ı ğ ı tonozlu
geçit
Resim: 10- ı ı Camii'nin
ı ı gerisindeki
ş ı ı hücresi
EPIGRAPHISCHE IN KNIDOS UND IN DER
RHODISCHEN PERAIA 1990
Wolfgang BLÜMEL*
Im Jahr 1990 habe ich, wie schon in früheren Jabren, in verschiede-
nen Teilen Kariens epigraphische und topographische Forschungen
durchgeführt, mit besonderem Schwerpunkt abereinerseits in Knidos im
Ausgrabungsteam von Prof. Ramazan Ozgan und andererseits im südli-
chen Teil der Datça ı meist Loryma-Halbinsel genannt, die in
antiker Zeit zu dem Festlandsgebiet von Rhodos, der rhodischen Preaia,
gehörte. Unter den Inschriften, die ich auf dieser Reise aufgenommen
habe, sind zwei, die ich wegen ihrer Bedeutung für die Geschichte der
Region vorstellen möchte'.
Wahrend der Ausgrabungskampagne 1990 in Knidos hat der Ausgra-
bungsleiter selbst einen Inschriftstein gefunden, der in einem Wasserka-
nal aus vermutlich byzantinischer Zeit verbaut war, ihn herausnehmen
und in das Grabungsdepot bringen lassen. Es handelt sich um einen
rechteckigen Quader aus blaugrauem Kalkstein, der auf der linken Seite
gebrochen ist. Er tragt das Bruchstück eines Proxeniedekrets der Art, die
in letzter Zeit in Knidos vermehrt zutage gekommen ist, also eines Proxe-
niedekrets aus dem 4. Jahrhundert v. Chr., abgefaBt in dem mittlerweile
gelaufigen Formular, allerdings mit einem bemerkenswerten Unter-
schied: die Buchstaben sind auf dem Stein ı ı angeordnet. Dies
ist die erste ı und damit auch die alteste Inschrift die
in Knidos (Tekir) bisher gefunden worden ist, und in die gleiche Zeit (1.
Halfte 4. Jahrhundert v. Chr.) zu datieren wie die ı
aus der Region von ı G. E. Bean und J. M. Cook zu
*
Prof. Dr. Wolfgang BLOMEL, LeyboldstraBe 68, 5000 Köln 5I-ALMANYA.
Ich danke der Generaldirektion für Altertümer und Museen im Kultusministerium der Repu-
blik Türkei für die Forschungsgenehmigung und dem Reprasentanten der Generaldirektion,
Mehmet ı ı (Museum Bodrum), für die Zusammenarbeit. Mein besonderer Dank gilt
wiederum dem Leiter der Ausgrabungen in Knidos, Prof. Dr. ramazan Özgan (Selçuk Üni-
versitesi, Konya), der mir die Bearbeitung der neugefundenen Inschriften von Knidos ı
traut hat.
131
der Hypothese einer Lokalisierung von Alt-Knidos bei Datça und einer
Umsiedlung oder Neugründung von Knidos in Tekir in der 2. Halfte des
4. Jahrhunderts v. Chr. verleiteten. Nach dem Fund der Inschrift muB
diese Hypothese, soweit sie auf epigraphischen Evidenzen basiert, end-
gültig als falsifiziert angesehen werden.
Von der Inschrift ist nur der rechte Teil mit 17 bis 19 Buchstaben pro
Zeile erhalten. Da sich aber die vollstandige Lesung in 5 Zeilen rekon-
struieren HiBt, kann man ausrechnen, daB ursprünglich 44 Buchstaben in
jeder Zeile gestanden haben müssen. Der Text lautet wie folgt (Die In-
schriften von Knidos [in Vorb.] Nr. 1):
ı ı ı ı
[
ı ı
4 ı
ı ı ı
LE Mn o AEMn ı KAı ENi PH NAi KAlA i JT i No KA AAAo y ı i 6 En
ı ı ı ı ı
8
ı ı i ı TAı E KT ı ı ı r r A K A i
lo ı Kı I·
K ı ı YVWlla npoO''ta'tiivJ' 'toç ı na'tôaç
[ _ 'lEuavet] KaL. ı ı ı np-
ı 'tiiç ı KaL. ı KaL. EYYDvoç JlE'teX 'twv
4 [UA-A-ooV ı ı KaL. U7tapXEV au't'o'tç
[KaL. ı EO'7tA-OV KaL. EK7tA-OVJ aO'UA-1. KaL. aO'7tOVÔI. Kal
ı KaL. EV ı KaL. ai1 'ttVDÇ Ka UA-A-OU 7t[ oIttÔeoo-
[vrm 1'iiç nDA-lOç.\l7tOpyE'iv aU1'oJ'iç ı Eç 1'1<'>J ÔUVU1'O-
X lv JAN ı ı MtA-t]cr\co-
ı HTAl EyK'tTJ! ı yiiç Kal
ı ı ı
"Beschluf der Knidier, Antrag der Vorsteher: daBdie Söhne des He-
rophilbos?,...Euanthes und Dionysios, Milesier, sie und ihre Nachkom-
men Proxenoi der Stadt sein sollen mit den anderen Proxenoi ... ; daB sie
und ihre Nachkommen das Recht auf freie Einfahrt und Ausfahrt haben
sollen, unverletzlich und ohne besondere Vereinbarung; und daB, wenn
sie darüber hinaus etwas brauchen von der Stadt, die Knidier ihnen
helfen sollen, soweit sie dazu in der Lage sind;... dem Milesier Euan-
thes...das Recht, Land und Haus zu besitzen... "
132
Die Lesung der Inschrift ist, obwohl der Stein von tiefen Furchen
durchzogen und die Unterscheidung von Buchstaben und natürlichen
Vertiefungen nicht immer leicht ist, sicher; lediglich der Name in der
ersten Zeile bereitet Schwierigkeiten.Tlpoqnajloç ist bisher nicht belegt;
es gibt "HpO<ptAOÇ und aber das element -<ptAPOÇ findet weder
im Griechischen noch in den einheimischenSprachen Kleinasiens An-
schluB. Eine Lesung Tau an Stelle von Beta (<l>tA'tilÇ) ist ausgeschlossen.
So weit zu den Inschriften von Knidos. Ein weiteres Ziel meines Sur-
veys war wieder die sogenannte Loryma-Halbinsel, die sich im Süden an
die knidische Halbinsel anschlieBt. In den antiken Ruinen bei Hisarbumu
an der Ostküste der Halbinsel fand ich einen groBen, rechteckigen Block
aus hellgrauem Marmor, derauf einer der Schmalseiten eine Inschrift
tragt, Es handelt sich um eine dreizeilige Grabschrift in einem archai-
schen Alphabet. Die Buchstaben sind auBerst schwierig zu erkennen; das
mag der Grund dafür sein, daBdie Inschrift der Aufmerksamkeit früherer
Forscher entgangen ist, auch der G.E. Beans, der Mitte der fünfziger
Jahre an diesem Ort zahlreiche Inschriften gefunden und dadurch die
Identifizierung mit der aus anderen Quellen bekannten Stadt Amos gesi-
chert hat. Soweitich den Text entziffem konnte, lautet er wie folgt (Die
Inschriften der rhodischen Peraia [in Vorb.] Nr.351):
ı ı ','t'oöe ı ı ı EvyUÇ ..... N
1tOAAa:V hf3a:v? ı ı ı Eyev't'o HQMILlliAAHQNm: ı ı .... 0:-
YOPEO:Ç <ptAüç ı
'ImtOIlEvEOÇ ist Genitiv Singular zu dem gelaufigen Personennamen
, ı Auffallend ist, daB der zur gleichen Zeit an anderen Orten
bezeugte Hauchlaut am Anfang des Namens nicht bezeichnet ist, obwohl
in dieser Inschrift Heta wie etwa in hutuç geschrieben wird. Das griechi-
sche Wort für, Pferd, t1t1tOç, wirft allerdings zwei Probleme auf, die
bisher nicht befriedigend gelöst sind. Für die indogermanische Grund-
sprache wird auf Grund von ai. asva-, altiran. aspa-, lat,. equo-, festland-
kelt. epo (Kompositionsglied in zahlreichen Personen-, Orts-, und Götter-
namen) und Vertretungen in weiteren indogermanischen Sprachen sicher
die Grundform*ekuo-rekonstruiert. Wenn sich diese ı im Grie-
chischen fortgesetzt hat, hatte sie *E1t1tOÇ oder* E1(1(OÇ ergeben müssen;
133
11t1tOÇ ist also entweder nicht indogennanisches Erbwort (sondem Ent-
lehnung aus einer anderen Sprache) oder unterlag im Griechischen Ver-
anderungen, die ohne Parallele sind. Weder für den Hauchlaut am Wort-
anfang noch für den Voka1/i/ anstelle von/el in der ersten Silbe haben
sich bisher einleuchtende Erklarungen finden lassen. Der i-Vokalismus
ist bereits in den frühesten Belegen des Vortes, myk. iqo, erreicht und
findet sich auch in der Dublette \lClCOÇ, die durch das Etymologicum
Magnum für das Dorische bezeugt wird. Die Aspiration am Wortanfang
muB sekundar sein, was bereits durch 1lClCOÇ und das Kompositum AEU-
1Cl1t1tOÇ indirekt erwiesen wurde und nun durch'Imrouevrtç in der vorlie-
genden Inschrift meines Wissens erstmals direkt nachgewiesen wird. Der
neue Beleg beantwortet nicht die Frage, wie die Aspiration in t1t1tOÇ ent-
standen ist, aber est ist bemerkenswert, daBdie nicht-aspirierte Form sich
bis in das 6. Jabrhundert v. Chr. am Rande des griechischen Sprachge-
biets behauptet hat.
Die folgenden Wörter werfen keine Probleme auf. 'tOÖE cra.Jla, dies
(ist) das Grabmal, a:ya8ô, bezogen auf'I1t1tOJlEVEOÇ, des tüchtigen Ippo-
menes, lCaAôv zu o ô ı ı o , also, das schöne Grabmal. Die gesperrte Stel-
lung von Nomen und Attribut:I1t1tOJlEVEOÇ --- uya8ô ist auf arehaisehen
Grabinschriften haufig nachweisbar und Merkmal einer besonders feier-
lich-würdevollen Diktion. Das letzte Wort in dieser Zeile, das ich entzif-
fem konnte, ist EVyUÇ, nahe', dann lese ich Omikron, Lambda oder Delta,
dann wieder Omikron, vennutlich lota, dann noch Spuren, die ich
keinem Buchstaben sicher zuordnen kann, und am Ende der Zeile Ny.
Aus dem, was ich über die Schreibung des Hauchlauts gesagt habe,
ergibt sich natürlich, daB nicht gelesen werden kann EVyUÇ ôôô oder
EVyUÇ 08010, denn dann ware zu erwarten, daB die Aspiration am Wort-
anfang durch den Buchstaben Heta bezeichnet ware. (Die StraBe, die
heute tatsachlich nahe an dem Stein vorbeiführt, wurde erst in den letzten
Jahren angelegt.)
In der zweiten Zeile lese ich 1tOAAaV, dann h ~ a v , geschrieben Heta,
Beta, Alpha, Ny; beide Formen können Akkusativ Singular oder Genitiv
Plural sein. Die Einfachschreibung oder Kurzschreibung in h ~ a v , also
die Schreibung des Buchstabens Heta für den Hauchlaut und das folgen-
de Eta, ist im arehaisehen Griechischen nicht ungewöhnlich und auch für
134
dieses Wort noch einmal in einer Inschrift aus der ersten Halfte des 5.
Jahrhunderts aus Paros (CEG 150) nachweisbar. Dann ist klar erkennbar
ı und Eyev'to, eine vor allem in der dorischen Poesie ge-
brauchliche Form in der gleichen Bedeutung wie f:yEVE'tO. ı
ist ein Wort, das im Griechischen bisher nicht belegt war, aber Komposi-
,/
ta mit ı auch solche mit Prapositionen, sind gelaufig, z. B. EJl-
ı ı beide in der Bedeutung, teilhaftig'und mit dem Geni-
tiv konstruiert, aber keine mit JlE'ta., der ion. -an. Entsprechung von dor.
1tEoa. Man könnte erwagen, auch für ı eine Bedeutung wie,
teilhaftig' zu postulieren; der zugehörige Genitiv ware dann 1tOAAa.V
Eine andere Möglichkeit der Deutung könnte darin bestehen, in
ı eine Bildung wie 1tp6Jlotpoç, vorzeitig', vor seiner Zeit
verstorben' zu vermuten und eine Bedeutung wie, seinem Schicksal
gemaB anzusetzen, aber dafür wird im Griechischen die Junktur Ka'ta
uoipev verwendet. Man erwartete dann auch als Pradikat ein Verbum
wie E'E>avE, er starb' und 1toMav bliebe syntaktisch ohne Bezug.
Aber noch bleiben Schwierigkeiten bestehen. Wenn 1tEoaJlOtPOç ein Ad-
jektiv ist. das den Genitiv regiert, kann 1tOAAaV als Genitiv Plural
aufgefaBt werden, aber zu ist ein Plural schwerlich vorstellbar. Was
sollte, vieler jugenden teilhaftig'bedeuten? Ich habe für diese schwierige
Stelle auch andere Deutungen erwogen, die ich hier nicht im einzelnen
erörtere, weil sie zu.keiner befriedigenden Lösung geführt haben.
In der Folge nach E)'EV'tO kann ich einzelne Buchstaben erkennen,
aber kein sinnvolles Wort abtrennen. Ich vermute lediglich, daB-rovoç
Ausgang des Genitivs eines maskulinen Personennamens ist. Darauf
folgt Kat, wiederum 3 bis 4 Buchstaben nicht lesbar und am Ende der
Zeile Alpha. in der dritten Zeile steht-yopeaç, also Genitiv eines femini-
nen Personennamens wie ı (l. Knidos 630.2), und schliefi-
lich <ptAOÇ hUtuç. Die u-stammige Form des Wortes für, Sohn ist im
Griechischen die altere und besonders im dorischen Sprachgebiet gut be-
f /
zeugt; die Bildung mit o-Stamm, ı ist sekundar, wenn auch die Ein-
zelheiten ihrer Entstehung nicht restlos geklart sind. Damit ergibt sich in
135
Bruchstücken der Sinn dieser Grabschrift: "Dies ist das schöne Grabmal
des tüchtigen Ippomenes nahe ... Er wurde teilhaftig? vieler... , der liebe
Sohn des -ön und der -gorea."
Wie ich bereits eingangs erwahnte, wird in dieser Inschrift ein archa-
isehes Alphabet verwendet. Vergleichsmöglichkeiten aus Amos oder
überhaupt von der Loryma-Halbinsel fehlen, denn diese Inschrift ist die
alteste, die bisher in dieser Region gefunden wurde, und einzige in einem
arehaisehen Alphabet. im gmBen und ganzen stimmen die Buchstaben-
formen überein mit denen, die in der dorischen Pentapolis (Lindos, Ialy-
sos, Kameiros, Knidos und Kos) vertreten sind; leider fehlen charakteris-
tische Buchstaben wie Psi, Chi oder Xi, die eine g e r ı a u e r e Eingrenzung
ermöglichen könnten. Eine Besonderheit allerdings fallt auf. in unserer
Inschrift wird für kurzes /0/ ein halbmondförmiger Buchstabe und für
langes /0:/ ein Buchstabe verwendet, der dem Omikron in anderen Apha-
beten entspricht (in der obenstehenden Transkription werden die traditio-
nellen Buchstaben Omikron resp. Omega verwendet). Diese Besonder-
heit ist aus Thera und Melos bekannt, aber besonders charakteristisch für
das archaische Alphabet von Knidos. DaB wir ein herausragendes Merk-
mal des knidischen Alphabets auf der Loryma-Halbinsel antreffen, ist
meines Erachtens ein Indiz dafür, daBdiese Region zu dieser Zeit zu dem
EinfluBgebiet von Knidos oder gar zu dem Territorium von Knidos ge-
hörte. Man hat schon lange vermutet, daBdie, "Halbinsel'', die in antiken
literarischen Quellen in Zusammenhang mit Knidos gennant wird, die
Loryma-Ha1binsel gewesen ist, und J.M. Cook hat in einer 1961 erschie-
nenen, ausführlichen Untersuchung (Journ. Hell. Studies 81, 58-72) auf
der Grundlage von literarischen, archaologischen, numismatischen und
epigraphischen Zeugnissen zu zeigen versucht, daB die Halbinsel in
früher griechischer Zeit in knidischem Besitz war. Daraus ware dann zu
folgem, daB die Halbinsel nicht, wie es bei Livius (XXXII, 33, 6) heiBt,
"von alters her" unter der Oberherrschaft der Rhodier stand, sondem
frühestens im 5. Jahrhundert v. Chr. unter rhodischen EinfluB geriet und
seitdem das Festlandsgebiet der Rhodier, die rhodische Peraia, bildete.
136
İ İ
Ender V İ İ
Pisiköy, ğ ı 20 km ı ı yüksek tepelerin çevrele-
ğ verimli bir ı ğ ı ğ sonra, Eskihi-
sar- ğ yönünde Pisi'ninki kadar büyük ğ ı ı olan ş
antik ş yoktur.
Pisiköy, özgün ı ı ı zamanlara ğ ş çok eski
ş Sonradan ş olarak ğ ş bu ş ı
eski Yunan kaynaklannda bir kez Pitye olarak ş de, ı biçi-
miyle Pisye'dir: sondaki Yunanca -e ı ı ı ı geride Pisy- ı ki,
önceleri "ü" sesi veren "y"nun sonradan "i" ğ göz önünde tutu-
lursa, "Pisi" ı özgün biçimini hemen hemen ş ı
Bu ş söz eden ilk ı ı belge t.ö. 196 ı ı ı Belge-
de, Rodos'lu general ı Idyma ve Kyllandos'un topraklanyla
birlikte Pisye'ninkileri de ı Makedonya ı V. Filip'in elinden
-geri ı ğ ı ı ı ı Demek, Pisi ve yöresi daha önce Rodos'un ş ı
ka'daki (Pera, ı Anadolu) ı ı ı ş
Yörede ele geçen kimi belgeler Pisye'nin Pladasa ı önemli bir
ş koinon (birlik) ş ğ ve ğ merkezi ğ
göstermektedir. ı ı 1.0.5. ı Atina Vergi Listelerinde
geçmektedir. Pisye'nin ı yoktur. Ancak, yukanda sözünü etti-
ğ Idyma ile Kyllandos'un ı listelerde geçmektedir. Belki, Idyma gi-
bi Kyllandos da o zamanlar deniz ı ı ı ı ı ş ğ
deniz ğ ı ı ş ı Pisye deniz ı ı ı ğ bu yüzden ğ
ı ı ş ı Ancak, Pisye'nin bu tarihlerde önemli bir ş ğ
Pisiköy'ün 1 km kadar kuzeyindeki Asar'dan ş ı ı Pisye'nin
ilk ş ı ı ı ı Burada, Karya'daki ş ı gezi-
lerimizde ş ı ş ı ğ ı ı büyük çokgen ş ş surlara benze-
yen ı ı tarihi eskiye ş etmektedir. Pisye'liler sonradan ı
terkedip Hellenistik dönemde ovaya ş ş ı ı
* Doç. Dr. Ender V İ İ Dil Tarih ve ğ Fakültesi, Klasik Arkeoloji Anabi-
lim ı ğ Üyesi-ANKARA.
137
f
-
'
~ o
n
s
i
s
ô
r
H
E
K
A
T
O
M
N
O
S
i
-
T
O
(
I
D
A
S
K
L
E
P
I
O
D
O
R
O
S
~
?
i
A
I
N
E
A
S
(
I
D i
K
H
R
Y
S
O
.
.
.
.
.
.
.
.
.
..
.
............
.
.
.
.
-
,
.
"
...."
"
<
,
"
,
H
E
R
O
D
A
S
E
L
P
I
S
A
N
N
E
A
R
I
S
T
E
A
S
/
»
-
>
:
A
R
T
E
M
I
S
l
O
S
(
I
D
.
s
-
>
:
T
H
E
U
D
O
R
O
S
i
.
ı
-
>
:
-
-
-
-
B
A
B
A
r
i
A
N
T
I
O
K
H
I
S
_
A
I
N
E
A
S
i
S
T
E
P
H
A
N
I
O
N
PROSPECTION ARCHEOLOGIQUE ET EPIGRAPHIQUE
EN CARIE DU sun'
Prof Pierre DEBORD*
La ı que neus etudions depuis 1989 se situe entre Ören
(Keramos) et ğ (MobolIa). Nous sommes done en Carie du Sud,au
nord du Golfe Ceramique. Dans l'Antiquite, c'est ce demier qui unifiait
l'ensemble et permettait les contacts avec le monde exterieur - aussi bien
que les invasions. il est bien connu que les premiers savants modemes
qui ont voyage dans le secteur se deplaçaient par la voie maritime et,
jusqu'a une epoque proche de nous, ils ont juge que l'aoces vers l'interieur
a partir de la côte, etait tres difficile et que, par, ı la presence
humaine ancienne devait ôtre mediocre. En effet, cette region est
constituee essentielIement par un plateau calcaire dont le rebord
meridional, qui depasse par endroits 1000 m d'altitude.sparait tomber de
façon abrupte dans la mer. Cette impression de "barriere" est cependant
assez trompeuse. Notre prospection montre que des acces etaient
possibles vers ı ı apartir de sites côtiers (Le meilleur exemple
etant Akbük), Des le bord de la mer, il apparait que le pays etait assez
largement peuple dans l'Antiquite. Le plateau est surplombe de systemes
montagneux assez importants ş ğ mais aussi parseme de poljes
de tail1es diverses qui determinent autant de terroirs propices a
l'occupation humaine; c'est au total une centaine de sites dont nous avons
pu reperer les vestiges et qu'il convient ensuite de tenter de hierarchiser,
La premiere chose qui frappe est l'abondance des systemes de
defense. On ı immediatement pourquoi, en fonction du relief et
des fortifications, Alexandre a choisi de contoumer la region par le nord
(Arrien, Anabase II, 5, 5) apres le siege d'Halicamasse. Les murailles
importantes (e.g. ı ou les tres nombreux forts et fortins que nous
avons pu reperer couvrent une tres large fourchette chronologique.
Cependant il est dair que la majeure partie date de I'epoque de la
domination achemenide (en d'autres termes hekatornnide) puis de la
premiere periode ı Une etude d'ensemble des systemes de
fortification en Carie (que nous souhaitons menier avec les chercheurs
concernes) permettra sans doute d'affiner les chronologies absolues.
*
Prof. Dr. Pierre DEBORD, Üniversite de Bordeaux III.
La mission 1989 etait composee de E. ğ professeur II I'Universite d'Ankara, de A.
Bresson, P. Brun, P. Debord, R. Descat, membres du Centre G. Radet de I'Universite de
Bordeaux III, de V. Phalenfe, architecte D.P.L.G. Nous etions accompagnes par Ö. Özden,
commissaire. La mission 1990 accueillait en outre P. Briant, professeur II l'Universite de
Toulouse et D. Daunan, etudiant, Le commissaire etait Y. Gemalmaz.
141
Les tombes, rupestres ou eonstruites, representent evidemment un
autre element fort de notre prospeetion. Bon nombre d'entre elles etaient
eonnues. Les plus anciennes presentent d'evidents traits de parente avee
eelles de Caunos publiees par P. Roos et meriteront une etude similaire.
La faeture de eelles de Karadiken permet ı que les modeles
-directs ou indireets- reproduits par les façades etaient en bois. Des
tombes eomplexes (en partieulier a ğ invitent apenser que nous
sommes la en presence de sepultures de familles elargies, voire
gentiliees.
Aujourd'hui la region est tres boisee et les resineux y dominent; dans
les endroits les plus recules, la ı humaine est surtout liee a
l'apieulture. Cependant les plaines les plus vastes et les mieux iriguees
sont eneore exploitees pour l'agrieulture (tabae, legumes, cereales, ete...).
Dans l'Antiquite le paysage etait probablement un peu different dans la
mesure oü la eulture de la vigne et de l'olivier devaient eoneemer des
zones plus etendues qu'aujourd'hui (abondance des ternoins de
l'extraetion de l'huile et ateliers amphoriques jalonnant la côte du golfe
Ceramique).
Grace a l'exploitation systematique des vestiges et du material nous
esperons eontribuer a la eonstitution de la earte archeologique de la
region. Une telle entreprise est en effet ı souhaitable dans
les zones côtieres qui sont aetuel1ement concernees par le rapide
developpement du tourisme qui risque d'entrainer la disparition d'un
eertain nombre de vestiges ou meme de sites.
Du point de vue historique, il est possible de livrer quelques obser-
vations generales, La region est ı peuplee aux hautes epoques.,
Les temoignages de la presence hekatomnide sont tres nets (inscriptions-,
eonstruetions) de meme que eeux de la periode hellenistique: c'est alors
la domination de Rhodes, que rendent evidente inseriptions et monnaies,
apres la periode agitee des diadoques dont nous avons aussi la trace. A
l'epoque de la paix romaine, en revanche, la partie sud, dont la mise en
valeur etait plus difficile, parait limiter son activite a l'exploitation des
meilleurs terroirs agricoles et des ressourees minieres (cf. l'etablissement
de Çingan ı ğ ı tandis que la zone septentrionale vit desormais au
rythme de Stratonicee, L'occupation parait redevenir plus dense a La fin
de l'Empire et a l'epoque byzantine; une eertaine insecurite, qui se
poursuit au dela, fait retrouver les anciens sites fortifies desormais dotes
2 Une inedile li ı les autres venant de Sekköy et publiees par W. Blümel, EA. 16, 1990,
p.29-44.
142
d'une citerne qui pennet d'assurer l'autonomie de la garnison, alors que
1'0n etait descendu, de l'epoque hellenistique au debut de l'epoque
byzantine, vers des secteurs plus aisernent habitables. Certaines
fortifications sont encore utilisees a l'epoque ottomane,
La decouverte d'une trentaine de nouvel1es inscriptions- et la
relecture de quelques autres, pennet d'inserer ces sites dans I'histoire
regionale et parfois meme dans la "grande histoire". L'ensemble de nos
constatations et de nos conclusions trouvera sa place dans un volume
collectif dont la redaction est deja largement avancee.
GÜNEY KARYA'DA İ VE İ İ Ş
ı Bildirinin Özeti)
1989 ı ı bu yana Ören'le (Keramos) ğ (Mobolla) ı
ğ ş ı sonunda elde edilen zengin buluntular, daha
önce bölgede ı ş ı ş bilim ı ı yöreyle ilgili ı ı ı de-
ğ ş niteliktedir. ı ı ki, ı ı ı ı ı ş 1000
m ğ bu platonun ı ş dünya ile ş ı ve nüfus da o
ölçüde ı ğ Oysa, ş ğ gibi Ilk ğ da ı ı içerile-
re uzanan geçitler ı ve ş ı ı ı sonunda, yüz kadar ş
yeri ı ı ı ile ş ı ş ı ı ş ı
Bölgede ilk göze çarpan, savunma ı ı ı ş kalelerdir. Bü-
yük ı Halikarnassos'u ı sonra bölgenin kuzeyinden do-
ş ı neden ğ ğ ş ş ı ı Bölgede ı gibi,
önemli kaleler ve çok ı savunma ve gözetleme kulesi ile ş ı ş ı
ı ş ı ı büyük ğ ğ Akhaimenid'ler döneminde (Hekatom-
nid'ler döneminde), sonra da Hellenistik dönemin ş ı ı ı ş ı
Bölgede ş ı ş ı ı ı içinde ikinci ı ı kaya ı al-
ı ı ı ı ğ daha önce ı ı ş ı Bizim Kara-
diken'de ı ı bu ı ğ ya da ı olarak
ğ ı ı ğ göstermektedir.
Bugün bölge onnanlarla ı ı Yörede en çok ş kültür bitki-
si ı Sulak topraklarda, ş ovalarda tütün, sebze ve ı ş
rilmektedir. Ilk ğ durum bundan az ı idi; büyük ölçüde zeytin
ve üzüm ş ğ ı ı ı ve ı ı boyunca amfora
atölyeleri bunun ı ı ı
3 Cr. l'inseription de ş decret de la cite de Pladasa en 319/8 pour un ı qui
assure la localisation de eette cite autour de la petite anse qui jouxte Akbük:: REA 92, 1990,
p.59-78.
143
ı ı sistemli ş ı ı ı sonucunda, bölgenin arkeolojik ha-
. ı ı ı ğ ı ı ı umuyoruz. Bölgenin turizme ı ı ı ı
giderek sitIerin ı yok ı neden ı
Tarih ı ı bölgeyle ilgili gözlemlerimiz ş İ ğ ş
nnda nüfus ğ Hekatomnid'ler döneminden belirgin ı ı var-
ı ı ı ... ı ş Hellenistik dönem için de söylenebilir.
Diadokh'larla ş ı ı dönemin ı gelen Rodos ege-
ğ kendini ı paralarda ı biçimde belli etmektedir. Ro-
ma döneminde etkinlik ı güneyinde daha çok tanm alanlan ve
maden ı ş ı ı ı ş ı ...Roma dönemi sonunda,
Bizans döneminde nüfus ğ ğ ı ş ı Ote yandan güvenlik için
eski ş alanlan surlarla ş kendine yetecek suyu ı
dan ğ duruma ş Bu ş birimlerinin kimileri Os-
ı döneminde de ı ı ş ı
Elimize otuz kadar ı ş Bunlar kimi yerlerin bölgenin ta-
rihine girmesini ğ ı ğ ı gibi, genel tarihin içinde de ı ı ı ğ
ı Bölgenin toplu tarihi ile ilgili ı ş ı oldukça ileri ş
ya ş
144
Fig. 1- La presqu'ile d'Akbük et l'emplacement du port antique
Fig. 2-Fartin côtier IIl'est d'Akbük
145
J46
i
<"l
Fig. 4- L'inscription de ş
147
1990 YILI ROMA İ Ş ı
Ş
David H. FRENCH*
08 Haziran günü ş 1990 ı ı Roma Yollan ve ş ı ş
ı ;23 Temmuz tarihinde sona ş ı ş 03-08 Temmuz ta-
rihleri ı bayram nedeniyle ara ş
Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi ş ı ı ı Bayan
Sena Mutlu, ş ı ı Temsilcisi olarak görev ı Bu uzun
ı ş ı ı ı ş ğ ş ğ ve tüm ı için kendisine
en içten ş sunanm.
ı zamanda bu ı ş ı ı ş ı ilgi ş ve yar-
ı ı ş olan tüm ilgili Müze Müdürlerine ve personeline
de burada ş sunmak isterim.
Sinop
08 Haziran Cuma günü ş ı ğ ı ı ı ş 3 gün ş ı
ı ı Boyabat Itfaiye Müze Müdürü ı tespit ş olan
ş ı ı ı geçirilmesiydi. ş üzerindeki ı ş ve
Probus'e (MS 276-282) ait bir metin ğ ğ ı ş ı Uzerinde
herhangi bir mil ş ı Bu ş ı Pompeiopolis'den
ş Neoclaudiopolis'e (Vezirköprü) uzanan yol üzerinde bu-
lunan ve daha önce ı ş (RRMAM 2. 915-917) bir grup
ş serisine ait ğ ş (Resim: 1).
Sinop Müze Müdürü ile birlikte ğ ı ı ı Mahallesi'nde
bir ş ı tespit ş Uzerinde bulunan Latince ı büyük
bir ı ı emekli bir asker ı ı Kastamonu Müzesi'nde bulu-
nan benzerleri ı ı iyi bilinen bu ş mezar ı güzel bir ör-
nek ş ı Bu tip ş ı Sinop'tan ziyade Pompeiopolis ile
* Dr. David H. FRENCH, İ Arkeoloji Enstitüsü Müdürü, Tahran Caddesi No. 24 Kavak-
ı
149
daha ilgili ı ı ı Belki de Kastamonu bölgesinde bu tip me-
zar ş ı üreten bir atölye ı (Resim: 2).
Yine Sinop Müzesi Müdürü ile Dodurga ı ı bulunan çok
önemli bir kaya ı ı ı ziyaret ettik. ı köyün ı ı vadiye
bakan yüzünde bir erkek yüzüne veya büstüne ait bir tasvir bulunmakta-
ı Cepheden ı ş ı ı ş olan bu tasvir ı ğ ile ı ş ı be-
lirtilmesi ş ş ş ı tarihi kesin olarak belli ok-
mamakla birlikte Hellenistik, ı ı Mithridates VI Eupator (d. MO
63) dönemine ait ğ tahmin etmekteyim. Uzerinde bir ı ı ğ ait
olabilecek izler ı nedeniyle cenazeyle ilgili bir ı ı ve
Amasya'da bulunan Pontus Kral ı ve daha az bilinen ı
(III. ş ı ı ı ı 143 ve 2, 3 ı figürler) ı ı
ş ı ı ı
ı gün Çukurhan ı ı kaleyi de ziyaret ettik. Henüz ya-
ı ı ş olan bu kale, Boyabat'tan Sinop'a giden ı kontrol eden
çok önemli bir noktada yer ı Hiç ş Hellenistik dönemde
ı ı ş olan bu ı Pontus ı ğ ı ait ve oldukça stratejik bir nok-
tada bulunan müstahkem bir yer ı ı
ı bahsedilen yerlerin ziyaret edilmesi nedeniyle ortaya ı
ı ş olan ı ğ Sinop içinde ve çevresinde bulunan ya-
ı ı ve ı ı ğ ı ı da çektim.
Amasya
11-13 Haziran tarihleri ı ziyaret ş
Müzede bulunan ve her ikisi de Uygur'dan ş olan iki ş ı ı
ı geçirdim. Bunlardan bir tanesi Constantinus ve Licinius'un (MS
317-325) ortak ı dönemine, ikincisi ise Maximinus (MS 235) ve
Diocletianus ve üç ş ı (MS 293-305) dönemine tarihlenmekte-
dir.
Çorum
14 Haziran'da ziyaret ş
ı ı Çitli'de ğ rapor edilen ş ı ı tekrar görülme-
siydi. Müze Müdürü ile birlikte ş anda köy camiinde bulunan bu ş in-
ş Uzerinde: (1) Carus ve ğ ı (MS 282-283), (2) Diocletia-
nus ve üç ş ı (MS 293-305) ve (3) Constantinus ve ğ ı ile
ilgili en az üç metin ve 39 ı ı veren mil ş ı (Amasya'dan
Ankara'ya ğ
150
Kütahya
16-21 Haziran tarihleri ı bu il ı ı içerisinde ş
ğ ı ş 1990 ı ı ş ı ı ı en ş ı ı ı ı ş
ı Her ne kadar ı bir ş ı ş sa da (Aslantepe ya-
ı ı ş ı Roma yol sistemini .daha belirgin hale getir-
mesi nedeniyle oldukça önem ş ı ı Ileriki ı ş (1991
ı ı ş olan), 1990 ı ı elde ş sonuçlan ta-
ı ı nitelikte ı
ı kuzeyinde iki yol ş ı ı ş ı (1) Dorylaeum - Cotia-
eum yolu, (2) Nicaea-Cotiaeum yolu. Çok iyi ş durumda olma-
malanna ğ her iki yolun da hatlan bellidir ve her ikisi de özellikle
ı bölgesinde Porsuk ı oldukça ş ı
ı ı ı ve güneyinde özellikle Pullar (Re-
sim: 3), Dereköy (Resim: 4) ve Susuzkaya ı güneyi) ve Göy-
nükören'de ı ı ı (1) Cotiaeum-Aezani, (2) Aezani - Doci-
meum ı en belirgin izleri ş
1991 ı ı ı ı ı planlanan ı ş ı yaz aylannda
ş ş olan bu ı ş daha verimli olabilmesini ümit et-
mekteyim. Çünkü haziran ı ı bu ı ş ı ı ekinlerin
henüz ş ı yollara ait ş izlerin ı
engel ş etmektedir.
Görülen ı ı ı ve eser ı (Resim: 5 ve 6) bir tanesi özel-
likle dikkat çekicidir. Dereköy'de ş olan bu ı ilgili bir ı ş
ma ı Alp için ı olan ı ı yer ı
Zobu, ğ ve ı daha önceki ş ı ı ı
dan ı ş olan ş ı ş ı Daha önce ı
lara ş bir ş ş ı ise ı ş ı ı ğ ı duvan içeri-
sinde tespit ş Umidimiz 1991 ı ı muhtann bu ş ı ı ğ
ı mümkün ı ı
ı ş ı bulunan önemli bir ı ı ş ı (daha önce Drew Bear ta-
ı ı ş ve 1983 ı ı ı ı ş olan) yeniden
ş ve ı ş ı Muhtan ş ı önemli ı nedeniyle ı
ğ konusunda ikna edilmeye ı ş ı ı ş ı
ş
23-29 Haziran tarihleri ı ziyaret ş
151
İ ı ı ı içerisinde ş bu ı ş gelecek için oldukça ümit
verici gözükmektedir. 1991 ı ı ı ekinler biçildikten sonra üç
ş ilde ş Afyon, Kütahya) sürdürülecek ı ş çok verimli ola-
ı
Temenotherae'dan ş güneye Sebaste'ye (Selcikler'e) uzanan
yol her ne kadar ş olan ı ı oldukça azsa da ı
ş (Resim: 7). Azizler'de Banaz ı ı ş antik bir köprüye
ait olabilecek herhangi bir ize ı ı ğ ı gibi, Karayakuplu ı
ı köprü de Bizans dönemine aittir.
Sebaste'den kuzeye Acmonia'ya (Ahat'a) ğ uzanan Roma yolu
ı olarak ş ş ı ı çok az ı ğ
men, hat ı takip edilebilmektedir. Eldeniz bölgesinde ş ocakla-
ı dahilolmak üzere birçok ş ı ş
Sebaste'nin güneyinde uzanan yol, ı güneyinde uzanan
yolla ı ı ğ ı daha iyi ş durumda ğ ortaya ı
Fakat yolla ş ı ı daha az ı ı Bununla birlikte ğ
li (eski ş ı ı köyün ş ı 3 km ğ ş bir
kaleye ait ı ı tespit ş Yolun hemen ı yer alan ve
Anderson ı (bugün "Kale" olarak ı bu ı o zaman
"Hendek" olarak ı ı 1897 ı ı ı ş
olan bu ı 130x150 metre ı ı
Anderson bu ı ı ı antik Bria'ya ait ğ ş
bense bu ı ı ı bir Roma askeri birimine ait castellum veya castra,
belki de cohors olarak ı ı ı ı hemen hemen hep-
si (sütunlar, pencere destekleri, çanak-çömlek, ğ ı Hellenis-
tik dönemden daha sonraki dönemlere ş
Banaz'dan ğ ya ğ uzanan Roma yoluna ait herhangi bir ize
ı ı ş ı 1881 ve 1883 ı ı Ramsay ı Hamam
ğ ı ı ş ı da (RRMAM 2. 968) ı ş ı
1991 ı ı Afyon ve Kütahya il ı ı ı içerisinde sürdürülecek olan
ı ş ı bir karara ı ı ğ sonuçlar vermesini ümit et-
mekteyim. Ş anda geçici olarak karar verilebilecek iki ı yol ı
(1) ı ş (Kütahya ı ı ı içerisinde), (2) ı (Af-
yon ı ı ı içerisinde).
ı ı ı ı ş ve Roma yolu ğ id-
dia edilen yolun ("Uluyol") ilk ı ğ ı ş ı ı antik bir
ı ğ ı ı söyleyebilirim. ı ve Çivril (Denizli) ı yü-
rütülecek ileriki ı ş bu soruna daha yeterli bir cevap ı ı
ğ ı
152
Epigrafik ı oldukça ilginç sonuçlar elde ş Bunlardan
en önemlisi Çorum'da ş olan bir ı ı ..Bu ş bir ş (hiç
ş Alia) ve Clodius Celsinus isimli bir yöneticiden bahsetmektedir.
Bu isimler daha önce ğ yöresindeki ş ı ğ isim-
lerdir.
Afyon
29 Haziran-02 Temmuz tarihleri ı ve 10 Temmuz tarihinde
ziyaret ş
Roma ı ait olabilecek herhangi bir yeni ize ı ı ş
ı ğ ı ı Dioc1etianus ve üç ş ı (MS
293-305) dönemine tarihlenen yeni bir ş ı ı ş (Re-
sim: 8).
Bu il ı ı içerisinde ı ı ğ Müze Müdürü ile birlikte
ı ı bulunan Nemtut Oren gibi bilinen ş ve mahallerin
ziyaretine ı ı Nemrut Oren bir ş ğ ı ı
ğ bir yükselti ı ı metropolisi için önerilen konu-
mu, ı ı bulunan kaleye ı ğ ı ziyaret ile ğ
ı ı bölgede, özellikle Irbili Tekke ve ı mevkiinde ğ
ş ve Cidyessus için önerilen Çayhisar ş de ziyaret edil-
ş Antik bir ş ı ğ herhangi önemli bir buluntu-
ya sahip ğ
Bu bölgede de ı ı tespit ş Bunlar içerisinde en
önemlisi ı bulunan ve ğ ait olan bir mektuptur
(1968 ı ı Drew Bear ı ş ve 1978 ı ı ı
ı ş ı Bu mektup ı olarak ı ş
Denizli
11-16 Temmuz tarihleri ı ziyaret ş ve üç yol üzerinde
ı ş ı ı ş ı
Buldan bölgesinde 1897 ı ı Anderson ı (RRMAM 2.
357) ve 1988 (?)'de Drew Bear ı ş olan ş ı çok ı
bir süre önce parçalara ı ı ş ı Bu parçalar biraraya toplanarak, bir
köy ı ı korunmaya ı ı ş ı Umidimiz bu ş ı en ı za-
manda müzeye getirilebilmesidir. Köyün ş ğ ı ı bulunan vadide bir
Roma yolu ve yol üzerinde bir tesis (yörede kilise olarak bilinmektedir)
tespit ş Bunlar Philadelphia'dan ş Tripolis'e (Yeni-
ce'ye) uzanan yola aittirler.
153
ı Camii'nde çok iyi durumda bir ı tespit ş müze ve
ilgili ş konudan haberdar ş
Sebaste'nin ı ş güneyinden Peltae'ye (Çivril'e) uzanan
Roma yolu, Bulgaz mevkiinde ş ı ı ş ı Yola ait oldukça az ı
iz ı ğ Cabar'da oldukça iyi durumda bir ş ı bu-
ş Uzerinde bulunan ı geç döneme aitse de (4. ve 5. ı
lar) Eumenia'dan ş ı ı söz etmektedir. Köylülerden. köyün yakla-
ş ı 1 km güneyinde bir ş ğ ("üren") ve ş ı ş ı
5 ı önce buradan ş ğ ğ ş bulunuyoruz.
Üçüncü olarak Hierapolis'in güneyinden Kibyra'ya (Gölhisar'a, Bur-
dur) ğ uzanan Roma yolu Denizli Cankurtaran geçidi mevkiinde in-
ş Yololdukça iyi (veya çok ı bir ş kadar) korun-
ş ı Bu yoldan ş olan bir ş ı Serinhisar'a
(eskiden ı ı ş ş ı üzerinde bulunan ı ı okun-
ı hemen hemen ı ı
Yine bu yol üzerinde ş (Alaettin'de) bir ş ş ise ş an-
da Pamukkale Müzesi'nde ı (env. no. E 1739). ş üzerin-
deki en erken ı Septimius Severus (MS 198?) dönemine; ğ ise
daha geç döneme aittir (4. ı
Pamukkale Müzesi'nde dört ş ı daha ş Bunlardan en
erkeni Domitianus (MS 81-96) dönemine aittir. ğ üç ş ı daha ön-
ce ı ş
Karahöyük ı ve Emirhisar'da (Çivril) bir çok ı ve bir
yol ş (Resim: 9).
Isparta
17-19 Temmuz tarihleri ı ziyaret ş ve ı ş yollar-
dan ziyade ş ı üzerinde ğ ş ı ı ı ş ı
İ ğ ı ı bulunan ı 1948 ı ı Robert tara-
ı ş olan ı ı ı yeniden ş ve kopyesi ı
ı ı ş ı Uzerinde iki metin ı (1) Constantinus ve Lici-
nius (MS 317-325), (2) Constantinus ve üç ğ (MS 333-335). Bu ı
Conana ş ı ı vermektedir. ı ı ikinci bir ş ı
(Diocletianus ve üç ş ı bahseden) daha tespit ş
Senir'de Tepecik'ten (eskiden Hamidiye) ş oldukça iyi du-
rumda bir ş ı ı Septimius Severus'un 7. yönetim ı ı
(MS 199) tarihlenen bu ş Burdur Gölü'nün ı ş ş
154
ı ı kuzeyine ğ Gölü'ne kadar uzanan tüm arazinin Likya-
Pamfilya ı ı içerisinde ğ kesin olarak belirtmektedir. Bu ilin
yöneticisi olarak da C. Sulpicius lustus ismini vermektedir.
Bölgede birkaç ı ş ve ı ş Bunlar
ş ı ş ı ğ (Conana ş ş payesi veren
bir resmi ı (1948 de Robert ı ğ söylenmektedir)
ve ı ı (Baris'e ş payesi veren resmi bir ı (Bean ı
Anatolian Studies 9 1959,82 no. 26 da ı ı ş ı ı
Antalya
21-23 Temmuz tarihleri ı ziyaret ş
1990 ı ı ı ş ı ı bu son bölümünde elde edilen sonuçlar mü-
kemmeldir.
Side ı Caesar Otel'de Pamfilya ı ı içerisindeki bir
Roma yolunun ı ğ ı ı ispatlayan mükemmel bir belge ı
Oneeden akla gelmeyen bu ş Manius Aquillius'un prokonsüllük döne-
mine tarihlendirilmektedir (MO 129-126) ve daha erken, Attalus III (MO
134-133) ı ğ ı dönernindeki Roma faaliyetleri ile ilgili temel ş
edecek bilgiler vermektedir. Uzerindeki mil ş CCCXXXI, 331 mil
ı ı ı vermektedir. Bu mesafe ı Bergama'dan ş ı
ı
St. Nicholas'da bulunan ş ı görevli ekibin burada ı ne-
deniyle ş (itiraf etmem gerekir ki, bu ziyareti pazar günü
ı
ş ğ ı yer alan ı (Resim: 10) ve Roma yolu (Re-
sim: 11, 12) Sabri AydaI'la birlikte ı bir topografik ş ı ı yü-
rütülebilmesi için gerekli bilgilerin derlenebilmesi ı ş
tir.
ş ğ ı ş ğ ı bulunan ş ı ı Augustan dönemine
ait ğ ş ı ı ş ı Uzerinde CXXXX, 140 mil ı okunmakta-
ı Bu Antiochia'dan ş Yalvaç) olan ı ğ ı göstermektedir.
Not: ı ş ı ı müze personelini bu ı veya geçen ı
ziyaret ş bölgelere ve buluntulara ş ı için elimden gelen
tüm gayreti gösterdim. Bunun mümkün ı ğ ı durumlarda, ilgili ma-
kamlara gerekli olan bilgiyi bütün detaylanyla sözlü olarak ilettim.
155
Resim: 1- Sinop, Boyabat: miL. 2
156
Resim: 2- Sinop, K ı r c a l ı mahallesi: y a z ı t
157
Resim: 3- Kütahya, Pullar: Roma yolu, güneye d o ğ r u
Resim: 4- Kütahya, Dereköy: Roma yolu, güneye d o ğ r u
158
Resim: 5- Kütahya, ı Bizans ı
Resim: 6- Kütahya, ğ Roma ı
159
Resim: 7- ş ğ ı ş ş geçit, güneye ğ
160
Resim: 8- Afyon, ı ı ı mil
161
Resim: 9- Denizli, Karahöyük: Roma yolu, güneye ğ
Resim: 10- ş ğ ı Lahit
162
Resim: 11- ş ğ ı Roma yolu, güneye ğ
Resim: 12- ş ğ ı Roma yolu, kuzeye ğ
163
İ A İ Üç KÖY
Thomas DREW-BEAR*
Bu ş ı ı ı ı Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler
Genel ğ ş ı Genel Müdürü olmak üzere, tüm ı
ş sonsuz ş sunanm.
İ seyyahlardan W. J. Hamilton XiX. ı ı ilk ı Ana-
dolu'da ı ğ ı seyahatlerde bir çok antik kent buldu. Bunlar ı
. Pessinus ve Amorium'u sayabiliriz. Pessinus ile Amorium ı seya-
hat ederken- ğ ilçesi ı ı içinde bugünkü ı Ortaköy olan Ali-
kan Türkmen köyünde bir çok antik ş ı ğ Islami ı ğ ı
gördü. ı ı ğ ı incelemede üç ı buldu. Iki ı Orkistos
kentinin ı geçiyordu. Orkistos kentini ı ğ ı Ortaköy'ün hemen
ı ı ve günümüzde halen ayakta duran tekkenin civannda ı
ğ ı ı ş ş üçüncüsünde ise; Türkçe "Attios köyü ı ı an-
ı olan OPOC ATTIOYKWMHC ı ı ı ı ş ı Bu köyün ve
daha sonraki ı ı geçen iki köyün ı ı ı ş ğ ı
ı ı M.S. II. ve III. ı ı ı ş ı
W.M. Calder 1913 ı ı ı ı ı görerek yukandaki biçimde
kopya ş ancak ğ ş ğ ş ı Ortaköy'ü ziya-
retlerim ı ı ben ş ı görernedim. Attios ı köyün tam yerini bile-
miyoruz. çünkü ş heçe ş ı olarak ı üzere orijinal yerinden
sökülerek buraya ş Yine de Attios köyünün Orkistos kenti ya-
ı ğ söyliyebiliriz.
Attios ı ı etimolojisi ı L. Zgusta, Kleinasiatische Perso-
nennamen (liKüçük ı ş ı ı ı Attios ı ı
Latince Attius ı ğ öne ş Fakat Zgusta, Kleinasia-
tische Ortsnamen (liKüçük ı Yer ı ı ikinci ı
Attiou Kôme ı yer vererek bunun Anadolu'nun yerli ı ğ
ifade ş Iki ı birisinin ğ ğ ı göre yukanda ver-
ğ ı dayanarak Attios ı ı Anadolu'nun yerli ı ğ
söyliyebiliriz.
*
Thomas DREW-BEAR, Üniversite Lyon II, 1 Rue Raulin, 69007 Lyon-FRANSA.
165
Bu bölgede köy köy ı ğ ı sistematik ş ı ı ı ı es-
ki ı ı ı Oren - Ş olan, bugün Bey Oren ı bilinen köy-
de, köye 4.5 km ı düz ova ı yükselen, ı gü-
ğ ğ uzanan ve Kaynak ş ı Kayalan ı ı tepenin
dibinde önemli bir su ğ ı ı gördüm. Bugün bu ğ ı suyu bir
pompa ile Ortaköy'e pompalanmakta ve içme suyu olarak ı
ı Bu kaynak Orkistos kentinin 10 km kadar ı ı ı
Bu ğ ı çevresinde her zaman küçük ve büyük ş ı
ı ğ ı ş bir ş ı ğ hemen ı küçük
bir antik köyün ğ ş tarlalarda bol miktarda ğ ı ı
çanak-çömlekten ı
Sözünü ğ büyük ş bloklan ise ı hemen ı ş ı
ı yer alan tepenin ğ terk ş ı ğ bu örenyerinden
ş ı ı ş ı
Üstü düz plato biçiminde olan Kaynak ş ı ı ğ ı ı ı ı ka-
lan yann dibinde, ğ ı ı ı yerli kayaya oyularak ı ı ş
ve Türkçesi "Köy ı ı ı olan OPOI KWMHC ı ı bulun-
ı (Resim: 1). ı ı ğ ı ı ikinci ı birinci ı alt
ı ş ı ğ ı ı görürüz. Dikkatlice ğ ı ı tam ol-
ı ğ ı ve ı köyler ı ş nedeni ile birinci ı
sonunun, ikinci ı ş ı ı ı ğ görmekteyiz. Bu ka-
ı sonucunda geriye kalan harf izlerinden ı ı tamamlamak mümkün
ı
ı Türkçe "Attios köyünün ı ı ı olup OPOI ATTI-
OYKWMHC ş ı Birinci ı ı ı ı ş ı
sonra, köyün ı olan ATTIOY ğ ı genel anlamdaki
"köy ı ı ibaresinin ı ı ı ğ ı görülmektedir. ı ı üzerinde
birinci ı ı az ş ğ ı ı ikinci bir ı Türkçe ı ı ı
ı OPOI AArONlAC ı ı ı Bu ı birinci ı ı
ı ı ı ı ı ı ş ı ı Bu ı Attiou köyü ile
Lagonia köyü ı bir ş ğ ı
Yukanda ğ ı ı ş ı ı ı ş biçimine belki iti-
raz edenler olabilir. Ancak biraz önce sözünü ğ terk ş Isla-
mi ı heçe ş ı olarak ı ı ş ş bir ı ı ş ı Türkçe
"Attiou köyünün ı ı ı olan OPOI ATTIOYKWMHC [...]
ı ı ı (Resim: 2). Ne ı ki ı ı sonundaki sözcükle-
ri tam ı ve ı ı bir yorum getiremedim. Fakat bu ı
ı ş ı geçen Attiou ı bir önceki tamamlama ı ş ı
ı ğ ğ göstermektedir. Bu ı orijinal yerinden sökülerek
166
ikinci kez ı ı ğ ı buraya getirilmesi nedeniyle ı ı tam olarak tes-
pit etmemiz mümkün ğ Bir önceki yerli kayaya ı ı ş ı ı ya-
ı ı ı ı yerini ı ş yer vermiyecek biçimde göstermektedir.
Bugün içme suyunu bu kaynaktan getiren Ortaköy ı ı
Hamilton ı görülen ı ı ş ı ı bu ğ ı civanndan sökerek
ı ı ş ı ı ş ı ı Attiou köyünün ı ı
ğ ı ı ş ı ı Ortaköy ı ğ ı ı ğ Attiou
köyünün ı ı ı Orkistos kentine kadar ı ş ğ söyle-
mek pek mümkün ğ çünkü ı ı ş ı orijinal yerinde ğ
ğ ı ı yeni ı ş 200 m kadar ğ
sunda, Kaynak ş ı ı ğ ı ı ı düz bir alanda, yerli kaya-
ya oyularak ı ı ş bir ş ı daha ı Bu ı ı ğ
ı ş kullanmak ve ı define ı ğ ı ı kontrol et-
ı ı ı ı ş ı ı OP[OI] AA[rO]NIA[C] biçiminde olup
Türkçe ı ı ı ı ı
Lagonia köylüleri kendi ı ı ı belirterek güvence ı almak
üzere, ş ı bir çok ı ı ı ı yerli kayaya bu ı ı ı ı
yazmak ı ı ş ı ı Bugün Ortaköy ile Bey Oren'
köyleri ı köy ı ı Kaynak ş ı kayalanndan geçmektedir. Bul-
ğ ve yerli kayaya ı ı ş ı ı ı da Orkistos ile Lagonia
ı ı ı hemen hemen bugünkü ı ı geçmekte ğ
göstermektedir.
Bey Ören ı Kaynak ş ı ı ğ ı ı 2 km kadar güneyinde,
Bey Oren'in 4 km kadar ğ ş ve Kara Ahmetler ğ ı ı
ı ı ı ı ı ş bir ı ı ı ı bir ş ı ı ğ
nu bildirdi. Yerinde ı ğ ı incelemede kireç ş ı ğ üzerinde
"Laginon ı ı ı OPOC AAI1NWN ı ı ğ ı ı tespit ettik.
ğ ı çok uzun zaman önce ı ı ş ı ı ş ve terk ş ğ
dan, ş ı ş yerini ğ Bu nedenle de ı ı ı nereden geçti-
ğ bilemiyoruz. Ancak bulunan bu ı Roma Dönemi'nde ve önce-
ki dönemlerde burada Laginoi ı bir köyün ı ğ ı ı göstermektedir.
Her ne kadar bu ı M.S. II. veya III. ı ı ı ş da, yer
adlan çok daha eskiye dayanmakta ve Anadolu kökenli ı
ı ı bulunan Lagonia ve Laginoi ı iki ı benze-
yen Kütahya'da Lagaine, ş Lageinoi, Pamukkale'de Lageina,
Eskihisar'da ve Perge'de ı sessiz harflerle ı ı ş köy ı ı
ğ ı ı biliyoruz. Bunlar da yukanda ğ köy ı Anado-
lu'nun yerli adlan ğ ı ı
167
Kaynak ş ı ı ğ antik köyün 2 km kadar ı ı yer
alan ğ mevkiinde bir ş antik köy ş daha bulunmakta-
ı Bu ş yeri, iki ı ı olan bir vadi içinde, merkeze yak-
ş ı geç dönem ğ ğ ş ı ğ ı höyük biçimindedir.
ğ ı ı küçük bir akarsu, güneyinde ise bir su kuyusu bulun-
ı Büyük bir ı ı ı ı ı geçen üç köyden bir ta-
nesi ı ı ı
Bey Ören köyünün 2 km kadar ı ı ğ ş karayo-
lunun hemen ı ı üçüncü bir antik köy ş yer ı ş ı Bu
ğ ğ ı ş bir tarlada Roma ve Bizans dö-
nemine ait çanak-çömlek ve andezitten bir pres ş ı ı ı görüldü.
Bey Üren köyünde bir evin bahçe ı ı ı ı ş ı ı bir
ş ı ğ köylülerce söylendi. Bu örenyerine günümüzde Üren üstü
mevkii denilmekte, bugünkü köy bu ören üzerine ş ve ı ı bu
örenden ı ş ı Bu ören yeri oldukça önemli bir yer ı ki bugünkü
köye ı ı ş ı ı ı geçen köylerden bir tanesi de bu-
ı ı ı
Bu bölgede yer alan antik köyler ı su ğ ı nedeniyle ş
detli ğ ğ bu kadar çok ı ı ı ı ı ı ve yerli
kayaya ı ı ş ı ı ı ı ı tahrip edilerek ı bir ş köyün ı
ı ı ı ş ğ ı ş ğ ise, ı ı
ı ı ı ı çok daha fazla ı gerekmektedir. Ancak günümüze bu
kadar ş
Günümüzdeki ğ ile antik ğ ı ı ı ol-
ı ı ı Yani, günümüzde Ortaköy'ün içme suyunu ğ ve
hayati önemi olan bu kaynak, antik dönemde de bu ı geçen üç köy için
önemli ve ı idi. Bu nedenle suya sahip olmak için köylerin ş
me içinde ı ve mülkiyeti belirtmek için ı ı ş ı dikilmesi,
son derecede normaldir.
Sonuç olarak Hamilton'dan bir anekdot ile bildirimi bitiriyorum. Ha-
milton Ürkistos'dan Amorium'a giderken ahan antik bir lahit olan ve su-
yu akmayan ş ş bir damla su ğ bu nedenle Kay-
nak ş ı su ğ ı ı stepte ne kadar önemli ğ ve bu ğ
sahip olmak için büyük ı ş ı ğ ı ş ı
168
Resim: ı
Resim: 2
169
DOGU TRAKYA'DA İ İ VE
İ İ - COGRAFYA Ş
Mustafa H. SAYAR*
ş ı ı ı ı bu ı amaçlanndan biri Selymbria antik kenti
(=bugünkü Silivri) ve çevresinde epigrafik ve ğ ı ı ş
ı (Resim: 1). Bu maksatla Silivri ilçe merkezinde bulunan ve
bugün Akgün Silivrili'nin varislerine ait olan evin bahçesinde bulunan
eserler ş (Resim: 2). Söz konusu eserler bu evde 1922 ı ı
kadar oturan Anastasios Stamulis isimli bir Rum tüccar ı Trak-
ı ş yerlerinden ı ş ı Stamulis'in koleksiyonunun
çok zengin ğ i. Dünya ş ı öncesinde Silivri'ye gelip bu koleksi-
yon üzerinde ı ş bilim ı ı ş ı ı
ş eserlerin ı ı sikkeleri- ve mühürleri de içeren koleksiyon-dan
bugün sadece evin bahçesinde görülebilen Perinthos'tan (=bugünkü Mar-
mara ğ ş olan iki adet ı ı mezar ğ ı ile yine bu-
luntu yeri büyük bir ı ı Perinthos olan ı ı ve Hermes Psycho-
pompos ı bir lahit tekne ı ı ı ı nereden ğ
kesin olarak bilinmeyen ve bahçe duvarlanndan birine ş ş bir
ı ı ı Arkaik bir mezar steli arta ı ş ı (Resim: 3)6. Bu ı in-
celemelerimiz ı ı yine bahçe duvanna ş ş ve üzerinde sa-
dece birkaç kabartma harf ı ş olan bir sur ı ı ı tespit ettik
*
2
3
4
5
6
Dr. Mustafa H. SAYAR, Institut für alte Geschichte, Universitat Wien, Dr. Karl Lueger
Ring 1, 1010 Wien-AVUSTURYA.
ğ Trakya ı ş ı izin veren T.C. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel Mü-
ğ ve ı temsilcisi Ş ğ ğ ı ı için ş ederim.
Bu ı ı en ı ı biri Silivri'yi 1910 ı ı ziyaret eden G. Seure ı
dan ı ı ş ı Bu ı için bkz. G. Seure, Antiquites Thraces de la Propontide, Collec-
tion Stamolis, BCH 36,1912, sf. 534-641.
Stamulis'in ı ğ ı sikkeleri beraberinde Atina'ya ğ ş ı ı Bu sikke-
ler 1934 ı ı ölümünden sonra ı ı ş ı bkz. Avcoromou K. n. ı
ı ı :EUA.A.0'Y'1, Atina 1955.
Her iki mezar ğ ı için bkz. Seure 1912 (=yuk. dipnot 2) sf. 613 no. 72, vesf. 614 No. 73.
Bu lahit tekne ı ı bkz. N. Asgari, Die halbfabrikate kleinasiatischer Gir-
landensarkophage und ihre Herkunft, AA 1977,329-380, Res. 5.
Stamulis koleksiyonundan arta kalan buluntular ı haber için bkz. N. Asgari, Pe-
rinthos (Marmara ğ ı ş ı 1981, LV. ı Sonuçlan ı ı sf. 340, Resim
8.
171
(Resim: 4). Koleksiyonun ğ ş eserlerinin bugün nerede olduklan bi-
linmemektedir?.
Çevrede ı ğ ı ı ş ı ı ı da Silivri'nin 10 km kuze-
yindeki Fener köyünün hemen kuzey ı ı ş ı metruk Rum kilisesinin
kuzey ı ş ş cenaze ziyafeti sahneli ve Gerekçe ı
Geç Hellenistik bir mezar steli ş (Resim: 5).
Bu ı ı Trakya ş ı ı ı ğ bir ı da Perinthos
antik kenti arazisinin ğ yönundeki ı ı ı ı ı ı ı etspit
etmektir. Bu amaçla Selymbria ve Perinthos kentleri arazileri ı
ğ bir ı ı ş ı ı ve çevresinde ı ğ ı ı gözlemler
ı ı 1980 ı ı ı yere ı ğ ı ı bir gezi ı deniz ı ı
ı görülen sur ı (Resim: 6-7) bugün geriye sadece sur du-
ı ı yuvarlak kulelerinden birinin temelleri ı ş ğ ı
(Resim: 8). Bu ı hemen gerisinde bulunan tatil sitesinin ş ı
ı ı da 1980 ı ı ı mimari parçalar ortaya ı ı ş ı (Re-
sim: 9-10). Bunlar büyük bir ı ı antik kaynaklarda Perinthos ile
Selymbria ı ğ bildirilen Dauniotiechos 10 antik kentinin top-
rak üzerinde görülebilen izleridir.
ş ı ı ı ı daha sonraki bölümünü ise ğ Müze-
si'ndeki ı buluntular üzerinde ı ğ ı ı ş ş ş
tur". Müzedeki çok ı ı eserden burada sadece ı ı
ca ğ ğ bunlardan biri, müzenin ğ
ş Ş Taner koleksiyonundan müzeye ş olup buluntu yeri
bilinmeyen ı ı ı mermer bir steldir. ı karakteri ı ı Erken
Hellenistik devre tarihlenebilen ve bölgenin din tarihi yönünden önemli
bir belgesi olan bu ı büyük bir ı ı Herakles kül tü ile ilgili
7 Stamulis koleksiyonu ı ı ı ı bilgi edinmek için bkz. L.D. Loukopoulou, Contri-
hution a l'histoire de la Thrace Propontique durant la periode archaique, Athenes 1989,29-
36; Resim 1-5.
8 Bkz. M.H. Sayar, Tarakya'da Epigrafi ve ğ ş ı ı VII. ş ı So-
ı ı ı Antalya 1989,214.
9 Buradaki antik köprü ı ı ı civannda İ Claduis'u ayakta gösteren menner heykel
ş bu eserin buluntu haberi ı bkz. N. ı ı Trakya'dan ı Yeni Bu-
luntular, VIII. Türk Tarihi Kongresi, 11-15 Ekim 1976, Kongreye sunulan Bildiriler, i. Cilt,
Ankara 1979,442; ı ı civannda prehistorik kültür izlerine de ı ş ı Bu ko-
nuda bkz. Ş Kansu, ı ı ğ ait Yeni Keramik Belgeler, Belleten 27,
1963,289-291.
LO Daunioteichos antik kenti ı bkz. B.D. Meritt- H. T. Wade-Gery- M.F. MeGregor,
Athenian Trihute USfS, Volume i Cambridge-Massachusetts 1939,525; Ps Skylax 67; Step-
hanos Byz. s.v. Daunioteiehos; Bizans devri kaynaklannda ı geçen Daonion ş
Dauinioteichos ile ş ı ı bkz. Theophyl. Simoccat. VI, I, 13.
i i ğ Müzesi Müdürü M. Akif ş ı ve ı ş ş ı ğ ı ı ötü-
rü ş etmeyi bir borç bilirim.
172
olan bir ı ğ ı ğ ı alacak ş ı gerekenler
ı ı bunlar ı ı ğ ı ı ı ı ı ı ğ ı han-
gi aylarda hangi dini bayramlarda ne tür ı ı serernonileri ı ğ ı
ve rahibenin kent ı ğ kurbanlar için ne kadar para ğ ı
belirtilmektedir. Stelin bulunm yeri ğ maalesef burada
hangi kentin söz konusu ğ da tespit etmek mümkün olmamakta-
ı ı ı geçen ay ı Byzantion da ı ay ı
ğ stelin Byzantion ya da onun gibi bir Megara kolonisi oldu-
ğ ı takvimi kullanan Selymbria civannda ş ğ dü-
ş Civardaki Perinthos ve Bisanthe gibi ğ kantler Samos ko-
lonisi ı ş bir takvim ı
Hellenistik Devir'den bir ş eser de üzerinde ş büyüklükler-
de hazneleri olan ve hacim büyüklükleri ı belirtilen bir ı ı ölçme
ı ı ğ ı deniz ı ı ı ş ı ı bir Iahit
ı ı ise Erdek ya da Marmara ı buraya gemi ı ola-
rak buluntu yeri civanna getirilip ı ı ı ğ ı ı ı ş ı ı geçen
ve Kyzikos ile Prokonessos'ta Roma Imparatorluk devrinde lahitler için
ı ı kelimesinden ş ı ı
Trakya'da Roma devrinde askeri birlik olarak lejyonlar ğ sadece
ı ı suvari birlikleri ı Bu birliklerden birinin ı ğ ı ı belgele-
yen önemli bir eser de Barbaros'ta ş olan Latince ı ı ve ı
ı bir mezar stelidir. ı ı ş ı ı ğ ı göre mezar steli roma
devrinde Moesia inferior eyaleti içerisinde ve Tuna nehri boyunda üslen-
ş olan cohors Mattiacorum isimli ı ı ı ğ mesuplanndan
bir asker için ş Bu ğ mensuplanndan birinin mezar steli-
nin Marmara denizi ı ı ı ı ya bu ğ Moseia inferior
eyaleti ı ı Trakya'da da ğ ı ı ğ ı ı ya da Tuna bo-
yundaki bu ğ askerlerinden ı ı ı bir ğ seferine giderken
veya dönerken Imparatorluk ordusu ile birlikte Trakya'dan geçtiklerini
göstermektedir. ı ı göre bu eser M.S. 3. ı ı ilk ı tarih-
lenebilir. Stelin üst ı süvari ı henüz tamamlanmadan
ı ı ı ş ı
ğ bir ilginç epigrafik buluntu da, imparator Claudius ı
emekli askerleri ş ı ş olan bir Roma kolonisi
olan Apri'de
13
(=bugün Malkara ilçesi'nin Kermeyan köyü) ş
olan bir gladyatörün mezar stelidir.
12 Byzantin takvimindeki ay ı için bkz. A.E. Samuel, Grek and Roman Chronology,
Calendars and Years in Classical Antiquity, München 1972,87.
13 Apri ı bkz. Z. ş ı ı ğ Trakya'da Epigrafya ş ı ı ii İ 1971,70-
87.
173
Yine Apri' de ş olan bir mil ş ı bu antik kentten ğ se-
yahatnamelerde belirtilen Via Egnatia ı bilinen antik yolu belgele-
mektedir. Bu mil ş ı ı üzerinde ki ı devirde ı ı ş olan iki La-
tince metin ı Metinlerden biri Büyük Constantin ve -harf
ı ı ğ kadanyla- kendisi ile birlikte ğ
ğ ı ı hüküm ş olan ğ Constantius ile birlikte
Imparatorluk ı M.S. 330-337 ı ı dönemde ı
ı ş ı ı Ancak ı ı son üç ı daha sonra ı ı ş ve buraya
-harf ı ı ğ kadanyla- imparator lulianus'un (361-
364) ı ı ı ş ı Mil ş ı ı üzerindeki ğ ı imparatorlar Gra-
tian (MS. 367-383), II. Valentinianus (M.S. 375-392) ve i. Theodosius'un
(M.S. 379-395) ş hüküm sürdükleri 19 Ocak 379- 25 ğ
383 ı tarihlenmektedir.
ş ı ı Roma devrinde Ordu Yolu olarak bilinen antik yo-
lun ı ı ş ı ı ı ş devam ettik. E-5 karayolu-
nun çorlu, Büyük ş ı Lüleburgaz ve Babaeski civannda ı
incelemelerde antik yola ş herhangi bir ize ı Bu güzer-
gah üzerinde bugün de halen ı ı köprüleri üzerinden ge-
çen yol büyük bir ı ı Roma devrinde de bu ı izliyordu>.
çorlu'nun ş ı 8 km ı ı ı köyünde görülen köp-
rü ı ı ı ı ş ı antik yoldan görünürde günümüze ş bir iz kalma-
ı ş ı çorlu ilçe merkezinde, çorlu kalesinin ı ı bir kahvehane-
nin önünde çorlu çevresindeki köylerin birinden ş mermer bir
Herme heykeli ı ş (Resim: 11-12).
Bu ı ş ı ğ bir bölümünü de Edirne Müzesi'nde bu-
lunan epigrafik buluntular üzerindeki ı ş ş ş Müzede-
ki ı ı eserler ı Büyük ş ı ş olan Hermes
ı ve iki ı Gerekçe ı ı bir sunak (Resim: 13), Demirci-
köy'den ş üçgen ı ı ı bir mezar steli (Resim: 14) ile Edirne
içinde ş olan ı ı bir Roma devri lahti dikkati çekmektedir".
1990 ı ş ı ı son ş ı Thineas antik kentiyle ş ol-
ğ tahmin edilen ğ ı ğ ı ı gözlemler ş Ilk göz-
lemlere göre burada herhangi bir antik ş ı ı ı ı ş
ı
14 Bu konu ı bkz. O. Zirojevic, Zur historischen Topographie der Heerstrafle nach
ı zur Zeit der Osmanisehen ı Das Interesse an der Heerstrafle nach
ı vom 15. Jahrhundert his ı $tudes balkaniques 23, 1987, sf. 81-106; ay-
ı bkz. G. Küçükkaya, Mimar Sinan Dönemi lstanbul-Belgrad ı Menzil ı ı Hak-
ı ı 21,1990,183-246.
15 Bu köprü ı bkz. M.H. Sayar Trakya'da Epigrafi ve ğ ş ı ı
VII. ş ı ı ı ı Antalya 18-23 ı 1989,213.
16 Bu lahit ı bkz. U. Çakan, Edirne Aile Lôhti, Arkeoloji ve sanat Dergisi 40/41, 1988,
sf. 18-21.
174
Resim: 1- Silivri genel görünüm ı ğ
Resim: 2- Akgün Silivrili'nin evi ve önünde Stamoulis koleksiyonundan arta kalan eserler
175
176
Resim: 3- Bahçe ı ş ş durumdaki
mezar steli
Resim: 4- Bahçe ı ş ş durumdaki sur ı ı ı
Resim: 5- Fener Köyündeki metruk kilisenin kuzey
ı ş ş durumdaki mezar
steli
Resim: 6- ı ı sahilinde 1980 ı ı görülen duvar ı ı ı
177
Resim: 7- ı ı sahilinde 1980 ı ı görülen duvar ı ı ı
Resim: 8- Sur kulelerinden birinin ı ı ı
178
Resim: 9- i 980 ı ı temel ı ı ı ı ı ı sahilinde ortaya ı mimari
parçalar
Resim: i 0- i 980 ı ı ı ı sahilinde ı temel ı ı ortaya ı mimari
ı ı biri
179
180
Resim: 11- çorlu Kalesi ı ı ı
Resim: 12- Çorlu çevresindeki köylerden birinden
Çorlu'ya ş olan mermer Herme
heykeli
Resim: 14- Demirciköy'den Edirne Müzesi'ne
ş olan mezar steli
Resim: 13- Büyük ş ı Edirne
Müzesi'ne ş olan Hermes
ğ ı
181
KUZEY İ A'DAN İ YAZITLAR
Bülent İ İ İ
A. Vedat
Güler ÇELGIN
ı ve ğ Likya ı ı Viyana'da ı Tituli Asiae Mi-
noris serisinin ilk üç cildinde ı ş olmakla birlikte, Orta ve Kuzey
Likya için ya oldukça ş ya da belirli alanlarla ı ı ı ı ş ya-
ı ı ı bugün ı ve Korkuteli ilçelerinin bu-
ğ kuzey bölümünde ş ğ en önemli epigrafya tarihi ğ
rafya ı ş ı ı ş bilim ı ı ş ı Spartt,
Forbes, Petersen, Von Luschan, Heberdey, ı Bean ve Naour gel-
mektedir. Sözünü ğ bölgede ş ğ ş ı ş ı
ı ı ı ş ı ı tarihi ile ilgili ı daha iyi ya-
ı ı bizi burada sistematik bir epigrafya-tarihi
ğ projesi ı ğ ş ş ve ı
nan proje vusturya Bilimler Akademisi'nden ğ ödenekle Doç.
Dr. Bülent ğ ı Yrd. Doç. Dr. Güler Çelgin ve Dr. A
Vedat Çelgin ile ş 1990 ı ı yaz ı uygulamaya konul-
ş T.C. Kültür ı ğ ı ı Hatice Kalkan ı temsil edildi-
ğ ı ş bu ilk sezonda ı bölgesinde ğ ş ı ı ş olup, ay-
ı Avusturya Bilimler akademisi Küçük Asya Komisyonu ı
