Aile Şirketlerinde Entelektüel Sermaye Açısından Bilgi Yönetimi Uygulamalarının Değerlendirilmesi

MUHSİN HALİS İSKENDER ÇALMAN

ÖZET Örgütsel bilgi, sürdürülebilir rekabetin önemli bir unsurudur. Bu nedenle bilginin kuramsallaştırılması faaliyeti olarak kabul edilen Entellektüel Sermaye (ES) hem araştırmacılar hem de uygulayıcılar cazibesini korumaktadır. Entellektüel Sermayeye ilişkin yazın incelendiğinde onun çok sayıda disiplinin oluşturduğu bir mozaik olduğu görülmektedir. Muhasebeciler, bilgi teknolojisi uzmanları, sosyologlar, psikologlar, insan kaynakları yöneticileri ve eğitimciler farklı bakış açılarıyla ES’yi değerlendirmektedirler. Muhasebeciler ES’nin bilançoda nasıl ifade edileceğini, Bilgi teknolojisi uzmanları, onu bilgi sistemlerine nasıl kodlayacaklarını araştırtmaktadırlar. Sosyologlar bir güç olarak ES’nin dengeleyiciliğini açıklamaya çalışmaktadırlar. Psikologlar ES ile ilgili gelişimi zihinsel süreçlere dayandırmak istemektedirler. İnsan kaynakları yöneticileri entelektüel sermaye konusunda yatırımın karlılığını (ROI) hesaplamak istemektedirler. Eğitim ve geliştirme çalışanları entelektüel sermayeyi kurma ve ölçme konusunda yoğunlaşmaktadırlar. Bu çalışmada yönetim disiplinlerinin farklı alanlarından derlenen anlaşılır bir literatür taramasıyla birlikte, şirketlerin Bilgi Yönetimi uygulamaları çerçevesinde ES’nin değerlendirilmesine ilişkin bir saha araştırması ve sonuçları sunulacaktır. I.GİRİŞ Yönetim bilimci akademisyenlerin, teori geliştirme ve geliştirdikleri teorileri uygulama ve öğretme gibi iki önemli amaçları vardır. Bunun bir sonucu olarak mevcut yönetim bilgilerinin ve araştırılmakta olan değişimlerin yeni nesil yöneticilere nasıl aktarılacağı kaygısını taşımaktadırlar. Bu çerçevede yeni araştırmalar yapma ve hatta önceki çalışmalardan yeni fikirler çıkarma çabaları da buna eklenmekte, ilave olarak denenmiş olanı kavramsallaştırmak gibi bir sorumluluk da üstlenmektedirler. Bilginin kavramsallaştırılması konusunda akademisyenlerin olumlu katkılarının var olup olmadığı konusundaki tartışmalar yüzyıllardır sürse de, akademisyenler kullanılabilir bilgileri kavramsallaştırarak onu yeni nesillere bilimsel nosyonlarla sunmalıdırlar. Öğrenmenin maliyetinin yükselmesi, alternatiflerin artması ile bilgi talebinde bulunanların harcamalarına dikkat ettikleri görülmektedir. Bir çok eğitimin artık maliyet değil bir yatırım olduğu konusundaki görüş yaygınlığını artırarak devam etmektedir. Bilginin bir değer olarak artık bilançolarda yer alması ve bilgi temelli katma değerin ölçülebileceğine yönelik ciddi iddialar akademik alanda olduğu kadar uygulama alanında da önemsenmektedir. Bu rekabet artırıcı yeni trendin adı entellektüel sermayedir. Akademisyenlerin de iddialı bir şekilde bu kavram üzerinde çalışmaları bundandır. Ancak henüz yeni ve daha önce söylenmemiş olan bu kavramın teorik çerçevesi kesin hatlarla belirlenmiş değildir (Bontis, 1999:272). Günümüzde sıkça sorulan sorulardan biri entellektüel sermayenin hangi alanlarda katma değer yaratacağıdır. Bu soruya cevap olarak değişik bir perspektifler kullanılabilir. Birincisi, Entellektüel Sermaye 1990’lı yılların başında popüler ve yaygın kullanılmaktaydı (Stewart, 1991, 1994). Entellektüel Sermaye Stewart tarafından “Yeni bir tenis topu markası – hatları pek belirgin olmayan ama oldukça büyük zıplamaya yeteneğine sahip” şeklinde tanımlandı. Ancak yaygın olarak araştırılan; değişim mühendisliği, kalite çemberleri, amaçlara göre yönetim vs. gibi konuların moda kavramı çerçevesinde yarattığı tartışmalara ES kavramı da dahil oldu; çünkü bunların bir çoğu moda olmaktan öte geçemeyeceği düşünülen kavramlardı. Bu ön yargıdan dolayı yeterince ciddi çalışmalar ortaya çıkmamaktadır. Yinede ES’nin “belirsizlik” özelliği, zor problemlere çözümler bulmak için daima fırsat kollayan, daha çok uygulama ile ilgilenen bazı meraklı araştırmacıların ilgisini çekmeye devam etmektedir. ES alanında ilk çalışmalara bakıldığında “tanımsız ve kavranması zor” retorik bir içerik taşıdığı görülmektedir. Ancak yaratılan bilginin katma değere dönüşmesi için ölçülebilmesi bir zorunluluktur. Bu nedenle ES ile ilgili asıl problem ES’nin ölçümüdür. Maalesef başlangıçtaki kavramsal tartışmalar “soyut içeriğin” aslında kolay dokunulabilir “somut” boyutunun dikkatten kaçmasına ve akademisyenler için dipsiz bir kuyu gibi algılanmasına yol açmıştır. Entellektüel sermayenin yeni ekonomik boyutu da ilgiçtir. Ekonomi literatüründe kıt kaynakların nasıl yönetileceğini öğretmek zaman almaktadır. Geleneksel ekonomik model, arz ve talebin pazar fiyatını belirlediği, kıtlık varsayımlarına bağlı olarak geliştirilmiş ilkelere dayanır. Bütün yeni başlayanlara, “eğer arz düşerse

