2009 Kasım

www.guven-kutay.ch

CIVATALAR
ve
SOMUNLAR
ÖZET
Ön germeli cıvata bağlantıları
08-ö
M. Güven KUTAY

08a_civata_ozet_09_01.doc

Cıvatalar ve

Somunlar

2

İÇİNDEKİLER
1

Cıvata ne dir? ............................................................................................................................................................................................... 3
Cıvatanın kaba tanımı...................................................................................................................................................................... 3
Vida ne dir? ..................................................................................................................................................................................... 3
1.2.1
Helis açısı "ϕ"...................................................................................................................................................................... 4
1.2.2
Helis yönü............................................................................................................................................................................ 4
1.2.3
Çok kullanılan vida çeşitleri................................................................................................................................................ 5
1.2.3.1
Metrik vida .................................................................................................................................................................... 5
1.2.3.1.1
Metrik vida, normal.............................................................................................................................................. 5
1.2.3.1.2
Metrik vida, ince .................................................................................................................................................. 5
1.2.3.2
Whitworth-Vidası.......................................................................................................................................................... 6
1.2.4
Cıvata ve vidada terimler .................................................................................................................................................... 7
1.2.5
En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti ................................................................................................................ 8
1.2.6
Anahtar ve tornavidalar ....................................................................................................................................................... 9
Cıvataların fonksiyonları ........................................................................................................................................................................... 12
2.1
Cıvatanın kullanılma fonksiyonları............................................................................................................................................... 12
2.1.1
Bağlantı cıvataları.............................................................................................................................................................. 12
2.2
Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu............................................................................................................................................... 13
2.2.1
Birinci durum, montajdaki hal .......................................................................................................................................... 14
2.2.2
İkinci durum, işletmedeki hal............................................................................................................................................ 14
2.2.2.1
Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0,2" ............................................................................................ 16
2.2.2.1.1
Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0,2"........................................................................ 16
2.2.2.1.2
Cıvata gerilim kesit alanı "AGE"......................................................................................................................... 16
2.2.2.2
Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" ................................................................................. 16
2.2.2.2.1
Montajda sıkma momenti "MSı"......................................................................................................................... 17
2.2.2.3
Emniyet aralığı "νA" .................................................................................................................................................... 18
2.2.2.4
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α" ....................................................................................... 18
2.2.2.5
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β" ...................................................................................... 19
2.2.2.5.1
Eşdeğer kaval silindir ......................................................................................................................................... 19
2.2.2.6
İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" .............................................................................................................................. 21
2.2.2.6.1
Oturma değeri..................................................................................................................................................... 21
2.2.2.7
İşletme kuvveti ............................................................................................................................................................ 21
2.2.2.7.1
Ek kuvvet " FEk " ................................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.2
Plaka kuvveti " FP " ............................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.3
Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " ........................................................................................................... 23
2.2.2.8
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " .................................................................................................. 23
2.2.2.9
İşletmede genlik kuvveti "± Fg " ................................................................................................................................. 23
2.2.2.9.1
Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi.............................................................................................. 23
2.2.2.9.2
Genlik kuvveti “ Fg “ :........................................................................................................................................ 23
2.2.2.9.3
Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “...................................................................................... 24
2.2.2.9.4
Cıvata sıkma redüktörü ...................................................................................................................................... 25
Bağlantıda gevşeme önlemleri .................................................................................................................................................................. 26
3.1
Vidada kuvvetler............................................................................................................................................................................ 26
3.2
Kilitlenme, oto blokaj.................................................................................................................................................................... 27
3.3
Yalnız gevşemeye karşı önlemler.................................................................................................................................................. 28
3.4
Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem................................................................................................................................... 29
Cıvatanın hesaplanması ve seçimi............................................................................................................................................................. 30
4.1
Cıvatanın pratik seçimi.................................................................................................................................................................. 30
Formüller ve Tablolar................................................................................................................................................................................ 32
5.1
Sembol ve tanimlamalar ................................................................................................................................................................ 32
5.2
Makinada bağlantı cıvataları ......................................................................................................................................................... 34
5.2.1
Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ...................................................................................................................... 34
5.2.1.1
Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................... 34
5.2.1.2
Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları..................................................................... 34
5.2.2
Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları ........................................................................................................................ 35
5.2.2.1
Bağlantıda montaj değerleri ........................................................................................................................................ 35
5.2.2.1.1
Bağlantı sıkıştırma momenti .............................................................................................................................. 35
5.2.2.1.2
Montajda cıvatadaki gerilimler .......................................................................................................................... 35
5.2.2.1.3
Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları........................................................................... 36
5.2.2.2
Cıvatada işletme değerleri........................................................................................................................................... 37
5.2.2.2.1
İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ............................................................................. 37
5.2.2.3
Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri...................................................................................................... 38
5.2.2.3.1
Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti ..................................................................................................................... 38
5.2.2.3.2
Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ...................................................................................................................... 39
5.2.2.3.3
Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sondurum alma değeri fOt................................................................... 39
5.2.2.3.4
Emniyetli maksimum cıvata kuvveti.................................................................................................................. 40
5.2.2.3.5
İşletmede gerilimler............................................................................................................................................ 40
5.2.2.3.6
İşletmede yüzey basıncı ..................................................................................................................................... 40
5.2.2.4
Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek .................................................................................................................... 61
Konu indeksi.............................................................................................................................................................................................. 69

1.1
1.2

2

3

4
5

6

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

1

Somunlar

3

Cıvata ne dir?

Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıdır. Cıvata silindirik bir
çubuğa vida çekilerek yapılır. Şekil 1 de makina branşında kullanılan tipik sağ helisli cıvata
resmi görülmektedir.
1.1

Cıvatanın kaba tanımı

C
B

D

A

XY Z

F
8.8

E
Şekil 1, Cıvata
A
C
E

Cıvata kafası
Vidalı şaft kısmı
Kalite sembolü

B
D
F

Cıvata şaftı
Firma işareti
Somun

1.2 Vida ne dir?
Vida helis şeklindeki bir kamanın, yani bir dik üçgenin bir silindirin üzerine sarılmasıyla elde
edilir (bak Şekil 2). Standartlaştırılmış vidalarda bütün ölçüler ve tanımlamalar standartlar ile
tam olarak belirlenmiştir.

P

P

P

P

d3

ϕ

π .d 2

d2
d

Şekil 2, Kamanın şafta sarılması
Helisel eğrilerde olduğu gibi buradada vida helisini üç ana faktör karakterize eder:


Adım, hatve (P) : Vidanın 360° dönüşünde almış olduğu, dönme ekseni yönündeki
yol.
Bölüm dairesi çapı (d2): Vida bir kanal şeklinde olduğundan burada üç çap vardır.
Vidanın değerleri bölüm dairesi çapı "d2" ile tanımlanır. Diğer çaplar başka
maksatlarla kullanılır. Fakat hatve her üç çap içinde aynı büyüklüktedir.
Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant değeri, hatvenin bölüm dairesi çap çemberinin
boyuna (π.d2) bölünmesiyle bulunur.
www.guven-kutay.ch

n Üç ağızlı vida Sağ helis Sol helis Şekil 3. Sağ helis vidalı cıvatada somun saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı sıkışır.2.n Çift ağızlı vida P.guven-kutay. ovalama çapı Ağız sayısı standart vidalarda n = 1 dir. Özel durumlarda kullanılan sol helisli vidalar ise saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı gevşer.2. helis "sol helis" diye adlandırılır www. Cıvata başı döndürülüyorsa. 1. Vidada ağız ve sağ-sol helis Şekil 5. somuna göre aksi yöndür. helis "sağ helis" diye adlandırılır Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sola doğru gidiliyorsa.1 Somunlar 4 Helis açısı "ϕ" ϕ P n d2 ° mm 1 mm tan ϕ = P⋅n π ⋅ d2 (1) tan ϕ = P π ⋅ d2 (2) Vidanın helis açısı Vidanın adımı. Hareket yönü görecelidir (Şekil 3). hatvesi Ağız sayısı P. aksi yönde ise sıkışır. P Tek ağızlı vida P.Cıvatalar ve 1. Sağ helis Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sağa doğru gidiliyorsa.ch . aksi yöne çevrilirlerse gevşer. Sol helis Şekil 4.2 Helis yönü Vidalar normal olarak sağ helisli vidadır.n = Toplam hatve Bölüm dairesi çapı.

P H = cos 30° P . Dış vida ucu kesilmiş ve iç vida içi yuvarlatılmıştır. e) Testere dişli vida. www.1.2. cıvata Şekil 7. f) Yuvarlak dişli vida 1.61343 P R1 = (H/6) = 0.54127 P h3 = 0.3. c) Whitworth vidası. Metrik vida Şekil 7 ile gösterilmiştir.2 Metrik vida.3 5 Somunlar Çok kullanılan vida çeşitleri b) c) d) e) 30° 30° 55° 60° a) 3 0° 60° 3° f) Şekil 6.D mm Vida anma çapı P mm Adım d2.D2 mm Bölüm çapı d3. Metrik vida Şekil 7 daki sembollerin tanımlaması d.D1 mm Diş dibi çapı iç vida çekme çapı H mm Diş yüksekliği H1 mm Dişin değen yanak yüksekliği h3 mm Vidanın baş yüksekliği R1. İç vida. d) Trapez vida. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri B d d2 P d3 H/6 D1 D2 D R1 H/4 H/2 60° Cıvatanın çap ölçüleri Dış vida.07217 P 1. Yalnız adımı küçük olduğundan vida derinliği oldukca küçüktür.22687 P D1 = d .1 Metrik vida.3.14434 P R2 = (H/12)= 0.3.86603 P H1 = 0.1.1 Metrik vida 1.2. Uç açısı 60° dir. Böylece çentik etkisi azaltılmıştır.R2 mm Yuvarlaklık yarı çapı −−− −−− d2 = D2 = d .Cıvatalar ve 1.ch . 0. ince Form olarak normal ISO-Vidasından farkı yoktur. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların vida şeklidir.2. normal Makina imalatında en çok kullanılan vida tipidir ve .guven-kutay.2. Vida çeşitleri a) Metrik vida. H = 0.64953 P d3 = d – 1. b) Metrik ince vida. Dinamik yük altında çalışan bağlantılarda kullanılır. Vida derinliğinin küçük olmasından dolayı çentik etkisi çok az olur.

64033 P R = 0. Adım n inçteki (parmaktaki) diş sayısı − H inç Diş yüksekliği H1. Fakat yurdumuzda çok yaygın olduğundan (aşağı yukarı metrik vidaya kıyasla %30) bilmekte fayda vardır.64033 P d3 = d – 2 H1 = d – 1. Çeşitli cıvatalar www.13733 P d2 = D2 = d – H1 = d – 0.D1 inç Diş dibi çapı ve iç vida çekme çapı −−− inç/n veya 25. Whitworth vidası Şekil 8 deki sembollerin tanımlaması d.9605 P H1 = h3 = 2 H / 3 = 0.Cıvatalar ve 6 Somunlar 1.D inç Vida anma çapı P inç Hatve. TS 6l/Nisan 1978 Standartı Whitworth boru vidasını standart dışı bırakmıştır. Whitworth vidası normal olarak yeni konstruksiyonlarda artık kullanılmaması gereken bir vida çeşididir.ch .2 Whitworth-Vidası Whitworth vidası normal "Whitworth vidası" ve "Whitworth boru vidası" olarak iki ayrı çeşittir.guven-kutay.2. R H İç vida. Her ikisinin de diş biçimi aynıdır.1.2807 P Şekil 9. d P d2 H/6 d3 R D1 D2 D R H/2 55° Cıvata çap ölçüleri Dış vida. somun h3 55° H1 H/2 Somun çap ölçüleri H/6 Normal Whitworth-Vidası değerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir.2807 P D1 = d . cıvata Şekil 8.3. h3 inç Vidanın baş yüksekliği R inç Yuvarlaklık yarı çapı d2.5°) P ⇒ H = 0. Ancak normal Whitworth vidası daha 1971 de Türk Standartlarına alınmışken.D2 inç Bölüm çapı d3.4/n −−− H = (1/tan27.

guven-kutay.2. Cıvata ve vidada terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı. ovalama çapı m Somun kalınlığı d3 Diş dibi çapı P Hatve. delik çapı ug Vidanın şafta geçiş boyu dŞ Şaft çapı uu Vidanın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı. profil açısı www.4 7 Somunlar 2 d3 d2 d dD dG d Gmax dD rC dD β Y m Şekil 10. kafa yüksekliği b Vida boyu kk Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı LSI Parçaların veya cıvatanın sıkılan boyu d Anma çapı ≈ diş üstü çapı LŞ Şaft boyu d2 Bölüm dairesi çapı. adım dA Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı dD Kafa veya somun altı dış çapı t Cıvata kafa yuvası derinliği dİ Kafa veya somun altı iç çapı rC Kafa altı köşe yarı çapı dG Geçiş deliği çapı.Cıvatalar ve Cıvata ve vidada terimler C B ug d LŞ c P β L Sı 3 1 H b L k kk s uu dŞ dA dG dA A e t t dG 1.ch .

5 Somunlar En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yıldız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar d) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11.Cıvatalar ve 1.guven-kutay. En çok kullanılan cıvatalar ve somun www.ch 8 .2.

Çeşitli somunlar www.ch . Anahtar ve tornavidalar Şekil 13.2. Anahtarlar ve tornavidalar baş veya uçlarına göre adlandırırlar. Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları diye ikiye ayrılırlar.6 Anahtar ve tornavidalar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavidalarla yapılır.Cıvatalar ve 9 Somunlar 1. Düz tornavida Yıldız tornavida İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yıldız anahtar Şekil 12.guven-kutay. Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 12 ile gösterilmiştir.

12 10. 10. 8.2. 16. 12. 6. 14. 18. Altıköşe cıvata İnce diş. 8. 20 TS 1021/2 M5. Inbus cıvata Yarım paso DIN 912 EN ISO 4762 M5. 14. 6. 3/8 . 5/8 . 18. 14. 10. 7/16 . 14. 6. 10.Cıvatalar ve 10 Somunlar Tablo 1. 12. 6. Altıköşe cıvata Yarım paso. 16 13. 8. 10. 8. 14. 16.guven-kutay. 3/8 . 12.ch TS 1021/4 M5. 20 6. 18. 8. 16. 14. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 2. 9/16 . Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 4.1 ¼ . 5/16 . 9/16 . 8. Alıştırma cıvataları DIN 7968 www. 10. 14. 6. 20 . ½ . Yarım paso DIN 7991 EN ISO 10642 M5. 10. 5/16 . ½ . 3/4 8. 7. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart cıvatalar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO TSE Piyasada bulunan standart büyüklükler 1. 8. 8. 12 12.1 ¼ . İnce diş UNC ASME B18. 6. 16. 12. 3/4 7. 6. Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 3. Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8. 5/8 . Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5. 20 5. 10. 18. Normal diş UNC ASME B18. İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5.2. 6. Altıköşe cıvata İnce diş. 20 9. 10. 10. Flanşlı altıköşe cıvata DIN 6921 DIN 1665 ISO 4162 EN 1662 M5. 18. Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5. 12. 12. 20 M8. 16. 12 11. Altıköşe cıvata Yarım paso. 16. 10. 12. 7/16 . Havşa başlı inbus cıvata.

18 19. 12. 12. 10. 12. 8. 16. 8 www. 12 / M6. 12. 15. 8.2 ¼ . 20 8 X YZ 18. 8. 10. 18. 14. 6.Cıvatalar ve 11 Somunlar Tablo 2. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart somunlar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO X YZ 14. 20 Altıköşe inç somun ASME B18. 10. 12 22.2. 10. 20 Altıköşe somun İnce diş EN ISO 8673 M8. 18. 8. ½ . 8. 18. 12. 10. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8. 12.ch . 8 X YZ 20. 5. 16. 5/16 . 8 DIN 934 EN ISO 4032 M4. 16 Altıköşe ince somun EN ISO 8675 İnce diş M8. 14. 8 DIN 936 X YZ Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6. 14. Fiberli altıköşe kalın DIN 982 / somun / DIN 985 Fiberli altıköşe somun M6. 16. 12 Altıköşe kontra somun M8. 8 X YZ 21. 10.guven-kutay. 10. 10. 5/8 . 10. 3/8 . 14. Altıköşe ince somun DIN 439-2 M6. Piyasada bulunan standart büyüklükler Altıköşe somun 8 X YZ TSE 8 X YZ 17. 16. 3/4 X YZ 16. 12. 16 Flanşlı altıköşe somun DIN 6923 ISO 4161 M6. 7/16 . 7. 14. 16 23. 8. 9/16 . 10. 14. 14.

1 Vida 1. Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyledir: FB Cıvata ekseni doğrultusunda boyuna kuvvet FİŞ Cıvata ekseni doğrultusunda işletme kuvveti FE Cıvata eksenine dik enine kuvvet.FİŞ 1.1 Vida 3. FB . 2.guven-kutay. • Bağlantı cıvataları.1 Cep Somun FB . enine kuvvet www.2 Somun Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi 1.3 Cıvata kafası FE 3.1.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısımda toplanırlar.Cıvatalar ve 2 Somunlar 12 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar. Makina yapımında ve Çelik konstruksiyonda • Hareket cıvataları • Ölçü cıvataları • Sıkıştırma ve germe cıvataları • Ayarlama cıvataları Bu seminerde yalnız makina yapımında kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır. Cıvatalar genelde hemen hemen bozulmadan vede sakatlanmadan çözülebilen bağlantı elemanlarıdır.ch .2 Cıvata şaftı FE Sıkılan 2 parçalar 1. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 de şematik olarak gösterilmiştir.2 Somun Somun 3 3. 2.FİŞ Şekil 14.