ı ğ ı ı ve esas itibariyle ğ Likya bölgesinin ı ı ı
kapsayacak olan, Tituli Asiae ı 2. cildinin 6. fasikülü için yeni
epigrafik malzeme ğ ı ı da gütmektedir.
ı ı ş ı 40 km ğ Gömbe'ye 3,5 km uzak-
ı ı köyü ı ı ğ ı mevkiinde ğ bir
ş ı ı ı ı yolunda sürüklenerek, ı Antik Komba
kentinden buraya ş
* Doç. Dr. Bülent İ İ İ Marmara Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, ğ
Tarihi Anabilim ı ş ı İ
Yrd. Doç. Dr. Güler İ İ Universilesi, Edebiyat Fakültesi, Yunan Dili ve Ede-
ı Anabilim ı .,
Dr. A. Vedat ÇELGIN,. Mimar Sinan Universitesi, Fen-Edebiyet Fakültesi, ğ Tarihi
Anabilim ı ı ISTANBUL.
183
U'tOKpa'tOpCnv
2 [Kjodccpcw
ı
. .
4 ı 'to
Kat llou13A.tep ı ı
6 raA.A.l1Wip 'to a'
EU'tUX
e-
8 ow
"Imperator Caesar Publius Licinnius Valerianus Augustus'a ve Im-
perator Caesar Publius Licinnius Gallienus Augustus'a birinci (hüküm-
ı ı ı .. ."
t.s. 253 ı ı tarihlenen ı ı ı ı ı ı mil-
ş ı ı kaidesi ile birlikte ş
ı ı 41 km kadar ğ ğ ı köyünün
ı ı ı ş Söbüova'da bir tarla içinde kaide ş ı ya da po-
dium bulduk. Onyüzün ı yuvarlak bir ı ı ı ı ğ ve solunda
ı ı ı ş iki ayn ı ı ğ ı prae-
fectus Valerius Euethios'un Kiliortes ı ş ı ğ ı mektuptur:
ı ı ı E1tapXOç ı ı
, , A '
2 ı KroJ.l1'\Ç ...eeov ı ı
ı ı EK 'tOl> ı oç]
4 'tmv E1t11tOA.acrav'trov T1'\'tEpJ.l1'\creroy
·PaA.1'\cr'trov ı .[ca. 13]
6 'ti}v ı Kat llEll.[ca. 16]
ı ca. 16]
8 [ ...1.[ ..1.......[ca. 19 ]
''Praefectus Valerius Euethios, A.. ı ı köyünün prooikos'u Kilior-
tes'i selamlar; tetermes-Rhalest-'lilerden önde gelen ş ş
ğ heyetten ğ ğ göre .. . ı ı 5. ı itibaren tercümesi,
kötü korunma durumu nedeniyle tam olarak ı ı
184
Mektubu kaleme alan E7t<XPXOÇ= praefectus (Orientis) Valerius Eu-
ethios, t.s. 302-304 ı ı ı maliye ş görevli bir me-
mur1ukta (rationalis Aegypti) ı ı ı ğ bu mek-
tup, ş ı önyüzünün ı yuvarlak ı ı ı ı solunda yer alan
ı ile ı zamanda ı ı ş ı karakteri her iki ı ı da ı
zamanda ı ı ğ ı ı göstermektedir-, I.S. 324 ve 337 ı tarihlenebil-
mektedir. ş ı ı ğ ı kadanyla, Valerius Euethios Tetermes-Rehalest-
'lilerden Kiliortes'in ş ı ğ köyü ilgilendiren bir ş ğ
ş Fakat bunun ne ğ (sat. 5'ten itibaren) tam olarak ş ı
ı Bu ı iki ethnikon ı ı ş ğ bilinmeyen
iki yer ismi ile ş ı ş ı ş bulunuyoruz: sat. 2'deki ı ve sat. 4
vd. ndaki "Tetermes-Rhalest-'liler". Bunlardan birincisi, ı ı ğ
muz ve ı antik ş izleri ş ı yere ait ı ı
ş ı önyüzündeki yuvarlak ı ı ı ı solundaki ı ise, yukan-
da sözünü ğ mektubu alan Kiliortes, ı ş ve Halk Meclisleri-
nin karan ile ı ı ı
BO'OA:i1Ç ôrULO'O ı
2 tov lXÇtOA,O'YwtatOv Kat EVÔOÇO-
rcrov KaL. ı 7tpoO'tatT)v, lXPXt-
4 Epea 'YEVOJlEVOV tO\> ı ı rEpaO'tO\>
ı ı tÔ>V E7ttcpaVEO'tatOlv Kmotiprov KaL. 7taO'av A,Et-
6 roupreicv tEA,eO'a(vta) Map(KOV) ı KtA,tOptT)v, uiöv tO\> 'YE-
vouevou Map(KO'\) ı 'Epuaiou A<JKO'OpEOl[Ç ca. 3-4]rTATüY
. . . .
8 [ ca. 12 ]... r[ ]Ml?Nü[- - -
"Çok ı ve ünlü ş ı ş ı koruyucusu, yeni/mez Augustus ve
pek seçkin ı eski arkhiereus'i, her türlü görevi ş ı ile) ye-
rine ş olan, Askoureus ğ müteveffa M. Aurelius Hermaios'un
ğ M. Aurelius Kiliortes, ı ş ve Halk Meclislerinin ı
( ı ı ı "
Sat. 4 vd.nda sözü edilen Augustus ve Caesar'lar, Büyük Constanti-
nus ve ğ (II. Constantinus, Crispus, II. Constantius ve i. Constans)
ı ı bu, detaylanyla verilmeyen formül, Constantinus'un ğ
ı ğ ş tarihlerde Caesar olduklan dikkate ı olursa, ı ı ta-
rihlenmesi ı ı birçok ı ı yaratmakla birlikte, esas itibariyle
I.S. 324 ve 337 tarihleri ı ş etmektedir. ı epikorik bir isim
185
't "" ,
rov ea'U'tIDV xa'tepa
'tip aya,A-J.lan ı
10 XP'UO'mv 'l'taA.tKmV ôe-
Ka,xev'te, ı Ka"
12 'Ax<?A-A-cl>vtOç ı
J.letç it ı A<p<pta, ol L\tO-
14 'YEVOUç TepxoveA-A-eiç,
olarak ilk kez ş ı ı ı M. Aurelius Kiliortes'in, i. Constantinus
ı arkhiereus, yani imparator kültünün ş olarak onurlan-
ı ı ş ı dikkati çekmekle birlikte, bu durum, imparatorun henüz
ş ı ş olan ve imparatorluk ahalisinin büyük bölümünü ş
turan halk kesimine ş ı ş ile ı 7. ı sözü edi-
len, Kiliortes'in ı Askoureus ğ M. Aurelius Hermaios, daha ön-
ce yine ı yerde bulunan bir ş ı ı ğ ı ı ı
övü1mektedir. Epikorik bir isim olan Askoureus, ğ bir yer ı tü-
retildi ise, Kiliortes'in ailesi prooikos'un ğ köye sonradan ş
ı
ı ı 18 km ı ı İ köyünün 1 km kuzeyba-
ı ı bulunan Ay ş mevkiinde, kayaüzerinde tasvir ş bir kalka-
ı ı ı ı öldükten sonra ı Hermaios ı
ı ı ı ilgilidir:
'Epuuioç ApnJ.lO'U OO'a-
2 ı ı ı 'tav 'Uiav
ı eveKev.
"Osaimis ğ ı ğ Hermaios, ğ ı sevgiyle
(anar)."
Artimas ve Osaimis, epikorik isimlerdir.
ı ı ı ı ı köyünün 750 m kadar güney-
ı ı bulunan ğ ı mevkiindeki bir tarla içinde Antal-
ya Müzesi ı ı bir ş ş ş olarak ı ı ş
bir kaide üzerindeki ı da, dekôprotos ve Zeus rahibi, Terponell-'li,
Silloas ğ Diogenes, öldükten sonra çocuklan ı ı ı ı
yor:
ı ı ı 'tou
2 ı 'tou KaxtA--
A-o'U TepXOVeA-A-Ea ôe-
, \
4 KaxpID'te'UO'av'ta Kat
" ...
tepa'te'UO'av'ta tou ue-
6 yiO''to'U geou ı 'OA-'UJ.l-
xio'U, xept'tegetKo'ta ôe
\' ,
8 Kat O''te<pavov xp'UO'eov
186
''Diogenes'in ı terponel-'li Silloas, Apollonios ve Artemeis,
ğ ı Affia, ı dekllprotos (yani 10 memurdan ş kent
kurulunun üyesi), en büyük ı [Zeus] Olympios'un rahibi, 15 ı de-
nar ğ ı ı ğ ı bir çelenkle ı ı heykelini süsleyen, Kapillos ğ
Diogenes ğ ı ğ Terponell-Ti Diogenes'i ı anarlar."
Sat. 3 ve 14'de geçen Tep7tOveU.eUç ethnikon'unun neresi ile ilgili
ğ kesinlikle ş ı birlikte, aym yerde bulunan ve ı
ethnikon'un ğ ş ğ ı ele ğ ı ı bir ş kaide ş ı ileEI-
ı ı 15 km kadar kuzeyindeki ğ mevkiinde, ş ğ ı ı
1200 m yükseklikte, bir kaya üzerindeki ı ı ı ı dikkate ı
olursa, buluntu yerinin 1 ve 3,5 kmkadar ı ı izlerini belirle-
ğ belki bir bütün ş antik ş yerleri ı ı
ş ı ı ş olabilir. Aurelius ı ı görülmemesi nedeniyle bu ı ı LO.
212 ı ı öneeye tarihlememii mümkündür.
ı yerde yine ş ş olarak ı ı ş sütun biçimli bir
ş kaide üzerindeki ı ise, terponell-'li emekli asker lulius Aelius
Hermaios, vasiyeti üzerine, ölümünden sonra ı ı ve ğ ı
ı ı
ı ı 'Bpuciov
2 TepnoveAAeu,
\ ,
vov
, ,
4 vov,
'IoUAtu Ouuuu it npa-
6 rspov Ouaoc ı
ı ı KUl TepnoveA-
8 ı -YUVft ı
ı ı onpa-
10 repov M&vl1Ç 'EpJ.1utou ı
TepnoveAAeuç, ouioç au-
12 Ku9roç ı
ş ş emekli asker, Terponell-tli lulius Aelius Hermai-
os'u (n heykelini), vasiyetnamesinde ğ talimata uygun olarak, ı ı
Terpeit-'li ve Terponel-'li lulia Ouaua, eski ı Termilas ı ı Ouaua,
187
ve ğ Terponel-'li lulius Antonius, eski ı Hermaios ğ Hermai-
os'un ğ Manes, (buraya) dikti/er."
'loUAtOe; A'tAtOe;tEpf.1alOe;'un askerlik görevini Roma ordusunun yar-
ı ı birliklerinden birinde ı ğ ı ş ı ı bunun nedeni
ı ı ve ğ Roma ş ı ı ı yeni ı ş görünmeleri-
dir. ğ gibi, önceleri, ı ı birliklerden emekli olan askerler
Roma ş ı ı ı aileleri ile birlikte ı ı
emekli olunca Aelius gens ı ı ı ş ı onun Hadrianus ya da
Antoninus Pius ı terhis ğ sonucuna varabiliyor isek de, o
zaman, ı ı ve ğ da ş ı ı ğ ı lulius ı ı nereden ğ sorusu
ortaya ı ı Antoninus Pius ı (LS 144) ı yeni bir
düzenlemeye göre, ı ı birliklerden emekli olan asker ailelerinin ar-
ı eskisi gibi ğ ğ Roma ş ı ı ı
ı ı görüyoruz. Bu durumda Hermaios, lulius ı ı ş ı bir Roma
ş ı ı adopte ş ve bu adopsiyona dayanarak Hermai-
; os'un ı ı ve ğ da Roma ş ı ğ ı ı ı ı ş ı ı
Bu durumda Hermaios'un Antoninus Pius ı terhis ğ de
kesinlik ı ı ı 7. ı zikredilen ve Hermaios'un ı ı
ı muhtemelen ğ yerinin ı gelen ı ne; ethnikon'unun
nereye ait ğ ş ı birlikte, bu yerin de buluntu yerinden
fazla uzakta ı ğ ı ı ı
ı ı 15 km kadar kuzeyindeki ğ mevkiinde, ş ğ ı
ı 1200 m yükseklikte, bir kaya üzerinde yukanda sözünü ğ
Terponel (1)-'in ı ı ı ı ile de ş ı ş ı
"OpOc;
2 ı [KaL.'l]
TEp1tOV
"Philip (p)-'lilerin [ve ?] Terponel (l)-'lilerin (ortak) ı ı ı ya da
ı ı ı ı ı
Bu ı ya, territorium'lann burada ortak ı ı ş iki yerin
ı veya ı ethnikon'lan söz konusudur, ya da TEp7tOVEA(A)- ı
zamanda ı ı ş ı ı (belki bir plurale tantum; o za-
man, ı ı ı ğ ı ı iki ı ş ı ı kendilerine neden yal-
ı TEp7tovEAAEte; dedikleri sorusu ortaya ı ı ğ iki ayn
yer söz konusu ise, o zaman Philip(p)-'lilerin iskarn. buluntu yerinin 2 km
kadar kuzeyinde antik ş izlerinin ğ yerde olabilir. Terpo-
188
nel(1)-'in yeri için ise, buluntu yerinin 3 ve 5,5km kadar ğ
ğ belki bir bütün ş antik ş izlerini daha önce
yukanda teklif ş
ı ı 13 km ğ Küçük ğ köyünde, imam
evinin bahçe duvanna ş bulunan ve köyün 500 m kadar kuzey-
ı ı bulunan höyükten ş ı muhtemelolan bir ş
kaide ş ı üzerindeki ı Aurelius ı Zeus Olympios'a ada-
ğ ı ı
'AyaSft TuXU
2 A ı T ı
'E ı , ı ı ı ı
4
' \ A' \, '1
ç 1tOprov to p- • ı ı
cpuA-aç iepateuGaç Ot ı
6 ı ı ı ı tn yevo-
ı autou ı . E1t1)-
8 ' "
ICOcp euX1Jv.
"(Görevinde) ikinci ı ı ı idrak eden gelir memuru ve Zeus Olympi-
os'un ğ ş ğ bekçisi, Hermagoras ğ ı
ğ Aurelius Trokondas, (rahiplik görevinde ğ beceri için ş
ten" Zeus'a (bu) ğ ı (sundu)."
Sat. ı ı ı ı 7toprov=gelir memuru ile neyin kaste-
ğ tam olarak ş ı birlikte, bu, Roma vergi sistemi için-
de lokal bir fonksiyon olabilir.
ı ı 18 km ı ı İ köyünün ğ gi-'
ş bulunan bir ş ı ğ üzerindeki Dioskur'lar ve Helena tas-
virlerinin ı ı ise ş ,
'Epucio; ı ı ı
2 ı Fnç, il YUVTt autou,
Aı ı eUxTtv.
189
"Sellieisbos ğ Hermaios ve ı ı Ges, Dioskur'lara (bu) ğ ı
(sundular). "
ı ı geçen epikorik ı ı ı ilk kez ş ı ı ı ı
bununla birlikte ı ş bir epikorik isim, yine-Boç ile biten ş
ka epikorik isimler ı
Küçük ğ köyünün ğ Küçükburun Tepesi etek-
lerinde bulunan dört ş bir ş ise, Stephanos ğ Oromos'un Herak-
les'e ğ ı ı
ı ı
2 tteq>avou
8te; gecp 'Hpa-
4 KAei ei>xTtv.
"Stephanos ğ Stephanos'un ğ Oromos, ı Herakles'e (bu)
ğ ı (sundu)."
Epikorik Opouox; ı bu formda ilk kez ş ı ı ı ı
İ köyünün 1 km ı ı Ay ş mevkiinde, ı
olarak ı bir ı ı 100 m kadar güneyinde, anakaya
üzerinde iki cepheli olarak ş ş üstü ş ş ı prizma bi-
çiminde bir kaide üzerinde Molesis'in ı ı toplanan ı
adak ı ı ı
2
4
MOAecnç ...[
ı ı ı 6eoiç
ı Kat ı ı ı ı ı
,
KateUXTlv.
"Molesis ğ Eisidianos ğ ı ğ Molesis, ı ı
ve sunaklarda tebcil edilen ı (bu) ğ ı (sundu)."
Ş kadar bilinmeyen ı ı Etmç ya da'j'lmç ı
ı ı Latince -ianus soneki ile bir kombinasyonu sonucu ş ş 01-
190
ı ı ı ı ve sunak/arda tebcil edilen ı adaklar ko-
nusunda özellikle Khios ve Delos'tan örnekler ı
ı ı ş uçumu 13km kadar ğ Gü-
ş köyünün 3 km güneyinde yer alan Asartepe'nin güney ı
da, yan yana yer alan yuvarlak mezar ı ı birinin ı ı ı ise,
molozlar ı bir sütunun üst ı ı ş üzerinde bulduk:
ı ı
2 ı ı ı t]OC; Kal
ı ı ı
. .
4 nror ].ME:EIKIO:E
. .. .
.[ ].TH:E.E.
6 [ ].ANT.
Sat. 1: AOUKlÇ ı AOUKlOÇ ı Epikorik Ş
[t]oç ve ı isimleri ilk kez ş ı ı ı ı AJ.1<X ş
linde epikorik bir isim ve ı ya da ı sonekini ş ı ş
ka epikorik isimler ı ve Kodlapeimos'un ı ı
sahipleri mi ğ yoksa ı ş ş için (de) mi ı ı ı
ı ı 4. ı itibaren kötü ş ı nedeniyle ı ş ı
ı
ı yerde ş bir mezara ait ş ı üzerindeki' ı ise ş
ı ı MOAEatOU
2 MOAEatv 'Opeatou
\ e _ ,
rov eautou tpe'JIav-
4 [t]a Kal Apav tTtv eau-
[t]ou tpevaaav q>t-
6 A[o]atOP'YelaC; Kal
ı eveKev.
"Molesios ğ Hermaios, kendisini ş Orestes ğ Molesis
ve (onun ı ı ı ı ve) sevgiyle anar,"
191
Sat. 3 vd., 5:3 f.: 'tPevav/['t]a =9pe'l'av/['t]a; 'tpe'l'aO'av =9pe-
'I'aO'av (dissimilatio). Sat 1'deki epikorik MOAeO'loç ı 2. ı
MOAeO'lç ı ı ilk kez ş ı ı ı bir ı ı
Küçük ğ köyünde bir de mezar steli bulduk:
MOA11Ç ı ı
2 ı ı ı ı ı ı
[oi] MOAeouç, MOA11V
4 ı ı
.. ...
"Moles'in ı Moles, Demetria, Artemideis ve Armasta, baba-
ı Moles'i sevgiyle (anarlar). ii
.,
ı ı epikorik MOA'TlÇ ı (bkz. birönceki ı ı
ve MoA.eO'lç ı Prof. Günter Neumann'dan ğ bilgiye göre
eski bir ı olan muwalla'dan ğ mert"); 2. ı epikorik Ap-
'tEJ.lt.&:tÇ, Artemis ı ı yine epikorik olan ApJ.laO''ta ise, Luvi-
ce Arma ı ı gelmektedir. ı karakterine göre, ı ı Geç
Hellenistik Devre (Lf), i yy.?) tarihlernek mümkün görünüyor.
İ köyünün lkm kadar ı ı Ay ş Tepesi'nde,
cephesi köye ğ anakayaya ı ı ş ş bir stel üzerin-
deki mezar ı ı Da ı bir bayana aittir:
Tep,UHIJJ1tç Tpoxovôou Oav
2 [?Kohteouç ı
ı
'Trokondas ğ Terbemis, ı ı Hermaios ğ [? Ko] ttes'in ı ı
Oa'ya (bu ı ı ı ı (emanet olsun!). ii
TEp,f31JJ.ltÇ, ı aa ve [?Ko gibi bilinen epikorik adla-
ı ğ ı ı 3. ı hangi ı ı ğ ş ı
ı mezar, ı belirtilmemesine ğ yörenin ı ta-
ı ı bir ı ı ı emanet ş
192
İ İ VE İ
EPIGRAFYA Ş
A. Vedat İ
Ç;üllEr
Bülent lPLIKÇlOGLU
1989 ı ı Prof. Dr. Haluk ğ ş ı ğ ı sürdürü-
len Termessos ş ı ı çerçevesinde, Avusturya Bilimler
Akademisi'nden ğ ödenekle Doç. Dr. Bülent ğ yö-
netiminde ilk kez uygulamaya konulan Epigrafya Projesi'ne ş ı ş
malar, 1990 ı ı Dr. A Vedat Çelgi'in ş ı ş ı ğ ı ı ı
mesi ve Yrd. Doç. Dr. Güler Çelgin'in ı ı ile devam ş ve T.C.
Kültür ı ğ ı ı Nesrin ı ı ı temsil ğ bu ı ş
lar, özellikle kent ı içinde ğ ş ı ı ı ş ı
Termessos'daki H. Gimnasyumu ana ş 5 m kadar ğ
C 1 Caddesi ı ı ı in situ olarak bulunan, ş ı bir
kaide üzerindeki ı Tiberius Claudius Varus ve Tiberius Claudius
Asklepiodotos ı iki ş onuruna düzenlenen ı ş
ş ı ş ı ı ş TL Claudius Zenodotianos Mollianos ile il-
gilidir:
ı KA,. Znvoôonuvö;
2 ı uioç . ı ı
ı cIlMpou, ı ı ı
4 aaç ı ı ı
&:yoova tov· &xgev-
6 ta ı ı ı ı ı ı ı Tt-
ı ı OUapou
il IC<Xt ı ı ı 'mo toov
yoverov autoov . iEperoç . ı ı
10 KA,( ı ı ı ı . ı ı
ı ı ı
12 aç ı ı ı toov
ı ı ı ı ı
*
Dr. A. Vedat İ Mimar Sinan Üniversitesi, Fen-Edebiyet Fakültesi, ğ Tarihi
Anabilim ı ı
Yrd. Doç. Dr. Güler İ İ Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Yunan Dili ve Ede-
ı Anabilim ı
Doç. Dr. Bülent İ Marmara Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, ğ
Tarihi Anabilim ı ş ı
193
14 Kôvrevoç ı ı ı ı
"Konon ğ Dioteimos'un ğ Konon'un ğ ı
Tiberius Claudius Florus'un ğ Tiberius Claudius Zenodotianos Molli-
anos, Tiberius Claudius Varus ve Tiberius Claudius Asklepiodotos'un
ı ı ebeveynleri rahip, gimnasiarb Tiberius Claudius Teimodoros ve
ş gimnasirarh Tiberia Claudia Periklea ı ilk kez düzenlenen
ı ş ı ş ı ı ı
ı ı atlet TL Cl. Zenodotianos Mollianos, R. HEBERDEY
ı daha önce ı ş bulunan, Tennessos'daki M ailesinin bir
üyesidir. ş ı ı ortalan LS. 210 ı ı ı TL
Claudius Florus da birçok Tennessos ı ı ı ı Termes-
sos'un resmi agon'lan, iki ş kategorisinde ş çocuklar ve
ş Zenodotianos, sözü edilen agon ğ ı henüz
ş kategorisinde ı ş ş ş Agon 'u düzenleyen
Ti. Claudius Teimodoros ve ş Tiberia Claudia Periklea da daha ş
Tennessos ı ı olup, ş ı ortalan LS. 180
ı ı Bu ı ş Zenodotianos ile ş ğ ı
yukan ı ı ğ ş ı gereken, onurlanna ş ı ş dü-
zenledikleri çocuklan TL Claudius Varus ve TL Claudius Asklepiodotos,
erken ş ş ı ı Aynca, probul Konon'un iki ı ı
sözü edilen ı ı ş daha önce Heberdey ı ş ile
ş ı ı ı ğ ı bu ı yoluyla kesinlik ı ş ı
Burada detaylanna ğ konu ile ilgili tüm zamansal kriter-
ler bir araya getirilecek ve Tennesos agon'lannda çocuklar ve ş
ı ş ı ı ı 20, ı ş ı ş asgari
ş ı ise 16 ğ göz önünde tutulacak olursa, ı ı ı I.S. 200 ı
nna tarihlenebilmekte ve Tennessos'da yeni bir agon'un ı
olanak ğ ı
E 5 Nekropolü ve "Yukan Tahkimat" ı bulunan, ş ı
dan ı bir plaka üzerindeki ı Moles ğ Trokondas, ş
ı ı ı
TpOlCOV-
2 ()av MO(A,EOUC;) Y , ı
ı
4 ı
194
ş ı Saigouris ğ Moles ğ Moles ğ Moles'in ğ
ı ı ı
Aurelius ı ı görünmemesi nedeniyle İ 2l2'den öncesine tarih-
ğ ı geçen epikorik isimlerden ı ı -ilk kez
ş ı ı ı ı Prof. Günter Neumann'dan ğ bilgiye
göre, buradaki 'P" ş ğ Pamphylia ı ı ı görülen ve /ss/
ya da /s/ sesi veren f ş ile ı ise, bu ismi "Saigouris" biçiminde
ı gerekecektir. Teofor bir isim olan TpOlCOV&xc;, ğ ş biçim-
lerle Anadolu'nun güneyinde oldukça ı ı ı ı ise, Luvice eski
bir ı olan muwalla'dan ğ mert") gelmektedir. Bir önceki ı
geçen ı ı da, yine ı ı Latince - ianus soneki ile ş
ş bir ş ibarettir.
Termessos egemenlik ı içindeki Nebiler köyü ı ı bulu-
nan ş ı bir stel üzerindeki ı ise, Artemon ğ Hermaios'un
Kakasbos'a ğ ı ile ilgilidir:
1 ı Ötç
2 ı
''Artemon ğ Artemon'un ğ Hermaios, Kakasbos'a (bu) ğ ı
(sundu)."
ı ı ı Küçük Asya ı ı Kakasbos'la ilgili ilk Tennessos bu-
luntusudur.
Termessos ı Yukan Karaman Köyünde bulunan bir
ş adak ı ı da, ı ı yine Kakasbos'a aittir:
1 Tpoxovôcç 'AO'KAa-
, ,
2 7t0> voç euX'llv.
''Asklapon ğ Trokondas (Kakasbos'a? bu) ğ ı (sundu)."
Bu onur ve adak ı ilaveten, hepsi de ş ı ve in si-
tu olmak üzere lahitler üzerinde toplam 11 adet mezar ı ı ş
tur; bu ı yerleri ve sahipleri ş
E 1 Nekropolü'nün güney ı ı Gerontios ı ı Aurelia ve ş Au-
relius Hermaios:
1 ı Fepovriou ı ı ı Eau'tft Kat 'til> yevoIlEV[CP]
195
autiiç
2 vacat Aup. ı ı ı - - -
"Geerontios ı ı Aurelia- - -, bu lôhdi kendisi ve müteveffa ı
ı Aurelius Hermaios için ı ı
Aym yerle Claudius Kendeas ğ Konon'un ı ı Aurelia Armasta:
Aup. ı ı 9U(yatl1P) ı ı
2 [Kjevôeou, ı titv ı ı
,
ı
4 eautft çroO'a· M-
il
/\,cp ı oe E-
,
6 ı E7ttO'-
(laA-eiv etE-
8 pov ı ı
cl 7tEtpaOaç El<:telO'Et ı LOA-U-
10 ı ı ·X· c.
,
"Claudius Kendeas ğ Konon'un ı ı dul ı Aurelia Ar-
masta, bu lôhdi hayatta iken kendisi için ı ı ş hiçbir kimse-
nin (bu lôhde) ş bir ceset ı izin verilmeyecektir, (böyle
bir ş ş ş Zeus Solymeus'e ceza olarak 1.000 denar ödeyecek-
tir."
Epikorik bir isim olan ı ş ı ı ş Luvice
ay ı ı ı Arma ı bunu izleyen ı bir son ek
mi yoksa ikinci bir sözcük gövdesi mi ğ ş ş ı
ı Kevôeoç ise, herhalde, Hititçe-Luvice nominal bir gövde olan IJant-=
"ön yüz, ön tarafta, cephede"den gelmektedir; Prof. Laroche, Haniitassu
ş Hititçe bir isimden söz ediyor. ";.
El Nekropoli'nün orta ı ı Aurelia ı ş Aurelius Mosk-
hos ve ğ Komazon:
196
Aup. ı ?tv ı ı :C{>
2 Moaxcp ....vrou ı 't4>
u1,4> au't[&v]
4 ı ı .
aAAcp ôe oô-
6 ı eçeO''tat
avuçat
8 1\ ent9&",at,
end elC'telO'Et ı ı ı ı ı ·X· a.
,
''Aurelia Letois, bu lôhdi kendisi ve ı filanca ğ Aurelius
Moskhos ve ğ ı Komazon için ı ı ş hiçbir kimsenin (bu
ı ı ya da yeniden (birisini) gömmesine izin verilmeyecek-
tir; (böyle bir ş vaki olursa, (buna ş ş ceza olarak Zeus Soly-
meus'a 1.000 denar ödeyecektir."
E 1 Nekropolü'nün güneyinde Aurelius ya da Aurelia Koro- - -;
Aup. Kopo........ 'tllv ı ı [ - - -
. ... .
2 ı [ ca. 18·20 ] Aup. No[ - - -
... ... ..
[
4 [
ca.IO
, [ \
Et
6 [
ı
ı ı ş muhafaza durumu, metni tümüyle tercüme etme-
. mizi önlemektedir; tam olarak okunamayan Kopo- - - ı femininum
197
KoP01C11 ismini ı birlikte, okunamayan harflerin Ko-
pOK11'dekilerden fazla ş bu ı ı ğ ı ortadan ı ı
ı yerde M. Aurelius Dioteimianos Artemon ve ş Aurelia Kasto-
ris:
1 M. Aup. A1.01etJ.1lavo[c;l 'Ap'ttJ.1O>v b ı ı ı iV'tOAYtV
na'tp.0c; J.1OU
2 AtO'te\J.1OU &iC; 'AnollcDviou 'tftv&e ı ı ı ini 'tcp J.1e'ta
3 1Ttv 'teA.eu1Ttv ı ı 'te ı 'ti\c; yuvatICoc; J.1Ou Aup("Aiac;) Kao'topiSoC;
4 lca'ta'te9i\vat i1l.1&e; Ev 'tÜ ı ı 'tau'tU uno 'tmv
ı J.1e'ta Se 1Ttv
6 anoeeatV YtJ.1WV ouSe-
vi il;ea'tat mevea",at
8 'ttva, ei SeJ.1Yt bnetpaOae;
meiaet 'tip &1J.1<P eie;
10 ı 1WV 1eiXCJ)V
X e.
''Ben M. Aurelius Dioteimianos Artemon, ğ ı Dioteimos,
babam, Apollonios ğ Dioteimos'un ğ dioteimos'un ı uy-
gun olarak, ben ve ı Aurelia Kastoris öldükten' sonra ı ta-
ı bu lahde ı için ş ı ı (lôhde) koyul-
ı sonra hiçbir kimsenin yeniden (buraya) birisini gömmesine
izin verilmeyecektir; aksi takdirde, (buna) ş ş ceza olarak (kent)
ı ı ı (harcamak üzere) Halk Meclisine 5.000 denar
ödeyecektir."
Sat. 9 vd. nda, ı izinsiz olarak ı ı durumunda verilecek
ı ı ampaAtay 't&v 'tEtxrov, yani "(kent) ı ı ı
(harcanmak üzere)" ğ ş bu durum, ş ı ı ğ ı kada-
nyla uzun süredir ı ı ı kent ı yeniden önem ka-
ı yol açan, kent çevresindeki güvensiz ı ş ı ı
ğ ı ş etmektedir.
Bu lahtin hemen ı rahip M. Aurelius Dioteimos ve ğ
198
'I(epebç) ı ı ı ı ı ı ı p' ı 'titv ac.oJla'to9ft-
ı ı ı au'tcp 'te ı ı 'toiç ı
2 ı 'tip ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı gea-
ı ı uiip
uôvov- ı
'l: "J:'
4 ı ı ue-
ı 'titv ı ı 1.1'
6 ou ı nva,
btei b ı ı ı
8 ı ı ı ı ı
ı ı ı X c,
-'
"Ben Apollonios ğ Dioteimos'un ğ rahip M. Aurelius Diotei-
mos, bu lahti ı kendim ve ş lôhtin) içinde bulunan ş
Apollonios ve ı Morsis ı ı Artemeis ve ğ Theagenes için (yap-
ı ı ölümümden sonra ş hiçbir kimsenin yeniden (buraya) birisi-
ni gömesine izin verilmeyecektir; (böyle bir ş vaki olursa, buna giri-
ş ş Zeus Solymeus'a ceza olarak 1.000 denar ödeyecektir."
Dioteimos, bir önceki lahdin sahibi Dioteimianos'un ı ı lahdi
ş ş ı Dioteimos'un ş Morsis ı ı Artemeis de bu-
ı ı ı Artemis'in epikorik bir formudur; daha önce
TpOKOVÔUÇ ı da ğ gibi, ı tann isimleri almalan
özellikle Anadolu'da az rastlanmayan bir durumdur; yine epikorik Mop-
otç ı ı ş herhangi bir sözcükle ğ ı ı kurulamamakla bir-
likte, Hititçe kral ı MursiliS'e ş dikkati çekmektedir.
Yine El Nekropolü'nün güney ı ı Hermaios ğ ı Aure-
lius Syriarkhes ve ğ
ı Aup. ı ı ı ı cinE(AEu9EpOÇ) tilç ı ı
ı
AcXUl1Ç ı ı ı 'titv ı ı ı ı ı ı
2 ı nj,oevouCJ'[l ı ı Oq. ı ı uiip autilç ı ı
3 ı ı ı ı ı ı ı ı ı J> av ı
ı ı ı ı
4 b ı ı ı ı ı ı ı enel. b ı
S paaac; ı ı ı ı ı ı ı ı ı
199
''Hermaios ı ı müteveffa Aurelia Lalle'nin ı ı Hermaios ğ
Aurelius Syriarkhes, bu lôhdi ş lôhdin) içinde bulunan ı ş
Oa ve onun ğ Ksystikos ğ Aurelius Agorastos ve onun ı ı Aure-
/ia Paresia ve Syriarkhes'in vasiyetnamesinde ğ ğ ş
için ı ı ş ı ş hiçbir kimsenin (bu lôhde) yeniden birisini
gömmesine izin verilmeyecektir; (böyle bir ş vaki olursa, (buna) giri-
ş ş mezar ı ı ı ğ ı ı "
Lahdi ş ş ı ı ı ikinci ı Syriarkhes'in
ı ş Oa'dan da söz ediliyor; epikorik bir isim olan Oo, ya da
ı ı İ Ö. 2. ı ş ı ı olan Uwa 'da da görül-
ğ gibi, Likçe uwa= ı ğ ı ğ gelme ı ı ğ ı ı
El Nekropolü'nün orta bölümünde Herakleon:
Au(p.) Secov ı
2 ı
tcp aôü.<pcp
\
4 rnv ı
ı
''Mousaios ğ Aure/ius Theon, ş Herakleon için bu lôhdi
ı ı "
El Nekropolü'nün güney ucunda Obrimotes ğ Hermaios ve ş
Oples ı ı Nannelis ı 8. ı itibaren halen toprak ı ı
'H ı ı 'Bpuedoo
2 0J3plJ.10tou Kat ı
ı OJtAeouç.
4 ı IlTlÖev ı
ı ı ı
6 ı öe ı ı ı
e
' , ,
ı ı ı
8 9 ı <J eta ı __uuuu
200
''B,!- lahit, Obrimotes ğ Hermaios ve ı ı Oples ı ı Nannelis'e
aittir. Ilôn: yeniden ş hiçbir ceset gômidmestnt ğ birisi yeniden
birisini (buraya gömmeye ş ...(ile) yüklü kalacak."
Epikorik bir isim olan Hititçe Upparamuwa ı da
ğ gibi, ı ı uppara= "daha üstteki" ğ ş bir
compositum'dur; NavvTlA-tç, özellikle Pisidia'da ı yerli bir isimdir,
aynca Hititçe ve Luvice'de Nanna ş bir ş ı ı ı
ı epikorik ğ ı Ü1tA-T1Ç ise belki Hellence ı olabilir.
El Nekropolü'nün orta bölümünde masas ı ı Da:
Mconvroç ı
2 ı ı ı
, t t\ ''''''''
'YEVOUe; o ı autTle;
4 ı ı ı
lCata 8ı KTLV•
''Bu lôhdi, Hermaios ğ ı ı ı Oa için ğ Diogenes ğ
Diogenianos vasiyet üzerine ı ı
Epikorik Oc ı yukanda söz ş yine epikorik olan Ma-
oaç ı ı ise, Hititçe ve Luvicede rastlanan Masa- ş ı ı ile akraba
olma ı ı ğ ı ı .
El Nekropolü'nün güney bölümünde ev köleleri Prosdokimos, Eukh-
ristos ve anneleri Eudia:
ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı 'loUA.loU ı
ı ı AUp(11A.lac;)
2 fi\c; 'Bpuaiou, ı 'too(v) aeano'tOOy :')V ı ı ı ı ı ı ı 'tÜ npoevo'Ôan ı ı
ı au'tOOv
3 ı ı eau'toiç' lXUcp ae ı ı ı ı ı 'tip
ı ı ı ı X ..
201
''L. lulius Cornelianus'un ve Hermaios ı ı Aurelia Ge'nin ev köleleri
Prosdokimos ve Eukharistos, efendilerinin izniyle bu lôhdi ş lôhdin)
içinde bulunan anneleri Eudia ve kendileri için ı ı ş hiç-
bir kimsenin (bu lôhde) yeniden birisini gömmesine izin verilmeyecektir;
(böyle bir ş vaki olursa, (buna ş ş ceza olarak Halk Meclisi-
ne...denar ödeyecektir."
Ve Termessos'ta bulunup Antalya Müzesi'ne getirilen bir mezar steli:
2 ı Kal ı ı ı ı ı
eOyrA[ca.5-6]OyrAI:IN
.. .
4 ı ı ı ı ı ev[exev.
"Moles ğ Moles'in ğ Moles, ğ ı Bekkobeais, ve Ga-
modis ğ Hermas,filanca ş (ya da ş ı ı (bu ı yap-
ı ı "
Moles ğ Moles ve Gamodis ğ Hermas ı ı
mezann kim ya da kimlere ait ğ 3. ı zikredilmekle birlikte
(belki ş ğ ı epikorik bir isim ya da isimler), ı ı
kötü korunma durumu nedeniyle bu ş ya da ş kim ğ tam
olarak ş ı ı Moles'in ğ ı olarak verilen epikorik
ı ilk kez ş ı ı ı ı -oaçbitimi, Eski Frigcedeki Arki-
aevais, Kanutieivais, Memevais gibi ş ı isimlerini ı ı
ı ş ı ğ olup ı ğ ı tümüyle belir-
sizdir; yine epikorik yeni bir isim olan ı ı ise, ı sonekle biten
Likçe isimleri ı fakat ya,f.l- gövdesinin ş ş her-
hangi bir sözcük ya da gövde ile ğ ı ı ı
202
DOGU İ İ A'DA İ İ VE
T İ İ A Ş 1990
MustafaH. SAYAR*
ğ Kilikya'da 1988 ı ı ş ı ve 1989 ı ı sürdürülen
ı yüzey ş ı ı 1990 ı ı ğ ve Eylül ı ı 8
hafta süreyle devam ş 1990 ı ı ı ş ı 8 antik ş
ve çevresinde toplam 301 antik ı tespit ş Bu ı 287'si
mezar ı ı 5'i adak ı ı 4'ü onur ı ı 2'si mil ş ı 2'si ı ı ı
ve bir tanesi de üzerinde ğ ı din ve politika tarihi yönün-
den büyük önem ş ı iki mektubun metninin yer ı ğ ı ı ı bir
bloktur.
1990 ı ı ş ı ı ğ ı ı ı ı bugün Adana ili, Kozan
ilçesi, Dilekkaya köyünde bulunan Anazarbos antik kenti ş ş
(Resim:1). Roma Imparatorluk Devri boyunca ı ı önemli
kentlerinden biri olan Anazarbos'u M.O. 19 ı ı ziyaret eden Impara-
tor Augustus kente Anazarbos ı ilaveten Kaisareia ismini de ş
ve kent bundan böyle ı 1tPOç AvaÇ&p/3q> olarak ta ı
ı ş ı M.S. 204/205 ı ı beri ı ı Metropolis ı ı
ş ı ı ğ ı bilinmektedir. M.S. 408 ı ı Imparator II. Theodosius ı
dan ı ı cilicia prima ve cilicia secunda olarak aynlma-
*
2
3
4
Dr. Mustafa H. SAYAR, Institut für Alte Geschichte, Universitat Wien, Dr. Karl Lueger
Ring 1, 1010 Wien-AVUSTURYA.
1988 ı ı ş ı ı ı bkz. P. Siewert-H. Taeuber- M.H. Sayar, Ergebnisse Eines
Epigraphischen Aufenthaltes in Hierapolis- Kastabala. VII. ş ı ı ı ı
Antalya 18-23 ı 1989,203-210.
1989 ı ı ş ı ı ı bkz. P. Siewert - H. Taeuber - M. H. Sayar, Ergebnisse
Eines Epigraphischen Forschungsaufenthaltes in Ostkilikien, VIII. ş ı ı
ı ı Ankara 28 ı Haziran 1990,241-245.
1990 ı ı ş ı ı için izin veren T.C. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel Mü-
ğ ı temsilcisi olarak ı ş ş eden ve ğ ı ı ile ş
ı gezimize büyük ı ı olan Hatay Müzesi ş ı görevlilerinden Lale M. Saraç'a
ve ş ı ı ı ı parasal yönden destekleyen Avusturya Cumhuriyeti Bilim ve ş ı
ı ğ ı Bilimsel ş ı ı Destekleme Fonu'na ş ederim.
Anazarbos ve çevresindeki ı ş ı ı ğ ı ı ı bulunan ören yeri
bekçileri Amber ve Hatun Dilci'ye ş ederim.
203
ı kurulan iki yeni eyaletten cilicia ı ş Anazarbos
oldu'. Anazarbos antik kenti üzerinde bulunan Dilekkaya köyü ve ı
çevrede bulunan ğ köylerde 1990 ı ı ı ş ğ ş ı
ma ı ı toplam 247 adet henüz ı ı ş antik ı tespit
ş Büyük ğ ğ mezar ı ı ı ş ğ bu epigra-
ı buluntular ı kentin tarihi ı ı en önemlilerinden biri
kentin ı ı bulunan amfitiyatronun ş ı 100 m ı
ı bir ı sürümü ı ı ortaya ı ı ş olan Latince ı ı
bir mezar stelidir. ı ı ş ı ı ğ ı göre bu stel Roma imparator-
ı seferlere ı ı ı ş eden ı ı ğ silah so-
ı biri olan Lindius Sollianus isimli askere aittir. Onceki ı
larda yine ı tarlada bulunan dört adet ı ı mezar ğ ı da ı ı
ı ğ ı aittirler. Ikisi Grekçe ve Latince, ğ
ikisi sadece Latince ı ı olan bu mezar sunaklan M.S. 3. ı ş
nna tarihlenmekte olup, yeni bulunan mezar steli ile birlikte, Anazar-
bos'un bu dönemde Part ve Sasanilere ş ı ı ı sefere ı Roma
ı ve ı ı bir konaklama yeri ğ belgelemek-
tedirlers,
Anazarbos'un bir antik yol üzerinde ğ gösteren ğ bir
önemli buluntu da kentin ş ı 1,5 km ı ı bir ğ
tesviyesi ı ı ortaya ı ı ş olan bir mil ş ı ı üst ı ı Uzerin-
deki ş ı eski Yunanca ı göre bu mil ş ı imparator Severus
Alexander döneminde (M.S. 222-235) ş Hem imparatorun hem
de annesi lulia ı adlan M.S. 235 ı ı öldürülmelerinden
sonra lanetlendikleri için, ğ ı ğ gibi burada da mil ş ı
ı üzerinden ı ı ş ı Bu ş ı ı buluntu yerinin hemen ı ı
da 1950 ı ı Imparator Macrinus devrinde (M.S. 217-218) ş
bir ğ mil ş ı da ş Bu mil ş ı ı üzerinde ı ş
olarak 1 Mil ı gelen M (Milion) harfi ı Buluntu ye-
rinin kente olan ı ğ ı bugün de 1,5 ş ı bir Roma Mili oldu-
5 Anazarbos kentinin tarihçesi ı bkz. M. Gough, Anazarbos, Anatolian Studies 2,
1952, sf. 85-150; ı yazar, Anazarbos, Princeton ı of Classical Sites, Prince-
ton1976, sf. 53 vd.; Streck, Aynzarha (Anazarba, Anazarbus, İ Ansiklopedisi, 2, 1979,
sf. 74-75; H. Hellenkemper-F.Hild, Kilikien und lsaurien (Tabula Imperii Byzantini 5) Wien
1990, sf. 178-185.
6 Bu ı ı bkz. M.H. Sayar, Equites singulares Augusti in neuen Inschriften aus
Anazarbos, Epigrafica Anatolica 17, 1991, sf. 19-40.; Anazarbos'un Roma ı
ve ı ı ğ seferleri ı ı önemli bir ı ğ ı ı kentin sikkeleri de belgele-
mektedir; bu konu ı bkz. R. Ziegler, Stiidtisches Prestige und kaiserliche Politik,
Studien zum Festwesen in Ostkilikien im 2. und 3. Jahrh. n. Chr. Düsseldorf 1985, sf. 13
vd.; ı yazar, Münzpragung und Kriegsfuhrung. Die Rolle des kaiserzeitlichen Aes-Geldes
in einem Heeresdurchiugsgebiet, Untersucht an der Münzpriigung von Anazarbos in
Kilikien, Düsseldorf i 989 (henüz ı ı ş doçentlik tezi).
7 Bu mil ş ı ı bkz. M. Gough 1952 (bkz. yuk. dipnot 5) sf. 137 no.16.
204
ğ göre bu mil ş ı ı dikili ğ yerin hemen ı ı bulun-
ş Yeni bulunan Severus Alexander döneminde ş mil ş ı ı
ı ş olan alt ı ı büyük bir ı ı ı ş
olarak M = 1 Mil ı ı ı Mil ş ı buluntu yeri büyük bir ı ı
la mopsuhestia'dan gelip Anazarbos'tan geçip kuzeye ğ giden antik
yolun ı üzerinde ı Imparator Severus Alexander
döneminde ş ğ bir mil ş ı da Anazarbos'un 3 km ğ
Tekeli köyünün hemen ı ı ş Severus Alexander dö-
neminde ş iki mil ş ı bu imparatorun artan Sasani ı ı ı
nedeniyle ı ı ğ ı ğ seferi ı ı 231 ı ı ğ Kilikya'ya gel-
ğ ı Anazarbos çevresindeki yollan da ı ğ ı belgelernekte-
dir'",
Anazarbos çevresindeki ş ı ı ı ı Tekeli köyünde
Latince ve Grekçe ı ı bir mil ş ı daha tespit ettik. Grekçe ı
Anazarbos metropolis olarak ı ı ğ ı bu mil ş ı en erken
kentin bu unvam ı ğ ı 204/205 ı ı tarihleyebiliriz. Tekeli köyünde
bulunan iki mil ş ı büyük ı ı Anazarbos'tan ğ Hierapolis -
Kastabala yönüne giden bir antik yolun ı üzerindeydiler. Bu
ı ı ğ ı kuvvetlendiren ğ önemli bir kamt Orta Tozlu köyündeki ba-
ı ğ yönünde uzanan antik köprüdür (Resim: 2).
Anazarbos'un ş ı 2km kadar ı ı Akdam köyünde
ı ğ ı ı çok ı ı ve arkeolojik eser ı Tannça Ro-
ma'ya (=8EAPilMH) ı ş yuvarlak bir ğ ı bir ı Grekçe ya-
ı ı üst ı dikkati çekmektedir". ş ı ı ı ı 1968 ı
ı Anazarbos'tan Kozan ilçe merkezindeki liseye ı eserler
ş ğ ğ üzerine buraya ı ğ ı ı ziyaret ı
ı çok ı heykel parçalan, mimari parçalar, mezar buluntulan ve
sikkelerin ı ı 18 adet ı tespit ettik. Bu ı ı kült
merkezi Anazarbos ve ı çevresi ğ Roma'da geçen ı bulun-
ş olan bir ı bilinen Zeus Olybris'e ı ş olan Grekçe ı ı
bir sunak bölgenin din tarihi yönünden önem ş ı ı Bu ı Ana-
8 Bu yol ı bkz. R. Ziegler 1985 (bkz. yuk. dipnot 6) sf. 13 ve 14'teki harita.
9 Bu mil ş ı ı bkz. M. Gough, 1952 (bkz. yuk. dipnot 5) sf. 143 no. 25.
10 Anazarhos'ta ş ı birinde İ Severus Alexander ı ı
ı bu ı için bkz. G. Dagron- D. Feissel, Inscriptions de Cilicie; Paris 1987, sf. 161 no.
101, lev. 42.
II Anazarhos'ta ı Roma kültünün ı ğ ı Anazarhos civannda bulunan bir ğ adak ya-
ı ile Anazarbos'ta bulunan bir ı ı geçen iki Dea Roma rahibi ı ı bilin-
mektedir; bu ı ı bkz. Dagron-Feissel 1987 (bkz. yuk. dipnot: 10) sf. 159 nr.
99; R. Mellor, The Worship of the Goddess Roma in the Greek World, Göttingen 1975, sf.
88 vd ve sf. 226 No: 220.
205
zarbos'ta Zeus Olybris kültü ile ilgili ilk ı buluntudurv. Zeus
Olybris ı ı ı Kilikya kentlerinden Olba'daki Zeus Olbios gibi bir ğ
ı ı olup, kü1tü ı ı bir ada gibi yükselen Anazar-
bos'un kaya kütlesinden ı ş ı ı
Kozan Lisesi'ndeki ı ı ı bulunan yuvarlak bir me-
zar ğ ı ı üzerindeki Latince ı 38 ş ı ş bir imparator
kölesi söz konusu edilmektedir.
1990 ı ı ı ş ı ı en önemli sonuçlanndan birisi de
Anazarbos çevresinde çok ı antik nekropol ı ı tespiti ş
tur. Alçak höyükler halindeki bu antik nekropol alanlan arazinin tanma
ş hale getirilmesi ı tesviye ğ çok ı epigra-
fik ve arkeolojik buluntu ortaya ı ı ı ş ı Bunlar; Anazarbos'un ka-
ya kütlesinin ğ ş ı ğ Höyük ve Mehmet Ali
Hoca Höyük, kuzeyde Karahoroz ve ı ş köyleri civanndaki hö-
yüklerle, ı Akdam köyü civanndaki höyüktür. ğ
Höyük'te bulunan çok ı ı ı eser ı ı ı Tann Ze-
us'a ı ğ ı ş ı yuvarlak bir ı dikkati çekmektedir. ı
ı mevkiinde ş olup üzerindeki ı ı yine bir ğ ı ı
olan Zeus Olympos için ğ ş ı ğ bir yuvarlak sunak Ana-
zarbos ve ı çevresindeki Zeus kü1tünün ğ bir belgesidir.
Anazarbos'un ş ı 10 km kadar ğ Kerimli köyünde
de yine bir ğ tesviyesi ı ı bir kilisenin temelleri (Resim: 3)
ve Roma Imparatorluk devrine tarihlenebilen Grekçe ı ı üç mezar
steli ortaya ı ı ş ı Büyük bir ihtimalle ı Anazarbos ve Hierapo-
lis -Kastabala ı kalan antik bir köy ş idi.
ı ğ antik ş ş ı ı Kozan ilçe
merkezinin ş ı 5 km kadar ğ Göreken Yayla'da
bulunan ören yerini incelemekle ş ı (Resim: 4). Burada ı ğ ı ı
gözlemlerde biri oldukça iyi durumda ı ş (Resim: 5) iki Bizans devri
kilisesi ve bir Roma devri Heroon ı ı ı ı ı ı ı ı kilise-
lerden birinin ı ı ı ı ve ğ kilisede ı ğ olarak ı
ı ş Roma Imparatorluk devrine ait Grekçe bir mezar ı ı tespit ettik.
12 Zeus Olybris kültü ile ilgili olarak Anadolu'da bugüne ğ biri Kappadokya'daki Komana
antik kentinde, ğ Ankara'da olmak üzere iki ı bilinmekteydi;. Bu ı ı
bkz. L. Robert, Inscriptions et Reliefs li Ankara, Hellenica IX 1950, sf. 67 vd.; ı H.
Schwabl, RE XIX, 2 (1972) 342, Zeus maddesi. 1991 ı ı ğ Kilikya'da ı ğ ı ı
ş ı ı ı Anazarbos'un ş ı 25 km ğ Hemite ğ ı ı ı
bos'a bakan ı kaya üzerine ş durumda bir Zeus 01ybris ı gördük. Bü-
yük bir ı ı burada Zeus Olybris'in ı ı ğ bir kü1tyeri ı
13 Bu ş ı ı ı bulunan arkeolojik eserlerin ı ı ı ı
14 Göreken Yay1a ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bkz. yuk. dipnot 5) sf. 262.
206
Gezimizin bundan sonraki ğ ı Ceyhan (Pyramos) nehri kenannda
bulunan, Hemite (=Gökçedam) köyü idi (Resim: 6). Hemite, gerek kale-
si, gerekse köyün hemen güney ı Ceyhan nehri ı ı ı bir
Hitit kaya ı nedeniyle daha önce de Çukurova'da ş gez-
ginlerin dikkatini ş Burada ı ğ ı ı ş ı Hemite Da-
ğ ı ı ı ı ş 4 adet mezar steli tespit ettik. ı
Roma Imparatorluk devrinde ı ı ş olan ş bir antik nekropol
ı olup kaya zemine ş ı mezar ı ş görülmekte-
dir. Civardaki Gültepe ve Tülücüler köylerinde de ı nekropolden gö-
ş ı ı yuvarlak mezar ş ı
ş ı gezimize Hierapolis-Kastabalav antik kentinde ı
ı ş devam ettik" (Resim: 7). ı Osmaniye ilçesinin yak-
ş ı 10 km kadar kuzeyinde bulunan Hierapolis-Kastabala antik kenti
ve ı çevresinde 1988 ı ı ş ı yüzey ş ı
ı sürdürülmesinin ı ı antik kentin toprak üzerindeki ı ı ı
ı ı 1/2000 ölçekli arkeolojik ı ı ı ı ı ş da ya-
ı ı ş ı Antik kentin güneyindeki yamaçta üzerindeki Grekçe ı ı
dan Imparator ı ı için ğ ş ı yuvarlak
bir kaide tespit ş ı Traian ı unvanlan ı ı
(=Optimus) ı ı da ı nedeniyle bu kaidenin ı bu
ı ı ğ ı M.S. 114 ile ğ 117 ı ı ğ ş ı
ı Traian bu ı ı Parth seferleri ı ı Suriye'de ş
ti. Yine antik kentin güney kesimindeki kilisenin hemen ı ı bulu-
nan bir ğ Grekçe ı kentin halk meclisi Eumenes Theodoros ı
ş ı ı ı ğ ı bahsedilmektedir. Hierapolis-Kastabala ören
yerinde ı ğ ı ı ş ı ı ı normal insan ölçüleri üzerinde
büyüklükteki bir heykele ait bir kol ı ş
Hierapolis-Kastaba/a çevresinde ı ğ ı ı ş ı ı ı
ı ı ı köyü Hediören Mahallesi'nde üç ı Arami ı ı bir steli in-
15 Kastabala ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bkz. yuk. dipnot 5) sf. 293-294.
16 Kastabala ören yerinde ı ğ ı ı ı ş ı ı her türlü ı ğ ı gösteren ören yeri
bekçisi ı Küncü'ye ğ ı ı ötürü ş ederim.
17 1988 ı ı bulunan ı ı bkz. M. Sayar, P. Siewert, H. Taeuber, Inschriften
qus Hierapolis-Kastabala. Bericht üher eine Reise nach Ost-Kilikien, Sitzungsberichte der
Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, phiL. hist. Klasse 547, 1989.
18 Bu ı çizimi ı ş ı ı üstelenen Viyana Üniversitesi Klasik Arkeoloji Enstitü-
sü'nden Prof. Dr. F. Krinzinger ve ğ R. Nikitsch'e ş ı ş ğ
ötürü ş ederim; bu ı ş ı bkz. F. Krinzinger-W. Reiter-G. Jenewein,
Archiiologische Forschungen in Hierapolis-Kastabala, ş ı Die epigraphische und
a1tertumskundliche Erforschung Kleinasiens, 100 Jahre Kleinasiatische Kommission der
österreichischen Akademie der Wissenschaften, Akten des Symposiums 23-25 Ekim 1990,
ı der Tituli Asiae Minoris 14, 1992.
207
celeme ğ ı bulduk. Kastabala çevresinde daha önce de ı ı ci-
ı ş bir Arami ı ı bilinmekteydi", ı ı ı köyü ilko-
kulunun bahçesinde de üç adet ı ı yuvarlak mezar ş ı ı ş ı
Bu ı biri bir mezar ş Aynca Kastabala antik kentinin
ş ı 3 km ı ı bulunan Bahçe Köy Ilkokulu'nun duvanna
ş ş durumda Kastabala antik kenti nekropolünden ş ve-
zinli bir mezar ı ı gördük: Ateist ğ izlenimi veren mezar sahibi
ş "Daha önce yukanda iken yukardakilerin hiçbirine ı
Ş ş ğ ı ı ve ş ğ ı ı diyor.
Büyük bir ı ı Flaviasv antik kentiyle ş olan Kadirli ilçe
merkezi ve çevresindeki incelemeler, 1990 ı ı ı ş ı ı ı ğ bir
ş ı ı ş Bu ı ş ı ı ı ı Kadirli ilçe merkezin-
deki Ala Camii içi ve bahçesinde ı ş ı incelenmesine ş
ı (Resim: 8). Buradaki eserler ı cippus tipinde henüz ı
ı ş dokuz adet Grekçe ı ı mezar ş ı tespit ettikv.
Kadirli çevresindeki ş ı ı ı ı ı ilçe merkezinin birkaç
km kuzeyinde antik kentin su yolunun ı ı ı (Resim: 9) ve Köse-
ı köyü civannda antik bir ş ğ ı ı ı ı ı tespit ettik (Re-
sim: l O),
ş ı ı ı daha sonraki ı ı ı ğ ı antik kaynaklardan ve
sikkelerden bilinen, ı ı en ğ antik kent olan
Eirenopolis ile ş ğ tahmin edilen Düziçi ilçe merkezi ve çevre-
si ş Düziçi ğ Okulu'nun bahçesinde bulunan dört adet
ı ı eserden üçü Grekçe mezar ı ı olup, dördüncüsü bir antik kentin
halk ve ş meclisi ı bir mermer blok üzerine ı ı ı ş
Grekçe onur ı ı ı ı karan alan meclisler herhalde Eire-
nepolis kentinin ı Düziçi ilçesinin ı Mahallesi'nde de
bir evin bahçesinde iki adet Grekçe ı ı mezar ğ ı tespit ş
Düziçi ilçesinin ş ı 5 km kadar ğ ı köyün-
de de Grekçe ı ı bir mezar steli ve ğ köyünden ş bir
Hitit ı ş (Resim: 11).
Gezimizin bundan sonraki bölümünü Mopsuhestia antik kentindeki
ş ı ş (Resim: 12). Ceyhan nehrinin iki ı ı ı ı birbirine
19 Bu ı ı bkz. A. Dupont-Sommer-L. Robert, La deesse de Hierapolisl Castabala
(Cilicie) Paris 1964, sf. 7 vd.
20 Flavias ı bkz. ı 1990 (bkz. yuk. Dipnot 5) sf. 378-379.
21 Bu ı ş ı ı ı ı bize ğ ı ı ı esirgemeyen Kadirli Belediye ş ı
Mustafa Kara'ya burada ş etmeyi bir borç bilirim.
22 Kadirli ve çevresinde bulunan ve Ala Camii'ne getirilen ı ı bkz. y. ı
ı Tb. Bossert, Karatepe-Kadirli ve ı ikinci ön rapor, Istanbul Universitesi
ı ı Nr. 340 İ 1947, sf. 17 vd.
23 Eirenepolis ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bkz. yuk. Dipnot: 5) 245-248.
208
ğ imparator Valerianus ı ı antik köprünün ş ı
da ve ı Suriye'ye ğ antik yolun üzerinde ı dola-
ı ı hem stratejik ve hem de ş ı yönünden çok önemli bir yol kav-
ş ğ ı bulunan Mopsuhestia bu konumundan ancak son ı kentin
birkaç yüz metre kuzeyinden geçen modem asfalt yolun ı ı
ş ı ş ı Mopsuhestia antik kentinin ı ı üzerinde kurulu
bugünkü Misis ı ş 1990 ı ı ı ğ ı ı
ş ı ı ı bir evin bahçesinde iki adet yuvarlak ve ı ı me-
zar ş ı ı ş ı ğ bir evin bahçesinde de Erken Bizans devri
ı ı bir sütun ş ı ğ ı ş Antik kentin kuzeyinde, yeni su
deposu ile Adana-Hatay karayolu ı ı bir kaçak ı orta-
ya ı sur ı ı malzemesi olarak ı ı ş ı ve ar-
keolojik ş eser ortaya ı ı ş ı Uzerlerindeki horasan ı ı ı
ı da sur ı ı ş ı olarak ı ı ı ş ı bu
eserlerden ı ı halen buluntu yeri ı evlerin bahçelerinde ve
su deposunun ı bulunurken» ı ı da Hatay Müzesi'nde koruma
ı ı ı ş ı Hatay Müzesi'ne getirilen ve ğ erkek ya da ı
büstü ş mezar ş ı ı bulunan bir ı büstünün alt ya-
ı ı ş ı ı ı ş ş ve ı bir ı çocukla-
ı ı ı ı ğ ı ı mezara zarar vereceklere beddua eden bir la-
netlerne ı ı yer ı ı ı ş bir ğ eser ise
erkek portresi ı bir mezar ğ ı ı ğ ı ı ı Mopsuhetia
takvimine göre ş 167 ı ı ı ş ı Mopsuhestia
ı M.O. 68/67 ı ı ş ı ğ ı bu ı M.S. 99/100 ı ı tarih-
lenmekte olup, IV. Sycthica lejyonunda askerlik görevini ı ter-
his olduktan sonra Mopsuhestia ı ş ş ğ ş ı
Markus lulius Makreinus isimli emekli asker ve ı ı lulia Makrei-
na'dah bahsetrnektedir. .
ş ı ı ı ı Hatay ili ş (=Erzin) ilçesinin 7 km kadar
ı ı bulunan ve Seleukid ğ ı LV. Antioehos
Epiphanes (M.Ö. 175-164) ı ı Epiphaneia olarak ğ ş
antik Oeniandos kenti ile ş olma ı ı ğ ı kuvvetli olan Gözeneler
24 Mopsuhestia ı bkz., W. Ruge, RE XVI, I (1933) 243-250 s. v, Mopsuhestia; M.
Gough, Mopsuestia; Princeton Encyclopedia of Classical sites, Princeton 1976,593-594; E.
Honigmann, Misis, İ Ansiklopedisi 8, 1979, 364-373; Hellenkemper-Hild 1991 (bkz.
yuk. Dipnot 5); sf. 351-359; Mopsuhestia'da H. Th. Bossert ş ı ğ ı ı ı
ortaya ı ı mozaikler için bkz. L. Budde, Antike Masaiken in Kilikien i: Mopsuhestia,
Recklinghausen 1969; Mopsuhestia köprüsü ı bkz. Th. Pekary, Kalser Valerians
Brückenbau bei Mopsos in Kilikien, Bonner Historia-Augusta-Colloquium (Antiquitas N /
3). Bonn 1966 sf. 39 vd.: Mopsuhestia kentinde bulunarak bugüne ğ ı ı ş ı
lar ı bkz. Dagron-Feissel 1987 (yuk. dipnot 10), 130-156.
25 Bu buluntular ı bkz. P. Siewert-H. Taeuber-M.H. Sayar, Ergebnisse Eines Epigrap-
hischen Forschungaufenthaltes in Ostkilikien, VIII. ş ı ı ı ı Ankara
28 ı Haziran 1990,243.
209
ören yerinde sürdürdüks (Resim: 13). Burada ğ Grekçe bir
onur ı ı kentin halk ve ş meclislerinin lulios Kynigreinos isimli
ş ı ı ğ ı bahsetmektedir. ş ilçe merke-
zinde de
27
bir evin bahçesinde Gözene ören yerinden ş bir ı
kentin Dionysios isimli bir ş bir hububat ı ş ğ
ve ş ş önce orada bulunan ve ı engelolan evleri
ı ı ğ ı bahsedilmektedir. Bu ı ı metin yönünden ı ı bir
benzeri halen Hatay- Müzesi'nde 15169 envanter ı ile ı ı bu-
ı ş ilçe merkezinde ğ bir evin bahçesinde de yi-
ne Gözeneören yerinden ş olan, uzun yüzünde ı ı bir tabu-
la ansata, bir çelenk ve müzik ı ı yüzünde bir üzüm
ı ı ve Pan flütü ı ı bulunan bir mermer lahit tespit ettik.
ı sekiz km ğ Turunçlu ı İ
derun körfezi sahilinden birkaç yüz metre içerde kumlar üzerinde ı
antik ı ı ı yükselmektedir. Bu ı ı büyük bir ı ı
Epiphaneia ile deniz ı ı ı ı ğ ı ğ bir antik yol üze-
rindeki bir ş yerinin arta kalan izleri ı ı (Resim: 14). Da-
ha ğ ise deniz ı ı ı çok ı bir yerde Muttalip Höyük yüksel-
mektedir (Resim: 15). ı belki de seyahatnamelerde bu bölgedeki
Geç Antik Devir yol ı biri olarak ı söz edilen Ca-
tabolo ile ş Catabolo büyük bir ı ı antik kaynaklarda Sa-
sani ı Ş I. ı 260 ı ı ele ğ bildirilen Kata-
bolos kenti ı ı Muttalip ğ ş ı 1,5 km kadar ı ı
bugün ı ı olarak bilinen ve antik kaynaklarda sözü edilen
"Amanos ı ı ı ı ı görülmektedir (Resim: 16). ı Tar-
sus'tan gelip Mopsuhestia üzerinden Suriye'ye ş antik yolun üzerin-
deki bir geçit yeriydi», Erzin'den Iskenderun'a giden karayolunun ı ı
da, ı geçtikten ı bir süre ş körfez ı ı ı yükselen ğ
bir höyük de Kinet Höyük olup, M.O. 333 ı ı Büyük ı Pers
ı Dareios'u ye M.S. 194 ı ı Septimius Severus'un Pescennius Ni-
ger'i yendikleri Issos kentinin yerinin ı ğ tahmin edilmektedir>
(Resim: 17). ı 8 km kadar kuzeyinde Amanos ğ ı
deniz ı ı ı ş ı ğ ı ve bugün "Yunus ı olarak ı ve
26 Epiphaneia antik kenti ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bak. yuk. dipnot 5) sf. 249-
251.
27 ş ilçe merkezi ve çevresinde ı ğ ı ı ş ı ı ı olan Belediye ş
kan ı ı ı İ ğ ş ederiz.
28 Bu ı ı bkz. Dagron-Feissel 1987 (yuk. dipnot 10) sf. 209 vd.
29 Bu ı ı ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bak. yuk. dipnot 5) sf. 452.
30 Muttalip Höyük ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bak. yuk. dipnot 5) sf. 361-362.
31 Amanos ı ı ı bkz. Hellenkernper-Hild 1990 (bak. yuk. dipnot 5) sf. 174.
32 İ ı bkz. H. Hellenkemper, Das wiedergefundene lssos, in: J. Ozols-V. Thewalt,
Aus dem Osten des Alexanderreiches (Festschrift für Klaus Fischer) Köln 1984, sf. 43-50;
Hellenkemper-Hild 1990 (bak. yuk. dipnot 5) sf. 277-278.
210
antik kaynaklarda "Kilikya ı ı olarak bahsi geçen noktadaki dar
geçit yerinde 1902 ı ı ş edilen demiryolu ı ı iki ı ha-
len antik bir ı ı temel ı ı ı görülmektedir-, Bunlar burada Septi-
mius Severus'un Pescennius Niger'i 194 ı ı Issos'ta yenmesinden
sonra ı ı olarak ı ı ğ ı ı ı temelleri ı ı (Re-
sim: 18). Demiryolunun ş ı önce 1892 ı ı bu. zafer ı ka-
ı ı ı ı inceleyen A ı Antik ğ ş ı ı ı R. Heberdey
ve A. Wilhelm ı ı ı ı ı da ş Büyük
bir ı ı bu ı zafer ı ı üzerinde bir quadriga bulunuyordu.
O nedenle ı ı hemen ı ı ı Kalesi ı ş
menin ı antik kaynaklarda Kodrigais olarak geçmektedir. Burada bü-
tün Kilikya kentlerinin ı ı ğ ı Kilikya eyaleti ı ı ı
Bu dargeçit yeri ı zamanda Kilikya eyaletinin Suriye eyaleti ile olan
ı ı ı ı da ş ı
1990 ı ı ı ş ı ı ı son ğ ğ ı bugün İ ilçesine ğ
ı ı (=Arsuz) ı bulunanRhossos antik kentiydi>, Antik
ş ğ ortaya ı ı ı ğ ı ı hava
müzesinde çok ı mimari parça ve ı ı ı beyaz mer-
mer bir blok üzerinde ı Dionysios'a adak ı ı ve ı iki amp-
hora kulpu dikkati çekmektedir.
Son olarak ı Erken Roma İ ğ dönemitarihi yö-
nünden önemli bir ı buluntudan ı bahsetmek istiyorum: Us-
tü, ı ve ğ kenan ı bir ş üzerindeki ı iki ayn mektup
metni yer ı Her iki mektupta da bir antik kentteki Isis-Sarapis
ı ğ ı ı Hellenistik krallar ı ğ ı ş olan ı
ğ ı ı ı ı ve bu ı ğ ı ne kadar önemli ğ söz konusu edil-
mektedir. ı ı buluntu yeri ğ ve ş ı ı ı
ğ söz konusu kentin hangi kent ğ ve uzatma ş
kentin ı üzerine kimin ı ğ ı kesin olarak belli ğ Ancak ya-
ı ı 9. ı ş ikinci mektupPontos ı Mithridates'e ş ı
ş Roma ı Lucullus'un bir mektubunun ı ı
Mektup Mopsuhestia kenti ş ve halk meclislerine hitaben ı ı ş
33 Bu plan için bkz. R. Heberdey und A. Wilhelm, Reisen in Kilikien, Wien 1896, 19.
34 Bu oyunlar ve Kodrigais ı bkz. R. Ziegler, 1985 (bkz. yuk dipnot 6) 60.
35 M.S. 72 ı ı Kilikya eyaletinin ı ı İ Vespasian ı ğ
bu geçit yeri Kilikya ile Suriye eyaletleri ı ı ı ş ı Hatta Augustus
devrinden beri Kilikya ile Suriye ı idari ı ı ı buradan geçme ı ı ğ ı kuvvetlidir.
Roma İ ğ Kilikya ve Suriye eyaletleri ı idari ı ı konusunda bkz.
H. Taeuber, Die Syrisch-Kilikische Grenze wôhrend der Prinzipatszeit, Tyche 6, 1991 (bas-
ı Kilikya ı ı bkz. H. Hellenkemper-F, Hild, Neue Forschungen in Kiliki-
en, Wien 1986, 111-113 ve Harita 24: aynca, Hellenkemper-Hild 1990 (bkz. yuk. dipnot 5)
302.
36 Rhossos ı bkz. Hellenkemper-Hild 1990 (bkz. yuk. dipnot 5) 392.
211
olup kentin İ ı ğ ı söz etmektedir. Böylece hem ya-
ı ı buluntu yerinin büyük bir ı ı Mopsuhestia ğ hem de
kentte bir Isis-Sarapis ı ğ ı ğ ortaya ı ı Bu mektubu
yazan Lucullus'tan mektubun ş ı Quaestorve Propraetor ı
la bahsedilmektedir. Lucullus bu ı M.Ö. 87 ı ı Sulla'mn em-
riyle Mithridates'e ş ı bir ı ş üzere Girit, Kyrenaika,
ı ı ve ı ğ ş ı ı Mopsuhestia kentinden bir elçi
heyeti herhalde Lucullus'u bu ğ ı ı ziyaret ederek kentteki
Isis-Sarapis ı ğ ı ı ı ğ ı ı ı ı ı istediler. Lu-
cullus da bu ğ o ı Yunanistan'da bulunan SuUa'mn ı dön-
ğ ona ş ı Büyük bir ı ı ı ı ş ı ı o
ı Lucullus'un amiri konumunda bulunan SuUa'mn bu konuyla ilgili
olarak Mopsuhestia kentine ğ mektubun bir ı söz konu-
sudur.
212
Resim: 1- Anazarbos; ı ğ kentin görünümü
Resim: 2- Orta Tozlu'daki antik köprü ı ı ı
213
Resim: 3- Kerimli köyündeki kilise temelleri
Resim: 4- Göreken Yayla'dan bir görünüm
214
Resim: 5- Göreken Yayla'daki kilise
Resim: 6- Hemitekale ve Ceyhan nehri
215
Resim: 7- Hierapolis-Kastabala antik kentinden görünüm; sütunlu cadde ve Bodrum Kale
Resim: 8 Kadirli ilçe merkezindeki Ala Camii
216
Resim: 9- Kadirli kuzeyinde su yolu ı ı ı
Resim: 10- ı köyü ı antik ş ğ ı ı ş bir sütun ı
217
218
Resim: 11- Hitit devri ı blok
Resim: 12- Misis ğ ve Ceyhan nehri üzerindeki antik köprü
Resim: 13- Gözene harabelerindeki su yolu
Resim: 14- ı civannda deniz kenanndaki ı ı
219
Resim: 15- Muttalip Höyük
Resim: 16- ı ı ı ı ı arka planda Muttalip Höyük ve Amanos ğ ı
görülmektedir
220
Resim: 17-Klnetllöyük
Resim: 18-Kodrigai antik zafer t a k ı temelleri
221
CAESAREA GERMANICE
Thomas CORSTEN*
Die Lage des Ortes Caesarea Gennanice war bislang unbekannt. Aus
allen Angaben der antiken und mittelalterlichen Autoren geht hervor, da6
er im westlichen Bithynien gelegen haben muü, wobei die genaue Anset-
zung jedoch unklar blieb.
Folgende Hinweise stehen uns zur Verfügung:
- Plinius (nat. hist. V 143) nennt die Stadt zwischen Daskyleion am
Meer und Apameia,
- Ptolemaios (Geographika V 1, 14) zwischen Nikaia und Prusa ad
Olympum,
- Hierokles (Synekdemos 693, 1) zwischen Prusa und Apollonia am
Rhyndakos.
- Dion Chrysostomos(Or. 47 [30] 13) bezeichnet Caesarea als
Nachbarstadt von Prnsa. Das darf jedoch nicht wörtlich genom-
men werden; denn auch Nikomedeia nennt er "Prusa benachbart",
obwohl die beiden Stadte keineswegs eine gemeinsame Grenze
hatten. Gemeint ist lediglich, da6 Caesarea, Nikomedeia und
Prusa in Bithynien liegen. Diese Angabe dient also nicht der ge-
naueren Lokalisierung.
- Die Unsicherheit wird noch erhöht durch Münzbilder, von denen
einige einen Hafen, andere aber den Berg Olympos zeigen. Der
Hafen deutet auf eine Küstenstadt, der Olympos hingegen auf
einen im Inland gelegenen Ort.
Erst zwei Heiligenlegenden helfen uns, die Lage des Ortes anna-
hernd zn bestimmen:
- Im Leben des h ı . Quadratus wird der Martyrer auf folgender
Route geführt:
*
Thomas CORSTEN, Institut für Altertumskunde der Universtat Zu Köln Albergus- Magnus-
Platz 5000 Köln 41-ALMANYA.
223
Nikomedeia - Nikaia - Apameia - Caesarea - Apollonia am Rhyn-
dakos.
- In der Vita des Abtes Niketas von Medikion, eines Klosters bei
Triglia (heute ğ ı finden wir die Angabe, daB im Süden
der Stadt ein FluB war, der nur der Odryses (heute Nilüfer çay)
sein kann.
Das heiBt also, Caesarea lag in dem schmalen Streifen zwischen dem
Rhyndakos, dem Meer, Prusa und dem Odryses. Da an der Küste aber
neben den Orten Daskyleion, Triglia und Apameia kein Platz mehr für
eine weitere Stadt ist, die immerhin so bedeutend gewesen sein muB, daB
sie Münzen pragte, muB Caesarea im Binnenland gelegen haben. Der
Hafen auf manchen Münzen erklart sich dann -dadurch, daB Caesarea
einen auf ihrem Territorium gelegenen ort als Hafen benutzte, und zwar
Daskyleion am Meer (dazu unten).
Nun nennt Ptolemaios die Stadt: Ko.tanpeto. Ko.t ı
und man hat schon lange erkannt, daB ı eine andere Form von
ı ı ist (wie ı Die Stadt lag also in der nach
Myrleia, dem spateren Apameia und heutigen Mudanya, genannten
Gegend. Einen weiteren Hinweis auf Myrleia gibt eine im Apollonheilig-
tum von Klaros gefundene Inschrift. In ihr wird ApolIon als urrrpo-
1tn'trop von Caesarea bezeichnet, also als Vater mütterlicherseits. L.
Robert hat dies schon dadurch erklart, daB Myrleia-Apameia von Kolo-
phon, wozu das Heiligtum gehörte, gegründet wurde und selbst wiede-
rum Caesarea gründete. Daher kann Dion Chrysostomos die Einwohner
von Caesarea ı und mpôöpo."EAATlveç ("von edler Abkunft"
"und sehr grlechischii) nennen.
Caesarea kann also nicht weit landeinwarts von Myrleia gelegen
haben. Schon J. Sölch', der die Inschrift aus Klaros noch nicht kennen
konnte, vermutete, daB die Stadt etwa beim heutigen Çekirçe oder Dere-
köy gelegen habe. Da diese Hypothese sehrgut mit alIen Angaben über-
einstimmt, habe ich dort nach etwaigen beweisstücken gesucht. Tatsach-
lich befindet sich in ı Köyü eine Inschrift, die in der Nahe auf
einem Feld gefunden worden ist. In ihr wird ein.Sportler mit Namen Tati-
anos geehrt.
1 Klio ll, 1911,333.
224
Tatianos, Sieger im Wettlaufder Knaben und Manner
Oberteil einer Basis aus Marmor mit Eckakroteren, dazwischen
Patera. Die Inschrift befrndet sich auf einer Schmalseite.
Gefunden auf dem Feld Kocatarla in der Nahe von ı Köyü,
heute in ı Köyü aufgestellt.
Sichtbare Höhe: 0.65 m; Breite: 0.99 (Schaft) - 1.05 m (Profil);
Tiefe: 0.56 (Schaft) - 0.69 m (Profil);
Buchstabenhöhe: 0.02 m.
Zwischen 180/93 und 212.
Ta'ttavoç Mrrrpoedvouç . ı Kat
ı Kat TIepya/l'tlvoç Kat ı .
, N s:: ' 'T '\'\ " ,
ı ucounceuç : Kat pa,..... ı tspevet-
4 lCTlÇ ı ı &y&vaç . 'touç
u1toyeypa/l/levouç . Neav ı
ı ı TIepya/lov Auyoua-
ı ı ı "Beecov ı ı
8 ı ı TIepya/lov ı ı
ı ı ı ı aç N ı
ı ı ı ı KuÇ[ı ı
[alva ı ı ı [
12 [Y'AAIA ı 80A.1XOV [
[ ı 80A-l[XOV
[ ]AA ı 8oA-[lXOV
[
16 [ TIepy]a/lov [&v8p&v 80A-1XOV ?
"Tatianos, der Sohn des Metrophanes, Bürger von Kaisareia, Ephe-
sos, Pergamon, Kyzikos, Nikomedeia und Tralleis, Hieronike wider Er-
warten, der bei den folgenden Wettkiimpfen gesiegt hat: inNeapolis bei
den Sebasta im Knabenwettlauf; in Pergamon bei den Augusteia im
225
Knabenwettlauf; in Ephesos bei den Hadrianeia im Knabenwettlauf; in
Pergamon bei den Traianeia im Knabenwettlauf; beim Koinon von Bithy-
nien in Nikomedeia im Knabenwettlauf; in Kyzikos bei den Hadriana
. Olympia im Knabenwettlauf; in bei den im Knabenwettlauf; ..
im ı der Manner(?); in Pergamon(?) [im ı der Mdnner?'],
"
Zwei Gründe sprechen dafür, daBTatianos das Bürgerrecht von Cae-
sarea durch Geburt hesaB:
1. Das Ethnikon ı wird zuerst genannt,
2. Das Bürgerrecht der anderen genannten Sti:idte erhielt er durch Siege
in dortigen Wettkampfen, die im Text aufgezahlt sind. Für Caesarea
selbst sindkeine Agone angeführt; auch durch andere Quellen sind
keine solchen bekannt,
Aus alledem ist zu schlieBen, daBdie Stadt Caesarea diese Ehrenin-
schrift für ihren eigenen Bürger aufstellte, und daBderFundort der In-
schrift das antike Caesarea ist
2