Rumelt. 1992). Bugün. Bu bağlamda entellektüel sermayenin önemini daha iyi bir gerekçe ile açıklamaya da gerek kalmamaktadır (Bontis. Teece. üretimin maliyet yapılarını bütün yönleriyle belirleyerek bilgiyi. Winter. 1987) ve ‘öz yeterlilikler’ (Prahalad ve Hamel. Frederick Taylor (1911). insanın bilişsel kapasitesinin sınırlarının farkına varmış ve literatüre ‘sınırlı rasyonellik’ terimini sokmuştur. örgütlerin. bilgi akışı ve sermaye stok’u gibi birbiri ile bağlantılı iki olguyu kapsamaktadır. fakat mevcut liteartürde bu önemli konu hak etmediği bir muameleyle karşı karşıya kalmıştır (McGrath. 1900’lü yılların başındaki dünyadaki tüm bilgiler 30 yılda bir iki katına çıktığını göstermektedir. Bu yaklaşımlara ‘genel strateji’ (Ansoff. 1990) gibi örnekleri dahil edilebilir. 1989. Christensen.fiyatlar yükselir” kuralı öğretilir. geleneksel formal iktisadi araçlarının çoğu optimal ‘ürün piyasası’ faaliyetlerini belirlemekte kullanılırken. ‘bilgi yönetimi’ nde firma düzeyinde farklılıkların varlığını kabullenmekle kalmayıp. Hall. koruma ve kullanma amacıyla kullandıkları stratejilerin doğası ve performans sonuçları. yenileme maliyeti. işçilerin yaşadıkları deneyimleri ve ifadeye edilmemiş yeteneklerini nesnel kurallar ve formüllerle ifade etmeye çalışmıştı. firmanın ekonomik performansının belirlenmesinde önemli bir rol oynadığını ileri sürüldü.Wernerfelt. 1965. Ekonomi biliminin genel kabul görmüş sınırları içinde kalan ekonomistler. yenilenmek için bilgiyi geliştirme. güvenilir ek hizmetler ve dağıtım ağı da bir işletmenin görünmeyen mal varlıklarıdır. 2. ‘Örgütsel ekonomi’ ve ‘örgüt teorisi’. 1984. 1959. Rekabet avantajı ekonomik olarak analiz edildiğinde. ‘firmanın kaynak tabanlı incelenmesi’. Tsai. Teece 1982). Bu arada bu önemsememe eğilimine kısmi bir istisna olarak ‘yaparak öğrenme’ konusundaki endüstriyel örgüt literatürünü gösterebiliriz (bkz. şu anki piyasa fiyatı gibi bileşenlerden oluşur. Bilgi arzı ne kadar çok olursa veya paylaşımı ne kadar çok olursa o kadar çok değer kazanır. Bilgi Yönetimi. bütün firmaların erişimine açık olduğunu varsayarak ‘üretim fonksiyonları’ kümesi içinde etkisiz bir unsur olarak görüp bilgiden kaynaklanan performans farklarını önemsememektedirler (Nelson 1991. Schumpeter (1934) ise bir bütün olarak ele aldığı ekonomideki değişim sürecine dikkatini yoğunlaştırmıştır. Rubin. 1984). 1991). strateji sahasında son 40-50 yılda küçümsenmeyecek sayıda teori üretildi. firma farklılıklarının bulunduğunu ileri sürmektedir (Nelson. Bu açık. bu farklılıkların. Bu iki görüşün birbiri içinde erimesiyle ileride ‘örgüt teorisi’nin temelini oluşturacak yeni bir ‘bilgi yönetimi’ sentezi doğmuş oluyordu. 1986). Penrose (1959) bu görüşü daha da ileriye taşıyarak örgüte kişisel bir sıfat kazandırarak onu hafızası olan bir varlık gibi bir çeşit ‘bilgi koruma deposu’ olarak ele aldı. Burada soru örgütlerin bu olguları rasyonel bir şekilde kullanıp kullanmadıkları ile ilgilidir. Birçok teorisyen ‘stratejik analiz’in ana merkezinde endüstriyel farklılıkların değil. 1996). 1969. 1982. Ancak bir kaynak olarak bilgi kıtlık varsayıma göre değerlendirilemez. onun sistematik bir şekilde ele alınması muhtemelen ‘bilimsel yönetim’e dayanır. Bilgi. herhangi bir varlık elde edildiğinde katlanılan maliyet. Charles Handy (1989) bir firmada sadece sahip olunan bilginin %20’sinin kullanıldığını ifade etmektedir. işletmenin kuruluşundan hâlihazırdaki durumuna kadar katlandığı maliyet. piyasanın . düzenli ve tahmin edilebilir karakterli davranışsal kalıplar (veya kendi deyimleriyle ‘rutin’ler) olarak saklanır. geleneksel ‘strateji’ kavramı firmanın kaynak durumu cinsinden ifade edilmektedir (Learned. ‘evrimci teori’ (Nelson ve Winter. Daha yakın zamana kadar stratejik işletme yönetiminde görülemeyen kaynakların varlığı ve oynadığı role yeterli değer verilmiyordu. iş stratejilerinin önemli alt başlıklarından birini oluşturur. Simon. 1973. Genelleştirilecek olursa. Bundan da öte. Bilimsel çalışmalar. (Penrose. 1991. 1970 lü yıllara gelindiğinde bu rakam 7 yıla inmekte yani yedi yılda tüm bilgilerin iki katına çıkmaktadır. Fudenberg ve Tirole.LİTERATÜRDE ENTELEKTÜEL SERMAYE Bilginin önemi tarihin derinliklerine kadar uzansa da. 1991. Andrews. Fakat yönetimle ilgili fonksiyonların yerine getirilmesinde ‘karar alma’yı kavrama önceliği. Andrews ve Guth. Venkatraman ve MacMilla. endüstrideki firmaların karlılığının nasıl belirlendiği daha açık olarak ortaya çıkacaktır. gerçek ekonomiler için çok zor bir durum oluşturmaktadır. Bütün firmaların. Nelson ve Winter gibi evrimci teorisyenler (1982) de firmayı bilgilerin depolandığı ve saklandığı bir kasa olarak yorumladılar. Geleneksel sermaye girdileri fiziksel mekan ve para olanakları ile sınırlı iken. Bir işletmenin ekonomik değeri işletmenin. Nelson ve Winter’e göre bilgi. Wernerfelt. Barney 1986a. Araştırmacılar bunu biraz daha ileriye götürerek öngörülmemeler ile 2010 yıllarında dünyadaki tüm bilgilerin 11 saatte bir iki katına çıkacağını tahmin ediyorlar. Barnard (1938) ise yönetim sürecinde ‘davranışçı bilgi’ yi de hesaba katarak bilimsel yönetimin ufuklarını genişletti. Diericks ve Cool. bilgisayarın ve bilişsel bilimin gelişmelerinden derinden etkilenen Simon’a (1945) aittir. neoklasik ekonominin ‘bilgi’ye yaptığı görmezden gelme muamelesi sürmektedir. ‘entellektüel sermaye’ kuşağının sınırlarını büyük olasılıkla örgütün kolektif ‘sınırlı rasyonelliği’ tayin edecektir. 1982. 1999: 275). yüksek kalitede ürün. Bir işletmenin ekonomik değeri sadece onun görünen mal varlığı kadar değildir. 1971). Biraz da bu eksikliğe tepki olarak. Yeni ürün ve faaliyetlerin ortaya çıkmasını ‘bilgi’nin tekrar tekrar ve değişik kombinasyonlar oluşturmasına bağlamaktadır.

Barney. büyük olasılıkla alınacak cevap “sadece yüzde 20” olmaktan öteye geçememektedir. Örneğin. Neo-klasik ekonomistler bütün tarafların tam ve kusursuz olarak bilgilendirildiğini ve kaynakların tamamıyla taşınabilir mobil olduğunu varsayar. ne yazık ki. Bu teoriye önemli katkı yapanlar arasında Penrose (1959) ve Chandler (1977.1986a. esasen ‘firma stratejisinin rekabet analizi’ne bir tepki olarak Wernerfelt (1984). ya da. en iyi şekilde. bireylerin bir konu hakkında karar verirken. Kaynak tabanlı görüş ile ilgili literatürde rahatsızlık verici ölçüde var olan kavram zenginliği aynı zamanda bu konu ile ilgili zihinsel berraklığı da olumsuz etkilemektedir (Nanda. Yeni çıkan bu terminolojiyi pekiştirmeye alternatif bir yol olarak işletme girdilerinin genel tanımlarıyla başlanmalı ve sonra hangi şartlarda bu kaynakların faydalı olacağı analiz edilmelidir (Nanda. dikkati sözde firmanın mutlaka kullanması gereken verilen kaynaklara değil de firmanın kaynakları tarafında servisler üzerinde olduğunu iddia etmektedir. daha ileriki bir zamanda bu kuralların çok da uygun olmayabileceğini söyleyebiliriz (Bontis. Nelson ve Winter (1982)in evrimsel teorisi. bazıları bürokratik kurallarda açıkça görülen.1959. b. taklidi zor kaynaklar ve yeterlikler toplamı olarak görülebileceğini söyler. Bu teorik bakış açısı iki önemli kabullenme sebebiyle bilgi olgusunu değerlendirmede yetersizdir. literatüre Nelson ve Winter (1982:134)in “An Evolutionary Theory of Economic Change” tarafından sokulmuştur. 1984). Dinamik yetenekler (Teece Pisano ve Shuen. şirketin piyasa değeri ile defter değeri arasındaki fark olarak tanımlanan entellektüel sermaye. Bileşken (combinative) yetenekler (Kogut ve Zander. işletme rutinleri veya marka değeri (brand equity) gibi manevi değerler olabilir. örgüt rutinlerinin. Barney (1986 a. fakat evrimsel teori zamanla bu rutinlerin değişmesini veya aynen kalmasını açıklamaz. 1991) ve bazı örtük (tacit) bilgi formlarının söze dökülmesinin imkansız olduğu (Polanyi. 3. gerçekten de kağıt üzerindeki değerden bazen onlarca bazen yüzlerce kat fazla olabilmektedir. 1992) ve daha bunlar gibi gün yüzüne çıkmayı bekleyen nice kavramlar büyük bir olasılıkla sırada beklemektedirler. Mesela Ayırt Edici Yeterlik (Selznick. firma için en önemli gerekçenin bilginin meydana getirilmesi ve uygulanması olarak tanımlar. bazıları da örgütün kültüründe zımni olarak varolan. Polanyi’nin gizli . Nelson ve Winter’in bu çalışmalarının en önemli noktası bu gizli ve açık bilgilerin etkileşebileceği ortamı oluşturan davranışsal kalıplar veya kendi deyimleriyle ‘örgütsel rutin’leridir. Zımni olarak varolan ile açıkça varolan arasındaki etkileşim. görünmez varlıklar (Dierickx ve Cool. stratejik firma kaynakları (Barney. neo-klasik ekonomi geleneğinin bir kısım eksiklerini gidermesine rağmen değişen işletme çevresinin kendisiyle mantıksal bir bütünlüğü içerisinde yol açtığı sonuçları değerlendirme konusunda yetersizdir. örgütün genetik materyalleridir. sahip oldukları bilginin ne kadarını kullandıkları sorulsa. Bu görüş daha da ileri götürülerek. 1991). 1957). Örgütte gizlenmiş bu çeşit bilgi formları ‘firmanın evrimsel teorisi’ ile daha iyi açıklanabilir. öz yeterlikler (Prahalad ve Hamel.1990) sayılabilir. 1996). değişik zamanlardaki değişik çevre şartlarının etkileriyle oluşarak örgütte gizlenmiş kuralların toplamı olduğu söylenmiştir.açık bilgi (tacit-explicit) ayrımı. bir girişimin. . KAVRAMSAL BOYUTUYLA ENTELEKTÜEL SERMAYE “Entellektüel sermaye” kavramı. 1994) ve Prahalad ve Hamel (1990) tarafından geliştirilmiştir. görünen kurallar belli bir zamanda yazıya geçirilmişse. seçtikleri tercihin bir realiteye uygulandığında iktisadi olarak faydalı olup olmayacağını göz önünde bulundurmaları ve bu bireysel tercihlerin giderek örgütün rutinlerine işleyerek gelecek bireysel tercihleri şekillendirmeleri ve kısıtlamaları yönüyle evrimseldir (Nelson ve Winter 1982:134). Firmaya ‘kaynak tabanlı’ bakış. firmayı bir bilgi sistemi olarak görmek. Firmaya ‘kaynak tabanlı’ bakış. 1986). 1994). Firmanın bilgi tabanlı görüşü. biz. 1990). Çoğu şirket yöneticisine. Penrose (1959). Firmanın kuralları ve kaynakları üzerindeki bu iç odaklanma firmanın kaynak-tabanlı bir görüşle değerlendirilmesine dayanak oluşturur. Pisano ve Shuen. toplu yetenekler (Nohria ve Eccler. 1989).b). Firmanın bilgi tabanlı görüşü üretim fonksiyonun ve firmayı dinamik gelişen bilgi üretiminin ve uygulamasının kaynak tabanlı teorilerin ötesinde özerk bir yapıda olduğu anlayışı verebilir. Oysa. bireylerin bilişsel kapasitelerinin sınırlı olduğu (Simon. Firmaya özel kaynaklar. Organizasyondaki bilginin ‘rutinler’ içinde saklı olduğu doğru olabilir. 1999:278). 1996) Bilgi yönetimi teorisyenleri bilginin firmanın biricik kaynağı olduğu hususunda fikir birliğindedirler (Grant 1996). patent ile korunan üretim teknikleri veya ticari sırlar gibi fiziksel. Parasal ve maddi kaynakları kullanma konusunda kılı kırk yaran yatırımcı ve yöneticiler. çevre şartlarının bizi başka stratejik yönelimlere zorlayacağını. 1967) görüşleriyle çelişirler. entellektüel girdiler ve çıktıları ihmal etmektedirler. Teece (1988). henüz gereği kadar anlaşılmış olmaktan uzaktır. İşte bu iki varsayım. (Teece. Örgütsel rutinler.“görünmez eli” tarafından yönlendirilirken aynı sabit bilgiye sahip olduğu varsayılmaktadır. (Penrose. Wernerfelt. aslında diğerlerinden değer ve içerik açısından çok az farklı buluşlarını gelişen yeni tanımlar pazarına sunarak bir yatırımcı mantığıyla davranmaktadırlar. Her ne kadar araştırmacılar keşfettikleri kavramın farklı olduğunu iddia etseler de.