Birinci durumda (montajda) etken olan değerler şunlardır: • • • Sıkıştırmadan doğan ön germe kuvveti. sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay. Torsiyon momenti. Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısında. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber dış kuvvetlerinde etkisi altındadır.s. Bu durumda cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altındadır. İkinci durumda (işletmede) etken olan değerler şunlardır: • • • • • • • Cıvatayı ekseninden “Eksenden boyuna zorlayan” veya eksen dışından “Eksen dışı boyuna zorlayan” işletme kuvveti.guven-kutay. Cıvata bağlantısının birinci ödevi. Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara dağılımı. parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak düşünülür.Cıvatalar ve Somunlar 13 2. Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı. v. Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine dik kuvvet). Erozyon ve korezyon etkileri.2 Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. Birinci durum: cıvatanın montaj ve montajdan hemen sonraki halidir. 2 1 Şekil 15. Cıvata bağlantısı bu ödevi yaparken iki ayrı durum ortaya çıkar. İkinci durum: cıvatanın işletmedeki hali. Ön germe kuvvetinin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları. Kuvvetlerin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler.ch . İşletmedeki boyuna veya enine ısı etkisi. www. kuvvet ve momenti bir parçadan öbür parçaya bozulmadan aktarmasıdır.

İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası dayanma yüzeyinden ve somun dayanma yüzeyinden etki gösterdiğini bir an kabul edersek.1 Birinci durum. plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz.2. cıvatayı çekiye. Bu diyagramdan cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy değişimi (f) görülür. montajdaki hal Cıvata kafasının veya somunun döndürülmesiyle cıvata montajda bir ön germe kuvveti ile yüklenir. parçaların sıkışma kuvvetinin doğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafından değilde plakalar tarafından karşılanacaktır. Bu fonksiyonun doğrularının tanjant değerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir. bağlantı parçalarıda çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar. F F FÖN Cı va Uz tada am a fC fC ntı pa rçalar ında Sıkışm a Bağla α f a alarınd tı parç a Sıkışm α Bağlan Cı v Uz atad am a a FÖN β f fP −F ÖN −F ÖN a) b) Şekil 16. Ön germe diyagramı Bu durumu Kuvvet-Yol diyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar. Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya.Cıvatalar ve 14 Somunlar 2. Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni doğuyor (Şekil 16 b).2.2 İkinci durum.ch . uç değeri cıvatanın uç değerine kaydırıyor. işletmedeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımızda. 2. plakaları daha az basıya zorlayacaktır. Rötscher (Röçer) bu diyagramı alıp.guven-kutay. işletme kuvveti Fİş cıvatayı daha çok Fİş çekiye. Fİş Şekil 17. Cıvata bağlantısının birinci durumunu (Şekil 18) ve işletmedeki zorlama (Şekil 19) görülür. Ön gerilmeli cıvatanın işletmedeki hali www.

2 veya Akma sınırı) FÖN %10 R p0.2 fP FEK ∆f α f Şekil 18. FCTop İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9.2 Rp0.2 F νA %10 R p0. f fP Şekil 19. Fİş FEk FP ∆f İşletme kuvveti. Cıvatayı işletmede boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek kuvvet. ± Fg İşletmede genlik kuvveti [N] Burada verilen deyimlerin açıklamasını teker teker yapalım.2 veya Akma sınırı) FÖN M FP Fİş FÖN M FSy F0.Cıvatalar ve 15 Somunlar F β fC β fC +Fg −Fg For B F C Top p0. İşletmede ön germe diyagramı Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri [N/mm2] Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm2] 2. Şekil 18 nında analizini yapmış oluruz. FÖNM Montajda sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya FSıM sıkma kuvveti [N] 3. FÖN FSı ∆FÖN fOt İşletmede ön germe kuvveti [N] İşletmede geriye kalan sıkma kuvveti [N] İşletmede oturmadan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] İşletmede oturmadan oluşan boy değişimi [mm] 7.2 (R p0. β fP Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede plakaların boy kısalması [mm] 6.guven-kutay. www. νA Emniyet aralığı [1] 4. α fC Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede cıvatanın boy uzaması [mm] 5.ch .2 F ÖNM = FSı FÖN α fOt A νA F0. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] Plaka kuvveti. F0.2 (R p0.2 Şekil 19 nin analizini yaparsak. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] Ek kuvvetten oluşan boy değişimi [mm] 8. Montajda ön germe diyagramı 1. Şöyleki.2 AGE C %90 R %90 R p0.

Şekil 20 örneği.2.2.1.2 ⋅ FÖNM ⋅ d 2 ≈ 0.2 = 8 x 80 = 640 N/mm2 2.2" mukavemet değerini verir.8 malzemesinin garantili akma "Re veya Rp0.Cıvatalar ve 16 Somunlar 2.2" formül ( 3 ) ile bulunur.1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0. Cıvata malzeme değerleri Rm = 8 x 100 = 800 N/mm2 Re veya Rp0.159 ⋅ P + 0. d A GE = Şekil 21. Buda A3 alanıdır.2" Cıvata malzemesinin kalite sayısından malzemenin mukavemet değerleri çıkarılır.guven-kutay. Böylece. 2. F0. Şekil 20.2. Gerilim kesiti A GE d2 d3 dGE A GE = 2 π d GE 4 + d 2 d3 d GE = 2 Hesaplarda dahada emin olmak için dGE çapı yerine d3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"AGE" hesaplanır. Burada birinci rakkamın 100 ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili kopma "Rm" XY Z mukavemet değerini.2 AGE (3) N/ mm2 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri mm2 Cıvatanın gerilim kesit alanı 2.577 ⋅ µ V ⋅ d 2 + µ K ⋅ rK MSı ≈ 0. ikinci rakkamın kendisinin on katı ile çarpımı cıvata 8.2 Cıvata gerilim kesit alanı "AGE" Cıvatanın gerilim kesit alanı"AGE" Şekil 21 ile gösterilmiştir.2.1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0.2. ( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır.1. Cıvatanın gerilim kesit alanı π d32 (4) 4 bulunur.2 ⋅ A GE Rp0.2 Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" değerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur.2. Şekil 20 de gösterilen cıvatanın kalitesi 8. MSı = FÖNM ⋅ (0.2" Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0.2.2.ch (5) (6) .8 dir.2 = R p0. Eğer verilen donelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ).17 ⋅ FÖNM ⋅ d www.

hatve Vidanın sürtünme katsayısı Cıvata kafasının sürtünme katsayısı Cıvata kafasında moment etki yarı çapı Bölüm dairesi çapı. İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma. Cıvata boyunu ölçme EÖB-metodu (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır. Profil çapı Anma çapı.Cıvatalar ve FÖNM = FÖN90 = FÖNM P µV µK rK d2 d Rp0.guven-kutay.2.ch Ön germe kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αSı Rp0. Bu çok zor.9 ⋅ R p0.85 MSı 2. Sıkma momenti faktörü "αSı" Sıkma metodu Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metodu. vidanın dış çapı cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri Cıvatanın gerilim kesit alanı Gerilim çapı dGE = (d2+d3)/2 2. Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu: İstenilen toleranslar ile değerleri elde etmek vida ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıdır.155 ⋅ µ V ⋅ d 2 )  d0  2 (7) Montajda ön germe kuvveti Adım.159 ⋅ P + 1.0 ±20% 0. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol edilir.5 ±60% yoktur 4. www. karışık ve pahalı bir işlemdir. Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metodu: İstenilen hassasiyet tam olarak elde edilir. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.2. Sıkılan cıvatalardan en az 10 adedi veya duruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol edilir.6 ±40% 0.9 MSı 1.2 yoktur 1. Cıvata el veya anahtarla sıkılır. Fakat bu çok pahalı ve oldukça zor bir yoldur.2. Bunun için özel hallerde kullanılır.2 AGE d0 N mm 1 1 mm mm mm N/ mm2 mm2 mm 17 Somunlar 0. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.0 . Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır. Eğer kabul edilen değerler hakikatteki değerlere uyuyorsa istenilen toleranslar elde edilir.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. Tablo 3.1 Montajda sıkma momenti "MSı" Pratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlardır: • • • Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu: Burada istenilen hassasiyete ulaşılması oldukça kolaydır.

Cıvatalar ve

18

Somunlar

Sıkma momenti faktörü αSı şu orantıyı belirler:
F
M
αSı = ÖNM max = Sı max
FÖNM min MSı min

MSı max = MSı min ⋅ αSı

(8)

Görüldüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen değerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön
germe kuvvetini tam elde etmek uygulamada ve genel cıvata bağlantılarında imkansızdır.
Sıkıştırmada çeşitli etkenlerden ötürü sıkıştırma momenti dalgalı değer göstermektedir.
Sıkıştırma faktörü (αSı) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine
olan oranı olarak kabul edilir. Bu değer daima birden büyüktür.
2.2.2.3 Emniyet aralığı "νA"
Ön germe diyagramında, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak
görülür. Emniyet değeri sıfırdan büyük olarak görüldüğü müddetçe bağlantı emniyetlidir.
ν A = F0,2 − FCTop > 0
(9)

F0,2
FCTop

N
N

Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet

2.2.2.4 Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α"
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz.
tan α =

1 FÖNM FEK
=
=
δC
fC
∆f

δC =

δC
fC
FÖNM
∆f
FEK

mm/N
mm
N
mm
N

fC

=

FÖNM

∆f
FEK

( 10 )

( 11 )

Cıvatanın elastik esnekliği
Cıvatanın montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması
Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı

Cıvatanın elastik esnekliği "δC "
i

i

Li
E ⋅ Ai
1 C

δ C = ∑ δi = ∑
1

Li
EC
Ai
k K. d

( 12 )

mm
Cıvatadaki silindir elemanın boyu
2
N/mm Cıvatanın elastiklik modülü
mm2
Boyu verilen silindir elemanın kesit alanı
kSo .d

LSı

Şekil 22, Cıvatadaki silindir elemanlar

LV

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

19

Somunlar

2.2.2.5 Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β"
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz.
tan β =

1 FÖNM FP
=
=
δP
fP
∆f

δP =

δP
fC
FÖNM
∆f
FP

mm/N
mm
N
mm
N

fP
FÖNM

=

( 13 )

∆f
FP

( 14 )

Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği
Plakaların montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması
Plaka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı

Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δP "
δP =
LSı
EP
AEŞ

mm
N/mm2
mm2

LSı
E P ⋅ A EŞ

( 15 )

Sıkılan parçaların boyu
Sıkılan parçaların elastiklik modülü
Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşdeğer kaval silindirin kesit alanı

2.2.2.5.1 Eşdeğer kaval silindir

DEŞ

s=d D
Ana parça

Ek parça

ϕB

L1

ϕ

ϕR

FÖN
d
dG

p

FE
MSo

m

FÖN

L2

dD
dG

FE

L Sı

LSı

k

Eşdeğer
Kaval silindir

Esneyen hacim
Sıkışan hacim
Kuvvet dağılım
konisi

M Vi
DP

Şekil 23, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Şekil 24, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı “ AEŞ “
Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasından yalnız sıkıştırılan parçanın
cıvata yakınındaki kısmı elastik olarak şekil değiştirir. Burada kuvvetler cıvata kafası ile
somun arasında çift koni olarak etkilidir. Rötscher'e göre koni açısı ϕR = 45° , ve Birger 'e
göre ϕB = 30° dir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil
değiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla
belirlenir. Buda pratikte pek kullanılmaz. Pratikte standartların önerdiği basitleştirilmiş
formüller kullanılır. Yapılan deneylerde bu hacmin şekli fıçı ile koni arasında, paraboloid
www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

20

Somunlar

olarak görülmektedir. Esneğen hacmin içindeki delik çapı, geçiş deliği çapı “dG“ kadar kabul
edilir. Hesaplarda geçiş deliği etrafında oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul
edip, aynı esneme özelliği olan, eşdeğer hacimde bir kaval silindir alınır.
Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemelerden oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik
esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kadardır ve şu şekilde hesaplanır:
δ P = δ1 + ....... + δ N
δ1 =
δ1
LP1
EP1
AEŞ
δN
LpN
EPN

L P1
L PN
... δ N =
E P1 ⋅ A ES
E PN ⋅ A ES

mm/N
mm
N/mm2
mm2
mm/N
mm
N/mm2

D

1. Parçanın elastik esnekliği
1. Parçanın sıkıştırılan boyu
1. Parçanın Elastiklik modülü
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı
N ninci parçanın elastik esnekliği
N ninci parçanın sıkıştırılan boyu
N ninci parçanın Elastiklik modülü

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı. Eğer ölçüler DP ≤ dD, ise:
A EŞ =

LSı

dG

DP

Şekil 25, Eşdeğer silindir
dD

LSı

dG

dEş
DP

Şekil 26, Eşdeğer silindir
D

dD

mm

DP

mm

dG
LSı

mm
mm

)

( 17 )

L ⋅d
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
x = 3 Sı 2 D
DP
Eğer ölçüler dD ≤ DP ≤ dD+ tan ϕ . LSı ise:
π 2
π
2
2
( 18 )
A EŞ = ⋅ d D − d G + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1) − 1
4
8

(

[

)

]

dD
mm
Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
DP
mm
Esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı
dG
mm
Geçiş deliği çapı
LSı
mm
Sıkma boyu
Ölçü bağlantısı dD ≤ DP ≤ 1,5.dBD için sıkıştırma boyu
max. LSI/d =10 olarak sınırlanır.

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
Eğer ölçüler DP > dD+LSI ise:

LSı

A ES =

Şekil 27, Eşdeğer silindir

(

π
2
⋅ D 2P − d G
4

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı,
baş altı dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

dG

dEş
DP

( 16 )

dD
DP

mm
mm

dG
LSı

mm
mm

(

)

x=3

[

LSı ⋅ d D

(d D + LSı )2

]

π 2
π
2
⋅ dD − dG
+ ⋅ d D ⋅ LSı ⋅ (x + 1)2 − 1
4
8

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

www.guven-kutay.ch

( 19 )

• Sıkılan parçaların değen yüzeyleri düz olmalı.5 6.2. Tablo 4. .2. • Temas eden parçaların yüzey esnemesi dikkate alınmamıştır. Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur.5 3 4 3 4.2. .6 İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" İşletmede oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklüktedir: FÖN = FÖNM − FOt FÖN FÖNM FOt N N N ( 20 ) İşletmede ön germe kuvveti Montajda ön germe kuvveti Oturma kaybı kuvveti FOt = ∆FÖN Montajda ön germe kuvveti genelde Tablo 31 ile bulunur. Yani.temas yüzeylerinin yeri.ch .guven-kutay.5 2.6. Oturma kaybı kuvveti formül ( 21 ) ile hesaplanır: ∆FÖN = FOt = fOt δC δP mm mm/N mm/N f Ot δC + δ P ( 21 ) Oturma değeri Cıvatanın elastik esnekliği Plakaların elastik esnekliği 2.sıkılan parçaların mukavemeti.5 Her parça arası için 1.5 3.1 Oturma değeri Oturma değeri için “ Bauer & Schaurte Karcher GmbH “ firmasının yaptığı deneyler sonucu verdiği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır. sıkılan parçalar bir sürü ince parçadan oluşmamalı. Esneme şu şartlara bağlıdır: . www. 2. RZ µm olarak Vida yüzeyi fOt Boyuna yükleme RZ<10 Enine yükleme 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ<10 10<RZ<40 40<RZ<160 3 3 3 3 3 3 Cıvata kafası ve somunun her biri için 2.2.2.2.Cıvatalar ve 21 Somunlar Bu formüller şu şartlar ile geçerlidir: • Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı.5 2 3 2 2.7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönündeki kuvvettir. Oturma değeri fOt µm olarak (Schrauben Vedemecum) Yüzey pürüzlülük değeri.temas yüzeylerinin sayısı. .temas yüzeylerinin hassaslığı.

2.7.7.2 Plaka kuvveti " FP " Plaka kuvveti. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıdır.35 alınır.FÖN f δP .5 olarak alınır.1 Ek kuvvet " FEk " Ek kuvvet.FÖN Şekil 28.5 n = L'Sı / LSı = 0.3 LSı L'Sı L'Sı LSı L'Sı L Sı Kuvvet dağılım faktörü " n " pratikte 0. pratikte φ = 0.7 Şekil 29. FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − φ) ∆f δP mm mm/N ( 25 ) Plaka kuvvetinden oluşan boy değişimi Plakaların elastik esnekliği www. n = L'Sı / LSı = 0. Ön gerilim diyagramı Kuvvet oranı.2.guven-kutay.22 2.2.FÖN (δC + δP ) . İşletme kuvveti 1 N φ = n ⋅ φ' Kuvvet oranı " φ " φ' = Basit kuvvet oranı " φ' " ( 23 ) δP δC + δ P ( 24 ) n = L'Sı / LSı = 0. Şu şekilde hesaplanır.2. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' den (Şekil 28) şu bağıntı yazılır: F A B δP ⋅ FÖN FEk δP FÖN = = Fİş (δC + δP ) ⋅ FÖN δC + δP Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C F φ = Ek Fİş β α A' Kabul edildiğinden ek cıvata kuvveti : FEK = φ ⋅ Fİş φ Fİş FEK Somunlar FP Fİş Cıvatalar ve ( 22 ) C' δC . işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıdır.ch . Kuvvet dağılım faktörü 2.

