P. 1
Schaum s Outlines Elektromanyetik

Schaum s Outlines Elektromanyetik

|Views: 2,536|Likes:
Yayınlayan: hasanalper

More info:

Categories:Types, Research
Published by: hasanalper on Feb 28, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/19/2013

pdf

text

original

Sections

-'-~'-

--O~'-..,

'S C H A U M ' s

ouTZines'

.

2. baskidan çeviri

Basari için mükemmel bir yardimcidir

Bütün temel konulari içerir

Etkin problem çözme teknigini ögretir

~

351 çözümlü problem içerir

~

Kendi kendine çalisma için idealdir

NOBEL

YAYiN

DAGiTiM

- Bölüm 1

-Bölüm 2

- BölÜm 3

- Bölüm 4

-of Bölüm 5

Bölüm 6

Bölüm 7

~ BölÜm 8

Bölüm 9

Bölüm 10

içiNDEKILER

VEKTÖ REL ANALIz

1

1.1 Giris, 1.2 Vektör Notasyonu, 1.3 Vektör Islemleri, 1.4 Koordinat Sistemleri, 1.5
Diferansiyel Hacim, Yüzey ve Uzunluk Elemanlari

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETL

13

2.1 Coulomb Yasasi, 2.2 Elektrik Alan Siddeti, 2.3 Yük Dagilimlari, 2.4 Standart Yük

Dagilimlari

ELEKTRIK AKISI VE GA USS YASASI

32

3.1 Bir Bölgedeki Net Yük, 3.2 Elektrik Akisi ve Aki Yogunlugu, 3.3 Gauss Yasasi,
3.4 Aki Yogunlugu ile Elektrik Alan Siddeti Arasindaki Iliski, 3.5 Özel Gauss
Yüzeyleri

DIVERJANS VE DiVERJANS TEOREML

47

4.1 Diveijans, 4.2 Kartezyen Koordinatlarda Diverjans, 4.3 D'nin Diverjansi, 4.4
Delta Operatörü, 4.5 Diverjans Teoremi

ELEKTROST ATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

59

5.1 Bir Noktasal Yükün Hareket Ettirilmesiyle Yapilan Is, 5.2 Elektrostatik Alanin
Korunum Özelligi, 5.3 IkiNokta Arasindaki Elektrik Potansiyeli, 5.4 Noktasal YÜkÜn
Potansiyeli, 5.5 Bir YÜkDagiliminin Potansiyeli, 5.6 Gradyant, 5.7 E ve V Arasindaki
Iliski, 5.8 Statik Elektrik Alanlarinda Enerji

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

76

6.1 Giris, 6.2 Hareket Halindeki Yükler, 6.3 Tasinim (Konveksiyon) Akimi
Yogunlugu J, 6.4 Iletim Akimi Yogunlugu (J), 6.5 Iletkenlik (cr), 6.6 Akim (1), 6.7
Direnç (R), 6.8 Akim Tabakasi Yogunlugu (K), Akimin Sürekliligi, 6.10 Iletken-
Dielektrik Sinir Kosullari

LO

KAP AsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

95

7.1 Kutuplanma (P) ve Bagii Geçirgenlik (tr), 7.2 Kapasite, 7.3 Çok Katmanii
Dielektrikli Kondansatörler, 7.4 Kondansatörlerde Biriken Eneiji, 7.5 Sabit Gerilim
Durumunda D ve E, 7.6 Sabit Yük Durumunda D ve E, 7.7 Iki Dielektrigin Ayirma
YÜzeyinde Sinir Kosullari

LAPLACE DENKLEMI

114

8.1 Giris, 8.2 Poisson Denklemi ve Laplace Denklemi, 8.3 Laplace Denkleminin Açik
Biçimleri, 8.4 Teklik Teoremi, 8.5 Ortalama Deger ve Maksimum Deger Teoremleri,
8.6 Tek Degiskenli Kartezyen ÇözÜm, 8.7 Kartezyen Çarpim ÇözÜmÜ, 8.8 Silindirik
Çarpim ÇözÜmü, 8.9 Küresel Çarpim ÇözÜmÜ

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

135

9.1 Giris, 9.2 Biot-Savart Yasasi, 9.3 Ampere Yasasi, 9.4 Rotasyonel, 9.5 J ve H
Arasindaki Iliski, 9.6 Manyetik Aki Yogunlugu B, 9.7 Vektör Manyetik Potansiyel A,
9.8 Stokes teoremi

MANYETiK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

154

10.1 Parçaciklar Üzerinde Manyetik Kuvvet, 10.2 Birlesik Elektrik ve Manyetik
Alanlar, i0.3 Bir Akim Elemani Üzerindeki Manyetik Kuvvet, i0.4 Is ve GÜç, i0.5
Tork, 10.6DÜzlemselBir Sarginin Manyetik Momenti

Bölüm 11

Bölüm 12

Bölüm 13

Bölüm 14

Bölül1l15

Bölüm 16

Bölüm 17

EkA

DIzIN

ENDÜKT ANS VE MANYETIK DEVRELER

169

11.1 Endüktans, i 1.2 Standart Iletken Dagilimlari, 11.3 Faraday Yasasi ve Öz
Endüktans, i 1.4 Iç Endüktans, i 1.5 Ortak Endüktans, i 1.6 Manyetik Devreler,LU
B-H egrisi, 11.8 Manyetik Devreler Için Ampere Yasasi, 11.9 Hava Aralikli
Çekirdekler, 11.10Çoklu Sargilar, 11.11Paralel Manyetik Devreler

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

192

12.1 Deplasman Akimi, 12.2 Je Akiminin Jo Akimina Orani, 12.3 Faraday Yasasive
Lenz Yasasi, 12.4 Zamana Bagli Olmayan Alanlarda Hareketli Iletkenler, 12.5
Zamana Bagli Ahinlarda Hareketli Iletkenler

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARL

205

13.1 Giris, 13.2 Manyetik Alanlar Için Sinir Iliskileri, 13.3 Sinirdaki Akim Taba~asi,
13.4 Sinir Kosullarinin Özeti, 13.5Maxwell Denklemleri

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

216

14.1 Giris, 14.2 Dalga Denklemleri, 14.3 Kartezyen Koordinat Sisteminde Çözümler,
14.4 Kismen Iletken Ortamlar Için Çözümler, 14.5 Mükemmel Dielektrikler Için
Çözümler, 14.6 Iyi Iletkenler Için Çözümler; Deri Kalinligi, 14.7 Gelen Dalganin Dik
Olmasi Durumunda Arayüzey Kosullari, 14.8 Egik Gelen Dalga ve Snell Yasalari,
14.9 Dikey Kutuplanma, 14.10Paralel Kutuplanma, 14.11Duran Dalgalar, 14.12Güç
ve Poynting Vektörü

ILETIM HATLARI

237

15.1 Giris, 15.2 Dagilmis Parametreler, 15.3 Artirnh Model: Gerilimler ve Akimlar,
15.4 Sinüzoidal Sürekli Durum Uyartimi, 15.1 Smith Abagi, 15.6 Empedans
Uyumlama, 15.7 Tek Saplamali Uyumlama, 15.8 Çift Saplamali Uyumlama, 15.9
Empedans Ölçümü, 15.10Kayipsiz Hatlarda Geçici Olaylar

DALGA KILAVUZLARI

274

16.1 Giris, 16.2 Enine (Transverse) ve Eksenel Alanlar, 16.3 TE ve TM Modlari;
Dalga Empedansi, 16.4 Eksenel Alanlarin Belirlenmesi, 16.5 Mod Kesim Frekanslari,
16.6 Baskin Mod, 16.7 Kayipsiz Bir Dalga Kilavuzunda Güç Iletimi, 16.8 Kayipli Bir
Dalga Kilavuzunda Güç Kaybi

ANTEN LER

.. .....

293

17.1 Giris, 17.2 Akim Kaynagi ve E ve H Alanlari, 17.3 Elektrik (Hertz) Dipol
Anteni, 17.4 Anten Parametreleri, 17.5 Küçük Dairesel Halka Anten, 17.6 Sonlu
Uzunluklu Dipol, 17.7 Monopol Anten, 17.8 Öz ve Ortak Empedanslar, 17.9 Alici
Anten, 17.10Dogrusal Diziler, 17.11Yansiticilar

""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""

315

316

Bölüm 1

Vektörel Analiz

1.1 GIRIs

Vektörler, matematik ve fizik derslerinde, genellikle kartezyen koordinat sisteminde incele-
nir. Matematik kitaplarinda silindirik koordinatlarin da bulunabilmesine karsin, küresel koordinat
sistemiyle pek karsilasilmaz. Elektromanyetikte her üç koordinat sisteminin de kullanilmasi gerek-
lidir. Vektörler ve koordinat sistemleri için kullanilan notasyonlar kitaptan kitaba degistiginden, bu
kitapta kullanilan notasyonlarin tanitilmasinda yarar vardir.

1.2 VEKTÖR NOTASYONU

Hem yönü hem de genligi bulunan büyüklükler olan vektörleri yalnizca genligi bulunan bü-
yüklükler olan skalarlardan ayirdedebilmek için, vektörler kalin sembollerle gösterilmektedir.
Mutlak degeri (genligi, uzunlugu) i olan birim vektör küçük ve kalin a harfi ile gösterilecektir. Bir
A vektörü ile ayni yöndeki birim vektör, A vektörünün kendi genligine bölünmesiyle elde edilir.

A

A

aA=- veya-
lA i A

Herhangi bir vektör, kartezyen koordinat sistemInin x, y ve z dogrultularindaki an ay ve az bi-
rim vektörleri yardimiyla, bilesenlerin toplami biçiminde gösterilebilir:

A = Axax + A"a" + Azaz

Bir vektörün mutlak degeri, bilesenleri türünden söyle tanimlanir.

IAI =A = ~Az + Az + Az

x y z

1.3 VEKTÖR ISLEMLERI

1. Vektörler birbiriyle toplanabilir, veya birbirinden çikarilabilir.

A :!: B =(Axax + A"ay + Azaz) :!:(B"ax + B"a" + Bzaz)

= (Ax :!:Bx)ax + (Ay:!: By)a\,+(Az :!:Bz)az

2. Birlesme, dagilma ve degisme özellikleri vektör islemlerine uygulanabilir.

A + (B + c) =(A + B) + C

k(A + B) =kA + kB

(ki + kz)A =kiA + kzA

A+B=B+A

3. Iki vektörün noktasal çarpimi su biçimde tanimlanir:

A .B =AB cas B CA nokta B" olarak okunur)

Burada B, A ile B arasindaki küçük açidir. Örnek i 'de

A .B =AxBx+ AyBi' + AzBz

oldugu gösterilmektedir. Buradan da, LAI= ~ elde edilir.

r

2

VEKTÖREL ANALIZ

1.Bölüm

Örnek 1. Noktasal çarpim, dagilma ve skalar çarpma yasalarina uyar:

A.(B+C)=A.B+A.C

A.kB =k(A. B)

Buna göre,

A. B= (A..,a..,

+ Ayay+ Azaz).(B..,a..+ Byay + Bzaz)

= A..,B..(a...ax) + AyBy(ay .ay) + AzBAaz .az)

+ A..,By(a.., .ay) + . . . + AzBAaz . ay)

elde edilir. Bununla birlikte, e = o oldugu zaman noktasal çarpimdaki cos e bire esit oldugundan ax.ax= ay .
ay = az . az = 1 yazilabilir. Öte yandan, e = 90' için cos e sifira esittir ve dolayisiyla birim vektörlerin birbi-
riyle noktasal çarpimlarinm sonucu sifirdir. Dolayisiyla:

A . B = AxBx+ AyBy + AzBz

4. Iki vektörün vektörel çarpimi su biçimde tanimlanir:

A XB =CA vektörel çarpim B" biçiminde okunur.)

Burada (),A ile B arasindakiaçilardan küçük olani, anise, ayni noktadan baslatilmalari
durumunda A ve B vektörlerinin olusturdugu düzleme dik olan birim vektördür. Düzle-
me dik dogrultuda iki yön bulundugundan, daha ayrintili bilgiye gerek vardir. Seçilen
yön, A, B'ye dogru döndürülürken, bir sag vidanin ilerleme yönüdür (Sekil 1-1). Buyön
gerekliliginden dolayi degisme kurali vektörel çarpima dogrudan degil, asagidaki gibi
uygulanabilir.

AxB= -BXA

~

Sekil 1-1

Vektörel çarpim, bilesenler türünden yazilabilir:

A X B = (Ax3x + Ayay + Azaz)x(Bxax + B"a" + Bzaz)

=(AyBz- AzB)ax +(AzBx- AxBz)ay+(AxBy- A)Bx)az

Bu esitlik, bir determinant yardimiyla da ifade edilebilir:

iriii..

ax ay az

A XB = IAx Ay Az

B, By B.

1. Bölüm

VEKTÖREL ANALIz

ÖRNEK 2. A = 2ax+ 4ay- 3azve B = ax- ay olduguna göre, A.B ve A XB islemlerini yapiniz.

A' B=(2)(1) + (4)(-1) + (-3)(0) =- 2

ax ay az

AXB=12

1

4 -31 = -3ax -3a" -6az
-1 O

1.4 KOORDINAT SISTEMLERI

Silindirik veya küresel simetri.Yesahip bir problem, kartezyen koordinat sisteminde de ta-
nimlanabilirve çözülebilir. Ancak, çözüm simetriyi yansitamazveçoguZiiIDim da gereksiz ölçüde
karmasik olur. Dolayisiyla, bu kitapta, kartezyen koordinat sistemin yaninda silindirik ve küresel
koordinatsistemleri de kullanilacaktir. Her üç sistem de, benzerlikleri ve farkliliklari göstermek a-
maciylabirlikte incelenecektir.

Sekil l-2'de bir P noktasi kartezyen, silindirik ve küresel koordinat sistemlerinde, sirasiyla,
(x, y, z), (r, nemlidirve bu siraya titizlikle uyulmalidir. dir. Ancak görülür.r sembolü hem silindirik hem de küresel koordinat sistemlerinde bulunmakla birlikte, tasi-
digi anlamlar farklidir. r, silindirik koordinatlarda, z eksenine dik bir düzlemde, z eksenine olan u-
zakligigösterirken, küresel koordinatlarda bir noktanin orijine olan uzakligini gösterir. Hangi r'den
sözedildigi, problemin içeriginden anlasilabilir.

z

z

z

y

y

8 /fP(r,8,~)
~i

/ i
i r i
i i

y

.P(X,y,z)

i
i

iz

TPer,~,z)

i

iz

x

x

x

(a) Kartezyen

(b) Silindirik

Sekil 1-2

(c) Küresel

Bir nokta, Sekil 1-3'de görüldü gibi, birbirine dik (ortogonal) üç yüzeyin kesisimi ile de ta-
nimlanabilir. Kartezyen koordinatlarda yüzeyler x = sabit,y = sabit ve z = sabit düzlemleridir.
Silindirik koordinatlaida, z = sabit düzlemi, kartezyen sistemdekiyle aynidir; seniyle çakisik olan bir yari düzlemdir; r = sabit, tam dairesel bir silindirdir. Bu üç yüzey birbirine
dik olup, kesisim noktalari P noktasini belirler. Küresel koordinatlarda, nat sistemindekiyle ayni yari düzlemdir; r =sabit, merkezi orijinde olan bir küredir; B'nin degisimi
Oile Jr arasina sinirlidir.

Sekil l-4'de, P noktasindaki üç birim vektör görülmektedir. Kartezyen sistemde, birim vek-
törlerin yönü sabit olup. P'nin konumundan bagimsizdir. Diger sistemlerde, az disinda bu söylene-
mez. Her birim vektör, kendi koordinat yüzeyine dik olup, koordinatin arttigi yöndedir. Bütün bu
sistemlerin sag el sistem oldugu unutulmamalidir:

ax X ay = az

ar X a az

ar X ae = a

"""'"

4

VEKTÖREL ANALIZ

z

z

r =sabit

z =sabit

x

y

x

(a) Kartezyen

(b) Silindirik

1.Bölüm

z

e =sabii

y

y

x

(c) Küresel

Sekil 1-3

Bir vektörün degisik koordinat sistemlerinde, bilesenleri türünden gösterimi asagidaki gibidir:

A = Axax + Ayay + Azaz

A = Arar + AfltP + Azaz

A = A,.ar + Aeae + AfltP

(kartezyen)

(silindirik)

(küresel)

Bu esitliklerdeki An An Aqi bilesenleri, genellikle sabit olmayip, söz konusu sistemdeki koordinatla-
rin islevidirler.

z

z

az

az

x

y

aot>

a"

y

/"

x

(a) Kartezyen

(b) Silindirik

Sekil 1-4

z

-y

(c) Küresel

1.5

DIFERANSIYEL HACIM,YÜZEYVEUZUNLUKELEMANLARi

Elektromanyetik problemlerin çözümü, çogunlukla bir egri boyunca, bir yüzey üzerinde, ve-
ya bir hacim içerisinde integrasyonu gerektirdiginden, kullanilacak diferansiyel elemanlarin açikça
tanimlanmasi gereklidir.

P noktasinin koordinatlarinin (x + dx, y + dy, z + dz) veya (r + dr, CjJ+ dcjJ,z + dz) veya (r +

dr, e + de, CjJ+ dcjJ)biçiminde genisletilmesiyle bir dv diferansiyel hacmi elde edilir. Sonsuz küçük
bÜyüklükler yardimiyla olusturulan bu hacimlerin yaklasik olarak, dikdörtgensel bir kutu oldugu
söylenebilir. Her bir sistemde dv'nin aldigi deger Sekill-5'de gösterilmektedir.

...

1. Bölüm

VEKTÖREL ANALIz

5

i

i

i

y

r dep

\j '. \

\ +1-,-

." -j--7
",..1../

"-y

x

x

x

du = d..'(dy dz

du = rdrdI/J di

du = r2 sin e dr de dI/J

(a) Kartezyen

(b) Silindirik

Sekil 1-5

(c) Küresel

Diferansiyel hacmi sinirlayan yüzey elemanlarinin alanlari da Sekil 1-5'den hesaplanabilir.
Örnegin küresel koordinatlarda, ar'ye dik olan diferansiyel yüzeyelemaninin degeri söyle yazilabi-
lir:

dS = (rde)(r sin e dtp)= rz sin e de dtp

Diferansiyel uzunluk elemani olan dt, P'den baslayan kösegendir:

de2 = dx2 + dy2 + dz2

de2 = dr2 + r2 dcp2 + dz2

de2 = dr2 + r2 dEP + r2 sin2 fJdcp2

-,

(kartezyen)

(silindirik)

(küresel)

Çözümlü Problemler

1.1 M(xi, yi, zi) noktasindan N(xz, Yi, zz) noktasina uzanan vektörün (xz- xi)ax + (Yz- Yi)ay+ (zz
- zi)azbiçiminde ifade edildigini gösteriniz

M(xl,Yi,zl)

N(X2'Y2, i2)

Y

x

Sekil 1-6

Sekil 1-6'daki A ve B vektörlerini tanimlamak için M ve N'nin koordinatlari kullanilir.

A=xiax+Yiay+Ziaz
B = xzax+ yzay+ zzaz

Buradan da B- A =(xz - xi)ax + 6'z - Yi)ay + (zi- Zi)az elde edilir.

l

6

VEKTÖREL ANALIZ

i. Bölüm

1.2 Kartezyen koordinatlarda (2, - 4, 1)noktasindan (O,-2, O)noktasina uzanan A vektörünüve

A dogrusundaki birim vektörü bulunuz.

A ==(O- 2)a..+ [-2 - (-4)]ay + (O-l)az ==-2a.. + 2ay- az

IAi2==(- 2)2 + (2? + (-1)2 ==9

A

2 2 1

aA ==iAi== - 3"a.. + 3"ay - 3"az

1.3 Silindirik koordinatlarda (5, 31r/2,O)ve (5, n12, 10) arasindaki uzakligi bulunuz.

Önce A ve B iletanimlanan kartezyen konum vektörlerini bulalim: (Sekil 1-7)

A==-Say B ==Say + lOaz

z

(S,n/2.10)

y

Sekil 1-7

Buradan B - A = lOa)' + lOaz elde edilir ve noktalar arasindaki uzaklik iB-AI = 1O.{i olarak bulunur.

1.4

Noktalarin silindirik koordinatlari, kartezyen koordinatlarda oldugu gibi, iki nokta arasinda bir

vektÖr

olusturmakiçinkullanilamaz.

-

- -

_.

. r~~-- -~. ~

A = 4ax- 2ay- azve B = ax+ 4ay-4az vektörl~rinin birbirlerine dik oldugunu gösteriniz.

Noktasal çarpim cos B'yi içerdiginden sifirdan farkli iki vektörün noktasal çarpiminin sifir olmasi,

B= 90° oldugunu gösterir

1.5

A. B=(4)(1) + (-2)(4) + (-1)(-4) =O

A = 2ax+ 4ayve B = 6a)'- 4az olduguna göre, (a) vektörel çarpim, (b) noktasal çarpimyo-
luyla, bu iki vektör arasindaki küçük açiyi bulunuz.

(a)

a.. ay az

A X B ==i2 4 O i==-16a.. + Bay+ 12az
O 6 -4

iAi ==V(2Y + (4)2 + (oY ==4.47

iBi ==V(0)2 + (6Y + (-4)2 ==7.21

LAXBi ==V( -16)2 + (8)2 + (12)2==21.54

Buradan da lA x BI = lAIIBI sine oldugundan,sine = ( 2l;4 )==0.668veB=41.9°bulunur.

4.477.21

......

I. Bölüm

VEKTOREL ANALIZ

7

(b)

/'

1.6

A. B=(2)(0) + (4)(6) + (0)(-4) =24

A.B

24

cos 8= -= ( X )--0.745 veya9=41.9°

J

IAIIBI 4.47 7.21
F = (y - 1)ax + 2xay olduguna göre, (2, 2, 1) noktasindaki vektörü, ve B =5ax- ai, + 2az ol-
mak üzere, bu vektörün B üzerine izdüsümünü bulunuz.

F(2,2, 1)= (2-1)ix +(2)(2)ay

=ax +4a

y

Sekil 1-8'de gösterildigi gibi, bir vektörün baska bir vektör üzerindeki izdüsümü, ikinci
vektör dogrultusundaki birim vektörle, birinci vektörün noktasal çarpimindan ede edilir.

A'nin B üzerine izdüsümü = A. aB=i~i

~ i

i

8

i

--_L I!

aB

' y---1

A'nin B'ye izdüsümü -

Sekili-s
Bunagöre(2,2, 1)noktasindakiizdüsümsöylebulunur:

F' .

B' .

d

F.B (IXs)+ (4X-i)+ (OX2) 1

nin ye iz usumu = -iB-i =

.J3o

- .J3o

A = ax+ a,\'>B = ax+ 2az' ve C = 2ay+ azolarak verilmektedir. (A x B) x C ve A x B x C)
islemlerinin sonuçlarini karsilastiriniz.

1.7

ax ar az

AxB=

1

O O 1=2ax -2ay -az
2

ax ay
-2

2

az

-I 1=-2ay +4az
1

(Ax B)x C =i2
O

LS

Benzer islemlerle, A x (B x C) =2ax- 2a)' + 3az elde edilir. Dolayisiyla, üçlü vektöret çarpim sirasin-
da hangi islemin önce yapilacagini parantez kullanarak belirtmek zorunludur.

Problem 1.Tdeki A, B ve C vektörlerini kullanarak A.B x C ve A x B .C islemlerini yapi-
niz.

ProblemI.Tden: B x C =-4a..- ay+2az'Dolayisiyla;
A. B x C=(1)(-4) + (1)(-1) + (0)(2) =- 5
YineProblemLTden: A xB =2ax- 2a)'- az.Dolayisiyla;

A x B. C =(2)(0) + (-2)(2) + (-1)(1) =- 5

Görüldügü gibi, üçlü skalar çarpim isleminde parantez kullanmaya gerek yoktur. Genelolarak,
üçlü skalar çarpim için asagidaki esitlik yazilabilir:

Ax Ay Az

A.BxC= Bx By Bz

Cx Cy Cz

8

VEKTÖREL ANALIZ

1.Bölüm

Vektörlerin ayni dairesel sirada olmasi durumunda, sonuç aynidir. Bu dairesel siralamanin
disindaki üçlü skalar çarpimin sonucu ters isaretli olur.

t

1.9 Silindirik koordinatlarda, z ekseniüzerindez =h noktasindan (r, L/J,O)noktasina dogru yö-
J nelen birim vektörü elde ediniz. (Sekil 1-9.)

z

h

y

x

Sekil 1-9

R vektörü, iki vektörün farkidir.

R = rar -haz

R rar -haz

aR=LRf .Jr2+h2

i/>açisi, bu esitlikte açik olarak yer almamakla birlikte, hem R hem de aR, ar nedeniyle, I/>'yebagimli-
dirlar.

1.10 z= -5 düzlemindeki herhangi bir noktadan orijine yönelmis birim vektörün ifadesini elde e-

diniz. (Sekil] -] O)

z

X'7

/ (x,y,-5

y

Sekil 1-10

Problemkartezyenkoordinatlardaifadeedildiginden,Problem 1.1'deki ikinoktaformülükullanilabilir.

R=- xax -yay + 5a,

-xax - ya" +5az

aR=

'

~X2+ y2+25

1.11 Sekil ]-1] 'deki a yariçapli küresel kabuktaki a ~ e ~ f3seridininalaniniküreselkoordinat
sistemi yardimiyla bulunuz.

Sekil l-5(c)'den, diferansiyel yüzeyelemani su biçimle ifade edilebilir:

dS = r2 sin e de di/>

L

i. Bölüm

VEKTÖREL ANALIZ

9

z

Sekil 1-11

Dolayisiyla:

A=fJ1tfgaz sIn8d8dit>

= 2iraz (cas a - cas ~)

1.12

a =Ove f3=1t için A = 41ta2elde edilir. Bu, tüm kürenin yüzeyalanidir.

Diferansiyel hacimden yararlanarak, a yari çapli bir kürenin hacim ifadesini elde ediniz.

Sekil 1-5 (c)'den: dv =r2sin e dr de dlfJ.Dolayisiyla,

i21<

i1<

[

4

v=

,2sin8d,d8dtjJ=-:n:a3

o o "

3

1.13

Sekil 1-12'deki silindir için r =2 m, h =5 m ve 30°:::; <1>:::;

120° olarak verildigine göre,
silindirik koordinat sistemI yardimiyla, gölgeli olarak gösterilen yan yüzeyalanini bulunuz.

z

Sekil 1-12

Diferansiyel yüzeyelemani dS =rdlfJdz olduguna göre;

1

5

IZ1t/3

A=

2dit>dz

o 1t/6

=51tmz

1.14

?

A = yax +xa" + x- az vektörünü kartezyen koordinatlardan silindirik koordinatlara

.

~xz+yZ

aktariniz.

Sekil l-2(b)'den:

io

VEKTÖREL ANALIZ

I, Bölüm

Dolayisiyla:

x=rcosiP

y=rsiniP

r= ~X2+y2

A = r sin iPax + r cos iPay + r COS2iPaz

Buradan, kartezyen birim vektörlerin a" aqiveaz üzerine izdüsümleri elde edilebilir:

ax . a, = cos rp

ay.a, =sinrp

ax.a'P= -sin rp

ay . a", = cos rp

az.a,p= O

ax.az= O

ay.a, = O

az.a,=O

az.az= 1

Dolayisiyla,

ax = cos cpa, - sin cpa'P

ay = sin rpa, + cos cpa'P

az= az

ve

A = 2r sin iPcos iPar + (r COS2iP- r sin2 iP)aqi+ r COS2iPaz

1.15 Genligi 10 olan bir vektör, silindirik koordinatlarda, (5, 51t!4, O)'dan orijine dogru uzan-

maktadir. Vektörü, kartezyen koordinatlarda ifade ediniz.

z

A

y

Sekil 1-13

Silindirik koordinatlarda, vektör, iP=re/4 olmak üzere, 10 ar biçiminde ifade edilebilir.

Dolayisiyla:

re LO

Ax= IOcos"4 = .[2

re LO

Ay= Losin"4= .[2 A,= O

Buradan da

LO LO

A= .[2ax+ .[2 ay
yazilabilir. Radyal koordinatin degeri (5) sariucuetkilememektedir.

Ek Problemler

1.16 A =4a, + lOa, ve B = 2a, + 3a, olarak verildigine göre, A'nin B üzerine izdüsümünü bulu-

nuz.

Yanit: 12/.Jl3

1.17 A = (101.[2 )(ax+ az)ve B = 3(ay+ aZ)olarak verildigine göre, B'nin A'ya göre izdüsümünü A dog-
rultusunda bir vektör olarak ifade ediniz.

Yanit: 1.50(ax+ aJ

1.18 Hem noktasal hem de vektörel çarpim yardimiyla A=lOay+ 2azve B = - 4ay+ O,5a,arasindaki açiyi

bulunuz.

Yanit:161.5°

1.19 Hem noktasal hem de vektörel çarpim yardimiyla A =5.8a" + L55a, ve B =- 6.93ay+ 4.0a, arasinda-
ki açiyi bulunuz.

Yanit: 135°

1. Bölüm

VEKTÖREL ANALIZ

Il

1.20 4x + 3y + 2z = 12düzlemine dik dogrultuda, orijinden disariya dogru yönelmis birim vektöriLbulunuz.

Yanit: (4ax + 3a, + 2az)/J29

A ve B vektörleri her noktada birbirine paralelolduguna göre, bu vektörlerin kartezyen bilesenleri a-
rasindaki iliskiyi bulunuz.

1.21

1.22

Ax A, A,
Yanit: - =--'- =---'-
Br B\ B,

X = O,Y= 3 iletanimlanandogruüzerindekiherhangibirnoktadanorijineyönelmisbirimvektörüni-

fadesini elde ediniz.

-3ay - zaz

Yanit: a = ~

V9+z~

1.23 y =- 5 düzlemi üzerindeki herhangi bir noktadan (Xi> Yi>ZL) noktasina yönelmis birim vektörün ifade-
sini elde ediniz.

(xi -x)x +(Yi +5)\ +(zi -z),

Yanit:a=

.'

~(Xl-x)2 +(Yi +5)2 +(zi-z?

1.24 z = - 2 düzlemi üzerindeki herhangi bir noktadan (O,O,h) noktasina yönelmis birim vektörün ifadesini
elde ediniz.

-xa

(

Yanit: a = x - yay + h+ 2) ,
~X2+y2+(h+2)2 ..

1.25 A =5ax ve B =4ax + Byay olarak verildigine göre, A ile B arasindaki açinin 45° olmasini saglayacak
Bydegerini bulunuz. Eger B, Bzazterimini de içeriyorsa, ByileBi arasinda hangi iliski bulunmalidir?

Yanit:By=:t4, ~B~ +B; =4

A .B x C çarpiminin mutlak degerinin, kenarlari A, B ve C olan dikdörtgenler prizmasinin hacmine
esit oldugu gösteriniz. (Ipucu: önce, tabanin alaninin iB x ci oldugunu gösteriniz.)

1.26

1.27 A = 2a,- az, B =3ax+ ay ve C = - 2ax+ 6ay- 4ai olarak verildigine göre, C'nin hem A hem de B
vektörlerine dik oldugunu gösteriniz.

A =ax- ay,B = 2a, ve C = - ax+ 3ayolarak verildigine göre A-BxC üçlü skalar çarpiminin sonucunu
bulunuz. Vektörlerin siralarini degistirerek ayni islemin sonuçlarini bulunuz.

Yanit:-4, :t 4

1.28

1.29 Problem L28'deki vektörleri kullanarak (AxB)xC islemini yapiniz.

Yanzt: -8az

1.30 (2, -5, -2)'den (14, -5, 3)'e yönelmis birim vektörü bulunuz.

12 5
Yanit: a =-ax +-az
13 13

1.31 Küresel koordinat sisteminde verilen (lO, 3n/4, n/6) noktasindan (5, n/4, n) noktasina yönelen vektörü

bulunuz.

Yanzt:-9.66a,-3.54a,+ 10.6Ia,

Silindirik koordinat sisteminde verilen (2, n/6, O)noktasiyla (l, n, 2) noktasi arasindaki uzakligi bulu-
nuz.

Yanit:3.53

1.32

1.33 Küresel koordinatlarda verilen (l, n/4, O)noktasiyla (l, 3n/4, n) noktasi arasindaki uzakligi bulunuz.

Yanit: 2.0

1.34 a yariçapli küresel kabugun üzerindeki Os i/Js a bölgesinin alar.mi, küre,e! koordinatlarda integral
alarak bulunuz. a =2n için sonucu elde ediniz.

Vanit: 2aa2, A =4mz2

a yariçapli h yüksekligindeki sag dairesel silindirin yanal yüzeyinin alanini, silindirik koordinatlar
yardimiyla bulunuz.

Yanit:27Wh

1.35

12

VEKTÖREL ANALIZ

1.Bölüm

1.36 Problem 1.35'deki tam dairesel silindirin hacmini, silindirik koordinatlarda integral alarak bulunuz.

Yamt:Tra?h

1.37 Sekil 1-14'de i ve 2 ile numaralandirilan yüzeylerin alanini, küresel koordinatlarda yazacaginiz dife-
ransiyel yüzeyalanlari yardimiyla, integral alarak bulunuz.

Yamt:w4, w6

z

x

y

dSi

Sekil 1-14

1.38 Küresel koordinatlari kullanarak, iç yariçapi 2.00 m ve dis yari çapi 2.02 m olan yari küresel kabugun
hacmini bulunuz.

Yanrt:0.162 irm3

1.39 Küresel koordinatlarda ifade edilen diferansiyel hacmin integralini alarak,I::; r::;2m, O::;e::;w2 ve O

::;L/>::;

w2 ile tanimlanan hacmi elde ediniz.

Yamt: 71tm3

6

Bölüm 2

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->