2 Eine ausführlichere Abhandhmg der Lage und Geschichte von Caesarea Germanice, in der
auch der Inhalt dieses Vortrages verarbeitet ist, ist publiziert in Epigraphica Anatolica IS,
1990, 19-48.
226
ARCHAEOMETALLURGICAL RESEARCH
INTHE MALATYA ARBA
Claudio CANEVA*
Alberto M. PALMIERI
Kemal SERTOK
Research on ancient metal1urgyin central eastem Anatolia continued
in 1990 fol1owing the questions raised by the recovery of copper artifacts
at Arslantepe, investigating both the technological aspects of their com-
position and their relationship to the development of nietal1urgy in north-
eastem Anatolia and Mesopotamia, in the Late Chalcolithic and Early
Bronze Age (covering the latter half of the IV millenium and the ı mil-
lenium).
The work focused on two closely connected themes: the location of
copper deposits presumably used in ancient times, and smelting tests on
different types of ores.
Another two smal1 outcrops of copper ores were found in the Ergani-
Madenarea:
- Osan: 6-7 km from ı 2 km south-west of Topal Köyü,
mainly malachite;
- Mergentepe: on the old Ergani-Maden road, 3 km south-east of
Maden, also containing malachite.
Another outcrop of iron ores was located at Kesen ş ı on the Erga-
ni- Çemik road.
A survey in the Sivas district revealed no copper or arsenical ores.
Several samples taken from the metalliferous areas of Artvin-Murgul
and Trabzon were made available by the corporation of Black Sea Cup-
* Prof. Dr. Claudio CANEVA, Via Eudossiana, 18-00184 İ
Alberto M. PALMlERI, Istituto per le Tecnologie Applicate ai Beni d. CNR- 00016 Monte-
rodonto Scala Roma c.r. İ
Kemal SERTOK, Arkeolog, ı ve Müzeler Genel ğ
227
per Mines. Their supposedly high arsenic content was to have enabled us
to control the behaviour of this element during the smelting process. An
oven was built for the smelting tests, with a combustion chamber measur-
ing 20 x 80 cm and two side tuyeres 40 cm from the base.
Two smeltings were performed using the ores from ı ob-
taining drops of copper and slag rich in copper drops. Another two smelt-
ing tests were mn using chalcopyrites obtained from Trabzon and Artvin
after roasting and breaking them down into small (2 cm) grains. Lime-
stone and quartziferous sand were added as flux.
It immediately proved difficult to smelt the sulphurous ores, but
some drops of copper and metal flakes were obtained and were useful for
the analyses.
The S.E.M. analyses (Table: 1) show that the ore samples from the
Maden area have a very low copper content, thus indicating that it would
not have been very ı to exploit these ores, but the tests are im-
portant in that they ı the lack of arsenic in the area, with the ex-
ception of one sample with an arsenic content of less than 0.2%.
The mostly malachite ores from Giresun (Etiyayla), Çayeli-Rize,
(Harköy) have a high arsenic content (1.90-4.27%), and a low sulphur
content.
Surprisingly, the ore samples from both Murgul-Artvin (Table: 2d)
have a very low arsenic content (0.05-0.17%). The samples, evidently
taken from deposits exploited in modem times, were obtained from ores
that were chosen because of their low As content or from levels with no
arsenic. According to Muhly, the exploitation of the copper ore deposits
started with native copper ores and continued with carbonates and oxides
located on the surface, and then used sulphides when the technology was
ı advanced to make it possible. In time, this typical trend sup-
posedly determined a corresponding variation in the composition of ar-
chaeological artifacts: the earliest were made of pure copper, later of a
cuprous arsenical ore, and finally were made of true bronze with tin. This
theory, however, does not explain whether the presence of arsenic was
intentional or how it came about that the use of tin replaced that of arsen-
ic.
The results of Table: 2 apply to the different phases of the smelting
process: ore, roasted ore, slag, copper production. It is to be noted that
smeltings I and II, which used ores with a low sulphur content from
228
ı produced copper low in sulphur but with ı of sili-
ceous slag and virtually no arsenic. Smelting ı (Murgul-Artvin), using
chalcopyrite with a copper content of 11% and an arsenic content of
0.05%, produced copper with sulphur, little iron, and less than 0.02% ar-
senic. No samples contained any nickeL. in all the smeltings the slag con-
tained Si, Ca, and Fe in variable proportions, and had a low copper con-
tent, .
The copper produced in smelting N (Kutlular) Trabzon contained
iron, and certain ı of roasted ore had an arsenic content of up to
0.6%. The slag, rich in silica and calcium, did not appear to retain much
copper; thus showing that it was fairly fluid. These observations indicate
that optimal conditions were not always'achieved in the various phases of
the smelting process. The roasting of the sulphurous ores was often in-
complete, and the composition of the slag varied considerably, probably
because the oven was not always operated properly, which led to exces-
sive temperature variations. Moreover, the lack of homogeneity in the
composition of different ı of these ores, evidenced by the occa-
sional presence of given elements, makes it difficult to interpret their his-
tory. For instance, it is not easy to determine what happens to the arsenic
in smelting ID where its low content (0.05%) in the original ore (pow-
dered then mixed) in some cases is absent in the copper produced, and in
others it reaches 0.19%, which can be explained by its irregular disper-
sion within a single sample. At this point it would be difficult to speak of
either the volatility or the concentration of arsenic during the smelting
process.
The S.E.M. analyses are certainly not sufficiently reliable in deter-
mining low concentrations. This led us to mn preliminary tests with
ı to enable us to compare the data (Table: 3).
The results were comparable for the high concentrations, while the
low concentrations gaye values that could not be obtained using the
S.E.M.
More general observations can be made if we consider the composi-
tion of the metal artifacts from Arslantepe and the data obtained up to
now from the ore tests.
Most of the Arslantepe artifacts have a low arsenic content, and a
close correlation was found between the arsenic and nickel contents.
Thesecompositions appear to be connected both with the different
types of artifacts examined and with chronologically distinct cultural
229
phases. For instance, higher arsenic concentrations are recorded in period
VI A, corresponding to the Late Uruk Mesopotomian period, while arti-
facts with no arsenic might be correlated to oresfrom the Ergani-Malatya
area, and the presence of arsenic and nickel can lead us to hypothesize
that ores from Caucasia and Transcaucasia - where this association has
been indicated - may have been used. Artifacts containing As-Ni appear
at Arslantepe both at the beginning of Early Bronze i when the site was
culturally connected with the Late Uruk developments of Mesopotamia,
and during the second phase of the same period (B.A. ffi) when the site
underwent a .sudden change due to the penetration of groups with an
East-Anatolian and Transcaucasian tradition. As far as metallurgy is con-
cemed, a strong link with these north-eastem regions may have preceded
the expansion of Transcaucasiangroups in the south and south-west. in
this regard, it is interesting to note that the As-Ni correlation is also docu-
mented at Hassek Hüyük for the same periods and in similar concentra-
tions.
We therefore consider that important results can be obtained by ex-
tending research to the mining areas of Transcaucasia. This will be the
object of dur forthçoming campaigns.
230
S
A
H
P
L
E
C
U
A
S
F
E
H
N
S
S
I
A
L
K
C
A
H
G
N
I
,
T
l
~
P
A
G
C
R
N
A
K
E
S
E
N
T
A
S
I
H
.
H
X
0
.
9
8
0
.
0
0
4
.
3
0
0
.
0
0
0
.
2
4
7
8
.
4
7
1
0
.
3
7
0
.
2
1
2
.
5
3
2
.
4
5
0
.
0
0
0
.
3
3
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
1
1
0
.
0
0
K
K
S
E
N
T
A
S
I
H
.
5
0
X
.
1
1
4
.
9
4
0
.
1
1
3
.
7
9
0
.
0
0
0
.
0
0
6
9
.
8
3
9
.
4
6
0
.
1
7
0
.
6
5
0
.
9
5
'
0
.
8
0
0
.
0
0
0
.
1
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
H
.
H
I
X
.
9
0
.
1
5
'
.
3
0
0
.
0
3
2
.
5
4
0
.
0
0
6
.
9
0
5
7
.
3
9
1
7
.
2
5
0
.
1
1
0
.
9
5
9
.
1
4
0
.
0
0
0
.
3
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
3
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
'
H
.
9
0
.
1
5
0
X
1
7
2
.
5
8
0
.
0
0
6
.
8
0
0
.
0
7
8
.
4
5
9
.
4
4
2
.
1
7
0
.
1
4
0
.
2
2
0
.
0
0
0
.
1
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
H
9
0
.
1
5
0
X
2
7
2
.
3
1
.
0
.
0
0
6
.
2
4
0
.
0
8
1
4
.
5
2
4
.
1
5
1
.
2
3
0
.
0
8
0
.
2
3
1
.
1
1
0
.
0
5
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
H
9
0
.
1
5
0
X
3
1
7
.
1
1
0
.
0
0
2
.
1
5
0
.
1
7
0
.
0
0
6
5
.
0
1
8
.
4
8
0
.
2
1
0
.
8
1
'
6
.
0
1
0
.
0
5
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
H
.
1
0
0
X
5
8
.
4
0
0
.
1
7
1
5
.
3
7
0
.
0
0
7
.
4
8
1
5
.
8
8
1
.
6
5
0
.
1
4
0
.
4
5
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
4
7
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
H
.
1
0
0
X
2
2
.
1
1
0
.
1
5
0
.
7
3
0
.
0
0
0
.
0
0
6
7
.
4
4
5
.
9
8
0
.
0
8
0
.
7
9
2
.
4
8
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
2
5
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
O
S
A
N
H
.
5
0
0
I
8
7
.
0
9
0
.
0
0
0
.
3
6
0
.
0
0
1
.
4
5
6
.
2
4
3
.
7
8
0
.
3
1
0
.
3
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
4
3
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
H
E
R
G
E
N
9
0
.
2
H
.
H
I
I
0
.
4
1
0
.
0
9
5
.
6
3
0
.
0
0
0
.
0
0
7
2
.
9
3
1
1
.
3
8
0
.
1
2
2
.
7
8
6
.
4
0
0
.
0
0
0
.
2
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
4
0
.
0
0
H
E
R
G
I
N
9
0
.
2
H
.
1
0
0
X
0
.
0
9
0
.
1
1
4
4
.
4
7
0
.
0
0
0
.
0
0
5
1
.
2
3
2
.
5
6
0
.
0
5
0
.
0
9
1
.
4
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
'
0
.
0
0
H
I
R
G
I
N
3
0
0
X
1
7
.
9
8
0
.
0
8
2
.
2
1
0
.
0
0
0
.
0
0
7
4
.
9
5
3
.
8
4
0
.
0
6
0
.
2
4
0
.
5
2
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
1
1
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
G
I
R
l
S
U
N
9
0
.
1
0
5
0
X
1
3
7
.
4
0
2
.
2
4
3
.
3
4
0
.
0
3
3
.
8
9
4
1
.
6
2
8
.
4
4
0
.
6
2
2
.
3
0
0
.
0
0
0
.
1
1
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
G
I
R
E
S
U
N
9
0
.
1
0
5
0
X
2
1
3
.
5
3
4
.
2
7
0
.
8
0
0
.
0
0
1
1
.
6
7
1
0
.
1
8
0
.
0
0
0
.
6
3
5
8
.
7
9
0
.
0
0
0
.
1
2
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
'
H
A
R
K
O
Y
G
I
R
E
S
U
N
H
I
X
0
.
6
5
0
.
0
0
1
.
1
2
0
.
0
0
4
1
.
4
5
2
4
.
4
8
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
3
2
.
3
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
C
A
Y
I
L
I
R
I
Z
I
9
0
.
1
1
H
X
1
1
.
3
1
0
.
5
3
1
8
.
6
5
0
.
0
0
2
9
.
1
4
3
7
.
0
9
2
.
8
6
0
.
0
0
0
.
2
8
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
1
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
Q
A
Y
E
L
I
R
I
Z
E
9
0
5
0
X
1
2
3
.
1
6
0
.
0
7
2
4
.
3
6
0
.
0
9
4
6
.
7
7
4
.
2
8
0
.
8
7
0
.
0
8
0
.
2
9
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
8
.
0
3
0
.
0
0
C
A
Y
E
L
I
R
I
Z
E
9
0
5
0
X
2
2
0
.
0
2
0
.
0
7
2
1
.
2
8
0
.
1
0
4
3
.
6
0
1
2
.
0
3
1
.
6
4
0
.
0
6
0
.
1
4
1
.
0
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
2
0
.
0
0
K
T
I
Y
A
Y
L
A
G
I
R
K
S
U
N
H
I
X
8
.
3
7
1
.
9
0
2
.
9
0
0
.
0
0
7
.
5
4
7
.
1
2
0
.
0
0
0
.
0
0
6
9
.
0
7
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
3
.
1
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
B
K
Y
P
I
N
A
R
D
I
V
R
I
G
~
H
I
X
0
.
0
3
0
.
0
5
2
.
9
9
0
.
0
0
0
:
1
7
4
9
.
0
4
0
.
6
8
0
.
0
0
0
.
9
7
4
6
.
0
7
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
:
0
0
0
.
0
0
B
R
Y
P
I
N
A
R
9
0
.
1
3
5
0
X
1
0
.
1
2
0
.
0
0
4
.
7
7
0
.
6
0
0
.
0
0
4
7
.
8
2
0
.
8
4
0
.
1
6
0
.
8
3
4
4
.
9
2
0
.
4
6
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
B
R
Y
P
I
N
A
R
9
0
.
1
3
5
0
X
2
0
.
0
0
0
.
0
4
5
.
6
2
0
.
2
4
0
.
0
0
4
6
.
2
1
0
.
3
3
0
.
0
0
0
.
4
1
4
6
.
1
4
0
.
2
8
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
7
3
0
.
0
0
~
B
K
Y
P
I
N
A
R
9
0
.
1
3
5
0
X
3
0
.
0
5
0
.
0
5
5
.
8
6
0
.
2
3
0
.
0
6
4
6
.
1
3
0
.
0
0
'
0
.
0
3
0
.
2
3
4
7
.
0
3
0
.
2
4
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
0
0
.
0
9
0
.
0
0
~
SAKPLK CU AS II KR S SI AL i CA KG RI Tl ZR P AG CB RA
S.Blf.5el 1 33.52 e.ee 5.58 8.27 6.99 22.64 4,84 9.ee 12.91 4,38 ue e.ee e.ee e.66 e.ee ue ue
S.B)l.58X2 31.57- ue 7.21 e.16 e.6944.12 6.54 ı 1.95 6.75 e.ee e.ee e.ee ue ue e.ee ue
S.BK.5el 3 1U4 e.ee 7.22 e.27 e.ee 43.21 11.43 1.69 16.83 9.31 e.ee e.ee e.ee ue e.ee e.ee ue
S.SL.58I 1 e.93 e.ee 4.38 e.26 ue 33.65 8.92 6.83 37.34 7.69 ue e.ee e:ee e.ee e.ee e.ee e.ee
S.SL.5eI2 e.51 e.ee 3.22 e.12 e.ee 39.67 9.72 4.56 31.87 ı e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee
S.CU ı 1 91.21 e.ee e.33 U6 e.3e 3.84 1.43 &.7e 1.82 e.ee e.27 e.ee e.ee e.ee e.ee U6 e.ee
S.CU 5&1 2 64.39 ue 1.18 U2 e.18 16.22 5.69 e.86 5.86 5.37 e.e7 e.e8 e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee
S.CU 581 3 77.29 e.ee 1.8e U4 ı 8.28 3.23 1.13 4,81 2.79 e.21 e.e6 ue e.ee e.ee e.88 ue
II S.K. 5&1 1 44.62 e.88 ı U8 17:28 18.87 4.93 e.2e e.82 2.25 ue .e.ee e.ee ue e.e0 e.88 e.88
II S.K. m 2 29.79 e.ee 19.64 e.15 e.63 34.39 12.8e 0.21 e.88 l&.5e ue 0.88 e.88 e.ee
0."
e.ee e.ee
II S.Blf.5n 1 16.81 e.ee lu7 e.39 8.51 3e.45 7.ge 3.51 9.18 4.72 ue e.39 e.ee e.ee e.ee e.e7 e.ee
II S.Blf.5eI2 39.67 e.ee 3.73 e.11 1.12 36.7e 9.53 ı 2.95 5.59 e.88 U6 e.ee e.88 e.88 ue e.ee
II S.Blf.5eI3 19.77 e.17 9.ge 0.e7 6.37 37.96 4,85 4.79 ı ı ı 5.8e e.88 U7 e.88 e.ee e.ee U3 e.ee
II S.SL.m 1 e.15 e.88 2.29 8.15 U4 42.85 11.53 2.23 ı 9.72 e.88 e.88 e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee
II S.SL.m 2 e.29 e.88 2.7e e.19 e.55 41.77 11.26 2.31 32.37 8.56 e.88 e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee e.ee
II S.CU 5&1 1 22.69 e.ee ı 0.67 11.88 25.69 6.94 e.9213.15 7.21 e.88 e.88 0.e0 e.ee e.ee e.ee e.ee
II S.CU ı 2 92.67 e.88 e.24 e.ee e.52· 3.53 1.74 6.42 ı e.ee e.88 e.ee 0.ee e.46 e.ee e.ee e.ee
II S.CU ı 3 76.28 e.ee 1.1e e.e7 2.73 1&.88 3.e2 e.59 3.88 1.44 U8 e.88 e.ee e.88 8.88 e.ee ue
III S.K.5el KIX 11.18 8.05 19.86 e.88 45.37 21.99 8.68 0.13 e.52 8.24 e.88 8.88 e.88 e.ee 8.68 8." ue
III S.K.5&1.1 19.54 e.17 22.35 e.88 44.32 8.78 12.19 e.13 e.27 8.88 e.88 e.88 e.25 8.88 e.88 e.88 e.ee
III S.K.581.2 13.17 8.1726.e5 e.8e 5e.55 1.17 7.97 0.e4 0.6e 8.e8 e.88 e.88 8.28 e.00
8." e." e."
III S.K.581.3 18.88 8.e5 25.27 e.es 52.81 1.64 e.35 e.14 e.39 e.00 e.88 0.00 e.45 e.00 e.88
e." 8."
III S.K.581.4 28.25 e.88 25.68 e.ee 58.48 1.85 8.91 e.12 8.63 8.00 e.88 8.88 e.87 8.88 e.07 8.88
8."
III S.K.5&1.5 22.1e e.88 25.32 8.00 5e.44 1.53 8.00 e.11 0.45 8.00 8.88 e.00 0.85 e.88 e.e8 8.88 e.88
III S.Blf.KII 12.15 e.0027.66 e.ee 23.86 3e.89 e.00 e.97 4.47 8.00 8.88 0.88 e.00
8." e."
e.ee e.88
III S.Blf.5&1.1 4.13 0.e974.55 e.00 7.91 3.99 e.88 3.52 4.85 8.95 e.88 e.88
e."
8.88 e.00
8." e."
III S.Blf.581.2 4.91 e.0063.93 e.00 16.53 7.88 8.88 3.25 3.51 8.00 0.88 0.88 0.00
8." 8." e."
e.ee
III S.Blf.581.3 4.74 8.00 28.88 0.00 2.72 69.52 8.88 ı 1.22 8.00 e.88 &.&8 8.00 8.00 8.00 e.00 ue
III S.SL.KIX 2.87 8.88 7.88 8.00 3.85 35.88 7.87 2.7032.36 7.98 8.88 e.2e 8.88 e.88 e.ee
e."
e.00
III S.SL.GLASS 8.48 e.00 4.32 0.00 e.00 44.69 0.00 1.62 29.85 18.51 e.88 e.88 e.00 8.00 e.00 e.00 8.61
III S.SL. 32.48 8.00 33.52 0.00 17.e3 0.89 8.00 7.91 7.92 8.88 e.86 8.88 8.2e 8.88 8.88 e.00
8."
III S.CU.681.2 74.27 8.19 4.77 0.88 6.33 5.71 0.00 3.34 4.51 8.08 e.28 e.08 e.52 8.88 8.e7
8."
e.ee
III S.CU.1001.3 26.38 e.07 19.15 e.2e 21.81 e.56 e.88 3.08 28.33 8.00 e.88 8.88 8.15 e.88 8.e4 e.e9 8.00
III S.CU.I88I.4 57.34 8.16 2.79 e.08 1.56 7.89 e.08 5.59 14.93 8.08 e.12 8.08 8.42 0.08 8.88 e.00 0.ee
III S.CU.1e81.5 6.83 8.88 5.48 e.88 31.29 4.96 8.88 19.67 27.23 8.88 e.87 8.08 8.00 e.88 8.00 e.08 .4.48
III S.CU.1381.1 77.73 e.88 1.88 8.88 8.26 2.8e, e.88 2.75 5.91 8.88 8.89 8.88 8.57 8.8e 0.62 e.88 8.00
SARDSTORI ASLANTKPK 8.84 8.00 3.36 8.88 8.ee 29.24 7.68 i. 31 49.36 9.88 e.88 8.88 8.88 e.88 8.00 8.88 e,ee
CHABCOAL 0.24 e.18 1.61 8.1924.28 5.42 2.es 24.84 32.88 5.99 8.08 8.26 8.88 2.94 8.00 e.88 e.88
LIKISTONI i S. 8.13 e.00 e.24 e.e8 8.88 e.24 8.17 8.88 97.52 e.35 0.39 e.88 8.ee e.88 e.88 e.88 e.88
LV S.H.581.KIX.1 18.82 0.88 21.35 e.es 48.39 11.43 8.22 e.13 8.e8 8.08 8.00 8.15 e.21 e.48 e.00 e.e7 1.64
IV S.H.5&1.1 24.36 e.88 22.90 e.8849.85 2.35 1.83 8.31 8.00 0.88 8.88 e.88 e.88 e.88 e.ee e.88 e.88
LV ı 26.58 e.08 23.81 8.8e47.15 1.22 8.48 8.18 ue 8.08 e.88 e.66 0.88 8.88 e.88 8.08 e.ee
IV S.H.581.3 22.97 e.00 23.76 e.80 46.92 3.88 2.88 8.32 8.88 0.08 8.00 8.15 e.88 8.88 0.00
e."
8.88
IV S.K.581.4 23.56 e.88 24.72 8.88 44.87 3.71 2.53 e.46 8.88 8.88 8.88 8.89 e.88 8.88 8.88 8.86 8.88
IV S.K.581.5 21.84 8.88 21.34 8.88 35.18 19.86 2.46 8.13 8.88 8.88 8.88 8.88 0.88 e.88 0.88 8.88 8.88
IV S.BH.58X.KIX 9.86 8.08 23.41 e.89 34.64 21.78 1.76 8.88 5.57 8.63 8.83 8.73 e.34 e.31 8.ee 8.85 e.8e
IV S.RK.5eX.1 13.64 8.21 26. 5e e.88 15.46 e.93 0.7.2 34.2e 6.2e e.08 8.08 0.00 0.88 0.47 e.88 0.88 1.67
IV S.RH.581.2 9.82 0.38 54.82 e.8016.75 i. 62 0.64 8.48 5.05 8.54 0.00 0.08 8.88 0.88 0.88 0.88 i. 98
IV S.Blf.58X.3 9.34 0.61 29.71 0.0022.41 1.44 0.2420.60 12.33 1.53 0.08 0.19 0.95 0.65 e.88 e.88 0.88
IV S.SL.5el.l e.n 0.00 13.31 8.0e 0.88 40.97 0.88 2.64 32.41 8.31 0.88 0.65 0.08 0.88 0.88 8.ee e.99
IV S.SL.50X.2 0.38 U0 4.48 0.00 0.60 47.88 0.08 s.se 27.16 9.67 0.08 0.40 0.08 0.88 8.00 8.88 5.55
iv S.SL.50X.3 2.25 0.00 14.72 0.00 13.55 21.69 0.08 15.3523.15 5.69 0.08 0.29 0.88 2.38 0.e0
0."
e.90
IV S.SL.58X.4 U6 0.08 4.39 e.00 0.08 50.14 0.08 3.26 24.71 18.38 e.88 0.39 ue 0.00 0.ee 0.88 6.67
LV S.CU.50X.1 20.44 U0 46.98 0.00 15.04 4.06 1.69 0.00 1.68 1.38 0.60 0.88 0.88 0.45 0.88 0.e0 7.68
IV S.CU.501.2 18.29 0.21 62.47 e.00 11.68 0.97 0.35 0.00 0.47 0.08 0.88 0.88 8.88 0.38 0.88 8.88 5.18
IV S.CU.58X.POL.3 43.5.3 8.8046.97 0.00 4.81 2.23 0.94 0.17 0.81 0.00 0.33 0.08 0.09 0.12 0.88 0.08 8.00
IV S.CU.501.POL.4 33.73 8.00 58.99 0.08 3.78 1.28 1.81 0.18 0.34 e.08 0.34 0.87 0.34 0.24 e.08 0.00 e.00
232
P
R
O
V
E
N
A
N
C
E
A
N
A
L
Y
S
I
S
C
u
A
s
F
e
Z
n
A
~
S
b
C
o
N
i
S
n
P
b
B
i
T
R
A
B
Z
O
N
S
E
M
1
8
.
8
2
2
1
.
3
5
T
R
A
B
Z
O
N
I
C
P
0
.
0
5
6
3
2
5
.
2
4
0
.
1
9
6
8
0
.
0
0
2
8
0
.
0
0
2
1
6
.
0
0
3
8
<
0
.
0
0
1
-
0
.
0
9
5
6
0
.
0
0
5
4
C
u
S
M
E
L
.
I
C
P
<
0
.
0
0
1
5
2
.
3
7
0
.
0
4
5
7
0
.
0
1
3
9
0
.
0
0
3
2
<
0
.
0
0
1
<
0
.
0
0
1
-
<
0
.
0
0
1
<
0
.
0
0
1
A
R
T
V
I
N
S
E
M
1
1
.
1
0
0
.
0
5
1
9
.
8
6
0
.
0
0
0
.
6
0
-
0
.
0
0
A
R
T
V
I
N
ı
c
P
0
.
0
0
6
2
3
.
9
8
6
.
0
1
4
1
0
.
2
4
5
8
0
.
0
0
7
5
<
0
.
0
0
1
<
0
.
0
0
1
-
0
.
0
9
5
6
0
.
0
0
5
6
C
u
S
M
E
L
.
ı
c
P
-
U
0
6
7
.
2
6
0
.
0
1
9
7
0
.
0
3
7
2
0
.
0
0
2
9
<
0
.
0
0
1
0
.
0
0
8
1
-
0
.
0
2
3
2
<
0
.
0
0
1
C
A
Y
R
K
O
Y
S
E
M
3
2
.
5
2
0
.
0
0
5
.
5
8
0
.
0
0
0
.
0
0
C
A
Y
R
K
O
Y
I
C
P
-
0
.
0
0
1
7
.
7
0
0
.
1
3
0
1
0
.
1
5
4
1
0
.
0
0
0
1
<
0
.
0
0
1
<
0
.
0
0
1
-
0
.
0
2
4
2
<
0
.
0
0
1
C
u
S
M
E
L
.
I
I
C
P
<
0
.
0
0
1
0
.
0
4
0
7
0
.
0
3
4
1
0
.
0
1
6
2
0
.
0
0
1
8
<
6
.
0
0
1
0
.
0
0
4
3
-
0
.
0
0
1
2
<
0
.
0
0
1
C
u
S
M
E
L
.
I
I
I
C
P
<
0
.
0
0
1
3
.
5
0
1
2
0
.
0
4
9
4
0
.
0
0
5
2
0
.
0
0
2
0
<
0
.
0
0
1
1
0
.
0
0
1
-
0
.
0
0
8
6
<
0
.
0
0
1
M
I
N
E
R
A
L
S
E
T
I
Y
A
Y
L
A
A
S
A
R
A
K
G
I
R
E
S
U
N
I
C
P
-
<
0
.
0
0
1
4
.
3
8
0
.
0
0
5
3
0
.
0
1
4
1
<
0
.
0
0
0
1
<
0
.
0
0
1
-
-
0
.
0
2
0
3
<
0
.
0
0
1
H
A
R
K
O
Y
I
C
P
T
I
R
E
B
O
L
U
G
I
R
E
S
U
N
-
0
.
0
5
8
0
1
.
3
4
<
0
.
0
0
0
1
0
.
0
3
1
1
0
.
0
3
1
2
<
0
.
0
0
1
-
-
0
.
0
0
3
0
<
0
.
0
0
1
E
R
G
A
H
I
M
A
D
E
N
I
C
P
<
0
.
0
0
1
-
0
.
0
0
4
9
0
.
2
4
6
8
0
.
0
0
0
1
0
.
0
7
7
4
<
0
.
0
0
1
-
0
.
0
6
7
1
<
0
.
0
0
1
O
S
A
N
I
C
P
<
0
.
0
0
1
3
.
4
6
0
.
2
5
1
6
0
.
2
5
3
5
<
0
.
0
0
0
1
-
-
-
0
.
0
2
0
5
<
0
.
0
0
1
N C
J
J
Ç
I
.
)
İ ALANLARDA İ İ
İ İ
Mahmut G. DRAHOR*
ş
İ Dünya ş ı sonra ileri ı toplumlannda, tarihin ve
çevrenin ı ğ büyük bir ı ı ş ş Geli-
ş bu ı ı ğ ı sonuçlanndan biri de, arkeolojik ı bozucu et-
kisi olmayan yöntemlerle ı ı ı arkeologlar, ı ı
ğ birçok sorunun ı ı Bu yüzden ğ olmayan
ya da en az olan yöntemlere gereksinimleri ı Bu yöntemlerden biri
de hiç ş ki jeofiziktir.
Arkeoloji ğ ğ ve ğ birkaç cm den birkaç ı ye
ğ olan ı ilgilenir. Bu ı genellikle depolama çukurlan,
ev temelleri, duvarlar, ocaklar, ı ı ve ğ ı ş nesnelerden olu-
ş "prehistorik" temeller ya da kale duvarlan, tiyatro, stadyum, ı
büyük bina temelleri, cadde, sokak ve ev ı ı gibi "tarihsel" temel-
lerden ş
Arkeolojik bir ı jeofizik ı ş ş önce alanla il-
gili arkeolojik, jeolojik ve jeomorfolojik bilgilerin elde edilmesi gerekli-
dir. Aynca varsa hava ğ ı eldesi ve yöre insanlanyla ş
ı da büyük bir önemi ı Bu bilgilerin elde edilmesinden sonra,
seçilen arama yöntemlerine ğ ı olarak, ı alanlarda test ölçümlerinin
ı ı gerekmektedir. Aynca alandan toplanan toprak ve ğ kültü-
rel malzemelerin laboratuarlarda ı ı (susceptibility), iletkenlik
(conductivity) ölçümlerinin ve jeokimyasal analizlerinin ı ı ı
lacak jeofizik ı ş ı ı büyük bir önem ş ı ı ı bu
ön ı ş sonra, ı jeofizik ş ı ı ortaya ı ı
ı Bu plan dorultusunda ı ı ş sonuçlanna ğ ı olarak,
belirlenen yerlerde test ı ı ı ı Bu ş ı daha sistema-
tik izlenebilmesi için ş bir ı ş ı önerilebilir Ş 1).
*
Mahmut G. DRAHOR, D.E.Ü. ı Fakültesi ı ğ Bö-
lümü 35100 Bomova- İ İ
235
Arkeoloji ğ Tarihsel Temeli
ı prespeksiyon yöntemlerinin arkeolojik alanlar üzerindeki ilk
ı Ikinci Dünya ş ı ı ı ı Ozellikle
195ü'li ı ı ş ı ş ı proton manyetometrelerinin ı
ı sonra ı ı ı ı bir biçimde ı ş ı Bu konudaki ilk
ı ş 1946 ı ı Atkinson ı Ingiltere'debir özdirenç metre-
ş ı ı ş ı Manyetik yöntem üzerine ı ilk ş ı da yine
Ingiltere'de 1958 ı ı Aitken ı ş ı ı ş ı Bu tarihten son-
ra her iki yöntem de ı ş ı ı ı ı ı birçok bölge-
sinde denenerek ilginç sonuçlar ı ı ş ı ğ jeofizik yöntemler ise
izleyen ı ı ı ş Ancak hiçbiri ı ğ ı
ğ ı ş ı ğ ı ş ı Radar 197ü'li ı ı ş ı ı ala-
ı girmesine ş ı ı ğ ğ ı ı günümüzde
üçüncü ı ı ı ş ı Aynca son ı elektromanyetik yöntemin kul-
ı ı da büyük oranda artarak, yöntem etkin bir arkeoloji ğ
arama yöntemi ş ğ jeofizik yöntemler ise birçok ş ı ı ı ta-
ı denenmesine ş ı ı ı ı ve etkin sonuçlar vermeme-
sinden ı ı oldukça ı ı ı bir yere sahiptir.
Son ı bilgisayar teknolojisindeki ğ ş ise, sin-
yal ş tekniklerinin çok ı ı bir biçimde ş ğ ı ş ı Bu
ş aletlerin ş paralelolarak ı ı ve çok ı veri topla-
yan aletlerin ortaya ı ı oldukça. fazla ı verinin ı sürede
ve etkin olarak ğ ğ ı ş ı Böylece arkeoloji jeofizi-
ğ ğ ı ş ve arkeolojik ı ı sürede ı
mesi ğ ı ş ı Aynca son ı uydu teknolojisinde ş ş ş ı
ı ı ş jeofizik yöntemlere ı ı bir biçimde ş ve buradan da
arkeolojiye ı ı ş ı Imaj ş (image processing) ş
min ise, arkeoloji ğ büyük ş yol ğ ı ı söyleye-
biliriz. Son ı bilgisayar grafik gösterirnlerinde de ğ bir
ş ş Ozellikle üç boyutlu veri ı (data base) programla-
ı ve bilgisayar ı ı tomografik (CAT) yöntemlerin ş arkeo-
lojiye çok ı ı bir biçimde girerek, etkileyici ve ş ş ı ı ı sonuçlann ı
ı neden ş Böylece arkeoloji ğ ş önemli
ş ı ı öncesi büyük bir bilgi birikiminesahip olma-
ı ı ğ ı
Arkeolojide ı Jeofizik Yöntemler
Arkeolojide ı jeofizik yöntemleri, ı alanlanna ve
önemlerine ğ ı olarak Ş 2'de verilen bir ş ile göstermek, ı ı
236
ı ı ı oldukça ı ı Bu yöntemler içerisinde en
çok ı ı genel özellikleri ise ı ş
Özdirenç (resistivity): Yöntem; yeryüzüne herhangi iki noktadan
ı verip, yerde ş ı potansiyeli ölçme ilkesine ı Arkeolojide
en çok ı ı yöntemdir ve oldukça güvenilir sonuçlar ver-
mektedir. ı bina ve ev temeli gibi ı özelliklerin yüksek öz-
direnç ğ ğ sahip ı bu tür aramalarda birincil ı ı alma-
ı neden ı
Manyetik: ş ş toprak ve ğ ı ğ ı ş ı ı ı (thermore-
manent) manyetizasyon, manyetik özellikli kayaçlardan ı ı ş ı te-
melleri, demirli metallerin ı ğ ı ş ı ı ve depolama çukurlan gibi organik
çevrede ş demir oksitlerin ğ ortamlarda oldukça etkili bir
yöntemdir. Aynca veri ı ı oldukça ı ı ı ve bu yüzden çok ş
ı incelenmesine olanak ı
Radar: Yöntem; temeller, ı ar, ş duvarlar, metal ve
ğ ı ğ ı ş ı gibi ı özelliklerde güçlü eko'lar üreterek, bu ı
ı kolayca ı ı ğ Yöntemin bir ı da derinlik bilgi-
sini uygun biçimde ğ vermesidir, Buna ş ı iletken topraklar-
da (kil gibi) güçlü sönümlenmeye sahip ı ı ı
ı
Elektromanyetik: Yöntem, veri ı ı ı oldukça ı ı
ı AY[1ca ğ (contact) sorununa da sahip ı önemli bir avan-
ı Ozellikle de özdirenç ve manyetikle birlikte ı ı ğ ı çok et-
kin sonuçlar vermektedir,
Elde edilen veriler yerin türlü özelliklerinden ı ğ ş frekans-
larda gürültülere sahiptir. Bu yüzden gürültülerin yok edilerek, ı
gürültü ı ı ı ı ı gerekmektedir. Aynca ı ı ı bi-
çim ve derinlik gibi parametrelerinin ı ı ğ ana ı ı
Böylece ı prospeksiyonda ı birçok ğ ğ
arkeolojiye uygulanarak daha etkin ve olumlu sonuçlann ı ı ğ
ı
ilginç Jeofizik ı ş Birkaç Örnek
S0I!.lÜ ı ı arkeoloji ı ğ üzerinde ilginç birçok ı ş ı
ı ş ı Ozellikle sinyal analiz, imaj ş ve grafik gösterim yön-
temlerindeki ş ş olarak ı ı ve ı niteli-
ğ büyük bir ilerleme gözlenmektedir. Bu ilerlemenin ğ
göstermek için Ingiltere ve Almanya'da ı iki ilginç ı ş ör-
237
nek vermenin ı ğ ı ı ş Bunlardan biri A.J. Clark
ı bir Roma ı üzerinde ı ğ ı özdirenç ı ş ı ı Ş
kil: 3). Bölgede elde edilen verilerden ş harita (dot-density
display) ş solunda, ı sinyal analiz ş sonra ı ğ ı
görünüm ise ğ ı gözlenmektedir. Burada ş sonra ı
ı ğ oldukça ı ğ ı görülmektedir. Ikinci ilginç ı ş
ise, i. Scollar v.d. (1986) ı imaj ş üzerine ı ı
Ş 4). Ş arkeolojik bir alandan elde ş manyetik verinin
türlü gösterirn teknikleri ı ı ş ş görüntüleri ve ş
n ı biçimde görülmektedir. Imaj ş ı ı görünebilirli-
ğ ve ı ı saptanabilmesi ı ı önemli ğ da vurgula-
ı ı
Son birkaç ı beri ülkemizde de oldukça nitelikli ve ilginç ı ş
malar ı ı Bu da Türkiye arkeolojisi ve ğ ı ı se-
vindiricidir. Bu ı ş elde edilen iki ilginç örnek Ş 5,6 ve
Ş 7, 8'de görülmektedir. Ilk ş Erken Bronz ğ kalma bir hö-
yük olan Göltepe'de ı ı ş ı ı ş ı Ş bölgede elde
edilen verilerden ş ·kontur ı ve ı sinyal analiz ş
lemlerinden sonraki ı ğ ı biçim ve üç boyutlu gösterimleri görülmekte-
dir. Okla gösterilen ilginç anomali üzerinde ı ı sonucunda fo-
ğ ı görülen ı elde ş (Resim: 1). Ikincisi ise, Hellenistik
bir kent olan Metropolis'in tümüyle örtülü tiyatrosu üzerinde ve. ı
ı ş öncesi ı ı ş .özdirenç ı ş ı ı ı ş ı Inceleme
ı ı sinyal analiz öncesi ve ı elde edilen haritalan ve üç bo-
yutlu gösterirnleri Ş 7, 8'de görülmektedir. Oklarla gösterilen bö-
lümlerde ise tiyatronun ı etkisi ı gözlenmektedir. Ka-
ı sonucunda ise ilginç bir ı Anadolu. tiyatrosu ortaya ı ı ş ı
(Resim: 2). Aynca bu konuda Daskyleion'daki ğ tümülüsü üze-
rinde ı jeofizik ı ş da ı ilginç sonuçlann ı ı ğ ı bi-
linmektedir.
ğ Türkiye Arkeolojisi ı ı Önemi
Türkiye "Prehistorik" ve "Historik" tarih ğ ı ı dün-
yamn en zengin ülkelerinden birisidir. Ancak arkeolojik ı ş ı
ı ı ve ı ı büyük sorunlar ı Bu sorunlar, ülke ı ı
ı çok büyük bir roloynayacak birçok tarihsel ğ toprak ı
ı ya da ğ ı neden ı ı azaltabil-
menin yollanndan biri de; ı jeofizikyöntemlerle ş ı ı
ı ı ı ı Ancak Türkiye'de arkeoloji ğ ş
diye ğ hiç ı ı ı ğ ı ı ş ı jeofizik ı ş
malar için aynlacak ı oldukça yüksek ı gerekmektedir (türlü
238
aletler, bilgisayarlar ve program destekleri gibi gereksinimlerin ivedi ola-
rak ş ı ı için). Ancak ilk ı ı sonra ı ğ ı dü-
ş ı ı ı ı inecektir. Bu Ş 9'daki tablo ve ı
te ı olarak görülmektedir. Ş 9'dan da ğ gibi, Türkiye'de
arkeoloji ı ğ üzerine ı ş bir ekibin ş ı sonra, ka-
ı maliyetlerinde ı bir ş ş elde edilebilecektir. ı
ca;
- Alan ı önce ı ğ ğ ı büyük bilgi biriki-
mi,
- ğ ve ı ı arama tekniklerinin ş sit alan ı ı ı
saptanarak, kaçak ı ı önlenmesi,
- Büyük turizm kompleksleri. otoyol ve baraj ı ı önce ya-
ı ı ı arama teknikleri ı ı sit ı ı belirlenip, ı ı
ı çizilmesiyle arkeolojik ı ı ı ğ
Yine tarihsel ğ en fazla sahne olan ve Türkiye'de de oldukça
fazla bulunan tümülüslerin ı ı ı ş bir ı
zik arama projesi sonucu, Türkiye müzeleri maddi ve manevi yönden çok
büyük ğ sahip ı Aynca ş da belirtmeliyiz ki, arkeo-'
loglarla ı ş ğ ş nitelikli ı ş ı Türkiye
ve dünya arkeolojisine büyük ı ı
ı KAYNAKLAR
BERNABINI, M., BRlZZOLARI, E. and MAZZOLA, C. 1987, Anomalies due to resistive
para11elepiped bodies in resistivity profiles: Bollettino di Geofisica Teorica ed Applicata,
Vol: 29, N: 114, p: 133-146.
BERNABINI, M., BRIZZOLARI, E. and PIRO, S. 1988, Improvement of signal-to-noise ratio in
resistivity profiles: Geophysical Prospecting, 36, 559-570.
CLARK, A. 1975, Archaeological Prospecting: A Progress Report: Journal of Archaeological
Seience, 2, 297-314.
DRAHOR, M.G. 1990, Jeofizik Arkeolojiyle Bilim Teknik, s: 191, sa.: 15.
DRAHOR, M.G. 1990, Göltepe'de Arkeojeofizik Uygulama: Cumhuriyet Bilim Teknik, s: 192,
. sa.: 15.
DRAHOR, M.G. 1991, Archaeogeophysics Studies on the Halicarnassos Antique Area: Work-
shop on Geophysical Data Inversion in Archaeological Site Investigation, Feb. 21-23, 1991,
P.U. Berlin, abstract book.
DRAHOR, M.G. 1991, 1991 Resistivity Progress Report on the Göltepe Artifieial Hill: D.E.Ü. re-
port,p: 1-15.
239
FRÖlll.JCH, B. and ORTNER, DJ. 1982, Excavations of the Early Bronze Age ı at Bab
edh-dhra Jordan, 1981: A ı report, 249-500.
HARA, T. and SAKAYAMA, T. 1985, The Applicability of Ground Probing Radar to Site Inves-
tigations: OYO Technical note, 1-32.
HESSE, A., JOLIVET, A. and TABBAGH, A. 1986, New prospects in Shallow Depth Electrical
i Surveying for Archaeological andPedological Applications: Geophysics, Vol: 51, No: 3,
p: 585-594.
'PATTANTYUS-A., M. 1986, Geophysical Results in Archaeology in Hungary: Geophysics, Vol:
51, No: 3, p: 561-567.
SCOLLAR, 1., WEIDNER, B. and SEGETII, K. 1986, Display of Archaelogical Magnetic Data:
Geophysics, Vol: 51, No: 3, p: 623-633.
SORES, L. 1986, Geophysical Measurements at the Site of a Roman Homestead at Balacapuszta:
Eötvös Lor and Geophysical Institute of Hungary, 1-14.
TSOKAS, G.N. and ROCCA, A. Ch. 1986, Geophysical Prospecting at Archaeological Sites
With Some Examples From Northem Greece: First Break, Vol: 4, No: 8, p: 31-39.
WEYMOUTII, J.W. 1986, Archaeological Site Surveying Program at the University of Nebraska:
Geophysics, Vol: 51, No: 3, p: 538-552.
WYNN, J.C. 1986, Archaeological Prospection: An Introduction to the Special Issue: Geoph-
ysics, Vol: 51, No: 3, p: 533-537.
240
PRWE Ş
ı
ı
ı