Cıvatadaki genlik gerilimi (σg) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG) bire bir karşılaştırılır.2.3 Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " Ek kuvvetten oluşan boy değişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yardımıyla bulunur. cıvatadaki genlik geriliminden (σg) büyük olmalıdır.ch ( 30 ) .FİŞmin ± Fg = ± FEKmax FEKmin = ⋅φ 2 2 www.9 İşletmede genlik kuvveti "± Fg " Makina yapımındaki cıvata bağlantıları. 2.2.2.2.2. FİŞmax .2.guven-kutay. dinamik kontrolda ispatlanacak şartı buluruz. Bu şartı bir formülle göstermek istersek. Bu hesaplarda cıvatadaki genlik gerilimi (σg) çok önemlidir. Burada devamlı dalgalı zorlama. SChe = SChe σg σG SCger 1 N/mm2 N/mm2 1 σG ≥ SCger σg ( 28 ) Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı Cıvatadaki genlik gerilimi Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 2.Cıvatalar ve 23 Somunlar 2.8 İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekilde hesaplanır: FCTop = FSı + FEk = FSı + Fİş ⋅ (1 − φ) = FÖN + FEk = FÖN + Fİş ⋅ (1 − φ) FSı FEk Fİş φ FÖN N N N 1 N ( 27 ) İşletmede sıkıştırma kuvveti Ek kuvvet İşletme kuvveti Kuvvet oranı İşletmede ön germe kuvveti 2.1 Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi ± σg = ± Fg A3 N mm2 Fg A3 ≤ ± σG ( 29 ) Genlik kuvveti Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı AGE yerine daha emniyetli hesap yapmak için pratikte A3 kesit alanı kullanılır.2 Genlik kuvveti “ Fg “ : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekilde hesaplanır.9. ∆f = FP ⋅ δP == FEk ⋅ δC ( 26 ) 2.9.2.2.2. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG). genelde ek cıvata kuvvetinin etkisiyle dinamik.7. yani dalgalı zorlanırlar.2. yükleme sayısı NL ≥ 106 ile hesaplanır.

25 (2) www.2 ön germeli cıvatalar için geçerlidir 0 200 400 600 800 1000 1200 2 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri analitik olarak aşağıdaki formüllerle bulunur. Cıvata genlik mukavemeti 400 300 malzemesinin genlik mukavemet 5. Cıvata malzemesinin devamlı mukavemet mekanik özellikleri ya deneylerle veya diyagramı ait oldukları literatürden alınmalıdır.9 kat yüksek olduğu görülmüştür. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının önerdiği değerlerdir. Pratikte bu değerlerin kullanılmasında fayda vardır. Bu formüller 8. diğer imalat 540 metodu ile imal edilen cıvatalardan iki 10. işlenip 1000 sonra islah edilen cıvatalardan daha 10..9. yani Şekil 30. 2   ( 32 ) Formül yükleme katsayısı NY ≥ 2. 1.. Cıvatanın genlik mukavemet değeri Tablo 5 den okunabilir.9 devamlı mukavemet güçleri.Cıvatalar ve 24 Somunlar 2.6 değeri “ σG “ ya analitik olarak veya 200 tabeladan bulunabilir.9 kaliteli Civatada 6.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “ Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG).7 . B N/mm olarak edilen cıvataların (piyasa somunu veya 1200 cep somun ile yapılan bağlantılarında) 1080 12. Rp0.9 kaliteli malzemenin σor σG σG 2 devamlı mukavemet Emniyetli titreşim.2.ch ( 33 ) .9 900 fazladır.guven-kutay. Ovalama ile vida çekildikten sonra islah edilmiş cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(İS) “:  180  + 52  ( 31 ) σG ( İS) = ±0. Eğer özel bir şart yoksa SCger = 1 alınır: SCger = 1 . Gerekli olan emniyet sayısı için şu değerler önerilir. yüksek temperatur veya korosyon etkisinde olan σor N/mm olarak cıvataların mukavemet değerleri. Şekil 30 islah edilip ovalanarak imal edilmiş vida ve σÖN = 0. 800 islah edildikten sonra ovalama metodu ile imal edilen cıvataların devamlı 8. 10. ND = NY σGZ( İS) = σG ( İS) ⋅ 3 N D / N X ve σGZ(OV ) = σG (OV) ⋅ 3 N D / N X alınır. ortalama gerilim (σor) değerinden ve çentik etkilerinden ötürüde aynı malzemenin normal devamlı mukavemet değerinden daha küçüktür.2.8 640 600 mukavemet güçlerinin. Yapılan araştırmalar sonucu. Bu tabela Textron Verbindungstechnik GmbH & Co.8 kaliteli standart cıvatalar için geçerlidir.75 ⋅   d  Vida çekildikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(OV) “:  FÖN  ⋅σ σG (OV) = ± 2 −  G ( İS) F 0 . İslah edilip ovalama metoduyla imal σÇ.

84 Umdrehungen 0. Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.6 8. bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1’250 Nm ile sıkıştırılır.9.. M12 40 50 90 M14 .9 10.Cıvatalar ve 25 Somunlar Genlik kuvvetinin oynadığı ortalama kuvvet şu şekilde hesaplanır (bak Şekil 19): For = FÖN + 0. www. Sıkma redüktörü Bu redüktörle örneğin.guven-kutay..84 çıkış devir sayısı Şekil 31.2.8 ..6 ve 5.9 < M8 50 60 100 M 8 ..9 ve 12.5 ⋅ FEk FÖN FEk N N ( 34 ) Ön germe kuvveti Ek kuvvet Tablo 5.. Şekil 31 de görülen redüktördeki yazılar şudur: 25 Umdrehungen 25 giriş devir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 2’500 Nm Çıkış momenti 2’500 Nm 0. Tork anahtarı.4 Cıvata sıkma redüktörü Normal çalışmada bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar. 12. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 2. ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara denir..2. Daha büyük momentler için özel sıkma redüktörleri kullanılır.ch .

1 Vidada kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarında. KALDIRMA İNDİRME FN FN FÖN FÖN FSÜR FÖN FÇe FÇe FÇe ϕ FSÜR P d2 π . Formül F( 35 )). 2. Formül F( 36 )). ön germe kuvveti FÖN iç ve dış vida yanaklarının göreceli olarak dönme hareketi ile sağlanır. Vidanın bir ağızının açılımı vidanın helis açısını açı alan eğik düzlemi verir.ch .guven-kutay. Kuvvet ve eğime göre vidada kilitlenme durumu ortaya çıkar. www. Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yardımı ve çevre kuvveti etkisiyle meydana gelir. Vidada kuvvetler Buradaki dik üçgenin yardımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: FSÜR ϕ FÇE FES ϕ ρ+ Kaldırma ϕ ρ FN FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ + ϕ) ( 35 ) FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ − ϕ) ( 36 ) İndirme FÖN ϕ FÇE N Çevre kuvveti ρ ° Sürtünme açısı F N Kuvvet ϕ ° Vidanın helis açısı Şekil 33. indirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33. 3. Somun ve somun vidasınıda eğik düzlemde kayan kütle olarak kabul edelim (Şekil 32).Cıvatalar ve 3 26 Somunlar Bağlantıda gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1. Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşemeden doğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmadan önce cıvata vidasındaki kuvvet analizini yapalım. Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli vidayı ele alalım. Yükün kaldırılması Kaldırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33. d2 Şekil 32.

Eğimi büyük olan vidalarda sıkışma göz önüne alınmalıdır.2 Kilitlenme.guven-kutay. Eğer Eğer Eğer FÇE FSÜR FN ϕ FÖN FSÜR FÇE FES ρ− ρ FN ϕ FES F ÖN ϕ ρ ρ−ϕ ϕ ϕ Şekil 34. ρ > φ ise. oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinden büyükse kilitlenme olur.ϕ > 0 ve FÇE < FSÜR olur. tan ( ϕ . ρ ≥ ϕ ρ = ϕ ise. www. Yani. her şartta sürtünme kuvveti sıfırdan büyüktür. FÇE = 0 ise. Vida yanaklarında kuvvetler ( 37 ) FBi = FÖN N β ° FÖN cos(β / 2) ( 38 ) Bağlantıda ön germe kuvveti Uç açısı Cıvata vidaları standart durumda. yani piyasadan satın alınma şekilleriyle. kendinden kilitlenmelidirler. ρ . böylece FÇE = 0 olur.Cıvatalar ve 27 Somunlar 3. Yük indirme durumları Buradaki veriler yalnız küçük eğimli vidalar (β ≤ 60°) için geçerlidir.ch .ρ ) = 0 dır. β/2 β Fr Radyal kuvvet: Fr = FÖN ⋅ tan (β / 2 ) β β/2 FBi Vida yanaklarındaki kuvvetler: Bileşik kuvvet: FÖN Şekil 35.

Burada dikkat edilecek husus. • Yüksek ön gerilme kuvveti FÖN ile bağlantı sıkılmalı. cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıdır. önlem olarak inanılan vede işletmede fonksiyonunu gösteren bir çözümdür.5.guven-kutay. Çoğu zaman firmada bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır. F ⋅ L3 f = E Sı 12 ⋅ E ⋅ I y LSı = 3 E Iy f FÖN µB N/mm2 mm4 mm N 1 12 ⋅ E ⋅ I y ⋅ f FÖN ⋅ µ B ( 39 ) ( 40 ) Cıvata malzemesinin elastiklik modülü Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti Cıvatanın sehimi Ön gerilme kuvveti Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı Formül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize edilince: • Cıvata malzemesinin elastiklik modülü küçük olmalı. sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap değerinin oranı. Bunun yanında sıkma momentininde paralel olarak düzeltilmesi gereklidir. Tırnaklı conta oldukca emniyetlidir. Kendiliğinden gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: • Gerekli büyüklükte sıkma boyu. Örneğin: Isıdan doğan enine hareketler gibi. Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. yani %90 Re kullanılmalı. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa. Bağlantı sıkışmadığından somun veya cıvata kendiliğinden dönmeye başlar. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarında gevşemeye karşı. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı rondelayı öneririm. LSı ≥ 4.5. • Cıvata sehimi küçük olmalı.d (3. önerilmez. • Cıvata çapı küçük olmalı.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybından ortaya çıkar. esnek cıvata.d) alınır.ch . www. sıkma boyu hesaplanır. Yoksa ön gerilme kuvveti genede küçük kalır.: Standart metrik normal ISO vidalı cıvata bağlantısı Standart metrik ince dişli ISO vidalı cıvata bağlantısı LSı ≥ 4. bağlanan parçaların yüzey basıncını kaldırıp kaldıramamalarıdır. yani.Cıvatalar ve 28 Somunlar 3. • Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı µK ve µB mümkün olduğu kadar yüksek tutulmalı. • Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vede sıkma metodunun tam verilmesi gereklidir. Cıvata malzemesi tam.d (4. Yaylı rondela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir.d) . • Eğer bu konstruksiyon tedbirleri alınamassa.

Kaybolmaya karşı ya yukarıdaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımından emniyetli yapılmalıdır. Tırnaklı rondela ve cıvata başı 3. www.Cıvatalar ve Somunlar 29 Şekil 36. Tel ile emniyet önlemi Şekil 38. Şekil 37.guven-kutay.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altında olan cıvata bağlantılarında gevşemeden sonra bağlantı kendiliğinden çözülüp bağlantı parçaları düşüp kaybolabilirler. ama parçalar düşüp kaybolmazlar. Pim ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez.ch .

4.Cıvatalar ve 4 30 Somunlar Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kaldırma ve taşıma aletlerinde.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmelidir: • Cıvataya gelen yük. Kuvvet dağılım faktörü içinde n = 0. • Cıvatanın kalitesi ve şekli.1 ⋅ R p0.35 değeri bulunur. normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni dışında etki göstermesi halinde geçerlidir. Hesaplanan alan statik ve eksen dışı zorlama altınadki şaftlı cıvatalar içindir.2 mm2 N N/mm2 3. Burada seçimde şu durumlar dikkate alınır: a) Tam eksenden zorlamada ve esnek cıvatalarda bir boy küçük.5 .5 değeri alınır.1 ⋅ R p0. Bunu formül ( 42 ) ile işleyelim.7 alınır. b) Dinamik zorlamada bir boy büyük cıvata alınır.2 ( 41 ) Pratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: Konstruksiyon ölçüleri daha belli olmadığından burada genel kabule gidilir.5 ⋅ FİŞ R p0. Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 değerleri 50° – 60° C ye kadar. • İşletmedeki yüklemenin şekli. A GEger ≥ AGEger FİŞ Rp0. elastik durumda birbiri ile bağlanmış parçaların.2 ⋅ A GE A GE ≥ φ ⋅ FİŞ 0. Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n .2 ( 42 ) cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İşletme kuvveti Cıvata malzemesinin akma mukavemet değeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasından sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (AGE) göre cıvata seçilir. En büyük basit kuvvet oranı φ' değeri için kır döküm bağlantısı aşağı yukarı φ'max = 0.ch . 0. Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericidir.guven-kutay. İlk eskiz yapıldığında cıvatanın kalitesi belirlenip. φ' = 0. cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: FEK = φ ⋅ FİŞ ≤ 0.7 ≈ 0. Buradaki bilgi ve değerler. www. yüzeylerinin doğrudan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarında rijit olduğu kabul edilerek verilmiştir. Veya hiç hesap yapılmadan doğrudan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir. buhar kazanlarında veya basınçlı kazanlarda ise muhakkak kuvvet belirlenmesinde ve hesap sonuç karşılaştırılmasında bu konular için geçerli standart ve şartnameler muhakkak dikkate alınmalıdır. çelik konstrüksiyonda.

6 2.2 kN dan sonraki kuvvet) Cıvata kalitesi: 8.2 kN.8 6. .guven-kutay..9. Isı etkisinde çalışan cıvata bağlantılarında..8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30 10.Cıvatalar ve 31 Somunlar a) Esnek cıvatalarda (dmin ≈ 0.6 5. tam eksenden bir boy küçük Esnek cıvata bir boy büyük www. .- 8..3 10 16 20 25 40 63 80 100 Dinamik boyuna 1.8 şaftlı cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.0 6. ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır.9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27 12. eksen dışı FİŞ = 8.2 kN.0 6.ch M 10 M10 M 14 M14 M 12 M10 M12 . eksen dışı Tablo kuvveti: 10 kN ( taloda 8. çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır.30 36 .9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24 Çözüm: Genelde Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8.3 10 16 20 25 40 63 80 4.--36 .d3) bir basamak ileri. Çünkü 8. Cıvatanın pratik seçimi.8 6 6 5 8 8 6 10 10 8 14 12 10 16 14 12 20 20 16 24 20 20 24 27 20 30 27 24 --. Örnek: Aşağıdaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz. 8.0 1. 8. şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 12 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.5 4. Cıvata kalitesi İşletme kuvveti Tablo 6.6 kN Boyuna kuvvet cıvata ekseni dışından etkili ve dinamik.--.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Esnek cıvata bir boy büyük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. Kuvvetler kN. tam eksenden bir boy küçük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. Cıvatada işletme yükü FİŞmax = 8. FİŞmin = 4..8" seçilir. tam eksenden FİŞ = 8.8 .. tam eksenden FİŞ = 8. İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna. b) Kuvvetin tam cıvata ekseninde etkili olması halinde bir basamak geri gidilir.6 2. .2 kN. FİŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı Statik boyuna 1. 8.8 5.6 4.8 kalitesi en ekonomik ve bütün dünyada her yerde bulunan metrik cıvatadır.5 4.2 kN.

Rp0. indeksine göre Cıvatada hesap için kullanılan en küçük kesit alanı Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı Anma kesit alanı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı Vidanın gerilim kesit alanı Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı Esnek cıvatada ince şaft kesit alanı Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı Elastiklik modülü Cıvatanın elastiklik modülü Bağlanan parçaların elastiklik modülü Kuvvet.Cıvatalar ve 5 Somunlar 32 Formüller ve Tablolar 5.guven-kutay.2 Rm Birim mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm N/mm2 N/mm2 N/mm2 N N N N N N N N N N N N N N N N N N mm mm Nm Nm Nm Nm mm mm N/mm2 N/mm2 Tanımı Alan. L2 LSık Mön MSı Mt MVi P Ph Re . işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ek kuvvet FEK nin üst ve alt sınırı Cıvata eksenine dik toplam enine kuvvet Genlik kuvveti. genlik kuvvetlerin düşünülen statik çıkış kuvveti Ön gerilmede yüzey oturmasından doğan kuvvet kaybı İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sıkıştırma kuvveti Yaylanan parçaların tek tek boyu Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu Fön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti Montajda sıkma momenti Torsiyon momenti Vidanın momenti Tek ağızlı vidanın hatvesi. adımı Çok ağızlı vidanın toplam hatvesi.2% akma dayanıklığı kopma dayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti www. titreşimli yüklemede bir yönde doğan kuvvet İşletme kuvveti. genel Cıvatanın en küçük akma mukavemet değerine eşdeğer kuvvet cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet Ek kuvvet. toplam adım akma dayanıklığı (mukavemeti) / 0.1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol A A0 A3 AAN Ab AEŞ AGE Ai AŞİ DP E EC EP F F0.ch . işletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı Normal kuvvet Cıvatada ön gerilme kuvveti Sıkma hatası sonucu elde edilen en küçük ön gerilme kuvveti Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşdeğer kuvvet Cıvatayı etkileyen montajdaki ön gerilme kuvveti Ortalama kuvvet.2 FC top FEK FEkü : FEka FEtop Fg Fİş Fİşü : Fİşa Fn Fön Fön min FÖN90 FönM For FOt FP FSık L1 .