. s. Buna göre yapısal sermaye de müşteri ve örgütsel sermaye olmak üzere iki alt bölüme ayrılmakta. • Entelektüel sermaye.416). Y eterlilikler Uygulam üstünlüğü a Sosyal yeterlilik Motivasyon L iderlik Örgütsel Serm aye Süreç Altyapı Kültür Y önetim . • Entelektüel sermaye. bilgi sistemleri ve çalışma şekli olarak açıklanabilen içsel yapı ve çevreyle ilişki sonucu oluşan sermayeyi kapsayan dışsal yapı ve çalışanların yeteneklerinden oluştuğunu ileri sürmektedir (Bukh ve diğ... Şekil-1: Entelektüel Sermaye ve Bileşenleri Bazı yazarlar entelektüel sermayenin “insan” ve “yapı” olmak üzere iki bileşenden oluştuğunu ileri sürmektedirler (Edvinsson. entelektüel sermaye. bu değere ödenilmeye hazır olunan değer arasındaki fark nedir? Bu sorunun cevabı... patent. 2002.. . Elhüseyni) şeklinde tanımlamaktadır. beceri ve deneyimleridir (Büyüközkan. “daha yüksek değerli bir varlık üretmek üzere harekete geçirilmiş entelektüel malzeme” (Büyüközkan.72) şeklinde tanımlamaktadır. Sveiby ise. Bu tanımların bazıları şunlardır: • Stewart. s. 2002. yapısal sermaye ile müşteri (ilişkisel) sermayeden meydana gelmektedir (Roos –Roos.... bir başka deyişle bir şirket içindeki insanlar tarafından bilinen ve şirkete bir rekabet üstünlüğü kazandıran şeylerin toplamı” (Stewart.. Ancak Bontis bu değerlendirmeye katılmamakta.52). s. Ancak daha çok geleneksel muhasebede yer alan ve yabancı literatürde “good will” olarak ifade edilen şerefiye kavramıyla bu soruyu cevaplandırmaktadırlar. bir organizasyonun bilgi değeridir(Akpınar.. 1997. organizasyon seviyesindeki görülmeyen varlıklar oluşan şirket kültürü. • Hugh McDonald’a göre entelektüel sermaye “bir kuruluşun içinde bulunulan ve ilave avantaj yaratmada kullanılabilen bilgi. deneyim ve enformasyonun oluşturduğu. örgütsel sermaye de yeniden yenilik ve süreç olarak iki alt alana ayrılmaktadır (Büyükozkan. 2) Özel anlamda fiziksel olmayan değeri yüksek varlıklar nelerdir? Bu soruya cevap olarak: entelektüel sermaye. Çev : N. yani bilgi.35). (Bontis... bilgi... Fakat bu değer farkı şerefiyeden daha fazladır.XII. “entelektüel sermaye... işletmenin mevcut ve gelecekteki başarısını doğrudan etkileyen ve rakip firmalarla farkını ortaya koyan sahip olduğu bilgi... entelektüel mülkiyet ve deneyimlerdir” (Stewart.. 2002.. 2001. 1997. Bu araştırmaların çoğu aşağıdaki iki soruya cevap vermeye çalışmaktadır. s. telif hakları ve lisans anlaşmaları gibi maddi olmayan –soyutvarlıkları entelektüel sermayenin dışında “entelektüel varlıklar” olarak tanımlamakta.. Y enilik Serm ayesi Süreç Y enilem e Ürün Y enilem e Y Y apı enilem e Teknoloji Y enilem e . işletmenin bilançosunda yer almayan bilgi değeridir (Brooking. zenginlik yaratmak üzere kullanılan entelektüel malzemedir..... 1999.. 2000. insan sermayesi.varlıkların bütünü şeklinde tanımlanabilir.36) olarak değerlendirmişlerdir..91).....Entelektüel sermaye kavramına ilişkin farklı tanımlar yapılmıştır. Pazar Serm ayesi Müşteri İlişkileri Tedarikçi İlişkileri Pazar Y eterliliği Diğer ilişkiler ..... bilgi sistemleri.37) Literatürde yaygın olarak kabul edilen görüşe göre ise (yukarıdaki şekilde de görüldüğü gibi)... • Klein ve Prusak ise. 1997.. olduğu kayıtlı bilgiler ve işletmedeki çalışanların bilgi. entelektüel sermayenin bu entelektüel varlıkları doğurduğunu öne sürmektedir. patent. entelektüel sermaye unsurlarının. 1997. beceri. s... ....366).... 433-462) ENTELLEKTÜEL SERMAY E İnsan Serm ayesi Prof esyonel .. s.364).. enformasyon. 1997. duyumsanmayan ve görünmeyen varlıklar olarak bir işletmenin sahip Entellektüel Sermaye hakkındaki çoğu araştırma muhasebe ve finanssal boyutunu görmezden gelmektedir. 1) Firmaları kağıt üzerindeki değerlerden çok daha değerli kılan şey nedir? Yani bir işletmenin bilanço değeri ile.. telif hakları ve lisans anlaşmaları gibi maddi olmayan –soyut.