r
i i
ARKEOLOITK JEOLOJIK VE İ ALANIN Ş
İ İ jEOMORFOLOj! FOTOGRAFLARI İ İ ALANI
TOPLAMA

İ
c----4
NIN İ
!----'
İ
ı
FOTOGRAFLAMA
Ş (VARSA) ELlE İ VE INCELEME
i
YÖRE INSANLARIYLA Ş
İ İ İ
i
r
i
JEOKIMYASAL İ
IXJYARLILIK VE
İ İ İ
H LABORATUAR
UYGULANACAK i
İ İ TOPRAK VE İ ı
İ İ İ
İ TOPLANMASI
SAPTANMASI
r
İ İ TEST i
ALANLARIN.IN.. İ İ i
VE OLÇU1MESI
i
r
TEMEL İ İ Ş
i
PLANININ Ş
i
İ TOPLAMA
i
r i
İ
İ
İ
İ Ş İ
İ Ş st
İ
VD. YÖNTEMLE-
İ İ İ
İ İ
İ KULLANIMI
UYGULANloIASI
ı
i
İ İ YORUMU
i
i
i
ı ELlE İ SONUÇLAR DOGRULTUSUND1
TEST KAZISI YAPILACAK ALANLARIN
SAPTANMASI
i
TEST
KAZlLARI
Ş İ
i
İ İ ALANLARIN
SAPTANMASI İ
PRWE RAPORUNUN
i
HAZIRLANMASI VE
KAZlLARA Ş
Ş 1- İ birarkeojeofizik ı ş ı
241
t
v

İ

İ

Y
Ö
N
T
E
M
L
E
R
Y
A
R
D
I
M
L
I

İ
(
C
A
T
)

İ

İ

ı

İ

İ

İ

İ
İ

İ
Ş

İ

ı

P
R
O
C
E
S
S
m
G
)
I
E
N
E
Y
S
E
L

İ

(
E
X
P
E
R
I
M
E
N
T
A
L
T
E
C
m
U
Q
U
E
S
)

İ

ı

İ
Ş

ı

İ

İ

İ

İ

ı

P
R
O
C
E
S
S
m
G
)

r
o
R
G
U
N
L
U
K

(
T
H
E
R
M
A
L
I
N
E
R
T
I
A
)
\
!
S
I
L

İ
"
(
T
H
E
R
M
A
L
m
F
R
A
R
E
D
)

İ

İ

İ

K
U
L
L
A
N
I
L
A
N
L
A
R
A
R
A
1
4
A

İ
\
\
'

İ

\
(
"
"
,
"
"
"
"
,
L

İ

/
\

İ

İ

ı

İ

K
I
R
I
L
M
A
V
E

ı

U
Z
A
K
T
A
N
A
L
G
l
L
A
I
l
A
(
R
E
M
O
T
E

İ

i
S
.
l
'
.
I
,
(
S
E
L
F

İ

.
1
'
.
(
r
s
r
n
c
a
n
P
O
L
A
R
I
Z
A
T
I
O
N
)

İ

R
A
(
G
R
O
U
N
D

İ

İ

O
L
A
R
A
K
K
U
L
L
A
N
I
L
A
N
L
A
R

İ

Ş

2
B
O
S
C
O
M
B
E
ı
E
A
S
T
F
A
R
M
S
Q
u
a
r
e

S
c
a
l
e
1
/
2
5
0
P
i
p
e
T
r
e
n
c
h
"
"
p
a
w
A
M
L
C
lb

ı

s
.
c
t
+
+
+

ı

..
,

.

':
,
:,

':
"
.
.
.
.

.
.

.
"
l
v
-
.
.

;
i
i
-
-
'.

...

y

..:'
,:
i
J
-
o
y
:
:
-
0
'0
:
:
-
+
.
'
.
+
.
".
.
:

-
,:
.
0
-
:
;
.....:
.
.
.
.+

ı

"
"
.
.
.
.
:
:
:
,
.
.
:
'1
1
-
Y
.
:
:
.
·
f
'
,
;
·
:
;
.
.
-
,
..:
.
;
,

.
)
:
'.
>

V
·
·
,
:
'
;
.
>
ı

ı

'
'
'
:
'
.•
\
.
.
'
:
r
I
'
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
r
.
.
.
.
.
.
.

s
.
r
.
:
»
.

,
,
,.
.

.
.
-
:
'

.
"
"
,
.
'
.
:
:
.
:
.

+ +
Ş

3
-
B
i
l
'
R
o
m
a

ı

ı

ö
z
d
i
r
e
n
ç

ş

ı

ı

a
)
s
ü
z
g
e
ç
l
e
m
e
ö
n
c
e
s
i
v
e
b
)
s
ü
z
g
e
ç
l
e
m
e

ı
g
ö
r
ü
n
ü
m
ü
.

(
a
)
(
b
)
.- .. -. -..- ,-.-'.,--' --- --.. ---.-.----...----.-, .'---
::.
"."..'"'' - -,'"
... _. ' ,,__ _•.•_._ ii. ' ..__ " ol
. '," ,,-- - .
:.':' i;: .....
:: ;:;::
--- -- ,-." --.---- --'.--.- .
..- .." "--. - .' --,--- ' ." .. "
.. "'" ' .. ' - -.. -- '--.-.---' .- -.-.--
._, ••••• __ • •••• _ ••••••••• HH _ ••••_ ••••__ _ •••_ • --0---
-,--- - '.- - - - ..---.-
--- - --.. ---- -..- -.-- _- - "
.-..- -.-..---- .- --. .---. -_.- -.-........ .
::::::::::::.:.:::.:::::: :.::: ::::::::: : :.
--- - --.--- _- ---.-. ,.- ', .--
----.----- - -.- .-........... -.' -.-- -.. ' .
-----. . - -- -- --- ..
------ -- -- -..-.-.---- ----- ' , -
:::::::.:.:::: .. ...:: ..:-.;::::::::::::::.:' :... ' .
...---.-- ---- .. - -.-.. .'"
'. •• _. •• ._._. __ 0- • -.. ' •
...
'··.:1;iff
.;.•'{.,>
'.':1':",
Ş 4- İ ş (Scollar 1966'dan.)
244
O
B
S
E
R
V
E
D
R
E
S
I
S
T
l
V
I
T
Y
D
A
T
A
O
F
A
R
E
A
-
!
A
F
T
E
R
L
O
l
V
-
P
A
S
S
F
I
L
T
E
R
lO
.Q
O
N
>
<
"
3

ı
E

.0
0
-
'
·
·
'
-
.
.
/
,
1
-
,
,
-
:
:
"
"
"
.
3
4
.0
0
3
7
.0
0
-
o
.
c
c
A
F
T
E
R
H
I
G
H
-
P
A
S
S
F
I
L
T
E
R
A
F
T
E
R
C
R
O
S
S
-
C
O
R
R
E
L
A
T
l
O
N
1
0
0
0
7
.0
,,"
1
.0
0
4
.C
O
i
.O
O
ı
o
.o
c
1
'
3
0
0
H
i
0
0
1
9
0
0
ı
0
0
;
r
;
-
-
'
-
'"
-
,
,
"
'
0
c
:
:
:
:
,
'
"
0
0
,
.
0
0
.
.
0
0
'L
e
O
'
"
0
0
s
1
0
0
.
.
0
0
"
.
0
0

r
.
o
c

/
-
>
'
0
,
,
,

O
/
'
-
>
"
A
O

.
'.
0
0
E
'Q
O

\
'
c
o
i
i

i
1
"
l
l
l
I
I
U
/
l
I
'
j
f
,
-
.
,
i
;
.'

/
)
/
;
:
y
p
4
f
,

\
i

.
u


_
_

_
_

U
h



=
;
;
;
:
;
;
;
;
w
,
c
y
"

'
0
.
"
'
1
1
'
-
-
'
0
\
"
\
)
)

\

,
.
h

.
!
.
O
O

ı

1
,
'
-
0
o
ı

"
"
0
0
7
.0
0
1
0
.0
0
1
3
.0
0
1
:
:
0
'

.
'
y

ı

,

\

.

2
8
.0
0
3
L
O
O
3
4
.0
0
3
7
.0
0

ı

1
0
.
0
0
'
" t
;
'
.
0
,
.
3 E

G
Ö
L
T
E
P
E
-
1
9
9
0
Ş

5
-
A
r
e
a
-
l
ö
z
d
i
r
e
n
ç

ı
v
e
s
i
n
y
a
l
a
n
a
l
i
z

ı
g
ö
r
ü
n
ü
m
l
e
r
i
(
W
e
n
n
e
r
,
2
m
.
)

O
B
S
E
R
V
E
D
R
E
S
I
S
T
l
v
l
T
Y
D
A
T
A
O
F
A
R
E
A
-
l

A
F
T
E
R
L
O
W
-
P
A
S
S
F
I
L
T
E
R
a
l
]


s

ı

_
#
>
a a .
q

ı
;

A
F
T
E
R
H
I
G
H
-
P
A
S
S
F
I
L
T
E
R
A
F
T
E
R

ı

..,
i
i
'

/
'
/
.
,
.
G
Ö
L
T
E
P
E
-
1
9
9
0
Ş

6
-
A
r
e
a
-
l
'
i
n
ü
ç
b
o
y
u
t
l
u
g
ö
s
t
e
r
i
m
l
e
r
i
R
A
'
"
R
E
S
I
S
T
I
\
1
T
Y
D
A
T
A
O
F
M
E
T
R
O
P
O
t
l
S
T
H
E
A
T
R
E
A
F
T
E
R
L
O
W
-
P
A
S
S
F
I
L
T
E
R
1
.
0
0
2
.
4
-
2
3
.
8
3
'
5
.
2
5
e
.
6
7
8
.
0
8
9
.
5
0

1
2
.
3
3

ı

1
8
.
0
0
1
0
.
0
0
ı

,
l
(

...

ı
ı
ı
t
i
i
.
I
C
I
i
I
I
I

.

ll
.
.
.
.
ü
.
,
1
0
.
(
0
0

a
.
s
O
\
,
/
2
0
0
.
,
i
',
'
"
i
ı

7
.
0
0
'
\
i
\
\
\

i
/
7
0
0
c
\
i

5
.
"
"
f
l
i
l
l
l
l
t
'
f
:
:
,
.
"
.........

i
\

.........
-
-
.
;
;
:
:
,
0
.
.
.
.

5
.
5
0
"
.
.
.
,
" s
'
.
0
0
2
.
"
"
.
0
0
1
0
.0
0
s
.
s
o
L
O
7
.
0
0
<
:ii
i>
<
s
,
5
.
5
C
.
3 O
J
E
i
....
0
0
2
.
5
(
l
A
F
T
E
R
H
I
G
H
-
P
A
S
S
F
I
L
T
E
R
M
E
T
R
O
r
o
J
i
,
[
S
.
,
.
1
9
9
1
-
;
'
.0
0
2
.6
0
1
3
.
5
0 1
.
0
0
2
.
4
.
2
3
.
8
3

8
.
C
a
e
.
s
o
1
0
.
9
2
1
2
.
3
3
1
3
.
7
5
H
i
.
1
7
1
6
.
5
8
1
6
.
0
0
,
ı

E
:
:
"
i
i
!
i
i
\
\
V
/
!
i
'
/
/
F
4
'
"
"
"
,
)
'
1
/
(
,
i
i
3
'
0
.
o
o
)
r

J
(
!
J
}
)
'
o
'

/
4
e
.
5
0
r
>
s
J
-

ı

'
,
(
(

i
-
-
.
.
.
;
'

'
v
1
\
.

7
.
0
0

\

<
:...il.'"
7
.
(
"
Ç
\J
,
)

/

<

....
\


2
6
5
0

'
,
.
'
0
'
)

5
'
0
.
<
V
L
'
/
.
"
E
i
.

.0
0
.
/

ı

,
r
-
)
!
,
}

2
0
0

O
f
/
'
\

L
/
v

.
.

Ş

7
-
M
e
t
r
o
p
o
l
i
s
t
i
y
a
t
r
o
s
u
ö
z
d
i
r
e
n
ç

ı
v
e
s
i
n
y
a
l
a
n
a
l
i
z

ı
g
ö
r
ü
n
ü
m
l
e
r
i
(
W
e
n
n
e
r
,
5
m
.
)

ı
t
v
;.4
:>
.
r:::J
:J

ı

R
E
S
I
S
T
I
V
I
T
Y
D
A
T
A
O
F
M
E
T
R
O
P
O
U
S
T
H
E
A
T
R
E
'
"

E

ı
2

1
ı

ı

ı
o

g
!
'

ı

r
.
a
a
4
.
6
4
8
.
0
;
9
ı
ı
.
.
$
3
r
=
e
t
e
r
:
:
x
:
:
2
.
:
5
s g
o
A
F
T
E
R
L
O
W
-
F
A
S
S
F
I
L
T
E
R
"
L
t
:

J
i
f
-
'
"

j.
o
.
ı
7
"
"
A
F
T
E
R
H
I
G
H
-
P
A
3
3
F
1
L
T
E
R

ı

)
-
1
9
9
1
ı
ö
.
ı
'
7
'
8
.
0
8
-
-
'
-
j
-
-
'
-
'
-
'
-
.
-
-
,
-
.
-
r
r
-
r
-
r
-
ı
ı

6
3

ı

-
4
·
.
6
4

i!J

-

'=
-
-
.
-
-
-
.
-
;
-
-
.
,
"
-
-
-
r
-
,
-
_
.
.
.
.
;
-
.
.
.
.
1
.
.
0
0
'
S

8
Ş

8
-
M
e
t
r
o
p
o
l
i
s
t
i
y
a
t
r
o
s
u
ü
ç
b
o
y
u
t
l
u
g
ö
s
t
e
r
i
r
n
l
e
r
i
.
Resim: 2- Ş 7 ve 8'de özdirenç ı
verilen Metropolis tiyatrosunun
ı bir görünüm
Resim: 1- AREA-l üzerindeki ilginç
anomalinin jeofiziksel test ı ı
(fix ı ğ ğ 16 m
ı
249
o
1
0

ı

ı

p
e
r
i
y
o
d
1
0

ı

ı

p
e
r
i
y
o
d
1
0

ı

ı

p
e
r
i
y
o
d
3
5
0
h
e
k
t
a
r
i
ç
i
n
:
3
a
r
k
e
o
l
o
g
1
0

ş

ı

i
ç
i
n
)
2
j
e
o
f
i
z
i
k
m
ü
h
e
n
d
i
s
i
,
2
o
p
e
r
a
t
ö
r
v
e
3

ş

(
j
e
o
f
i
z
i
k

ı
ş

i
ç
i
n
)
_
J
e
o
f
i
z
;
'
k

ı
ş

1
)
M
a
n
y
e
t
i
k
(
l
i
n
.
g
r
i
d
l
e
m
e
i
l
e
)
2
)
Ö
z
d
i
r
e
n
ç
(
i
i
i
i
i
i
)
3
)
E
l
e
k
t
r
o
m
a
n
y
e
t
i
k
(
i
i
"
)
4
)
R
a
d
a
r
A
r
k
e
o
l
a
j
i
k

ı
J
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

J
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

+
i
m
a
j

ş

A
r
k
e
o
l
a
j
i
k

ı
J
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

J
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

+
i
m
a
j

ş

3
6
4
.
0
8
3

a
5
h
e
k
t
a
r
:
3
8
5
.
4
5
5

a
2
5
0
h
e
k
t
a
r
:
4
4
0
.
9
2
6

a
3
5
0
h
e
k
t
a
r
2
5
.
4
8
5
.
8
1
0

5
3
9
.
6
3
7

4
4
0
.
9
2
6
i
1
8
0
.
0
0
-
r
-
-
-
-
l
r
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
:
-
-
-
-
-
-
-
-
i

,
\
4
,
.
\
\
\
\
\
\
\
\
"
B
_
'
\
.
J
e
o
f
i
z
i
k

ı
ş

ı

a
r
k
e
o
l
a
j
i
k

ı

g
ö
r
e
m
a
a
l
i
y
e
t
y
i
i
z
d
e
s
i
(
3
5
0
h
e
k
t
a
r
i
ç
i
n
)
ı
%
2
.
1
1
%
1
.
7
3
J
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

J
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

+
i
m
a
j

ş

ı
:
a
r
k
e
o
l
a
j
i
k

ı

:
j
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

:
j
e
o
f
i
z
i
k

ş

ı

+
i
m
a
j

ş

1
0
.
y
i
l
4
.
y
i
l
6
.
y
i
l
B
.
y
i
l
p
e
r
i
y
o
d
2
.
y
i
l
2
0
.
0
0
e
o
.
o
o
.
.
,
4
0
.
0
0
-
t
8
0
.
0
0
-
1
2
0
.
0
0
-
1
6
0
.
0
0
1
0
0
.
0
0
-
1
4
0
.
0
0
-
'
-
"
@
'
o
"
o
Ş

9
-

ı

ş

ı

ı

a
r
k
e
o
l
o
j
i
k

ı
i
ç
i
n
d
e
k
i

ı

ı
g
ö
s
t
e
r
e
n
t
a
b
l
o
v
e
g
r
a
f
i
k
İ 1990
Wolf KOENIGS*
in der 5-wöchigen ı in Priene (27.8.-28.9.1990),
an der auBer W. Koenigs und H. Bankel zwei weitere Architekten, Jens
Misiakiewicz und E. Rüsch, teilnahmen, wurde mit der Bauaufnahme der
Agora begonnen. Die Arbeiten konzentrierten sich auf den Ostteil der
Heiligen Halle (Abb. 1), die nach der bisher unbestrittenen Interpretation
der Inschriften zwischen 155 und 125 v. Chr. errichtet worden ist. Das
erste Ziel war es, den im Vorbericht von Wiegand-Schrader gegebenen
rekonstruierten Querschnitt in Bauteilen nachzuweisen. Ungelöste
Fragen gibt es weiterhin im Dachbereich und an den Anschlüssen der
umliegenden Agorabauten.
Zunachst wurden alle relevanten ca. 1600 Bauglieder der Agora in
einem Steinlageplan auf der Basis der erhaltenen 1:100 - Aufnahmen der
alten Grabung ihrer jetzigen Lage nach einskizziert. Abbildung 2 zeigt
emen Ausschnitt dieses Planes mit dem üstende der Halle, Abbildung 3
ein Foto derselben Stelle von Nordosten. Danach wurden 400 Bauteile
mit Skizze, HauptmaBen und Hauptmerkmalen in das -begonnene
Steininventar aufgenommen, das in Buch- und Karteiform vorliegen
wird. 18 exemplarische Stücke wurden im MaBstab 1:10 aufgenommen.
Einige Bauteile seien hier als Beispiele jeweils im Foto und als
Zeichnung vorgesteilt:
Abb. 4a,b- 5. Ein dorisches Kapitell der Nordhalle.
Abb. 6, 7. Eine Ecktriglyphe vom Westende der Nordhalle.
Abb. 8, 9. Ein Eckzahnschnitt (Nr. 31), dessen Lage in Abb. 2
angegeben ist. Die Nordhalle besaB, wie bereits Schrader erkannt hat,
einen Zahnschnitt in ihrem im übrigen dorischen Gebalk.
Abb. 10 und 11 zeigen ein dorisches Eckgeison (Nr. A99 auf
Lageplan Abb. 2), dessen Zuweisung noch nicht gesichert ist, seine
Formen entsprechen denen der Nordhalle.
*
Wolf KOENIGS, Alman Arkeoloji Enstitüsü ş Camii Sokak No: 48 80090 -
İ
251
Abb. 12 zeight eine Sima mit Ranken und Palmetten von der
Langseite der Nordhalle.
Abb. 13 und 14 zeigen den Türsturz von einer der Türen in der
Nordwand der Halle,
Die erarbeiteten Unterlagen werden sowohl zur wissenschaftlichen
Erforschung der Bauten an der Agora dienen, als auch zur Vorbereitung
von Aufraumungs- und Restaurierungsarbeiten, die in der nachsten
Kampagne mit einem beispielhaften Abschnitt begonnen werden sollen.-
Herr Bankel begann mit der Niederschrift seiner Untersuchungen am
Zeustempel bei der Agora. Daneben entwickelte er für diesen Tempel
Vorschlage für einen zurückhaltenden Wiederautbau der Grundmauem
und ausgewahlter Bauglieder des Tempels, der im nachsten Jahr
durchgeführt werden soll. .
in diesem Zusammenhang ist geplant, das Zeusheiligtum und seine
Umgebung so aufzuraumen und herzurichten, daB der Besucher die
wichtigsten architekjonischen Zusammenhange am Ort verstehen kann.
W. Koenigs setzte die Arbeit an der Publikation des Athenatempels
mit der Analyse der Kapitelle fort. Daneben wurden einige Kapitellauf-
nahmen von J. Misiakiewicz erganzt (Abb. 15 und 16).
H.V. Crowther arbeitete an einer Studie über Inschriften aus Priene.
Seine Arbeit steht im Rahmen einer gröBeren Untersuchung über die
Rolle auswartiger Schiedsrichter in den hellenistischen Stadten. Beson-
dere Aufmerksamkeit galt dabei den Buchstabenformen, um nach Mö-
glichkeit neue Anhaltspunkte für eine chronologische Reihenfolge der
früheren Inschriften des hellenistischen Priene zu erhalten.
Es ist geplant, die Arbeiten an der Agora fortzusetzen und nach
Möglichkeit zu intensivieren.
İ
W. Koenigs ve H. Bankel ile birlikte Jens Misiakiewicz ve E. Rüsch
ı ı ı ı ğ ı 27.8. - 28.9.1990 tarihleri ı 5 hafta süren
Priene'deki ş ı Agora'mn ı ı ı ı ı ş
ş ı ş ı Bu ı ş daha ziyade M.O. 155 ve 125 ı ya-
ı ı ğ ı ı ğ ı ş Kutsal ı (Kuzey Stoa) ğ ı ı
da ğ ş ı ı ı ş ı Burada ilk amaç, Wiegand-Schrader'in ön raporun-
252
da verilen, ı ı ı ş kesitini ı ı Zira ı ı ı
da ve ı Agora ı ı ğ ı ş so-
rular ı
Önce Agora ile ilgili 1600 kadar mimari ı bugünkü konum-
ı eski ı ait 1:100 ğ planlara dayanan bir buluntu pla-
nma ş ş
Resim 2'de ı ğ bölümünün ı ı birkesiti. Resim 3'te
de ı yerin ğ ş yer ı Dk ş olarak ı
ı ş ve kitap ve ş halinde düzenlenecek olan ş ""vanteri
için 400 mimari ı krokisi ı ı ş esas ölçü ve özellikl-.:' "·dir-
ş 18 örnek parça ise 1:10 ğ ş ı ı .. , d öge-
lerin çizimi veya ğ ı burada örnek olarak ş
Resim: 4a, b, 5. Kuzey Stoa'ya ait bir dor ş ı ğ ı
Resim: 6, 7. Kuzey ı ı ucuna ait ş triglyphi.
Resim: 8, 9. ı 2'de yeri gösterilen ş ş kesimi (No. 31),
Schrader ı ı ğ ı gibi, Kuzey Stoa dor düzenindeki ı
ğ ı ş kesimine sahiptir.
Resim: 10. ve 11. - Ait ğ yeri kesin olmayan, biçimi Kuzey
Stoa'dakileri ı dor düzeninde bir ş Geisonunu (Resim: 2'de bu-
luntu ı No. A99).
ı 12 - Kuzey ı uzun ı ait palmet ve ı dal
bezemeli simaya aittir.
Resim: 13, 14. ise ı kuzey duvanndaki bir ı ait söveleri
göstermektedir.
Bu ı ş elde edilen veriler, hem agora ı ı ı
bilimsel ş ı ı ı ı ı hem de gelecek ı kampan-
yada örnek bir ı ı ş ı planlanan restorasyon, temizleme ve
düzenleme ı ş ı ı mahiyetindedir.
H. Bankel ise ı ı Zeus ı ğ ı ile ilgili ı ş ı
ı ı ş ı ş ı ı zamanda kendisi gelecek ı uygu-
lanacak, ı ğ ait mimari elemanlarla ı temel ı yeniden
ı ı ı öngören bir öneri de ı ı ş ı
Bunun sonucunda, Zeus kutsal ı ve çevresinin ziyaretçilerin
önemli mimari bölümleri ı görebilecekleri ş düzenlenilme-
si ı ş
253
W. Koenigs, Athena ı ğ ı ş ı ı analizi ile ilgili ı ça-
ı ş devam ş Bunun ı ı ı ş ı ilgili çizim-
ler J. Misiakiewicz ı ı ş ı (Resim: 15 ve 16)
H.V. Crowther, Priene'de bulunan ı ilgili ı ş bu-
ş ı ş ı Hellenistik ş ı hakemlerin rolü
üzerinde ğ ş ı ş ı Hellenistik. Priene'nin eski ı ı kronolo-
jik. ı ı ı ğ ı ı harf ş ı bir önem ş
tir.
Agora'daki ı ş ı ve mümkünse ğ ş ı ı
ı ş ı
254
Abb. 1- Priene. Nordhalle an der Agora von Südosten gesehen
Resim: 1- Priene. Agora ı Kuzey Stoa ğ
255
ı ..•-..,..-.-w-_.-........,.- ....-- ...
.. .,...... '!-@. @
1.1 ı




t
256
-r ..
C(§
"'-
ı ı
il) ı
00-
'" c
ı
c-
ı
2.0
"''';
i· oSB
::::",
"';>.,
..cil)
'EN
O ı
ı
U U
C C
il) il)
;E;E
NN
.o .§
.o'"

Abb. 3- Priene. Nordhalle, derzeitige Lagerung der Bauteile am Ostende von Nordosten
gesehen
Resim: 3- Priene. Kuzey Stoa ğ ucundaki ı ı ı o zamanki konumu (kuzey-
ğ
257
Abb. 4a.b- Priene. Dorisches Kapitell der Nordhalle
Resim: 4a.b- Priene. Kuzey S t o a n ı n dor düzenindeki b a ş l ı ğ ı
258
ı ....


'. -
.
, )
ı ı
ı
L.K.
t. ",r
.f-..1. b,.
.... 141')

------;-- .... :....
} . i ;\ . .
\.
' .
" '
.....
-,
:":-':: i:
i
Abb. 5- Priene. Dorisches Kapitell der Nordhalle, MaBaufnahme i: i O(Z: E. Rüsch)
Resim: 5- Priene, Kuzey ı dor düzenindeki ş ı ğ ı (I: i Oölçekten ş
(Çizen: E. Rüsch)
259
Abb. 6- Priene. Nordhalle. Ecktriglyphe vom Westende.
Resim: 6- Priene. Kuzey Stoa, b a t ı ucun k ö ş e triglyphi
260
.

ı

_
1
[
;
I
,
;
,
1
"
.
t
O
,
r
-

.

ı

'
.
_
.
:
-
'
.
'
-
:
-

.
.
.7
"
"
"
_
"
:
-
:
:
r

4
0
1
\
i
L
-
,
,
;
.
_
_
d
r
.
0
0
-
"
(
:
1
\
i
.
,
\
.
,
'
-
_
_
_
....

ı

....

i
ı

i
?
e

I
b
l
l
l
l
l
'
I
I
'
:

"
i

ı
ı
ı

'
:
;
-
;
-
r
.
,
.
.

.
.
.
_
_

'


L
i
"
'
·
1
,
-
,
.
,
.
.
.
,
.
,
\
W
J
..
.
.
-
r
-

ı

i
l
l
,

,
-
.

.1
"
,
.
.
.
.
.

:
.
_
-
:
,
.
.
.
,.......
-
:

.

\
;
L
t
i
:
'
'
l
'
:
)
!

ı
i
:

)
\
ı
:
e
t
-
0
i

ı
i
t

ı

1
'
I
i
!
i
'
.
,
!
j
I
i
'
ı
,
!
J
.
.
-
'
N 0
'
\

A
b
b
.
7
-
P
r
i
e
n
e
.
N
o
r
d
h
a
l
l
e
.
E
e
k
t
r
i
g
l
y
p
h
e
v
o
m
W
e
s
t
e
n
d
e
,
M
a
B
a
u
f
n
a
h
m
e
1
:
1
0
,
(
Z
.
:
J
.
M
i
s
i
a
k
i
e
w
i
c
z
)
R
e
s
i
m
:
7
-
P
r
i
e
n
e
.
K
u
z
e
y
S
t
o
a
,

ı
u
e
u
n

ş

t
r
i
g
l
y
p
h
i
,
(
l
:
L
O
ö
l
ç
e
k
t
e
n

ş

(
Ç
i
z
e
n
:
1
.
M
i
s
i
a
k
i
e
w
i
c
z
)
Abb. 8- Priene. Nordhalle. Eckzahnschnitt Nr. A31 vom Ostende
Resim: 8- Priene. Kuzey Stoa, d o ğ u uçtan k ö ş e d i ş kesimi (No. A31)
262

ı
ı
ı

'
'
'
,
'
:
'
i
:
.
.
.

ı

'
.
.
.

ı
.
.
.

,
-
'
.
"
:
.
,
.
'

.
.

-
:
ç
v
v

;

ı
"
,
/
"
.
:
>
_
h
o
.
"
.
,
"
.
.'
t
.
"
:
,
'
1
,
I,
v

.
\
.
.
-

.

:."
:

:
"
'
;
1
.

',-
:
-
"
ı

.
.
.
.

.
.
"
"
',
y

.
/
f
{
;
:
;
-
:
;
:
:
:
,
'

'
:
-
-
,

i
.
i
i
"
:




,
,
-
1

;
;
:
L ı
N

A
b
b
.
9
-
P
r
i
e
n
e
.
N
o
r
d
h
a
l
l
e
.
E
c
k
z
a
h
n
s
c
h
n
i
t
t
.
M
a
B
a
u
f
n
a
h
m
e
1
:
1
0
(
Z
.
:
J
.
M
i
s
i
a
k
i
e
w
i
c
z
)
R
e
s
i
m
:
9
-
P
r
i
e
n
e
.
K
u
z
e
y
S
t
o
a
,

ş

ş
k
e
s
i
m
i
(
1
:
1
0
ö
l
ç
e
k
t
e
n

ş

(
Ç
i
z
e
n
:
J
.
M
i
s
i
a
k
i
e
w
i
c
z
)
Abb. 10- Priene. Dorisches Eckgeison Nr. A99
Resim: 10- Priene. Dor düzenindeki k ö ş e geisonu No. A99
264
i

! i
i
i
,)
" ,
.. } .. )
i'
ı
, i' --,-- il
-------
, ı i J ))
• ) :> )
d--.:>
..
Abb. 11- Priene. Dorisches Eckgeison Nr. A99. MaBaufnahme 1: LO (Z.: J.
Misiakiewicz)
Resim: 11- Priene. Dor düzenindeki ş geisonu No. A99. (1: 10 ölçekten
ş (Çizen: J. Misiakiewicz)
265

-
;
-
-

ı

.
c
-

/
l
o
·
[
:
2
s
s
s
;
$

S

_
_
_
_
_
_
_
_
_

ı

ı

J
"
"

i i
:
f
o
: i
.
,

.
.

ı

i
:
.
/
i
t
/
':
.
.

-
,
,
\
-
'i
/
.
;
....
:
j
'
'
'
'
\
.
i
·

T
'
\
.
,
.
.
.
!

.

r
'
,
1
\
'
i

_
_
:
'

',
'
:
:
/
L

'
\
i
,
o
l
·
·
.:
·
I
'
:
l
.

\
'
\
.(
0
\

i

"
i:"

1
/."
.
4
"

ı

;
.
[

ı

..
l
t
,
l
'
:
_
'
,
_
_
-
.
'
i
i
r
:
'
:
:
"
.
'
.
:
-
.
,
,
'
:
.
,
.
"
,
,
:

.
_
.
-
V
.
-
.
.
.
-

.

.
'
,

f
.
"
:
L
:
'
:
·

'
.
.
.
N 0
'
\
0
'
\

ı

ı

ı

.
.
.
_
,
.
-

,
.
"
,
-
"
.
.
.
.
.
.

ı
ı

'
n
"
'f
c
-
t
.
.
e

i
"
)
A
b
b
.
1
2
-
P
r
i
e
n
e
.
N
o
r
d
h
a
l
l
e
,
S
i
m
a
m
i
t
A
k
a
n
t
h
u
s
r
a
n
k
e
n
u
n
d
P
a
l
m
e
t
t
e
n
.
M
a
B
a
u
f
n
a
h
m
e
1
:
1
0
(
Z
.
:
E
,
R
ü
s
c
h
)
R
e
s
i
m
:
1
2
-
P
r
i
e
n
e
.
K
u
z
e
y
S
t
o
a
,
a
k
a
n
t
h
u
s
d
a
k
i
v
e
p
a
l
m
e
t
l
i
S
i
m
a
,
(
1
:
1
0
ö
l
ç
e
k
t
e
n

ş

(
Ç
i
z
e
n
:
E
.
R
ü
s
c
h
)
267
.1
r
-
;
i
,
j
i
.
.
.
.-
-
,
.
-
,
i
.
·
i
.
,
i
:
;
j
'_
.-

.
.

"
.
,
'
"
.
-
-
,

ı

i
i
"
1
i
L
L
L

_
.
.
:
.
"

-
{
,
;
;
J
)
.
-
i
"
<
.
_
_
'
1
1
.
.
.
-
.
.
.
1
=
-
-
-
.
;
\
)
-
-
'
<
,
,
:
'
L
.
'
f
l
"
.
:
'.

-
-
,
=
'
!
2
J
.
.
j
'
.
,
l
D
-
I


-
i
.
"

)
,
/
,
,
i
I
'
.
i
,
'
/
.
ı
ı

,

7
=
_
.
,
4
-
,
f

.

-
.
-
-

-
_
.
,

-
-
-
'
,
'
i
i
"
i

-


l
i

-
-
-
.
-
-
-
-
-
.
-
=
-
-
-
-

ı

,
-
1
1
'-
1
-
-
(

ı

.
.

.
-
.
,
.
.
:
':
.
.
.
-

1
-
-
=
-
1

-
i

!
:
'
:
,
-
,
"
,
-
,

ı

ı
,
i
l
,
.
.
.
-
-
-
-

(
'
-
-

-
"
'
,
_
\
-
"
,
"
,
'
,
'
*

ı

i
l
I
'
i
:
ı
ı
l
t
,
,
,
"
"
.
,
ı
i
"
'
.
.
J
.
'
'
L
i
!
i
i

,
.
.
.
'
,
'
:
,
"
'
.

'
.
'
.
,
"
i
'
-
'
'
\
;
i
i
J
-

;

,
:
l
l
i
l
'
.
.

T

ı

_
_

·
·
"
'
o
c
:
:
:
'
'
'
-
:
.
.
_
_:
-
,

,',.!
'
1
-
"
T
'
-
-
_
7
:
'
.
[
ı

:
;
-
I
'

:
:
<
':
,
:
.
,
i
l
t
;
;
·
.•
·
1
)
"
,
.
"
"
·
1
-
.
1
.
.
.
J
,
'
'
'
.
I
,
'
-
,
c
.
-
.
.
-
L
L
i
',
_
_
r
-
-
.

-
-
'

<
;
>
,
.
.
"
J

·
'
1
'

i
i
)
\
:
.
.
"
"
.
"
"
.
;
ı
'
"
i
P

i
i
?
i
i
{
i
'
\
-
,
<
,"
"
"
"
.
!
+
··:"
:V

ı
\
1
'
:
.
k
o
>
-
,,;i
,
\
.
:
_
_
.
_
,
.
.
_
_
<
"
_
_
'

c
\

(
i
1
\
\
"
'
(
l
J

ı

i
'
i
'
N c
t
'>
(
x
i
A
b
b
.
1
4
-
P
r
i
e
n
e
.
N
o
r
d
h
a
l
l
e
,
T
u
r
s
t
u
r
z
.
M
a
B
a
u
f
n
a
h
m
e
1
:
1
0
(
Z
.
:
J
.
M
i
s
i
a
k
i
e
w
i
c
z
)
R
e
s
i
m
:
1
4
-
P
r
i
e
n
e
.
K
u
z
e
y
S
t
o
a
,

ı
s
ö
v
e
s
i
,
(
1
:
L
O
ö
l
ç
e
k
t
e
n

ş

(
Ç
i
z
e
n
:
J
.
M
i
s
i
a
k
i
e
w
i
c
z
)
i
:
-r"

\
\
\
\
\
\.,"
.' 1\
I'
'i

./t,
,..
. ,\(
i
[.
·:C,::
, ';/
,__ >('. i
!
,
i

i
"
I'
i
.J.
Abb. 15- Priene. Athenatempel, ionisches Kapitell Nr. 887 der Bauphase i. (Z.:
J. Misiakiewicz)
Resim: 15- Priene. Athena ı ğ ı i. ı evresine alt ion düzenindeki ş ı No. 887.
(Çizen: J. Misiakiewicz)
269
'----_.__
.",
_",
-lj,vô:::,.nL -__
ı i
----- - --- - ---
l
!
IL .J
Abb. 16- Priene. Athenatempel, ionisches Eckkapitell Nr. 882 der Phase II (Z.:
J. Misiakiewicz)
Resim: 16- Priene. Athena ı ğ ı II. ı evresine ait ion düzeninde ş ş ı ğ ı No. 887.
(Çizen: J. Misiakiewicz)
270
HERAKLEIA AM LATMOS 1990
Anneliese PESCHLOW*
Die Kampagne des Jahres 1990 in Herakleia am Larmos dauerte vom
26. September bis 3ı Oktober'. Dank der Stiftung der Theodor Wiegand
Gesellschaft konnten in Herakleia in diesem Jahr vier Schautafeln aufge-
stellt werden, zwei am Seeufer gegenüber der ı Ada, die beiden
anderen auf der Agora. Mit Vertretem der Antikendirektion aus Ankara
und der örtlichen Behörden von Milas wurde die Problematik der touri-
stischen Herrichtung von Herakleia erörtert und erste Schritte eingeleitet,
den ş und den Bafasee zum Nationalpark erklareri zu lassen.
Neben einigen KontroIlen in der. alten Stadt und der Nekropole lag
der Schwerpunkt der Arbeit auf der Uberprüfung und Bearbeitung der in
. den früheren Jahren ersteIlten Planaufnahmenund Zeichnungen des
Athenatempels und der Agora-,
Der Tempel der Athena
Der Tempel der Athena, der Hauptgottheit von Herakleia, beherrscht
durch seine Lage auf einem vereinzelt hohen Felsen west1ich oberhalb
der Agora das Stadtgebiet und gibt sich schon von weitem als Wahrzei-
chen von Herakleia zu erkennen (Abb. 1.2)3. Neben den Befestigungen
zahlt er zu den am besten erhaltenen Bauwerken der Stadt. Seine Gneis-
wande stehen bis auf geringfügige Lücken noch in voller Höhe aufrecht.
Es fehlen nur der obere Aufbau und die Front (Abb. 1-3). Die ı
tion des Tempels als Heiligtum der Athena ist durch Inschriften von
*
1
2
3
Dr. Anneliese PESCHLOW, Deutsches Archiiologisehes Institut, Postfach. 330014. D-l000
Berlin 33-ALMANYA.
An dieser SteIle sei der türkisehen Antikendirektion für die rnir wieder groBzügig gewlihrte
Arbeitserlaubnis gedankt. Als Regierungsvertreter nahm Frau ğ Morçöl an der
Untemehmung teil. ı gilt mein besonderer Dank für ihre groBe Hilfsbereitschaft und
herzliche Freundschaft.
Die Bearbeitung des Athenatempels wurde Dr. ı Ernst-Ludwig Schwandner vom
Deutschen Archiiologischen Institut Berlin, die der Agora Dr. Volker Kastner vom
Pergamonmuseum in Berlin übertragen.
Zum Stadtplan s. F. Krischen, Die Befestigungen von Herakleia am Latmos. Milet ID 2
(1922) Plan 2.
271
seinen Anten, nach denen die Göttin den Beinamen Latmia trug, gesi-
chert. Durch die Datierung der Inschriften der Nordanten ergi bt sich
femer, daB der Bau bereits im 3. Jh. gestanden haben muB4.
Der Tempel der Athena ist ein ldeiner Bau dorisch-ionischer Misch-
ordnung mit gleichgroBer Cella und Vorhalle. Seine bescheidenen Aus-
maBe werden in erster Linie gelandebedingt gewesen sein. Aus Marmor
waren bzw. sind der FuBboden, die gesamte Front und der obere Aufbau.
Verstürzt an den Hangen des Tempels fanden sich mit Ausnahme der Ka-
pitelle der beiden Antensaulen Teile von allen Architekturgliedem. Der
Bestand wurde dieses Jahr noch einmal gesichtet und konnte bei der Rei-
nigung des Gelindes um einige wenige Stücke vermehrt werden.. per
obere Aufbau und die Gestaltung der Front sind damitgesichert: Uber
der höchsten heute noch erhaltenen Gneisschicht der Tempelwande
folgte ein umlaufender Marmorarchitrav, darauf ein dorisches Triglyphon
und anschlieBend ein ionisches Geison mit angearbeiteten Löwenkopf-
wasserspeiem. Von dem Architrav gibt es nur zwei Fragmente, darunter
einen Eckblock (Abb. 4). Das Triglyphon, von dem zahlreiche Blökke
bzw. Fragmente erhalten geblieben sind, ist ohne Kopfband. An den Eck-
glyphen ist es mit "Ohren" versehen (Abb. 5). Es weist betrachtliche
MaBdifferenzen auf, bei denen es bisher noch ungeklart ist, ob sie auf
eine Mitteljocherweiterung und/oder den dorischen Eckkonflikt zurück-
zuführen sind. Auch von der Sima haben sich mehrer Blöcke gefunden,
darunter der südwestliche Eckblock (Abb. 6). Er weist ein Auflager in
Bosse für den Eckakroter auf, der aber offensichtlich nie versetzt wurde.
An der Frontseite wurden die Gneisstufen des Toichobats von den Rück-
und Langseiten in Marmor als Stylobat und Tempelstufen ausgeführt,
Darauf erhoben sich zwischen den marmomen Antenverkröpfungen zwei
Marmorsaulen, von denen mehrere ı ı geblieben sind
(Abb. 7). Gemaü der dorischen Ordnung haben sie 20 Kanneluren, dabei
aber ionische Stege. Möglicherweise endeten die ionischen Kanneluren
ohne Basis auf dem Stylobat. Ein unkanneliert gebliebener Streifen weist
darauf hin, daB die Interkolumnien mit Schranken verschlossen waren.
Von den Marmoranten sind zahlreiche Blöcke erhalten, auch das Anten-
kapitell der Südante (Abb. 8). Der Schmuck der Giebelfelder beschrankte
sich .jeweils auf einen zentralen Reliefschild. Der Frontgiebel trug einen
marmomen Firstakroter, wie an dem erhaltenen Mittelstück mit den ent-
sprechenden Zurichtungen zu sehen ist (Abb. 9). Der Mittelakroter der
Front war also versetzt. .
4 Zu den Anteninschriften s. M. Wörrle, Jnschriften von Herakleia am Latmos i: Antiochos
III., Zeuxis und Herakleia. Chiron 18, 1988, 421 ff.; ders., Jnschriften von Herakleia am
Latmos II. Das Priestertumder Athena Latmia, Chiron 20, 1990, 19 ff.
272
Nach den Architekturformen zu urteilen würde man auf den ersten
Blick kaum an eine Entstehung des Tempels im 3. Jh. v. Chr. denken.
Doch ist eine Datierung in diese Zeit, wie bereits bemerkt, durch die In- .
schriften auf seinen Anten eindeutig gesichert. Fraglich ist nur. wie der
Tempel innerhalb dieses Zeitraumes einzuordnen ist, ob an den Beginn
des Jhs. wie die Befestigungen ader eher an das Ende. Bei der Neugrün-
dung einer Stadt, wie es bei Herakleia der Fall ist, liegt der Gedanke
nahe, daB der Tempel der Hauptgottheit einer der Bauten gewesen sein
müBte, der als ersten in Angriff genommen wurde.
Die Fundlage der marmomen Architekturglieder an den Hangen des
Tempels deutet nicht unbedingt auf eine Zerstörung seines Oberbaus
durch Erdbeben. Es spricht einiges dafür, daB der Oberbau in spatantiker
bzw. byzantinischer Zeit von Metallraubern demontiert wurde. Nur die
Gneiswande, deren Quadem nicht verklammert waren, blieben stehen
und erhielten ein tiefer gelegtes Notdach. Das laBt sich aus der Lage der
Balkenlöcher erschlieBen (Abb. 2.3). in dieser Gestalt diente der Tempel
kaum als Kirche, wie Chandler angenommen hat', Schwandner vermutet
als Speicher. Die dicke grobe Putzschicht, die vor allem an der auBeren
Nordwand der Cella erhalten geblieben ist, stellenweise auch an der Süd-
wand und in geringfügigen Resten auch im Innem, gehört in die Zeit der
Zweitverwendung (Abb. 2). Doch auch damals muB der ehemalige
Tempel eine wichtige öffentliche Funktion besessen haben, da zwei
Blöcke der demontierten Anten als Basen für je eine Bronzestatue vor
dem Bauwerk wiederverwendet wurden (Abb. 10).
Die Agora
Die Agora von Herakleia zeichnet sich als eine groBe rechteckige
Platzanlage von ca. 60 m Breite und 110 m Lange im Stadtbild deutlich
ab (Abb. 1)6. Der Haupteingang lag im Osten, ein weiterer ist im Nord-
westen in der Nahe des Propylons des Athenatempels zu vermuten.
Im Unterbau besteht die Agora aus Gneis, auf Platzniveau war sie
ein mit dorischen Saulenhallen umstandener platz (Abb. 11). Von den
saulenhallen sind heute mit Ausnahme der Nordwestecke, von der noch
der untere Teil der herzförmigen Ecksaule an seiner ursprünglichen
Stelle liegt (Abb. 12). nur noch Teile des marmomen Stylobats in situ,
vor allem im Westen (Abb. 11.13). Doch sind immerhin bis auf die Nord-
ostecke alle Ecken des Stylobats vorhanden.
5 R. Chandler, Travels in AsiaMinor 1764-1975 (1971) 156.
6 . Z ı . ı m Plan s. K. Wulzinger, Das Rathaus von Herak1eiaam Latmos in: F. Krischen, Antike
Rathanser (1941) Taf. 26.
273
Von der Hallenarchitektur des Platzes fanden sich verstreut im Ge-
lande der Agora Teile von allen Architekturgliedem mit Ausnahme der
Kapitelle (Abb. 14.15). Das ist merkwürdig bei der groBen Zahl von
Saulen, die die Agora ehemals besessen haben muB.
Einige Saulen wurden nie fertig kanne1iert, sondem blieben in Bosse
bis auf das untere Ende, das vor dem Versetzen bereits kanneliert wurde
(Abb. 16). Die Halle wurde demnach nie vollendet. Eigenartig ist femer,
daB einige Saulen der Osthalle in der nördlichen Halfte nicht aus
Marmor, sondem aus dem lokalen Augengneis gefertigt wurden. Das ist
insoweit verwunderlich, als Herakleia gute Marmorvorkommen besaB,
die gewerbsmafsig in groBem Umfang abgebaut und exportiert wurden.
Mangel an Marmor hat es hier nicht gegeben. Was war also der Grund?
Im Süden muBte das Gelande künstlich abterrassiert werden.Hier
ruht der Platz auf umfangreichen Substruktionen, die zu Zweidrittel als
zweigeschossiger Magazinbau genutzt wurden ahnlich wie bei der Agora
von Alinda (Abb. 17.18). Dieser Magazinbau besteht in beiden Geschos-
sen aus einer Reihe von untereinander nicht verbundenen Kammem, die
sich nach Süden mittels einer Tür zu einem Korridor öffnen. Die Kam-
mem des Obergeschosses besaBen seitlich der Türen kleine, sich innen
nach unten erweitemde Fenster. Spuren von hölzemen Fenster- und Tür-
laibungen oder VerschluBvorrichtungen im Mauerwerk gibt es nicht.
Merkwürdig und bisher auch unverstandlich ist die zum Platz hin schrage
Deckung der oberen Kammerreihe (Abb: 19).
Wie sah die Südfassade des Magazinbaus ursprünglich aus? Erha1ten
haben sich davon nur die unteren Steinlagen (Abb. .l8). Diese enden in
gleicher Höhe und zwar über dem Niveau der Türschwellen der unteren
Kammerreihe, was nur heiBen kann, daB der Magazinbau von Süden
nicht zuganglich war. Der Eingang kann nur im Osten gelegen haben.
Doch zurück zur Mauer. Wurde sie einmal abgetragen oder wie e r k l a r ı
sich der Umstand, daBan verstürzten Blöcken hier so wenig erha1ten ge-
blieben ist?
Über dem Magazintrakt erhob sich auf Platzniveau eine zweischiffi-
ge Halle mit einer ionischen Saulenstellung in der Mitte. Eine Saulenba-
sis liegt noch oben auf der Kammerwand (Abb. 19.20), drei weitere
finden sich verstürzt an der Südseite. Ebenso gibt es Teile der Sauleri
(Abb. 21). Basen und Saulenschafte sind noch in Bosse. Die Halle wurde
also auch nie vollendet. Hinweise, wie die Südfront ausgesehen hat,
fehlen bislang. .
274
\
Das westliche Drittel der Südseite des Marktes wird von einem Ge-
baude eingenommen, das im Unterbau wegen des ansteigenden G e l a r ı d e s
nur abterrassiert ist und nicht weiter genutzt werden konnte (Abb. 22). Es
nahm die gesamte Breite der Kammerreihe und des Ganges ein. Das
Mauerwerk dieser Substruktion ist besonders sorgfaltig ausgeführt und
unterscheidet sich darin von dem des Magazintraktes. Auf Platzniveau
war der Südwestbau in Marmor hochgezogen mit einer architektonisch
reich gegliederten Südfassade. Die zugehörigen marmomen Werkstücke
befinden sich in .Sturzlage davor (Abb. 22. 23). Mit ihrer Hilfe dürfte
eine zeichnerische Rekonstruktion dieses Baues möglich sein. Qualitats-
maôig sind diese Architekturglieder das Beste, war bisher aus Herakleia
bekannt ist. Sie gehören in das 2. Jh. v. Chr., in die Blütezeit der Stadt.
Dieser Teil der Agora ist auf jeden Pan damals entstanden. Gilt dies auch
für den östlich sich anschlieBenden Kammertrakt oder wurde hier viel-
Ieicht bereits im 3. Jh. mit den Arbeiten begonnen? Und wie Iange wurde
an der gesamten Anlage gebaut? Eines steht auf jeden Pall fest: Die
Agora wurde nie ganz fertiggestellt. Vielleicht hatte sich die Stadt mit
diesem gewaltigen Bauvorhaben übemommen.
275
276
Abb. 2- Athenatempel, Nordseite
Abb. 3- Athenatempel, Ostseite
277
Abb. 4- Athenatempel, Eckarchitrav
Abb. 5- Athenatempel, Triglyphon
278
Abb. 6- Athenatempel, südwestlicher Simaeckblock
Abb. 7- Athenatempel, ı
279
280
Abb. 8- Athenatempel, Kapiten der Südante
Abb. 9- Athenatempel, Frontgiebel
Abb. 10- Athenatempel, als S t a n ı e n b a s i s
wiederverwendeter Antenblock
Abb. 11- Agora, Westseite
281
Abb. 12- Agora, nordwestliche Ecksaule
Abb. 13- Agora, Südwestecke
282
Abb. 14-· Agora, Triglyphon der dorischen Halle
Abb. 15- Agora, südöstlicher Eckzimablock
283
Abb. 16- Agora, unfertige Saule der dorischen Halle
Abb. 17- Agora, Kanunertralct
284
Abb. 18- Agora, Kammertrakt
Abb. 19- Agora, Kammertrakt
285
Abb. 20- Agora, unfertige Saulenbasis der Südhalle
Abb. 21- Agora, unfertige ionische Saule der Südhalle
286
Abb. 22- Agora, Südwestbau
Abb. 23- Agora, Fenstergliederung des Südwestbaus
SATALA YÜZEY Ş 1990
Christopher S. LIGHTFOOT*
23 Temmuz-lO ğ 1990 tarihleri ı ş bu
ş ı Chris Lightfoot, ğ Çakar ğ ı Helen Boyd (res-
sam), William Fahey (St. Andrews Universitesi ihtisas ğ Eric
Ivison (Birmingham Universitesi ve Atina'da kurulu British School'da ih-
tisas ğ Janene Ridley (Londra Üniversitesi, King's College li-
sans ğ ve ı Temsilcisi olarak Tokat Müzesi'nden ı
Güven ş ı ş ı ı ş British. Academy ı
ş bir ödenekle finanse ş olup, Ankara Ingiliz Arkeoloji Ens-
titüsü ı ş
Ekip ilk olarak Erzurum Müzesi'nde bir araya ş ve üç gün sü-
reyle Satala'dan müzeye ş malzeme üzerinde ı ş ı ş ı Biri ş
biri ş ş toprak olan ve ı alma yoluyla müzeye ı ı ş iki
küçük eser ı ş ı tüm mimari parçalar, mezar ı ve epigrafik
malzeme Satala'dan 1986 ı ı ş (geçen ı raporda belir-
ğ gibi 1987 ı ı ğ Toplam olarak 19 eser üzerinde ı ş ı ı ş
ve bu eserlerin Satala ş ı ı ait son raporda ı
üzere ğ ı ş (Resim: 1). Bu eserler ı bulunan üç
adet mezar steli daha önce Mitford (1974a: s. 164-5 no. 3; 1988: s. 171
no. 1 ve s. 172 no. 3) ve French ve Summerly (1987: s. 17-18 no.)-2) ta-
ı ı ı ş ı Bu ı ş ı ı ş ı Hilmi Ozkoru-
cuklu olmak üzere tüm müze görevlilerinin içten ı ı ı gördük.
Bu ı ı ş ı ı 1989 ı ı ş ş olan ça-
ı ş ı ı ve ı ı ş (Lightfoot
1991). Bu amaca yönelik ı ğ ı ı birkaç hedefimiz ı
(a) kale içindeki ve ı ş ı ı ı ı ı
ı ı (b) bazilika olarak ı ı ı ı olarak incelenme-
si, (c) ş anda köyde bulunan tüm antik malzemenin ı geçirilmisi
(d) ş daha çok temsil ğ sahip yüzey ı ı
*
Cristopher S. LIGHTFOOT, İ Arkeoloji Enstitüsü, Tahran Caddesi No: 24 06700-
ı
289
toplanarak ş gerçek konumunun ve ı ı ve
(e) Satala civanndaki tepelerin üzerinde ğ söylenen ş
rin ş ı ı ı
(a) Geçen ı her ne kadar ı plana dahil ş se de,
kalenin kuzey ve ğ duvarlan üzerinde birkaç kule ı ş ı Bu se-
ne kuleler 1:100 ğ ş Kalenin kuzey duvan boyunca 4
kulenin izleri ı ş ı ğ kenan boyunca ise plan ı ı ı
ı ı bir kule yeteri kadar ş ı ğ
ş kulesinin ı bir ı ve dikey resmi ş Koruma duvar-
lan içinde yer alan ve ı ı Mitford ı ş olan
kemerli ı ş anda ş ı ait temeller ve daha kuzey-
ı bulunan ve geçen ı raporda ş olan duvann ı ı
ı ş ı zamanda kalenin ı ş ı kalan iki ı ı
ı ı da ı ş Bunlardan bir tanesi, kalenin ğ
sunda ş ğ ı akmakta olan Sadak ı uzanan yolun ı ğ
ri ise ı bulunan ve çok ı bir süre önce ı ı ş olan bir ara-
zide yer ı Bu arazi ı bulunan ş ve kalenin kuzey
duvan boyunca akmakta olan dere ile çevrilidir. Maalesef her iki ı
ait ı ı da oldukça yetersiz ı nedeniyle, ı ve ne büyük-
lükte bir ı ait ı saptamak mümkün ı ş ı Kaçak ola-
rak ş ı sonucunda, ikinci ı ait moloz ş ve harç
ş ı ı malzemeyle ı ı ş bir duvar ı ve bu duvar ı ı
içine veya ı ğ uzanan, içi ı ile ı ş ğ bir kanal da
ortaya ı ı ı ş ı (Resim: 2). Bu ı ı yukandaki tepede bu-
lunan ş su ş ı ı ı ğ ı ı ı ş ve ı ı bir ha-
mam ı ğ ş ı bilimsel ı sonucun-
da, bu ı ilgili daha fazla bilgi ğ ş
(b) Kalenin ğ yer alan kemerli ı ş
olan bu ı ı ş sonucunda, bu ı ı Biliotti ı öne sü-
ğ ve bizim 1989 ı ı ı ş raporunda da tahmin ğ gibi bir
bazilika ğ yolundaki ş ğ ı ş ı Kategorik olarak
bunun bir su kemeri ı ğ ı ı söylenebilir. ı ı kemerli,
haç ş payandalarla iki yana ı bir merkezi ı ı ve dar bir
yan ı ı ş ğ ortaya koyan bir ı ı ı ı ş ı ı ı
ğ ucunda, Biliotti ı da ı ş olan apsise ait ı ı tes-
pit ş (Mitford 1974b: s. 233-5 ve Ş 13). Fakat ı ucuna ait
ı ı ş tarla duvan bu ı yol gibi ı ı ı ne-
deniyle yok ş ı Bu nedenle ı düzeni görebilmemizi ğ
cak çok az ş ı ş ı Fakat ı genel bir plan ı ı kilise ola-
rak ı ı ğ önermektedir. Bu izlenim, Erken Bizans
dönemine ait birçok mezar ı ı ı ı da bu ı ı çevresinde bulun-
290
ş ı nedeniyle ş Son olarak, M.S. 540/1 ı ı Jüs-
tinyen döneminde Kyzikos darphanesinde ı ı ş olan ve çok iyi du-
rumda ş olan bir bronz sikke (foilis) gördük (Resim: 3). Bu
sikke de, ı ı tam kuzeyinde yer alan bir tarlada ş Yuka-
ı ı ı ş olan bu nedenlerle, bu ı ı ı koruyucu Azizi
Eugenios'a ithaf ş bir bazilika kilisesi ğ ş
(c) 1989 ı ı köye ğ ı ı ş olan bezemeli ş ı ı
geçirilebilmesi için bir ı ş ş ı ı ş ı Bu ı özellikle Eric Ivi-
son'un gayretleriyle hemen hemen ş olan tüm ı me-
ş ı Iahitler ve mimari ı envanteri ı ı ı ş ı Toplam
olarak 200 ş ş ş ve ı ı ş ı Bu ş özellik-
le ilgi çekici olan bir nokta, 1874 ı ı Biliotti ı ş (Mit-
ford 1974b: s. 239 ve Ş 13) ve ı ı ş olan bir Dorik friz parça-
ı ı da ı ş ı ı (Resim: 4). Geçen ı ş
olan 3 adet ı ek olarak (bu ş bir tanesi bu seneki ı ş ı
ı ı ı ş olarak ş on tane daha üzerinde ı
olan ş ı ş Bunlardan dört tanesi Erken Bizans döne-
mine ait ş ı ı
(d) 1989 ı ı ı ş olan çanak-çömlek ve cam parça-
ı ı ı ı yüzey ı ı ı de-
vam ş Geçen ı ekili olan birçok ı bu ı nadasa ı ı
ı ş veya yeni ş ı toplanan buluntu ı ı ı ı
neden ş fakat ı zamanda ı ı modelinin bir dereceye ka-
dar ş ı da sebep ş olabilir. ı ş önce kalenin ku-
zeyinde bulunan arazilerde ğ ş ı ı ş ı Burada oldukça önemli
ı ğ ı ı (bu çanak-çömlek ı bir de tüm
profile sahip bir kase ı ı oldukça bol miktarda ğ cam ve
madeni ş ı ş Bu durum, bu arazinin ı du-
ı ı ş ı kalan ş ait ğ ş ş
Kalenin çevresinde, güneye, ğ ve ı ğ oldukça ş
bir alanda yürüyerek çanak-çömlek ı ş ı Fakat bu alanlar içerisin-
de ı ı yeterli ı buluntu ele ş ı
ş olan ı ı ı ş ı ı ı bulunan bir tarlada
ı ğ ı ve ı ş ş kaburga bezemeli
kaselere ait cam ı ş Köyün güneyinde Turan Ş
ait bir arsada ise, toprak renginin ğ ş ı küçük ğ ı ı
bir ş tespit ş Bu ş ince obsidiyen ı bir
adet ı mikrolit kesici ve az miktarda sert, ı el ı ı çanak-
çömlek ş (Resim: 5). Her ne kadar bu buluatular oldukça seyrek
bir ş ancak 35x 18 metre ş ğ bir alan üzerinde ş
larsa da Satala ı bulunan bir Erken Bronz ğ ş ı
ğ ı ş etmektedirler.
291
(e) Sadak köyü ı ı içerisinde bulunan ğ ş de in-
celemeler ı ı ş ı Bunlardan bir tanesi ı güneyindeki tepele-
rin üstünde bulunan ve güneye ve ğ ğ uzanan vadilere yukan-
dan bakan yüksek bir arazi üzerinde ı Köylüler 1989
ı ı bu ş ş ı da ğ gibi ı
küçük bir kilise veya ş ı hazine ı ı ı ş ve
acele olarak ı düzensiz ı ı hedefi ş ı ğ
duvarlanna ait temeller halen birçok yerde gözlenebilmektedir. ğ
ı ğ uzanan bu ı ı ğ ucunda iç ı 3.90 metre
olan bir apsis ı Bu küçük kilisenin toplam ğ 16-17 metre-
den fazla ğ ve ı ucunda bulunan narteks oldukça tahrip ş
ı Bu ı ait bezemeli herhangi bir ı ı ı
ı ş ı ı ait kiremit ı ise, tüm ş üzerinde ğ ı ı bir
ş gözlenmektedir. Bu ı ı dayanarak, ı ı kiremitlerle
ı bir ı ı ş ğ ş ı çok az ı ça-
nak-çömlek ş ı nedeniyle, tarihlendirilmesi mümkün olma-
ı ş ı
İ ş ise, ı biraz ğ ı kuzeyde bulunan tepe-
nin güneye bakan ı üzerinde yer ı ğ ve gü-
ğ ğ uzanan vadiler ve ı ş ğ alçak
ı veya geçiti kontrolü ı ı ş tek bir ş ya-
ı ş ı Bu ı ı ı ş toprak ve moloz ı
ğ ı ı ş gözlenmektedir (Resim: 6). Bu ş de hazine ı
ı ı dikkatini ş Bu nedenle ı içerisinde birçok çukur
ı ı ş ı ı 33.5x34.5 metre ı kareye benzer
bir görünümdedir. Biri kuzey ı 11 metre içeride, ğ güney
ı 15.5 metre içeride iki çapraz duvarla bölünmektedir. ı ta-
ı ı çok az alçak bir seviyede teras olarak belirlenen bir alan
ı Bu ı kompleksine bütün olarak ı ı ğ ı bunun ş bir
ı bina veya bir küçük kale ğ söylenebilinir. Bu ı ortada bu-
lunan bir avlunun iki ı uzanan bir ı odadan ve ı bulunan
bir ön avludan ş ı Çok az yüzey buluntusuna ı ş ı
Fakat ş üzerinde ı ı ş olarak ş olan ğ ve kiremit
ı bu ş büyük bir ı ı Roma dönemine ait ğ
nu önermektedir. ğ ı ğ diagonal parmak izleri ile
dekore ş fakat ne ı ki ı bir ğ ı ı
ı ş ı Iki parça cam ğ ve iki parça ş ı ı ı ş ı
ş ı biri kabartma bir yaprak motifi ile bezelidir, ğ ise
mimari bir ı
Bu ş ı ı ı ı toplanan çanak-çömlek ve cama ek
olarak, bir seri küçük buluntu da ı ş Bunlar 14 tane
292
ı ğ ı ki ı hepsinin üzerinde legio XV Apollinaris
ı ı (Resim: 7); M.S. 2. ı 6. ı kadar tarihlenen
18 sikke (2'si ş ı bronz) ve 8 adet bütün, ş ş topraktan ı
ı ş kandil ş Bu buluntulardan ı ı ı ş sonunda Bay
Güven ş ı Erzurum Müzesi'ne teslim ş ğ
ise sahiplerine iade ş Ş anda hem 1989 ı ı hem de 1990
ı ı ş ş olan ı ş ait tüm bir rapor ı
üzere ı ı
Ekler: Cam (Resim: 8)
A. Kôse ve bardaklar
1. Bir ı kaseye ait gövde ı Ş M.S. 1. ı ı ikinci ı ı Kalenin kuzey-
ı ı kaçak ı ı ş ı ı ı ı ş bir tarlada ş U. 63 mm;
G. 23.5 mm; Mak. Kal. 6 mm. ı mavi. ı döküm. Basit, yatay bir bant ı dikey
kaburga; ı tepesinde alet izleri; bant üzerinde ve iç yüzde sürtme ve parlatma izle-
ri. ş ı yok; birkaç hava ı ğ ı Benzer kaselere Roma İ ğ her yerinde
ı ı ı Avrupa'da ğ kez askeri ş ş ğ ı ı ı bu-
ş olan örnekler daha az bilinmektedir fakat ı nehri üzerindeki Tille Höyük ı ı
ı ı birçok örnek ı ş bkz. French 1985: 248 ş 6/5; bu tip kaburga-
ı ı tarihlendirilmesi için, bkz. Grose 1989: 246-7. Benzer örnekler: Hayes 1975: s.
20 no. 50-51 ve ş Grose 1989: s. 263-4 no. 230-232.
2. Bir ı ait gövde ı M.S. 1. ı ı ikinci ı ı ı ş
olan 1 no.lu kaseyle ı yerde ş U. 23 mm; G. 20 mm; Kal. 2 mm. Renksiz. Ka-
ı döküm. Dikey kaburga. Yüzeyde oyuklar, ş ve az irizasyon. Bkz. i no.lu eser.
3. ş bir kaseye ait ğ ı ı ı Ş Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesinde
ş Mak. Y. 22 mm; G. i i mm; Mak. KaL. 2 mm. ğ ı ı ı tahmin edilen ça-
ı 140 mm. Uçuk mavi. Serbest üfleme, ğ ı ı ş ı ş ı ı ı ş ve ı ı ş In-
ce ı gövde, Az miktarda ş ve irizasyon.
4. Büyük bir ğ ı ğ ı ı ait parça Ş M.S. ı ı -2. ı Kalenin kuzeyin-
deki sivil ş bölgesinde ş Mak. Y. 19 mm; G. 36 mm; Kal. i mm; ğ Ça-
ı 100 mm. Saydam mavimsi ş cam. Serbest üf1eme. İ ş ı ş ğ ı ı ince ı
gövde, az ş ve irizasyon; hava ı ı ve üf1eme ı ı ş ş yollar. Bu
parça, çarkta ı ı ş çizgilerle bezeli bir grup büyük bardakla ş bkz.
Lightfoot 1989: 27-8 no. 12-14 (referanslarla birlikte).
5. Bir kaseye ait ğ ı ı ı Ş M.S. (?) 2. veya 3. ı Kalenin kuzeyindeki sivil
ş bölgesinde ş Y. LO mm; G. 18 mm; Mak. Kal. 3 mm. ğ ı ı ı
tahmin edilen ı 100 mm. Renksiz. Serbest üfleme, ğ ı ı ş ı ş ı ı ı ş ve
ı ı ş İ ı gövde, Oldukça hava ı ı cam. Benzer örnekler için bkz. Ha-
yes 1975: s. 63-4 no. 178 ve ş 21.
6. Bir kaseye ait ğ ı ı ı Ş M.S. (?) 2. veya 3. ı Kalenin ı ı
kaçak ı ı ş ı ı ı ı ş bir tarlada ş Y. 13.5 mm; G. 26
mm; Mak. KaL. 2 mm; ğ ı 80 mm. Mavimsi ş Serbest üfleme. ğ ı ı ı ş çe-
kilerek ı ş ı ı ı ş ve ı ı ş Mine gibi ş ı ı ı dökülmesi sonucu ş
ş mat ve irizeli yüzey; küçük hava ı ı Benzer örnekler için bkz. Lightfoot 1989:
s. 32 no. 19 ve ş 2/2.
7. Bir kase veya kalise ait ğ ı ı ı Ş M.S. (?) 5.-6. ı Kalenin kuzeyindeki
sivil ş bölgesinde ş Mak. Y. 18 mm; G. 32 mm; KaL. 1.5-4.0 mm; ğ
ı 80 mm. ş renksiz. Serbest üf1eme. Hafif içe dönük ğ ı ı ş ı ı
ı ş ve ı ş ı ı ı ş Çok ince mine gibi ş ı ı ve birkaç çok küçük hava kabar-
ı ğ ı Benzer örnekler için bkz. Hayes 1975: s. 109 no. 407-408 ve ş ll.
293
B. Kesme ve cam ğ bezemeli parçalar
8. Bir k3seye (?) ait gövde ı Ş ve Res.) M.S. 3. ı ı ilk ı ı Kalenin kuzeydo-
ğ yer alan ş bir tarlada ş U. 24 mm; G. 26 mm, Kal. 1.5 mm.
Renksiz. Serbest üfleme, kesme bezeme. ı ş yüzde iki ı uzun oval biçimli fasat kesme.
Yüzeyde oyuklar ve irizasyon. Bu parça ı ı orta İ döneminden iyi bilenen
fasat kesme bezemeli gruba dahildir. Benzer örnekler için bkz. Clairmont 1963: s. 66 no. 255
ve res. XXV; von Saldem 1974: s. 185 no. 511-512; Harden 1987: s. 196 no. 106.
9. Bir kaseye veya büyük ğ ait gövde ı Ş ve Res.), M.S. 4. ı Kalenin ku-
ğ ş yer alan ş tarlada ş Y. 25.5 mm; G. 18 mm; Kal. 2-5
mm. Renksiz, koyu mavi bezemeli. Serbest üfleme. ı ş yüzde ş oval plastik nokta. Az
irizasyon, plastik noktada küçük hava ı ı Benzer örnekler için bkz. von Saldem
1974: s. 250 no. 727; Harden 1987: s. 113 no. 46 (referans olarak ş ğ ı
ş olan parçalarla).
10 Bir kaseye ait ğ ı ı ı Ş ğ kale ı ı ı ş ı arazide ş
Y. 12 mm; G. 19 mm; Mak. Kal. 2 mm. ğ ı ı ı tahmin edilen ı 100 mm. Renksiz,
mavi cam ğ bezeme. Serbest üfleme. ğ ı ı ş ı ş ı ı ı ş ve ı ı ş
İ ı gövde; ğ ı ı ı ı ş yüzeyi üzerinde ı adet ince cam ğ bezeme.
11. Bir kaseye (?) ait ğ ı ı ı Kalenin ı ı kaçak ı ı ş ı ı ı
ı ş Y. 8.5 mm; G.·lO mm; KaL. 1-3 mm. Renksiz, mavi cam ğ bezeme.
Serbest üfleme. Hafifçe ı ş ı ı ı ş ve ı ı ş ğ ı ı ğ ı ı ı ı ş
yüzeyi üzerinde dört adet cam ğ bezeme.
C. Kalisler
12. Bir kalise ait ayak (Res.). M.S. 4.-6. ı Kalenin ğ yer alan ş tarlar-
da ş U. 23 mm; G. 17 mm. ı mavi. Serbest üfleme. Tabanda noble izi. Yu-
varlak dikeyayak. Çok az irizasyon, ş ı var; ş yeniden ı ı ı ı ş gibi bir ı defor-
me ş
13. Bir kalise ait taban ı Ş M.S. 4.-6. ı Kalenin ı ı kaçak ı ı ş
ı ı ı ı ş bir tarlada ş U. 26.5 mm; G. 26 mm; Kal. 2 mm;
Tab. Çap. 40 mm. Uçuk ş Serbest üfleme, tabanda yüksek vurma. ş ve ı halka
taban. Çok az irizasyon. tki benzer taban ı 1989 ı ı ı ş Bkz.
Lightfoot 1991: s. 305 nos. 6-7 ve res. 5. Benzer örnekler için bkz. Hayes 1975: s. 105 no.
382-383 ve ş 1ı
14. Bir kalise ait taban ı Bazilika ı ı ı ğ yer alan tarlalarda ş
tur. U. 19 mm; G. 14 mm; KaL. 3 mm; Tab. Çap. 35 mm. Uçuk ş Serbest üfleme. Yüksek
ve konveks ğ ait yuvarlak taban ı Yüzeyde oyuklar ve ş Benzer örnekler
için bkz. von Saldem 1980: s. 58 no. 351 ve res. 24 (M.S. 6. ı ı sonuna veya 7. ı
ş
D. Ş ş ve testi/er
15. Kare bir ş ş ait taban ı Kalenin kuzeyinde yer alan tarlalarda ş U. 69
mm; G. 43 mm; KaL. 2 mm. Uçuk mavi. ı üfleme. Oldukça ı fakat bir ı defor-
me ş Siyah mine benzeri ş ı ı ş yüzde yer yer çok parlak irizeli bir yüzey ş
racak ş dökülme; iç yüzeyde oldukça çok miktarda oyuk ve ş ı yerlerde
kahverengi lekeler.
16. Kare bir ş ş ait taban ı Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesinde ş
tur. Mak. U. 42.5 mm; G. 64 mm; Kal. 2.5-8.0 mm; Y. ( harflerin) 10 mm. Uçuk ş ı
ba üfleme, noble izi. Taban üzerinde çok az yüksek kabartma harfler: KP (? Yunanca). İ
yüzde çok az irizasyon; ı ş yüzde ş birçok büyük hava ı ğ ı ve iç çatlaklar.
17. Kare bir ş ş ait taban ı Ş Kalenin kuzeyinde yer alan sivil ş bölgesinde
ş Mak. U. 34 mm; G. 35 mm; KaL. 2-5 mm. Mavimsi ş ı üfleme, yük-
294
sek vurma dip üzerinde noble izi. ı ş yüzde ş ve ı irlzasyon; çok hava ı
ı
18. Büyük bir ş ş veya testiye ait ğ ı kenan ı Ş M.S. 2.-3. ı Kalenin kuzey-
ğ yer alan ş tarlalarda ş Y. 24 mm; G. 28 mm; ğ ı 80 mm.
ı ş maviyle ı ş Ufleme. Kesiksiz ğ ı kenan, ı ş kenan dikey
olan yuvarlak üst ğ ğ incelmektedir. Az ş ve irlzasyon; birçok küçük hava
ı ğ ı Benzer örnekler için bkz. Clairmont 1965: s. 105 no. 488 ve res. XII.
19. Bir ş ş ait ğ ı kenan ı Ş Kalenin ı ı yer alan kaçak ı ı ş ya-
ı ı ı ı ş bir tarlada ş Mak. Kal. 3.0 mm; ğ çap. 50'mm.
ı ş Ufleme. İ ve ı ş dönük halka ğ ı kenan, tepesi yivli ı olmayan iç du-
dak. Çok az irizasyon. Benzer örnekler için bkz. Hayes 1975: s. 68 no. 209 ve ş 5.
20. Bir ş ş ait ğ ı kenan ı Ş Kalenin ı ı yer alan ve kaçak ı ı ş
ı ı ı ı ş bir !atlada ş Y. 24 mm, G. 17 mm, Kal. 4.5 mm;
ğ Çap. 40 mm. Mavimsi ş Ufleme. İ ve ı ş dönük ğ ı kenan, tepe ğ ı ı ı ı
ı ı ı ş ş Az miktarda ş ve irizasyon; çok küçük hava ka-
ı
21. Bir koku ş ş ait ğ ı kenan ı Ş Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesin-
de ş Y. 13 mm; G. 32 mm; ğ Çap. 32.5 mm. Mavimsi ş Ufleme. ı
halka biçimli içe ve ı ş dönük ğ ı kenan, tepe ğ ı ı ı ı ı ı ı ş
ş Yüzeyde oyuklar ve ş birkaç çok küçük hava ı ğ ı
22. Küçük bir koku ş ş ait taban ı Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesinde bu-
ş U. 21.5 mm; G. 18 mm; KaL. 0.5-1.5 mm. Mavimsi ş Serbest üfleme. Kon-
kav, orta ı ı ı ş ş ı yok.
23. Bir ş ş ait kulp ve gövde ı Kalenin ı ı yer alan dar yolun kenanndaki
ı ş U. 37 mm; G. 23 mm; KaL. 3.0-3.5 mm; U. ş kulbun) 15
mm; G. ş kulbun) 9-15 mm. ş Kulbun gövdeyle ş ğ noktada ı ta-
ban. ş ı ı ve irizasyon; taban üzerinde hava ı
24. Bir ş ş ait kulp ı Kalenin ı ı yer alan ve kaçak olarak ı ı ş ı ı
ı ş bir tarlada ş U. 40 mm; G. ş olan) 2 mm; Kal.
(kaburga hariç) 2 mm. ı mavi. ı kulp, yukan ş ve dar ı meydana geti-
recek ş gövdeye ş ş iç yüzde alet izleri. Uzun hava ı
25. Bir ş ş ait kulp ı Kalenin kuzeyinde bulunan sivil ş bölgesinde ş
tur. U. 33.5 mm; G. 21 mm; KaL. 2 mm. Uçuk mavi. ı kulp; kulbun alt ı ı gövde
cidanna ait iz. Hava ı ı
26. Bir testiye ait gövde ı ş M.S. (?) 3.-4. ı Kalenin ı yer alan ve
kaçak ı ı ı ı ş bir tarlada ş U. 37.5 mm; G. 30
mm; KaL. 1 mm. Mavimsi ş Serbest üf1eme. Büyük bir parçaya ait boyun ve omuz parça-
ı Isings 103 form grubuna ait ı ı Mine gibi ı ı birçok yerinde mat-
ş ve irizasyon meydana getirecek ş dökülme; soldan ğ ğ diyagonal uzun
hava ı
E. Ş belirsiz parça/ara ait kaide ve dip/er
27. Kaide ı (Res.). Kalenin ğ ş yer alan ş tarlada ş
U. 32.5 mm; G. 21 mm; Kal. 2-4 mm. Koyu turkuvaz; ı renkteki ğ parçalar için bkz.
Harden 1987: s. 46-7 no. 22-23.
28. ş bir silindirik esere ait dip ı veya daire ş ı ı bir pencere ı par-
ı U. 30 mm; G. 37 mm; KaL. 3-6 mm. ı ş Konkav, ortaya ğ ı ş ı
Oldukça çok hava ı ı ı ş yüzeyde ortak merkezli çizgiler. ı ı pencere ı
için bkz. Harden 1978: s. 88-89 ve özellikle no. 77-79.
29. Kaide ı Ş M.S. (?) 5.-6. ı Kalenin ı ı yer alan ve kaçak ka-
ı ı ş ı ı ı ı ş bir tarlada ş U. 35 mm; G. 16 mm; KaL. 2
mm. Kaidenin tahmin edilen ı 50 mm. Uçuk mavi. Serbest üflerne, çentikli noble izi.
295
ı bir kasenin oyuktaban ı ait olabilir. ş ı yok. Benzer örnekler için bkz.
von Saldem 1980: s. 67 no. 456 ve res. 25.
30. Kaide ı Ş Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesinde ş U. 32 mm;
G. 21 mm; KaL. 3 mm; çap. (kaide) 50 mm. Mavimsi ş Yuvarlak taban ı Yüzeyde
oyuklar ve ş çok küçük hava ı ı Benzer örnek için bkz. 28 no'lu eser.
31. Kaide ı Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesinde ş U. 26 mm; G. 16
mm; Kal. 2 mm. Mavimsi ş Yuvarlak taban ı Yüzeyde oldukça çok miktarda
oyuk, ş ve irizasyon; deforme ş bir ı düz bir iz.
F. ğ
32. Bilezik ı bazilika ı ı ı ğ tarlalarda ş U. 48 mm; G.
14 mm; Kal. (kesit) 5 mm. ğ tahmin edilen ı 75 mm. ı ş koyu mavi. Yu-
varlak kesim; ince spiral bezeme.
33. Bilezik ı (Res.), Bazilika ı ı ı ğ tarlalarda ş U. 22
mm; KaL. 4 mm. ğ tahmin edilen ı 80 mm. ı mavi. Burma tip, az irizasyon.
34. Mozaik cam ı (tesserae). Kalenin ğ ş tarlalarda ş
tur.
a) U. LO mm; G. 6 mm; KaL. 8 mm. ı ş
b) U. LO mm; G. 7 mm; KaL. 8 mm. Opak, turkuvaz.
35. Mozaik cam ı (tesserae). Kuzey yönündeki ı ı ı bulunan ve Satala'ya yu-
ı bakan ı ş
a) U. II mm; G. 7 mm; Kal. 6 mm. Opak, turkuvaz.
b) U. 9 mm; G. 6 mm; KaL. 5 mm. Opak, mavimsi ş
36. Mozaik cam ı (tesserae). Kalenin kuzeyindeki sivil ş bölgesinde ş
U. II mm; G. 8 mm; KaL. LO mm. ı ş koyu mavi.
İ İ A
CLAIRMONT, C.W. 1963 The glass vessels. The excavations at Dura europos. Final report LV,
part V. New haven.
FRENCH, D.H. 1985 Tille höyük 1983. VI. ı ı ı ı İ 16-20 Nisan 1984:
245-258. Ankara.
FRENCH, D.H. and SUMMERLEY, ı 1987 Four Latin inscriptions from Satala. Anatolian
Studies 37: 17-22.
GROSE, D.P. 1989 Toledo Museum ofArt. Early ancient glass. NewYork.
HARDEN, D.B. 1978 Glass, In Shinnie, P.L. & M. (eds.) Deheira West. a Medieval Nuhian
Town: 83-89. Warminster.
HARDEN, D.B. 1987 Glass of the Caesars. Milan.
HAYES, ı 1975 Roman and pre-Roman glass in the Royal Ontario Museum. Toronto.
LIGHTFOOT, C.S. 1989 Afyon Müzesi'ndeki Cam Eser/er ğ Oxford.
LIGHTFOOT, C.S. 1991 Satala yüzey ş ı ı 1989. VIII. ş ı ı ı ı
Ankara 28 ı Haziran 1990: s. 299-309. Ankara.
MITFORD, T.B. 1974a Some inscriptions from the Cappadocian limes. Journal ofRoman Studies
64: s. 160-175.
296
MlTFüRD, T.B. 1974b Biliotti's excavations at Satala. Anatolian Studies 24: 221-44.
MlTFüRD, T.B. 1988 Further inscriptions from the Cappadocian limes. ı für Papyrolo-
gie und Epigraphik 71: s. 167-78.
von SALDERN, A. 1974 Gldser der Antike. Sammlung Erwin Oppenliinder: Hamburg.
von SALDERN, A. 1980 Andent and Byzantine glass from Sardis. Sardis Monograph 6. Cam-
bridge, Mass.
297
Resim: 1- Nike ı Erzurum Müzesi Env. No. 55-86
Resim: 2- Kalenin ı ı kaçak ı ı ş ı
ı ı
298
Resim: 3- Bronz sikke. Jüstinyen, M.S. 540/1
Resim: 4- Dorik friz p a r ç a s ı
299
Resim: 5- Erken Bronz ğ parçalan
Resim: 6- Kuzey yönündeki ı ı ı bulunan ve Satala'ya ı bakan ı
300
Resim: 7- 15. Lejyon ı ı ğ ı
301

i
'3
\ i (4

,
5
c\\
/6

/s
\ i 17
\ tsl
! 10

t
c:
--.;,tl IS
'a
c::: i
,. 19
C
i ... 20

.«:
i

ı
21

i i
i) :
İ
(
30
17 :
29
i
id
-l
GLASS:
SATALA 1990
26
em_
-
-
Resim: 8- Cam ı
302
İ 1989/90
Ş SONUÇLARI
Sencer Ş İ
1990 ı ı içinde ğ Projesi çerçevesinde üç ı ş ger-
ş ş
ı ı Müzesi deposunda bulunan ğ ı ı ş ı
1100'ün üstünde eser ı sistemli olarak ş ş
2. ğ zirvesinde ş ı eserlerin yerinde ı
ş bir bina ı ı için ön gözlemler ve topografik ı ş ı
ı ş ı
3. 1989 ı ı ğ tümülüsünde ı jeofizik ölçümle-
rin ğ ı ş ı
ilk bölümde belirtilen ı ş Köln Üniversitesi'nden bir grup
arkeolog ı ı ş ı Bunlar ismen; Dr. Jörg Wagner, Dr. Bruno Jacobs,
Wolfgang Messerschmidt, Martine Reichelt ve Peter ı
Ikinci bölümde belirtilen zirvedeki topografik ı ş Orta ğ
Teknik Universitesi'nden Dr. Mustafa Uz'un, ı ve Müzeler Genel
ğ Mimar Aysun Özköse'nin ve ı Müzesi'nden
Omer Faruk ı ı ş ş 1989 ı ı
sürdürülen jeofizik ölçümlerin ğ ise ı Kiel
kentindeki Thor ı sonuca ş ı ı ş ı 1990 ı ı ı ş
ı T.C. ı ve Müzeler Genel ğ izni, Alman ı ş ş
ı ğ ı ile Münster Tarih ve Arkeoloji Sevenler ğ parasal
ı ş ş Burada ı geçen ş ve ş
ı ş olduklan ı ve ş ğ ötürü ş bir borç say-
ı
1. Müze ı ş ı
ğ Projesi'nin ğ ı ı ı ı ş eserlerin restore
ve rekonstrüksiyon ı ş ğ ı ı bilimsel bir zemin ı
*
Prof, Dr. Sencer Ş İ Institut für Altertumskunde der Universitat zu Köln, Albertus-
Manus-Platz, D-SOOO Köln 41.
303
ı iki ana bölümden ş bir ş ve buluntu ğ ha-
ı ı ı ş ı Bu ğ ilk bölümünde ş ı ya-
ı ı ş kabartma resimli steller yer ı Bunlar, ğ ve ı terasla-
nndaki Kral ı tannlarla ş sahnelerine ve ata
galerilerine ait steller olup, kopan parçalar ş zamanlarda ı
Müzesi'ne ş ı orada, depoda koruma ı ı ı ş ı ğ
ikinci bölümü kolossal tann figürlerine ı ı ş olup, ikinci bir ş
ş
1990 ı ı müze ı ş ı söz konusu ğ ilk bölümüne
ş ön ı ş ğ ş 1124 parçadan ibaret olan stel
parçalan ş ş ş ve ş ı
zirvedeki ana parçalarla ş saptamak, ı ş ğ bir bölü-
münü ş ş Bu ş büyük kasnaklar içine serilen kum üzerinde
ı denemeler ş ş Birbirine ait parçalar ı ğ ı
da, durum ş üzerinde ş Uzerlerinde ,kabartma resim bulu-
nan büyük parçalann ölçekli çizimleri ı ı ş ı Ileride: zirvedeki par-
çalann da ı metodla çizimleri ı ı ğ ı birbirine ait olanlan ilkin
masa ş ı saptamak büyük ölçüde ş ı Bu çizimler saye-
sinde ı ı ş da büyük ölçüde ş ı ğ
Darius ve Xerxes figürleri, bütün Pers ı giysilerinde ana bir mo-
tifin ı ğ ı ı göstermektedir.
Müzede bulunan bütün parçalann bu ş ş sonucunda
maalesef çok ı ı bir gerçek daha ortaya ı ı ş ı Young ve Dömer'in
ı ı sürdürdükleri ı ş sonucunda meydana gelen henüz
ı ı ş bir buluntu ğ mevcuttur. Bu katalogda verilen
birçok parça bugün maalesef ı ı yani ı ş ı ı ı tek-
rar ı ş ı Bunlar ı Darius'un ş ı ünlü ş ı ı da
ğ ve ı ı ş sahnelerinden birinden ko-
panlan Antiochos ş ı ı turist ı ı ş ı ı ı ğ ı ı ve
Almanya'da tesadüfen elime ş ı ğ ı ı belirtirsem, durumun ş veri-
ğ daha iyi ş ı ı ğ teraslannda ı ğ ı ı arama ı ş
malan ı ı turist ı ayak darbeleriyle ğ ı ı ğ
ı ve ş sahnelerinden birine ait olan parçalar toplanarak
müzeye ş ı ı ş ve bunlann müzede bulunan ğ bir parçaya ait oldu-
ğ ı ş ı
2. ğ Zirvesinde ı ı ş
ğ üzere, ğ tümülüsü teraslannda hala 15 adet ka-
dar ş kum ş ı ı ı ş herbiri yak. L.20x2xO,25 m ı
da kabartma resimli levhalar ı ğ ı sert iklim ş
304
ş ı oldukça ı ı ve kitle turizminin ı ı ı etkilerine ş ı ta-
mamen ı durumda olan bu ş eserlerin ı yüzeylerinde de-
ğ iç ı ı da büyük ölçüde hasar gözlenmektedir. Eserlerin bu
vaziyette yerlerinde kalmalan, birkaç ı içinde tamamen yok olup gitme-
leri ı ğ acilen tedbir ı ı gerekmektedir. ı
man Müzesi'ne ş ı yol sorunu, müzedeki yer sorunu, ş ı ta-
ş ı ı ı daha fazla ı ı ğ tehlikesi ve nihayet turistik
ı ı ı ı içermektedir. Bu nedenle eserlerin yerle-
rinde koruma ı ı ı yani tepenin uygun bir yerine ı
ı bir mekana ş bugünkü ş ı tek seçenek
olarak gözükmektedir. ı bu mekan:
a) Söz konusu kum ş ı eserlerin ı ı ğ ğ büyük-
lükte,
b) ğ ı gerek ğ gerekse tarihsel ı ı ı ve görünümünü boz-
mayacak nitelikte,
c) Çevrenin geleneksel mimarisine ters ş üslüpta,
d) Kültürel ve turistik amaca da hizmet edebilecek bir planda
ve nihayet
e) İ restorasyon ve rekonstrüksiyon ı ş ş ı ğ ı
da bir laboratuvar ş de görebilecek nitelikte
ı ı
1990 ı ı yaz ı bu hususlan gözönünde tutarak, ı ve Mü-
zeler Genel ğ ş ğ zirve çerçevesinde gözlemlerde
ş yer ı ş ve proje ı ş esas olmak üzere. to-
pografik ölçümler ı ş ı
3.1989 ı ı ı Jeofizik Ölçümlerin ı
1990 ı ı raporunda, 1989 ı ı yaz aylannda ğ tümülü-
sünde ı ş ğ jeofizik ölçümleriizah ş bunlann ğ
lendirmesinin ise 1990 ı ı içinde sonuca ş ğ ı ı ş ı ş
ı ı ı ı ı özetlemem gerekirse, 50 m ğ
ı ı ş tümülüsün, ı ı ş ikibin ı sonra bilime ğ ar-
keolojik nitelikli sorulara modem teknik yöntemleri kullanarak ve ı ta
herhangibir zarar vermeden cevap ı Bu sorulardan ilki, tümülü-
sün fiziksel ı ı neydi? ikincisi ise, tümülüsün gerçekten de bir mezar
ş var ı ı Ş hususu burada birkez daha vurgulamakta yarar gör-
mekteyim: Tümülüse yönelik ş ı ı ı ı ı ş
salt kral mezar ı ı bulmak ve ortaya ı ğ ğ üze-
re, yüz ı ı ş ı bir zamandan beri tümülüsün çevresinde geleneksel
305
kazma-kürek metoduyla birçok kaçak ve resmi (yani bilim ı çirkin
denebilecek ı ı ı ş ı sunucunda gerek tümülüs, gerekse
ı eserler büyük ölçüde tahrip ş Tümülüsün iç ı ı
modem teknik metodlarla ı ı ğ ş istememizin ilk nedeni
bu tür, bilim ve arkeoloji ı ve fakat ı zihniyetiyle uygulanan
ve uygulanacak ı bir son vermekti,
Bu amaca yönelik olarak ğ tümülüsünde ı ğ ı ı ça-
ı ş üç jeofizik metod. ı ş ı bunlar sismik, impulsradar
(yer ı ve manyetik ölçümlerdir.
Konuyu bu ş özetledikten sonra ı ş ı ı ı seyri
ı bk. 1990 ı ı raporu), jeofizik ölçümlerin ğ
den elde edilen sonuçlara geçiyorum.
Özellikle yer radanyla ı ölçümler sayesinde tümülüsün fizik-
sel ı ı ş ilk sorumuz kesin bir ş ı ş bulunmak-
ı Buna göre tümülüs birçok tabakalardan ş ı Büyük bir
yerli kaya ğ üzerine 15 m ı ı bir ı ı kitlesi ı ğ ı ı ş
ı En alttaki ı ı ı ı yamaçlanna, daha üstteki tabakalann
ı önlemek ı basamak ş ğ ş bir sed
ş Bunun da üzerine ikinci ve üçüncü ı ı tabakalan ı ğ ı ı ş
ı Böylece, tümülüs kitlesinin az bir bölümünün ğ ğ
ortaya ı ı ki, bu da ilerde, tümülüsün ı ı ş süresine ve ı
lan insan ve hayvan ş gücüne ş ı ı ı ve görece-
li bir ı ı ı olanak ğ ı
Tümü1üsün mezar ş olup ı ğ ı hususundaki ikinci sorumuz
salt arkeolojik nitelikte olup, jeofizik ı bir soru ğ ş ı
ı Jeofizik ilkin, tümülüs ı ş ğ tekabül edebilecek fiziksel
anomaliler var ı yok mu sorusuna yamt ı ş ı nitekim sismik ve
yer radan ölçümleri tüinü1üs ı hepsi yerli kaya ğ içinde
ve çaplan yak. 15 m ye kadar ş birçok ş anomalisinin ı ğ ı ı
ortaya ş Manyetik nitelikli anomaliler genellikle volkanik kay-
ı tuffit ş ı ı ğ ya da yapayolarak ğ ğ kesimlerde, ör-
ğ ğ ı sunak ve çevresinde, kuzey ı ve tümülü-
sün ğ ı ı ı ğ ı izlenmektedir. Bu anomalilerin
bir ş ğ tekabül etmesi ı ı ğ ı haliyle az görünmektedir. Ş halde
ş anomalileri sadece sismik ve yer radan ölçümlerine ğ ı kalmak-
ı Ne var ki söz konusu bu ölçümler, ş anomalilerinin yapay ı
yoksa ğ ı olduklan konusuna ş anda herhangi bir ı ı getireme-
mektedir. Ozellikle ğ zirvesi ve çevresindeki tektonik ı
oldukça ş ı ı ı masif, ı de tabaka ş kal-
306
ker kitlelerinden ş ı tümülüs ı ş ı en ı bir
bölümünün ğ ğ ğ ortaya ı Böylece ar-
keoloji, ğ ı yapayolan ş anomalilerinden ı gibi ikin-
ci bir sorunla ş ı ş ı ı ı ı ş ı Bu soruna ş ı buluna-
bilmek için ilkin, söz konusu bu anomaliler ı herhangi bir ş
bulunup ı ğ ı ı ortaya ı gerekmektedir. çünkü, ş
içinde olan anomalilerin yapayolma ı ı ğ ı haliyle daha ı Ar-
keolojik ı özellikle, ı üzerinde Tt, St-2, Rl ile ş ano-
maliler ilginç gözükmektedir. Radargramlar, bu anomaliler ı uza-
yan bir ğ anomalinin ı ğ ı da ş etmektedir.
ı özetlemek gerekirse, jeofizik ölçümler tümülüs ı kaya
ğ içinde birden fazla ş anomalisinin ğ ortaya
ş ancak, ı yapay ı ğ ı aralannda mimari bir tarza
tekabül edebilecek bir ş var ı gibi ı ı ı ı ş ı Soru-
nun bundan ı ı arkeolojik metodlarla, yani ı ile ğ kal-
ı ş ş ı ı bu ş ı ı en ı ş yololur. Anoma-
lilere tek tek ve ğ sondaj yaparak mahiyetlerini ğ
ı ş ı ı riskleri içerecek, hem zaman hem de finans
ı külfetli ı Buna ş ı ı ı ğ anomliye
ğ de, anomali ı ı ı bir noktaya yaparak, o noktadan
yine jeofizik metodlarla anomalilerin mahiyetini daha ı incele-
mek arkeolojik beklentilere ı kesin bir cevap verebilecek ve jeofi-
zik ı ş de olanak ğ ı
307
H
i
i
h
e
ü
b
e
r
N
N
(
1
,
1
)
2
1
.
7
8
.
8
2
1
6
8
.
8
2
1
5
8
.
8
2
1
4
8
.
8
2
1
3
8
.
8
2
1
2
8
.
8
2
1
1
8
.
8
R

ı
ı
ı

8
8
.
8
7
8
.
8
6
8
.
8
5
8
.
8
4
8
.
8
3
8
.
8
2
8
.
8
1
0
.
8
8
.
8
2
1
7
8
.
8
·1
1
1
1
1
1
i
2
1
6
8
.
8
2
1
5
8
.
8
2
.
1
4
0
.
8
2
1
3
8
.
8
2
1
2
8
.
8
2
1
.
1
.
0
.
0
2
1
8
8
.
8
-
8
8
.
8
-
7
8
.
0
-
6
8
.
8
-
5
8
.
8
-
4
0
.
8
-
3
8
.
8
-
2
8
.
8
-
1
8
.
8
Ş

1
-
Y
e
r

ı

ğ
t
ü
m
ü
l
ü
s
ü

ı
(
P
r
o
f
i
l
T
0
9
0
)
V
J
O -
o
"
"
'"

ı

ı

,
.
.
:
:

.
.
.
c
o
e
o
N
E
M
R
U
D
D
A
1
l
1
T
Ü
R
K
E
I
S
e
is
m
ik
/lm
p
u
ls
r
Q
d
a
r
:

ı
ı

ı
ı

A
n
o
m
a
lie
n
K
U
L
T
S
T
A
T
T
E
D
E
S
A
N
T
ID
C
H
O
S
I
.
c
o
c
c
»
>
+
-
.
.
.
s
e
.
>
"
"
5
O
S
O

S
e
i
s
m
i
k
/
I
m
p
u
l
s
r
a
d
a
r
:
'8
5
0
9
0
0
J!:::'

9
9
S
O
Ş

2
-
S
i
s
m
i
k
v
e
y
e
r
r
a
d
a
n
:

ş

a
n
o
m
a
l
i
l
e
r
i
n
i
n

ğ
t
ü
m
ü
l
ü
s
ü
i
ç
i
n
d
e

ğ
ı

ı

ı
w .
.
.
.
.
o
PROKONNESOS-1990 Ş
ş İ
Marmara ı ı kuzeyinde, Saraylar köyü çevresinde bugün ş
tilmekte olan menner ı içinde ı ğ ı ı arkeolojik ş ı
lar 1990'da da ş Prokonnesos ocaklannda Antik ğ bi-
ğ ş ı ş fakat fireli ı ı ğ ı için ı ı ş olan menner
ocak ı ı ı ana kayada saptanan ş ı kültür ı
ı da ı ı içeren bu ı ş sonucunda 1990'da 57 adet ar-
keolojik belge daha ş Iki hafta süren ve Türkiye Turing ve
Otomobil Kurumu'nun ğ ı ğ ı nakdi ı desteklenen bu ı ş
ya ı temsilcisi Ahmet ğ ve ören yeri bekçisi Yu-
suf Diken de ı ı ş ı
1990 yüzey ş ı ı ı dört ayn bölgesindeki ocaklar-
da ğ ş ı ı ş ı (Resim: 1) (1) Köyün 1.5 km güneyinde yükse-
len ğ ı mevkiindeki ğ ve Aksoy ocaklannda; (2) köyün
2.5 km ğ Silinte yüksek ı Ilik ocaklannda;
(3) köyün hemen gerisinde (güneyinde) Köyüstü mevkiindeki ocaklarda;
*
2
3
Dr. ş İ İ Sk. Mutlu Apt. 18/8 Küçükbebek ı
Bunlardan 48 adedi ş ı ı kültür belgeleridir. Bu ı ş ocak ı ğ liihit ka-
ı ya da mimari elemanlardan, özellikle sütun gövdeleri, sütun kaideleri, Ion ve Korint
ş ı postamentler ve bloklardan ş
1990 öncesi Saraylar ı ş ı için bk. N. Asgari, ş ı ı ı ı VII
(1989) s. 93vdd. ve dn. I'de toplu verilen ı Saraylar malzemesi üzerinde ş incele-
meler için bk. N. Asgari, "The stages of workmanship of the Corinthian capital in Proconne-
sus and its export form": N. Herz, M. Waelkens (yay.lar), Classical Marble: Geochemistry,
Technology, Trade, 1988, s. i iS vdd. - Ay. yz. "Zwei Werkstücke für Konstantinopel aus
den prokonnesischen Steinbrüchen", İ Mitteilungen 39 (1989) s. 49 vdd.- Ay. yz.
"Objets de marbre finis, semi-finis et inacheves du Proconnese": M. Waelkens (yay.), Pierre
Eternelle du Nil au Rhin. Carri'eres et Prefabricatton, 1990, s. 106 vdd.- Ay. yz. "Observa-
tions on two types of quarry-items from Proconnesus: Column-shafts and column-bases":
M. Waelkens, N. Herz, L. Moens (yay.lar), Ancient Stones: Quarrying, Trade and Prove-
nance. (Acta Archaeologica Lovaniensia Monographiae, 4), 1991 ı
Antik mermer ı saraylar köyü çevresinde çok ş bir alana ı ı ş ı Bugün
de ı ğ olarak ş ğ bu arazide ğ görünüm ı ğ ş
Bu ğ ş arazi içinde ı ğ ı ı antik mevkilerin ş ğ uygun bir alan
ı eski ı ı ı ı ş ve I: 10,0000 ölçekte ş Bu ha-
ı çizimini ş Arkeolog Mine Soysal ve Desinatör Hande Günyol'a ş
ederim.
311
(4) köyün 1.5 km ı ı ı Palatya mevkiindeki ı ş ocakla-
nnda.
ğ ı ve Silinte'deki ocaklar deniz seviyesinden ş ı
150-200 m yüksekte bulunan ve ı ğ ğ uzanan ı ka-
ya ş ğ ı ı üzerinde ı ı (Resim: 1). Yüksekte yer alan bu uzun
kaya ı ı ı kuzeye bakan yüzünde iyi cins mermer ğ bu
alan bugün ğ gibi Antik ğ da ğ ş ş 1990 buluntu-
ı en büyük ı ı ğ ı kaya ş ğ ı içindeki ocak-
larda ı ş ı
ı ı daha ı ve daha alçakta ş ı 150 m kotunda) yer alan
ı Palatya kaya ı ı ı güneye bakan yüzünde de iyi mermer belir-
ğ ş ı ş ı (Resim: 1). Bu mevkide son zamanlarda derine ğ
ş ı ı ş ı faaliyeti sonucunda, burada da önümüzdeki
ı antik belgelere daha bol ı ğ ı ş ı ı
Biçimlendirilmesi yanm ı ş mermer eserler antik ocak ı ğ ı tepe-
lerinin içinden ı ı Ana kayaya varmak istiyen bugünkü ı
lar, genellikle Roma Imparatorluk ğ ı Geç Antik ğ ait olan bu
ı tepelerini ı ı Ozellikle ı ş aylannda büyük ka-
ı makinalanyla ı bu temizleme faaliyeti ı ı ortaya ı
antik ocak mallan, Saraylar'da ı süren ğ ı so-
nucunda, bugün ı ı ocaklan ş ı ş
lerine ı bir alanda toplanmakta, böylece bunlann sahada terkedilerek
ı önlenmektedir. Ocak ı içten ı ile gerçek-
ş bu faaliyetin ı ğ ı ı da ğ ı ğ
ni ümit etmekteyim-.
Bu bildiride 1990 ı ı saptanan 57 adet -arkeolojik belgeden
önemli gördüklerimiz ı ı ı
ğ ı ğ ve Aksoy ı ı
ğ ı mevkiinde, Salta vadisinden ı ğ ş ı
600- 700 m boyunca yanyana uzanan bu ocaklar dizisinin içinde (Re-
sim: 1) çok bol ı bulunan fire mallar, ı Antik ğ ğ ş
ş ğ ı
4 1971-1987 kampanyalannda sahada saptanan eserlerin büyük bir ı ı ı ğ ı ğ ı ğ ı
ödenek ile Saraylar köyüne ş ve bir ı sergilenmesinde ş (Re-
sim: 2). 1988'den bu yana, ı ğ ı ğ kesmesi üzerine, buluntulann ortaya ı ı
n ocaklarda ı ı yoluna ş (Resim: 3-5). Bu ı ı büyük bir özveri
ile ı ş ğ ı ocak ı ş sonsuzdur. Hasan Dündar: ğ
ı ğ ocaklan. Ali Aksoy: Si1inte, İ ocaklan, Ş Kan: ı Palatya, ı
ş ocaklan. ı Zengin: Köyüstü. Zengin ocaklan. .
5 199ü'da ı ocak ı ı ı ı ğ ı ş
312
a. "Çemberli" Sütun Gôvdesi 6
Prokonnesos'dan ihraç edilen sütunlarm yüzeyi tamamen düzgün bir
hale getirilmezdi; bu sütunlar külünkle muntazam bir silindire ş
lür ve yüzeyleri çiçek ğ ı ince külünk darbeli halde iken
ı ı ı (Resim: 5). ğ ocaklannda bulunan bir "çemberli" sütun ise
(Resim: 6-7), bu kaba ihraç ı ı bir sonraki ş ğ ı ı
göstermesi ı ı önemlidir.
Külünk darbeli sütun gövdesinin çevresine belli ı 3 mm de-
ğ çemberler ı ı ş ı 2 cm eninde bir ı kalem ile oyul-
ş olan bu çemberlerin ara mesafesi birbirine ş olmamakla beraber,
iki çember ı ı genelolarak bir Roma ğ ı . ğ ğ
gözlenmektedir (Resim: 6). Külünk izli sütun gövdesinin üzerine bu çem-
berler oyulduktan sonra, herhalde çember ğ ş kadar iki
çember ı ş bir alet ile gidip gelmek suretiyle düzgün yüzey el-
de ş ı Bu çemberler sayesinde, taranan silindrik yüzeyin ça-
ı kaymalar ı önleniyor, aynca yukan ğ biraz daralan sü-
tunlarda çap ı ı düzgün ı ı ğ ı
Demek ki Prokonnesos ocak atölyeleri ihraç için sadece külünk izli
(kaba yüzeyli) sütun gövdeleri ı ı ğ sütunlan daha
ileri bir safhaya kadar da ş ı
b. Ion ş ı
ğ ı ğ ocaklan ı üç adet ş ş ı bir
arada ş (Resim: 8-10). Boyutlan birbirine çok ı olan bu
Ion ş ı ı ş ş ğ ı kadar ş Her üçünde
abak:us kesin ş hatta ikisinde üst yüzeyi temiz bir ş
ı ş ı (Resim: 8). Buna ş ı ı ehinus henüz kaba ve ş ı bir yü-
zey halindedir (Resim: 9). ş ı ı dip çaplan kabaca ş
(Resim: 10). Volüt ı da henüz kaba ş (Resim: 10); buna kar-
ş ı ı volüt yüzeyleri düzgün bir ş ı ş ı (Resim: 9).
Bu ş ş ı gerek boyutlan, gerekse oranlan ı ı
ş ı ş ğ için Geç Antik ğ tarihlenebilen bir
Ion ş ı ğ ı çok benzerler (Resim: 11). Oldukça ı ve yayvan olan
bu tam ş ve ş Ion ş ı abakus'un eni ş ı 2 Roma
6 ğ ı koleksiyonu; saha no. Oc.
7 ğ ı koleksiyonu; saha no. Oc. 247-249. ı (cm olarak): Abakus: 6LX75
(Oc.247); 62x77 (Oc. 248); 62X70 (Oc. 249).
Yükseklik: 31/32 (Oc. 247); 32 (Oc. 248); 31 (Oc. 249).
Dip çap: 49 (Oc. 247); 48 (Oc. 248); 46 (Oc. 249).
8 Saraylar ı koleksiyonu no. 273 Abakus 61x61, yük. 28, dip çap 58. Bu ş ı köyün
güneyindeki top ı ı M. Gürses ı ş
313
ğ ı ş ı ğ ş ı 1 Roma ğ ı ı ı Bu
ğ dayanarak, ş ı ş olan örneklerin de Geç
Antik ğ ait ı söylenebilir'.
Tam ş ş ı ğ ı (Resim: 11) abakus'u kare ı ı ı ş olanla- .
nnki ise dikdörtgen ı ı (Resim: 8), yani derinlikleri enlerinden faz-
ı ı ş ş ı ı bir ğ de, volüt yüzeylerinin, her üç ş
ı da, bir cephede ş ğ konik profilli ş (Resim: 8-
9). Tüm volüt yüzeyleri ş bir alet ile taranarak ş yani
spiralin ş ı bir duruma ş Ş halde abakus'u
dikdörtgen olan bu üç ş ı detay ş ı ğ ı volüt
spiralleri bir yüzde ş ğ yüzde ise volütten ı ş ş ş
ş
Prokonnesos ı Geç Antik ğ ait hem yan ş ş hem
de tam ş ş lon ş ı ğ göre, akla ş soru gelmekte-
dir: Acaba ı ş ş olanlar bu durumda ı yoksa tüm detay ş ğ
ı sonra ı ihraç edileceklerdi? Roma Imparatorluk Ça-
ğ ı lon ş ı ı Prokonnesos'dan ı ş durumda ğ
Ş ı ğ ı ı ı ı Imparatorluk ğ ı uygula-
nan bu adet acaba Geç Antik ğ LS. ı hala geçerli mi
idi? Gerek Prokonnesos'da henüz az ı lon ş ı ğ ı ı ı ş ql-
ı gerekse Geç Antik ğ ait ı Prokonnesos mermerinden
lon ş ı henüz ı ş ı bu soruya kesin bir cevap ver-
memizi ş ı ı Yine de, Saraylar'da ele geçen lon ş ı ı
ı ı tam ş Geç Antik örnekler ı bu ğ adadan ı
tam ş olarak ı ı ğ ı ihtimalini kuvvetlendirmektedir.
c. Korint ş ı
Saraylar'da çok bol ı Korint ş ı ğ ı Biçimlendirilme-
lerinin ş basamaklannda yanm ı ş olan bu örneklere dayanarak
Prokonnesos ocak atölyelerinde Korint düzenindeki bir ş ı ğ ı hangi
teknik safhalardan geçerek ğ daha önceki ı ı ı
ı ş ı Roma Imparatorluk ğ ı bu biçimlendirme kurallanna ı ı ı
9 Geç Antik Ion ş ı ğ ı ı Prokonnesos'da ş ş ı konusunda bk. ş N. Asgari,
ş ı ı ı ı VII (1989) s. 98 res. 20-22.
10 Asgari, Proceedings of the X. Int. Congress of Classical Archaeology 1973 (1978) s. 480
lev. 142116.-M. Beykan, Classical Marhle: Geochemistry, Technology, Trade, (Yay.lar: N.
Herz, M. Waelkens), 1988, s. 127vdd. res. 9vdd.
II 1971-1990 ı Saraylar'da 8 adet tam ş ve 8 adet ı ş Ion ş ı ı ş ı
12 Bugüne kadar saptanan 65 Korint ş ı 60 adedi ş ve bunlarda bezemenin de-
tay ş ğ henüz ş ı ı ş ğ bu ş ı ı tarihlernek çok zordur. Detay ş
ğ gösteren 5 Korint ş ı 3 adedi Roma İ ğ ı 2 adedi ise Geç Antik
ğ aittir.
13 Asgari, ş ı Son. Topl. VI (1988) s. 236 dn. 7 ve s. 246, res 16=Biçimlendirme basa-
ı ı
314
ı ğ ı ı ı ğ ı Geç Antik ğ ise bu kurallann sadece büyük
boy ş ı için geçerli ğ daha ufak örneklerde ise kural ı ş ı uy-
gulamalara ğ ve bunun nedenleri de ı ş ı Böylece,
ş ı ğ kural ı ş ı özellikler gösteren örnekleri Geç an-
tik ğ tarihliyebilecek bir ı elde ş
199ü'da bulunan orta boyda bir ı ş Korint ş ı da kural ı ş ı
özellikler göstermektedir (Resim: 12). ş ı ğ ı ş ı ı ı iki yüzü henüz
çok erken bir ş ş ı ı alt ı silindir ve üzerindeki to-
rus kesimi ş kaba olan üst ı ise abakus'un kesil-
mesine henüz ş ı ş ı (4. basarnak)», ş ı ğ ı ş ı ı ı ğ iki
yüzünde ise üst kesimde ş biçimlendirmenin en son ğ ı
ı ı ş ı (9. basamak), çünkü abakus ı ve ğ tam olarak be-
ş ı ı ı ı (fleuron) ı ı ş ve bu ı ı ı ı alt kesi-
mi bir kum saatini ı ş ı ş En erken
ve en son biçimlendirme ı bir arada göstermesi ı ı tama-
men kural ı ş ı olan bu ş ı ğ ı da bu yüzden Geç Antik ğ tarihliyebi-
liyoruz. ş ı yanyana olan iki cephenin ğ de ş ı ı ı cephelerin
ş ş ı ğ bir hususu da akla getirmektedir: Cepheler ş ı
ı ı olarak ş ğ zaman, ı ş ı iki ş ı ı ı birbirine en-
gelolmadan ı ş ı mümkün olabiliyordu.
ğ ı ğ ocaklanna ş Aksoyocaklan ı bu-
lunan Korint düzeninde bir çifte ş ı ğ ı detay ş ğ hemen hemen ta-
ı ş ı (Resim: 13-14). Saraylar'da çok az ı raslanan tam ş
Korint ş ı ı biri olan bu Geç Antik örnekte> abakus ile akant-
hus ı hemen hemen hepsinin detay ş ğ ı ş ol-
ı ğ üst kesimde, abakus'un hemen ı helix'lerden ba-
ı ı daha hiç ş ş ya da henüz ı ş ş (Resim: 14). Bu
da bize detay ş ğ tamamlanmakta olan Korint ş ı en son ş
nen kesimin abakus'un ı helix'ler ğ göstermektedir.
Tam ş bu çifte ş ı ğ ı ş ön ğ 1986'da ı
ı ı ı mevkiindeki bir ocakta ı ş ı ş çifte
14 Asgari, ş ı Son. Topl. VII (1989) s. 96 vd.
15 ğ ı koleksiyonu; saha no. Oc. 251, Yük. 69, dip çap 62.
16 Bu ş ş ı için bk. dn. B'de belirtilen diyagrama.
17 9. basamak için bk. dn. I3'deki diyagrama.
18 ğ ı kol; saha no. Oc. 250. Yük. 75, oval dipte çap 99x76.
19 Bk. ı dn. 12.
20 ı 5. ı ı az sonraya ğ bu Saraylar ş ı ğ ı ı benzerleri
için bk. R. Kautsch, ı 1936, s. 40 vdd.'da verilen örneklere.
21 Saraylar ı koleksiyonu no. 240. Bk. Asgari, ş ı Son. Topl. ı (1987) s. 149
ve res. 7.
315
ş ı muhtemelen Roma İ ğ ı aittir, çünkü üzerindeki
ş ı ş ı Imparatorluk ğ ı tarihlenebilen bir toplu
ocak buluntusunun ı ı Bu Roma ş ı ğ ı belki de ı ş durum-
da ihraç edilecekti; Geç Antik ğ (Resim: 13) ise ş tama-
men bitirildikten borra ğ ş ı Geç Antik ğ Pro-
konnesos ocak atölyelerinde Korint ş ı ı tam ş sonra
ihraç ğ ı ı ı da ı ı fakat
Prokonnesos'da bol ı ı ş ğ ş ı ı bugüne dek sadece iki
adet tam ş Geç Antik ğ ı ş ı bu geç devirde tam ş
Korint ş ı ı ı ı ı Roma Imparatorluk ğ ı ı
ş ihracat adetinin de devam ğ akla getirmektedir.
d. Bir ı Dairesel Eleman ı
ğ ocak ı bulunan bu ı (Resim: 15-16) mahiyeti
tam ş ı ı Bir ı ş bunun ş ı ı
yüzün ise bir ğ ı ş kesimini ı düzgün bir-blok ş
ş ı (Resim: 16), bu ı belki de tek taraftan ı ı bir
ambon kürsüsünün taban ş ı ğ akla getirmektedir".
İ ı ı ı
Deniz seviyesinden ş ı 200 m yüksekte olan ş antik
ğ ı ı ğ ve ı ı uzanan kaya ı ı içinde (Resim: 1 ve 18)
Süleyman Ilik ı ı ş ocak ı Antik ğ
ğ ı ı ş ğ ş ı ı ş ı kuzeyine ş
ş mevkiinde ise (Resim: 1 ve 19) modem Ilik ocaklan çok derine
ş ı 150 m) kotuna kadar inerek burada firesiz, temiz mermer ı
ğ ş ı ş ı Antik ğ da bu ğ kadar ş ğ
nu ş buluntulan ı ı Bu derin seviyede ortaya ı
büyük bir ocak cephesi> buradan belki de dört lahit teknesinin ş
22 Asgari, a.g.e. s. 148; ay. yz. Classical Marble (bk. ı dn. 2) s. 119 ve res. 14.
23 Sicilya ı ı Marzamemi'de ı 6. ı ş ı ı ş olan bir gemide Prokon-
nesos mermerinden ı ı ş tam ş 27 adet Korint ş ı ş G. Kapitan, Archa-
eology, 22 (1969) s. 126 vd.
24 Bk. ı dn. 12.
25 Saha no. Oc. 288. Bu belge ı ş ğ ğ ocak koleksiyonuna ş ı
ı ş ı
26 Böyle bir ambon ı ğ için bk. O. Feld, Istanbuler Mitteilungen, 39 (1989) s. 127 ve
ş Prokonnesos'da bir ı daireselolan dikdörtgen ı ana kayadan ğ
ne dair ğ bir ı da 1986'da ş bk. Asgari, ş ı Son. Topl. V/I (1987)
s. 148 ve res. 3.
27 ı 4. ı sonuna ait olan bu ocak için bk. Asgari İ Mitteilungen, 39 (1989) s.
54vdd.
28 ş saha no. Oc. 293/2: Alttan ve ğ ı ı olan ocak cephesinin mevcut yüksekli-
ğ 3.5 m, eni ise ş ı 8 metredir.
316
ne elverir boyutlarda büyük menner bloklar ğ göstermektedir
(Resim: 20). Ocak yüzeyindeki alet izlerinden ş ı ı ğ ı üzere, menne-
rin ana kayadan kesilmesinde iki ı ve murç- ş olarak
ı ı ş ı yüzeydeki uzun yatay çizgileri külünk:, birbirine paralel ı
sa, diagonal çizgileri ise murç darbeleri ı ş ı (Resim: 20).
Köyüstü Mevkiindeki Ocak
Saraylar köyünün hemen güneyinde, limandan ş ı 250 m içerde
ve deniz seviyesinden 40 m kadar yüksekte olan bir alanda Ortaokul için
ı lojman ş ı ı ı ortaya ı bir ocak yüzünde> ı bir
kesme ğ ile ş ı ş ı (Resim: 21). Bu ocakta ana kaya tek
bir aletle-külünk ile- ş Birbirinden 5 cm arayla yer alan paralel
yatay çizgiler, ocak yüzeyinin sadece külünk ile çok düzgün bir biçimde
ğ ı
Köyüstü ve ş ocaklannda böylece birbirinden ı iki kes-
me ğ ş oluyoruz (Resim: 20 ve 21).
ı ı ş ı ı
Köyün ş ı 1.5 km ı ı ve deniz seviyesinden 150 m yük-
sekte bulunan bu ocak ı (Resim: 1) 1986'dan beri ş ı ı ocak
mallan ortaya ı ı 1990'da saptanan 8 ocak ı ı ı he-
nüz ocak ı ğ ı ı içinde ı Bir tanesi hariç, eserlerin hepsi ge-
çen ı ı ı ğ ı ı tiplerin ı Postament biçimindeki bir
ğ ı tepesine ı silindrik çukur sayesinde bir ostotekli sunak oldu-
ğ ı ğ ı ı eserv ise Saraylar'da ilk defa ş ı ı ı ı
(Resim: 17).
Tematik ı ş Kaidesinin İ ş ş ı
Saraylar'da bugüne dek ş tüm sütun kaideleri (46 adet) toplu
olarak ş ş ş basamaklannda yanm
ı ş olan bu kaidelerin sunduklan ipuçlanna dayanarak, bunlann Pro-
konnesos ocak atölyelerinde ı ğ ve kaç tipte sütun kai-
desi ı ı ğ ı ı ş ı (Resim: 22). Bu inceleme ayn bir yerde ı
ı ğ ı burada sadece sonuçlan ı ğ
29 Oc. 296: mevcut en 16m, yükseklik ş ı 4 m.
30 ı ş ı koleksiyonu, saha no. Oc. 268: Tüm yük. 68, üst silmede 79x82; ostotek iç
çap 42, derinlik 27.
31 Asgari, Ancient Stones (bk. ı dipnot 2).
317
ı - ş ı kare ı ı bir mermer bloktan ğ ş
nan sütun kaidesi, dört ana ş ş ı sonra ı ş olu-
yordu. (Resim: 22, satha I-N).
2- Sütun kaideleri adadan genelolarak ı ş bir durumda ihraç
ediliyordu. (Resim: 22, satha 11L). Fakat Prokonnesos ocak atölyelerinde
ğ kaidelerin tüm profilleri belirlenerek bunlar tam ş hale de
getirilebiliyordu. (Resim: 22, satha N).
3- ı sütun kaideleri iki ana tipin temsilcisiydi: Attik tip
(Resim: 22, N. A ve N.B) ve daralan profilli tip (Resim: 22, IV.C).
4- Attik tip ı ı mermer blokun ğ üçe bölünüyor
ve üstteki üçte bir kesim silindrik hale getiriliyordu (Resim: 22 / II). Bu
silindirin ı blok eninden daha ufak idi (Resim: 23). Daralan profilli tip
ı ı ise, mermer blokun ğ sadece ikiye bölünüyor ve
üst ı ı silindrik hale getiriliyordu (Resim: 22 / II'). Bu silindirin ı
blok enine ş idi (Resim: 24). Böylece, daha çok erken bir ş ş satha-
ı iken bile, sütun kaidesinin hangi tip için ş ğ anlamak
mümkün oluyor!
318
M
.
.
.
.
N
..

..
D
(
,
.
"
ı
i
.
-
-
-
-
-
-
(
/
)
)
V
J
~ <
o
R
e
s
i
m
:
1
-
S
a
r
a
y
l
a
r
v
e
ç
e
v
r
e
s
i
(
M
.
S
o
y
s
a
l
,
H
.
G
ü
n
y
o
l
)
.
1
9
9
0
'
d
a
i
n
c
e
l
e
n
e
n
a
l
a
n
l
a
r
t
a
r
a
n
m
ı
ş
t
ı
r
320
Resim: 2- Saraylar köyü'ndeki ı koleksiyonu
Resim: 3- Silinte'de Dik ocakIan ı ğ alan
Resim: 4- ı Palatya'da ı ş ocaldan ı sergilenirken
Resim: 5- ğ ı Oguz ocaldan buluntuIan sergilernesi
321
W N N
_
3
9
ı

ı

1
7
ı

3
6
.
1
4
"
1
0
"
l
Z
i
i
i
i
i
.
i
i

q
m
n
.

ı

'
.
,
.
u
.
:
'
:
.
:
:
'
ı

,
.
'
,
.
J
'
r
'
"
'
]
"
.
"
"
"
:
=
=
'
,
.
,
]
"
Q
'
'
'
'
'
'
'
<
[
J
:
:
)
:
:
:
:
:
:
'
c
.
;
;
o
;
;
'
"
,
:
'
0
)
;
0
.
.
:
:
:

i
>
/
;
"
;
;
_
;
.

i
,
.
;

;
:
:
:
;
:
;
:
.
i
:

:
;
;
'
:
.
:
,

:
;
;
,
:
.
.:
,

:
,
:
D
:
;
;
·
.
.
:
.
.
:
:
;
.
.
5

:
.
:
:
:
'
:
t
ı

ı

ı
ı

ı

U
-
L
I
-
L
U
-
L
I
-
L
O

ı

-
L
I
-
-
,
.
i
i
"

'

ı

,
,
1
S
A
R
A
Y
L
A
R
O
c
.
2
5
9
R
e
s
i
m
:
6
-
"
Ç
e
m
b
e
r
l
i
"
s
ü
t
u
n
,
O
c
.
2
5
9

ğ

o
c
.
k
o
l
l
.
)
9
.
.
,
,

ı

1
o
o
,
C
:
/
n
Resim: 7- ı sütundan detay:
"çemberler"
Resim: 8- ş Ion ş ı ı Oc.
247-249 ğ oc. koll.)
323
324
Resim: 9- ı ş Ian ş ı Oc. 247
Resim: 10- ı ş Ian ş ı
Resim: 11- Tam ş Geç Antik Ion ş ı (Saraylar koll. no. 273)
Resim: 12- ı ş Geç Antik Korint ş ı Oc. 251 ğ oc. kol1.)
325
326
Resim: 13- Tam ş Geç Antik Korint ş ı Oc. 250 ğ oc. koll.)
Resim: 14- ı ş ı detay
ı "20 -I
A
.J
\
.' .
• w,
.\ i \
'" •• i"" r-" .
.. '\ •• r· (' \
.. ' r-
, • v- .,.... cl r-'
i -,... A.. " ... i- />
: ...: r - '" \ ...
.... . \ I. ,
.. \'. /'\. r-. r
... ı •. r:
:. .... • i
r-
....... "
.... " ...
.... . :.,...
(' .. . ",..,
ı ı ." .i
...... 8
' .. \.,;,1'
tt "I.: .,.,.... .1"\.
1-11+
A
1_.
T
.1
PLAN
T
ı
"'---. alet ;;Li ?
AA KE SiTi.
o
i
SO
i
5A R.AYLAR) Oltuz o.. 288
Resim: 15- Bir kenan dairesel eleman, Oc. 288 ğ ocak ı
327
328
Resim: 16- ı eserden görünüm
Resim: 17- ı ş ostotekli sunak, Oc. 268 ı ş oc. koll.)
Resim: 18- Silinte'de ş ı ğ antik ocaklar
dizisi, Oc. 235
Resim: 19- Silinte'de ş mevkiindeki modern ilik ocaklan
329
330
Resim: 20- Silinte, ç u k u r t a ş mevkiinde antik ocak cephesi
Resim: 21- Köyüstü mevkiinde antik ocak cephesi, Oc. 296
L
Brock form
ı
Prl'timinary

111.
Quarry-statf
exporl form
ı
Fini ,ht d
form
)
D
ı )
Slonting

ı
J i
rv.af \
Ring.-d
nKk
4 ••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
. .
l
,
-,
. .
........ • •• : "0 •••• eo •••••
THE COLUMN-BASE:
STAGES OF SHAPING ON PROCONNESUS (SARAYLAR, 1990
j i
ı \
,,!tic
Resim: 22- Prokonnesos'da sütun kaidesinin ş ş ı
331
332
Resim: 23- İ ş ı ı ş sütun kaidesi, Oc. 286 (Tip II)
Resim: 24- İ ş ı ı ş sütun kaidesi, Oc. 252 (Tip II)
SURVEY RESULTS FOR THE İ
PROJECT, KAZAN AND ÇUBUK PROVINCES,
ANKARA, TURKEY, 1990
BernaALPAGUT*
Mikael FORTELIUS
1. INTRODUCTION
As detailed by Alpagut and Martin (1989), the later Miocene Sinap
Formation was named by Ozansoy (1955), who deseribed material from
a number of localities in it (Ozansoy, 1955, 1957, 1965). The material
from Sinap Tepe itself includes two specimens of hominoid primate, a
mandible and a fragment comprising the palate and parts of the face. The
latter specimen was discovered by Ş Ş Ş personal communi-
cation 1990), and deseribed by Andrews and Tekkaya (1980), who re-
ferred both Sinap specimens to Sivapithecus meteai (Ozansoy), suggest-
ing affinity with the Pongo clade. Alpagut and Martin (1989) and
Alpagut et aL. (1990) provide further discussion of the status of the Ana-
tolian primate material.
Other than the primate specimens, Ozansoy's col1ection from the Si-
nap Formation is not available for study in the M.T.A. Museum in Anka-
ra, and appears to have been lost (Tekkaya, personal communication,
1989); some of the material is still at the Palaeontological Institute of the
Museum National d'Histoire Naturel1e in Paris Ş personal communi-
cation, 1990). Later col1ections do exist in the MTA Museum, but virtu-
al1y no descriptions have been published. The locality and stratigraphic
documentation of the material is poor, and access to it difficult. Among
the few publications that do exist is a study by Gürbüz (1981) of Hemi-
cyon that also deals with stratigraphic questions, and one of fossil suids
and tayassuids by Pickford and Ertürk (1979). The latter, however, deals
*
Prof. Dr. Berna ALPAGUT, Ankara Üniversitesi, Dil ve ğ Fakültesi-ANKA-
RA.
Doç. Dr. Mikael FORTELIUS, Finnish Museurnof Natural History, Division of Palaeon-
tology, P.O. Box 151, SF-OOI71 Helsinki-FlNLANDIYA.
333
very cursorially with the Sinap material. The Turkish-German lignite
project did not incIude the Sinap localities in its survey (Sickenberg et
aL., 1975). The geology of the Formation has received equally scant at-
tention, the only sources apart from Ozansoy's publications being an un-
published PhD thesis by Ş (1986) on palaeomagnetism and small
mammal stratigraphy and the report of a geothermal survey.
Thus the amount of contextual information relating to the Sinap
hominoids is extremely limited. This prompted our team to undertake a
survey in the area in June 1989. As deseribed in detail by Alpagut and
Martin (1989), the 1989 survey resulted in the discovery of 47 fossillo-
calities and a collection of 562 catalogued specimens. it also provided
encouraging preliminary results on the datability of the sediments in the
area and the thickness and lateral extent of the fossiliferous Sinap Forma-
tion. Among the aims for future work mentioned by' Alpagut and Martin
(1989) were (1) exeavation at the richest localities, (2) mapping of the
geology and establishing internal correlations between exposures, (3) ra-
diometric and palaeomagnetic dating (4) collecting further faunas in or-
der to develop a regional biostratigraphy for the later Miocene of Central
Anatolia and (5) prospecting both within and outside the area covered in
1989.
In 1990 it was deemed most expedient, with a view to the limited
time and available and the small size of the field party, to continue the
survey while concentrating on geological documentation and sampling
(that is, points 2,3 and 5 above). During the 1990 season 20 new locali-
ties were discovered and 327 new specimens catalogued. The geological
survey was alsa highly successful, as deseribed by Kappelman and Crab-
augh in Appendix 1.
The field team was managed by Prof. Dr. Berna Alpagut and Doc.
Dr. Mikael Fortelius, and consisted of Hürkan Çelebi, Jeff Crabaugh, Ay-
han Ersoy, Dr. John Kappelman and, as government observer, Belma Ku-
ğ The geological work was planned and carried out by Dr. John
Kappelman and Mr. Jeff Crabaugh. We are much obliged to Jukka Jern-
vall for his help especially with the catalogue. We also wish to thank the
students from the Ankara University Faculty of Language, History and
Geography, who participated for various lengths of time: ş Boz,
Hüseyin ğ Gençtürk, Arzu Güngör, Sertaç Ozbek and Han-
dan U ğ
We would like to express our thanks to the General Director of Anti-
quity and Museums for his kind help in obtaining the necessary permis-
sion, to the Head of the Exeavation Department and to Belma ğ
334
for their valuable contributions to our efforts. We are also most grateful
to Dr. Ş Ş for helpful correspondence regarding previous work in
the region. We are much indebted to Mr. Ercüment Keskin and his staff
at Keskinler Tesisleri for their the generous help. The survey was sup-
ported by grants from The Academy of Finland (to Mikael Fortelius) and
the L.S.B. Leakey Foundation (to Lawrence Martin).
2. SURVEYACTIVITIES 1990
The survey of 1990 continued on the lines established during the
1989 field season (Alpagut&Martin, 1989). The same grid of 0.25 km2
squares was used, and squares were marked according to status as 'un-
seen', 'seen but empty', or 'fossiliferous' (Map 1). Localities were plotted
on transparent overlays of the 1:25 000 topographic maps that were used
/ in the field (Map 2), and locality descriptions were recorded in a field
diary. Good specimens were collected from the surface and catalogued.
The party based at Keskinler Tesisleri, a TIR truck service stop on
the Ankara-Istanbul road in Kazan. The duration of the season was 10-30
June.
During the 1989 season our group located most of the areas men-
tioned as fossiliferous by Ozansoy, including severalold exeavation
sites. During the 1990 season several sites were located between and out-
side these areas, and the remaining Ozansoy site, at Kömürlük Dere, was
located (loc. 67, Map 3). A very rich site well outside previously
studied areas was discovered in Çubuk, near the village ğ (loc. 49,
Map 3). Altogether, 20 new localities were discovered. This confirms the
conslusions based on the 1989 survey, that the area is tremendoulsy rich
palaeontologically. The collection now comprises 896 catalogued speci-
mens, 327 (36%) of them from 1990. The smaller amount collected dur-
ing the 1990 season should be seen in relation to the concentration on ge-
ological work. As detailed below, a preliminary understanding of the
nature of the fossil sites is now beginning to emerge.
Special efforts were made to locate middle Miocene fossil sites, as
material of this age was reported by Ozansoy (1957) from Sinap Tepe
and by Pickford and Ertürk (1979) and Gürbüz (1981) from Sanlar
ı Although no major concentrations were discovered, minor locali-
ties were discovered to the east of Sinap Tepe (see below), in the same
pink sediments in which Ozansoy's middle Miocene material was collec-
ted according to Ş (personal communication, 1990). No diagnostic
middle Miocene material has yeat been recovered from Sanlar ı
although several localities are known from the area.
335
The geological activities are reported separately in Appendix 1.
3. PALAEONTOLOGY
3.1. Composition of the Fossil Assemblage
The collection represents adiverse sample of terrestrial mammals,
along with some other vertebrate groups, some invertebrates and plants
(Tables 1-2). The OCCUITence of rich localities with both well preserved
fossil wood and mammalian bone is remarkable, and offers great promise
for palaeoecological reconstruction. Taken as a whole the material is
dominated by ungulates (Table 3): perissodactyls (40%), artiodactyls
(24%) and proboscideans (8%). Camivores and rodents each make up
less than 2% of the specimens, and fossil wood about 3% (an underesti-
mate, as most "specimens" include many pieces). For the recovery of fos-
sil primates, the presence of suid remains ( ı %) is promising.
3.2. Biostratigraphic Age of the Fauna
The biostratigraphic age of the localities appears homogeneous, and
Hipparion has been found at all levels with the exception of the strati-
graphically low locs 64-66 in SE Sinap Tepe and the Kömürlük Dere
area (loc 67). Whether these sites precede the immigration of Hipparion
to the area cannot be assessed at present, as the collections are very
small. The presence of a true Chilotherium as well as Microstonyx agree
with the presence of Hipparion in suggesting a maximum age of upper
Vallesian (MN zone 10; around 12. 11 Ma) for the main fauna. A mini-
mum age for this assemblage would be Turolian (MN-zones p-13;
around 9.5-5.2 Ma). The probable presence of Diceros at loc 49 ( I ğ b e k )
may suggest a Turolian rather than Vallesian age for this site. This brack-
eting is consistent with the age near the Vallesian-Turolian boundary
(around 10 Ma) commonly assigned to the Sinap material (e.g., Tattersall
et aL., 1988).
3.3. Notes on Taphonomy and the Nature and Occurence of the
Fossillocalities
A breakdown of the material by element (Table 4) reveals that over
93% consists of skeletal parts of vertebrates. Teeth are most common,
making up 30%. Cranial and mandibular fragments account for 7% the
axial skeleton for 6%. Proximal limb bones make up 12%, distal limb
bones 22%. The most common bone class is metapodials (ll %). Com-
pared with an imaginary "averaged" Sinap ungulate skeleton with two
toes on each foot, adentition of 40 teeth, one hom and one tusk, this
means that skulls, mandibles and cranial appendages are somewhat over-
336
represented, while teeth occur in the expected proportion. The axial
skeleton is somewhat underrepresented, as are limb bones. Interestingly,
in this comparison proximal limb elements are as common as distal ones.
Metapodials are much overrepresented, while phalanges are much less
common than expected. Generaly speaking, however, this summary anal-
ysis does not suggest strong taphonomic bias.
Although much remains obscure about the stratigraphy and sedimen-
tology of the region, it is nonetheless c1ear that a rough but clear-cut divi-
sion of the localities on the basis of their fossil assemblages (Table 3 Fig.
ı corresponds to differences in sedimentary context. Especially in the
Kavak Dere area and around ı ı Tepe the two types of localities
clearly correspond to different sediments, Type ı localities occurring in
the low-lying silts and muds, Type 2 localities in the higher, coarser sedi-
ments, usually in association with gravels or conglomerates.
Type ı localities are characterised by remains of large mammals,
mainly proboscideans (45%). Fossil wood is also commonly found at
these localities, and may be very abundant (12% of the catalogued lots,
but most lots include many specimens). Rare remains of smaller mam-
mals may occasionally occur. Type 2 localities have relatively fewer
large mammal remains and are dominated by equids (42%) and rumi-
nants (23%). Fossil wood may occur, but is not abundant (1%). For the
purposes of this preliminary report, localities with few non-large mam-
malian remains have largely been assigned to Type 2. The first type of
locality might representfloating plants and bloated carcasses deposited in
a lacustrine environment, the second remains concentrated and deposited
by fluvial action.
Type ı localities occur in several areas, but none have been found on
Sinap Tepe itself (Map 2). In Kavak Dere localities 29 and 62 are of
Type ı as are localities to the W and SW of ı ı Tepe (55, 57,
20, 22). Stratigraphically low localities around and between ı
ı ı ı (Tnönü Sr." on maps) and ğ Tepe are also of this
type (25, 35, 38, 44, ı 53, 54). Interestingly, loc 38 also inc1udes the
only fish remains encountered so far. Loc 5ı is best classified as Type ı
despite the presence of a few specimens of ruminant, equid and felid,
since the bulk of the material consist of fossil wood, proboscidean and
rhinoceros remains. The few remains from locs 60A, 60B and 60D also
appear to represent Type ı
Type 2 localities are found especially in the higher levels of Kavak
Dere (26-28, 30-34, 48, 61, 63) and ı ı Tepe (18, 56, 58) (Map
2). A good example is also the exteremly rich concentration at ı
337
nar (42). Many sites on and around Sinap Tepe (1-13, 39-41) seem to be
of this type, although major concentrations have not been discovered so
far. Several locs around Sanlar and Sanlar ı n ö n ü also appear to belong to
Type 2 (24, 24A, 36, 37,43,45-47,.50), as do the locs around Karacabe-
len Tepe (14-17), two locs at Çalta ı n ö n ü (23, 59) and loc 60C further to
the SSW. Loc 49 at l ğ b e k is also best regarded as Type 2, although pro-
boseidean remains are relatively common there.
LocaIities not meaningfully assignable to either Type 1 or Type 2 are
21 (tortoise remains and root casts) and 52 (plant and invertebrate re-
mains in silieified clay). The same appIies to locs 64-66 in a stratigraphi-
cally low position NE of Sinap Tepe (abundant small ruminant with
some rodent remains). Too Iittle is as yet known of the Kömürlük Dere
area to allow classification locs 67 A-C.
lt is obvious that this rough division represents, at best, a very pre-
liminary analysis. More refined groping will have to await stratigraphic
and sedimentological investigations and the recovery of more fossil ma-
teria1. It does, however, ineivate that an understanding of this complicat-
ed area is beginning to emerge.
4. CONCLUSIONS AND PROSPECTS
Two brief field seasons of surface prospecting have yielded 67 fossil
localities and a catalog comprising 896 speeimens. The optimistic con-
clusions from the preceding season (Alpagut&Martin, 1989) have been
confirmed as regards the richness of fossils, the great thickness and ex-
tent of the Sinap Formation and its datability. As a result of the 1990 sea-
son and analyses presented with this report, the material appears to be at
most moderately biassed in composition by taphonomic processes. A
grouping of fossil localities has emerged, suggesting a transition from la-
custrine to fluvial sedimentary environments. The biostratigraphic age of
the fauna hitherto collected is consistent with the traditional interpreta-
tion of the Sinap Formation as close in age to the Vallesian{furolian
boundary (around 10 Ma). The possibility exists that the Sinap Formation
may span a considerable time interval. if so, the area might well provide
abasis for a regional biostratigraphy tied to absolute dates. Such a
biostratigraphy would be extremely valuable for correlations with faunas
from other regions in Eurasia and Africa.
The preliminary results of the geological and palaeomagnetic survey
are encouraging, and suggest that the fossils can be tied into a firm
chronological fromework (see Appendix 1).
338
lt is obvious that these results demand a thorough, long tenn re-
search program for the Sinap Formation. The main aims of this program
would be to:
,
1. Collect fossil material in situ by trenching and/or exeavaring at the
richest or otherwise most important localities. A special effort to collect
small mammal remains must be made.
2. Continue the surveyand geological mapping and dating of the
area.
3. Initiate and cary out palaeoecological, sedimentological and taph-
onomic work towards a reconstruction of the environments sampled.
4. Establish a regional biostratigraphic framwork tied to absolute
dates.
We believe that such a resarch program, if carried out, would gener-
ate knowledge of great importance for the Neogene palaeontology of An-
atolia, and beyond that, for the Neogene biochronology and biogeogra-
phy of the Old World and the age, status, and environmental context of
the hominoid fossils recovered from the Sinap Formation.
REPORT ON GEOLOGICAL AND PALEOMAG:'
NETIC SURVEY OF THE İ AREA
John KAPPELMAN
JeffCRABAUGH
Introduction
The sediments of the Sinap Formation located NNW of Ankara are
well known for their rich and diverse mammalian founa that inc1udes the
important hominoid, Ankarapithecus meteai. During the summer of
1990, geological field.work was undertaken to better define the sedimen-
tological setting of the fossil localities and the stratigraphic relationship
of the various localities to each other Paleomagnetic sampling was car-
ried out to aid the task of site correlation and to attempt to place the fos-
sils in a more secure temporal fromework.
Geological Mapping
The bulk of the geological survey work was carried out near the vil-
lages of ı ğ and ı to the NW of the village of Ka-
zan. Structural mapping defined a large syc1ine to the NW of Sanlar
within which the fossi1s of the Kavakdere Valley are found. Several geo-
logical sections were measured for ca1culations of total thickness, and de-
339
tailed sedimentological descriptions were completed to provide addi-
tional information on the paleoecological setting of the fossil occurrenc-
es. Many if not all of the richest fossil localities in this area appear to be
of an equivalent stratigraphic leveL. Importantly, some occurrences lower
down in the seetion and may be significantly older. Numerous hand sam-
ples of typical lithologies were collected for thin seetion preparation and
detailed descriptions.
Similar mapping and seetion measuring was carried out in the type
seetion of the Sinap Formation near Sinap Tepe and the vilage of Yas-
ı The sediments of Sinap Tepe are important because they include
the localities from which the hominoid fossils were found. The exposure
here is quite good, and our mapping in this area attempted to tie together
two large outcrops of Sinap sediments. Again, detailed seetion measure-
ment and description were carried out as well as the collection of hand
specimens for thin seetion analysis.
Our work in the ğ area was concerned with correlating to-
gether the two previously deseribed areas. Few fossils are known from
this area, but it may prove possible to ascribe a relative age to the differ-
ent outcrops based on a correlation between the Sanlar area to the west,
and the ı area to the east. Several samples of volcanic rocks
were collected in this area for K-Ar dating .
Paleomagnetic Sampling
Our research on the fossil fauna and pysical stratigraphy has to date
provided only a cautious first approach to any absolute ages for the fossil
localities of the Sinap Formation. Paleomagnetic research may provide us
with the means to directly both date the fossils in absolute time and effect
correlations between widely separated geological sections.
Preliminary paleomagnetic sampling carried out in the summer of
ı 989 demonstrated that the sediments of the Sinap Formation do in gen-
eral carry a magnetic remanence that makes paleomagnetic dating possi-
ble. This summer we concentrated our efforts on sampling thick geologi-
cal sections in order to attempt some preliminary correlations with the
geological time scale. These long sections were collected in both the Sa-
nlar and ı areas. if this method proves viable, we will next con-
tinue our sampling into the underlying Pazar Formation in order to in-
clude volcanic rocks dated by K-Ar means and increase the thickness of
our section. We will also collect parallel sections around the Sanlar sy-
eline to effect lateral tracings of magnetic reversals. Additional sampling
340
will also be carried out in the sediments around ğ that separate
these two areas in order to better secure our correlation.
Conclusion
Our combined efforts at descriptive sedimentological studies, de-
tailed geological mapping, andpaleomagnetic studies offer strong poten-
tial for effecting correlations among the fossil localities found in the Si-
nap Formation and producing the first absolute dates for the fossils.
These studies are integral to better understanding the paleoecological set-
ting of the Sinap fauna and the place of Turkish hominoids in later homi-
noid evolution.
REFERENCES
ALPAGUT, B., ANDREWS, P. &MARTIN, L. 1990: New hominoid specimens from the Middle
Miocene site at Pasalar, Turkey.-Journal of Human Evolution 19 (4/5): 397-422.
ALPAGUT, B., &MARTIN, L. 1989: Survey report of the Sinap Formation ı village,
Kazan Province. -Manuscript report.
ANDREWS, P.&TEKKAYA, i. 1980: A revision of the Turkish Miocene hominoid Sivapithecus
İ Palaeontology 23: 85-95.
GÜRBÜZ, M. 1981: İ (KB Ankara) Orta Miyosenindeki Hemicyon sansaniensis ( Ursidae)
turunum ı ı ve ı ı ı ı -BÜI. Türk. JeoI. Kurumu 24: 85-90.
OZANSOY, F. 1955: Sur les gisements continentaux et les mamrniferes du Neogen et du Villa-
franchien d'Ankara (Turquie).- C. r. Acad. Sc., Paris 240: 992-994.
OZANSOY, F. 1957: Faunes de Mammiferes du Tertiaire de Turquie et leurs revisions stratigra-
phiques. - BulI. Min. Res. ExpI. Inst. Turkey (Foreign Ed.) 49:29-48.
OZANSOY, F. 1965: Etude des gisements continentaux et de rnammiferes du Cenozoique de Tur-
quie. Mem. Soc. geol. France (N.S.) 44: 1-92.
PICKFORD, M. &ERTüRK, C. 1979:Suidea and Tayassuidea from Turkey.- Bü1. Türk. JeoI.
Kurumu 22: 141-154.
Ş Ş 1986: Contribution a la magnetostratigraphie et a la paleontologie des formations conti-
nentales Neogenes du pourtour Mediterraneen. Implications biochronologiques et paleobio-
logiques. Ph. D. Thesis, Univ. Pierre et Marie Cruie, Paris.
SICKENBERG, O. 1975: Die Gliederung des höheren Jungtertiars und Altquartars in der Türkei
nach Vertebraten und ihre Bedeutung für die internationale Neogen-Stratigraphie. Geolo-
gisches Jahrbuch B 15: 1-167.
TATIERSALL, I." DELSON, E., VAN COUVERING, J. (eds.). 1988: ı of Human
Evolution and Prehistory. New York: Garland.
341
Table ı . Preliminary faunallist for the whole collection, 1989-1990.
? Te1eostei
Serpentes
Chelonia
"Reptilia"
Aves
Rodentia
Artiodactyla
Suidae: Microstonyx
Cervidae
Giraffidae
Bovidae
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae: Chilotherium
Rhinocerotidae: ?Diceros
Rhinocerotidae: indet. (3rd taxon)
Proboscidea
Gomphotheriidae
Camivora
Hyaenidae
Felidae
Canidae
Carnivora indet.
Lamellibranchiata
Gastropoda
Crustacea
?Insecta
342
Table 2. Prellminary lists of animal taxa, p l a n ı remains and rocks by Iocality, 1989-1990.
1989WCALITIES C*' signifies addendum 1990)
1.(2)
Rodentia*
Carnivora
2.(3)
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Proboscidea
3.(3)
Chelonia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae
4.(3)
Chelonia
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae
4A. (10)
Serpentes
Rodentia
Artiodactyla
Bovidae
5. (2)
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
6. (ll)
Aves
Rodentia
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Carnivora
343
7. (17)
Chelonia
? Aves
Rodentia
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae:llipparion
Carnivora
Felidae
Canidae
8A. (3)
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
8B. (18)
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Coprolites
9. (9)
Artiodactyla
Bovidae
Proboscidea
ı o . (4)
Perissodactyla
Equidae
Proboscidea
Carnivora
i ı . (I)
Artiodactyla
Ruminantia
12. (5)
Artiodactyla
Bovidae
Perissodactyla
Equidae
Rhinocerotidae
13. (1)
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
344
14. (16)
Chelonia
Artiodactyla
Ruminantia
Perlssodactyla
Equidae: Hipparian
IS. (ll)
"Reptilia"
Rodentia
Artiodactyla
Ruminantia
Perlssodactyla
Equidae: Hipparian
Root casts
16.(1)
Perlssodactyla
Equidae: Hipparian
17.(1)
Perlssodactyla
Equidae: Hipparian
18. (5)
Perlssodactyla
Equidae
Invertebrate molds and casts
Rootcasts
19.(1)
Proboscidea
20.(6)
Proboscidea
Gomphotherlidae
21.(2)
Chelonia
Root casts
22.(1)
Proboscidea
23.(9)
Artiodactyla*
Ruminantia*
Perissodactyla*
Equidae*
Root casts
Teardrop casts
40.(4)
Artiodactyla
Bovidae
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae
41.(1)
Rodentia
42. (121)
Aves
Artiodactyla
Suidae
Giraffidae*
Bovidae
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae: Chilotherium*
Proboscidea
Gastropoda
43. (7)
Chelonia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Proboscidea
Gomphotheriidae
Fossil wood
44. (5)
Proboscidea
Fossil wood
45. (1)
Artiodactyla
Bovidae
46. (9)
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae
47.(6)
Rodentia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
348
1990 LOCALITIES
48. (1)
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
49. (36)
Artiodactyla
Cervidae
Giraffidae
Bovidae
Perissodactyla
Equidae:Hipparion
Rhinocerotidae: Chilotherium
Rhinocerotidae: ?Diceros
Rhinocerotidae indet. (3 rd taxon)
Proboscidae
Lamellibranchiata
Fossil wood
50. (9)
Artiodactyla
Bovidae
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae
51. (34)
Artiodactyla
Giraffidae
Ruminantia (smailer)
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae
Proboscidea
Carnivora
Felidae
Fossil wood
52. (2)
Invertebrate impressions
Leaf impressions
53. (2)
Proboscidea
54. (1)
Fossil wood
55. (2)
Proboscidea
349
56. (10)
Artiodactyla
Bovidae
Perissodactyla
Equidae
Proboscidea
57. (1)
Proboscidea
Fossil wood
58. (10)
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae
Proboscidea
Fossilwood
59. (3)
Artiodactyla
Bovidae
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
Rhinocerotidae
60. (5)
A: Proboscidea
B: Mammalia (large)
C: Perissodactyla
Equidae: Hipparion
D: Fossil awood
61. (7)
Artiodactyla
Ruminantia
Perissodactyla
Equidae: Hipparion
62. (2)
Mammalia (large)
63. (8)
Artiodactyla
Giraffidae
Bovidae
Perissodactyla
Equidae
Rhinocerotidae
64. (22)
Artiodactyla
Ruminantia
"Desert roses"
350
65. (2)
Rodentia
66. (9)
Artiodactyla
Ruminantia
67. (8)
A: Mammalia
Crustacea
B: Rodentia
C: Chelonia
Artiodactyla
Ruminantia
Camivora
(In this table the number in brackets signifies number of catalogued Iots, an estimate of the
number of good specimens and items such as 'a bagfuI of fossil wood')
Table 3. Percent distribution of mammalian taxa and fossil wood in the whole collection and in
Iocalities of Types 1 and 2. ~
Taxon
Whole Type 1 Type2
Rodentia
1.6 O 0.9
Artiodactyla
23.7 7.4 24.3
Suidae
0.8 O 1.1
Giraffidae
2.6 1.5 3.2
Bovidae
6.4 O 8.1
Ruminantia indet.
12.2 6.0 10.0
Perissodactyla
40.5 9.0 50.8
Equidae
32.5 1.5 41.9
Rhinocerotidae
7.9 7.4 8.8
Proboscidea
7.6 44.8 3.3
Camivora
1.8 1.5 1.4
Mammalia indet., large
2.8 7.4 3.0
Fossil wood
2.7 11.9 0.7
Varia
19.4 17.9 15.6
Absolute totaIs
896 67 571
351
Table 4. Distribution of elements in the coUection
Element cat % %
lost group
Skull .20 2.2
Mandible 39 4.4 6.6
Homeore 37 4.1
Tusk 28 3.1 7.2
Teeth 272 30.4 30.4
Vertebra 20 2.2
Rib II 1.2
Seapula 6 0.7
Pelvis 19 2.1 6.2
Humerus 32 3.6
Radius 18 2.0
Ulna 15 1.7
Femur 15 1.7
Tibia 25 2.8
Patella 1 0.1 11.9
Astragalus 17 1.9
Calcaneum 22 2.5
Carpalsand
other tarsals 18 2.0
Metapodial 97 10.8
Phalanx 44 4.9
Sesamoid 1 0.1 22.2
Carapaee 8 0.9
liBonet!
69 7.7
Coprolite 2 0.2
Taphonomie specimen 5 0.6
Invertebrate shell 8 0.9
Fossil wood 24 2.7
Varia 21 2.3 15.3
Total 896 99.8
352
J
y
p
e
·
1
7
.
4

R
U
M
I
0
.
7
ı
m
ı
E
C
U
I

R
H
I
N
O
3
.
3
O
P
R
O
B

W
O
O
D
E
J
V
A
R
I
A
T
y
p
e
2
~
F
i
g
.
1
-
M
e
a
n
p
e
r
c
e
n
t
a
g
e
s
o
f
s
e
l
e
c
t
e
d
g
r
o
u
p
s
a
t
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
o
f
T
y
p
e
1
(
l
e
f
t
)
a
n
d
T
y
p
e
2
(
r
i
g
h
t
)
.
R
U
M
I
=
R
u
m
i
n
a
n
t
i
a
,
E
Q
U
I
=
E
q
u
i
d
a
e
,
C
J
J
R
H
I
N
O
=
R
h
i
n
o
c
e
r
o
t
i
d
a
e
,
P
R
O
B
=
P
r
o
b
o
s
c
i
d
e
a
,
W
O
O
D
=
F
o
s
s
i
l
w
o
o
d
i
.
i
o
O
.
.
.
.
Ö
r
1
e
n
c
i
k
L
l
O
O
i
i
*
*
O

ı

i
0
1
*
u
j
O
i
j
S
!
:
:
a
,
p

*
i
*
i
u
i
c
i
i
L
i
i
L
i
°
*
1
°
1
0
1
0
1
0
.
.

i

*
1
-
t
l
l
t
l
1
0
0
1
*

.
*
i
i
i
i
1
°
1
°
*
*
1
*
i
i
T
O
°
*
O
C
i
°
*
O
*
°

ı
ı
ı

ç
a
l
l
a
k
l
l
y

ı

ı

ı

0
1
0
1
*
0
1
0
L
O
L
D
L
*
T
*
5
8

ı

ı

ı
ı

ı
ı

ı

.

ı

ı
ı

ı

i
:
i
5
7
-
,
i
C
;
J
C
J
L
*
'
"
*
i
n
e
k
ö
y
j
.
.

s
l
v
r
l
T
'
m
i
i
i
.
i
i
i
i
_
V
I
I
I
e
g
e
i
i
m
!
i
ı
,
i
i
y
m
i
r
·
.
i
i
.
.
L
J
i
5
8
5
9
6
0
6
1
6
2
6
3
6
4
6
5
6
6
6
7
6
8
6
9
7
0
7
1
7
2
7
3
M
a
p
.
1
-
-
O
v
e
r
v
i
e
w
o
f
t
h
e
c
e
n
t
r
a
l
a
r
e
a
,
s
h
o
w
i
n
g
p
r
e
s
e
n
t
s
t
a
t
u
s
o
f
0
.
2
5
k
m
2
s
q
u
a
r
e
s
.
H
o
l
l
o
w
s
t
a
r
s
i
n
d
i
c
a
t
e
s
q
u
a
r
e
s
w
i
t
h
f
o
s
s
i
l
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
f
o
u
n
d
1
9
8
9
,
b
l
a
c
k
s
t
a
r
s
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
f
o
u
n
d
i
n
1
9
9
0
.
H
o
l
l
o
w
s
q
u
a
r
e
s
(
1
9
8
9
)
a
n
d
c
i
r
c
l
e
s
(
1
9
9
0
)
i
n
d
i
c
a
t
e
t
h
a
t
t
h
e
s
q
u
a
r
e
w
a
s
p
r
o
s
p
e
c
t
e
d
b
u
t
t
h
a
t
n
o
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
w
e
r
e
d
i
s
c
o
v
e
r
e
d
7
3
7
2
7
1
7
0
6
9
6
8
6
7
6
6
6
5
6
4
6
3
6
2
6
1
6
0
5
9
5
8
i
i
i
i
i
i
!
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
Ç
1
r
p
a
n
l
f
"
Z
J
i
i
i
2
e
"
6
-
i
-
.
.
i
i
.
i
'
f
"
i
r
w
O
r
e
n
e
i
k

ı

ı

ı

i
i
i
I

ı
ı
ı

5
7
*

i
ı

ı
.
-
*
5
!

"
3
3
4

ı

Ç
a
l
l
a
k
ö
y
5
6
3
'
4
'
S
l
n
a
p
T
.

"
1
3

ı

i
ı

6
0

ı

ı

T
.
3
5

ğ

ı

\
i
"

"

ı
1
2
"

\
2

i
.
.
*
;
'
l
;
;
ö
6
e
e
T
.
i
i
7
1

9
i

ı

1
4
4
6
:

i
i

ı

ı
ı
ı

ı

r
ı

*
i
Y
e
s
s
r
ö
r
e
n
"
i
i
.
.

ı
ı

5
3
i
E
v
e
l
k
ö
y
U
i

ı

i
1
i
i
i
i
4
2
-
1
i
i
S
O
'
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
,

d
i

S
i
v
r
i
T
.
-
i
i

ı

i
i
·
,
'
.
i
1

E
N
l
A
R
G
E
D
a
b
i
A
r
l
t
a
r
a
:
:
.
.
.
A
R
E
A
I
.
i
'
.
K
l
i
.
i
®

1

.
i
i
ı

i
T
U
R
"
"
r
:
i

i
i
i
i
i
i
i
i
i
d

i
,
5
1
5
7
4
9
5
3
5
4
5
2
5
8
5
0
5
5
5
6
M
a
p
.
2
-
C
u
r
r
e
n
t
l
y
r
e
c
o
g
n
i
s
e
d
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
i
n
t
h
e
c
e
n
t
r
a
l
a
r
e
a
,
T
r
i
a
n
g
l
e
s
i
n
d
i
c
a
t
e
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
d
i
s
c
o
v
e
r
e
d
1
9
8
9
,
s
t
a
r
s
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
d
i
s
c
o
v
e
r
e
d
1
9
9
0
.
S
e
e
M
a
p
3
f
o
r
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
4
9
a
n
d
6
7
V
J
C
J
L
C
J
L
6
0
C
J
J

ı
0
\

ğ

1

ı


K
ö
m
ü
r
l
ü
k
k
Ö
y
'
D
e
r
e
J
;
.



6
7
P
a
z
a
r

ı

ı

ı

(
-

ı

.
4
9

J
i

Ç
a
l
l
a
6
.
K
A
V
A
K
D
E
R
E
1

ğ

ı

ğ

L
:
:
:
i
.

I
I
M
a
r
t
I
n

J
l
ç
ö
r
e
n
.
4
2
Y
a
9
9
1
ö
r
e
n
e

"
(
"
I
n
e
k
ö
y
K
a
z
a
n

A
l
p
a
g
u
t

_
K
a
r
a
l
a
r
-
-
.

ğ

ı

ı

ı

,
,
/

G
O
v
e
n
ç
-
-
-
-
-
-
-
-
-
L
L
L
1
0
k
m
i
6
5
5
5
5
0
4
5
6
5
7
0
7
5
B
O
B
5
9
0
M
a
p
.
3
-
O
v
e
r
v
i
e
w
o
f
n
e
w
l
o
c
a
l
i
t
i
e
s
(
4
9
a
n
d
6
7
)
i
n
r
e
l
a
t
i
o
n
t
o
t
h
e
c
e
n
t
r
a
l
a
r
e
a
a
n
d
s
u
r
r
o
u
n
d
i
n
g
v
i
l
l
a
g
e
s
1990 ı ı İ İ
YAPILAN YUZEY Ş
Mehmet İ
, .. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ izni ile,
LU. Edebiyat Fakültesi ı kendi ı ğ yü-
zey ş ı ı maddi ı bulunan Edebiyat Fakültesi Yöne-
tim Kurulu'na, Türk Tarih Kurumu Yönetim Kurulu'na yürekten ş
kürlerimizi ı ı arazi ı ş ı ı ı ı bize çok
ğ ı bulunan Ordu Valisi ı Utku Acun'a, Vali Yar-
ı ı ı ı Alaaddin ı Kültür Müdürü ı Servet Yer-
li'ye, Daimi Encümen Uyesi ı Necmettin Ş Ulubey Kayma-
kam Vekili ı Fehmi Varol'a, Ulubey Halk ğ Müdürü ı
ı Ozvatan'a; Mesudiye Kaymakam Vekili ı Fahri Turhan'a te-
ş zevkli bir görev sayanz. Aynca, arazi ı ş ı büyük
bir özveri ile bize.. ı ı olan ı Temsilcisi Ordu Müzesi Mü-
dür Vekili ı Omer ı Yüksek Lisans ğ Ozde-
mir Koçak ile Tarih Bölümü Lisans ğ Ulkü Gürsoy'a
candan ş ederiz.
Arkeolog Nesrin Özsait ile birlikte ş ı beri ğ
Orta Karadeniz Bölgesi ş ı ı 1990 ı ı Ordu ili Merkez il-
çe, Ulubey, Mesudiye, ı de Gürgentepe- ilçek 'i ile ı ş
*
2
Prof. Dr. Mehmet ÖZSAIT', ı Edebiyat Fakültesi, ğ Tari'; Anabilim ı Fen PTT
İ
Bu ı ş ilgili olarak bkz. M. Özsait, "1986 ı ı Amasya-Ladik Tarihöncesi ş ı
ı ş ı ı ı ı (AST), VIII, 1987, s. 239- .... "1987 ı ı Amasya-
Suluova Tarihöncesi ş ı ı AST, VI, 1988, s. 287-300; "1988 ı ı ş ı
Çevresi Tarihöncesi ş ı ı AST, VII, 1989, s. 367-379; "1989 ı ı Göynücek Çev-
resi Tarihöncesi ş ı ı AST, VIII, 1990, s. 45-54.
Ordu Merkez ilçe ı ı ı içinde kalan ve Antik Sinope'nin bir kolonisi olan Antik Kotyo-
ı yer ı ğ ı ı Mahallesi'ndeki Bozukkale mevkii, sonra da Civil Deresi ı ı
daki Eskipazar çevresi ş ı ı ı Uzunisa ğ ı ğ ı ı köyünün ğ Me-
let ı vadisinin ı ı Kurul ı ve Kurul Tepesi yer ı Bunlardan Kurul
Tepesi ve çevresi sistematik olarak ş ı ı ı Define ı ı ı hayli tahrip ş
temel ı ı Roma ğ ı ğ az ı keramik gördük. Bu-
rada ğ en eski.. ı ı anakayaya ş ı olarak 2 m ı oyularak ı
ı su ı ı ı M.O. 2. ı ğ bu eserin, Ordu'da ğ gibi,
Amasya ve Tokat'ta da benzerleri ı Önümüzdeki ı Kurul ı ve he-
357
diye ilçesinin Mesudiye'ye ı ı olan kesimlerinde devam ş Ça-
ı ş ı ı Ordu'nun 114 km güneyinde yer alan ve ş kadar bu
yönde bilimselolarak ş ı ı ı ş bulunan Mesudiye ilçesinde ğ
ş ı ı ı ş ı Amaç, bu ilçe ı ı ı ş ve Kelkit vadisine ka-
dar olan ş ı ş ı ı ı Fakat ı ı nedeniyle, ı ğ ı
ı bu ş ı ı ancak çok küçük bir bölümünü tamamlayabildik,
buna ş ı ı son derece, tatminkar sonuçlar elde ğ söyleyebiliriz.
Mesudiye'de Çaltepe, Üçyol, Alan, ı Güzle, Erik, Kale, Ye-
ş ş Belediyesi ı ı ı içinde kalan ğ ğ köy-
leri ve Zile ı ile ı de Tokat ilinin ş ilçesi köylerin-
den ğ Kuyucak ve Demircili ile Selemen ı sistematik
olarak ş ı ı ı ş ı Sonuçta Kalkolitik ğ Frig ğ ı kadar bu-
luntular veren yirmi iki ş yeri ile bir tümü1üs tespit ş
(Harita: 1).
Burada, Çaltepe, Üçyol, ı ve Güzle köylerindeki ş ı ı
tamamlanan ondört ş yerinden elde ğ sonuçlan anahatlan
ile ğ ı
ı (Hrt. no 64, Resim: 1-2)
Mesudiye'nin 10 km ı ı Ça1tepe köyünün 3 km kadar güney-
ı ı ı mevkiinde bir ş yeri bulduk. ı Su-
yu'nun ı ı gelen Kumdere ve onu izleyen ş Deresi
ile ı ş ı ğ ı yerin hemen ı ş mevkiin isminden ı
ı ı ı verdik-,
3
4
358
men önündeki Melet ı ğ ı vadisinde ı ş ğ ş ı soruna daha
fazla ı ı ı ğ ı
Uzunisa ğ ı Delikkaya ğ Mahallesi'nde, daha önce A. ğ (AST,
IV, 1986, s. 312 vd.) da ğ kaya ı ı Gürgentepe Dikenlice, Ulubey ı
ğ Ş ş olmak üzere 16 kaya ı bulduk. Genellikle tek ı sütunlu
ya da sütunsuz, ı ı ı ı ı tek veya iki klineli olan bii kaya ı Roma ğ ı
tarihlenebilir.
Ordu Merkez ilçe'de Boztepe ve Ulubey'de Güzelyurt köyü ı Ş tepesine ı ı
ı ş ancak her iki tepede de ı ğ ı ı ş ı tarihi yönden dikkate ğ herhangi
bir ı ı ı ı ş ı ı ulubey Yenisayaca'daki ı Kalesi, ş ğ ı ı ı
lin'deki Kale Tepesi, ş ş ğ Tepesi'ne ı ı incelemeler ı ı ş ı
Buralarda da ş ı ı ı ı ş ı tutacak herhangi bir ı ı ş ı .
Ordu'da arkeoloji ve Eski ğ tarihi ile ilgili pek az ş ı ı ı ş ı Bunlardan bizim
için en önemlisi ı hocam Prof. Dr. i. ı ı Kökten'in Unye Yüceler köyü Cevizderesi
sekilerinde ğ Paleolitik ş ı İ Kökten, A.U. DTCFD, XXl3-4, 1963, s.
?-.75 vd., Lev. I-II). Yine ı Kökten Unye'nin Tozkoparan mevkiinde ı ğ ı bir sondajda
Ust Paleolitik, Kalkolitik ve İ Tunç ğ ait buluntular veren bir ş yeri tespit et-
ş Bu buluntular Ordu'nun kültür tarihi için son derece önemlidir.
1988 ı ı TokatMerkez ilçe, Erbaa ve ı ğ Niksar, Almus ve ş ilçelerini
ş ı ı ş ı Bkz. T.T. Kongresi, XI, 1990, Bildiri Ozetleri, s. 25. .,
Bize bu kesimdeki ş ı ı ı ı ı olan Çaltepe Muhtan Omer Ziya Koç'a can-
dan ş ederiz.
ş ı olarak 60 m x 70 m boyutlannda olan ş çok bü-
yük ölçüde tahribinden ı ğ belirlemek ı ı Orta-
ı oyularak ğ ı alanan ı alt tabakalannda çok iri ş ı
ş ı çok ilgi çekicidir. Bu durumu ile ı bir tümülü-
sü ı ı ı Fakat tahrip edilen ı hemen hepsinde çok çe-
ş ve bol ı ğ keramik ve maden curuflanmn görülmesi
ı ı bir ş yeri ğ ı ı ı kuvvetlendiriyor. Önümüzde-
ki ı bölgede ğ ı ı ş ı bu konuya ı ş ı ğ ı
ı ı
ı (Hrt. no 65, Resim: 34)
ı ı 500 m ı ı ı Suyu'nun hemen kuze-
yindeki ğ bir yükselti üzerinde tespit ğ ş mevkiin
isminden ı ı ı ı verdik. ı ı ş
yüzeyinde az ı siyah ve ı ı ı boya ı ITÇ keramikleri bul-
duk. .
ı ı (Hrt. no 77, Resim: 4-5)
Üçyol köyünün 3 km kadar ı ı ı Suyu'nun hemen
kuzeyinde, ı ğ ı ı mevkiinde alçak bir yükselti
üzerinde tespit ğ ş mevkiin isminden ı ı ı
ı ı verdik. Tepe ye eteklerinde çok az ı ğ keramikler-
den ı ı bir ITÇ ş ı ğ ı ş ı ı
Körüktepesi (Hrt. no 73, Resim: 4)
Üçyol köyünün 5 km kadar ı ı Uzunyol'un 1 km güne-
yinde, ğ ı ı ise kuzeyinde yer alan Körüktepesi yüzeyin-
de bir ITÇ ş tespit ettik. Kôriiktepesi ı ı ğ ş
nin yüzeyinde ITÇ form ve teknik özelliklerini ş ı keramiklerin ı
ı bol miktarda keramik ve maden curufu ı ı da ı Bu
son buluntulanndan ı bu ğ yükseltiye Körüktepesi ı ı veril-
ğ ş ı ı
Meydandüzü (Hrt. no 78, Resim: 6-7)
Üçyol'un 3.5 km ı ı ı Suyu'nun üzerindeki Mey-
dandüzü mevkiinin hemen önünden yükselen ğ bir tepe üzerinde tes-
pit ğ ş mevkiin ı ı Meydandüzü ismini ver-
dik. Tepe yüzeyinde ğ keramikler burada ğ bir ITÇ yer-
ş ı ğ ı ı ı ederler. Aynca, ı ı ı az ı
ğ de Kalkolitik form özelliklerini ş ı ı ğ ı ş
359
Üçyol köyünün.3.5 km kadar ı ı ı Suyu'nun ku-
zeyinde uzanan ı Tepesi'nin güneyindeki ş düzlükte ve ku-
zey eteklerinde olmak üzere iki ş tespit ettik. ş bu ge-
ş ı ve ovadan ş ı 35 m kadar yükseklikte olan tepenin ı ı
verdik.
ı i ı no 66, Resim: 8-9)
ı ya da ı Tepesi'nin güneyinde, ş ı 125 m
ğ ve 40 m enindeki bir alana ı ı ğ ı ı ı ğ ı ı Çamara-
ı i ş ı beri ı ı nedeniyle oldukça tahrip ol-
ş
ş yüzeyinde ı ş ı siyah, içi ı ı ı ı boya ı ı
ı ise iç ve ı ş yüzeyi siyah olup Kalkolitik form. veren keramikler
gördük. ı ı ı ı ve çizgi bezekli ITÇ keramiklerine
de ı Son Kalkolitik safhaya ğ iri ı ı ı ı tuta-
ı da ı ğ söyleyebiliriz.
ı II ı np 67, Resim: 8-9)
ş ğ tepenin kuzeyeteklerinden ova ı kadar
uzanan ş bir alana ı ı ğ ı ş ı ı ı ı yüze-
yinde ğ ğ Kalkolitik form gösteren siyah ye kahverengi ya da ı
ı ı boya ı keramikler ı az ı ITÇ ş ait ke-
ramikler de görülmektedir. Düz dipli, ş yumru ş ı
ı burada ı ğ yüzeydeki buluntulardan ş ı ı
Aynca, ş yöresel siyah ş (bir cins bazalt) ı ı ş dilgile-
re de ı ı
ı Tepesi (Hrt. no 72, Resim: 10-12)
Üçyol köyünün 2.5 km ı ı verimli, suyu bol bir ı kuzey-
ı kesiminde ve ı mevkiinin hemen önünde yer alan ı
Tepesi'nde tespit ğ ş tepenin ı ı verdik.
Ovadan 20 m kadar yükseklikte ve 100 m x 70 m boyutlannda olan
ı Tepesi bölgenin en önemli ı veren bir höyüktür.
Höyük yüzeyinde ğ keramikler ı İ Kalkolitik'ten iti-
baren Ilk Tunç. ğ ı ve Frig ğ ı kadar örnekler ı Kal-
kolitik ğ ve Ilk Tunç ğ ı keramikleri genellikle üstün bir teknik gös-
terirler. ı hat, derin yiv bezekli ve memecikli kaplar oldukça
ı ı -
360
Melet ı ı ı biri olan ı Ş ş ı ı ı
daki ğ ı araziden ğ dar bir yatak içinde Üçyol ve Çaltepe arazi-
sinden geçtikten sonra Melet'e ş ı Bu suyun ş ı ı Uç-
yol köyünün ı ı kadar olan alanda ı ğ ı ş vadisinin ı
geçen yola Uzunyol ı ş Üçyol'un ı mevkiinde ş
bu tarihi yolun ve ı vadisinin ı ve her iki ı yüksel-
illerde ğ ş Tepesi, Esmahan ı ı gibi ş yerleri
bulduk.
ğ (Hrt. no 74, Resim:
Üçyol köyünün 5 km kadar ı ı Uzunyol'un 300 m kuzeyinde
yer alan ğ bir tümülüs görünümündedir. Kaçak ı tahri-
bata ğ ş iri ş ı ı ı ş ı Ancak, ğ bir tepe
üzerinde yer alan ş yüzeyinde, ezgi ş ı iç ve ı ş yüzeyi
kahverengi ve ı ı ı ı boya ı Ilk Kalkolitik ğ özellikleri gös-
teren keramiklerle birlikte, iç ve ı ş yüzeyi siyah, ı ı ise kahve-
rengi boya ı rrç keramikleri de bulduk. Genellikle düz dipli ş
rit kulplu, orta büyüklükteki kaplara ait bu ı ı ı M.O. i.
ı ı ait keramikler de bulduk.
ş Tepesi (Hrt. no 75, Resim: 15-16)
Uzunyol'un üzerindeki ş ı ı ı güneyinde, ı Suyu'nun
hemen kuzey ı ı ı bir ı gibi ğ ğ ğ ş Te-
pesi ş birkaç ı önce bir define ı ı ı ı tümüyle tahrip
ş Bugün akarsu ğ ı ı seviyesine kadar olan ı ı ı
ve ı ş ı 80 m x 70 m boyutlannda olan bu ğ hemen her
ı ı ı çanak çömlek ı ı Ilk Kalkolitik'ten
Ilk Tunç ğ ı sonuna kadar olan ş ı ı eden bu parçalar
ı zamanda ş ğ bu ş zaman dilimi içinde kesintisiz bir
kültürün ı ğ ı ı daen önemli ı ı
Esmahan ı ı (Hrt. no 76, Resim: 17-18)
Uzunyol'un ı ı ve ı ğ yükseltilerinin kuzeyinde-
ki suyu bol Esmahan ı ı hemen güneyindeki bir tepe üzerinde yer
alan ş mevkiin ı ı Esmahan ı ı ismini verdik.·
Çevresindeki arazinin büyük bir ı ı hakim olan bu ğ tepe yüze-
yindeki ş kaçak ı oldukça tahrip ş Burada gördü-
ğ keramikler Son Kalkolitik ve onu izleyen kuvvetli. bir Ilk Tunç
ğ ı ş ş ederler. Buluntulardan tepenin, Ilk Tunç Ça-
ğ ı ı sonunda ğ ş ı ı
361
Naltepesi (Hrt. no 80, Resim: 19-20)
ı köyünün 2 km ı ı Ziyaret Tepesi'nin 500 m
kadar güneyinde, ş ve suyu bol bir ı ı ğ bir tepe
üzerinde tespit ğ ş tepenin ı ı Naltepesi is-
mini verdik.
ı ı ı ı ı büyük bir ı ı ı ğ ı Naltepe-
si'nin yüzeyinde Son Kalkolitik ve ğ olarak da ITÇ ş
keramikler gördük. ı ı ı ğ ı Frig keramik-
leri, burada M.O. i. ı ı ı ilk ı ı da ş ş ı uygun
bir ı ğ göstermektedir.
ZiyaretTepesi ı no 79, Resim: 21-22)
Mesudiye'nin 20 km ı ı ı köyünün 1 km ka-
dar kuzeyinde yer alan ve ş ı 1600 m ğ Ziyaret Tepe-
si'nin üzerinde bir ş yeri bulduk. Tepe yüzeyinde az ı buldu-
ğ keramiklerden burada bir ITÇ ş ğ ş ı
ı
Tepedibi (Hrt. no 82, Resim: 22)
Mesudiye'nin Güzle köyünün Kenger Mahallesi'nin Tepedibi mevki-
inde tespit ğ ş mevkiin ı ı verdik.
Tümülüs görünümünde olan Tepedibi'nin yüzeyinde ğ ke-
ramikler burada Kalkolitik, ITÇ i ve Demir ğ ı ş ı ğ ı
na ı ı ederler. ı Tepedibi'nde bir çift ı ve büyük boy teks-
til aleti ş Uzerinde ip izi olan, delikli bu aletler tezgah
ı olarak ı ı ş ı ı
Bölgede kaçak ı tahrip edilmeyen ş yok gibidir. Bu
nedenle hemen her ş yüzeyinde keramiklerle birlikte, maden ve
keramik curuflan; Karadeniz Bölgesi mimari özelliklerinden olan ve di-
rek izlerini ş ı ı sonucu ğ ş ı ş kil ı görmek
mümkündür. Bu kurbanlar ı yer ı ğ ı ş ğ Göllüya-
ı ve ş Tepesi çok büyük ölçüde tahrip ş Ancak, yüzey
ş ı ı ı sonucunda bölgenin kültür tarihinde önemli kronolojik
ş ı ğ gördük. Bu ı ş Tepesi ve Göllü-
5 Bugün Ordu Müzesi'nde olan bu aletleri tahrip olmaktan koruyarak bilim ı arma-
ğ eden ı İ Kaya ve ş sonsuz ş ı Aynca, bu bölgede-
ki ş ı ı ı bize ğ ı bulunan ı Uzeyir Karayaka'ya da candan
ş ederiz.
362
ı ı ı tahribinden kurtulan ı ı ı ı küçük
ı bu yönde olumlu sonuçlar ğ ı Aynca,
ı Tepesi'nde ı sistematik bir ı ı ı Mesudiye
ve çevresinin ğ ı zamanda orta Karadeniz Bölgesi'nin en ı
bir bölümünün Kalkolitik, Tunç ve Demir ğ ı mevcut olan kültür
ş ı ı ı büyük ölçüde ı ı ğ ı ş
sindeyiz.
Ş İ 1
1- ş ı
2- ı
3- ı ş
4- Perçemlikaya
5- Dökmetepe
6-Bozhöyük
7- Somtepe-Gökhöyük
8- ğ
9- ğ
ı
11- ğ
12- Bekçitepesi
13- Türkmenlik
14- ş ı
15- ğ ı
16- ı (Devret)
17- ğ
18- Kilisetepe
19- Kurnaztepe
20- Alevitepe (Kümbettepe)
21- Ahuri
22- ğ ğ ı
23- ı
24- Kümbettepe
25- ş
26- Tombultepe
27- Kilise Tepe
28-Kurban
29- Köyiçitepesi
30- ğ ı
31- ı
İ
33- Salur (Yüktepe)
34- Dolmatepe
35- Kaletepe
36- ı ı ı
37- Karacaören
38- ı ı ı ı
39-Selçuk
40- ı
41- Yeniköy
42- Hamamözü
43- Niyazbaba
44- Kartalkaya
45- ı ı i
46- ı ı II
47- Cinlitepe
48- ı
49- ı
50- Çaylak ğ
51- Toklutepe
52- Kocamantepe
53- ğ Fabrika H.
54- Karayaka
55-Kale
56- ı ı
57- Untepe
58-Köyönü
59- ş
60- Teveri
61-Çemik
62- Nekropol
63- Sonusa
64- ı
65- ı
66- ı i
67- ı II
68- A. Güngörmez i
69- A. Güngörmez II
70- Y. Güngörmez i
71- Y. Güngörmez II
72- ı Tepesi
73- Körüktepesi
74- ğ
75- ş Tepesi
76- Esmahan ı ı
77- ı ı
78- Meydandüzü
79- Ziyaret Tepesi
80- Naltepe
81- Evliya Tepesi
82- Tepedibi
83- ı
84- ş
85-Köyiçi
363
i

E

A
K
e
i
ı
i
t

:
:
i
i
"
r
.
S
L
.
"
ı

1
4
J
f

\
.

_
_
_
_
_
_
_

»
r
>
:

J
S
i
V
A
S
4
/

3
D
3
7
3
6
-
.
'
.
.
.
.

ş

"
"
L

3
-
9
3
"
8
':
'1
a
i
(
( 4
4
A
L
O
2
0
V
J
0
\

H
a
r
i
t
a
:
ı
Resim: 1- ı ğ
. Resim: 2- ı buluntulanndan örnekler
365
Resim: 3- ı ğ

ı ı ı
__
tURlklAR
Resim: 4- ı ı ı ve Körüktepesi ı örnekler
366
367
Resim: 6- Meydandüzü, güneyden
••
Resim: 7- Meydandüzü b u l u n t u l a r ı n d a n örnekler'
368
Resim: 8- ı i ve ı II ş ğ
Resim: 9- ı i ve ı II ı örnekler
369
370
Resim: 11- ı Tepesi, ı ı örnekler
Resim: 12- ı Tepesi, buluntulanndan örnekler
371
Resim: 13- ğ güneyden
Resim: 14- ğ ı örnekler
372
Resim: 15- ş Tepesi, ı
Resim: 16- ş Tepesi, ı örnekler
373
Resim: 17- Esmahan ı ı ğ
Resim: 18- Esmahan Tepesi, ı örnekler
374
Resim: 19- Naltepesi, ğ
. Resim: 20- Naltepesi ı örnekler
375
Resim: 21- Ziyaret Tepesi, ı
Resim: 22- Ziyaret Tepesi, ve Tepedibi ı örnekler
376
1990 1\ - Ş İ ÇEVRESi
TARIHüNCESI Ş
Mehmet ôzssn»
. .. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ izni ile,
ı Edebiyat Fakültesi ı kendi ı ı ğ yü-
zey ş ı ı ı maddi ı bulunan ı ş ı Fonu' ile
Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yönetim Kurulu'na candan ş
kür ederim. Bölgedeki ı ş ı ı ı ı ı ilgi ve ı ı ı
ğ Yalvaç Müzesi Müdürü ı Mehmet ş ı ve ş
hir Müzesi Müdürü ı Ali Meriç'e ş zevkli bir görev bilirim.
ı ş ı ı büyük bir ı ve ğ ı ı ı Ba-
ı Temsilcisi, Yalvaç Müzesi ı ı Mustafa Akas-
lan'a yürekten ş ederim.
ş ı ğ ı ı ı Arkeolog Nesrin Özsait, Yüksek Lisans ğ
cimiz Ozdemir..Koçak ile Marmara Universitesi ı Bölümü ğ
rencisi H. ş ı Ozsait'ten ş ekibimiz ı Gönen, Aksu, Keçi-
borlu, Yalvaç, ğ ve Sütçüler ilçeleri ile ı ş ilçesinde
ş ı ı ı ş ı
1990 ı ı ı ş ı ı ı ğ ı ı ı ı ş ş ş
Burada ğ ı ğ Afyonkarahisar ı ı ile Ak-
ş Gölü ı alandan ş ı ı ı ı ğ
köy, ı Yeniköy, Saray, Atakent, Sorkun, Alanyurt, Karabulut,
ı ğ ş Yazla, ğ Karahöyük, ş Reis,
Uçhöyük köy ve kasabalan sistematik olarak ş ı ı ı ş ı Sonuçta, Ak-
ş Müzesi ı tescilleri ı ı Karaahmet, Sorkun-
Gökhöyük, Tekke, Uçhöyük, Sivricik, Mustafa ğ höyükleri ile ı
daha önceki ş ı ı ı görülen ve Neolitik ğ Geç/
* Prof. Dr. Mehmet ÖZSAIT, t.ü Edebiyat Fakültesi, ğ Tarihi anabilim ı Fen P1T
34459-tSTANBUL.
1 Proje ı ı 247/281186
2 S. Lloyd-J, Mellaart, Beycesultan J, London, 1962, s. 197, nr. 262-264; D. French, Anatolla
and the Aegean in the Third Millenium, B.C., I-II, Cambridge, 1969 (Dissertation), s. 39,
Fig. 29 b
3
; Fig. 43; Fig. 48 ı
377
Son Antik ğ ı sonuna kadar buluntular veren ş ı 30 höyük ve
ş yeri bulunarak ş ve haritaya ş ş Ş bu
ş ana özellikleri ile görelim.
ğ Tepesi (Hrt. no 21, Resim: 1-2)
ş 9 km ğ yer alan Karahöyük köyünün çevresinde-
ki ş ı ı ı ğ Tepesi üzerinde bir ITÇ ş tespit ettik.
Karahöyük'ün 2 km ğ verimli bir ı ı ve ova
yüzeyinden 4 m kadar yükseklikte olan ğ boyutlan 125 m x 100
m ı Höyükte
ı
ş ı ı kuvvetli bir Hellenistik
ve Roma ğ ı ş de ı
ş 12 km ğ Yazla ı ı çevresinde
ı ğ ı ı ş ı ı 700 m ı ı Tombaktepe,
500 m ı ı Incetepe ve 400 m kadar ı ı ı
tepe ş bulduk. Bunlan ı ı görelim.
Tombaktepe (Hrt. no lt), Resim: 3-4)
ş ve suyu bol bir ı ğ yer alan Tombaktepe
ş önemli ölçüde tahrip ş ş yüzeyinde Kalkoli-
tik form gösteren keramiklerin ı ı I'I', ve
ı
ş ı
ı eden keramikler de ı ve aynca, uzun bir kültür ş
ğ sonra, Tombaktepe'ye Hellenistik ve Roma ğ ı yeniden
ş ğ ş ı ı
İ ı ı no 12, Resim: 5)
Tombaktepe'nin 300 ı ğ yer alan İ ı ş
de Tombaktepe gibi tesviye edilerek ortadan ı tehlikesiyle ş ı
ş ı ı
90 ı x 70 m ı ve ova seviyesinden 6 m kadar yükseklik-
te olan Incetepe yüzeyinde ı Hellenistik ve Roma ğ ı ş
ait keramikler bulduk. Bu keramiklerin hemen hepsi iyi bir ş ve tek-
nik gösterirler.
ı (Brt. no IL, Resim: 6-7)
Yazla'da bugün de ı ve içinde pek çok antik ı kul-
ı ı ğ ı ı Kalkolitik, I'T, ve Roma ğ ı ş
ş eden keramikler bulduk.
378
Pelitler (Hrt. no 15, Resim: 8-9)
ı ş ı ı 3 km ğ ı ş de
300 m ğ ğ ş mevkiin ı do-
ı Pelitler ismini verdik. Uzerinde ı ı Pelitler'i ova yüzeyin-
den ı çok güçtür. Ancak, ş 100 m x 70 m kadar boyut-
lannda ğ söyleyebiliriz. Höyük yüzeyinde Kalkolitik, Tunç ve
Demir ğ ı ş ş eden oldukça iyi bir teknik gösteren ke-
ramikler bulduk.
ı (Hrt. no 16, Resim: 10-11)
ı ş ı ı 3 km ğ ş ı
ı 300 m ğ ğ ı ğ Bölgenin
önemli ş biridir. 125 m x 90 m kadar boyutlannda ve ova
yüzeyinden 5 m yükseklikte olan ş üzerinde ı ı nede-
niyle oldukça tahrip ş ı yüzeyinde Ilk Kalkolitik ile I'I', ve
İ

ş ait keramikler bulduk. Çok ş tutamak, kulp ve
memecik ş ı bu keramikler özenle ı ı ş ı
Nazir (Hrt. no 17, Resim: 12-13)
Yazla ı ı 3 km ğ Karaçorak mevkiindeki
Bozcasu (Bohçasu) ı ı ı ğ Nazir ya da Nadir ğ ve-
rimli bir ı ı yer ı ş ı 120 m x 100 m bo-
ı ve 10 m kadar ğ olan Nazir Höyük üzerinde tanm ya-
ı ı ğ ı için oldukça tahrip ş
Höyük yüzeyinde İ Kalkolitik, İ
ı
ile İ

itibaren Roma Ça-
ğ ı kadar pek çok ş ait keramikler görülmektedir. Çok az ke-
sinti ile bölgenin kültür tarihini izleme ı ğ bu höyük son de-
rece büyük önem ş ı ı
ş 10 km ğ ş köyü çevresinde ı
ğ ı ı ş ı sonucunda ş ı Gölyolu tarihöncesi ş ile
ı ve Araptepesi Hellenistik ve Roma ğ ı ş tespit
ettik. Bunlardan ş ı ve Gölyolu ş ana özellikleri ile vere-
ğ
3 D. French, ı eser, Fig. 29 ı nr. 663 ı NW I) olarak geçen bu ş
ı ğ tahmin ediyoruz.
4 Harita Genel ğ 11200.000, 1950'de ı F-V ı ı IL, 49'da Bozcasu
ı ğ ı ı güneyine ş höyük ı ı ayr. bkz. D. French, ı eser, Fig, 29 ı
nr, 120 (Bozcasu); bkz. Fig. 43; Fig. 48 ı
379
ş ı Höyük (Hrl. no 7, Resim: 14-15)
ş köyünün 1.5 ı ı ı Horlakdere'nin ğ ı ı ı
yer alan ş ı Höyük üzerinde ı ı ı ğ ı için oldukça tahrip ol-
ş
Höyük yüzeyindeki keramiklerin ğ ğ İ ı ş aittir.
Bunun ı ş ı Demir ğ ı keramikleri de ı
Gölyolu ı no 8, Resim: 16-17)
ş ı 1 km kadar ı ı ş ı Höyük'ün 300 m ku-
ğ Gölyolu mevkiinde tespit ğ ğ mevkiin ı
ı verdik. ı arazisinin ı ve ova ile ı seviyede olan Gölyo-
lu Höyük hemen hemen yok ı Böylece kültür katlanndan belki
çte sonuncusuna ş ğ bu ş yüzeyinde Son Neolitik ve
Ilk Kalkolitik ğ ile I'I', ı ait keramikler bulduk.
ş 5 ı ğ yer alan ğ köyünün çevresinde
ı ğ ı ı ş ı ı mevkiinde iki ş yeri tespit
ettik.
ı i (Hrt. no 19, Resim: 18-19)
ğ 2 ı ğ ş demiryolunun
400 m kadar kuzeyinde ğ ve mevkiin ı ı ğ höyük,
ı nedeniyle önemli ölçüde tahrip ş ı lin yüzeyin-
de ı ve Roma ğ ı ş ait keramikler bulduk.
ı II (Hrl. no 20, Resim: 20)
ı lin 150 m kadar kuzeyinde ğ bir yükselti üzerinde
tespit ğ ş de ı II olarak. ı ı Oldukça
tahrip ş olan bu ş de yüzeyinde TT, ı ait kera-
mikler gördük.
Reis ı ı arazisi içinde ı ğ ı ı ş ı ı
Kayaönü ve Y ı tarihöncesi ş tespit ettik.
ı (Hrt. no 24, Resim: 21-22)
ş 18 ı kadar ğ ş 1 ı güney-
ı ı ve Reis ı ı da 4 km ğ yer alan Ça-
ı ğ üzerinde ı ı nedeniyle önemli ölçüde tahrip
ş Yüzeyinde I'T, ve Demir ğ ı keramikleri ğ Ça-
380
ı ğ ş ı 125 m x 80 m boyutlannda ve hemen ğ
dangeçen ş yolunun yüzeyinden de 4·m kadar yükseklikte-
dir.
Kayaönü (Hrt. no 29, Resim: 23)
Reis'in 2.5 km ğ ş 2 km güneyinde bir ya-
maç ş olan Kayaönü'nün hemen ğ eteklerinde suyu
bol bir kaynak ş ş ı .
. Y ı ı nedeniyle oldukça tahrip olan ş yüzeyin-
de I'I', ve ITı ı ğ buluntular ş
ı (Hrt. no 28, Resim: 23-24)
Reis'in 2.5 km ğ ş 1.5 km güneyindeki
yükseltilerde tespit ğ ş üzerinde yer alan mezann ı
dan ı ı ismini verdik. Boyutlan 150 m x 125 m kadar
olan ş ı ş ı ı ğ verimli bir ı yüze-
yinden 40 m yüksekliktedir.
150 m kadar kuzeyindeyer alan ı yüzeyin-
de Son Neolitik-Ilk Kalkolitik'den I'I', ve TT, ı kadar her devri
temsil eden keramikler ı Fakat, üzüntüyle ifade etmek
rekir ki, bölgenin tarihini önemli ölçüde ı bu ş
de çok tahrip ş
ş ı ğ ı ı bu ı süreli yüzey ş ı ı ı sonucunda
ğ ş Son Neolitik-Ilk Kalkolitik ve I'I', keramik-
leriyle, gerek Yalvaç ve Isparta ı gerekse Burdur kesimindeki yer-
ş ğ keramiklerin teknik ve genel özellikleri ı ı
dan büyük bir benzerlik içinde ğ farkettik. Aynca, ı ş
Ş ğ yöresi- Hoyran ya da ğ grubu kültürleri ile
ş tespit ğ ğ ş ı da hemen her yönden ben-
zerlikleri ğ gördük.
5 M. Özsait, "1985 ve 1986 ı Yalvaç Çevresi Tarihöncesi ş ı ı AST. VIII,
1987, s. 257-274; "1987 ı ı Ş ğ Çevresi Tarihöncesi ş ı ı
AST, VI, 1988, s. 301-312.
381
o
s
"
1
0
,
"
"
,

Ş

.
.
.

ı

ı

ı

ı

ı

K
o
r
o
.
r
o
.
.

ı
.

e
e
-
d
c
§
c
l
\
J

.
t
l
>
2
s
.
3
\
a
3
0
.
_
1
8

G
Ô
'
-
Ü

, i \
"
"
I
v
"
"

ı
ı

ı

v
:
>
0
0
N

ı

.
3
2
.

ş

ı

,
2
-

ı

ş

ı

A
r
a
p
t
e
p
e
s
i
,
6
-
G
ö
k
h
ö
y
ü
k
,
7
-

ş

ı

9
-
T
e
k
k
e
,
l
O
-
T
o
m
b
a
k
t
e
p
e
,

ı

l
2
-
I
n
c
e
t
e
p
e
,
1
3
-
K
a
r
a
a
h
m
e
t
,
l
4
-
D
e
r
i
c
i
,
1
5
-
P
e
l
i
t
l
e
r
,

ı

l
7
-
N
a
d
i
r
,
l
8
-
M
u
s
t
a
f
a

ğ

ı

ı

1
1
,
2
1
-

ğ

ı

ı

-
R
e
i
s
,
2
8
-

ı

ı
-
Ç
a
k
l
l
l
a
r
,
3
2
-
S
i
l
i
n
t
,
3
3
-

ı

Resim: 1- ğ Tepesi, güneyden
Resim: 2- ğ Tepesi, ı örnekler
383
Resim: 3- Tombaktepe (solda) ve İ ğ
Resim: 4- Tombaktepe ı örnekler
384
385
ı
Resim: 7- ı ı örnekler
386
Resim: 8- Pelitler, ı
Resim: 9- Pelitler, ı örnekler
387
Resim: 10- ı ı
Resim: 11- ı ı örnekler
388
Resim: 12- Nazir Höyük, ı
Resim: 13- Nazir Höyük, ı örnekler
389
Resim: 14- ş ı Höyük, ğ
Resim: 15- ş ı Höyük, ı örnekler
390
Resim: 16- Gölyolu Höyük, ğ
Resim: 17- Gölyolu Höyük, ı örnekler
391
392
Resim: 18- ı I, ğ
Resim: 19- ı I buluntulanndan örnekler
Resim: 20- ı II buluntulanndan örnekler
Resim: 21- ı Höyük, güneyden
Resim: 22- ı Höyük, ı örnekler
393
394
Resim: 24- ı (solda), Kayaönü ş ğ
Resim: 25- ı ı örnekler
395
BAYBURT SURVEY 1990
Antonio SAGONA*
The second season of the Bayburt survey was relatively short and
took place concurrently with the excavations at Büyüktepe Höyük. The
survey lasted for one week spread between 4 June and 11 July 1990.
There were nine participants, including Hilmi Özkorucuklu and Cengiz
Topa! of Erzurum Museum representing the Ministry of Culture. We are
grateful to the ı ve Müzeler Genel ğ for permission to un-
dertake the survey, to Serap Yaylah ı and her staff at Erzurum Mu-
seum for their unstinting assistance, and to the local authorities of the
province of Bayburt who ensured that our work progressed smoothly.
The project was carried out in close collaboration with Erzurum Mu-
seum, sponsored by the Australian Research Council, and supported by
the University of Melbourne. The team comprised Antonio Sagona, Eli-
zabeth Pemberton, Ian McPhee, Claudia Sagona, Jenny Zimmer, Mal-
colm McKay and Keppel Turnour.
In 1988, the first survey season, investigations were relatively wide
ranging, but particular attention was paid to the ş ı Valley and the .
upper reaches of the Kelkit Valley between ı and Köse. Work in
1990 was more localised. Apart from an excursion to the village of Kara-
köy, near Siran, to re-located the mound in its vicinity reported by K.
Kökten in 1945
1
, investigations were restricted to three areas: the plain of
ı inc1uding the Çoruh valley to its east, a well-watered side val-
ley of the Çoruh, located between Bayburt and Maden, and the valley
south of Demirözü. Most of the fieldwalking focused on the valley floor
with only brief and random investigations of the surrounding foothills
and terraces.
A total of twenty sites, evenly distributed in the surveyareas, were
visited in the week's work. Of the mound sites (höyüks), the two largest,
ı 1 (Fig. 1) and Karaköy (Fig. 2) are conical in shape and of
fairly modest proportions with axial dimensions not exceeding 100 m and
*
Dr. Antonio SAGONA, Department of Classical and Near Eastem Studies University of
Melbourne, Parkville Vic. 3052-AVUSTRALYA.
Kökten 1945.
397
a deposit about 8 m. ğ 2 and ş 3 (Fig. 3) both located
south of ı are smaller stili. The commonest type of site is that
distinguished by a thin deposit. These flat sites are situated either on the
valley floor, usually near a stream, or stretched across prominent slopes
and rocky outcrops. 'Ffieir size varies greatly and can only be determined
by the limits of the sherd seatter which can be quite extensive (Tepetarla:
200 x 40 m), or restricted ş 2: 50 x 30; ş ı 2: 120 x 80 m).
The Medieval period is reperesented by two churches and a citadel.
One of the churches, located within the village of ğ is con-
structed of ashlar and well preserved. Oriented along a southeast-
northwest axis, it is rectangular in plan and comprises a cell, 11.0 x 7.30
m, with an apse, 2.60 m deep, and a small room, 3.0 x 2.3 m, to the east.
The interior of the building is rendered in plaster. Features include nich-
es, located in the small roomand the northwest comer of the main cell,
and three pilasters along the north and south walls. The second church is
smaller (7.53 x 3.50 m) and abuts a modern house in the village of ı
dam. It too belongs to the rectangular cell and apse design. The ruins of a
castle, ı Kale, are perched on a high rocky ridge about 1.5 km
southwest of ı Rubble core curtain walls, sections of a circular
tower and internal arehes are amongst the features that survive.
Although time precluded a detailed analysis of the fmds, the general
impression is one of conformity with the broad classification scheme of
wares established after the 1988 survey. The considerable quantity of
Early Trans-Caucasian ware emphasizes that the Early Bronze Age was
the main period of settlement. Typically the pottery is distinguished by a
black, brown or red polished surface. Bowls include both the simple
rounded type with a slightly out-turned rim and the carinated variety
(Fig.4: 1-4). The low-bellied jar with a straight neck and the bag-shaped
pot are not uncommon shapes (Fig, 4: 6-7). Certain pieces of the former
variety display a well-defined juncture between the neck and the shoul-
der. One sherd from Karaköy belongs to a waisted pot stand decorated
with a pair of relief horizontals along the edge (Fig. 4: 9) not unlike cer-
tain examples from sites in the Keban region'. Noteworthy for its eastem
connexions is a fragment of a Nakhichevan handIe decorated with a
series of shallow dimples (Fig. 4: 5).
Omamentation is rare and when it does occur it is a relief pattem on
large vessels (Fig. 4: 10, 11). Equally distinctive is a handmade, bricky
brown pottery found at a few sites, in particular Tepetarla and ş 2
(Fig. 4: 13, 15). Its shapes are open and İ by aflaring rim
and horizontal grooves around the interior of the rim. The only parallels
2 cr. Hauptmann, et al. 1976, p1. 52: 3; Kelly-Buccellati 1978, p1. 188: E.
398
known to me are those from Van published by H.H. von der Osten, who
designates them as ı But their association with painted triangle
ware, now dateable to the Achaemenid period, suggests that this bricky
brown pottery can beprovisionally placed in that period too-, A wheel-
made coarse cooking fabric was collected from a number of sites. Its
greyish to brown colour and. distinctive omamentation of incised wavy
lines and punctures point to an Islamic date (Fig. 4: 12).
Unexpected ı incIude a series of ovoid pebble choppers and
scrapers fashioned from ı black chert found at Tepetarla in the
aftemoon of the last day of the survey. The large amount of debitage as-
sociated with the tools on the ground suggests that the site was a stone
working area. Although time precIuded the source of black chert to be 10-
cated, it was cIear that the material does not outcrop at the site itself, in-
dicating that the stone was transported either from' the river bed at the
bottom of the steep west side or the surrounding foothills to the south and
east. The choppers are characterised by broad shallow flaking and exten-
sive use wear along the cutting edge. Many specimens also retain a sub-
stantial amount of cortex around the back of the chopper. On the basis of
their typology and flaking technique the tools are provisionally dated to
the Middle Palaeolithic, ca. 40.000 B.C.
BffiLlOORAPHY
,FORBES, T.B., 1983, UrartianArchitecture (B.A.R. Inter. Ser. 170).Oxford.
HAUPTMANN, H. et al., 1976, ş Tepe ı ı 1972. Die Grabungen auf dem ş
Tepe 1972. Keban Projesi 1972 ı ş ı Ankara, pp. 41-100.
KELLY-BUCCELLATI, M. 1978, The Early Bronze Age Pottery. Descriptive and Comparative
Analysis. in van Loon, M.N. (ed.) Korucutepe, vol. 2. Amsterdam, pp. 67-88.
KÖKTEN, tx. 1945, ğ ve Kuzey Anadolu'da ı Tarih Öncesi ş ı ı Bel-
leten 32: 659-680.
KROLL, S., 1975, Eine Schüssel der Triangle Ware aus Azarbaidschan. Archaeologische Mittei-
lungen aus IranN.F. 8: 71-74.
SAGONA, A., 1989, An Archaeological Survey of the Bayburt and Kelkit Regions, North-
Eastern Anatolia: The Pre-Classical Period. VII. ş ı ı ı ı 425-433.
STRONACH, D., 1974, Achaemenid VilIage i at Susa and the Persian Migration to Fars. Iraq 36:
239-248.
VON DER OSTEN, H.H., 1952, Die urartiiische Töpferei aus Van und die Möglichkeiten ihrer
Einordnung in die anatolische Keramik. I. Orientalla (New Series) 21: 307-328.
3 Von der Osten, 1952: Fig. I.
4 Ibid, Fig. ll; For 'triangle-ware' see Kroll 1975; Stronach 1974; Forbes 1983: 59. In an
earlier paper (Sagona 1989: 429), I followed von der Osten's designation and erroneously
accepted the painted wares from Van published in his paper to be Urartian.
399
400
CONTOUR INTERVAL 2. - DATUM ARBlTRARV
DATE or SURVEV 5.7:90
Fig.2
SCALE
LO 20
! !
i: 1000
lO 40
i i
50
i
KARAKÖY HÖVÜK
( TELME )
1990
401
HIGH
PROMINENT
HILL
ABOUT ~ O O •
sKETCHED ONLY - NOT TO SCALE
OASHED CONTOURS INOICATE APPROXIMATE LO • HEIGHT INTERVAlS
TA Ş K E S E N I, 2 & '3
1990
Fig.3
402
Fig.4
403
1990 YILI TRAKYA VE MARMARA İ
Ş
Mehmet ÖZDOGAN*
MuratAKMAN
İ İ ş
Uzun ı beri İ Üniversitesi Prehistorya Anabilim ı
ı Marmara ve Trakya bölgelerinde sürdürmekte ğ arkeolo-
jik belgelerne ı ş ı ile yüzey ş ı 1990 ı ı da de-
vam ş ı ı ı olanaklar ile sürdürülen 1990 ı ı ı ş ı ı
ğ ı ı ğ ı ı il ı ı ı içinde kalan ve "dolmen" olarak da
ı "megalitik ı ı belgelenmesine ı ı ş ı
ş ı Ekibi
1990 ı ı ş ı ekibi, Doç.Dr. Mehmet ğ ı ş ı ğ ı
Arkeolog Murat ı arazi ğ ı Arkeolog Yüksel
Dede ile Necmi Karul'dan ş ş Ekibirnize ı ı ola-
rak ı Ulkü Çakan ile, Edirne'deki ı ı ı çözümü için her
türlü ı ı yapan Edirne Kültür Müdürü Cihangir Cilavuz ile Edirne
Arkeoloji Müzesi Müdürü Ayfer Karaduman'a çok ş borçluyuz.
1990 ı ş ı ı ı
Tarihöncesi dönemlerin en ilgi çeken ı ı ı ı ş ı dolmen
olarak ı megalitik ı gelmektedir. Bu ilginin nedeni, dol-
menlerin, ı görünümleri ile ğ tarihöncesi ı ı ı
lan ve dünya üzerinde, bir çok spekülatif ı ş da neden olan, ilginç
ğ ı ı ı Ulkemiz ve dünyada dolmenlerin ğ ı ı ı ş ğ ı ğ
nilecektir; burada ancak, Trakya bölgesinin dolmenlerin en ğ olarak
ğ bölgelerden biri ğ söylemekle ğ Dolmenler
ı ı bu denli zengin olan bu bölgede, bu ı kadar ı ı hiç bir
belgelemenin ı ı hatta bunlann ı ğ ı ı 1960 ı ı kadar
* Prof. Dr. Mehmet ÖZDOGAN, İ Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Prehistorya
Anabilim ı Fen-P1T 34459 - İ
405
bilinmemesi ş ş ı ı ı ı Son ı dolmenlerin, ülkemizdeki ğ ka-
ı ı gibi, ı ı bir yok olma süreci içine girmesi, bu ı ı ş ı
ı ı bu konuya yönelmesine neden ş
Trakya dolmenlerinin tam olarak belgelenmesi için mutlaka ı ya-
ı ı gereklidir. Ancak, ş nedenlerden böyle bir ğ ı ı bu-
ı ğ ı ekibimizin ı ı ı ı ı da göz önüne alarak, 1990
ı ı ı ş program ve ı ş ş ş
1) ğ ya da ğ ı durumdaki dolmenlerin, toprak üs-
tünde görülen ı ı ı ı 1:20 ölçekli olarak plan, kesit ve görü-
ş çizilmesi
2) Bozuk durumdaki dolmenlerin 1:50 taslak ı ı ı
3) ğ ve ş gibi önceki ı kalan belgelerne ek-
siklerinin giderilmesi ve Trakya dolmenleri ile ilgili tam bir ş
vin ş ı
4) Trakya dolmenlerinin ı ı ı ı tam olarak ı
5) Önceki ı ğ dolmenlerin olup ı ğ ı ı
ş ı ı
6) Tümü ile tahrip ş dolmenler ile ilgili olarak bilgi ı
7) Toprak üstünde görülebilen özelliklerine göre Trakya dolmenleri-
nin ı ğ ş tür ya da tiplerin olup ı ğ ı ı ş ı ı
ı ve tarihlerne ile ilgili veri ı
Ayn bir ı ş yöntemi ğ için, megalit ı ı ğ bir
. ilginç türü olan ş 1990 ı ş ı içine ı ı ş ı
ı ş Bölgesi ve Yöntemler
ı ş bölgesi olarak, daha önceki bilgilerimize göre dolmenlerin
en ğ ğ ş merkez olarak ı Edirne Merkez, Lala-
ş ı merkez ilçe ı ı içinde, ş ı 1 ayarazi ı ş ı
ı ı ş ı Dolmenlerin en iyi ş ğ bölge olarak ğ
muz ı ı bölgelerine girrnek için gerekli izni ı ğ ı ı ş ı
ı bu bölümü eksik ı ş ı Bu ı ş sonunda, daha önceki ı
lardan ğ 50 dolmenin ı ş ı 24 tane daha dolmen saptanarak
ş ve böylelikle Trakya dolmenlerinin ı ı 74'ü ş
"Dolmen", "Megalitik ı ve Görüldükleri Bölgeler
Her ne kadar kelime olarak "megalitik" ı iri ş ı bü-
yük ı ı gelmekte ise de, bunlann ş (menhir), ı ş ve
geçitli mezar odalan gibi bir çok ğ ş türü ı Genelolarak, iri ş
406
lardan ı ı ı ı ğ ı ı ı ı yer üstünde görülebilir me-
zar ı olan gömüler "megalitik mezar" ı içine ı ı
Megalitik mezarlar da, kendi içinde dolmen, geçitli mezar ı gibi bir
çok alt türe ı Her ne kadar ülkemizde büyük ş ı
ı ş her türlü mezar ı ş ı ı ğ ı "dolmen" ı ı olarak
ı ı ş da, özellikle Trakya örnekleri, biçim olarak dolmenden çok
megalitik ı ı "geçitli mezar ı türüne girmektedir'.
Megalitik ı Asya, Avrupa ye Afrika'da, Sumatra, Japonya, Mo-
ğ Güney Hindistan, ş Iran, Kafkasya, ğ Anadolu, Lüb-
nan, Sudan, Cezayir, ı Trakya ve ı Akdeniz adalan gibi, birbi-
rinden uzak yerlerden bilinmektedir; ancak bunlann en iyi ş ı ı ı ğ ı ve
en ğ olarak ğ bölge ı ve ı de Kuzey ı
ı Avrupa'da ı geçitli mezar ı ı ı 40 binin üzerinde-
dir. Uzun süre, ı ş yerlerine ğ ı ı ş olan megalitik ı
ı birbiri ile ilgili olup ı ğ ı ve bunlann tarihleri ı ş ı ı ş ancak
tümünün ı tarihlere ait ğ ş ı ı bunlann ı bir
ş olma ı ı ğ ı ı hemen hemen ortadan ı ı ş ı
Türkiye'de Dolmenlerin ğ ı ı ı ve Önceki ş ı
Ülkemizdeki megalit ı ilk olarak ı ı ş ı Bulgar
kaynaklannda ğ ş daha sonra Mikov- ı bölgesin-
deki ı "dolmen"lerin ğ ı ı ı ı gösteren bir harita ı ı ş ancak
bunlann ı ğ ı uzunca bir süre, ı ve Kökten-nin ş ı
kadar ş Bu gün ülkemizde, Trakya ve ğ Anadolu
olmak üzere dolmenlerin ğ olarak ğ iki bölge ğ bilin-
mektedir.
I-Trakya
Kansu, 1964-8 ı ı ş çevresinde 19 kadar dolmen
ve ı ş ı ş bu bölgeden bilinen dolmenlerin ı ı da-
ha sonra Edirne Müzesi'nin ı ğ ı ı ş ile 23'ü ş bunlar-
1
2
3
4
5
Yerel bir ad olarak, Trakya'da dolmenlere, bu ı ı ğ çok uyan ı kaya"
denmektedir. .
V. Mikov, Predistoriçeski ş i nahodki v Bulgarija (Fr. özet Stations et trouvailles
prehistoriques en Bulgarie), Sofya, 1933, s. 144-152 ve özellikle ekli harita.
Ş Kansu "Edirne'nin ş Dolmenleri ı İ Not", Belleten xxvn,
1963, s.491-492; Ş Kansu, "Edirne'de Bulunan Dolmenler ve ş ı Yeni
Gözlemler", Belleten XXXIII, 1969, s.577-579>; Ş Kansu, "Edirne'nin ş
Çevresindeki ğ Vaysal, Karagöl Dolmenleri", Belleten XXXV, 1971, s.124-136.
K. Kökten, ğ Anadolu ı DTCF Dergisi III, 1945, s. 474 vd.
K. Bittel, PrehistorischeForschungin Kleinasien 1934, s. 30, dip not i.
407
dan ancak bir ı ı yer, ı ve ğ ı ı ş ş bir
belgelerne ı ı ş ı
1983 ı ı Edirne Müzesi, ı köyündeki bir dolmeni sökerek
müze bahçesine ş ı ı ş ve burada yeniden ş bu ı ş ı ı
da dolmenin ı ı ı ı bir ı ı ş ı ı ı ş biri Troya vn .1J2
ı gibi, büyük yumrucuklu olmak üzere, Son Tunç ğ
Demir ğ ş dönemine tarihlenen bir çok kap ı ş
Ekibirnizin 1980 ı ı sonra bölgede ı ş ğ ş ı
ı ı saptanan dolmenlerin ı ı 50'yi ş aynca çok ı di-
ş da ş Ancak nitelik olarak bu ı ş ı ı bir ön
tespitten öteye ş ı kesin yer belirlemesi, ğ ve basit
krokiler ile ı ı ı ı ş ı
Trakya dolmenlerinin bir ı ğ olan Yunanistan'da, Ba-
ı Trakya'daki- ve özellikle Bulgaristan'daki- dolmenler çok daha iyi ş
ı ı ş ı Bulgaristan'da Istranca, Sakar ve Rodop olmak üzere üç dol-
men bölgesi bulunmakta, bu bölgede bilinen 750 kadar dolmenin ı ı
çok ı kaya ı ğ ı da ı Dolmenlerin ğ ı
ı ı ğ ı için, bunlann plan ve ı özellikleri oldukça iyi belgelen-
ş aynca bunlardan tarihlerneye ı ı olacak malzeme de bol ola-
rak elde ş Genel ı Trakya dolmenlerinin Son Tunç ğ ı biti-
mi ile Ilk İ .. ğ ı ş ı ğ ancak bunlardan ı ı
ı ı ı M.O. 7-8. ı kadar ğ
2- ğ Anadolu
ğ Anadolu dolmenleri daha çok Kars çevresinde ğ ka-
zanmakta ve Kafkas dolmenleri ile ı özellikleri göstermektedir. Bun-
ı M.O. 3. bin ı ı içine ğ ş ı Kafkas dolmen-
leri ile ilgili çok ı ş ı ve ı ı ş ı ı
ülkemizdekilerin ı ı ğ ı Kökten'in ş ı ile bilin-
mekte, bunlann Anadolu içindeki ı ı ı ve ı ı hiç
bir bilgi ı
6
7
8
9
408
ı ı ş bu buluntulan görmemi ğ Edirne Müzesi asistanlanndan ı Ülkü
Çakan'a ş borçluyum.
Ozellikle bk. M. ğ "1986 ı ı Trakya ve Marmara Bölgesi ş ı V.
ş ı ı ı ı II, 1987, s. 157-173; "1987 ı ı Edirne ve ı İ
Yüzey ş ı ı VI. ş ı ı ı Ankara, 1988, s. 571-590.
D. Triandafyllos, "Dolmen Graves and Engravings in Westem Thrace", Archaeoloqika
Analekta ex Athenen VI 1973, s. 241-255.
Özellikle bk. A.Fol, Megalithi Thraciae ı Sofia 1976-1982, P.Delev, "Problems of the
Thracian Megalithic Culture", Pulpudeva 3, 1982, s.189-192, yeni dolmen ı ve
kaynakça için Y.Kinpara, "Sakar Mts", Balkan and Asia Minar Studies XVII, 1990, s.74-75.
3- ğ Bölgeler
Trakya ve Kars bölgesi ı ş ı Anadolu'nun ş yerlerinden, özel-
likle ğ ı bölgelerden ı ı ş ı münferit dolmen ve ş
ı Kastamonu Devrekani'denIkiw, Antalya'da Karain'in
önündeki ovadan iki», Limyra'dan ÜÇl2 tane, ı ş EI-
bistanv ş ı ı da dolmenlerin ğ ş
Büyük bir ı ı ş dolmenleri Lübnan dolmen gurubunun bir
ı ı ı
TRAKYA İ İ ı ı
ı da ş ğ gibi bu ı ı ş ı ı ı ı
Trakya megalitik ı ı "geçitli mezar"lar ş
aym bölgede çok ı bulunan ş ş ı mezar tepesi" gibi me-
galitik kültüre ait ğ ı ı ve ı ş ı ı ı ş ı ı
ı ı ş ı
ı ı ı
Geçitli mezar ya ta ı deyimi ile dolmenler Trakya'da, Edirne
ve ı illerinin kuzey ı ı ı Istranca ğ ı bölgesi ile bu-
nun eteklerinde ı Dolmenlerin, bugünkü ğ ı ı ı baka-
rak, gerçek ı ı ı ı belirlemek oldukça güçtür; ğ ş
bölgeleri ile ı ı ı ş ı ı hemen hiç bir iz ı
madan yok ı gerek eski haritalardan, gerek köylülerin ı ı
dan belli ı Bundan .10 ı önce ı alanlar içinde gördü-
ğ dolmenler bile, orman örtüsünün ı otlak ya da ı ı
ş ile iz ı yok ş Bu nedenle, dolmen ğ ı ı
ı haritaya ş ş ile dolmenlerin ğ ı ı ı ı aym
ğ ı ı göre hareket ettik; çünkü, Trakya köylüleri ı
dan genellikle ş ı olarak yorumlanan ş ı dolmen-
lere göre daha fazla korunma ş ı ş Nitekim, ğ dol-
men bölgesinin güney ı ı boyunca, köy ı ı çok ı
ş halen rastlamak ı ı Ancak, Trakya ş ı tarih-
lenmesi üzerinde büyük ş ı ı ğ belirtmekte de yarar
ı
10 E. ı ı Vadisinde Yeni Prehistuvar ş ı ı ve Yeni Paleolitik
Buluntu1ar....,DTCPDergisi X: 1-2, s. 141.
II K. Kökten, Karain ı M.E. B. yay, Ankara.
12 J. Borchhardt, W. Wurster, "Megalit Graber in Lykien", Jahrbuch des DAl 89, s. 513-538.
13 K.Kökten, "Anadolu ş Vilayetinde Tarihten Dip Tarihe ş TAD X-I, 1960, lev.
II:2
14 H.Van der Osten, Explorations in Asia Minor, O.Le. 8,1930, s. 5, fig, 116.
15 Arkeolog Harun ş ı ı ğ sözlü bilgi, ş borçluyuz.
409
Dolmenlerin ğ ı yerlerin seçiminde belirli bir kural yok gibi-
dir, bir ı ı akarsu vadilerine ş olarak uzanan ı ı üzerinde, bir
ı ı yamaçlardaki küçük düzlüklerde, ı ı ise çukur düzlüklerdedir.
En ğ olarak ı bölge ş ilçe merkezinin hemen ku-
zeyindeki ı ı burada özellikle ş deresinin ğ ı bo-
yunca bir dizi dolmen ı ve bu dizi Bulgaristan ı ı ı ka-
dar da belirli öbekler halinde devam eder. ğ ğ dolmenlerin
ğ ğ giderek ı ve ı il merkezinin ı ı itiba-
ren daha da ş ğ köyü ı ı ortadan tümü ile
kalkar. Buna ş ı ı Bulgaristan'da dolmen ı ı ı Karadeniz ı
ı ı kadar gitmektedir. ş ı güneyinde, ı ı ı içinde
hiç dolmen yoktur, ancak Yunanistan'da, ı Trakya'da dolmen ve men-
hirlerin ı Edirne çevresi ile Meriç sekilerinin de dolmen bölge-
si içinde ş ğ göstermektedir.
Plôn Özellikleri
Plan özellikleri ş ı kadar ğ ı ş olan dolmenle-
rin ı boyutlar ı ş ı önemli bir ş ş izlenmez; tümünde
esas mezar ve bunu çevreleyen tepe olarak iki ayn birim ı Mezar da
üç bölümden ş ı en arkada esas mezar ı bundan biraz da-
ha küçük bir ön oda ile ince uzun geçit ya da ş ı ı Her üç bölüm
ı olarak birbirine benzer: boyutlan 2-3 m kadar olan iri ş bloklann,
ğ ı ı bir harç ı üst üste bindirilmesi ile ı ı ş ı
Bunlar ı dört ı dik olarak ş sonra üzerine gene
iri bir blok ş kapak gibi ş Genellikle esas ı yan ş
n, arkada küçük bir ante ş ş ı ı ı yapar. Gerek esas,
gerekse ön ı ş kapatan ş "ruh ğ olarak ı ı
lan ve ı ı ı ş dörtgen ya da söbe biçimli küçük bir delik
ı ı ş ı
Dolmenlerin ı ı bölgede bololarak bulunan ı büyük ş
lar, hemen hemen hiç düzeltilmeden ve araya ğ ı ı bir madde kon-
madan ı ı ş ı ş ı ı kalan ı ı bazen daha kü-
çük ş ş ş Genellikle daha derin olan esas ı yan
duvarlannda bazen iki büyük ş üst üste bindirilerek ı ı ş ı Dol-
menlerin bir ğ kapak ş dolmenin tüm uzun ekseni boyunca
yatay bir düzlem ş ş ancak daha eski bir tip ğ
ı ğ ı ı ı örneklerde bunlar öne ğ kademe yapacak gibi üstüs-
te ı olarak ş
Esas ı kapak ş ı ı üzerinde bazen iki ya da daha çok küçük
çukur ı Bu çukurlann ölüye ı ı dökme töreni ile ilgili ol-
ğ ş
410
Mezan çevreleyen tepenin ı 8 ila 16 m ı ğ ş ...
Dolmenler ile birlikte görülen tepelerin dolgusunu topraktan çok ş ş
turur. Bu özellikleri ile dolmen tepeleri, bölgede çok ı bulunan ve
daha sonraki dönemlerin ı ı olarak dolgusunun büyük
bir ı ı toprak yerine ş olan, ş ı ya da "alçak mezar tepele-
ri"ne ı benzemektedir. Dolmen tepeleri de, ş ı gibi 2-4
m yükseklikte, ı tepelerdir.Yüzeydeki izlerden tepenin çevresinde bir
dizi büyük ş ğ ve hiç ğ ı örneklerde bu dizinin ı
ş ş geçitin ı ş ğ ş ı ı Az ı
örnekte, dolmenin yan ı daha küçük ş ı ı ş kutu gibi
ufak ğ ı ı bir bölme daha ı Gene ender olarak ı tepede iki
dolmen de ı
ı sözü edilen çift dolmenlerin ı ı birbirine çok ı
ikili ya da dörtlü gruplar halindeolan dolmenler de ı En az iki ör-
nekte dolmen ile ı eksende ikinci bir dolmen daha ş Hiç
ğ bir örnekte dolmenlerin çevresinde ş ı
Dolmeni çevreleyen tepenin bir çok örnekte mezar ı ı üstünü
ğ ve daha sonra tepenin ş ı ı ile dolmenin ortaya ı ı ğ ı anla-
ş ı ı Nitekim halen üzeri toprak ile örtülü dolmenler de bölgede
mevcuttur. Ancak ı dolmenlerin bir kaç kez ı ı ş ı ve ka-
pak ş ı ı üzerindeki libasyon çukurlan, her zaman tepenin dolmenin
üzerini ı ğ ı ı göstermektedir.
Tarihleme
Ülkemizdeki dolmenlerin hiç birinde ı bir ş ı ı
ı ş ğ için kesin tarihlerne yapacakverilerden yoksunuz; ancak
Bulgaristan'da ş ş olan çok ı dolmen ı ı ı sonuç-
lan ve aynca gerek Edirne Müzesi'nin ı dolmeninden elde ğ
malzeme ve gerekse dolmenlerdeki define ı arta kalan çanak
çömlek ı bizim dolmenlerin Bulgaristan örnekleri ile ı döne-
me ait ğ göstermektedir. Dolmenlerde ı olarak ı ça-
nak çömlek Son Tunç ğ ı Demir ğ ı ş dönemine, M.O. 1400
ile 900 ı ı tarihlenmekte ve Troya VII b- ı ı ı
ğ ı ı "yumrucuklu mal" (buckelkeramik) ile tam olarak ş
ı ş ğ ş ı ve ş ı ı ı ı Trakya'da
bu döneme ait ğ bir ş ğ ı ı ş aynca ş ı
ı ve Yedigöz olarak ı ı ğ ı ı iki ğ ş malzeme gurubunun oldu-
16 M. ğ ş ı ı A Late Bronze Age Buria! Mound in Eastern Thrace",
Anatolica XIV, s. 5-39.
411
ğ ş Bunlardan, dolmenlerde daha çok ş ı ı türü
malzeme bulunmakta ve bu da, Bulgaristan'da Psenichevo ve Çatalka
olarak ı grupla tam olarak ş Bu gruplar için
ileri sürülen tarihler ile Anadolu kronolojisi ı genel bir uyumsuz-
luk ı ancak kesin bir tarihlerne ı ve bu sorunun çözümü
için Trakya dolmenlerinde mutlaka ı ve temizlik ı ş ı ı ı
gerekmektedir. Bulgaristan'da ı ğ ı ş ş ı ı halen
dolmenler ile ilgili ş pek çok sorun ı ı
ş ı bunlann ş sürecini Trakya'da ı ğ yoksa, ı ı
Kafkasya gibi ş bölgelerden ş ş olarak ı ğ Bir ğ
konu da Trakya megalitik kültürünün sonudur; ı ı parçalar bunla-
ı ı ı ı Hellenistik döneme kadar ı ğ ı ı göstermektedir.
Dolmenlerin ilk Demir ğ ı ı sonlannda ş tümülüsleri ş
ğ ise, hemen hemen kesindir. Ancak Demir ğ ş Trak-
ya'dan Anadolu'ya bir göç olup ı ğ ı ve bunun Frigler ile olan ilgisi
çok ı ş ı ı Kesin olmamakla birlikte dolmenlerin, Anadolu'da Frig
kültürü ile ş tümülüs ğ öncüsü ğ ş
İ VE KORUMA İ İ İ İ İ
Bundan 10 ı öncesine kadar oldukça iyi durumda korunagelen me-
galitik ı son ı artan bir ı ile yok olma sürecine ş
Tahribata neden olan etkenleri ş ş ı
1- ı ı ı ğ ı ş Dolmenlerin ko-
ı ı ğ orman ı ı giderek ı ve dolmenlerin ta-
nm ı içinde kalmalan. Bunun sonucu olarak ilk önceleri toprak sür-
me dolmenin çevresinde olmakta ve dolmeni çevreleyen tepenin dolgusu
düzletilmekte, daha sonra da traktör ile ı ı dolmen sökü-
lerek ortadan ı Nitekim ı ş ş ı Müsellim,
ş çevresinde yol kenanna ı ğ ı ı ş bir çok dolmen ı ğ ı mevcut-
tur.
2- Orman düzenleme ı ş ı Son ı Trakya ormanlanm
yayvan ı ğ döndürmek için ı orman ş ı
ı ı arazi islah ı ş ile birlikte çok ı dolmen de söküle-
rek yok ş Bunlann örneklerine özellikle ümeroba ile ı
ı bölgede ı
17 Malzeme gruplan Trakya ş ı ı ı son raporu olan M. ğ Prehistoric
and Early Prehistoric Sites in Eastern Thrace, Saarbrücken ı ı ı
18 Bu gruplar ile ilgili toplu bilgi ve kaynakça için ı ı B. Hansel, Beitriige zur Regionalen
und Chronologischen gliederung der dlteren Hallstattzeit an der unteren Donau, Bonn,
1976.
412
3- ı ş ı ı dolmenlerin, özellikle okul ı ı ı ı müta-
hitler ı ş ş ı olarak ı üzere ğ bilinmekte-
dir.
4- Yol ı ı ı ı ı ı ğ ş ı ş ola-
rak yeni yollar ı ve bunlann ı üzerinde kalan dolmen-
ler de sökülerek yok edilmektedir. Bunun en iyi örneklerinden biri, Mu-
hittinbaba askeri tesislerine giden yol üzerindeki dolmendir; bu
dolmenden geriye, yol kenanna ı ı ş tek bir ş ı ş ı
5- Kaçak ı Bölgedeki ı ı ş olarak kaçak ı
lar da ı Halen ğ kadan ile içi ı ı ş dolmen
ı ş ı Ancak kaçak ı ı mezar ı ı dibine var-
madan ğ ğ örnek için söyleyebiliriz. Gene de, dolmen yan
ş ı ı ı ş ı ı bunlann bir süre sonra ğ ı ı
ı daha sonra da, bir ş ğ görünümü ı traktör ile
tarla ı ş ı çekilmesine neden ı
6- ı düzenlemeleri. Son ı köy ı ı düzenle-
mek için ı ı ş ı ı bir çok menhir ve ş da sö-
külerek yok ş Bunun en vahim örneklerinden birisi Kapak-
köy'de, ş ı ı ı için ş ş ı olarak
ı ı ı
Dolmenlerin hiç biri tescilli ğ ve Edirne Müzesi ı ı
ı ı olanaklar ile kurtarma ı ı ı ı ş olan ı ğ ı ş ı
ı ı ı içindeki hiç bir dolmende bilimsel ı ş ı ı ş ı Bi-
limsel bir ı ş grubu ş kadar, dolmenlerin acilolarak tesci-
li, bunlan çevreleyen alçak tepeleri ile birlikte tel örgü içine ı ı ve
köy muhtarlanna zimmetlenmesi gerekmektedir. ı zamanda tahrip
olan dolmenlerin büyük bir ı ı az bir emek ile eski durumuna getirile-
bilir. ı önlemlerin ilk ve en ı kaçak ı ı
dan içi ş olan dolmenlerin, bunlann ı ı gene doldurulma-
ı ı Tescil ve koruma ı ş ı ı dolmenin mezar ı kadar
önemli olan alçak tepesinin de göz ı edilmemesi gerekir.
İ ana karayolunun ı 26 km kuzeyinde bulunan
ş dolmenleri de temizlenip onanlarak turistik bir güzergah olarak
düzenlenebilir. Kendi ülkelerinden ı ş ı olduklan bir ı ı çok daha
fazla ilgi duyacak ı ı turistler için böyle bir düzenlemenin çok
çekici ğ ı ş
Binlerce ı beri ayakta duran tarihöncesi dönemlerin en görsel
ı olan dolmenlerin mutlaka ı gerekmektedir. Koruma
ı ile, hiç ğ ı ı mutlaka tel örgü içine ı ı kaçak
413
ı ı ı ı ı ş olan ş ı uzman bir ekibin denetiminde
yerine ş gerekmektedir. ş ı ğ ş ğ
dan, ğ önlem ı ayakta kalan ş ı da 1-2 ı içinde ı ı
ğ ı bellidir.
1990 Y/UNDA İ İ DOIMENLER
A 312a ve b: ı ğ ı ı Mevkii. La1apqa ı ş yolunda. ş 6 km yolun
200 m ğ ı iki dolmen. Biri tümü ile yok ş ğ çok ı ayakta, ı ı
üzere.
A 317a-d Büyünlü ı ı ş Büyünlü köyünde, köyün 50 m ğ 4 dol-
men. İ harap, ğ de ı tahrip ş
A 318 ı ş Büyünlü köyü; Büyünlü köyünün 3 km kadar güneyinde, ş yolu-
nun 200 m kadar ğ Eski ğ ı Mevkii ı ı tek dolmen. ı harap.
A 319 ı Mevkii. ş Büyünlü köyü. Büyünlü'nün 3,5 km kadar güneyinde, Büyünlü
ş yolunun 100 m kadar ı ı tarla içinde, tümüyle ı ı içinde, ı harap.
A 3110 a ve b Kapakkaya Mevkii. ş Donköy. ş Donköy'ün 1,54 km güneyinde,
ı giden yolun ı ı ı iki dolmen. Biri tümü ile harap.
A 3116Orta Bel Mevkii. ş ı köyü, köyün 600 m kadar güneyinde, ı
ş yolunun 500 m ı ı ı ı harap.
A 3117 Akkaya Mevkii. ş ı köyü. ı 1800 m kadar ğ
sunda, ş yolunun 150 m kadar kuzeyinde, küçük bir dereye bakan yamaçta, harap qu-
rumda.
A 3118Büyünlü ı Mevkii. ş ı köyü. ı 700 m kadar ğ
sunda, ş giden yolun 750 m kadar kuzeyinde, Büyünlü'ye giden tali yolun 200 m ka-
dar ı ı ı bahçelerin içinde. ı mevkiinde. Oldukça harap durumda.
A 3119 ı Mevkii. ş ı köyü. Köyün SOO m kadar ı ı eski
ş ı ı ı tarla içinde, tümü ile tahrip ş durumda.
A 3122 ı Mevkii. ş merkez. ş ı hemen ı ı ı ş yo-
lu ı ı ş ı ı yolun 100 m kadar ı ı ı tahrip ş
A 3123Kapakkaya Mevkii. ş Donköy. A 3/10 grubunun 30 m kadar kuzeyinde, çok harap
durumda.
A 3124 Toparlak Mevkii. ş Donköy. Donköy'ün 200 m kadar ı ı Toparlak ya da
Askerkuyusu olarak ı ı mevkiide, ı harap.
A 3125 ı Mevkii. ş ı köyü. ı köyünün 1.5 km kadar kuzey-
ı ı ı köyüne giden yolun 200 m kadar ı ı yamaçta, harap.
A 3126 ı ş Büyünlü köyünün 2 km kadar ğ ğ ı ı ı giden
ı 100 m kadar ğ harap.
A 3127 ı ş Büyünlü köyü. A 3/29 no.lu dolmenin 150 m kadar güneyinde, ı
içinde, çok harap.
A 3128 a-b. ı Mevkii. ş merkez, ş ı ş yolunda, Lalapa-
ş ı 2 km kadar ğ ı yolun 100 m kadar ğ biri tümü ile,
ğ ı harap iki dolmen.
A 413 ş ı Mevkii. ş San ş köyü. San ş 2,5 km kadar güney-
ı ı ş ı Müsellim köyüne giden yolun 250 m kadar ı ı ı bir ı ı tahrip ol-
ş
414
A 418a ve b. ı Höyük Mevkii. ş ı köyü. ı köyünün 2,5 km kadar gU-
ğ Erildi'ye giden ı ı ı tümü ile yok ş ikili dolmen.
A 419 Eski ğ ı ı ı Mevkii. ş Süleyman ş köyü. San ş giden yo-
lun 1.5 km sinde, yoldan 100 m kadar kuzeyde, bir ı ı tahrip ş
A 4110 a-e Vaysal ı ı ş ı ş köyü. ı ş yolunda,
Vaysal köyüne inmezden önceki ı ı üzerinde, yolun hemen ğ Yolun ı A
ı bir bölümü tahrip ş A 4/10 e'nin bir ı ı ş ğ hemen hemen tü-
o mü ile harap.
A 4113 a-d. ı ı ı ş ı köyü, ı ş ı gelen yo-
lun hemen ğ ı ı köyünün güneyindeki ı 4 dolmen. Bir ğ dolmen Edirne
Müzesi'nde, biri ı ş ğ ikisi çok harap.
A 4126 ı ı ı ş ı ı ı köyü. ş ı ı ı ı yolunda, Do-
ı ı ı ı 1 km kadar ı ı yolun 200 m kadar kuzeyinde, tümü ile tahrip ş
A 1127 Kambertepe ı ı ş ş ş ile ı ı patikada,
ı 3 km kadar ğ ı hemen ğ çok harap ı
A 4131 a ve b Karagöl ı ı ş Vaysal. Vaysal köyünün 2 km kadar ğ
da, Karagöl ı güneyinde, ı ı ı tahrip ş ikili dolmen.
A 4134 Manda ı ş Vaysal köyü. Köyün 2 km kadar güney ğ Man-
ı güneyindeki yamaçta, ı tahrip ş dolmen.
A 4135 ı ı ı ş Vaysal köyü, ı ğ Vaysal köyünün 3 km ka-
dar kuzeyinde, ı ğ giden yolun ı ı Askeri bölge içinde ı ğ ı gi-
dilemedi.
A 4141 ı ş ş ı ş köyü. ı ı ş ı köyünün Vaysal ı ı
ş ı harap ı
A 4142 ı Mevkii. ş ı ş köyü. ı ş 1,5 km güneyba-
ı ı ş giden yolun güneyinde, Hasan ı ı ğ ı harap du-
rumda,
A 4143. Önceki dolmenin 150 m ı ı ş ı ş ve ı çevreleyen tepesinin
izi ı ş
A 4144 ş Mevkii. ş ı ş köyü. ı ş 2 km kadar ğ gü-
ğ ş Mevkiinde, harap ı
A 4145 ı ı ş ı ş köyü. ı ş 3,5 km kadar güneyba-
ı ı ş yolunun 600 m kadar kuzeyinde, yamaçta, harap ı
A 4146 ş ı ş köyü. ş yolunda, ı ş köyünün 4 km kadar
ğ yolun hemen kuzeyinde, tümü ile tahrip ş
A 4147 Muhittinbaba ı ı ş ı ş köyü. Köyün 2 km kadar ğ
Vaysal yolunun hemen kuzeyinde, Muhittinbaba yok edilip, ş ı yol ı ı ı ş
A 4148 ı ı ı Mevkii. ş ı ş ı ş köyünün 2 km ı ı sula-
ma göletinin hemen ı ı tarla içinde. Çok ı tahrip ş ve tepesi sürülerek ğ ı
ı ı ş
A 4149. ş ı ş köyü. Köyün i km kadar ı ı ş yolunun
300 m kadar kuzeyinde, A 4/48'in i km ğ ı bir tarihte tamamen tahrip
ş ve tepe ı ı ı ş
A 4150 ı ı ı ı ş merkez. ş ı 3 km kadar ğ Ha-
ı ş yolunun 500 m ı ı ğ ş ı ğ ı mevkiinde, tepesi ı ş ı tümü ile
tahrip ş
415
A 4/51 ı ı ı ş ı öncekinin 500 m kadar ı ı tek bir ta-
Ş ı ile tepesinin bir bölümü ı ş
A 4{52 ı ı ı ş merkez. öncekinin 50 m ı ı tümü ile tahrip
ş
A 4/53 Kurtkaya Mevkii. ş merkez. öncekinin SOm ı ı çok harap durumda,
ı 2 ş ı ile tepesinin bir ı ı ı ş
A 4/54 a ve b, ı Mevkii. ş merkez. ş ı 2,S km kadar ğ ı
ş yolunun 100 m kadar kuzeyinde, Süleyman Bey ı Bir bölümü tahrip ol-
ş ikili dolmen.
A 4/55 ğ ş ı ğ ı ı ı i ı ı merkez. ş ı 3 km kadar ğ Ha-
ı ş yolunun ğ ğ ş ı ğ ı ı kuzeyinde.
A 4/56 ş ı ı ş ı ş köyü. A 4/10 no.lu dolmen ğ
nun SOm kadar ı ı tümü ile tahrip ş ı ş ı ı ı ı ı ş
A 4/57 Kireskaya Mevki! ı ı ş Vaysal köyü. Vaysal köyünün 3 km ğ
da, A 4/431 no.lu dolmenlerin SOO m güneyinde, ı SOm güneyinde. ı za-
manda tahrip ş
A 4/58 Kirezkaya ı ı Önceki dolmenin hemen güneyinde, çok harap durumda, ş ı ı
ğ
A 4/59 ş ı Mevkii. ş Vaysal köyü. ı 1,S km kadar ğ Kara-
göl ı ı 100 m kadar ı ı ı harap.
A 4/60 a ve b ş ı Mevkii. ş Vaysal köyü. Önceki dolmenin 300 m kadar ı
ı ı ı ı tarla içinde, ı ikili dolmen. Biri tam harap, ğ de ş ölçüde
yok ş
A 4/61 ş ı Mevkii. ş Vaysal köyü. A 4/S9'un 100 m kadar ğ sadece bir
kaç ş ı ı ş
A 4/62 ı Mevkii. ş ı ş köyü. A 4/43 no.lu dolmenin 199 m kadar
ı ı çok harap.
A 4/63 ı ş Mevkii. ş San ş köyü. ı ş 2 km kadar güney-
ğ İ ı kuzeyinde, çok tahrip ş durumda.
A 4/64 Mülverli ı ı ş Ömeroba köyü. Köyün 4 km kadar ğ Kambertepe
burnunda; ı zamanda orman ı ı tahrip ş
A 4/65 ş Mevkii. ş ı köyü. Köyün 1 km kadar ı ı yeni tahrip
ş
A 4/66 ş Mevkii. Önceki dolmenin 200 m kadar ı ı çok harap durumda.
A 5/6 ı ı Erikli köyü. Erikli ile ı ı ı ı ı 4 km kuzeydo-
ğ yolun hemen ğ çok harap durumda.
A 5/16 Polos ı ı ı Polos köyü. Köyün 3 km kadar ğ orman için-
de, harap durumda.
A 6/4 ı ı ı ı hemen kuzeyinde, ı Demirköy yo-
lunun 100 m kadar ı ı On ı ı harap.
416
'
-
"
"
.
.
.
.
.
.
.
o
.
.

o
o
o
r
"
..1
'"
.
.
.
.
.
_
_
"
"
'
(
'
"
"
,
(
i
-.

'
)

r
-
, /
/
/
(
/
i
L
T
R
A
K
Y
A
M
E
G
A
L
i
T
i
K

ı

D
A
G
I
L
l
M
I
T
H
R
A
C
E
D
I
S
T
R
I
B
U
T
O
N
O
F
M
E
G
A
L
l
T
H
I
C
M
O
N
U
M
E
N
T
S
i
.
.
-
/
R
e
s
i
m
:
1
-
M
e
g
a
l
i
t

ı

ı

ğ
ı

ı

ı

ı

ı
K
A
Y
A
L
A
R
(
D
O
L
M
E
N
L
E
R
)
D
O
L
M
E
N
S
1

o
K
Ö
Y
L
E
R

7
'
'
,
,
'
i
i
"
=
:
:
:
:
)
T
...
-
\
V
I
L
L
A
G
E
S
i
"
"
......,1
1
...
4
1
3
9
1
.
i
L
Ç
E
M
E
R
K
E
Z
L
E
R
i
r
<
;
-
,
J

_
_
{
K
A
"
"
P
R
O
V
1
N
C
l
A
l
C
E
N
T
E
R
S
,
/
O
-
-
...
_
-
i
U
l
l
l
l
A
4
1
1
3

i)
5
I
G
k
m
.
/
/
J
J
t
A
J
1
8
-
"
i
'
1
(
,
\
4
/
4
6
i
i

i
!
I
...

.
i
.
.
.
.
.

ı
Resim: 2·a ş ı Mevkii. A 3/28a no'lu dolmenin kesit ve ı
418
-
ı
i
i
i
i

i
i
i
"
.
O
E
D
i
R
N
E

Ş

i

A
3
/
2
8
t
O
R
e
s
i
m
:
2
b
-

ş

ı

m
e
v
k
i
i
.
A
3
/
2
8
a
n
o
'
l
u
d
o
l
m
e
n
i
n
k
e
s
i
t
v
e

ı
Resim: 3a- ş ğ ş ı ğ ı ı ı A 4/55 no'lu dolmen, arka ı yan
görünümü
Resim: 3b- ş ğ ş ı ğ ı ı ı çevreleyen tepesinin ı ı ile birlikte yan
görünümü
420
Resim: 4a- ş ı ı ı A 4/34. önden
Resim: 4b- ş ı ı ı A 4/34 arka görünüm
421
Resim: 5a- L a l a p a ş a , K a p a k l ı k a y a Mevkii. A 3/28a yan görünüm
Resim: 5b- L a l a p a ş a , K a p a k l ı k a y a Mevkii. A 3/28a arka bölüm
422
Resim: 6a- ş Kirezkaya ı ı A 4/57, yeni tahrip ş bir dolmen
Resim: 6b- ş ı Mevkii. A 3/28a önden
423
THE TIGRIS-EUPHRATES ARCHAEOLOGICAL
RECONNAISSANCE PROJECT, 1990
Guillermo ALGAZE*
The 1990 season of the Tigris-Euphrates Archaeological Reconnais-
sance project was sponsored by the Smithsonian Institution in Washing-
ton, D.C. and the Center for Salvage and Investigation of Historical and
Archaeological Finds (TEKDAM) of Middle Eastem Technical Universi-
ty in Ankara'. Necessary permits were obtained from the Turkish Minist-
ry of Culture/General Directorate of Monuments an Museums and finan-
cial and logistical support was secured from a variety of institutions in
the United States and Turkey-, Throughout the season our research was
greatly facilitated by Mr. Ahmet Yüce, the representative from the Min-
istry of Culture.
Our research for 1990 had two separate objectives: recording of sur-
vey materials stored in Urfa and Mardin Museums and finishing archaeo-
logical and geomorphological surveys in the Batman Su, Garzan Su and
Bohtan Su basins. Our work towards each of those objectives will now
be summarized-.
*
2
3
Guilenno ALGAZE University of Califomia, San Diego
Our work would n;;{ have been possible without the logistical and technical support given
by Dr. Mustafa Ozbakan, director of TEKDAM who provided necessary maps for field use,
crucial to our research. In addition, TEKDAM kindly made available to us research space at
Middle Eastem Technical University.
The 1990 season was funded, in part, by grants from the National Endowment for the Hu-
manities, the American Philosophical Society, The University Museum of the University
Museum of the University of Pennsylvania and by contributions from three private donors.
in Ankara, project members benefitted from the libraries, facilities and warm hospitality of
the American Research Institute in Turkeyand the British Institute of Archaeology. In the
field, various govemment institutions and officials also extended invaluable logistical sup-
port in particular the directors of the archaeological museums in Urfa and Mardin, Adnan
M ı s ı r and Naima toy, respectively. The distrlct govemors (Kaymakam) of Batman, Silvan,
and the provincial govemors (Vali) of Siirt and Urfa helped secure the cooperation ofIocal
security forces and greatly facilitated our work. Particular thanks are dueto Bay Ali Ulker,
Kaymakam of Batman, who made arrangements that allowed us to reside in the Meslek
Yüksek Okulu of Dicle University.
Personal for the 1990 season was as follows: A. A k ı n (archaeologist and draftsman: Indiana
University of Califomia), G. Algaze, (Director: University of Califomia, San Diago), R.
Breuninger (geomorphologist), O. Emre (geomorphologist: MTA), C. Friedman (drafts-
man), C. Lightfoot (classical historion: Brltish Institute of Archaeology at Ankara), M. Ro-
425
Museum Research: The Euphrates Basin
During the course of three weeks in Urfa Museum we were able to
record all the materials from the survey of the Carchemish and Birecik
Dam aeras and draw a representative collection of the ceramics and,
when pertinent, chipped stone tools from each site.
About 15 km north of Birecik, the Euphrates in deeply incised and is
bordered by sharp limestone cliffs. Ancient settlements are restricted to
the margins of the river and to openings coused by perennial springs and
streams drainnig the nearby plateau. Below this area, however, the river
widens considerably opening onto a low cultivable terrace overlooking
the river floodplain that is dotted with mounds that are to be flooded by
the Carchemish and Birecik Dams (Fig. la-b). The occupational se-
quence of these areas can now be summarized in table form. Table 1
identifies the periods of occupation of each surveyed site and Table 2
outlines our estimates for occupied hectares for all periods from the Neo-
lithic to the Byzantine periods within the survey universe-, A full report
is now in preparation.
What follows is a sketch of the occupational sequence of the affected
areas along the Euphrates and preliminary recommendations for action in
advance of the planned dam construction based on the importance of spe-
cific sites in terms of the overall occupational sequence of the area.
As may be seen from Tables 1-2, the lowermost portion of the Euph-
rates basin in Turkey was settled continuously from Early Neolithic times
to the p r e s e r ı t ' , Few prehistoric sites were found (Neolithic to Ubaid, Pe-
riods 1-4) and most of those sites are relatively small and unimportant.
One exception, however, is the site of Teleilat Höyük, a large (7 hec-
tares) aceramic and later Neolithic site located south of and partially un-
der Mezraa vilage and just at the edge of the Carchemish Dam reservoir
(Fig. 1, no. 76). According to Dr. Michael Rosenberg who studied the
senberg (archaeologist: University of Delaware), Mitchell Rothman (archaeologist: Univer-
sity ofPennsylvania) and H. Togul (archaeologist: Istanbul University).
4 The estimates summarized in Table 2 are based on reliable data from single period sites and
for multiperiod sites for which the size of the component oecupations could be ascertained
by surface survey. In the case of multiperiod sites for which it did not prove possible to esti-
mate the specific size of the various constituent oecupations, we arbitrarily presumed a mini-
mum oecupied size of 0.5 ha for each period represiented in the collections, irrespective of
the total size of the oecupation. As we did not surveyed the site of Carchemish, estimates
presented here for that site are based on the results of early British excavations. See, L.
Woolley,. Carehemisk ll: The Town Defenses. (London: British Museum, 1921) and Car-
chemish lll: The Excavations in the lnner Town. (London: British Museum, 1952).
5 Paleolithic sites in this area were not recorded by our survey since theyarethe foeus of
work by Minzoni-Deroche and her collaborators. See A. Minzoni-Deroche, Le Pa/eolithique
du Bassin du Nizip: Rapport Preliminaire (Istanbul. I987).
426
materials in the field, the earliest flint assemblage from the site finds
good parallels in Pre-pottery Neolithic B levels at sites elsewhere such as
Tell Abu Hureyra in Syria. It should also noted that portions of Teleilat
Höyük have already been partially levelled to build a garden and scien-
tific exeavation is needed to salvage the remaining information before
further destroction takes place. .
The low population densities characteristic İ the Carchemish-
Birecik areas for prehistoric times give way to a sharp and sudden in-
crease in the second halfof the fourth millennium B.C. (Period 5b), when
we witness a sevenfold increase in the total occupied area and an equally
sharp increase in the total number of sites (Fig. 2B). On the basis of the
associated ceramic assemblages (Fig. 5), which contrast with the preex-
isting chafftempered Late Chalcolithic tradition (Period 5a) found in a
small number of sites in the area, it my be surmized that this inerement İ
due to the colonization of the Lower Euphrates basin within southeastem
Anatolia by setders from Uruk period southem Mesopotamia. Asimilar
phenomenon had previously been noted along the Euphrates in Syrias,
The most important Uruk sites are Tiladir Tepe, Kum ğ ı Ş Tepe,
and Komeçli tepe. The largest of these (L2 hectares) was Tiladir Tepe
(Fig. 1, no. 96), just across the river from the ancient city of Carchemish,
Fortunately, the site is situated on a bluff towering over the river and will
not be affected by the Carchemish Dam. The other three sites, however,
are directly threatened, The site of Kum ı (Fig. 1, no. 67) has al-
ready been almost totally destroyed by a gravel quarry servicing the Han-
ğ ı Dam. What remains is not worth excavating. More needing of re-
search are Komeçli and Sadi Tepe, which could represent a lower city
and associated acropolis (Fig. 1, nos. 64-65). Komeçli, the lower site will
be flooded. The upper acropolis, Ş Tepe, has also been disturbed by
stone quarrying for the ğ dam and also needs to be investigated
before further destruction takes place.
The earlier part of the Early Bronze Age (Periods 6-7, Fig. 2 C-D)
sees a significant decline in the population of the Carchemish-Birecik
survey areas and the period is represented by only a few sites, almost all
small multiperiod occupations. By the very end of the Early Bronze Age
and the very beginning of the Middle Bronze Age (Periods 8-9, Fig. 3 A-
B), however, a dramatic increase in site numbers and total occupied area
take place again within the survey universe. This İ surely related to the
emergence of Carchemish as a powerful independent city-state which
6 E. Strommenger, Habuba Kabira, Eine Stadt var 5000 lahren (Mainz am Rhein: Philip von
Zabern, 1980).
427
must have controlled much of the Euphrates basin in southeastem Anato-
lia and northem Syria in the Iate third-early second millenium". The most
important site of the period discovered by our survey was once again the
aIready mentioned Tiladir Tepe, opposite Carchemish, where it could be
seen that all of the site's extent (12 hectares) was occupied at this time.
The remains of a large (minimally 100X110 m) contemporary building
facing Carchemish can be observed on the southwest comer of Tiladir
Tepe. These ruins suggest some sort of administrative role for the site - -
in spite of its closeness to Carchemish itself. Although Iate third/early
second milliennium sites are numerous within the Carchemish-Birecik
Dam area, most were village-sized and significantly smaIler than Tiladir.
Among these, two sites located by the margins of the river just north of
the construction site of the Birecik Dam need to be explored further: Til-
vez Höyük (Fig. 1, no. 25), and Tilobür Höyük (Fig, 1, no. 20).
Interestingly, the three tiered hierarchy of sites observed for the Iate
third/early second millennium is not evident in the succeding period, the
Late Bronze Age (Period 10, Fig, 3 C). Outside of Carchemish itself, oc-
cupations of the time were not identified with certainty in the survey
area, although two smaIl sites yielded assemblages that may possibly fall
in to this time range. Nevertheless, total occupied area increases in refer-
ence to the previous time range, but the overwhelming proportion of this
inerement occurred at Carchemish itself - - which was an important Im-
perial Hittite outpost at the time, Although sites directly dependent on
Hittite Carchemish may well have been situated outside of the area en-
compassed by our limited survey, the apparent regional settlement organ-
ization of the Carchemish-Birecik dam in the Late Bronze Age suggests
that defense was an important consideration limiting the number of rural
sites.
Carchemish retained its importance throughout the earlier part of the
Iron Age (Period 11, Fig. 3 D) and even increased greatly in size. A few
smaIl lron Age sites were found in our survey in the vicinity of the site.
Once again of these, the most likely candidate for exeavation is Harabei-
bezikan Höyük (Fig, 1, no. 90) situated on the margin of the river just a
few kilometers upstream from the emplacement of the Carchemish Dam.
This site will not only be flooded by the dam reservoir, but has already
also been partially disturbed by a bulldozer building a garden.
The very large İ İ population of the Classical Age (Periods
12-13, Fig, 4 A-B) seen in Table 2 is directly related to the role of the
7 G. Pettinato, ş ı le prima attestacioni del ı millenio" Oriens Antiquus
15 (1976): 11-15.
428
Euphrates as a border between the Seleucids and the Romans to the west
of the river and the Parthians to the east. For the most part, this increase
takes place in the immediate environs of the double city of ı
Apamea (Fig. 1, nos. 18-19) founded by Seleucus Nicator in 322 Re.
and used continuously through the Late Roman period. The double city
was more than 100 hectares in extent and functioned as a historical cross-
ing point of the Euphrates and as an important garrison holding the Euph-
rates frontier-, The remains of ı represent by far the most
important occupation to be destroyed by the planned dams - - their his-
torical importance is comparable to that of Samsat, now submerged 00-
der the Atatürk Dam reservoir. in contrast to the preceding, Byzantine
(Period 15, Fig. 4C) sites are invariably small and" are frequently estab-
lished on previously occupied mounds. Our results indicate that the low-
ermost portion of the Euphrates basin within Turkey was sharply depopu-
lated after the Classical Age and total occupied area declined
dramatically. This decrease is related to the transformation of the Euph-
rates from a consciously well maintained east-west border in Hellenistic
and Roman times to a hotly disputed area along a frequently shifting
north-south frontier during the early Islamic and later Byzantine periods",
Archaeological Researches in the Tigris Basin and The Batman Su
Area
The ı month of the 1990 season (July 9-August 14) was devoted
to three separate but related operations: La geomorphological assessment
of the Batman Su, Garzan Su, and Bohtan Su basins, 2. an intensive site
survey of the Garzan Su, and 3. recording two important inscription on
areas of the Tigris basin affected by the ı dam. A report on the geo-
morphology of the area is now in preparation by Orso R. Breuniunger and
O. Emre and will appear in the final report of the Tigris area re-
search.What follows is a preliminary occount of the Garzan Su research
and the inscriptions.
The Garzan Su Basin. Our explorations of the Garzan Su basin were
largely restricted to the areas to be flooded by the ı dam construction
and were limited to a 40 km band at either side of the river stretching 00-
tween its confluence with the Tigris and the environs of the modem town
of ı to the north (Fig. 6). For most of its course within this stretch,
the Garzan Su river cuts into abasalt and limestone plateau which bor-
ders the river. On the westem bank of the river, "where the plateau is
8 J. Wagner, Seleukeia am Euphrat/Zeugma (Weisbaden, 1976).
9 See, P. van Sivers, "Trade and Taxes in the Abbasid Thughur, 750-962/133-351," Journal of
the Economic and Social History of the Orient 25 (1982): 71-99.
429
steeper, settlements are comrnonly found at the edge of the plateau, usu-
a1ly by the sides of springs and imrnediately overlooking a narrow lower
river terrace which is now intensively cultivated. On the eastem bank of
the river sites are more likely to be located near springs on the lower ter-o
race itself, which is here wider. These conditions made the Garzan basin
propitious for settlement in antiquity. A total of 39 multiperiod mounds
and fiat single period sites were recorded. Also found were two islamic
bridges and one Han.
The earliest remains recorded in the basin can be dated to the ace-
ramic Neolithic period and correspond to a lithic and ground stone seatter
with novisible stratification on a low agricultiral terrace caused by a
river meander (Fig. 6, no 3). Occupations dating to the Chalcolithic pe-
riod were identifid in a s m ı l l number of sites - - none substantiaL. These
produced typical grit-tempered and painted ceramics of the Ubaid period
and chaff-tempered ceramics of the Amuq F type (Fig. 6, nos. 14, 27,
36). Interestingly, no evidence was found within the survey area for Ha-
laf period settlements even though such occupations are well known from
the Batman Su basin, nearby to the east. More remarkable stilI is the ap-
parent dearth of settlements in the Garzan basin dating to the Bronze
Age. Typical Earlyand Middle Bronze Age ceramics were not identified
- - although a handful of finely made incised sherds from one site (Fig, 6,
no. 32) could possibly fall in this time range. The apparent absence of
Bronze Age occupations in the Garzan basin mirrors closely our previous
results in the Batman Su and Bohtan Su rivers and suggest that we are
facing a pattem of regional significance. However, if so, it is unc1ear why
this portion of the Tigris basin was depopulated in the Bronze Age since
contemporary occupations are attested south of the Tigris in the Mardin
area and west of the Batman Su in the Ergani region. A small number of
Iron age sites were located in the survey. Some of these were situated in
terraces overlooking the river and appear agricultural in orientation (Fig,
6: nos. 4, 28, 37). Others, however, were situated in defensive positions
in the hilIs away from the river and traces of rudimentary fortifications
were detected in some of these sites (Fig, 6: nos. 6, 32, 42). Their ce-
ramic assemblage is composed principally of chaff-tempered pottery with
precise parallels in contemporary assemblages in the Keban region. Typi-
cal contemporary Neo Assyrian ceramics such as identified elsewhere
along the Tigris basin were absent». Hellenistic/parthian ceramics were
identified in a single site (Fig, 6, no. 41). The relative paucity of remains
of this period along the Garzan is puzzling because just outside of the
10 See, T. Ökse, Mitteleisenzeittiche Keramik Zentral-Ostanatoliens, Berliner Beitrage zum
Vorderen Orients (Berlin, 1988).
430
survey area are the ruins of the very large (ca. 170 hectares) Parthian
fortress of Arzen (Fig. 6). Fortunately, ·this important ruin will not be af-
fected by the dam. Many of the Garzan Su sites and certainlythe largest
ones produced a variety of brown and red washed ceramics which are al-
most certainly Late Roman/Byzantine in date (e.g., Fig. 6, nos. 15, 17,
29,35). if so, the area was well occupied at the time ant this agress well
with evidence for similarly dense occupations in the Batman Su area. Fi-
nally, many small villages of the Seljuk and Ottoman periods were also
found. Particularly important among the remains of the islamic periods
are the well preserved ruins of two bridges (Fig. 6, nos. 1 and 19) that
mark east-west routes between the Bohtan area to the east and Hasankeif
and Malabadi to the west. Dr. Lightfoot notes that only the northernmost
of the two bridges is previously recorded".
Inscriptions. (Note: the fol1owing comments are largely taken from a
report by Dr. Chris Lightfoot, who studies the materials in the field).
While visiting the site of Cattepe at the confiuence of the Bohtan Su and
the Tigris riversv, local villagers brought to our attention an inscribed
rectangular homed altar in white limestone, which was later taken to
Diyarbekir Museum through the efforts of our ı Ahmet
Yüce. On two of its sides, the altar bears identical carved bull heads. On
the remaining two sides is a carved bilingual inscription in Greek and
Syriac (Fig. 7). The greek version of the inscription proved to be a dedi-
cation to Zeus Olympius set up by a veteran Roman soldier, a certain An-
tonius Domittianus. On paleographic grounds the inscription (and pre-
sumably the altar) probably dates from the second or third century A.D.
if so, this would seem to suggest the presence of a retired Roman mer-
cenary at Cattepe somatime before the site became a proper Roman mili-
tary post in the fourth century A.D.n The altar is, so far, the only known
Roman military inscription to have been found in the Tigris valley>.
The second inscription .was part of a rock relief carved on the Tigris
gorge some 800 m south of the confiuence ofthe Tigris and a smal1 tribu-
tary, the ı Cay. The relief is located by the side of an ancient road bor-
II J. G. Taylor, "Travels in Kurdistan with Notices of the Eastem and Western Tigris and An-
cient Ruins in their Neighboorhood." Journal ofthe Royal Aslatic Society 35 (1865): 35.
12 For location of the site, see G. Algaze, "The Tigris-Euphrates Archaeological Survey Pro-
ject, 1988." ş ı ı ı VII: 393, figs. 5-6. (Ankara, Eski Eserler ve
Müzeler Genel ğ
13 For a historical analysis of the significance of the site see, C.S. Lightfoot, "Tilli - - A Late
Roman equites Fort on the Tigris," inP. Freeman and D. Kennedy, eds., The Defense of the
Roman and Byzantine East, BAR International Series 297 (Oxford, 1986).
14 For a full analysis of the Cattepe altar and its inscriptions, see C.S. Lightfoot. and J.F.
Healey, "A Roman Veteran on the Tigris," Epigraphica Anatolica 17 (1991).
431
dering the river and traces of that road can still be deteeted as a hollow
way on the rock cliff for some distance at either side of the relief. It de-
picts a human figure, unfortunately badly defaced, reclining on a couch
(?) by the side of bird on a pedestal. To the right of the pedestal is a
second human figure, this one standing. Although also badly defaced and
eroded, the standing figure wears loosely-fitting trousers with heavy
folds that are characteristic for Parthian art (Fig, 8). A1though the relief
itself is previously known from a local Turkish publication", it has appar-
ent1y escaped scholarly attention thus far. Moreover, the relief bears three
panel s of inscription between the figures that are thus far unrecorded and
which are surely of historical importance. The script is some variety of
Aramaic or a type of Parthian and has been tentatively dated to the early
ı century AD by Dr. A.D.H. Bivar of the school of Oriental and Afri-
can Studies of the University of London".
Final Remarks
A final report of the finds of the Tigris-Euphrates Archaeological
Reconnaissance Project is now in preparation, but much museum re-
search is still to be done to achieve a full documentation of the data.
While it is still too early for a proper synthesis of results, there can be no
doubt that important cultural information will be 10st forever if further re-
search and excavations are not conducted in the very near future in ad-
vance of the planned GAP dans. It is hoped that the results out1ined
above and in preceding reports will be instrnmental in facilitating such
research.
15 Siirt İ ı ı ı 1967, p.20 We are extremely grateful to Dr. Oktay Belli of Istanbul Univer-
sity for drawing this publication (and the existence of the relief itselt) to our attention. Dr.
Lightfoot was assisted in finding the precise Location of the relief by the provincial director
of the Department of Culture in Siirt, Bay Ekrem ı ı to whom we also owe our thanks.
16 Personal communication to Dr. Lightfoot. Dr. Bivar is at present working on the inscription
and full publication is planned for the near future.
432
LIST OF PERIODS
ı Early Neolithie (aeeramie) 2. Late Neolithie (eeramie)
3. Halaf 4. Late Ubaid/Early Chaleolithie (Amuq E)
Sa. Late Chaleolithie (Amuq F) sb. Late uruk
6. EB I-II (Amuq H) 7. EB III (Amuq I)
8. EB IV (Amuq J) 9. EB/MB Transition (MB I)
Lü , Seeond Millennium (MB-LE) ı ı Iron Age (Neo Assyrian)
12. Hellenistie/Early Roman 13. Late Roman
14. elassieal: Hellenistie/Late Roman ı Byzantine
16. Early Islande: Abassid 17. Seljuk/Ottoman
18. Period Unknown
TABLE 1: PERIODlZATION OF EliPHRATES BASIN SITES SURVEYED IN 1989.
Mao.. PERIODS
Fio. 1 SITENAME 1 2 3 4 se 5b 6 7 6 9 10 II 12 13 14 15 16 17 16
1 Kalemeudani Hbuük ? x x
2 Ören x
3 ı Höuük x
4 ı ı ? x
5 Mutlak ı 2 x
6 Mutlak ı i x
7 Haci Ali ı x
6 DomuzTepe x
9 Horun Höuük x x x x x x x
i O Near Acemi .. 1 x
IL ı ı ı Harabe x
12 Near ı ı ı 2 x
13 Near ı ı ı 1 x
14 Near Zeuoma .. 2 x x x
15 ölfelek ı x x
16 Tilbes Hö ük x x x x x x x x
17 Til musa Höuük
x x ? ?
16 Apamaa x x ?
19 Zeuoma x x x
20 Tilöbür Höuük x x x
21 Karaoal u Mezar" i x
22 Karaoalu Mezar" 2 x
23 Near Tilöbür" 1 x
24 Near Tilöbür" 2 x
25 Tilvez Höuük x x x
433
TABLE 1, cont: PERIODIZATION OF EUPHRA'I'ES BASIN SI'I'ES SURVEYED IN 1989.
rteo > PERIDDS
Fia. i SITE NAME 1 2 3 4 se 5b 6 7 6 9 LO 11 12 13 14 15 16 17 16
26 Til vez Seatter x
27 Teoecik Höuük x ? x
26 ı Mehmel ı x x x
29 Kollukmere ı x
30 scaterte ı i x x
31 soaterte ı 2 x
32 Bozterte ı 3 x x x
33 Sürleoe Höuük x x x x
34 ı nebl Teoe x x
35 Near Hacinebi" 1 x x
36 Near Zeuama "1 x
37 Tilhane 1eoe x x
36 Near Sarau" i x x x
39 Büuük Tilmiuan Höuük x x x
40 Near ı ' 1 x
41 ı Höuük x x x x x
42 ı ı 1 x
43 ı ı 2 x
44 ( ukurko uek Harabe x
45 ı nar Harabe x x
46a Aktes Harabe 1 x x
46b Akt.as Harabe 2 x
47 Maaara Höuük
? x x x
46 ı Teoe x x x
49 Kirkiz Höuük x
50 Duloko Höuük ? x
51 ı Höuük ? x x
52 Hüme i i Höuük x
53 DanaaCil u Höuük x x x x
54 üeneoütu Mezar x
55 Karahamit Harabe x
56 ı ı ı Ok ı x x x
57 Sara Harabe x
5B sere Mezar Harabe x• x
59 serece Höuük x x x x x
60 eü ş Harabe ? x
61 Cisirin Höuük x x x x
62 Tf ş Harabe x x
63 Akdere ı x
64 Komeçl ı Höuük x x
65 Sadi Tepe x
66 Girlavik Harabe x
67 Kum ı x
66 Merci hami s Tepe Mezar x
69 ş ı ?
434
TABLE 1, cent: PERIODIZATION OF EUPHRATES Bl'JSIN SITES SURVEYED IN 1989.
M8p ..
PERIODS
Flg. 1 SITE NAME 1 2 3 4 Se Sb 6 7 6 9 LO 11 12 13 14 15 16 17 16
70 Adlluolu H8I'"8be x i i i x
71 ı ş x x x x x x x x x x Nol ı
72 Zeullnb8hçeli Höuük ? x x x x x x x
73 Ne8r Zeullnb8hçeli .. 1 x x
74 Ne8r Zeullnb8hçell .. 2 x
75 AUY!lz18rin ş x
.
76 Tele118l Höuük x x x
77 Mezr88 Höuük x x ? x x x x
76 Hello Tepe Mez8r .. 1 x
79 Hello Tepe Mezer .. 2 x
60 ı Höuük x x x x
61 Köp ı Mezer x
62 Gre Vlrike x
63 Neer Gre VI ı ke to 1 ?
64 Yunus Harebe x Not Vlsilsd
65 Akarcau Hö ük x x x x x x x
66 68 1 ı r Kum ı x
67 Neer Ak erceu .. 2 x x x x x
66 Neer Akerce .. 1
x
69 Akarçeu Tepe x x x x
90 ı ı Hö ük x x x
91 ı re cueri Mezar ?
92 C8mUZ Teoe ?
93 Zehri Mezer ?
94 Neer Zehri .. 1 (Mezer) x
95 Kücükk81eTeoe x
96 Ti18dirTepe ? x x ? x
97 Deliirmen Teoe NolVisilsd
435
250
13
240
230
220
210
200
190
180
17
O
C 160
C
U 150
P
i
140
E
D
130
H
120
E
110
C
T
100
A
R
9
E
S
8
70
60
50
40
5b
10
30
20
10
15
O
PERIODS
Table: 2- Long terrn settlement pattern changes within the Euphrates survey area for selected
periods in tenns of (minimum) estimated occupied area (in hectares) per period.
PeriodKey: ı . Early (aceramic) Neolithic; 2. Late (ceramic) Neolithic; 3. Halaf;
4. Late Ubaid; Sa. Late Chalcolithic; Sb. Uruk; 6. Early EBA; 7. Middle EBA;
8. Late EBA; 9. Early MBA; ı o . Late Bronze Age; 1ı . lron Age/Late Assyrian;
12. Hellenistic/Early Roman; 13. Late Roman/Early Byzantine; 15. Byzantine
436
F
i
g
.
l
a
-
L
o
c
a
t
i
o
n
o
f
a
n
c
i
e
n
t
s
e
t
t
l
e
m
e
n
t
s
a
l
o
n
g
t
h
e
E
u
p
h
r
a
t
e
s
i
n
t
h
e
C
a
r
c
h
e
m
i
s
h
-
B
i
r
e
c
i
k
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
s
/
/
i
/
J
/
i
i
1
-
-
-
/
i
/
1
'
-
-
-
.
.
.
.
.
.
.
.
.
"
,
i
/
/
I
;
C
e
m
e
t
e
r
y
o
r
t
o
m
b
W
i
d
e
s
p
r
e
a
d
p
o
t
t
e
r
y
s
e
a
t
t
e
r
A
r
e
h
i
t
e
e
t
u
r
a
i
r
e
r
n
a
i
n
s
C
i
t
y
ı
i
m
i
t
s
Q
u
a
r
r
y
a
r
e
a
s
A
n
e
i
e
n
t
s
i
t
e
s
S
e
a
s
o
n
a
\
s
t
r
e
a
r
n
s
Q
1
2
3
4
5
1
<
m
• • • E
B
.
.
.
.
.
J
-
, ,
,
r
.
i
\
/
'
-
,
-
-
\
"
\
\
\
\
\ i
/
/
i
/
,
i
i
/
/
/
/
/
/
1
/
'
-
, 1
-
-
....
, i \ ,
,

......
"
,
"
.
:
'
:
_
_
(
1
_
i
..,
\
\
t
-
.
.
_
/
-
-
\
1
\
/
,
\
/
,
i
-
,
i
, i i i
/
i
i
i
i
i
i
i
i
i
-
-
:
.



1
.
'
-
.

.
'

\
':
1
ı
.
/
,
h
'
J
»
<
,
/
/
: ,
i
/
,
J
-
-
;
'
"
,
\
/
/
L
i
i
,
:
G
{
Y
/
4
/
t
\

\
t
0
)
\
-
,
I

,
I
"
/
1
\
S
-
-

c
_
_

ı
e '
1

,
/
i
»
>
:
'
-
-
-
_
.....
/
/
'
/
i
/
/
/

/
-
-
-
-
-
'
....
"
"
\
/
/
C
a
m
a
t
C
2
r
y
o
r
t
o
m
b
i
n
t
e
r
n
a
t
i
o
n
a
t
b
o
r
d
C
2
r
s
A
n
c
i
e
n
t
s
i
t
a
s
S
e
a
s
o
n
a
l
s
t
r
c
a
r
n
s
P
e
r
e
n
n
i
a
ı
s
t
r
e
a
m
s

.
&
s

ı
A
'
"

4
5
K
m
,
.
"
i
i
/
,
.
"

.
.
=
=
-
-
.
.
.
"
o
-
-
/
e (
x
i
F
i
g
.
1
b
-
L
o
c
a
t
i
o
n
o
f
a
n
c
i
e
n
t
s
e
t
t
l
e
m
e
n
t
s
a
l
o
n
g
t
h
e
E
u
p
h
r
a
t
e
s
i
n
t
h
e
C
a
r
c
h
e
m
i
s
h
-
B
i
r
e
c
i
k
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
s
L
.
C
H
A
L
C
O
.
A
U
R
U
K
B

S
M
A
L
L
T
O
W
N
l
e

.
8
-
2
0
h

.
i
E
A
R
L
Y
E
B
A
c

V
I
L
L
A
G
E
S
l
e

.
0
.
1
-
4
h

.
1
M
I
D
D
L
E
E
B
A
D

S
I
Z
E
U
N
K
N
O
W
N
N 1
~ o
5
k
m
.
~ W \
D
F
i
g
.
2
-
D
i
s
t
r
i
b
u
t
i
o
n
o
f
L
a
t
e
C
h
a
l
c
o
l
i
t
h
i
c
(
A
)
,
U
r
u
k
(
B
)
,
E
a
r
l
y
E
B
A
(
c
)
,
a
n
d
M
i
d
d
l
e
E
B
A
(
D
)
s
i
t
e
s
i
n
t
h
e
C
a
r
e
h
e
m
i
s
h
-
B
i
r
e
e
i
k
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
t O
I
A
T
E
E
B
A
"
,
A

C
I
T
I
E
S
I
C
B
.
l
0
0
h
e
l
E
A
R
L
Y
_
"
B

L
A
R
G
E
T
O
W
N
S
I
C
B
.
4
0
h
B
.
I
L
B
A c

S
M
A
L
L
T
O
W
N
S
I
c
e
.
e
-
2
0
h
e
.
1
I
R
O
O
A
G
E
D
e
V
I
L
L
A
G
E
S
I
C
B
.
0
.
1
-
4
h
B
.
I
N 1
.
-
-
-
-
-
-
-
-
,
o
5
k
m
.

S
I
Z
E
U
N
K
N
O
W
N
F
i
g
.
3
-
D
i
s
t
r
i
b
u
t
i
o
n
o
f
L
a
t
e
E
B
A
(
A
)
,
E
a
r
l
y
M
B
A
(
B
)
,
L
a
t
e
B
r
o
n
z
e
A
g
e
(
C
)
,
a
n
d
I
r
o
n
A
g
e
(
D
)
s
i
t
e
s
i
n
t
h
e
C
a
r
e
h
e
m
i
s
h
-
B
i
r
e
e
i
k
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
H
E
L
L
.
/
E
.
R
O
M
A
N
L
.
R
O
M
A
N
/E
.
B
Y
Z
.
L
.
e
n
.
N
,
-
-
-
-
-
-
,
O
S
k
m
.
1
c
B
A

C
I
T
I
E
S
l
e
a
.
1
0
0
h
a
.
ı

S
M
A
L
L
T
O
W
N
S
I
c
e
.
6
-
2
0
n
e
.
!

V
I
L
L
A
G
E
S
t
e
a
.
0
.
1
-
4
h
a
.
1

S
I
Z
E
U
N
K
N
O
W
N
t .
.
.
.
.
F
i
g
,
4
-
D
i
s
t
r
i
b
u
t
i
o
n
o
f
H
e
l
l
e
n
i
s
t
i
c
/
E
a
r
l
y
R
o
m
a
n
(
A
)
,
L
a
t
e
R
o
m
a
n
/
E
a
r
l
y
B
y
z
a
n
t
i
n
e
(
B
)
,
a
n
d
l
a
t
e
r
B
y
z
a
n
t
i
n
e
(
c
)
s
i
t
e
s
i
n
t
h
e
C
a
r
c
h
e
m
i
s
h
-
B
i
r
e
c
i
k
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
.
-
,
L

o
)
J
J
E
p
,
)
I
r

i
1
.
)
\
i
i

.
c
.

\
:
J
7
'

.
_
_

7
/

;
i

i
t N
F
i
g
.
5
-
U
r
u
k
c
e
r
a
m
i
c
s
f
r
o
m
T
i
l
a
d
i
r
T
e
p
e
(
A
,
J
)
,
Ş

T
e
p
e
(
G
,
K
)
,

ı
H
ö
y
ü
k
(
B
-
C
-
F
,
L
,
N
.
O
)
,
a
n
d
K
u
m

ğ
ı
(
D
-
E
,
H
-
I
,
M
,
P
)
t C
J
J
®
B
E
Ş
i
R
i
o
5
K
m
.
F
i
g
.
6
-
L
o
c
a
t
i
o
n
o
f
a
n
c
i
e
n
t
s
e
t
t
l
e
m
e
n
t
s
a
l
o
n
g
t
h
e
G
a
r
z
a
n
S
u
/
ı
\
N
444
Fig. 7- Roman homed altar found at Çattepe,
View of Greek inscription
t C
J
L
F
i
g
.
8
-
P
a
r
t
h
i
a
n
R
e
l
i
e
f
i
n
t
h
e
T
i
g
r
i
s
g
o
r
g
e
s
o
u
t
h
o
f
t
h
e

ı
ç
a
y

ı

THE BATMAN RIVER ARCHAEOLOGICAL
RECONNAISSANCE SURVEY, 1990
Michael ROSENBERG*
As part of the ğ Anadolu Projesi, a dam İ being erected
on the Batman river at apoint about 40 km north of Batman. The Batman
Dam is currently about 35% complete, and construction is expected to be
fmished within a few years. When completed, the Batman Dam will
reach a height of 71.75 meters. The reservoir behind the dam will rise to
an elevation of 665 meters and flood an area cf 49.25 sq. km. along por-
tions of the Batman River and three of its tributaries: the Sason çay, the
Hiyan çay, and the Ramdenka çay. An archaeological reconnaissance
survey was begun in June 1990 to locate and document archaeological
sites that will be flooded or otherwise endangered by the Batman Dam.
The 1990 survey was sponsored by the Center for Salvage and Inves-
tigation of Historical and Archaeological Finds (TEKDAM) of Middle
Eastem Technical University in Ankara and the University Museum of
the University of Pennsylvania. Financial support was provided by the
University Museum of the University of Pennsylvania. Logistical support
and the necessary maps were provided by TEKDAM. Laboratory space
was .graciously provided by TEKDAM, the Archaeological Museum in
Mardin, and the American Research Institute in Turkey. Thanks are due
to ı ve Müzeler Genel ğ for granting the necessary per-
mits. Thanks are also due the Kaymakam of Batman and the Batman Em-
niyet ğ for their assistance in conducting the reconnaissance
survey.
The 1990 season lasted approximately 4 weeks, ending July 11, the
last week being spent on a preliminary analysis of the survey materiaL.
The goal of the Batman River survey was twofold: 1) to locate and col-
lect surface samples from archaeological sites directly or indirectly en-
*
Asst. Prof. Michael ROSENBERG, Parallel Program, University of Delaware, 333 Shipley
St., Wilmington, DE "19801-ABD.
Research Associate, University Museum, University of Pennsylvania, Philadelphia, PA
19104-ABD.
447
dangered by the water that will rise behind the Batman dam and 2) to
locate the surrounding sites that constitute the cultural context in which
the endangered sites existed. The method by which the survey was con-
ducted involved three stages.The ı stage entailed visiting all likely
mounds and potential cave sites, The second stage involved visiting all
villages within the survey area and questioning residents about places in
the vicinity of the village and its fields at which ceramic sherds, flints, or
obsidian oecur. The third stage involved walking along all permanent and
seasonal watercourses, as well as walking over a random sample of other
areas. Both the ı and second survey stages were completed during the
1990 season. The walking survey remains to be completed in 1991.
The 1990 season resulted in the discovery of 26 archaeological sites
of early Middle Paleolithic through Medieval age (Fig. 2). This number
includes: 1 unstratified lithic surface scatter, 2 stratified cave sites with
deposits that are largely devoid of ceramics, and 23 mounded sites of var-
ying depth. Two Ottoman period bridges, both of which are still in use,
were also recorded.
Of the 23 mounded sites, 17 appear to be single period sites and 4
appear to have been occupied during 2 or more periods. The remaining 2
both yielded sherds of recognizable types, in both cases of medieval age,
as well as some not immediately recognizable. It is not clear whether
these unidentifiable sherds indicate the presence of an earlier period of
occupation of whether they too are medieval in age.
All except one of the 23 stratified sites are small, usually under 1
hectare in size. The one exception is a multi-period site that underlies the
modem village of ş The present day village and its gardens cover
ca. 8 hectares at the base and along the lower flanks of the mountains that
constitute the eastem boundary of the valley through which the Ramden-
ka çay flows. The site extends down to the edge of the Ramdenka çay
flood plain, where the river has exposed a 5 meter high and 200 meter
long seetion of the site (Fig. 3). A partially collapsed cemented stone
tower stands at the crest of the heights immediately above the village
(Fig. 4). Medieval ceramics cover the entire 8 hectares, and the tower
presumably dates to this period. Iron age and Chalcolithic ceramics were
found eroding out of the full 200 meter length of the exposed river-bank
section. This suggests that the site was probably of relatively large size
during these earlier periods as well.
The earliest sites, 2 caves and a lithic surface scatter, were all depos-
ited primarily during the Paleolithic. One of the cave sites, above the
448
modem village of Malaliki, is particularly noteworthy. It is a large rock
shelter that yielded stone tools suggesting occupations dating to the Mid-
dIe and Epi-paleolithic. Several additional artifacts are of types that occur
in Upper as well as Epi-paleolithic contexts. It is unclear whether Upper
Paleolithic deposits are also present.
Nevala Denik, the open air scatter, is also noteworthy. It covers an
area several hundred meters long on the high ground along both sides of
a stream that flows into the Ramdenka çay. Most of the chipped stone ar-
tifacts are of lightly patinated 'gray flint. Include are examples of all the
types that characterize the early Middle Paleolithic Ramanian seatters
commonly found ca. 50 km to the south on Raman ğ and some of the
other ridges flanking the Tigris'. As is the case for the more extensive
Ramanian seatters to the south, levallois and ı pyramidal flake cores
are common, as are large side and convex transverse scrapers.
The aceramic Neolithic is represented by 2 sites. In addition to the
patinated flint artifacts of Paleolithic age, a ca..5 hectare area at the ex-
treme west end of the Nevala Denik south bank seatter (Fig. 5) was the
site of an obsidian and unpatinated flint seatter interspersed with the old-
er materia1. This small seatter of clearly later material appears to be of
aceramic Neolithic age. In addition to ground stone artifacts, small finely
made white flint sickle blade ı (Fig. 7: 1-2), blade cores, thumb-
nail scrapers, and oval points (Fig, 7: 3), the small assemblage from this
apparently unstratified Neolithic site included a fragment of an obsidian
blade with steep regular bilateral retouch (Fig. 7: 4) of the type com-
monly found at Çayönü- and other aceramic Neolithic sites in the Ergani
area',
The second aceramic Neolithic site is Hallan Çemi Tepesi, a .75 hec-
tare, 4+ meter high mound on the west bank of the Sason çay (Fig. 6).
Obsidian constitutes ca. 66% of the Hallan Çemi lithic assemblage,
which contains borers, various types of scrapers (Fig. 7: 20), backed
blades with and without retouch truncations (Fig. 7: 12-19), and triangu-
lar microliths (Fig. 7: 5-11). Numerous stone bowl ı several of
which bear incised designs (Fig. 8: 1-3), were also collected at this site.
Crosshatched triangular designs appear to be a regular motif. Other
ground stone types include digging tools (Fig, 9: 3) and grinding stones
of various types. Also found were drilled ground stone objects (Fig. 9:
1 AIgazeet al 199ı
2 see Redman 1982.
3 Dr. M. ğ and A. ğ personal communication.
449
1-2) that appear similar to examplesfound at Çayönü- and other ı
Neolithic sites such as Nevali Çori'. Also noteworthy is the presence of
bumt clay fragrnents with impressions of wood branches, perhaps repre-
senting some sort of roofing material or wattle and daub superstructure.
No sites dating to periods between the aceramic Neolithic and the
Halaf were discovered in ı 990. The Halaf is represented by a single low
.75 hectare single period site on the north bank of the Ramdenka çay,
called Çola Avika. The ceramic assemblage from this site is interesting in
that it contains typical Halaf painted and cooking pot ware forms side by
side with a coarse grlt tempered pottery tradition which appears locally
made. The Halaf component of the assemblage includes a few chaff tem-
pered sherds (Fig. 10: 2) and a variety of characteristic Halaf grlt tem-
pered painted forms and decorations (Fig. 10:1, 3-4). Forms represented
in this ceramic assemblage include typical cream bowls and deep straight
sided bowls. Distinguishable designs on the often badly eroded pieces in-
clude monochromatic painted bands, dot eircles, and bands of small 10-
zenges within panels. The Çola Avika assemblage also contains a signifi-
cant number of fairly coarse, reddish, grit tempered sherds in simple
forms (shallow to deep bowls and hole mouth jars) that bear no decora-
tion and may represent an entirely local tradition (Fig, 10: 6, 8).
Chalcolithic ceramics were noted at only two sites. One is a .75 hec-
tare site on the east bank of the Hiyan çay called ş ı Tepe. The other
is ş No painted Chalcolithic wares were noted at either site.
Bronze Age wares of all types are completely absent in the collec-
tions from sites above the Batman Dam located during the 1990 season.
This absence is noteworthy in that it mirrors asimilar pattem noted in
surveys further to the south along the Batman river, and further east
along the Garzan and Bohtan Riverss. It also somewhat similar to the pat-
tem in the nearby Ergani area'.
A total of 5 sites, of which ş is again apparently the largest,
show evidence of having been occupied during the Iron Age (Fig. 10: 5,
7, 9-12). This is also similar to the case in areas below the Batman Dam,
where, in contrast to the preceding Bronze Age, a significant number of
sites were occupied during the lron Ages, These Iron Age sites along the
Batman River and its tributaries are particularly interesting, because Mid-
4 see Davis 1982.
5 see Schmidt 1988.
6 Algaze Algaze et al 1991.
7 Dr. M. ğ personal communication.
8 Algaze et al 1991.
450
dle and Neo-Assyrian histoncal records indieate that the survey area falls
within the "Nairi" lands, an ill-defined territory populated by numerous
seemingIy independent petty "kingdoms", whieh existed north of the
Assyrian holdings in this portion of the Tigris basin",
A total of 13 sites eontain deposits that date to later periods. A pre-
liminary analysis indieates that 4 were oceupied during Late Roman/
Byzantine times and 9 were occupied during Medieval periods.
Finally, 4 sites yielded small ceramic collections that are not imme-
diately attributable to any period. in addition, i small site at Harif Pinar
yielded a small lithic assemblage of uneertain age. It contains a high pro-
portion of obsidian, suggesting an Epi-paleolithic oraeeramie Neolithic
age. Fooher study is required for a rnore precise determination of its age.
in eonclusion, the results of the 1990 survey demonstrate that the
area above the Batman Dam, particularly the small valleys.vcontains a
significant number of arehaeologieal sites. Several of these, including
Nevala Denik, Hallan Çemi, Çola Avika, and ş appear to eontain
particularly important cultural information that is in danger of being lost
when the Batman dam is completed. For 1991, it is our intent to ı
what İ of the surface surveyand to begin a salvage exeavation at
Hallan Çemi Tepesi. It İ hoped that the information contained in this re-
port will help stimulate efforts to salvage as much as possible from other
-sites endangered by the Batman Dam.
REFERENCES CITED
ALGAZE, G. 1989 A New Frontier: First Results of the Tigris-Euphrates Archaeological Recon-
naissance Project, 1988. JNES 48: 241-281.
ALGAZE, G., R. BREUNINGER, C. LIGHTFOOT, M. ROSENBERG 1991 The Tigris-
Euphrates Archaeological Reconnaissance Project, 1989-1990. Anatolica, in press.
DAVIS, M.K. 1982 The çayönü Ground Stone. in Prehistoric Vil/age Archaeology in South-
Eastern Turkey, S. Braidwood and R.J. Braidwood, Eds., B.A.R. International Series 138:
73-174. .
FORRER, E. 1921Die Provinzeinteilung des Assyrischen Reiches. Leizig.
REDMAN, C.L. 1982 The çayönü Chipped Stone Industry (1968-1970). in S. Braidwood and
R.J. Braidwood, Eds., B.A.R. International Series 138: 17-71.
SCHMIDT, K. 1988 Nevali Çori: Zum Typenspektrum der Silexindustrie und die Übrigen Klein
funde.Anatolica xv:161-201.
ZADOK, R. 1989 Notes on the Historical Geography of Mesopotamia and North Syria. Abr-
Naharain 27: 165-166.
9 see Forrer 1921; Zadok 1989.
451
/
/
.
i
I
R
A
Q
;
'
L
S
Y
R
i
A
,
.
/
.
-
.
-
-
.
.
.
-
,
-
.
-
r
:
,
,
/
.
-
-
-
.
"
.
-
.
_
.
_
.
/
"
/
/
.
»
>
.
M
A
R
D
i
N
k
m
~ N
F
i
g
.
1
-
M
a
p
o
f
S
o
u
t
h
e
a
s
t
e
m
T
u
r
k
e
y
s
h
o
w
i
n
g
l
o
c
a
t
i
o
n
o
f
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
Fig. 2- Key to Sites
1- ş (Chalcolithic, Iron Age, Medieval),
2- Daramamana (Medieval),
3- Herema ı (Iron Age),
4- Çola Avika (Halaf),
5- DermeryemTepe (Medieval),
6- Nevala Denik (Early Middle Paleolithic scatter),
7- Nevala Denik (Neolithic seatter),
8- Solteni ğ (Middle Paleolithic),
9- Malaliki ğ (Middle, Upper?, Epi-paleolithic),
10- ş Tepe (uncertain),
11- Derik Tepe (Iron Age, Medieval),
12- Hasani Temu (Medieval),
13- Giriharaba Tepe (Iron Age),
14- Yayageçer (Medieval, uncertain),
15- ş ı Tepe (Chalcolithic, uncertain),
16- Harif ı (uncertain),
17- Mezelifle (Late Roman/Byzantine),
18- Delimili (Late Roman/Byzantine),
19- Hirbe Kuç (uncertain),
20- Hallan Çemi Tepesi (Aceramic Neolithic, Late Roman/Byzantine),
21- Kaletepe ı
22- Hallan Çince (Late Roman/Byzantine),
23- Ziyaret Kurto (Medieval, uncertain),
24- Küçük:Gelek Tepe (Iron Age),
25- ı Tepe (uncertain),
26- Gelek Tepe (uncertain),
27- Kelek Tepe (Medieval)
453
~
F
i
g
.
2
-
M
a
p
o
f
s
u
r
v
e
y
a
r
e
a
s
h
o
w
i
n
g
l
o
c
a
t
i
o
n
o
f
s
i
t
e
s

S
T
R
A
T
I
F
I
E
D
S
I
T
E
S
*
C
A
V
E
S
I
T
E
S
i
~
~
L
1
T
H
I
C
S
C
A
T
T
E
R
S
)
(
B
R
I
D
G
E
S
<
;:;::::
Fig. 3- B a ş k a l e , eroded river bank seetion
Fig. 4- Stone tower above B a ş k a l e
455
Fig. 5- Nevala Denik:, area of aceramic Neolithic seatter
Fig. 6- Hallan çemi in foreground G i r b a v ı k Tepe in background
456
'3
,i i 'i
Irn
l- i'
f' ,- = ;1" ,.'
i iZ -, -- i
. i 1 i i 2 l '
,.,
i i
i i
4

(J.I
-
--." -
:
: - - - i
. i
i
\ i
\ i
5 6
, 7
8
9 10
11
16
12 13
14 15

\

ij
c-,

i i
i i
17 18
19
cm.
20
O 2 3 4 5
Fig. 7- Neolithicchipped stonetools from NevalaDenikand Hallan Çemi
457
CIJ
---
................. -,
-,
,
,
\
\
\
\
\
\
\
, i
i i
1 i
1 J
\ i
\ i
\ i
\ i
\ /
\ /
, /
, /
, /
, /
'",---------------
\
\
\
\
" ...
---
---
---....
---
,
- ,
\
\
\
i
i
i
i
i
i
/
" " " , ı ı ' !
--
---
--------
.... --- --- ..........
ti/'''''- -, ,
/ \
i \
i \
i \
i '\
i
i
i
/
/
i
/
-_/'
--
Fig. 8- Hallan Çemi, ground stonebowls
~ 5 8
Fig. 9- Hallan Çemi, ground stone artifacts.
459
i- / ı ~
~ t f[ t::::::V
.1-' .,
~ - - , - - - - - - - - . .
. ( ~ •.•~ )
~
\ ! i \ i (
.
\ --- i J
.".7..... \, )
Fig. 10- Halaf ceramics from Çola Avika (1-4, 6, 8) and Iron age ceramics from various sites
460
1990 YILl Ş HARRAN OVASI
YUZEY Ş
Nurettin YARD/MC/*
1990 ı ı Ş ı ı yüzey ş ı ı ı 10-27
Haziran 1990 tarihleri ı Sabri ı ı ş Ozkan, Sabri Aydal,
M. Akif ş ı ve Burcu Ceylan'dan ş ekiple ş ş
Daha sonra Prof. Dr. Mehmet ğ ğ ı ş
ı ı bir süre ı ı ş ı ş ı ekibirnizde ı ş bütün arka-
ş ş ederim.
Yüzey ş ı ı ı ı ı ı Se-
ferköy, Yukanderen, Büyükhedbe, Küçükhedbe, ş Bolatlar,
Demirei, ş ğ ı ğ ş Kantara, Serince, ı ı Yayvan-
doruk, Duran, ı ğ höyükleri ş
ı ğ ı ı ı ş ı ı ğ ı Harran ğ
1 km kadar mesafedeki Tel Idris'de ı ğ ı ı Halaf seramikleri ile
5. bine inen tarihlemerniz bu ı Küçükhedbe Höyük'te ı ğ ı ı ve
Neolitik Devre ğ seramik ı ile 6. bine kadar ş
Bu ı yüzey ş ı ı bütün devirlerin ovada mevcut ol-
ğ gördük. Mezopotamya ile Anadolu kültürlerinin birbirleri ile
ş ı ğ ı ve ı ı ğ ı bir bölge olan Harran ı ş ı ı
devam edecektir.
ı (Maruda)
Harran-Urfa karayolunun ş ı ş kilometresinde, yolun he-
men ğ ı ı ş ı 6-8metre kotunda, 40-50 metre ı konik
formludur. Çevresi ve etekleri tarla olarak ı ı Höyükte bo-
zulma ve tahribat ı ş ı
Höyükteki Devirler: Kalkolitik ve Tunç ğ ı ş (Hari-
ta: 1, Resim: 1).
*
Dr. Nurettin ı ı Kültür ı ğ ı ş
461
ı
ı ş ı 4 kilometre güneyinde ortalama 120 metre ı
da, 8-9 metre ı Güney yönünde ş ı ku-
zey yönünde ise daha dik bir ğ inmektedir. ğ güneyetekleri
üzerinde 15 hanelik köy ş mevcuttur.
Höyükteki Devirler: M.Ö. 3. bin, 2. bin-çakmak ş ı (Harita: 1,
Resim: 2).
Seferköy
200 m ı 7-8 metre ı Güneye ğ daha az bir
ğ ovaya inmektedir. ğ üzerinde köy ş bulunmakta-
ı Çevresi tarla olarak ı ı Köy ş eteklerde de-
vam etmesi gelecekte ğ tahrip edecektir.
Höyükteki Devirler: Son Kalkolitik, Tunç ğ ı Demir ğ ı özel-
likle Ilk Tunç ğ ı (Harita: 1, Resim: 3).
Deren
ı 9 kilometre güneyindedir. Ortalama 12 metre kotunda,
ğ ı ğ 100 metre, kuzey-güney ğ 50 metre
ı ı ı dik ğ üzeri köy ı ğ ı olarak ı
ı Güney ı ş ı 90 hanelik ı köyü ş
mi ı Çevresi tarla olarak ı olup kerpiç ı ı için ı
nan topraklarla ğ etekleri tahrip edilmektedir.
Höyükteki Devirler: Çakmak ş ı aletler, Ubeyd, Tunç ğ ı ı ı
bütün evreleri var (Harita: 1, Resim: 4).
Büyükhedbe
ı 8 km güneyinde ş ı 80 metre ı 6-7 metre
ğ Paftada 'Küçükhedbe' olarak ş ancak
yöre ı ı "Büyükhedbe" olarak bilinmektedir. Höyük az me-
yille yükselen ı bir höyüktür. ğ üzerinde yirmi hane kadar
köy ş görülmektedir. Zengin ı keramiklerin ğ
höyükte üzerinde ş gereksinmelerini ş ı için ı aç-
malarda höyük tahrip edilmektedir.
Höyükteki Devirler: Güzel bir Halaf merkezi, bütün evreler var (Ha-
rita: 1, Resim: 5).
462
Küçükhedbe
Büyükhedbe'nin 700 metre kadar ı ı ı 7 km
güneyindedir. ı 'Büyükhedbe' olarak ş Ortala-
ma 40 metre ı 5-6 metre ğ konik formlu bir
höyüktür. ğ bir bölümü ve çevresi tarla olarak ı ı
Gelecekte tarla ı ı için veya normal ı sürülme sonucu
höyük kaybolabilir, ğ ı .
Höyükteki ı Bütün devirler var. Neolitik, Kalkolitik, Halaf,
Orta ğ ve Islam çanak ğ ğ ı ı ı Neolitik Devir'e ilk defa bura-
da ı Benzerleri çayönü çanak çömlekli Neolitik tabakada çok
bololarak ş (Harita: 1, Resim: 6).
ı
ı 9 km kadar ı ı Urfa-Akçakale yolunun 700
metre kadar ı Ortalama 250-300 metre ı 4-5 metre ko-
tunda ı bir höyüktür. Uzerinde 50-60 hanelik ı köyü yer-
ş ı
Höyükteki Devirler: Bütün devirler var. Tunç ğ ı ğ ı ı ı (Hari-
ta: 1, Resim: 7).
ş ı ı
ı ş ı 10 km ı ı Urfa-Akçakale yolunun 1
km kadar ğ ı Ortalama 150 metre ı 12 metre yüksek-
ğ ve konik formludur. Güney ğ 25-30 hanelik ş köyü
ş bulunmakta, çevresinde pamuk ekimi (sulu ı ı
ı
. Höyükteki Devirler: Halaf, Ubeyd ve Tunç ğ ı ğ ı ı ı ğ ve
Islam çanak ğ de bol miktarda var (Harita: 1, Resim: 8).
Bolatlar Ş ı
ı ş ı 13 km ı Urfa-Akçakale yolunun
500 metre kadar ğ ı Uç tepeden ş ğ güneyinde
ı daha az yükseklikte ve üzerinde köy ş mevcuttur.
ğ 3-4 metre ı Ortada bulunan ı ğ ğ
ş ı 6-7 metre, kuzey-güney ğ 150 metre, ğ ı
ğ 40 metre boyutlannda olup, eliptik formludur. Uzeri köy
ı ğ ı olarak ı ı
463
Höyükteki Devirler: Halaf, Kalkolitik, Tunç ğ ı (Harita: 1, Re-
sim: 9)
Demirci(Birhasso)
ı 15 km kadar ı ı Urfa-Akçakale yolunun 1.5
km lfadar ı ı ş ı 4Ox40 metre ı 5 metre yükseklikte-
dir. Uzeri tarla olarak ı ı
Höyükteki Devirler: Tunç ğ ı ı bütün evreleri var (Harita: 1, Re-
sim: 10).
ş ğ ı ğ ş (Telfidan Davut)
ı 10 km kadar ı ı Urfa-Akçakale yolunun 1.5
km ı ı ı ğ ı ğ 300 metre, kuzey-güney ğ
rultusunda 150 metre ı Tformlu bir höyüktür. ğ yak-
ş ı 40 metredir. Kuzeyinde köy ş ı
Höyükteki Devirler: Çakmak ş ı Ubeyd, Tunç ğ ı Demir ğ ı
Orta ğ ve Islam çanak ğ var (Harita: 1, Resim:11).
ı ğ ş
ı 12 km ı ı Urfa-Akçakale karayolunun 2 km ğ ı
ı ğ ı ğ 300 metre, kuzey-güney ğ ise
150 metre ı 50-60 metre kadar yüksekliktedir. Güney yönünde
bugünkü ı ğ ş köy ş mevcuttur. Ozellikle güney tarafta
höyük eteklerinde eski ş devam etmektedir. ş ğ ı ğ ş
ş renkli seramik ı ğ ş höyükte de kuzeye ğ devam
etmektedir. Çevredeki tarlalarda ş sulama höyük eteklerinde bu-
lunan yerleri tahrip edebilir.
Höyükteki Devirler: Son Kalkolitik'ten, Hellenistik, Roma dönemine
kadar bütün devirler var (Harita: 1, Resim: 12 a.b.).
Kantara (Ginetre)
ı 13 km ı ı Urfa-Akçakale yolunun 3 km ğ ı ı
ş ı 150 metre ı 3-4 metre ğ ı bir
höyüktür. Höyük üzerinde Kantara veya Geçitli köyü ş ş Höyük
üzerinde ı aramada ş dönem (Roma, Bizans, Islam da dahil)
seyrek seramik parçalan ve ş mimari izleri görüldü.
Höyükteki Devirler: 3. binden ş Roma, Bizans, İ dö-
nemi de dahil olmak üzere ş devirler var. Aynca mimari ş parçala-
nna da ı (Harita: 1, Resim: 13).
464
Serince (Sehrince)
ı 6 km ı ı Harran-Urfa yolunun 1.5 km kuzeyindedir.
Ovadan farkedilmeyecek derecede ı ve üzerinde köy ş bu-
ı Yüzeyde ı ş ı ı kaya ı ve geç dö-
nem mimari parçalar görüldü. Köy sakinlerinin ı ğ ı göre bahçe ça-
ı ş ı ı küpler, ş ı ş ş sikkeler ı ı ğ ı 50 cm
derinlikte ğ ş tabanlar ğ söylendi.
Höyükteki Devirler: Çakmak ş ı ve ğ ı ı ı olarak Tunç ğ ı
(Harita: 1, Resim: 14).
İ ı
ı 1.5 km ğ ı Köyün ı ı
güney ve ğ çok ş ı kaplayan Harran'la ğ ş
iki ş ı ı ş ş ı 300x 150 metre 00-
ı Ortalama 4-5 metre bir yükselti ile çevresindeki düz alanlara
ı ı ş ı Tepenin tam ı yuvarlak, ı ı ise elips ş
kesme ş ş iki adet kuyu ş Ikinci ş ise
ı Camii'nin güneyinde ş bir ı kapsar.