Cıvatalar ve Küçük harfler Sembol Birim d mm d2.guven-kutay. Profil çapı Diş dibi çapı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzeyi dış çapı Cıvata başında veya somunda sürtünme kuvvetinin etki çapı Geçiş deliği çapı. ° mm/N mm/N mm/N mm/N mm/N ° ° ° − − − − − ° N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 Somunlar Tanımı Anma çapı. ϕB = 30° Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı. vidanın dış çapı Bölüm çapı . ϕR = 45° azaltma faktörü (σBi/σzM) Sürtünme katsayısı cıvata başı sürtünme katsayısı cıvatada genel ortalama sürtünme katsayısı vidanın sürtünme katsayısı Vidada sürtünme açısı Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi Cıvatanın çekme dayanımı (mukavemeti) Cıvatanın genlik gerilimi Cıvatanın genlik mukavemeti İzdüşüm yüzey basıncı Emniyetli izdüşüm yüzey basıncı Torsiyon gerilimi www. bağlantı deliği çapı.δSo ϕ ϕB ϕR κ µ µB µgen µVi ρ’ σBi σçM σÇM σg σG σl σlEM τt − − rad . D2 mm d3 mm dD mm dEt mm dG mm dGE mm dŞi mm fCi mm fOt mm fP mm kP − n − p N/mm2 pS N/mm2 z − Eski Yunan harfleri Sembol Birim Φ − Φk αSı β δ δB δC. δP δi δVi.ch 33 . Delik çapı vidada gerilme kesit çapı Esnek cıvatada ince şaft çapı Cıvatanın Fön + FEK etkisinde boyunun uzaması yüzey pürüzlüğünün oturma değeri Sıkılan parçaların Fön etkisinde boyunun kısalması Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü Kuvvet dağılım faktörü Yüzey basıncı Cıvata başı veya somunda maksimum yüzey basınç değeri İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Tanımı kuvvet orantısı FEK / Fİş Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Sıkıştırma momenti faktörü Cıvatanın esneklik faktörü / Vidanın tepe açısı elastik esneklik cıvata başının elastik esnekliği Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği herhangi bir silindir şeklindeki elemanın elastik esnekliği vidanın ve somunun elastik esnekliği Vidanın helis açısı Birger e göre kuvvet konisinin açısı.

devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 40.2 bak Tablo 18 A GE F( 8 ) Torsiyon gerilimi τt Fİş ⋅ d 2 τt = ⋅ tan (ϕ + ρ' ) 2 ⋅ Wt F F( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi 2 σ Bi = σ çM + 3 ⋅ τ 2t ≤ 0.2 F( 10 ) Cıvatada genlik gerilimi.2 bak Tablo 18 σİş = σç = P bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGE d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 F( 3 ) Vidada diş yanağı basıncı p H1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ⋅ P m somun yüksekliği bak Tablo 12 p= π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ m pger bak pS Tablo 23 F( 4 ) Gerekli somun yüksekliği merf Fİş ⋅ P m ger ≥ π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ pger F( 5 ) Cıvatada genlik gerilimi. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 39. Vinç kancası 5.1.ch F .2 gerilimi F( 2 ) Fİş Rp0.µVi F( 7 ) Fİş Çekme gerilimi σç = Rp0.8 ⋅ R p0.9 ⋅ R p0.2.2 µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.155.2.1 Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları 5.2. Germe cıvatası σG bak Tablo 19 www.2 Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları F( 6 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 A GEger ≥ ρ’ = arctan(µ’Vi) 0.2 34 Somunlar Makinada bağlantı cıvataları 5.1 Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları F( 1 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş Bilinen işletme kuvveti Fİş A GEger ≥ σİş İşletmedeki cıvata çekme 0.Cıvatalar ve 5.guven-kutay.1.6 ⋅ R p0.

d3 Uç açısı metrik ISO için β = 60° Normal şaftlı dGE = (d2+d3)/2 Esnek vida dŞi ≈ 0.17 ⋅ FönM ⋅ d MSımin = MSımax / αSı F( 15 ) MSı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 28 F( 16 ) Sıkıştırma kuvveti FSı = F ön .9 ⋅ R p0.159 ⋅ P + µ gen ⋅  0. AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı d0=dGE= (d2+d3)/2 Esnek vida d0 = dT ≈ 0.1.1 Bağlantıda montaj değerleri 5. µVi ve µB Metrik ISO.dişli vidaların sıkma momenti bak Tablo 27 M Sı = FönM ⋅ (0. d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 d3.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) Montajda sıkma momenti.µVi d Et  d2 M Sı = FönM ⋅  ⋅ tan(ϕ + ρ' ) + µ B ⋅ Metrik ISO vidada β = 60° 2   2 p.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.2 F( 18 ) Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σçM = 0.2.2 ⋅ A GE =0.9 ⋅ R p0. d2 ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 µgen .577 ⋅ d 2 + Et 2      F( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı ≈ 0.2 Montajda cıvatadaki gerilimler F( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi Rp0.9.2.2 malzemenin akma sınır değeri 2 σBi = σçM + 3 ⋅ τ2t ≤ R p0.F P = F ön . d   M Sı = FönM ⋅ 0.1 Bağlantı sıkıştırma momenti F( 11 ) F( 12 ) F( 13 ) ρ’ = arctan(µ’Vi) µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.d3 Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için.155.ch .F İş ⋅ ( 1 .Cıvatalar ve 5.1.159 ⋅ P + 0.2. yani dŞi < dGE π 2 FÖN 90 = σ çM ⋅ A GE = σ çM ⋅ ⋅ d Şi 4 www.159 = F F( 20 ) ÖN 2 ⋅ π 2 4  P  β 1 + 3 ⋅  ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  tan β  =0.9.2.577  d0  2 ⋅ π   2 F( 21 ) Esnek cıvata için.guven-kutay.2. yani d ≥ dGE F( 19 ) F = σ ⋅ A = σ ⋅ π ⋅ d 2 çM GE çM GE ÖN 4 1 0.Φ ) 5.2.2 4 1+ 3⋅   d0  P  β ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  2⋅π  2 µVi bak Tablo 27 p.2 35 Somunlar Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları 5. genel dEt ≈ (dD+da) / 2 µgen = µVi = µB eşit olarak kabul edilirse.2.

4 d f 1 L = ⋅ F E A cıvatanın elastik esnekliği F( 24 ) δC = δ K + δ1 + δ 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + δ V + δSo Li 0.5 d ] F( 34 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: FönM = αSı ⋅ [FSı + FOt ] www.4d ⋅  + + + ⋅⋅⋅ + + F( 27 ) E C  A AN A1 A 2 A3 A AN F( 28 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f Lk δP = P = Fön A EŞ ⋅ E P EP malzemenin elastikiyet modülü    s=d D k δC = FE ϕB L Sik kaba taslak dG bak Tablo 12 ϕB Birger’e göre ϕB = 30° ϕR Rötscher’e göre ϕR = 45° d dG Fön p F( 29 ) • eğer dD ≤ DP ≤ dD+LSık ise F( 30 ) ( [ ) ] π 2 π 2 ⋅ d D − dG + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 • eğer DP < dD ise A EŞ = ( π 2 ⋅ D 2P − d G 4 F( 31 ) • eğer DP > dD + LSık ise π π 2 A EŞ = ⋅ d 2D − d G + ⋅ d D ⋅ LSik ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Montajda gerekli ön gerilme kuvveti: F( 32 ) • komple FönM = αSı ⋅ FSı + Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt ( [ ) [ ] ) L ⋅d x = 3 Sik D D 2P x=3 LSik ⋅ d D (d D + LSik ) ] F( 33 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli değilse: FönM = αSı ⋅ Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt [ MSo M Vi DP A EŞ = FE m bak Tablo 12 ϕR Fön L1 eşdeğer kaval silindirin kesit alanı dD L3 L2 F( 23 ) elastik esneklik dD ≈ s 0.guven-kutay.4 ⋅ d 0.d2 1  0.4 ⋅ d L1 L 2 0.ch .5 ⋅ d δV = δSo = F( 26 ) E C ⋅ A3 E C ⋅ A AN δ= L1 L2 EC = Eçelik =210000 N/mm2 A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 AAN = 0.2.π.5 ⋅ d 0.25.4 ⋅ d δi = F( 25 ) δ K = E ⋅ A EC ⋅ Ai C AN 0.2.3 Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları Elastik boy değişmeleri L⋅σ F⋅L F( 22 ) f = ε ⋅ L = = E E⋅A Lk 0.Cıvatalar ve 36 Somunlar 5.1.

5 ⋅ Fçe ⋅ d 2 µgen.2.Cıvatalar ve 37 Somunlar F( 35 ) MSı nın getirdiği ön gerilme kuvveti. µVi ve µΒ bak Tablo 27 . hesapsal FönM = F( 36 ) 2 ⋅ MSı    d D + dG  1  + ⋅ µ K + tan ϕ d 2 ⋅ µ gen ⋅  2 ⋅ d2  cos(β / 2 )    veya FönM ≈ FÖN90 FönM Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σ çM = A GE Vidadaki sürtünme momenti F( 37 ) M Vi = 0.guven-kutay.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi τ tIs = M ViIs Wt www.2 Cıvatada işletme değerleri 5. δP fPmin = fPmax / αSı 5.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi F( 38 ) τt = M Vi Wt F( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .25 ⋅ π ⋅ d 2D − d a2 ) δC bak formül F( 27 ) fCmax = FönM . δC αSı bak Tablo 20 fCmin = fCmax / αSı FönM bak formül F( 35 ) F( 43 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması Montajda bak Tablo 12 da = dG + 2 .2. µVi ve µΒ bak Tablo 27 M Vi = 0.ch µgen.1 İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi F( 44 ) F( 45 ) M ViIs = 0.2.2. d33 / 32 F( 41 ) Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı ( A b = 0. kk / da ≈ dG F( 42 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması Montajda dD Fön bak formül F( 68 ) δP bak formül F( 28 ) fPmax = FönM .2. d33 / 16 F( 40 ) Vidadaki eğilme karşı koyma momenti We = π .

9 kaliteli Cıvatada genlik mukavemeti 6. Bak Tablo 18 Genlik kuvveti kuvvet oranı Fİş max − Fİş min F −F δP ± Fg = ± Ek max Ek min = ± ⋅Φ Φ = n ⋅ Φk = n ⋅ 2 2 δ +δ P C 5.9 L SI 8.6 200 Şekil 42. B 1000 10.2.2  Rp0. F( 48 ) ve F( 49 ) NY ≥ 2.35 .7 2 Şekil 41.İmalat bitiminde islah edilmiş (İS)   180 σ G ( İS) ≈ ±0.8 640 600 σG σG 800 n = L'SI / L SI = 0.5 σor 10.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.2. Fİş Tablo 29 ile Φmax ≈ 0.3. işletme kuvvetinden cıvatayı etkileyen ek kuvvet δP FEk = Fİş ⋅ = Fİş ⋅ Φ δC + δ P δ C F( 52 ) Hafifletme kuvveti FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − Φ ) = Fİş ⋅ δC + δ P www.3 L' SI 900 540 300 n = L'SI / L SI = 0.ch FEk = 0.75 ⋅  + 52    d .2.Cıvatalar ve 38 Somunlar 5.2 ) F( 46 ) A GE veya AŞİ ≥ F( 47 ) Cıvatada genlik gerilimi.9 L' SI σÇ.İmalat bitiminde ovalanmış (OV)  F  σ GZ( OV ) = σ G ( OV ) ⋅ 3 N D / N X σ G ( OV ) ≈ ± ⋅  2 − V  ⋅ σ G ( İS)  F0.1 Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti F( 51 ) Ek kuvvet.2 malzemenin akma sınır değeri  alınır. Cıvatada devamlı mukavemet değeri ≤ ± σG L' SI L SI 5.9 400 10.9 kaliteli malzemede devamlı mukavemet 0 200 400 σor 600 800 1000 1200 N/mm olarak ( αSı ⋅ FSı ger + Fİş ν ⋅ R p0.guven-kutay. ND = NY σ GZ( İS) = σ G ( İS) ⋅ 3 N D / N X Cıvatanın genlik mukavemeti .35 . Kuvvet dağılım faktörü AGE / AŞİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 FSıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fg bak formül F( 50 ) Formül.2. devamlı gerilim ± σg = ± F( 48 ) F( 49 ) F( 50 ) Fg A3 n = L'SI / L SI = 0.3 Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri 2 L SI N/mm olarak 1200 1080 12.

3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması.ch .17 ⋅10−3 www.2 (R p0.29 ⋅  d  yüzeylerinin biribiriyle tam değmesi   halinde standart cıvata ile yapılan Esnek. oturma değeri fOt F( 59 ) f Ot ≈ 3.2.3.Cıvatalar ve 39 Somunlar Dalgalı işletme kuvvetinde ön gerilim üçgeni. kaval ve benzeri şaftlı cıvataların bağlantılar için geçerlidir. sondurum alma değeri fOt f Ot f f = Ot ⋅ Φ k = Ot ⋅ (1 − Φ k ) F( 57 ) FOt = Φ bak Tablo 29 δC + δ P δ P δC Normal şaftlı cıvataların oturma değeri fOt Bu oturma değeri masif cıvata 0.16 ⋅ (L Kl ⋅ δS ⋅ ES )0.2 veya akma sınırı R e ) f fP 5.2 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet F( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet FCtop = Fön − FOt + FEk = FSı + Fİş F( 54 ) Ortalama kuvvet F + FEka For = FÖN + Ekü ⋅Φ 2 δP δC + δ P F( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φk Φk = F( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ = n ⋅Φk = n ⋅ δP δC + δ P 5. Rötscher üçgeni F νA δf FEk α Fk β α f Ci F Citop FP FIs Fg β F or Fön Fg F0.3.2.34  L Kl  −3 bağlantılarında ve bağlantı parça ⋅ 10 F( 58 ) f Ot ≈ 3.2.guven-kutay.2.

δCiş fCişmin = fCişmax/αSı F( 73 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması İşletmede fPişmax = Fön . yani dŞi < dGE F( 61 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.guven-kutay.2.4 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti Normal cıvata için.Cıvatalar ve 40 Somunlar 5.ch . formül F( 56 ) Ab bak Tablo 12 pS bak Tablo 23 µ bak Tablo 27 z cıvata adedi FSı ger = Fön min − Fİş ⋅ (1 − Φ ) F( 68 ) İşletmede maksimum sıkıştırma kuvveti Fön max = FönM max − FOt F( 69 ) İşletmede minimum sıkıştırma kuvveti Fön min = FönM max / αSı − FOt FönMmax FOt FEkmax αSı FSı Φ bak formül F( 32 ) bak formül F( 57 ) bak formül F( 51 ) bak Tablo 20 bak formül F( 16 ) bak Tablo 29.5 İşletmede gerilimler F( 62 ) Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi Φ bak Tablo 29.6 İşletmede yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için F( 64 ) FCtop p İş = ≤ pS Ab F( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için FÖN90 + Φ ⋅ Fİş FönM + Φ ⋅ Fİş p İş = ≈ ≤ pS Ab Ab Gerekli sıkıştırma kuvveti F( 66 ) FEtop FSı ger = µ⋅z F( 67 ) FCtop bak formül F( 53 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 FCtop bak F( 70 ) Ab bak Tablo 12 FÖN90 bak Φ Tablo 29.1 ⋅ R p0.25. yani d ≥ dGE F( 60 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0. Kuvvet FCtop = Fön max − FOt + FEk max F( 71 ) Cıvatanın işletmedeki çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE F( 72 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması İşletmede fCişmax = Fön .2.2 ⋅ A Şi 5.9. formül F( 56 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 AŞi = 0.2.2 ⋅ A GE Esnek cıvata için. veya formül F( 56 ) FCtop AGE bak F( 70 ) bak Tablo 8 veya Tablo 9 δC αSı FönM Fön δP bak formül F( 27 ) bak Tablo 20 bak formül F( 35 ) bak formül F( 68 ) bak formül F( 28 ) F( 70 ) İşletmede cıvata boyuna max.1 ⋅ R p0.3.3.3. δPiş fPişmin = fPişmax / αSı www.π. dŞi ≈0.dŞi2.2.d3 d3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 τt bak formül F( 38 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t F( 63 ) Cıvatanın işletmede çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE 5.2.2.

ch 0.8 1 4.5 3.3 4.8 0.1 1.3 1.8 4.5 4.8 2.5 4 4 4. orta kaba s 1.4 0.5 5 5 5.7 2.3 1.5 1.7 0.4 3.8 2.6 0.5 12 13 13 13.4 0.5 2 3 1.8 0.5 3.5 1.4 1. Vidada hatve III 1 ISO ISO-Ince ISO-Vida 0.5 2 3 1.5 0.6 7 7.1 3.5 1.2 2.3x45° I Geçiş deliği çapı dG Köşe Kk kırma Hassa tol.4 6.5 1.8 2 2 2.guven-kutay.3 1.5 2 2 2 1.3 5.5 3 0.6 2.5 1.5 4 0.3 1.2 1.5 2 3 1.4 1.4 0.3 0.4 0.5 11 12 11.5 19 20 21 21 22 24 23 24 26 25 26 28 28 30 32 31 33 35 34 36 38 37 39 42 40 42 45 43 45 48 46 48 52 50 52 56 54 56 62 58 62 66 62 66 70 64 68 72 66 70 74 .2 2.4 1.5 0.3 0.5 2.5 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1.2 3.5 1.5 3 1.5 2 3 1.5 2.8 1.7 3.7 1.2x45° 2 4 4 4 4 4 4 4 4 + IT14 / .3 1.5 2 3 1.5 3 1.3 1.8 0.5 14.8 0.5 4.6 8 8.4 7.15 0.8 0.5 15 15.4 9 10 9.Cıvatalar ve Somunlar 41 Tablo 7.9 3.5 0.3 1.4 2.5 18.5 2 3 1.5 1.5 1.5 1.9 4.1 1.5 3 1.8 1.IT12 II 0.3 1.5 3 3 3.6 1.8 0.4 1.5 2 3 www.8 5 5.5 0.5 1.6 3.1x45° 2.3 1.8 6.8 1 1 1 1.5 5.2 4.4 1.3 0.5 17 17.4 10 11 10.5 6 6 1 1 1 1.2 1.1 2.6 2.4 2.8 2 2 2.5 2 2 2 2 0.5 16.5 3 1.5 5.3 5.2 0.2 0.5 2 3 1.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 62 64 1.