işletme ve müşteriler olarak sınıflandırılmaktadır (Guthrie. Birçok işletme entellektüel varlıkların denetimine pek dikkat etmez. İnsan sermayesinin alanı sahip olunan bilgi yoğunluğu kadardır. s. Bir patentin kendi başına hiçbir değer ve anlamı yoktur. Entellektüel malların değeri. İnsan sermayesi “kalıtsal mirasla gelen yetenekler”. ticaret ve hizmet sembollerini kapsar. . yatırımın karlılığında. ticari potansiyelde. İNSAN SERMAYESİ İnsan sermayesi. eğitim ve öğretim programları tarafından öğretilmeye gerek duymaz. 2001. patent. yarı iletici (Toplayıcı). Kurumsal öğrenme Chris Argyris(1992) tarafından bir firmadaki bilgi akışı olarak tanımlanmaktadır. entelektüel sermaye unsurlarından insan sermayesinin bir bileşenini oluşturmaktadır. Bu ise. “Var Olma Nedeni”ni yansıtan yasal perspektif olarak varsayıldığında dikkate alınabilir. onun değerini içeren bilgiye sahip olunmadıkça. çok anlamlı değildir. Sıra ENTELLEKTÜEL SERMAY E 2. Bir işletme için kendine ait bir patentin var olduğunu bilme. yapısal sermaye ve müşteri sermayesi olarak üç başlık halinde incelenecektir. 1. çalışanlar. insanlara bilgi. entelektüel sermaye unsurlarını. Bununla beraber entellektüel sermaye. genel kabul gördüğü üzere. “eğitim”. İnsan sermayesinin aslı örgüt üyelerinin zekasıdır. insan sermayesi. Daha sonra iki itici güç olarak güven ve kültürün entellektüel sermayenin gelişimi üzerindeki etkileri değerlendirilecektir. Buna göre beşeri sermaye kavramı ile kastedilen. kapsamı. topografı hakları ve çeşitli dizayn haklarını kapsayan entellektüel malları kapsamaz ancak. rekabet avantajında ve bunun birçok yerde görülebilir ve değişik açılardan değerlendirilebilir.Yani beşeri sermayeden farklıdır. Bu patent. parametresi ve tanımlama güçlükleri metin içerisinde açıklanacak (Bkz ŞEKİL-1). başarıda sürekliliğin sağlanması. çalışanların zihnindeki sözsüz (tacit) bilgi. fakat entelektüel varlık entelektüel sermayenin bir çıktısı olarak görülmelidir. İnsan sermayesi buluşçuluğun ve stratejik yenilenmenin kaynağı olduğu için önemlidir. İki kavramı birleştirmek için entellektüel sermayeyi kurumsal öğrenmenin stok ünitesi gibi kabul etmek faydalı olabilir. Bu çerçevede örgütsel öğrenmeyi. Her birinin yapısı.1. “deneyim” ve “yaşama ve işe karşı tutum” gibi bireysel düzeyde değerlendirilen dört faktörün bileşiminden meydana gelir. deneyim ve becerilerinin artırılmasına. Beşeri sermaye. beceri ve hüner kazandırmak için yapılan eğitim harcamalarıdır. bir başka deyişle çalışanların kişisel gelişimlerine yapılacak olan yatırımın ön planda tutulmasına bağlıdır.Dzinkovski ise. beceri ve davranışların toplamıdır. Entellektüel Sermaye olgusu üç alt alanda incelenebilir. firmadaki bilgi stoku anlamına gelen entellektüel sermaye takip eder. Bu sermayenin geliştirilmesi.30). Entellektüel sermaye. 1999:433-462) 3. Sıra İnsan Serm ayesi Yapısal Sermaye İlişkisel Serm aye Tem E el sas K sam ap Param etre K d m Z rlu o la a o ğu Zeka Çalışanlar ı bağlılı ğı Rutinler İç kurum bağ sal lar Bağlantılar Dış kurum bağ sal lar Hacim Y üksek Randım an O rta Uzun öm ürlü E yüksek n Güven Kültür İtici Güçler Şekil-2: Entelektüel Sermayenin Yapısı (Bontis. Bu belirtilen unsurlara yenileme ve gelişme sermayesi gibi unsurlar ekleyenler de bulunmaktadır. Aşağıda entelektüel sermaye unsurları. telif hakkı. üretim sürecinde yer alan insanların bilgi ve deneyimlerinin geliştirilmesine yönelik yapılan yatırımları ifade etmektedir. Entellektüel varlık ve entelektüel sermayen tamamen karşılıklı bir ilişki içerisindedirler. kurumun bilgi.

Mesleki yeterlilik. İçinde bulunduğumuz bilgi çağında işletmelerin temel hedefi insan sermayesini verimli bir şekilde kullanmaktır. tekrar denemeyi çok görmezler.veritabanları. Birlik ve beraberlik ruhu. bireysel ya da grupsal uzmanlaşma olarak düşünüldüğünde ve insan-kültür . Eğitim. Güçlü yapısal sermayeye sahip olan firmalar ise destekleyici kültüre sahiptirler. bir örgüt olarak işletmenin sahip olduğu yöntem ve politikalar olarak kurumsallaştırılmış bilgi teknolojilerden . 2001. deneyim.2. insan sermayesi yaratıcı bir şekilde kullanılmış olur (Stewart. Bünyesinde bulunan insanların sahip oldukları bilgilerden en iyi biçimde yararlanmada işletmenin kolektif yeteneği olarak da belirtilen insan sermayesinin bileşenlerini aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür (Guthrie. Çalışanların yaratıcı ve zeki olarak kabul edilmesi. İşletmelerin amacı. çalışanların fikirlerine önem vermeye ve iş geliştirmeye yönelik önerilerini dinlemeye bağlıdır.94). sezgi ve tutumları gibi beşeri unsurların toplamını ifade eder. Kendini geliştirme Girişimcilik coşkusu. Tablo-1: İnsan Sermayesine İlişkin Göstergeler Gerektiğinde çalışanların eğitiminin desteklenmesi Şirketin destekleyici ve rahat atmosferi Önemli yeni fikirlere açıklık. İnsanın işletme açısından önemi onun. Mucitlik Kabullenici ve reddedici yetenekler. Bir örgütün insan sermayesi ile öğrenmesi sinerjik bir etki yaratır. Yeni elemanların alımında hassasiyet. işletmenin piyasa ihtiyaçlarını karşılayan örgütsel yetenekleri olmasıdır. s. İşletmenin amaçlarına ulaşma etkinliği. Yapısal Sermaye Teknik bilgi (know –how). Bu nedenle işletmeler. özel beceriler. Bilgi üretimine yönelik çalışmalar. ama sistem zayıfsa örgütsel zeka işletmeyi amaç edindiği noktaya ulaştıramaz. İnsan sermayesinin özünü buluşçuluk oluşturmaktadır.. Üretim faktörleri içinde en anlamlı katma değer insanla sağlanabilir. bünyelerinde bulunan insanların tümünü işin içine katmakta ve onların sahip oldukları fikirlerden maksimum düzeyde yararlanma yoluna gitmektedirler. çalışanları tarafından bilinen kuralları takip ederek amaçlarına ulaşır. İşletmelerin içinde bulunduğu kızgın rekabet ortamı onların sahip oldukları insan sermayesini verimsiz kullanma lüksünü ortadan kaldırmaktadır. 1997. insan sermayesini. beceri.95). Değişimcilik Yapısal sermaye. Çalışanlarına bir şeyi denemeyi. bütün merdivenlerin başladığı yer. çalışanları ve işlerin yapılışını etkileyen sistemin yapısına bağlıdır. İnsan sermayesi. Yeni fikir ve ürünler geliştirebilme. karlı kullanabilecekleri ölçüde insan sermayesine sahip olmaktır. Örgütün öğrenme yeteneği ise yeni fikirlerle bunların kuruluş içinde genelleştirilmesi yeteneğinin bir fonksiyonudur. s.örgüt kültürüne ve finanssal ilişkilere kadar bütün unsurların bileşimini ifade eder. Stewart. İse alma programlarının mükemmelliği Grup tartışmalarına heyecanla katılma Personel devir hızı konusunda duyarlılık Örgütsel hafızanın önemini kavrama Çalışanların yeteneklerini geliştirmelerine olanak verme Örgütsel hedeflerin ve müşteri beklentilerinin paylaşılması 3. entelektüel sermayeyi bir ağaca benzeterek insanları bunun yetişmesini sağlayan bitki özleri olarak betimlemektedir (Stewart. Buluşçuluğun temelinin bilgiye dayandığının farkındadırlar. yetkinlikler. İşletmelerde insan sermayesini oluşturan bilginin önemi küçümsenemez. yönetim felsefesinden . Bu sermayeyi geliştirmek. İşletme yönetimi ise diğer bileşenleri ile birlikte yapısal sermayeyi meydana İNSAN SERMAYESİ .toplum bağlamı yapıldığında en çarpıcı değer olduğunu söylenebilir. s. Bir çok karmaşık ilişkiden oluşan ve üyeleri tarafından mantıklı bir şekilde anlaşılan örgütsel yapısıyla işletmeler.İnsanın sermaye olarak tanımlanması ilk anda duygusal bir tepki oluşumuna neden olsa da yetenekler. yenilenmenin ve buluşçuluğun kaynağı olması. buluşçuluğun kaynağı ve kavrayışın pınarı olarak kabul etmekte. Fakat insan sermayesini işletme başarısına dönüştürecek yapı işletme yönetimidir. yetenek. İnsanların yeni bilgiler edinmeleri ve bilgilerini kolektif olarak paylaşmaları bireyler ayrıldıktan sonra da öğrenme devam edecek şekilde bir süreç oluşmalıdır ki. başarısızlığa uğrasalar bile. 1997. kuruluşun insan sermayesi kuruluş için kalıcı katma değer üretebilsin. Edvinson ise. işletme bünyesinde bulunan insanların bilgi. Bu nedenle bir işletmede çalışan insanlar zamanlarını ve yeteneklerini büyük ölçüde yenilik getirici faaliyetlere yönelttiğinde. tecrübe.35). kayıtlar ve çeşitli biçimlerdeki belgelemeye. Çalışanlarımızın farklılığı Çalışanların yapabildiklerinin en iyisini yapmaları. Çalışan insanlar zeki olabilir.

müşteri sermayesinin eski versiyonu olarak bugünkü manada değerini ortaya koyuyor olmalı.getirmektedir. Başarıların paylaşılması Pazar yönelimli yönetim Öneri ve yeni fikirlerin uygulanması Ek değer katma konusunda liderlik Pazar payında artış Yeniliğe açık sistem ve prosedürler İş çevrim hızının artması Bilgili elemanlara sahip olma Fonksiyonel ve erişimi kolay veri sistemi Sipariş ve teslimatta hız Çalışan başına düsen gelir oranında artış Çalışan başına düsen gelir oranında liderlik Yüksek pazar payı Maliyet liderliği Kaliteye rağmen maliyetleri düşürme YAPISAL SERMAYE 3. Faturaları ödeyen onlardır.İşle ilgili işbirliği Sürekli geliştirilen ürünler . 1998. aniden oluşmayıp toplumsal ve ekonomik gelişmeyle paralel bir seyir izlemiştir. tedarikçi ve toplumun geri kalan kesimiyle ilişkisinin değerini ortaya koyar (Chwalowski.Endüstriyel kurumların davranışları Müşteri bağlılığı .29).Müşterilerle ilişkiler Müşteri araştırması . nasıl üretir ve ne şekilde sunarsam alırlar?” anlayışına bırakmıştır. Bilgi sistemleri.Lisans anlaşmaları İç müşteri memnuniyeti . Doğal olarak bu anlayış. çalışanların. Ticari amblemler. 2001. s.İstenen nitelikteki sözleşmeler Müşteri sadakati . İşletmeden işletmeye farklılık arz etmekle birlikte örgüt içerisinde yapısal sermayeyi oluşturan unsurları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür (Önce. Telif hakları. s. s. 158.3. 1999. Yönetim felsefesi. Bu nedenle yapısal sermaye insan sermayesinden daha önemlidir.” (Stewart. organizasyonun müşteri. Müşteri sermayesinin unsurlarını aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür (Guthrie. Tablo-2: Yapısal Sermayeye İlişkin Göstergeler Yeni fikir ve ürünler geliştirme. Müşteri sermayesi. Hizmetle ilgili amblemler. Yönetim süreçleri. Tablo-3: Müşteri Sermayesine İlişkin Göstergeler Müşterilerle duygusal bağlılık Yüksek müşteri memnuniyeti . s. 1997. Tarihi süreç içerisinde bir zamanların üreticinin egemenliğine dayanan geleneksel pazarlama anlayışında “ne üretirsem alılar!” felsefesi yerini müşteri memnuniyeti ve toplumun uzun vadeli çıkarlarını gözetmeye dayalı “neyi. Müşteri sermayesini yansıtan piyasa payı.İşletme imajı Müşteri geribildirimini değerlendirme Müşterilerle uzun süreli ilişkiler kurma . yapısal sermaye ve müşteri sermayesi -içinde değeri en belirgin olan müşterilerdir.587). Ağ sistemleri.35). Ticari sırlar.89) ve söz konusu kişilerin organizasyona bağımlılıklarını ifade eder (Aşıkoğlu – Aşıkoğlu. müşteri tutma ve kaçırma oranları. müşteri başına karlılık gibi göstergeleri takip etmek görece kolaydır. Konuyla ile ilgili olarak Stewart şu ifadelere yer vermektedir. Bu nedenle finanssal raporlarda bıraktıkları ayak izleri. s.Franchising anlaşmalar Müşterilerin problemlerine acil çözüm Günümüzde işletmelerin temel amacı olan kâr elde edebilmenin gerekli araçlarından birisi müşteri memnuniyetini sağlamaktır.Dağıtım kanalları . 1997. sistemlerin ya da kapasitelerin vurduğu damgalara oranla daha kolay gözlenebilir. Kültürümüzde yer alan “müşteri velinimetimizdir” özdeyişi. Altyapı Varlıkları. Dizayn hakları. Finanssal ilişkiler. Entelektüel varlıkların üç genel kategorisi – insan sermayesi.Markalar Müşteri sayısında artış . İnsanların müşterilere karşı doğal ve samimi davranıştan uzak müşteri memnuniyetine yönelik rol yapıyor olmaları işletmelerin sahip oldukları müşteri sermayesinden MÜŞTERİ SERMAYESİ .Hükümet politikalarını izleme Müşteri taleplerini firmaya yayma . “müşterileri olan her şirketin müşteri sermayesi vardır”. Örgüt kültürü.Tedarikçilerle ilişkiler Müşteri beklentilerini aşma .159). Müşteri (İlişkisel) Sermayesi Entelektüel Varlıklar Patentler.

(1) Firmandaki bireylerin mevcut bilgilerinden en iyi sonuçları çıkarabilecek firmanın kollektif yeteneği olarak tanımlanan insan sermayesi. (Hampden – Turner. Yani bir işletme. (2) Piyasa ihtiyaçlarını karşılamak için firmanın örgütsel yetenekleri olarak ele alınan yapısal sermaye ve. 3) Üretilen mal ya da hizmetin son kullanıcısı olan müşteri memnuniyeti olarak da müşteri sermayesidir. kontrol grubuyla birlikte. iş alanındaki bütün liderler ES’nin iş hayatında performansa sağlayacağı katkının farkında olmalıdırlar. Hızla gelişen dünyada global yarışmada ayakta kalmanın önemini anlamayan işletme artık yok gibidir.12 Kontrol Değişkenler Şekil-3: Entelektüel Sermaye ve Bileşenleri Arasındaki Korelasyonlar Ölçeği oluşturan bu dört grup madde arasındaki ilişkiyi ölçmek amacıyla korelasyon analizi yapılmış ve çıkan sonuçların.86 Entelektüel Sermaye +0. . 1992) Gelecekteki araştırmalar ES’yi kullanma ve ES’nin kültürel boyutuyla bağlantılı olacaktır. Bir işletmeyi alanında lider yapan. Organizasyondaki grup üyeleri arasında görev paylaşımında karşılıklı güven anlayışının önemi büyüktür. Yapısal Sermaye +0.88 İnsan Sermayesi +0. Vücudumuz için kaslarımız ne kadar önemli ise Entellektüel Sermayeye de işletme için o kadar önemlidir. Yapılan regresyon analizi sonucunda da benzer ilişkiler tesbit edilmiştir. Oluşturulmaya çalışılan modele ilişkin veriler aşağıda verilmektedir. entelektüel sermayeyi meydana getiren bileşenler arasında pozitif. çalışanlarının mevcut bilgilerinden en iyi sonuçları çıkarabilecek şekilde bir yönetim anlayışına sahipse (insan sermayesi).yeterince istifade edememelerinin bir nedeni olarak görülebilir. Güvenin günlük hayattaki önemi günümüze kadar çok yaygın bir şekilde ifade edilmesine rağmen. piyasanın beklentilerine en iyi cevabı verebilecek şekilde örgütsel yeteneklerini kullanarak (yapısal sermaye) ürettiği mal ya da hizmet ile son kullanıcısı olan müşterilerini memnun edebilir (müşteri sermayesi) bu şekilde karlılığını ve sürekliliğini sağlayabilir. Ayakta kalabilmek için ise şirketlerin yarışmada fark yaratan faktörler ile galip olması gereklidir. Bu mantıksal ilişkiye dayalı olarak 51ölçek maddesi ile ölçmeye çalıştığımız entelektüel sermaye anketinin alt unsurları. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Entellektüel Sermayenin örgütler için ne denli vazgeçilmez olduğunun kritik tartışmaları güncelliğini korumaktadır. Entellektüel Sermayenin ölçülmesi ve stratejik yönetimi yüzyılımızdaki en önemli yönetici aktivitesi olabilir. 4. Şekilde. Bu üç unsur. Geçmişin “müşteri velinimetimizdir” felsefesi ile günümüzün müşteri memnuniyetine dayalı modern pazarlama anlayışı arasındaki farklılık da burada doğuyor olsa gerek. Araştırma modelinde Entellektüel sermayeyi üç unsurun bileşimi olarak ele aldık.89 Müşteri Sermayesi -0. sunulan hizmette veya üretilen üründe müşterinin ne istediğini anlayarak davranmasıdır. akademik bir kavram olarak kullanımı oldukça yenidir. “Eğer kullanmazsan kaybedersin” ilkesiyle var olan ES’nin iyi kulanılması ve geliştirilmesi gerekmektedir. Sonuç olarak. anlamlı bir bütünlük gösterdiği gözlenmiştir. kontrol grubuyla entelektüel sermaye değişkenleri arasında ise negatif korelasyonlar olduğu görülmektedir. insan Sermayesi (15 madde). Ayrıca 7 madde ile de entelektüel sermayeye verilen cevaplarla aynı doğrultuda olmayan kontrol amaçlı çeldirici maddelere yer verilmiştir. yapısal sermaye (16 madde) ve müşteri sermayesi (13 madde ile) ölçülmeye çalışılmıştır. Bu unsurlar arasında mantıksal bir ilişki bulunmaktadır.

184 . İnsan Sermayesi.028 .220 . hata Beta 1 (sabit) -.0.206* Genel olarak rekabete verilen tepki 6. ES = .055 .496** Kar 6.715E-02 a Tahmin edilenler: (Katsayı).000 Yapısal Sermaye .010 .385 (Yapısal S.388** .626 .281** Satışlardaki artış 6.104 .132 . Bu tabloda yer alan değişkenler ile entelektüel sermaye arasında. Yapısal Sermaye b Bağımlı Değişken: Entellektüel Sermaye (ES) Katsayılar Standardize Standardize Anlamlılık Edilmiş t edilmemiş katsayılar düzeyi katsayılar Model B Std. İnsan Sermayesi. Yapısal Sermaye değişkenlerinin modeldeki fonksiyonel ifadesi aşağdaki şekildedir. Ancak Entellektüel sermaye bileşenleri ile rekabet performans göstergeleri arasında yapılan korelasyon analizleri sonucu da yine Tablo-5’te verilmektedir.25 2.) + 0.302 (Müşteri S.347 .Tablo-4: ES İçindeki Alt Bileşenlerin Etkinliğine İlişkin Regresyon Analizi Sonuçları Model Özet İstatistikleri Model R R2 Düzeltilmiş R2 Tahminin Std. .001) anlamlı bir ilişki bulunmuştur.05 level (2-tailed).07 2.050 -2.84 2.) + 0.015 . Her ne kadar da ayırt edici gibi gözükmüyor ise de değişkenlerin Entellektüel Sermayeye yaklaşık olarak aynı oranda katkıda bulunmaları ortak etkileşim katsayısına sahip olmalarından dolayı eşit öneme sahip olduklarını göstermektedir.258 .302 .794 .317 20. Aile işlemelerinin rekabet durumlarını ölçmeyi amaçlayan ve 10 maddeden oluşan rekabet gücü ölçeği için rekabet durumlarını ve üstünlüklerini rakipleriyle karşılaştırarak (en üstün oldukları durum için 10 puan en zayıf oldukları durum için 0 puan) verdikleri cevaplar bağlamında ilgili ölçek için ortalama ve standart sapmalar Tablo-5’te verilmiştir.391 26.953E-03 Toplam 64.96 2.01 level (2-tailed).293** . İnsan Sermayesi.991 7.996 .474** .423** .382** ** Correlation is significant at the 0.010 İnsan Sermayesi .709 100 a Tahmin edilenler: (Sabit).517** .5 1.937 .) Elde edilen bu katsayılara bağlı olarak Entellektüel Sermayenin. Yapısal Sermaye ANOVA Kareler Serbestlik Ortalamanın Anlamlılık Model F Toplamı derecesi karesi düzeyi 1 Regression 64. %99 önem düzeyinde p<0.229 .347 (İnsan S. Buna göre ayrı ayrı ES bileşenleri ile rekabet performans göstergeleri arasında anlamlı ilişkiler de saptanmıştır.103 . Müşteri Sermayesi.71 2.369** .385 .944 . her üç değişkenle de hemen hemen aynı oranda ilişkili olduğu görülmektedir. hatası 1 . yapılan korelasyon analizi sonucunda.215* .102* .000 Müşteri Sermayesi .289** .72 1.340** .372** Geleceği görüş 7.331** .337 .197* .419** Genel is performansı ve basari 7.09 2.252* .429** .33 2.243 .291** .44 1.000 a Bağımlı Değişken: Entellektüel Sermaye (ES) Bu verilere göre ES yi belirleme gücü istatistiksel olarak anlamlı bulunan Müşteri Sermayesi. Müşteri Yapısal İnsan Ortalama Sapma sermayesi sermaye sermayesi Sanayi liderliği 6.015 .375** Karin artması 6.000 Residual . * Correlation is significant at the 0.342* Vergiden sonraki satış karı 6.131 3 21.261 .125 .299** .991 .377 3591.236** Yeni üretime başlamada basari 7.132 + 0.577 97 5.401** . Müşteri Sermayesi.340** Vergiden sonraki mevduat karı 6.342** .310** . Tablo-5: Entellektüel Sermaye Bileşenleri İle Rekabet Performansı Arasındaki Korelasyonlar S.427 33.

Ancak vergiden sonraki satış karının bu bileşenlerle olan ilişkisi zayıf olarak ortaya çıkmıştır. ..Entellektüel sermaye bileşenleri ile rekabet performansı arasındaki korelasyonlara baktığımızda aile işletmelerinin % 50 ye yakın bir kısmının geleceği görme hususunda kuvvetli bir tepki koyarak bu bileşenlerin önemini fark etmişlerdir.. AİLE İŞLETME..

9 250-499 # 2 2. Yüzde (%) 23. 7) Yukarıdakilerin rakamların yüzde kaçını 8) Bütçenizi bunun dışında nelere harcıyorsunuz? Bilgi Teknolojisi (BT) için harcadınız? Frekans Yüzde (%) Frekans Yüzde (%) 0-24 % 4 3.4 Cevapsız 80 78.4 Cevapsız 80 78.9 Diğerleri 6 5.8 Insanlar(yeni görevli) 2 2.9 Danışmanlık 7 6. % 7 lik bir kısmını ise danışmanlık hizmetlerine ayırmaktadırlar.EKLER: BİLGİ YÖNETİMİ UYGULAMALARINA İLİŞKİN SORULARA VERİLEN CEVAPLARA AİT İSTATİSTİK TABLOLARI 1) Şirketinizin kaç çalışanı var? Frekans 1-24 kişi 24 25-49 kişi 34 50-99 kişi 24 100-249 kişi 10 250+ kişi 10 Toplam 102 2)Şirketiniz hangi seviyede çalışıyor? Frekans Yüzde (%) Yerel 10 9.9 25-49 % 8 7.6 Toplam 22 21.8 Avrupa 11 10.3 23. haberi olanlarında yaklaşık % 6 sı 3yıllık bir uygulama süreci bulduklarını ve yine yaklaşık % 13 nün de 1000$’ın üzerinde bir yatırım yaptığı görülmektedir.5 9.5 33.6 Cevapsız 82 80.9 Eğitim ve Geliştirme 7 6.4 Toplam 102 100.9 Toplam 21 20.0 2-3 yıl 6 5.0 Toplam 102 100.0 4-5 yıl 3 2. Yağılan varyans analizi sonucunda ise performans değişkenleri ile entellektüel sermaye arasında “evet” diyenler ile “hayır” diyeler arasında bir farklılık olduğu gözlenmiştir.0 Aile işletmeleri bütçelerinin yaklaşık % 8 ini Bilgi Teknolojilerine ayırarak.5 Toplam 100 98.9 75-100 % 5 4.9 1-49 $ 2 2.4 oranıyla ulusal bazda çalışarak ekonomiye katkı sağlamaktadırlar.0 50-74 % 4 3.8 Bölgesel 23 22.0 Bir çok aile işletmelerinin Entelektüel Sermayeden haberi olmazken.0 1-2 yıl 1 1.0 Cevapsız 2 2.4 Toplam 102 100. 5) Kaç yıldır bu konuda çalışıyorsunuz? 6) Bu is için ne kadar yatırdınız? Frekans Yüzde (%) Frekans Yüzde (%) 0-1 yıl 4 3.7 5 + yıl 6 5.0 Toplam 102 100.6 Toplam 22 21.0 500-999 $ 1 1. 9) BT ile ilgili faaliyetlerinizin etkinliğini nasıl ölçersiniz? Frekans Yüzde (%) .0 100-249 $ 2 2.9 1000 + $ 13 12.8 100.0 4)Şirketiniz bilgi yönetimi (BY) ve Entelektüel sermaye yönetimi (ESY) uygulamaları var mi? Entellektüel sermaye açısından “evet” diyenler ile “hayır” diyeler arasında bir farklılık olup olmadığını belirlemek için yapılan t testi sonucu bir farklılık olmadığı görülmüştür.0 Toplam 102 100.8 9.Yine bu şirketler % 32.0 3-4 yıl 2 2.5 Ulusal 33 32.6 Cevapsız 81 79.0 Aile işletmelerindeki şirketlerdeki ortalama çalışanların sayısına baktığımızda ağırlığını % 33 olarak gördüğümüz 25-49 grup aralığı önem kazanmaktadır.4 Uluslararası 23 22.9 Toplam 20 19.

Frekans Yüzde (%) Frekans Yüzde (%) Araştırma zamanındaki azalma 2 2.8 kabul 26 30. 13) Girişiminizin faydalı olup olmadığını nasıl belirlersiniz?14) Üst Yönetim girişiminize nasıl katkı sağladı.9 noksanlığı 4.9 11.4 102 100.0 1.0 2.8 Düzensiz 3 3.4 Başka 102 100.0 Tam zamanlı 11 10.3 Toplam 102 100.0 Yanlış çözüm uygulaması 2 2.6 81 79.9 Müşteri memnuniyetindeki artış 11 10. Bu uygulamaları gerçekleştiren aile işletmelerinin yaklaşık % 20 si ise başarılı olduklarına inanmaktadırlar.6 Cevapsız 81 79.6 Toplam 19 18. Entellektüel Sermaye ve Bilgi Yönetimi konusunda 10) basarili oldunuz mu? 11) Evet ise nasıl? Frekans (%) Frekans (%) Evet Hayır Henüz belli değil Toplam Cevapsız Toplam 15 2 19.0 16) Sisteminizi kim güncelleştirir Frekans Yüzde (%) 12 11.8 94 92.0 8 7.2 102 100. 15) Kim istediğinde sisteminize ulaşabilir? Frekans Ortaklar 13 Eğiticiler 1 PSLS(Sistem Danışmanları) 2 BY Personeli 1 Herkes 4 Toplam 21 Cevapsız 81 Toplam 102 Yüzde (%) 12.6 Açık strateji 76 69.4 100.0 Bilgi teknolojilerinin sonuçlarını almak ve işletmede geri bildirim sürecini gerçekleştirmek isterken artan müşteri memnuniyeti yaklaşık % 12 lik bir önemle gösterge olmaktadır.8 2.9 1.0 20.0 Toplam 15 14.9 1.8 3 2.Artan kar / Gelir Artan müşteri memnuniyeti Geliştirilmiş rakip pozisyonu Entellektüel sermayedeki kar Diğer Toplam Cevapsız Toplam 4 12 3 1 3 21 81 102 3.0 2 2.4 Cevapsız 83 81.0 Katılmadı 1 1.0 2.0 Aile işletmeleri.0 Kardaki artış 2 2.4 Toplam 102 100.0 Uzman yönetim desteğinin 4.0 2 2.9 3 2.0 Kısmi zamanlı 6 5.7 1.0 Büyük Yatırım Firma genelinde 9 8.0 3.0 Başka sebepler 1 1.0 .4 100.8 Kırtasiyecilikte azalma 1 1.7 Cevapsız 87 85.6 79.9 Stratejik odak noksanlığı 2.8 Yönetim Desteği 5 5 2 2.9 1 1.0 13 ve 14 nolu sorularda çoğu aile işletmeleri girişimlerinin faydalarını ve üst yönetimin girişimlere olan katkısını nasıl ölçebileceklerini bilmemektedirler. Diğerleri ise genelde müşteri memnuniyetini gözönünde bulundurmaktadırlar.0 Toplam 102 100.6 79.0 21 20.9 Toplam 21 20. entelektüel sermaye ve bilgi yönetimi konularında bilinçli olmalarına rağmen bu konulara yönelik çalışmaları yoktur varsa da başarısızdırlar.0Toplam Cevapsız Toplam 12) Hayir ise niçin? Frekans (%) 3 1 2 2.9 20.0 Başka sebepler 3 2.0 3.

4 Toplam 102 100.9 internet 7 6. Toplam Cevapsız Toplam Frekans 33 58 91 11 102 Yüzde (%) 32.soru ile 28. 17) BY ve ES amacıyla kullanılan araçların dağılımları % CRM / Pazarlama veri tabanı E-Mail Sistemi Uygulamalı Yönetim sistemi Vaka Yönetimi Özel personel portalları Müşteri portalları Dış bilgi Kaynakları İntranet Bilgi Yönetimi Döküman Yönetimi 0 5 10 15 5 5 5 5 8 12 12 12 16 20 20 25 % BY ve ES için kullanılan araçların yaklaşık % 16 sını bilgi yönetimi % 20 sini ise doküman yönetimi oluşturmaktadır.9 3.0 BY ve ESY konularında çalışmak ve uygulamalarda bulunmak üzere % 33 lük bir kesim evet derken yaklaşık % 57 lik bir kesim ise bu konularda çalışmama taraftarıdır.7 24) Bütçenizi aşağıdakilerden hangisine harcarsınız? Frekans (%) İnsana 4 3.9 6.0 Aile işletmelerinde BY ve ESY ‘ndeki güncelleştirmeler % 7 lik bir ağırlıkla internet aracılığı ile gerçekleştirilmektedir.9 1.Sisteme erişim konusunda en önemli ağırlık % 13 ile ortaklar da olmakta ve güncellenmesi içinde yine kendilerinin onayına başvurulmaktadır. 20) BY ve ESY girişimlerinde bulunmak için planınız var mi? Evet ise 21.6 Cevapsız 82 80.9 Özel yayınlar 1 1.4 56.0 Toplam 20 19.0 diğer 1 1.6 79.2 10.9 2.9 . soru arasını doldurunuz.9 içsel güncellemelerle 4 3.8 100.0 20. Hayır ise 29-31.0 19) Gelecek için planlarınız? Frekans Varolan sistemi geliştirme 6 Yeni sistemi uygulamak 7 Daha fazşa personel yetiştirmek 4 Müşterilere erişim sağlamak 3 diğerleri 1 Toplam 21 Cevapsız 81 Toplam 102 (%) 5. soruları doldurunuz. 18) Bilgilerinizi BY ve ESY deki gelişmeleri nasıl güncelleştiriyorsunuz? Frekans (%) E-mail haberleriyle 3 2.9 konferans/sergi/seminer 4 3. 22) Girişiminiz için özel bir bütçeniz var mi 23 Frekans (%) Evet 23 22.9 89.4 100. Gelecek için ortaya konulacak plan ve stratejiler yine %7 lik bir oranla yeni sistemleri uygulamaya geçirme konusundadır.

Gelecekte girişimin etkilenme faktörü ise yaklaşık %12 ile amaç ve stratejilere uygunluk olarak belirtmektedirler. On Organizational Learning.9 Müşteri memnuniyetindeki artış 11 10. 77-85.4 Diğerleri 1 1.0 28.9 Kırtasiyecilikteki azalma 3 2. Cambridge Mass. entelektüel sermayenin katma değeri fazla dikkate alınmamaktadır.8 Maliyetlerin düşmesi 6 5.8 1.4 71.8 Bütçeye kaynak bulmak 3 2.0 Toplam 31 30.0 Cevapsız 72 70. July-August. kendileri için kar/gelir artışı.4 Toplam 102 100.6 100.0 Verimliliği artırma 5 4.9 sistemi E-mail sistemi 3 2.8 8.0 Toplam 30 29.9 Müşteri memnuniyetini artırma 6 5.Hayır Toplam Cevapsız Toplam 12 34 68 102 11.0 Başka sebepler 3 2.9 Kar/gelir artışı 6 5.0 Entellektüel sermayenin katma değeri 2 2 Vaka yönetimi/iş akışı 5 4. (1992). “Good Communication That Blocks Learning”.9 Karda artış 4 3. KAYNAKLAR Argyris.9 Firmanın kültürünü değiştirmek 6 5. .0 Cevapsız 71 69. Chris.Daha sonra da firma kültürünün değişmesi de buna katkı sağlayacaktır diye düşünmektedirler.5 Cevapsız 75 73.9 Toplam 102 100. 27) Aşağıdakilerden hangisini sisteminizde bulunduracaksınız 27) Aşağıdakilerden hangisini sisteminizde 28) Aşağıdaki basari kriterlerini önem sırasına göre birden bulunduracaksınız altıya kadar sıralayınız Frekans (%) Frekans (%) Doküman yönetimi 1 1.9 Rekabeti geliştirme 5 4. Argyris. Harvard Business Review. maliyetlerin düşmesi ve müşteri memnuniyetini önem sıralamasında ön plana çıkartırken rekabeti geliştirme ve verimliliği arttırma ikinci planda kalmakta.0 25) Size göre bu girişimin faydası ne olacaktır 26) Girişiminizin geleceğini hangi faktörler etkileyecek Frekans (%) Frekans (%) Çalışılan zamanlardaki verimde artış 9 8.4 İnternet 1 1.6 CRM/pazar veri tabanı 3 2.9 müşteri baskısı 2 2.9 Bilgi yönetim sistemi 8 7.4 66.0 Doğru kaynağı bulmak 4 3.9 stratejik ortak bulma 2 2.8 Amaç ve stratejilere uygunluk 12 11.6 100. Chris.9 Uygulamalı yönetim 4 3.5 Toplam 102 100.0 Danışmanlık hizmetine bilgi teknolojisine Eğitime Diğerleri Toplam Cevapsız Toplam 3 12 9 1 29 73 102 2. (1994).6 Toplam 30 29.9 Özel personel portalları 1 1.8 31.6 Toplam 102 100.: Blackwell.0 Aile işletmeleri ağırlıklı olarak bilgi yönetimi sistemini işletmelerinde görmek isterken.0 Cevapsız 72 70.8 Araştırma zamanında azalma 1 1.9 11.0 Toplam 27 26.9 Dış bilgi kaynakları 1 1.0 İşletmeler bu girişimlerle birlikte çalışılan zamanda bir verimlilik artışı beklerken müşteri memnuniyeti ile de bunun pekişeceğini öngörmektedirler.

(2000). “Economic Value Added”. Guthrie. Bontis.. Nick. Bontis. Charles B. Nick. 99-120. Hofstede. Jacobsen. (1996b). “Determinants of firm performance: The relative importance of economic and organizational factors”. 4. Nick. Bontis. (2000). Society of Management Accountants of Canada Professional Program. 17. Economic Journal. K. Nick. Toronto: Society of CMAs. (1989). and business strategy”. (1999). Proceedings of the 4th International Congress of the Association for Cross-Cultural Psychology.30 Hall. The Functions of the Executive. Jay B. “Organizational culture: Can it be a source of sustained competitive advantage?”. G. 36. Barney. “CKO Wanted – Evangelical Skills Necessary: A review of the Chief Knowledge Officer position”. 63-76. (1977). (1996a). PhD Dissertation. Glasgow: HarperCollins. Knowledge and Process Management. (1992). 3. Dragonetti.89 Dierickx. Richard. Sealey (Eds. (1999). Nick. University of Western Ontario. Wernerfelt. 21. s. Bontis.). “Firm Resources and Sustained Competitive Advantage”. Ingemar and Karel Cool. Nick. Fudenberg. and Fry. Chandler. Nick (1997). and M. 2. “Managing an organizational learning system by aligning stocks and flows of knowledge: An empirical examination of intellectual capital. L. (1997). “Teaching Knowledge Management and Intellectual Capital Lessons: An empirical examination of the TANGO simulation”. “Intellectual capital: An Exploratory Study that Develops Measures and Models”. Hofstede. (1991). London: Harwood. Strategic Management Journal. 40-47. Handy.. R. 2001. (1989). Management Science. 1504-1513. “Internal vs. International Journal of Technology Management. “The knowledge toolbox: a review of the tools available to measure and manage intangible resources”. Management Decision. forthcoming. (1989). I. Barney. Hansen. International Studies of Management and Organization. 4. C. 656-665. Malone. (1986b). In R. “Royal Bank Invests in Knowledge-Based Industries. Module 5. external market conditions and firm profitability: An exploratory model”. “The Strategic Analysis of Intangible Resources”. (1991). (1990). Cambridge: Harvard University Press. Kessides. Cultures and Organizations: Intercultural Cooperation and Its Importance to Survival. 8. 10. 7. 100. Bontis. The Age of Unreason. Bontis. 17. 37-51. Bontis. (1938). (1986a). (1991). 1997. Chwalowski. European Management Journal. The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business. (1998). 1-4. Strategic Management Journal. Alfred D. 391402. Dynamic Models of Oligopoly. Ivey Business School. Roos. 35. Michalski and M. Jay B. London: Arrow Books Ltd. “Value Systems in Forty Countries”.. New York: Harper Business. Barney. Academy of Management Review. “There’s a Price on your Head: Managing Intellectual Capital Strategically”. 10. R. Bontis. Part 4.Barnard. 135-144. “Organizational Innovation and Learning: Four Patterns of Dialogue between the Dominant Logic and the New Logic”. “Asset Stock Accumulation and the Sustainability of Competitive Advantage”. Journal of Management. 4. Management Science. 2. (1978). Jay B. (1986). 32. Summer. and B. knowledge management and business performance”. G. G. Cambridge: Belknap/Harvard University Press. . in press. and G. Nick and John Girardi. Business Quarterly. luck.” Knowledge Inc. Intellectual Capital. 13. “Strategic factor markets: Expectations. Drew and Jean Tirole. s.3. 1231-1241. Edvinsson. 11. Bouwen. N.

Roos. Business policy: Text and cases. Senge. Çev : N. Winter. Intellectual Capital : Navigating in the New Business Landscape. Winter. MacMillan. I. Homewood. (1967). “Knowledge of the Firm. Nelson. (1994). Organizational Learning and Competitive Advantage.XII. M. Stewart III.J. . pp. (1934). Bruce and Udo Zander. pp. Stewart. and Sidney G. Teece. Cambridge. “The Expansion of Firms”. American Economic Review. Stewart III.68-74. Richard R.. Simon. (1998). Dosi. P. Nanda. S. Silverberg. Combinative capabilities. “Innovation. Elhüseyni Stewart. M. Andrews. (1997). The Theory of Economic Development. Harvard Business Review. and How Does It Matter?” Strategic Management Journal. Cambridge. New York: Harper and Brothers. and I. MA: Harvard University Press. New York. (1911). Schmalense. “Do markets differ much?”. Organization Science. L. G. “Resources. Roos. P. Organization Science. Herbert. London: Frances Pinter. J. Edvinsson. In G. C. New York: Oxford University Press. Moingeon and A. (1973). G. Dragonetti. (1991). competitive advantage and rent: A model and test”. Nelson.. (1991). 61-74. Quinn. Joseph A. (1991). F. Michael. June 3. “Why Do Firms Differ. HarperCollines. W. A. “Competitive Advantage Through People”. “EVATM: Fact and Fantasy”. Pfeffer. The Theory of the Growth of the Firm. Stewart. (1991). Journal of Political Economy. Doubleday/Currency: New York. Eccles. (1988)..). C. 81. and L. Simon. N. Prahalad. Harvard Business School. 12. (1995). May-June. Management Science. Thomas A. (1982). 3. “The Knowledge Advantage”. Administrative Behaviour. (1990).1. J. Edmondson (Eds. C. Venkatraman. R. G. Christensen. R. Oxford: Basil Blackwell. (1994). Nelson. Schumpeter. 79-91. Rubin. “Bounded rationality and organizational learning”.K. “The Core Competence of the Corporation”.. New York: Doubleday Currency. IL: Irwin. (1996). In B. Nohria. Soete (eds. Freeman. London: Sage. MA: Belknap Press. McGrath. The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organisation. Selznick. Thomas A. Summer. 42. An Evolutionary Theory of Economic Change. Penrose. The Principles of Scientific Management. Herbert A. N. Thomas A. (1990). Strategy & Leadership.H. The Quest for Value.44-60. “Technological Change and the Nature of the Firm”. G. P. (1996). Capabilities and Competencies”. (1992). Takeuchi. Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations. 2. Learned.Kogut. Journal of Applied Corporate Finance. (1994).B.. Stewart. “Your Company’s Most Valuable Asset: Intellectual Capital” FORTUNE. (1996). and Guth. New York: Free Press. (1957). Polanyi. 936-949. 1994. October 3. (1992). 1991. and Gary Hamel. 1997. California Management Review. 3. s. E. New York: Harper and Row. (1985). and R. 383-397. NY: Anchor Day Books. “Brainpower: How Intellectual Capital is Becoming America’s Most Valuable Asset”. 1991. Working Paper No. FORTUNE. Richard R. Nonaka. 75. March/April. and the Replication of Technology”. (1959). Prusak. Intelligent Enterprise. New York: Macmillan.. K. David . (1945). 9-28. The Knowledge-Creating Company.. J. Leadership in Administration. Taylor. 92-038. New York: New York University Press. “Corporate Capability”. and H. A. Tsai. and L. R. (1991). Edith Tilton. (1969).). Technical Change and Economic Theory. The Tacit Dimension.

Pisano. Ward. “A Resource-Based View of the Firm”. “Lessons learned on the knowledge highways and byways”.). Wernerfelt. David J.18. “Dynamic Capabilities and Strategic Management”. International Journal of Technology Management. A. “Towards an Economic Theory of the Multiproduct Firm”. Birger. 159-184. (1982). David J. and A. (1999). Teece. Nick. (1987). Bontis. 5. Center for Research in Management. University of California at Berkeley.Teece. 171-180. ed. Strategic Management Journal. G. (1996). Shuen (1994). 5/6/7/8. March/April. "Managing Organizational Knowledge by Diagnosing Intellectual Capital: Framing and advancing the state of the field". Sidney G. Winter. MA: Ballinger Publishing Company... The Competitive Challenge: Strategies of Industrial Innovation and Renewal (David J. (1984). Strategy & Leadership. 3. 433-462 . Cambridge. “Knowledge and Competence as Strategic Assets”. Working Paper. Teece. Journal of Economic Behavior and Organization. 39-63.