353 1.593 1652.587 50.077° 2.307 0.065 12.252 56.386° 4.436 2.779 11.095 518.980 4.910 1306.480 5.319 14.153 0.75 2 2 2.276 0.835 15.61343 P R1 = H/6 = 0.135 0.271 0.863 12.933 16.376 22.670 37.869° 2.405° 3.248 Gerilim kesiti AGE mm2 Diş dibi kesiti A3 mm2 Helis açısı ϕ 0.473 6.073 3.013 4.190 281.428 56.727 33.374 3.067 3.491 0.933 20.760 2.215 0.129 40.675 3.767 0.929 1.681 3.121 175.031 6.820° 1.208 2. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri H/4 H/2 60° 1 1.149 1757.217 0.376 20.596° 3.624 1.75 0.103 64.5 6 6 d2 P Dış vida.913° 1.436 2.683 17.376 10.990 84.587 46.051 25.553 816.319 25.706 2.294 17.ch .185° 3.894 32.227 1.245 0.722 975.706 31.45 0.732 1.977 2.013 2.189 0.870° 1.868 1045.183 20.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.752 26.171 1.373 1.835 13.120 1376.193 759.773 6.727 30.147 2.135 0.5 3.211 29.020 2675.165 2.866 45.076 1.028° 2.894 1.377 0.293 0.353 1.4 0. TS61/3).374 3.077 44. www.670 34.841 52.07217 P tan ϕ = P/(π.740 2.752 1120.639 60.693 0.267 115.guven-kutay.153 0.850 3.273 427.051 27.775 8.221 1.083 1.368 0.627 1.5 2.764 3.08253 P H1 = 0.681 0.473 244.000 7.677 0.2 1.135 225.244 0.840 1.168° 3.706 144.519 2887.037° 1.647 8.712° 3.977 3.480° 2.6 2 2.5 1. Metrik ISO-Standart dişli vidalar (ISO 68 .5 4 4.253° 3.402 36.211 31.624 1.866 49.609 57.580 4. cıvata Anma çapı d=D H/6 D2 D1 D R1 B d2 = D2 =d – 0.782° 2.301° 2.188 9.183° 2.5 3 3 3.248 3.427° 4.567 2.141 3.454 2.460 0.480° 2.948 2.534 1.950° 2.514° 3.429 0.988 647.668 192.083 1.546 13.003 1473.402 39.399 352.129 42.165 2.639 0.148 1224.920 1.6 0.527 324.099° 1.534 1.270 2.64952 P Diş yüksekliği d3 D1 h3 H1 0. Burada bulunmayan vida değerleri. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.405° 3.406 560.067 3.379 0.387 2.106 11.794 303.466 8.5 4 4 4.834 2030. İç vida.017 2362.777° 1.103 d d3 Diş dibi çapı H = 0.789 2.110 3.8 1 1.074 1.25 0.123 36.026 10.7 0.5 0.546 14.204 2227.093 34.252 53.428 60.227 1.54127 P d3 = d – 1.688 4.479 39.433 0.147 2.893 1.957 5.729 0.35 0.505 61. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.22687 P h3 = 0.038 1.752 48.894 2.391 5.376 18.812 0.454 2.5 2.134 4.406 0.077 42.701 14.209 1905.840 2.545 4.003° 2.701 16.d2) Matkap çapı DM = d – P M 12 = Anma çapı 12 mm olan cıvata Cıvatanın çap ölçüleri Hatve Bölüm çapı (Adım) d2 = D2 P 0.760 3.541 0.350 7.319 23.439 156.505 0.480° 2.5 3 3.460 0.509 1.294 19.752 52. DIN 13 T1 .237° 2.640° 4.5 5 5 5.947 1.183° 2.853 11.160 9.25 1.613 0.019 4.093 36.325 0.479 41.046 54.459 2.280 912.752 23.917 6.5 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 64 68 0.231 2519.046 57. ölçüler mm dir.972 3055.935° 2.25 0.294 20.706 28.707° Bu tabeladaki değerler.838 1.247 104.5 4.405° 3.292 76.Cıvatalar ve 42 Somunlar Tablo 8.353 1.86603 P D1 = d – 1.242 3.933 18.504 459.706 2.5 5.587 693.750 10.534 1.

546 61.188° 1.835 78.891 642.227 1.5 1.976 1603. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.701 87.104 178.071 11794.260 1542.199 92.160 46.026 34.072 167.160 14.021 5842.051 32.165 2.376 29.402 120.5 1.093 75.721 4722.165 2.25 olan cıvata M 12x1.083 1.083 1.454 2.376 47.004 385.382 1153.454 0.917 15.188 10.546 87.701 27.25 1.165 2.840 2.647 11.188° 0.541 0.410 276.227 1.160 40.835 70.165 2.582° 1.701 21.469 1266.227 1.596° .606° 1.402 59.61343 P R2 Tablo 9.624 2.937 1205.055 4793.18 864.677 0.480° 2.416 621.917 19.895 2975.773 6.920 0.454 2.920 0.670 97.376 61. www.546 53. TS61/5-13).083 1.480° 1.670 87.350 14.462 364.Cıvatalar ve 43 Somunlar İç vida.402 51.466 10.920 1.350 10.546 97.670 61.752 40.546 27. Helis ϕ 2.370° 0.454 2.093 120.546 69.613 0.796 916.691 1673.781 3658.165 2.366° 1.840 1.083 1.248 271.667° 0.026 14.614 595.920 0.470 259.005 384.835 108.227 1.174 285.093 59.376 35.670 69.093 85.671 622.376 41.227 1.396 4428.227 1.677 0.920 0.606° 1.613 0.5 1.037° 1.083 1.920 0.942° 0.798 56.402 67.613 0.05 Diş dibi kesiti A3 mm2 36.188° 0.402 75.051° 0.624 1.767 0.083 1.546 77.5 1.051 44.835 34.167 96.121 3862.454 2.249 7275.295° 1. Cıvata Gösterilmesi : Anma çapı 12 mm ve hatvesi 1.043 3798.466 8.701 97.026 18.165 d d3 Cıvatanın çap ölçüleri Gerilim kesiti AGE mm2 39.917 11.336° 0.25 1.812 0.835 123.136 4566.026 40.227 1.552 3535.866 11906.503 400.376 22.812 0.835 62.guven-kutay.5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 (Adım) P Bölüm çapı d2 = D2 Diş dibi çapı d3 D1 7.541 0.835 54.201 2300.097 939.767 0.154 171.917 9.701 69.376 23.546 122.840 1.862 7102.718 3031.030 91.411° 0.670 77.22687 P h3 = 0.557 11546.278 9084.835 98.942° 2.004 9181.812 0.037 157.701 53.402 95.701 61.835 28.165 2.647 15.093 67.239 2742.701 122.564 2143.188 8.026 46.958 2850.366° 1.18 Bu tabeladaki değerler.093 51.582° 0. Burada bulunmayan vida değerleri.931 6019.5 1.624 1.771 5686.350 18.160 34.083 1.083 1.032 11327.227 1.773 10.271° 0.5 1.565 7473.319 32.454 2.083 1.08253 P d3 = d – 1.222 7562.402 85.752 46.667° 0.051 38.851 1294.516° 0.820° 1.546 21.07217 P tan ϕ = P/(π.942° 0. DIN 13 T12 .773 18.160 28.154 1705.957 2251.319 38.670 122.78 820.ch d2 D2 D1 D R1 H/4 B P Dış vida.64952 P H = 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.541 0.026 28.749° 0.701 107.319 44.454 2.670 Diş yüksekliği h3 H1 0.613 0.093 95.86603 P H1 = 0.835 88.686 2050.54127 P D1 = d – 1.350 6.463° 0.519 6099.812 1. Metrik ISO-İnce dişli vidalar.438° 1.781° 0.188° 1.083 1.835° 0.701 77. (ISO 68 .227 1.812 0.541 0.812 0.160 22.812 0.376 19.026 22.546 107.606° 1.d2) Matkap çapı DM : DM = d – P H/6 d2 = D2 = d – 0.227 1.160 18.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0. Somun h3 60° H1 H/2 H/8 Somunun çap ölçüleri H Hatve 8 12 16 20 10 12 16 20 24 30 36 42 48 24 30 56 64 72 80 90 100 110 125 36 42 48 56 64 72 80 90 100 125 1 1 1 1 1.752 53.773 14.25 Anma çapı d=D 60° H/2 R1 = H/6 = 0.920 0. Ölçüler mm dir.297 86.

15 0.768° 4.5 2.493° 3.312° 3.5 94 87 6 5945 0.2 0.25 18 15.5 P H4 = h3 = H1+aC P aC H1 R1 H4 h3 d3 d2 d aC R2 Dış vida.5 70 64 5 3217 0.aC R2 = max aC tan ϕ = P/(π.5 50 4.046° 5.5 0.5 1018 0.5P d3 = d – 2h3 D1 = d – 2H1 = d – P D4 = d + 2aC Gösterilmesi : Anma çapı d=40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez vida Tr 40x7 P aC H4 = h3 Anma çapı d 8 10 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 1.5 5 5.25 29 25 3 491 0.5 75 69 5 3739 0.046° 4.037° 2.15 9 7.5 2.477° 2.5 22.9 1.5 55.5 0.458° 2.5 48 43 4 1452 0.5 89 82 6 5281 0.5 18.5 0. H1 = 0. Somun 30° D2 D4 d2 = D2 = d – 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.5 56.25 10.2 0. Metrik ISO-Trapez profilli vidalar.5 44 39 4 1195 0.75 2.804° 2.571° 3.25 0.258° .5 2 189 0.327° 2. Burada bulunmayan vida değerleri.25 14 11.5 33 29 3 661 0.75 3. (DIN 103).768° 3.Cıvatalar ve 44 Somunlar Tablo 10.149° 3.2 0.5 84 77 6 4657 0.ch 18 1 10 20 1 11 Helis açısı ϕ 3.5 36.5.5 0.5 40.guven-kutay.5 Hatve (Adım) P (1.604° 2.430° 2.5 79 72 6 4072 0.25 25.5 8.5) (2) (2) (2) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (6) 1. Ölçüler mm dir.5 32 3.25 21.25 2.5 6.5 1. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.5 0.197° 5.955° 3.5 269 0.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 0.25 6.037° 2. Cıvata D1 dS = (d2+d3)/2 R1 = max 0.25 0.5 398 0.5 0.312° 3.25 0.768° 2.25 1.d2) Matkap çapı DM = D1 = d – P İç vida.7 0.5 103 94 7 6940 1 113 104 7 8495 1 Bu tabeladaki değerler.5 1963 0.5 804 0.5 36 3. www.5 1 44.5 2 104 0.25 0.5 2 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 10 10 10 10 12 12 12 12 14 14 (8) (8) (10) (10) (10) (12) (12) (12) (14) (16) (16) (16) (16) (18) (18) (18) (20) (20) (22) 14 1 8 16 1 9 Bölüm çapı Diş Diş dibi Diş dibi Diş dibi yüksekli kesiti boşluğu çapı ği d2 = D2 A3 d3 aC H1 7.5 4 4.75 30.5 65 59 5 2734 0.604° 2.234° 3.5 60 54 5 2290 0.197° 4.

0 13. TS 61.662 15.431 38.337 19 6.9 59.3 14.806 14.guven-kutay.4 / z L2 H = 0.640327 .4 6.157 12. ISO 228-1.910 40.309 11 16. Boru vidaları profil ölçüleri. P P = 25.249 31.5 7.147 8. A ile B toleransı bağıntısı B = 2A 3) Burada yalnız ISO 7-1 değerleri verilmiştir.279 24. P ölçü a kesiti L3 d H = 0.0 9.2 20.309 11 13.8 11/4 32 12.1 11. P R = 0.4 / z L1 Silindirik iç vida konik dış vida a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vidanın gösterilmesi Standart iç vida dış vida ISO 7-1 Silindirik Rp ½ Konik R ½ ISO 228-1 Silindirik G ½ Konik G ½ A 2) b) Ölçüler ölçme çaplar vida boyu 3) Parma düzle vida Hatve kta diş Boru kullami anma dış bölüm iç L3 L2 çapı 3) sayısı nılan mesafe çapı min min z L1 a 3) d=D d2 =D2 d1=D1 P 1/8 6 4 9.4 16.8 11.950 1.5 21.324 44.1 1/2 15 8.9 25.Cıvatalar ve 45 Somunlar Tablo 11. P P = 25.7 47.5 21.566 0.135 56.656 2.445 1.770 30.952 2.7 3/8 10 6.ch .793 18.2 16.5 26.117 1. 2) Bölüm çapı toleransları A veya B dir.5 1 25 10.960237 .7 23.1 de aynı ölçülere sahiptir.4 1) İç ve dış vida profili ISO 228. P R = 0.4 33.631 1.4 10.4 19.2 15.309 11 13.955 19.2 3/4 20 9.960491 .907 28 4.845 2.309 11 11. Silindirik iç vida 1) konik dış vida ISO 7-1 .1 2 50 15. Ölçüler mm dir.803 46.337 19 7.1 11/2 40 12.441 25. ISO 7-1.291 2.5° P 90° ölçü kesiti d d2 d1 H/6 P h = 0.814 14 9.7 41. www.137329 .614 58.6 19. ISO 228-1 ISO 7-1 R R R H h R H/6 1:16 27.640327 .5 1/4 8 6 13.301 11.728 9.5° 27.5° 27.5° h = 0.1 16.137278 .814 14 10. P d vida ekseni 27.4 19.

500. 120.2 2. 25. *)2 L > 125.6 72.1 7.5 5..9 28.5 12.4 20 M12 18 20.3 4. 30.5 25.0 427 55 M30 46 50. 110.5 157 30 M20 30 33..9 13. 35. 260.6 1294 90 *)1 *)5 21 21. 12.6 7..66 2.5 4..5 11 12 14.9 18. 40.3 22 28 6. 16.4 9 10 11.3 26 90 96 43 45 48 60.7 337 45 M24 36 40 15 54 60 25 26 28 33.2 3.1 4 18 24 5. 90. 300.79 3.5 6 7.8 34 40 12.6 42.7 577 60 M33 50 55.2 4. 280.4 5.8 22.3 5. 220. 10. 60.4 1.3 25 M14 21 23.9 11. .8 6.2 6.ch . 20.0 12 M8 13 14.4 8.7 66 72 31 33 35 42.6 4.5 19.7 2.4 3.8 6.1 856 70 M39 60 66.01 M4 7 M5 u max = 2P b m d Vida anma çapı s Anahtar ağızı e Köşe boyu k Kafa yüksekliği b Vida boyu m Somun yüksekliği dG Geçiş deliği çapı dD Temas dairesi çapı Ab Bası alanı Lmin en küçük cıvata boyu LSı Sıkıştırma boyu dG dD Ab Lmin *)1 *)2 *)3 *)4 hass nor kaba 2 12 --- 2.6 688 65 M36 55 60. 8.1 16 M10 16 17.6 356 50 M27 41 45. ölçüler mm dir.2 244 40 M22 34 37.8 14 --- 3.5 30 36 10.guven-kutay.6 10 M6 10 11. 240. 140. *)3 somun tipi 1 için .5 16. 150.7 14 50 56 23 24 26 31.4 6. 70. 50.4 8 8 8. L k m L SI s e d dG dD 2P u b d s e k M3 5.4 26 32 8.8 6 13 13. 200 mm ye kadar .4 25 84 90 40 42 45 55.9 1069 80 M42 65 71.4 72 78 34 36 38 46. 160.5 6.5 46 52 18 10 21 22 24 28. 320.5 18. *)4 basık somun için Boy basamağı : 6.2 17 60 66 28 30 32 38.5 22.8 7 15 15. 100. 55. 80.6 31 12 15 18 *)5 L ≤ 125 mm için .8 10 38 44 14.8 3.Cıvatalar ve 46 Somunlar Tablo 12.6 7 8. 340.5 78 84 37 39 42 51.2 3. 200.7 5.8 8 17 17.8 4 8. 65.5 14.8 5.6 73. 130.5 16. www. 180.5 16 22 4.4 5 10. 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri.6 113 30 M16 24 26. 45.

180.5 8 7 16–100 16-90 16-70 M12 18 12 7 7. 70. 130.Cıvatalar ve 47 Somunlar Tablo 13. Silindir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri. 30.5 10 8 20–120 16-100 20-80 M14 21 14 8 8.guven-kutay. (65).. 20. 16. 50..3 8.6 26.5 90 131 181 274 421 638 Burada bulunmayan değerler den alınmalıdır. 80.9 34. 110.5 22 - d M3 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M20 M24 M30 b1 18 20 22 24 28 32 36 40 44 52 60 72 b2 12 14 16 18 22 26 30 34 38 46 54 66 e1 2.5 6 . 25. 12.5 3.3 9. (55).8 3 2. Ölçüler mm dir.8 4.2 Ab 11. 10. b2 = 2d + 25 Ldb www.5 2 5 . 6. 150. 5. 100.1 17. 90. b2 = 2d + 12 .9 55. 120.2 7. 40.40 10-50 6-25 M5 8.5 12 10 25-140 20-120 30-80 M16 24 16 9 10 14 10 25-160 20-140 30-80 M20 30 20 11 12 17 14 30-200 30-180 40-100 M24 36 24 13 14 19 17 40-200 60-200 50-100 M30 45 30 - 17.ch bak Tablo 24 .3 11.3 9. 200 .8 2.2 13.5 5 3. 4. L > 200 .8 89. 8.5 4 3 8 – 50 10-60 8-30 M6 10 6 4 4 5 4 10–60 10-70 10-40 M8 13 8 5 5 6 5 12–80 12-80 12-60 M10 16 10 6 6. 5-20 45-200 70-200 Boy basamağı : 3.1 6.30 M4 7 4 2. L > 125 .1 15. 200. (45).5 3 2 2 2. 60. 160. 140.8 3.2 5. daha büyük boylar 20 mm basamakıdır. L1 1 ≈3P d1 s1 d da dG Ldb b1 e1 Normal başlı d1 d1 L2 2 L3 1 b2 k3 b2 k2 Basık delikli Basık d d1 k1 k2 k3 s1 s2 L1 L2 L3 M3 5. 35.

3 2.6 3.2 2.0 6.5 M5 10 9.6 3 0.8 M3 6 5.0 3. Ölçüler mm dir.4 M2.5 5.4 M2 3.5 4.0 7 --- 1) Parantez içindeki değerler pratikte seçilen max boylardır ve havşa başlı cıvatada vida bütün şaft boyundadır.5 8.0 4.2 2. Ldb bak Tablo 24 www.0 26 12-70(40) 12-60(50) 12-80 M12 24 22 18 8 --- --- 30 20-70(50) 20-80(60) --- M14 27 25 21 10 --- 7.2 8.5 6.3 3.9 18 8-50(35) 8-50(35) 8-60 13 5 2.5 1. Boy basamağı bak .8 1.5 5.guven-kutay.Cıvatalar ve 48 Somunlar Tablo 14.3 16 8-50(30) 6-50(30) 6-50 4 1.2 2.0 5.5 M4 8 7.5 10 --- 46 35-100(70) 30-100(80) --- M24 39 --- 36 14 --- 14 --- --- 54 50-100(90) --- --- M30 --- --- 45 --- --- --- --- --- 66 --- --- 7 2 b1 6.0 --- 38 30-90(60) 25-100(70) --- M20 36 36 30 12 --- 8.5 1. Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.0 12 8-30(20) 4-30(22) 4-30 2.8 2.8 0.6 5. Çeşitli cıvatalara genel bakış.6 2.6 1.5 3.4 4.5 3 M6 12 11 10 M8 16 14.5 1. 5 M10 20 L1 1) L2 1) L3 0.5 0.2 1.ch .1 M1. L1 k1 d1 α1) s1 d dG Ldb b1 Havşa başlı iç altı köşe 2 k3 L3 d d3 n d 90° d2 n k2 ≤2P Havşa başlı yarıklı d d1 d2 d3 s1 Basık başlı n k1 k2 k3 1 1.0 --- 34 25-80(50) 22-80(60) --- M16 30 29 24 10 --- 7.6 14 8-40(25) 5-40(25) 5-40 1.7 1.0 22 10-60(40) 10-55(40) 10-80 18 16 6 2.

4 M4 10 13 15 M5 11 15 M6 13 M8 2) 90° Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası d7 t1 d8 t2 0. Bu tablolarda verilmemiş değerler ya standartlardan veya aklı Selim (Sağ duyu) ile seçilir.guven-kutay.1 M10 22 28 33 0.8 --- --- 41 13.3 11 2.6 0.3 18 0.0 --- --- --- --- M36 73 82 93 1.0 --------1) Temiz düzlem derinliği cıvata eksenine dik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kadar olmalıdır.4 3. d4 d5 d6 z2 --- 3. Öneri olarak şu formül alınabilir: t = kmax + smax + konstrüksiyon payı z ( bu z1 veya z2 olabilir) Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.7 1.9 9 2.3 M12 26 33 36 0.5 M30 61 73 82 1. Bunun için bir reçete yoktur.2 38 8 M24 48 58 73 0.6 26 30 33 0.7 21.4 12.8 18 20 0.7 17.5 1.6 20 24 26 0.5 8 M3 dG Silindir başlı cıvata için hücre boyutları 2) t2 t Lokma anahtar dG dG 90° d7 m k 1) z1 2 z1 d1 t1 Tablo 15.4 4.6 15 16 18 0.2 4.6 1.8 40 43 48 0.6 1.5 6 M16 33 40 46 0.5 7 9 0.7 9. 2) İşleme derinliği konstrüksiyona göre olmalıdır.0 58 63 69 1.5 --- --- --- 5.4 3.6 33 36 40 0.6 40.4 10. Ölçüler mm dir.4 6.4 9.6 31. www.6 23.9 --- --- 6 0.5 9 11 11 0.5 5.4 2.4 8 9 10 0.9 7.6 18 20 24 0.5 6.7 13 3.6 1. Çeşitli cıvatalar için yardımcı konstrüksiyon ölçüleri.4 8.3 --- --- 6.6 20.2 18 24 26 0.Cıvatalar ve 49 Somunlar 3 6 s dG d4 90° d8 t 2) k t 2) z2 5 4 dG dG s dG dG Vida anma çapı d 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli dayanma yüzeyi d1 d2 d3 z1 M1.5 --- --- --- --- 4.6 5 --- --- M2 6 --- M2.4 5.ch .6 16.0 50 54 61 1.9 5.2 31.4 2.2 25.4 5.4 4.1 --- --- 6 7 0.4 10 11 13 0.4 11 13 15 0.5 7 M20 40 46 54 0.

8 10.0 4.2 7.8 2. d 2) Vidanın arka kör boşluğuna t 2) P 3) 0.5 1) 120° standartdır.4 0.1 d+0.75 3.0 5 M48 20.2 2.8 1.0 1.0 33.5 4.2 1.2 6. 2) Konstrüksiyona göre “ t “ değeri hesaplanır.3 7.6 0.1 d+0.3 d+0.3 9.4 d+0.35 M 1.6 g2 maksimum norma kısa 1.2 0. e3 Hatv e b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu.0 r ≈ 0.0 2.ch .9 d+0.3 1.0 0.7 6.0 17.6 d+0. www.0 3.3 d+0.8 7. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.25 M8 6.1 8.4 6.25 b vida Vidanın kör matkap anma deliğine geçiş ölçüleri çapı e1 e2 e3 standart standart değerler dişli norma kısa uzun 3) M1 1.8 1.3 d+0.4 dg min 30° r *) da 120° 1) d e1 e2 .4 11.9 0.5 26.0 2. “ t “ değerinin toleransı maksimum “+0.7 4.0 4.5 15.8 5.0 7.5 29.1 1.2 0.5 16.0 0.1 3.3 1.3 1.0 d+0.6 4.2 21.5 6.45 M 2.7 1.5 5.5 3.5 7.2 0.4 M2 2.4 0.2 10.5 M10 7.6 1.8 d+0.6 11.Cıvatalar ve 50 Somunlar Tablo 16.3 3.0 2.3 d+0.1 2.3 2.0 5.5 12.5 24.2 2.P“ ve minimum olarak “ 0 “ alınır.8 1.5 1. 3) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.2 8.5 M3 2.2 3 M24 13.0 4.8 2.0 18.0 6.7 1.5 d+0.0 12. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir. eğer açı 90° veya 60° alınacaksa bu resimde belirtilmelidir.3 4.6 1.5 14.8 M5 4.0 9.75 0.3 5.5 M20 11.8 4.0 0.9 d+0.5 10.12 0.7 0.2 1.0 11.6 4 M36 16.5 18.5 2.6 2.5 M30 15.2 9.0 2.4 1.2 3.0 2.0 2.2 3.5 M42 18. r t1 g1 g2 b Vidanın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri dg H 13 d+0.6 0.3 3.8 13.2 d+0.7 2.3 2. Özel hallerde.5 8.2 13.5 2.8 1.5 26.5 5.0 16.0 17. İç vidada cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vidanın kör matkap deliği damin = 1 .2 1.6 1.2 1.guven-kutay.0 d+0.6 1.0 9.5 20.3 5.7 0.6 3.0 23.0 2 M16 9.1 g1 minimum normal kısa 1.8 14.9 1.4 1.75 M12 8.4 1.0 10.4 0.7 12.3 13.2 3.16 0.0 3.5.0 14.25 2.4 1 M6 5.7 d+0.0 20.9 10.0 10.7 M4 3.9 1.6 d+0.1 6.

0 4.9 2.7 M4 1. 2) Açıklık a2 yarık ve yıldız başlı cıvatalarda teknik yönden kısa ölçü gerektiğinde kullanılır.0 1 2.5 5.45 M 2.5 1.5 0.0 5 M48 12.25 3.0 0.0 1.5 13.7 1.7 0.guven-kutay.45 1.2 1.9 0.25 0.2 0.6 3.5 7 5.5 5 10 d-3.5 2.5 1.6 3.6 0.25 0.9 0.9 - d-0.4 0.6 3.75 2.7 9 5 14 10.5 1.6 3.1 1.4 1.5 7.25 M 8 3.5 4.5 16 11.2 5.5 M3 1.25 M 1 uzun r 2) 4) Vidanın şafta geçiş ölçüleri g1 g2 min max kısa açıklık a2 a3 max normal a1 kısa Vida çıkışı x1 x2 max normal Vida anma Hatçapı ve standart dişli P 1) 1) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.8 M5 2.1 0.1 1.3 2. Dış vidada konstrüksiyon ölçüleri Vidanın düz şafta çıkış ölçüleri x1 Vidanın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x1 1 2 1 3 d d 30° r d d g x2 g2 dg kısa normal kısa 0.1 4.ch .75 0.5 9 18 d-6.9 4.7 1.2 8.1 6.75 M12 4.4 3.5 2.5 5 d-2.0 0.7 12 9.0 0.0 2.0 2.9 0.6 3.75 1.75 0.4 10.2 0.8 1.7 10.5 1 - d-0.5 12.0 4.25 0.6 5.4 1.5 M30 9.3 3.5 1.3 0.2 3 M24 7.6 1.75 0.1 1.9 2.0 5 12 8 16 d-5.0 2.0 4.7 6.2 0.2 0.2 3.3 3.6 0.2 7. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.6 2.1 0.5 M42 11.8 1. 4) Anma çapı 3 mm kadar vidalarda tolerans h 12 dir.7 - d-0.7 0.5 6 4 8 d-3.8 2. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.0 1.6 1.5 M2 h 13 normal 3) ≈ d 0.45 1.8 2.7 0.25 3 2 4 d-1.5 17. www.5 3 6 d-2.7 4.0 2.6 0.5 2.5 7 d-2.4 1.5 - d-0.3 15 10 20 d-7.3 1.8 9 6 12 d-4.4 6.5 3.16 0.6 1.0 5.05 0.5 10.0 11.8 - d-0.5 6.3 1.55 0.0 2 M16 5.5 1.35 0.6 0.5 6.7 3.3 1.1 0.12 0.8 0.2 1.4 0. 3) Açıklık a3 yalnız imalat sınıfı C içindir.6 1.7 1 0.9 2.2 d-1.8 0.1 3.0 2.0 7.35 M 1.Cıvatalar ve 51 Somunlar Tablo 17.8 1.4 1.5 M10 3.5 1.2 0.6 4 M36 10.8 5.4 1 M6 2.2 0.5 M20 6.5 1.5 0.4 - d-1.5 7 14 d-5.

6 4.Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.6 ve 5.1 12.8 10.1 12.9 --11.6 5.9 12.1 12.9 10.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 1200 1200 1200 1200 1080 1080 1080 1080 210000 210000 210000 210000 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 1200 1190 1180 1120 1080 1020 925 825 210000 207000 200000 193000 --11.1 12. M12 40 50 90 M14 .9 --11.9 Isı 100 ° *)1 670 σ 8.9 α 1/K 10 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 8.5 için 200 ° 610 750 900 1100 1050 1290 Tablo 19.9 ve 12.6 4.9 12.ch ..6 4.9 DEĞ *)2 1420 σDEĞ Enine kaymada: *)1 κ = 0 için *)2 κ ≥ +0. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 www.8 8.9 DEĞ *)2 1220 σDEĞ *)1 1160 σ 12.6 Normal ısı 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 2 Rm N/mm 400 400 400 400 500 500 500 500 2 Re N/mm 240 240 240 240 300 300 300 300 E N/mm2 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 İşletme ısısı 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 2 Rmİş N/mm 400 390 380 350 500 470 430 450 Reİş N/mm2 240 210 190 140 300 250 210 160 Eİş N/mm2 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 -6 --11.1 12.6 5.8 8.9 10.1 12..8 8.9 10.1 12.Cıvatalar ve 52 Somunlar Tablo 18.1 12.6 5..guven-kutay.1 12..6 5.9 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 12.9 12..9 10..9 < M8 50 60 100 M 8 . 12.6 8. Standart cıvataların 300° C kadar mekanik değerleri Isı < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° Malzeme 4.8 DEĞ *)2 820 σDEĞ *)1 990 σ 10.1 12.8 .9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 800 800 800 800 1000 1000 1000 1000 640 640 640 640 900 900 900 900 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 20 ° 100 ° 200 ° 2300 ° 20 ° 100 ° 200 ° 300 ° 800 810 820 750 1000 1010 1020 970 640 590 540 480 900 875 790 705 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 --11.

10.8 12 > M16 veya orta değer C-alışımlı vede 800 (830) 640 (660) ek metalli (Bor.8 400 (420) 320 (340) 14 1) 5. Bütün cıvatalar devamlı ve tam kontrol edilen.Cıvatalar ve 53 Somunlar Tablo 20. 3) Az miktarda C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmelidir. Cr) 9.34 % .9 ek metalli 3) (Bor. Örneğin: UQSt 38. ±40% 0.0 Sıkma metodu Tablo 21.6 500 300 20 Az veya orta değer C-alışımlı çelikler 5. Cr) çelikler. 1200 (1220) 1080 (1100) 8 Örneğin:. Örneğin:.11 % . Örneğin:. 34CrMo4 1) Otomat çelikleri S ≤ 0. ön montajı normal veya darbeli anahtarla yapılmış ve ±20% 0. Kopma muka-vemeti vemeti 2) (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi gerilmesi A5 2) Rp0.81) 500 (520) 400 (420) 10 Örneğin: Cq22. 22B2. su verilmiş ve 12.2 4. Pb ≤ 0.guven-kutay.6 İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma. Cq45 Su verilmiş ve tavlanmış az veya orta değer C-alışımlı vede 1000 (1040) 900 (940) 9 10.2 Rm kalitesi) % minimum 2 2 N/mm N/mm Az C-alışımlı çelikler 3. 35B2. Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metodu. metodu ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Rp0. Mn.5 İmpulskontrollü darbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma.6 1) 400 240 22 1) çelikler.ch . Örneğin:.8 900 720 10 çelikler. Mn. P ≤ 0.8 1) 800 640 ≤ M16 Su verilmiş ve tavlanmış az 8.9 MSı 1. Standart cıvataların malzeme ve mekanik değerleri Çekme Akma mukaStandart adı.Cq35 600 480 8 6. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.9 www.0 Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. 34Cr4 Alışımlı. 2) Parantez içi () değerler hesaplanan değerden farlı olanlar için.35 % ile malzeme olarak kullanırlar.85 MSı 2.2 Az veya orta değer C-alışımlı 4. ±60% yoktur 4. Sıkma momenti faktörü αSı Ön gerilme kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αA Akma sınırı veya dönme açısı kontrollü sıkma.9 tavlanmış çelikler. kontrolsuz.2 yoktur 1.6 1) 300 (330) 180 (190) 25 Örneğin: QSt 36.

2315. Oturma değeri fOt µm olarak Yüzey pürüzlülük değeri.5 6. Daha yüksek ısıda veya burada verilmemiş malzemeler için pS değeri Rm veya Rp0. Boyuna yükleme Enine yükleme RZ µm olarak RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 Vida yüzeyi 3 3 3 3 3 3 fOt Tek tek Cıvata başı / somun için 2.10 890 820 110’000 890 200 --- 105’000 900 Ti-6Al-4V GG 20 GGG 40 0.4541 500 200 196’000 210 X5 NiCrTi 26 15 1.ch . yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapıldıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol edilir.4980 880 590 200’00 850 3.7050 500 320 167’000 900 GGG 60 0.7060 600 380 167’000 1’000 G-Al-Leg .5 3 4 3 4.3547.6580 1250 1050 210’000 720 X6 CrNiTi 18 10 1. GK-AlSi9Cu3 3.5Mn F27 3.08 260 110 75’000 230 160 160 Al99 140 Bu değerler 20 derece çevre ısısı için geçerlidir.0050 470 290 210’000 710 Cq45 (C45 ) 1.5 3.2 değerlerine göre orantılı alınmasını öneririm.5 2 3 2 2.1192 700 500 210’000 630 42CrMo4 (34Cr4 .guven-kutay.5 Tablo 23. www.7225 1100 900 210’000 850 30CrNiMo8 1.5 Parça arası 1. Standart cıvata ve somunların max.0036 340 230 210’000 490 St50-2 (Cq22) 1.02 180 110 75’000 220 AlMg4. 34CrMo4) 1.7165.7040 400 250 167’000 700 GGG 50 0. Bağlantıda yüzey basıncı sınır değerleri pS Kopma mukaMalzeme vemeti Malzeme Nr.: N/mm2 Rm Akma mukavemeti N/mm2 Re Elastiklik modülü N/mm2 Edin sınır yüzey basınç değeri N/mm2 pS USt37-2 (USt38-2) 1.Cıvatalar ve 54 Somunlar Tablo 22.

600 0.5 .6 1. d 1.4 1.8 8. sertleştirilmiş 0.2 .6 . d 1.6 1. 800 0.2.6 . d 1.5 . 10 3 stati k yükl e heps i 1. d --- --- --- Al-alış. suni maddeler. d --- --- --- --- Kır döküm Bakır alışımları Hafif metal 1) sertleştirilmemiş Yumuşak metal. d 1..5 .3 .3 2 1. d 1.6 1.2 . anma çapı A B C D faktörü LSı / d M4 M10 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M8 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 3.Cıvatalar ve 55 Somunlar Tablo 24.6 .3 .6 .8 / 6. Tablo 25.8 kadar 10.. 2) İnce diş vidada Ldb boyu %25 daha uzun alınması önerilir. 2. 3 2 3 3 4 2.. d 1.2 .2 .8 10. d 2. d 1. d 1.2 Tablo 26. d 1..Cep somunda diş (vida) boyu Ldb Cıvata malzemesine göre cep somun vida boyu Ldb 2) Sıkılan parçaların malzemesi 3..4 1..ch . d --- > 600 .8 .9 Çelik Rm N/mm2 olarak ≤ 400 0.. Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo dinamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu.2 . 8 4 uzun 1. d --- --- > 400 .5 2 1.3 R Z 25 boyuna enine 3 aralığa kadar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kadar C D B C 3 aralıktan fazla D --- C D www.4 1.8 .. v. d 1. d 1. d --1) Dinamik yüklemelerde Ldb boyu %20 daha uzun alınmalıdır.3 1.4 1..0 .. d 1.8 .3 R Z 25 R Z 6.6 4.6 2.2 1.5 4 orta >3 . d 1. d --- --- Al-Döküm alışımları 1. d 1. d --- --- Saf aliminyum 1.5 1 3 5 kısa 1.9 Kuvvet Parçanın yüzey pürüzlüğü Bağlantıda aralık yönü sayısı R Z 6.3 2 1. d 1.2 . d 1.8 .6 >8 .6 / 4. 4 1.guven-kutay.4 1..5 1.2 .5 2 >1 . d --- 1.0 .b.2 .3 . d 1.6 .. d --- > 800 0..5 >6 .2 .9 ve 12.8 . A dan D ye kadar grupların bulunması malzeme kalitesi 8.3 1.

30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinden korunması için hafif yağlanması.... 0. 0..08 ..12 .18 --- 0.--0...20 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- www...12 0.- talaşlı imalat Kadmi.08 ..08 . 0...10 .25 0..08 .12 0.12 0. Cıvatada çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µgen Tablo 27-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) kadmiyumla galçinko ile Ham kara (siyah mat renkli) veya galvanize edilmiş vanize edilmiş sarı renkli beyaz mavi renkli fosfatlanmış yüzeyler yüzeyler yüzeyler MoS2 ile hafif yağlı 1) 6 .. 0.. 0.ch -- .14 --- 0.16 0.18 0.. 0..12 ....16 --0. 12 µm 6 . 0. 0..... 0. --0..10 .10 ...18 -- -- -- -- kuru yağlı kuru 0.10 . 2) Yapıştırma maddesinin cinsine göre katsayı seçilmelidir.10 .14 . ...08 0. --0.12 ..16 ..12 .18 0. 0... 0. 0.18 -- 0. 0..20 -- 0.Cıvatalar ve 56 Somunlar Tablo 27. 0..08 .. 0...... 10 µm yağlanmış 0..10 0..16 .guven-kutay...16 -0. . Tablo 27-b) Vidada sürtünme katsayısı µVi (Strelow a göre) Dış vida ( Cıvata ) Yüzey durumu siyah menevişli (islah edilmiş) veya fosfatlanmış kuru Vidanın talaşlı imal haddelenmiş imalat şekli “ yağla MoS kuru yağlı yağlı “ -ma 2 0.12 .. 0.10 ..14 -- -0.galvaparlak Yüzey durumu yumlu nizli parlak parlak Çelik veya AlMg İç vida ( Somun ) Malzeme Malzeme ----- Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kadmiyumla Yapış galvan (Cd6) -kanlı talaşlı imalat veya haddelenmiş kuru yağlı --0.10 .18 0.25 -- -- 0.16 -- -- 0.. 0.......08 . 0. 0.18 0.12 0.18 Yapıştırma maddesi ile sıvanmış 2) yüzeyler 0.14 . .14 .

0. . . ..08 .08 .12 .18 0.16 --- 0....16 -- 0..16 -- 0.18 0.....20 -- 0. 0. 0.12 0.18 0..12 0.18 0.10 0......18 0.10 . 0..16 0..14 ...08 .. 0.12 0..16 --- 0.10 .10 ...18 0.10 0....... .08 . 0..10 0.20 www.12 .10 . 0.. . .10 0... .22 0....10 . 0. .14 0.10 ..18 --- ------- 0.22 0. 0.ch --- 0. 0. 0...Cıvatalar ve 57 Somunlar Yüzey --- 0....08 0...08 .18 -- 0.14 0..16 0.14 -- -- -- -- 0.08 .10 .10 ..10 0..08 ....16 0.guven-kutay..16 kuru Basılan karşıt parça kır veya temper AlMg Çelik döküm kadmiyu galvaparlak mlu nizli taşlantalaşlı imalat talaşlı imalat mış parlak taşlanmış Malzeme Temas yüzeyi Tablo 27-b) (devam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µB (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik siyah menevişli (islah edilmiş) veya Galvanizli Kadmiyumlu Yüzey fosfatlanmış (Zn6) (Cd6) taşİmalat preslenmiş tornalı lanpreslenmiş mış “ yağlakuru yağlı MoS2 yağlı MoS2 yağlı kuru yağlı kuru yağlı “ ma -- -- -- -- 0..12 ..... .10 .18 -- -- -- -- -- -- 0. 0.. 0..18 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- .. 0. 0.18 --- 0.20 0. 0.16 0.18 -- -- -- 0.18 0. 0. 0.. 0..08 . 0.. .18 --- 0.20 0. 0.

60 10.08 137 182 256.12 12.1 29.8 85.4 118 165.12 41.0 64.2 24.6 75.17 10.7 11.12 111 147 207.2 266.12 4.2 4.3 43.4 32.1 31.1 3.9 12.3 0.8 8.0 286 381 536 643 0.12 30.5 69.9.5 12.4 0.0 40.8 8.32 9.5 52.0 86.2 248.1 96.7 15.1 14.0 113 159.3 98.14 28.7 57.ch .6 36.9 341 454 639 767 0.7 3.1 12.23 9.2 değeri ve Tablo 8 daki geometrik değerler ile yapılmıştır.00 0.2 129 173 243 291 0.5 77.1 54.2 17.Rp0.5 253 338 475 570 0.6 386 514 723 868 0.6 94.5 49.9 17.14 39.08 13.14 122 163 229.50 0.5 18.1 48.3 37.9 257.4 11.2 30.5 60.10 58.76 9. kN Vida µ *)1 6.0 10.7 78.75 5.80 0.4 72.2 0.8 7.38 7.1 89.2 29.9 M5x0.8 26.7 16.6 14.6 275.03 8.20 5.6 59.1 132.12 88.8 50.14 12.4 59.12 56.33 6.0 80.6 20.88 9.10 31.Cıvatalar ve Somunlar 58 Tablo 28.10 7.5 35.61 7.1 5.3 49.3 102 0.5 23.6 26.8 29.1 122.10 91.1 83.6 16.00 7.2 92.6 543 723 1017 1221 *)1 Burada µ = µgen = µV = µK dir.31 0.8 199.10 132 176 247. Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal dişli vidalar için montajda sıkma kuvveti kN ve sıkma momenti MSı Nm olarak Montajda sıkma momenti MSı .1 14.Nm Montajda boyuna kuvvet FSı .39 9.0 60.76 13.3 30.7 122 146 M14x2.7 291 389 546 656 0.61 6.4 96.1 52.04 9.92 10.4 M6x1.10 7.7 72.6 27.1 30. Hesaplar cıvata malzemesinin 0.46 8.44 0.08 119 158 222.14 85.0 0.4 70.8 297.3 27.1 41.10 21.7 74.25 4.6 0.4 38.8 M8x1.0 104 138 194 233 M16x2.2 67.9 64.0 43.9 57.4 0.10 42.08 44.5 6.2 25.4 17.0 136.4 16.00 0.3 146 195 274 329 0.48 10.14 6.14 54.4 70.3 59.14 8.10 115 153 214.8 111 148 208 250 0.5 46.0 M12x1.5 40.9 25.8 4.08 7.12 127 170 238.4 28.4 45.5 307.8 286.5 161 215 302 362 M20x2.2 15.08 5.6 102.10 5.8 374 499 702 842 0.3 13.8 10.3 35.5 23.00 0.50 0.1 213.9 18.8 10.8 81.10 13.1 17.5 191.08 95.4 239.38 13.4 37.5 72.2 79.08 60.12 7.9 17.7 40.0 44.9 6.9 12.6 45.2 34.0 127 178.75 0.5 106.5 492 656 923 1107 0.1 127.4 54.50 0.2 M10x1.25 0.8 119 0.91 9.01 12.14 106 142 199.0 111 133 0.6 0.19 6.5 58.2 84.3 110.6 136 163 0.0 112 157 189 0. Genelde piyasadaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0.8 65.7 85.00 0.5 41.8 122 172.14 19.4 0.4 315 420 591 709 M22x2.79 6.65 9.46 0.08 32.9 19.14 4.08 22.9 39.0 56.4 126 177 212 0.9 77.60 7.64 13.12 20.2 426 568 798 958 M24x3.12 alınır.7 217 290 407 489 0. www.64 10.2 7.99 6.8 38.1 206.0 25.1 114.2 15.guven-kutay.7 70.1 99.7 26.5 0.4 436 582 818 981 0.62 12.

5 0.5.6 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.25 0.65 Basit kuvvet oranı φ' 0.35 0.2 0.25 0.d D D P >= 3.3 0.8 1.08 0.4 0.45 0.55 0.06 0.3 0.5 0.16 0.d D P = 1.4 0.14 0.2 0.14 0.5.45 0.2 1.08 0.35 0.75 1. Kuvvet dağılım faktörü n n = L'SI / L SI = 0.25 0.2 DP = 2.2 0.1 0.45 0.18 0.14 0.d D D P= 2 .12 Çelik E = 210'000 N/mm2 14 18 6 8 10 3 4 0.3 7 9 12 16 20 0.25 0.4 0.12 0.1 0.0 LSı /d oranı Sıkılan parçaların malzemesi n = L'SI / L SI = 0.4 DP 0.35 =dD 5..5 0.6 2 LSı /d oranı 0.65 Esnek Cıvata (Şaft çapı d Şi = 0.5 0.12 0..3 n = L'SI / L SI = 0.12 Sıkılan parçaların malzemesi 0.25 0.7 0.16 0.Cıvatalar ve 59 Somunlar Tablo 29.35 0.d 3 ) Kır döküm GG.4 1.guven-kutay.18 0.5 www.12 0.45 0.16 0.18 0.4 0.7 .08 0.16 0. E = 105'000 N/mm2 0.9.55 0.1 0.18 0.5 0.1 0.25 DP = 1.6 0.3 0.d D 0.d D 0.16 0.35 0. E = 105'000 N/mm2 0.04 Çelik E = 210'000 N/mm2 Kır döküm GG.55 0.8 Normal Cıvata 1.5 0.6 0.3 0.16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.35 5 2.2 0.14 0.45 0.18 0.18 0. Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φk 0.2 D 0.2 0.ch L' SI L SI L' SI L SI L' SI L SI Tablo 30.3 0.14 0.

9 12.3 ± 0.9 M4 2.guven-kutay.8 10.8 Genel sürtünme katsayısı µG ≈ µK ≈ µgen ≈ 0.5 13± 3 M7 12.5 ± 3 18.Cıvatalar ve 60 Somunlar Tablo 31. Burada 50 Nm moment değerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz. Tork anahtarıyla sıkmada önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metodu için sıkma momentleri µV ≈ µB ≈ µgen ≈ 0.7 M5 4.4 ± 0.8 M6 7±2 11± 2.12 Sıkma momenti MSı = 65 ± 15 Nm Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır.4 ± 0.5 7.2 değerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır.5 ± 4 22 ± 5 M8 20 ± 4 27 ± 6 32 ± 7 M 10 38 ± 8 53 ± 12 63 ± 14 M 12 65 ± 15 90 ± 20 108 ± 25 M 14 100 ± 25 145 ± 30 170 ± 40 M 16 160 ± 35 220 ± 50 265 ± 60 M 18 225 ± 55 315 ± 75 375 ± 85 M 20 310 ± 70 435 ± 100 520 ± 120 M 22 415 ± 95 585 ± 135 705 ± 160 M 24 530 ± 125 750 ± 170 900 ± 200 Buradaki önerilen değerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti Re veya R p0.4 ± 1.7 ± 1. www. Örnek: Diğer deyimle.5 3.6 ± 1 6.12 için Vida büyüklüğü 8.7 3. Cıvata M12-8.ch .

Rp0.5 mm dD = 14. A3 = . devamlı mukavemet kontrolü: Fİş max − Fİş min Genlik kuvveti F( 50 ) Fg = ± ⋅Φ 2 Kuvvet oranı pragraf 4. Dinamik boyuna. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. 8.6 mm .3 .4 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 dD 1 h1 ϕ h h2 d dG p DP 2 Şekil 43.ch .026 mm . a) Statik yükleme kontrolü: FEk = 2'170 N Ek kuvvet F( 51 ) FEk = Fİşmax .2 = 52.7 N/mm2 olduğundan. eksen dışı 6. d2 = 9. www.2-0) .2.guven-kutay.7 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 > σg = 20.1 / Sayfa 30 Φ = 0.8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği değer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri. St 50-2 h2 = 35 mm GG 20 LSı = h1 + h2 = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet.35 Fg = 0.2 kN. genelde depoda bulunan cıvata türü. h1 = 25 mm. P = 1.3 kN > 6. 6.8.2 mm I. 0. 0. M10 Tablo 8 Tablo 12 d = 10 mm . 0. Cıvata kalitesi 8. Garanti bakımından sınır değerleri alalım.292 mm2 σg = 20. b = 26 mm .7 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri σG Tablo 19 ile bulunur.3 = 20.35 = 2'170 Emniyetli ek kuvvet FEkEM = A3 .3 kN dinamik boyuna kuvvet sütunun.Cıvatalar ve 61 Somunlar 5. 0.1 . da = 11. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağından bilinen değerler: Fİşmax = 6. Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme. Φ = 6'200 .2 kN Fİşmin = 0 kN dinamik yükleme. (6.35 = 1'085 Fg Genlik gerilimi F( 47 ) σ g = ± ≤ σG A3 Diş dibi kesit alanı Tablo 8 σg = Fg / A3 = 1'085 / 52.5 .1 . Fg = 1'085 N A3 = 52. 640 = 3'347 FEkEM = 3'345 N FEkEM = 3'345 N > FEk = 2'170 N olduğundan.2.

Pratikte tork anahtarının ayarlanacağı değerin seçimi montajda çalışanlara bırakılır. www. 10 = 40 mm olduğundan.6 = 30 MSı min = 30 Nm MSı = 0.Cıvatalar ve 62 Somunlar c) Montajda tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 28 ile M10.8 ve µgen = 0. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.9 . ≤ pS Ab M10.9 . MÖN90 = 0.4 = 378 N/mm2 Tablo 23 ile pGG20 = 900 N/mm2 > p = 378 N/mm2 pSt50 = 710 N/mm2 > p = 378 N/mm2 olduğundan. MSı min = 1. Kontrol momenti MSıKM = 1.5 ⋅ (MSı max + MSı min ) = 38 ∆MSı = MSı max .12 için M10 için F( 65 ) ile p = (27'400 + 6'200 . FÖN90 = 27. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: MSı = 0.5 Nm d) Bağlantı temaslarında yüzey basıncı kontrolü: p= FÖN 90 + Φ ⋅ Fİş Tablo 28 ile Tablo 12 ile Bağıntısı gerçekleşmelidir.4 mm2 e) Gevşeme kontrolü: Emniyet LSı ≥ 4 .guven-kutay.05 . 48 = 42 MSı = 42 Nm Burada verilen 42 Nm tork anahtarının ayarlanacağı değerdir. Bununda bilinmesi faydadır.8 ve µgen = 0.MSı = 46 – 38 = 8 Nm Montajda sıkma momenti isteğe göre şu iki şekilde verilir: MSı = 38 ±8 Nm MSı max = 46 Nm ve MSı min = 30 Nm verilmiştir.ch . kalite 8.35) / 72.12 için Sıkma momenti: MSı max = 46 Nm Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 αSı= 1. kalite 8.05 . 30 MSıKM = 31. 0.6 MSı min = MSı max / αSı = 48 / 1. Konstrüksiyondan (Şekil 43) LSı = h = h1 + h2 = 25 + 35 = 60 mm 60 mm ≥ 4 . Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vede daha fazla hesaplamaya gerek yoktur. d ise bağlantı gevşemeye karşı emniyettedir ve başka önlem almaya gerek yoktur.4 kN Ab = 72. Moment toleransı montajda kullanılan alete bağlıdır.

990 mm2 We = 53. π . π .22687 .842773 St 50 LSı1 = 25 mm EP1 = 210 000 N/mm2 GG 20 LSı2 = 35 mm EP2 = 105 000 N/mm2 ϕ = 3. Sıkılan parçaların değerleri 1.5 mm d2 = 9.25 .34 mm3 Wt = 106.25 .P = 60 + 8. Şaft çapı d = 10 mm M10 Hatve P = 1.026 mm Bölüm çapı d2 = d – 0. Sürtünme katsayıları ve açıları Vidanın sürtünme katsayısı Vidanın sürtünme açısı ρVi = atan(µVi) Cıvata başı sürtünme katsayısı Cıvata başı sürtünme açısı ρB = atan(µB) 5.593 mm LV = 16 mm LSı = 60 mm µVi = 0. d2 Diş dibi kesit alanı A3 = 0.028151° AAN = 78. Vida ve Cıvatanın konstrüksiyon değerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıda olduğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir.12 ρVi = 6. P Anahtar ağızı s = 16 mm s ≈ 1.64952 .d2)] Anma kesit alanı AAN = 0. P d3 = 8. Diğer gerekli değerler Helis açısı ϕ = atan[P/(π. b = 26 mm LS = L – b = 70 – 26 = 44 Gerilme kesiti çapı dGE = ( d2 + d3 )/2 Vida boyu LV = Lk – LS = 60 – 44 = 16 Sıkılan parçaların boyu LSı = h1 + h2 4. İşletme ve Taslaktan değerler Boyuna işletme kuvveti Fİşmax = 6 200 N Fİşmin = 0 N 2.6 mm dG = 11 mm Geçiş deliği çapı ve köşe kırma orta.842773 µB = 0. d32 Gerilim kesit alanı AGE = 0. dGE2 Eğilme karşı koyma momenti We = π . π . 1.160 mm Diş dibi çapı d3 = d – 1. kk = 0.ch L = 70 mm LS = 44 mm dGE = 8. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 6. d32 / 32 Torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .1 mm da = 11 mm Baş altı iç çapı da = dG Cıvata boyu L = LSı + m + 2.8 Rm = 800 N/mm2 Rp0. d32 / 16 www.5 = 71 Şaft boyu.guven-kutay.67 mm3 . Hassas ve detaylı hesap kontrolü 1.5 . Anma çapı .540 mm2 A3 = 52. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 2.2 = 640 N/mm2 EC = 210 000 N/mm2 Kopma mukavemet değeri Akma mukavemet değeri Elastikiyet modülü 3.4 + 2 .12 ρB = 6.25 .292 mm2 AGE = 57. Cıvatanın değerleri Cıvatanın kalitesi Cıvata malzemesinin 8.Cıvatalar ve 63 Somunlar II. d Baş altı dış çapı dD = 14.

54  δC = 4.4.92196 .292 mm2 AGE = 57.Cıvatalar ve 64 Somunlar 7.4 ⋅ 10   0. LSı = 60 mm .259 .9846 . 105 000 ) δP2 = 0.5 Sıkılan parçaların elastik esnekliği DP = 50 mm .985 .6 FSıger = 6000 N n = 0.5.7255 . 10 mm/N 210000  78.4d   δC = ⋅  + S + V + + E C  A AN A AN A GE A3 A AN  b AAN = 78. sızdırmazlık 7. Hesap için gereken diğer değerler 7. dD+LSı = 74. 10-6 mm/N δP = δP1 + δP2 = 0.99 52.5 ⋅ 10 0. 10-6 mm/N www.3 Kuvvet dağılım faktörü Tablo 29 ile belirlenir αSı= 1.922 .d LS LV 0.6 mm Formül F( 29 ) dD ≤ DP ≤ dD + LSı ve : x=3 LSı ⋅ d D A EŞ = D 2P ( x=3 60 ⋅14. 10-6 mm/N 7.292 78.guven-kutay.54 57. dD = 14.5 ⋅ d 0. 210 000 ) δP1 = 0.4 Cıvatanın elastik esnekliği Formül F( 27 ) 1  0.6 50 2 = 0.4 ⋅ d L L 0.54 mm2 A3 = 52. 10-6 δP = 0.ch . 10-6 mm/N Formül F( 28 ) δ P2 = LSı 2 A EŞ ⋅ E P 2 δP2 = 35 / ( 456 .730 [ ) ] π π 2 ⋅ d D − d a2 + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Formül F( 28 ) δ P1 = LSı1 A EŞ ⋅ E P1 AEŞ = 459 mm2 δP1 = 25 / ( 459 .d EC = 210 000 N/mm2 1 44 16 0.5 7.54 78.1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 7.2 Gerekli sıkıştırma kuvveti Fonksiyona göre seçilir.6 mm .990 mm2 0.4 ⋅ 10 -6 δC = ⋅ + + + +  = 4.

5 . Yüzey pürüzlülük değeri. (60/10)0.5 µm.1667022 δ P + δC 985 + 492.000985 = 1862 δP FOt = 1860 N 7. 0.29 ⋅  Sı   d  Formül F( 58 ) 0.9 Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi ya hesaplanır : Formül F( 20 ) FÖNM = ν ⋅ R p0.Cıvatalar ve 65 Somunlar 7. 0.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.159 ⋅ P + 0. Formül F( 51 ) FEk = Fİş ⋅ Φ = 6 200 . Ön gerilim kuvveti Tablo 28 ile FÖNM= 27. Formül F( 57 ) f FOt = Ot ⋅ Φ k = 0.0834 Kuvvet oranı F( 56 ) Φ = n ⋅ Φ k = n ⋅ 7.7 Oturmadan dolayı kaybedilen ön germe kuvveti L  f Ot ≈ 3.4 kN www.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0. 10<RZ<40 3 µm 3 µm 3 µm 2 µm Vida yüzeyi Cıvata altı Somun altı Parça arası fOt = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 fOt = 11 µm işi garantiye almak için Tablo 22 ile bulunan fOt = 11 µm seçimini öneririm.0834 = 517 Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) Formül F( 52 ) FP = Fİş − FEk = 6 200 – 515 = 5 685 FEk = 515 N FP = 5 685 N 7.577 ⋅ d 2 ⋅ µ Vi )  d0  FÖNM = 27413 N veya Tablo 28 ile bulunur.2 Φk = 0.006 veya bak Tablo 22 Boyuna yükleme.8 İşletmede kuvvetin dağılımı Ek kuvvet (Cıvata). 0. RZ = 12. 167 δP = 0.34 ⋅ 10 − 3 = 3.guven-kutay.34 .6 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı F( 55 ) Φk = 985 δP = = 0.011 .167 / 0.08335 δ P + δS Φ = 0.167 = 0. 10-3 = 0.ch .29 .

0281+6.54 kN Fön min = FönM max / αSi − FOt = 27 400 / 1.+6.5 .1 Montajda mukavemet kontrolü 8. Mukavemet kontrolleri 8.dişli vidaların sıkma momenti Formül F( 12 ) .ch Wt = 106.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.) = 20 460 MViIs = 20.026 . tan(3.842.9 Burada MSı = 46 Nm dEt = (dD + da ) / 2 alınır ve dD ≈ s kabul edilir.guven-kutay.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) = 45. 9.Cıvatalar ve 66 Somunlar 7. 25538 .46 Nm 8.6–1 862 = 15 263 Fön min = 15. M Sı = FönM ⋅ (0.06 kN İşletmede vidadaki sürtünme momenti F( 44 ) M ViIs = 0.159 ⋅ P + 0.67 mm3 .9.026 .1 Montajda bileşik gerilim Montajda bileşik gerilim için S FM = R p0.028..67 SFM = 640 = 1.5 .. Cıvatanın montajda karşılaştırma gerilimi: 2 Formül F( 17 ) σ BiM = σ çM + 3 ⋅ τ 2t = 4722 + 3 ⋅ 2022 = 588 σBi = 588 N/mm2 Cıvatanın montajda çekme gerilimi: 27400 F Formül F( 36 ) σçM = önM = = 472 A GE 52.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.8427) MVi = 21 516 Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .10 Metrik ISO. tan(3.26 kN İşletmede boyuna max.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0. d33 / 16 = π .5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) = 0. www. 27'400 . 9.2 σ BiM ≥ 1.67 = 202 Wt τtM = 202 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M Vi = 0. İşletmede cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Formül F( 68 ) ve F( 69 ) Fön max = FönM max − FOt = 27 400 – 1 862 = 25 538 Fön max = 25.0262 / 16 = 106. cıvata kuvveti F( 70 ) FCtop = Fön max + FEk max = 25 538 + 517 = 26 055 FCtop = 26.1.292 σçM = 472 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τt = M Vi = 21’516/106.09 > 1 588 Böylece montajda gerilim emniyet sınırları içindedir.

5 .4 Ab = 72.1.2 İşletmede mukavemet kontrolü 8. www.88 > 1 379 Böylece montajda bası geriliminin emniyet sınırları içinde olduğu görülür.ch Wt = 106. 8.67 = 192 Wt τt = 192 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M ViIs = 0. tan(3. 26'055 .25.0 p Montajda basma mukavemeti için bağıntısı gerçekleşmelidir.292 σçİ = 449 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τ tIs = M ViIs = 20’460/106.4 = 379 Ab p = 379 N/mm2 GG20 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS G20 = 900 N/mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS 50 = 710 N/mm2 Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı: Formül F( 41 ) Ab = 0.0262 / 16 = 106.π .2 σ Bi ≥ 1.9. 9.4 mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç değeri daha küçük olduğundan: SpM min = 710 = 1. d33 / 16 = π .0281+6.guven-kutay.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.1 İşletmede bileşik gerilim S Fİ = İşletmede akma mukavemeti için R p0.67 mm3 .2 Montajda temas yüzeyi basma mukavemeti p S pM = S ≥ 1.8427) MGi = 20 460 Nmm Cıvatanın işletmede torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .2.145 > 1 560 Böylece işletmede gerilim emniyet sınırları içindedir. Cıvatada yüzey basıncı: Formül F( 65 ) F p = önM = 27'400 / 72.Cıvatalar ve 67 Somunlar 8. Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi: Formül F( 62 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t = 4492 + 3 ⋅1922 = 559 σBi = 560 N/mm2 Cıvatanın işletmede çekme gerilimi: Formül F( 63 ) σç İş = FCtop A GE = 26'055 = 449 52. (dD2-da2) = 72.67 SFM = 640 = 1.026 .5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.

2.2 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti pS ≥ 1. www.1 İşletmede genlik gerilimi Dinamik yükleme. Görüldüğü gibi kaba taslak hesplama değeri ile hassas hesaplama değeri arasında pek büyük farklılık yoktur. Bu da pratikte dikkate alınmaz.guven-kutay. Formül F( 50 ) Fg = ± Fİş max − Fİş min 6200 − 0 ⋅Φ = ⋅ 0. devamlı mukavemet kontrolü. Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa. Tablo 19 ile σG = 50 N/mm2 Formül F( 47 ) SD = 50 = 10 > 1 5 Böylece işletmede devamlı gerilim emniyet sınırları içindedir.75 ⋅  + 52  Formül F( 48 )  d  σGHes = 53 N/mm2 Cıvata kalitesi 8.8 islahlı.3. p = 360 N/mm2 710 = 1.94 A3 σg = 5 N/mm2 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri  180  σ G ( İS) ≈ ±0.0834 = 258 2 2 σg = ± Fg = 258 N Fg = 258 / 52.972 > 1 360 Böylece işletmede bası gerilimi emniyet sınırları içindedir. Rijit bağlantılı cıvatalarda devamlı mukavemet değeri NY > 2. Devamlı mukavemet kontrolü için S D = σg Genlik kuvveti.3 İşletmede devamlı mukavemet kontrolü 8. 8.0 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti için Spİ = p İş İşletmede temas yüzeyi basma gerilimi: FCtop = 26 055 / 72.ch .106 yükleme sayısı içindir.Cıvatalar ve 68 Somunlar 8.292 = 4. σG ≥ 1 bağıntısı gerçekleşmelidir.4 Formül F( 64 ) p İş = Ab SpIs min = bağıntısı gerçekleşmelidir. genelde hassas hesaba pek gerek yoktur. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir.

..................... 6........................................................................................... 9 Havşa başlı inbus cıvata.. 10..................................................................................................... 10.............................................................. 47 C Cep somunda vida boyu... 9 Anma çapı ................................................................................................................................................................. 45 İnce kafa inbus cıvata.................................................................................... 22 Esneme ölçme bantları....................... 9 Genel sürtünme katsayısı ....................................... 9 Köşe kırma......................................... 11 E Eksen dışı zorlama ....... 5 Kilitlenme şartı .................................... 9 Bölüm dairesi çapı (d2) .... 12 Boru vidaları .................................................................................................... 7...........................ch .................................................. 9 Diş yüksekliği............ 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet..... 12 Flanşlı altıköşe somun...................... 19 F Fiberli altıköşe somun.. 33 Cıvata kafa yuvası çapı ......................................................................................... 28 Çift ağızlı vida...................................................... 10 Havşa başlı yıldız yarıklı cıvata ..................... 60 Genlik gerilimi ..................................................................... 16 Eşdeğer kaval silindir.......................................... 12 Ç K Çatal anantar .. 6 Alıştırma cıvataları..............Cıvatalar ve 6 Somunlar 69 Konu indeksi A Adım ... 5..... 9 Kafa yüksekliği ............. 14 Cıvata boyu ölçme metodu..................................................... 25 Genlik kuvveti............... 50 Çevre kuvveti ........................... 15 Eksenden zorlama ............................. 9 Cıvata kafa yuvası derinliği .........................................guven-kutay.................................... 13 Anahtar.................................................. 9 Cıvatada genlik gerilimi........................................................................................................... 12 Altıköşe esnek cıvata ..................................... 9 Kafa altı iç çapı .......................................... 5 I İç vida ...................... 10 Helis açısı........................................ 26 Diş dibi çapı............................ 7 Devamlı mukavemet değerleri ................. 19 Düz tornavida........... 23 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı................. 10 Altıköşe inç cıvatalar ....................... 15 Elastik esneklik ............................................................... 40 Cıvatanın sıkılan boyu .................... 19 Cıvata çapının hesaplanması .................................. 9 Dış vida .................. 25 Genlik mukavemet değeri ...... 12 İnbus esnek cıvata ........................................ 9 Cıvata şaftı .................... 53 www................. 5 Flanşlı altıköşe cıvata.... 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu .. 30 Gevşeme önlemleri ...................................................... 9 Ağız sayısı ................... 61 Bileşik kuvvet ......................................................... 11 Inbus cıvata ......................................... 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet.................... 5............... 11 Çeşitli cıvatalar .................................................................................. 9 Cıvatanın genlik mukavemeti ...................................................................... 28 H Hafifletme kuvveti ................... 13 Firma işareti ......................................... 6 Kafa altı dış çapı ................................................................................................................................................ 9 Kafa ökçesi .. 40 Hatve....... 5................................................................................... 7............................................................... 12 Altıköşe cıvata ................. 32 Cıvata çapının seçimi ................................................................................................................................................ 5...................................................................................................................................... 29 Birger ................. 56 Cıvatanın anma boyu ............. 10............. 40 Cıvatada yüzey basıncı sınır değerleri ....................... 9 Kuvvet dağılım faktörü . 13 Altıköşe ince somun... 13 Altıköşe kontra somun ........... 9 B Bağlantıda oturma boyu ................ 10.................................................................... 6 Helis açısı (ϕ)...................... 11 Anahtar ağızı açıklığı ........................................................................ 41 Diş yanağı ..................................................................... 25 Genlik mukavemeti............................ 6.................................. 7 Bölüm dairesi çapı ............ 12 Havşa başlı yarıklı cıvata .... 29 Köşe açıklığı ..................................................... 9 diş üstü çapı............................................................................................................................ 9 Kafa kalınlığı ............... 9 Kafa altı köşe yarı çapı ........................................................................................................................................................................................ 12 Altıköşe inç somun.. 5 Bombe başlı inbus cıvata ..................................... 26 Gerekli sıkma boyu ................................................................................................................................................................................................................ 9 Kalite sembolü .................... 13 G Geçiş deliği çapı................................................................................ 10 İnce dişli cıvatalar ..... 22 Bölüm çapı ........... 52 İnbus anahtar.................. 57 Cıvata ............................. 61 D Değen zanak yüksekliği ............. 13 Altıköşe somun ..................................................... 6.......................................................................................................... 9 Cıvata kafası..

29 Vida yüksekliği.. 6.................. 49 Sol helis vida............... 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata .............................. 7 Metrik vida................................................................................ 19 Sıkıştırma faktörü......................................................................................... 9 Standart Cıvatalar ...... 9 Somunlar 70 Somun kalınlığı........................................ 9 Sağ helis vida ......................................................................... 9 Somun altı iç çapı........................... 62 oto blokaj ................................................................ 9 Profil açısı ............................ 27 Silindir başlı cıvatalar . 7 Tork anahtarı..... 55 Sürtünme açısı............. 10 Metrik vida......................................................... 29 Rötscher üçgeni.......................... 46 Trapez vida ........... 37 Sıkma momenti .............................................. 8 O Ön gerilim üçgeni ......................................................ch ...................................................................................... 7 Vidada hatve ....... 9......... 12 Tek ağızlı vida ...................................... 20 Sıkıştırma kuvveti .................................. 56 Ovalama çapı ........................ 7 www........... 43 Vidada kuvvetler ............ 7 U Uç açısı ...................................................................................................... 28 Sürtünme katsayısı .............................. 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ................................................................................................................................................................................... 19 Tornavida............... 44 Standart cıvataların malzemesi .................................................................................................................................... 6 Vidanın şafta geçiş boyu........ 11 Yıldız tornavida ....................................... 9 W Whitworth vidası...................................................................................................................................... 7 Montajda sıkma momenti........................ 8 Y Yarım paso.................................................................................................................guven-kutay...... 6 Vidanın hatvesi .................................................................... 41 S Şaft boyu ..................... 12 Yıldız anahtar................... 11 Trapez cıvatalar......................................... 6 Saplama.................................................................... 10 Sıkıştırma faktörü.................................... 29 Oturma değeri fOt ......................................................................................................................................................................... 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu .............................. 5 Vida yanaklarında kuvvetler ............... 7 Yuvarlaklık yarı çapı ................................................................................................................................................ 55 Sıkma redüktörü........................................................................ 28 Vidalı şaft kısmı.................................................. 37 N Normal Whitworth-Vidası ....... 9 Vidanın uç boyu....... 11 Yuvarlak dişli vidalar.................. 6 Testere dişli vida................................................ 6 Somun ....................................................................................................................................................... 36 Önerilen sıkma momentleri.......... 6 V P Parçaların sıkılan boyu........ 58 T Tam paso................................................................. 60 Sıkma momenti faktörü αSı .......................... 9 Şaft eğimi ............................................................ 9 Vida anma çapı......... 5 Vidanın adımı................................................................................................................................................................................................ 9 R Radyal kuvvet .............. 14 Somun altı dış çapı.......................... 29 Üç ağızlı vida ........................................................................ 9 Şaft çapı .... ince ..... 7 Vida boyu............................................................................................................................... 9 Vida helis şekli....................Cıvatalar ve L Lokma anahtar ...............................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful