2009 Kasım

www.guven-kutay.ch

CIVATALAR
ve
SOMUNLAR
ÖZET
Ön germeli cıvata bağlantıları
08-ö
M. Güven KUTAY

08a_civata_ozet_09_01.doc

Cıvatalar ve

Somunlar

2

İÇİNDEKİLER
1

Cıvata ne dir? ............................................................................................................................................................................................... 3
Cıvatanın kaba tanımı...................................................................................................................................................................... 3
Vida ne dir? ..................................................................................................................................................................................... 3
1.2.1
Helis açısı "ϕ"...................................................................................................................................................................... 4
1.2.2
Helis yönü............................................................................................................................................................................ 4
1.2.3
Çok kullanılan vida çeşitleri................................................................................................................................................ 5
1.2.3.1
Metrik vida .................................................................................................................................................................... 5
1.2.3.1.1
Metrik vida, normal.............................................................................................................................................. 5
1.2.3.1.2
Metrik vida, ince .................................................................................................................................................. 5
1.2.3.2
Whitworth-Vidası.......................................................................................................................................................... 6
1.2.4
Cıvata ve vidada terimler .................................................................................................................................................... 7
1.2.5
En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti ................................................................................................................ 8
1.2.6
Anahtar ve tornavidalar ....................................................................................................................................................... 9
Cıvataların fonksiyonları ........................................................................................................................................................................... 12
2.1
Cıvatanın kullanılma fonksiyonları............................................................................................................................................... 12
2.1.1
Bağlantı cıvataları.............................................................................................................................................................. 12
2.2
Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu............................................................................................................................................... 13
2.2.1
Birinci durum, montajdaki hal .......................................................................................................................................... 14
2.2.2
İkinci durum, işletmedeki hal............................................................................................................................................ 14
2.2.2.1
Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0,2" ............................................................................................ 16
2.2.2.1.1
Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0,2"........................................................................ 16
2.2.2.1.2
Cıvata gerilim kesit alanı "AGE"......................................................................................................................... 16
2.2.2.2
Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" ................................................................................. 16
2.2.2.2.1
Montajda sıkma momenti "MSı"......................................................................................................................... 17
2.2.2.3
Emniyet aralığı "νA" .................................................................................................................................................... 18
2.2.2.4
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α" ....................................................................................... 18
2.2.2.5
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β" ...................................................................................... 19
2.2.2.5.1
Eşdeğer kaval silindir ......................................................................................................................................... 19
2.2.2.6
İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" .............................................................................................................................. 21
2.2.2.6.1
Oturma değeri..................................................................................................................................................... 21
2.2.2.7
İşletme kuvveti ............................................................................................................................................................ 21
2.2.2.7.1
Ek kuvvet " FEk " ................................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.2
Plaka kuvveti " FP " ............................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.3
Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " ........................................................................................................... 23
2.2.2.8
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " .................................................................................................. 23
2.2.2.9
İşletmede genlik kuvveti "± Fg " ................................................................................................................................. 23
2.2.2.9.1
Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi.............................................................................................. 23
2.2.2.9.2
Genlik kuvveti “ Fg “ :........................................................................................................................................ 23
2.2.2.9.3
Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “...................................................................................... 24
2.2.2.9.4
Cıvata sıkma redüktörü ...................................................................................................................................... 25
Bağlantıda gevşeme önlemleri .................................................................................................................................................................. 26
3.1
Vidada kuvvetler............................................................................................................................................................................ 26
3.2
Kilitlenme, oto blokaj.................................................................................................................................................................... 27
3.3
Yalnız gevşemeye karşı önlemler.................................................................................................................................................. 28
3.4
Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem................................................................................................................................... 29
Cıvatanın hesaplanması ve seçimi............................................................................................................................................................. 30
4.1
Cıvatanın pratik seçimi.................................................................................................................................................................. 30
Formüller ve Tablolar................................................................................................................................................................................ 32
5.1
Sembol ve tanimlamalar ................................................................................................................................................................ 32
5.2
Makinada bağlantı cıvataları ......................................................................................................................................................... 34
5.2.1
Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ...................................................................................................................... 34
5.2.1.1
Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................... 34
5.2.1.2
Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları..................................................................... 34
5.2.2
Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları ........................................................................................................................ 35
5.2.2.1
Bağlantıda montaj değerleri ........................................................................................................................................ 35
5.2.2.1.1
Bağlantı sıkıştırma momenti .............................................................................................................................. 35
5.2.2.1.2
Montajda cıvatadaki gerilimler .......................................................................................................................... 35
5.2.2.1.3
Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları........................................................................... 36
5.2.2.2
Cıvatada işletme değerleri........................................................................................................................................... 37
5.2.2.2.1
İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ............................................................................. 37
5.2.2.3
Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri...................................................................................................... 38
5.2.2.3.1
Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti ..................................................................................................................... 38
5.2.2.3.2
Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ...................................................................................................................... 39
5.2.2.3.3
Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sondurum alma değeri fOt................................................................... 39
5.2.2.3.4
Emniyetli maksimum cıvata kuvveti.................................................................................................................. 40
5.2.2.3.5
İşletmede gerilimler............................................................................................................................................ 40
5.2.2.3.6
İşletmede yüzey basıncı ..................................................................................................................................... 40
5.2.2.4
Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek .................................................................................................................... 61
Konu indeksi.............................................................................................................................................................................................. 69

1.1
1.2

2

3

4
5

6

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

1

Somunlar

3

Cıvata ne dir?

Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıdır. Cıvata silindirik bir
çubuğa vida çekilerek yapılır. Şekil 1 de makina branşında kullanılan tipik sağ helisli cıvata
resmi görülmektedir.
1.1

Cıvatanın kaba tanımı

C
B

D

A

XY Z

F
8.8

E
Şekil 1, Cıvata
A
C
E

Cıvata kafası
Vidalı şaft kısmı
Kalite sembolü

B
D
F

Cıvata şaftı
Firma işareti
Somun

1.2 Vida ne dir?
Vida helis şeklindeki bir kamanın, yani bir dik üçgenin bir silindirin üzerine sarılmasıyla elde
edilir (bak Şekil 2). Standartlaştırılmış vidalarda bütün ölçüler ve tanımlamalar standartlar ile
tam olarak belirlenmiştir.

P

P

P

P

d3

ϕ

π .d 2

d2
d

Şekil 2, Kamanın şafta sarılması
Helisel eğrilerde olduğu gibi buradada vida helisini üç ana faktör karakterize eder:


Adım, hatve (P) : Vidanın 360° dönüşünde almış olduğu, dönme ekseni yönündeki
yol.
Bölüm dairesi çapı (d2): Vida bir kanal şeklinde olduğundan burada üç çap vardır.
Vidanın değerleri bölüm dairesi çapı "d2" ile tanımlanır. Diğer çaplar başka
maksatlarla kullanılır. Fakat hatve her üç çap içinde aynı büyüklüktedir.
Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant değeri, hatvenin bölüm dairesi çap çemberinin
boyuna (π.d2) bölünmesiyle bulunur.
www.guven-kutay.ch

helis "sağ helis" diye adlandırılır Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sola doğru gidiliyorsa. Sağ helis Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sağa doğru gidiliyorsa. Cıvata başı döndürülüyorsa. somuna göre aksi yöndür. hatvesi Ağız sayısı P.ch . Sağ helis vidalı cıvatada somun saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı sıkışır.guven-kutay. Özel durumlarda kullanılan sol helisli vidalar ise saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı gevşer.Cıvatalar ve 1.n Çift ağızlı vida P. helis "sol helis" diye adlandırılır www. Hareket yönü görecelidir (Şekil 3).1 Somunlar 4 Helis açısı "ϕ" ϕ P n d2 ° mm 1 mm tan ϕ = P⋅n π ⋅ d2 (1) tan ϕ = P π ⋅ d2 (2) Vidanın helis açısı Vidanın adımı. ovalama çapı Ağız sayısı standart vidalarda n = 1 dir. aksi yönde ise sıkışır.n Üç ağızlı vida Sağ helis Sol helis Şekil 3.n = Toplam hatve Bölüm dairesi çapı.2. 1. P Tek ağızlı vida P. Vidada ağız ve sağ-sol helis Şekil 5. Sol helis Şekil 4.2.2 Helis yönü Vidalar normal olarak sağ helisli vidadır. aksi yöne çevrilirlerse gevşer.

Yalnız adımı küçük olduğundan vida derinliği oldukca küçüktür.2. 0.P H = cos 30° P . d) Trapez vida.14434 P R2 = (H/12)= 0.1. Metrik vida Şekil 7 ile gösterilmiştir. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri B d d2 P d3 H/6 D1 D2 D R1 H/4 H/2 60° Cıvatanın çap ölçüleri Dış vida.D mm Vida anma çapı P mm Adım d2.22687 P D1 = d . c) Whitworth vidası.3.61343 P R1 = (H/6) = 0. b) Metrik ince vida. www.07217 P 1.D1 mm Diş dibi çapı iç vida çekme çapı H mm Diş yüksekliği H1 mm Dişin değen yanak yüksekliği h3 mm Vidanın baş yüksekliği R1. Vida derinliğinin küçük olmasından dolayı çentik etkisi çok az olur.2.2. Dinamik yük altında çalışan bağlantılarda kullanılır.3.R2 mm Yuvarlaklık yarı çapı −−− −−− d2 = D2 = d . Böylece çentik etkisi azaltılmıştır. Dış vida ucu kesilmiş ve iç vida içi yuvarlatılmıştır.D2 mm Bölüm çapı d3.guven-kutay. normal Makina imalatında en çok kullanılan vida tipidir ve . İç vida. Uç açısı 60° dir.Cıvatalar ve 1.86603 P H1 = 0.1 Metrik vida.3.1.2. e) Testere dişli vida.3 5 Somunlar Çok kullanılan vida çeşitleri b) c) d) e) 30° 30° 55° 60° a) 3 0° 60° 3° f) Şekil 6. H = 0. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların vida şeklidir. Vida çeşitleri a) Metrik vida. Metrik vida Şekil 7 daki sembollerin tanımlaması d.2 Metrik vida.1 Metrik vida 1.54127 P h3 = 0. cıvata Şekil 7. ince Form olarak normal ISO-Vidasından farkı yoktur.ch .64953 P d3 = d – 1. f) Yuvarlak dişli vida 1.

Whitworth vidası Şekil 8 deki sembollerin tanımlaması d.ch .9605 P H1 = h3 = 2 H / 3 = 0. somun h3 55° H1 H/2 Somun çap ölçüleri H/6 Normal Whitworth-Vidası değerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir.2807 P D1 = d . cıvata Şekil 8.2. Whitworth vidası normal olarak yeni konstruksiyonlarda artık kullanılmaması gereken bir vida çeşididir.D inç Vida anma çapı P inç Hatve.1. Her ikisinin de diş biçimi aynıdır.2807 P Şekil 9. Adım n inçteki (parmaktaki) diş sayısı − H inç Diş yüksekliği H1.5°) P ⇒ H = 0. Ancak normal Whitworth vidası daha 1971 de Türk Standartlarına alınmışken. d P d2 H/6 d3 R D1 D2 D R H/2 55° Cıvata çap ölçüleri Dış vida.2 Whitworth-Vidası Whitworth vidası normal "Whitworth vidası" ve "Whitworth boru vidası" olarak iki ayrı çeşittir.D2 inç Bölüm çapı d3. h3 inç Vidanın baş yüksekliği R inç Yuvarlaklık yarı çapı d2.64033 P d3 = d – 2 H1 = d – 1. Çeşitli cıvatalar www.D1 inç Diş dibi çapı ve iç vida çekme çapı −−− inç/n veya 25.64033 P R = 0.guven-kutay.Cıvatalar ve 6 Somunlar 1.4/n −−− H = (1/tan27. Fakat yurdumuzda çok yaygın olduğundan (aşağı yukarı metrik vidaya kıyasla %30) bilmekte fayda vardır. TS 6l/Nisan 1978 Standartı Whitworth boru vidasını standart dışı bırakmıştır.3.13733 P d2 = D2 = d – H1 = d – 0. R H İç vida.

ovalama çapı m Somun kalınlığı d3 Diş dibi çapı P Hatve.guven-kutay.Cıvatalar ve Cıvata ve vidada terimler C B ug d LŞ c P β L Sı 3 1 H b L k kk s uu dŞ dA dG dA A e t t dG 1.2. Cıvata ve vidada terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı. kafa yüksekliği b Vida boyu kk Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı LSI Parçaların veya cıvatanın sıkılan boyu d Anma çapı ≈ diş üstü çapı LŞ Şaft boyu d2 Bölüm dairesi çapı. profil açısı www.ch . adım dA Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı dD Kafa veya somun altı dış çapı t Cıvata kafa yuvası derinliği dİ Kafa veya somun altı iç çapı rC Kafa altı köşe yarı çapı dG Geçiş deliği çapı. delik çapı ug Vidanın şafta geçiş boyu dŞ Şaft çapı uu Vidanın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı.4 7 Somunlar 2 d3 d2 d dD dG d Gmax dD rC dD β Y m Şekil 10.

guven-kutay.5 Somunlar En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yıldız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar d) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11.2.ch 8 . En çok kullanılan cıvatalar ve somun www.Cıvatalar ve 1.

2. Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları diye ikiye ayrılırlar. Çeşitli somunlar www. Düz tornavida Yıldız tornavida İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yıldız anahtar Şekil 12. Anahtarlar ve tornavidalar baş veya uçlarına göre adlandırırlar. Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 12 ile gösterilmiştir.ch . Anahtar ve tornavidalar Şekil 13.6 Anahtar ve tornavidalar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavidalarla yapılır.guven-kutay.Cıvatalar ve 9 Somunlar 1.

16. 8. 3/4 8.2. 18.Cıvatalar ve 10 Somunlar Tablo 1. 20 M8. 10. Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8. 7/16 . 14. 12 10. 12. 18. Altıköşe cıvata İnce diş.1 ¼ . 16. 18. 12 12. 5/16 . 5/8 . 8. 10.guven-kutay. 10. 6. 10. 20 5. Altıköşe cıvata İnce diş. 8. ½ . Normal diş UNC ASME B18. Flanşlı altıköşe cıvata DIN 6921 DIN 1665 ISO 4162 EN 1662 M5. 9/16 . 8. 14. 16. Inbus cıvata Yarım paso DIN 912 EN ISO 4762 M5. 7/16 . 12. 12. 20 . Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 3. 16. Altıköşe cıvata Yarım paso. 12. 14. 7. 6. 8. 20 9. 16. Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5.ch TS 1021/4 M5. Havşa başlı inbus cıvata. İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5. Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5. 14. 5/8 . İnce diş UNC ASME B18. 8. 12. 6. 10. 5/16 . 3/8 . 12. 14. 14. 6. 3/4 7. 12 11. 10. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 2. 3/8 .1 ¼ . 6. Yarım paso DIN 7991 EN ISO 10642 M5.2. 16. 20 6. 8. 18. 16 13. Altıköşe cıvata Yarım paso. 14. 6. 10. Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 4. 10. 6. ½ . 9/16 . 8. 10. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart cıvatalar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO TSE Piyasada bulunan standart büyüklükler 1. 10. Alıştırma cıvataları DIN 7968 www. 20 TS 1021/2 M5. 18. 6. 12.

20 8 X YZ 18. 8 DIN 936 X YZ Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6. 16 Flanşlı altıköşe somun DIN 6923 ISO 4161 M6. 10. ½ . 3/4 X YZ 16. 14. 8. 12. 8. 10. 8 X YZ 20.Cıvatalar ve 11 Somunlar Tablo 2. 10. 10. Piyasada bulunan standart büyüklükler Altıköşe somun 8 X YZ TSE 8 X YZ 17. 10. 8. 18. 12 / M6. 10. 8 X YZ 21. 10. 5/8 . 7. 12. 16 23. 12 Altıköşe kontra somun M8. 8 www. 8.2. 12. 8. 5. 15. 12 22. 16. Fiberli altıköşe kalın DIN 982 / somun / DIN 985 Fiberli altıköşe somun M6. 16. 16. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8. 14. 10. 20 Altıköşe somun İnce diş EN ISO 8673 M8. 3/8 . 10. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart somunlar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO X YZ 14. 18. 14. 14.2 ¼ . 14. 18. 10.ch . 14. 18 19. 7/16 . 6. 12. Altıköşe ince somun DIN 439-2 M6. 16 Altıköşe ince somun EN ISO 8675 İnce diş M8. 8 DIN 934 EN ISO 4032 M4.guven-kutay. 16. 9/16 . 12. 20 Altıköşe inç somun ASME B18. 5/16 . 8. 14. 12. 12.

guven-kutay. Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyledir: FB Cıvata ekseni doğrultusunda boyuna kuvvet FİŞ Cıvata ekseni doğrultusunda işletme kuvveti FE Cıvata eksenine dik enine kuvvet. FB .2 Somun Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi 1.1.1 Vida 3. 2. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 de şematik olarak gösterilmiştir.FİŞ Şekil 14.1 Cep Somun FB .2 Somun Somun 3 3.2 Cıvata şaftı FE Sıkılan 2 parçalar 1.ch .Cıvatalar ve 2 Somunlar 12 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısımda toplanırlar. • Bağlantı cıvataları. Makina yapımında ve Çelik konstruksiyonda • Hareket cıvataları • Ölçü cıvataları • Sıkıştırma ve germe cıvataları • Ayarlama cıvataları Bu seminerde yalnız makina yapımında kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır. 2.1 Vida 1.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır.3 Cıvata kafası FE 3. Cıvatalar genelde hemen hemen bozulmadan vede sakatlanmadan çözülebilen bağlantı elemanlarıdır. enine kuvvet www.FİŞ 1.

www. Birinci durum: cıvatanın montaj ve montajdan hemen sonraki halidir. Erozyon ve korezyon etkileri. v. Cıvata bağlantısı bu ödevi yaparken iki ayrı durum ortaya çıkar.2 Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. İkinci durumda (işletmede) etken olan değerler şunlardır: • • • • • • • Cıvatayı ekseninden “Eksenden boyuna zorlayan” veya eksen dışından “Eksen dışı boyuna zorlayan” işletme kuvveti. Kuvvetlerin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler. 2 1 Şekil 15. Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı. Torsiyon momenti. Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara dağılımı. İkinci durum: cıvatanın işletmedeki hali.s. Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine dik kuvvet). Ön germe kuvvetinin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları. Cıvata bağlantısının birinci ödevi. İşletmedeki boyuna veya enine ısı etkisi. parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak düşünülür.ch . Bu durumda cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altındadır. Birinci durumda (montajda) etken olan değerler şunlardır: • • • Sıkıştırmadan doğan ön germe kuvveti.Cıvatalar ve Somunlar 13 2.guven-kutay. sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay. kuvvet ve momenti bir parçadan öbür parçaya bozulmadan aktarmasıdır. Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısında. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber dış kuvvetlerinde etkisi altındadır.

Cıvatalar ve 14 Somunlar 2.2. Fİş Şekil 17.2. 2.2 İkinci durum. cıvatayı çekiye. plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz. Ön gerilmeli cıvatanın işletmedeki hali www. İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası dayanma yüzeyinden ve somun dayanma yüzeyinden etki gösterdiğini bir an kabul edersek. Ön germe diyagramı Bu durumu Kuvvet-Yol diyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar. işletme kuvveti Fİş cıvatayı daha çok Fİş çekiye. Cıvata bağlantısının birinci durumunu (Şekil 18) ve işletmedeki zorlama (Şekil 19) görülür.ch . işletmedeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımızda. Bu diyagramdan cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy değişimi (f) görülür. Bu fonksiyonun doğrularının tanjant değerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir. uç değeri cıvatanın uç değerine kaydırıyor. plakaları daha az basıya zorlayacaktır. Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni doğuyor (Şekil 16 b). Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya. parçaların sıkışma kuvvetinin doğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafından değilde plakalar tarafından karşılanacaktır.guven-kutay. bağlantı parçalarıda çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar. F F FÖN Cı va Uz tada am a fC fC ntı pa rçalar ında Sıkışm a Bağla α f a alarınd tı parç a Sıkışm α Bağlan Cı v Uz atad am a a FÖN β f fP −F ÖN −F ÖN a) b) Şekil 16. montajdaki hal Cıvata kafasının veya somunun döndürülmesiyle cıvata montajda bir ön germe kuvveti ile yüklenir.1 Birinci durum. Rötscher (Röçer) bu diyagramı alıp.

Montajda ön germe diyagramı 1. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] Plaka kuvveti.2 Rp0.guven-kutay. www. Cıvatayı işletmede boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek kuvvet. νA Emniyet aralığı [1] 4.2 (R p0.2 F ÖNM = FSı FÖN α fOt A νA F0. Fİş FEk FP ∆f İşletme kuvveti.2 veya Akma sınırı) FÖN M FP Fİş FÖN M FSy F0. F0. İşletmede ön germe diyagramı Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri [N/mm2] Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm2] 2. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] Ek kuvvetten oluşan boy değişimi [mm] 8. FÖN FSı ∆FÖN fOt İşletmede ön germe kuvveti [N] İşletmede geriye kalan sıkma kuvveti [N] İşletmede oturmadan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] İşletmede oturmadan oluşan boy değişimi [mm] 7. α fC Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede cıvatanın boy uzaması [mm] 5.2 F νA %10 R p0. Şöyleki.2 fP FEK ∆f α f Şekil 18.2 veya Akma sınırı) FÖN %10 R p0. f fP Şekil 19.2 (R p0.2 AGE C %90 R %90 R p0.2 Şekil 19 nin analizini yaparsak.ch . β fP Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede plakaların boy kısalması [mm] 6. Şekil 18 nında analizini yapmış oluruz.Cıvatalar ve 15 Somunlar F β fC β fC +Fg −Fg For B F C Top p0. FÖNM Montajda sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya FSıM sıkma kuvveti [N] 3. ± Fg İşletmede genlik kuvveti [N] Burada verilen deyimlerin açıklamasını teker teker yapalım. FCTop İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9.

Gerilim kesiti A GE d2 d3 dGE A GE = 2 π d GE 4 + d 2 d3 d GE = 2 Hesaplarda dahada emin olmak için dGE çapı yerine d3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"AGE" hesaplanır.2 Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" değerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur. Burada birinci rakkamın 100 ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili kopma "Rm" XY Z mukavemet değerini.8 dir.Cıvatalar ve 16 Somunlar 2.2. ikinci rakkamın kendisinin on katı ile çarpımı cıvata 8.2.2" formül ( 3 ) ile bulunur. Eğer verilen donelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ).8 malzemesinin garantili akma "Re veya Rp0.2 ⋅ A GE Rp0.2. Cıvatanın gerilim kesit alanı π d32 (4) 4 bulunur. Şekil 20 de gösterilen cıvatanın kalitesi 8.2" Cıvata malzemesinin kalite sayısından malzemenin mukavemet değerleri çıkarılır.2. Buda A3 alanıdır.2 AGE (3) N/ mm2 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri mm2 Cıvatanın gerilim kesit alanı 2.guven-kutay.2. Böylece. Cıvata malzeme değerleri Rm = 8 x 100 = 800 N/mm2 Re veya Rp0.1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0. ( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır.2 ⋅ FÖNM ⋅ d 2 ≈ 0.2 = 8 x 80 = 640 N/mm2 2.2" Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0. MSı = FÖNM ⋅ (0.2 Cıvata gerilim kesit alanı "AGE" Cıvatanın gerilim kesit alanı"AGE" Şekil 21 ile gösterilmiştir. d A GE = Şekil 21. F0.2" mukavemet değerini verir. Şekil 20 örneği. 2.2.2.2 = R p0. Şekil 20.2.1.1.17 ⋅ FÖNM ⋅ d www.577 ⋅ µ V ⋅ d 2 + µ K ⋅ rK MSı ≈ 0.1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0.ch (5) (6) .159 ⋅ P + 0.

0 ±20% 0. Profil çapı Anma çapı. Bunun için özel hallerde kullanılır.0 .2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0. vidanın dış çapı cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri Cıvatanın gerilim kesit alanı Gerilim çapı dGE = (d2+d3)/2 2.2 yoktur 1. Fakat bu çok pahalı ve oldukça zor bir yoldur.2. Tablo 3. Eğer kabul edilen değerler hakikatteki değerlere uyuyorsa istenilen toleranslar elde edilir. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma.6 ±40% 0. Cıvata boyunu ölçme EÖB-metodu (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır. Cıvata el veya anahtarla sıkılır. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol edilir. Sıkılan cıvatalardan en az 10 adedi veya duruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol edilir.9 ⋅ R p0. karışık ve pahalı bir işlemdir.Cıvatalar ve FÖNM = FÖN90 = FÖNM P µV µK rK d2 d Rp0. İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma.1 Montajda sıkma momenti "MSı" Pratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlardır: • • • Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu: Burada istenilen hassasiyete ulaşılması oldukça kolaydır. hatve Vidanın sürtünme katsayısı Cıvata kafasının sürtünme katsayısı Cıvata kafasında moment etki yarı çapı Bölüm dairesi çapı. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.ch Ön germe kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αSı Rp0.2 AGE d0 N mm 1 1 mm mm mm N/ mm2 mm2 mm 17 Somunlar 0. www. Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır. Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu: İstenilen toleranslar ile değerleri elde etmek vida ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıdır. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.5 ±60% yoktur 4.9 MSı 1. Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metodu: İstenilen hassasiyet tam olarak elde edilir.guven-kutay.155 ⋅ µ V ⋅ d 2 )  d0  2 (7) Montajda ön germe kuvveti Adım. Sıkma momenti faktörü "αSı" Sıkma metodu Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metodu.159 ⋅ P + 1.85 MSı 2.2.2. Bu çok zor.

Cıvatalar ve

18

Somunlar

Sıkma momenti faktörü αSı şu orantıyı belirler:
F
M
αSı = ÖNM max = Sı max
FÖNM min MSı min

MSı max = MSı min ⋅ αSı

(8)

Görüldüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen değerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön
germe kuvvetini tam elde etmek uygulamada ve genel cıvata bağlantılarında imkansızdır.
Sıkıştırmada çeşitli etkenlerden ötürü sıkıştırma momenti dalgalı değer göstermektedir.
Sıkıştırma faktörü (αSı) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine
olan oranı olarak kabul edilir. Bu değer daima birden büyüktür.
2.2.2.3 Emniyet aralığı "νA"
Ön germe diyagramında, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak
görülür. Emniyet değeri sıfırdan büyük olarak görüldüğü müddetçe bağlantı emniyetlidir.
ν A = F0,2 − FCTop > 0
(9)

F0,2
FCTop

N
N

Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet

2.2.2.4 Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α"
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz.
tan α =

1 FÖNM FEK
=
=
δC
fC
∆f

δC =

δC
fC
FÖNM
∆f
FEK

mm/N
mm
N
mm
N

fC

=

FÖNM

∆f
FEK

( 10 )

( 11 )

Cıvatanın elastik esnekliği
Cıvatanın montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması
Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı

Cıvatanın elastik esnekliği "δC "
i

i

Li
E ⋅ Ai
1 C

δ C = ∑ δi = ∑
1

Li
EC
Ai
k K. d

( 12 )

mm
Cıvatadaki silindir elemanın boyu
2
N/mm Cıvatanın elastiklik modülü
mm2
Boyu verilen silindir elemanın kesit alanı
kSo .d

LSı

Şekil 22, Cıvatadaki silindir elemanlar

LV

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

19

Somunlar

2.2.2.5 Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β"
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz.
tan β =

1 FÖNM FP
=
=
δP
fP
∆f

δP =

δP
fC
FÖNM
∆f
FP

mm/N
mm
N
mm
N

fP
FÖNM

=

( 13 )

∆f
FP

( 14 )

Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği
Plakaların montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması
Plaka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı

Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δP "
δP =
LSı
EP
AEŞ

mm
N/mm2
mm2

LSı
E P ⋅ A EŞ

( 15 )

Sıkılan parçaların boyu
Sıkılan parçaların elastiklik modülü
Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşdeğer kaval silindirin kesit alanı

2.2.2.5.1 Eşdeğer kaval silindir

DEŞ

s=d D
Ana parça

Ek parça

ϕB

L1

ϕ

ϕR

FÖN
d
dG

p

FE
MSo

m

FÖN

L2

dD
dG

FE

L Sı

LSı

k

Eşdeğer
Kaval silindir

Esneyen hacim
Sıkışan hacim
Kuvvet dağılım
konisi

M Vi
DP

Şekil 23, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Şekil 24, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı “ AEŞ “
Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasından yalnız sıkıştırılan parçanın
cıvata yakınındaki kısmı elastik olarak şekil değiştirir. Burada kuvvetler cıvata kafası ile
somun arasında çift koni olarak etkilidir. Rötscher'e göre koni açısı ϕR = 45° , ve Birger 'e
göre ϕB = 30° dir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil
değiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla
belirlenir. Buda pratikte pek kullanılmaz. Pratikte standartların önerdiği basitleştirilmiş
formüller kullanılır. Yapılan deneylerde bu hacmin şekli fıçı ile koni arasında, paraboloid
www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

20

Somunlar

olarak görülmektedir. Esneğen hacmin içindeki delik çapı, geçiş deliği çapı “dG“ kadar kabul
edilir. Hesaplarda geçiş deliği etrafında oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul
edip, aynı esneme özelliği olan, eşdeğer hacimde bir kaval silindir alınır.
Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemelerden oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik
esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kadardır ve şu şekilde hesaplanır:
δ P = δ1 + ....... + δ N
δ1 =
δ1
LP1
EP1
AEŞ
δN
LpN
EPN

L P1
L PN
... δ N =
E P1 ⋅ A ES
E PN ⋅ A ES

mm/N
mm
N/mm2
mm2
mm/N
mm
N/mm2

D

1. Parçanın elastik esnekliği
1. Parçanın sıkıştırılan boyu
1. Parçanın Elastiklik modülü
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı
N ninci parçanın elastik esnekliği
N ninci parçanın sıkıştırılan boyu
N ninci parçanın Elastiklik modülü

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı. Eğer ölçüler DP ≤ dD, ise:
A EŞ =

LSı

dG

DP

Şekil 25, Eşdeğer silindir
dD

LSı

dG

dEş
DP

Şekil 26, Eşdeğer silindir
D

dD

mm

DP

mm

dG
LSı

mm
mm

)

( 17 )

L ⋅d
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
x = 3 Sı 2 D
DP
Eğer ölçüler dD ≤ DP ≤ dD+ tan ϕ . LSı ise:
π 2
π
2
2
( 18 )
A EŞ = ⋅ d D − d G + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1) − 1
4
8

(

[

)

]

dD
mm
Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
DP
mm
Esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı
dG
mm
Geçiş deliği çapı
LSı
mm
Sıkma boyu
Ölçü bağlantısı dD ≤ DP ≤ 1,5.dBD için sıkıştırma boyu
max. LSI/d =10 olarak sınırlanır.

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
Eğer ölçüler DP > dD+LSI ise:

LSı

A ES =

Şekil 27, Eşdeğer silindir

(

π
2
⋅ D 2P − d G
4

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı,
baş altı dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

dG

dEş
DP

( 16 )

dD
DP

mm
mm

dG
LSı

mm
mm

(

)

x=3

[

LSı ⋅ d D

(d D + LSı )2

]

π 2
π
2
⋅ dD − dG
+ ⋅ d D ⋅ LSı ⋅ (x + 1)2 − 1
4
8

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

www.guven-kutay.ch

( 19 )

RZ µm olarak Vida yüzeyi fOt Boyuna yükleme RZ<10 Enine yükleme 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ<10 10<RZ<40 40<RZ<160 3 3 3 3 3 3 Cıvata kafası ve somunun her biri için 2. Yani. Esneme şu şartlara bağlıdır: . • Sıkılan parçaların değen yüzeyleri düz olmalı.Cıvatalar ve 21 Somunlar Bu formüller şu şartlar ile geçerlidir: • Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı.6 İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" İşletmede oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklüktedir: FÖN = FÖNM − FOt FÖN FÖNM FOt N N N ( 20 ) İşletmede ön germe kuvveti Montajda ön germe kuvveti Oturma kaybı kuvveti FOt = ∆FÖN Montajda ön germe kuvveti genelde Tablo 31 ile bulunur. . www.5 6.2.temas yüzeylerinin yeri. • Temas eden parçaların yüzey esnemesi dikkate alınmamıştır.temas yüzeylerinin hassaslığı. .2.guven-kutay.ch .sıkılan parçaların mukavemeti.2. Oturma kaybı kuvveti formül ( 21 ) ile hesaplanır: ∆FÖN = FOt = fOt δC δP mm mm/N mm/N f Ot δC + δ P ( 21 ) Oturma değeri Cıvatanın elastik esnekliği Plakaların elastik esnekliği 2. Oturma değeri fOt µm olarak (Schrauben Vedemecum) Yüzey pürüzlülük değeri. Tablo 4. sıkılan parçalar bir sürü ince parçadan oluşmamalı. Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur.6.5 Her parça arası için 1. .2. 2.5 3 4 3 4.1 Oturma değeri Oturma değeri için “ Bauer & Schaurte Karcher GmbH “ firmasının yaptığı deneyler sonucu verdiği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır.5 3.temas yüzeylerinin sayısı.5 2 3 2 2.7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönündeki kuvvettir.2.2.5 2.

İşletme kuvveti 1 N φ = n ⋅ φ' Kuvvet oranı " φ " φ' = Basit kuvvet oranı " φ' " ( 23 ) δP δC + δ P ( 24 ) n = L'Sı / LSı = 0. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıdır. n = L'Sı / LSı = 0. Ön gerilim diyagramı Kuvvet oranı.1 Ek kuvvet " FEk " Ek kuvvet.FÖN (δC + δP ) .7.22 2.2.ch .5 olarak alınır.3 LSı L'Sı L'Sı LSı L'Sı L Sı Kuvvet dağılım faktörü " n " pratikte 0.FÖN f δP .FÖN Şekil 28. Şu şekilde hesaplanır.2.7 Şekil 29. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' den (Şekil 28) şu bağıntı yazılır: F A B δP ⋅ FÖN FEk δP FÖN = = Fİş (δC + δP ) ⋅ FÖN δC + δP Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C F φ = Ek Fİş β α A' Kabul edildiğinden ek cıvata kuvveti : FEK = φ ⋅ Fİş φ Fİş FEK Somunlar FP Fİş Cıvatalar ve ( 22 ) C' δC .5 n = L'Sı / LSı = 0. pratikte φ = 0.2.guven-kutay. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıdır.7.35 alınır.2. Kuvvet dağılım faktörü 2. FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − φ) ∆f δP mm mm/N ( 25 ) Plaka kuvvetinden oluşan boy değişimi Plakaların elastik esnekliği www.2 Plaka kuvveti " FP " Plaka kuvveti.

genelde ek cıvata kuvvetinin etkisiyle dinamik. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG). 2. Cıvatadaki genlik gerilimi (σg) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG) bire bir karşılaştırılır.2.3 Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " Ek kuvvetten oluşan boy değişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yardımıyla bulunur. Bu şartı bir formülle göstermek istersek.FİŞmin ± Fg = ± FEKmax FEKmin = ⋅φ 2 2 www.Cıvatalar ve 23 Somunlar 2. Burada devamlı dalgalı zorlama.2.ch ( 30 ) .9 İşletmede genlik kuvveti "± Fg " Makina yapımındaki cıvata bağlantıları. SChe = SChe σg σG SCger 1 N/mm2 N/mm2 1 σG ≥ SCger σg ( 28 ) Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı Cıvatadaki genlik gerilimi Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 2.7. dinamik kontrolda ispatlanacak şartı buluruz.2.2 Genlik kuvveti “ Fg “ : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekilde hesaplanır.1 Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi ± σg = ± Fg A3 N mm2 Fg A3 ≤ ± σG ( 29 ) Genlik kuvveti Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı AGE yerine daha emniyetli hesap yapmak için pratikte A3 kesit alanı kullanılır.2.2. yükleme sayısı NL ≥ 106 ile hesaplanır.guven-kutay. Bu hesaplarda cıvatadaki genlik gerilimi (σg) çok önemlidir.2.2.2. ∆f = FP ⋅ δP == FEk ⋅ δC ( 26 ) 2.8 İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekilde hesaplanır: FCTop = FSı + FEk = FSı + Fİş ⋅ (1 − φ) = FÖN + FEk = FÖN + Fİş ⋅ (1 − φ) FSı FEk Fİş φ FÖN N N N 1 N ( 27 ) İşletmede sıkıştırma kuvveti Ek kuvvet İşletme kuvveti Kuvvet oranı İşletmede ön germe kuvveti 2.2.2. cıvatadaki genlik geriliminden (σg) büyük olmalıdır.9. yani dalgalı zorlanırlar. FİŞmax .9.

Pratikte bu değerlerin kullanılmasında fayda vardır.guven-kutay. Gerekli olan emniyet sayısı için şu değerler önerilir. diğer imalat 540 metodu ile imal edilen cıvatalardan iki 10. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının önerdiği değerlerdir.ch ( 33 ) . ortalama gerilim (σor) değerinden ve çentik etkilerinden ötürüde aynı malzemenin normal devamlı mukavemet değerinden daha küçüktür. 1. İslah edilip ovalama metoduyla imal σÇ. 2   ( 32 ) Formül yükleme katsayısı NY ≥ 2.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.7 .8 kaliteli standart cıvatalar için geçerlidir.. Rp0. Şekil 30 islah edilip ovalanarak imal edilmiş vida ve σÖN = 0.2.2. 10.3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “ Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG). Bu tabela Textron Verbindungstechnik GmbH & Co. 800 islah edildikten sonra ovalama metodu ile imal edilen cıvataların devamlı 8.Cıvatalar ve 24 Somunlar 2. Cıvata genlik mukavemeti 400 300 malzemesinin genlik mukavemet 5. B N/mm olarak edilen cıvataların (piyasa somunu veya 1200 cep somun ile yapılan bağlantılarında) 1080 12. Cıvata malzemesinin devamlı mukavemet mekanik özellikleri ya deneylerle veya diyagramı ait oldukları literatürden alınmalıdır. Yapılan araştırmalar sonucu. Ovalama ile vida çekildikten sonra islah edilmiş cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(İS) “:  180  + 52  ( 31 ) σG ( İS) = ±0. Eğer özel bir şart yoksa SCger = 1 alınır: SCger = 1 . Cıvatanın genlik mukavemet değeri Tablo 5 den okunabilir.9 devamlı mukavemet güçleri.75 ⋅   d  Vida çekildikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(OV) “:  FÖN  ⋅σ σG (OV) = ± 2 −  G ( İS) F 0 ..6 değeri “ σG “ ya analitik olarak veya 200 tabeladan bulunabilir.9 900 fazladır.8 640 600 mukavemet güçlerinin.9 kaliteli Civatada 6. Bu formüller 8. yani Şekil 30.9 kaliteli malzemenin σor σG σG 2 devamlı mukavemet Emniyetli titreşim. ND = NY σGZ( İS) = σG ( İS) ⋅ 3 N D / N X ve σGZ(OV ) = σG (OV) ⋅ 3 N D / N X alınır.2 ön germeli cıvatalar için geçerlidir 0 200 400 600 800 1000 1200 2 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri analitik olarak aşağıdaki formüllerle bulunur.25 (2) www. işlenip 1000 sonra islah edilen cıvatalardan daha 10. yüksek temperatur veya korosyon etkisinde olan σor N/mm olarak cıvataların mukavemet değerleri.9 kat yüksek olduğu görülmüştür.9.

.2.8 ... www. Sıkma redüktörü Bu redüktörle örneğin.9 10.2. ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara denir..9.6 8..4 Cıvata sıkma redüktörü Normal çalışmada bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar.Cıvatalar ve 25 Somunlar Genlik kuvvetinin oynadığı ortalama kuvvet şu şekilde hesaplanır (bak Şekil 19): For = FÖN + 0.9 < M8 50 60 100 M 8 . M20 35 40 70 > M20 35 35 60 2. Tork anahtarı. Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4. 12.84 çıkış devir sayısı Şekil 31.6 ve 5.5 ⋅ FEk FÖN FEk N N ( 34 ) Ön germe kuvveti Ek kuvvet Tablo 5. M12 40 50 90 M14 .. Şekil 31 de görülen redüktördeki yazılar şudur: 25 Umdrehungen 25 giriş devir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 2’500 Nm Çıkış momenti 2’500 Nm 0. Daha büyük momentler için özel sıkma redüktörleri kullanılır.ch .84 Umdrehungen 0. bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1’250 Nm ile sıkıştırılır.guven-kutay.9 ve 12.

ch . Formül F( 35 )). Somun ve somun vidasınıda eğik düzlemde kayan kütle olarak kabul edelim (Şekil 32). Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli vidayı ele alalım. Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşemeden doğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmadan önce cıvata vidasındaki kuvvet analizini yapalım.1 Vidada kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarında. ön germe kuvveti FÖN iç ve dış vida yanaklarının göreceli olarak dönme hareketi ile sağlanır. Vidanın bir ağızının açılımı vidanın helis açısını açı alan eğik düzlemi verir. Yükün kaldırılması Kaldırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33. Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yardımı ve çevre kuvveti etkisiyle meydana gelir. indirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33. Kuvvet ve eğime göre vidada kilitlenme durumu ortaya çıkar. Formül F( 36 )). 2. www. Vidada kuvvetler Buradaki dik üçgenin yardımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: FSÜR ϕ FÇE FES ϕ ρ+ Kaldırma ϕ ρ FN FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ + ϕ) ( 35 ) FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ − ϕ) ( 36 ) İndirme FÖN ϕ FÇE N Çevre kuvveti ρ ° Sürtünme açısı F N Kuvvet ϕ ° Vidanın helis açısı Şekil 33.guven-kutay.Cıvatalar ve 3 26 Somunlar Bağlantıda gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1. d2 Şekil 32. 3. KALDIRMA İNDİRME FN FN FÖN FÖN FSÜR FÖN FÇe FÇe FÇe ϕ FSÜR P d2 π .

tan ( ϕ . Eğimi büyük olan vidalarda sıkışma göz önüne alınmalıdır. www.ϕ > 0 ve FÇE < FSÜR olur. kendinden kilitlenmelidirler. Vida yanaklarında kuvvetler ( 37 ) FBi = FÖN N β ° FÖN cos(β / 2) ( 38 ) Bağlantıda ön germe kuvveti Uç açısı Cıvata vidaları standart durumda. FÇE = 0 ise. her şartta sürtünme kuvveti sıfırdan büyüktür. ρ . oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinden büyükse kilitlenme olur.Cıvatalar ve 27 Somunlar 3. Yük indirme durumları Buradaki veriler yalnız küçük eğimli vidalar (β ≤ 60°) için geçerlidir. β/2 β Fr Radyal kuvvet: Fr = FÖN ⋅ tan (β / 2 ) β β/2 FBi Vida yanaklarındaki kuvvetler: Bileşik kuvvet: FÖN Şekil 35. yani piyasadan satın alınma şekilleriyle.2 Kilitlenme. ρ > φ ise. Eğer Eğer Eğer FÇE FSÜR FN ϕ FÖN FSÜR FÇE FES ρ− ρ FN ϕ FES F ÖN ϕ ρ ρ−ϕ ϕ ϕ Şekil 34. ρ ≥ ϕ ρ = ϕ ise. Yani.ch .guven-kutay. böylece FÇE = 0 olur.ρ ) = 0 dır.

F ⋅ L3 f = E Sı 12 ⋅ E ⋅ I y LSı = 3 E Iy f FÖN µB N/mm2 mm4 mm N 1 12 ⋅ E ⋅ I y ⋅ f FÖN ⋅ µ B ( 39 ) ( 40 ) Cıvata malzemesinin elastiklik modülü Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti Cıvatanın sehimi Ön gerilme kuvveti Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı Formül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize edilince: • Cıvata malzemesinin elastiklik modülü küçük olmalı. Örneğin: Isıdan doğan enine hareketler gibi. Yoksa ön gerilme kuvveti genede küçük kalır. sıkma boyu hesaplanır. bağlanan parçaların yüzey basıncını kaldırıp kaldıramamalarıdır. sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap değerinin oranı. yani. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı rondelayı öneririm. Yaylı rondela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir.ch .Cıvatalar ve 28 Somunlar 3. Bağlantı sıkışmadığından somun veya cıvata kendiliğinden dönmeye başlar.d (3.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybından ortaya çıkar. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarında gevşemeye karşı.guven-kutay. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa.: Standart metrik normal ISO vidalı cıvata bağlantısı Standart metrik ince dişli ISO vidalı cıvata bağlantısı LSı ≥ 4. Bunun yanında sıkma momentininde paralel olarak düzeltilmesi gereklidir. www. Tırnaklı conta oldukca emniyetlidir. Çoğu zaman firmada bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır. esnek cıvata. önerilmez. • Eğer bu konstruksiyon tedbirleri alınamassa.d) alınır.d (4.5. cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıdır. LSı ≥ 4. Kendiliğinden gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: • Gerekli büyüklükte sıkma boyu. Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. önlem olarak inanılan vede işletmede fonksiyonunu gösteren bir çözümdür. • Cıvata sehimi küçük olmalı. • Cıvata çapı küçük olmalı.d) . • Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı µK ve µB mümkün olduğu kadar yüksek tutulmalı. yani %90 Re kullanılmalı. Cıvata malzemesi tam. • Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vede sıkma metodunun tam verilmesi gereklidir. • Yüksek ön gerilme kuvveti FÖN ile bağlantı sıkılmalı.5. Burada dikkat edilecek husus.

Tel ile emniyet önlemi Şekil 38.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altında olan cıvata bağlantılarında gevşemeden sonra bağlantı kendiliğinden çözülüp bağlantı parçaları düşüp kaybolabilirler. Şekil 37.Cıvatalar ve Somunlar 29 Şekil 36. Kaybolmaya karşı ya yukarıdaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımından emniyetli yapılmalıdır. ama parçalar düşüp kaybolmazlar. www.guven-kutay. Tırnaklı rondela ve cıvata başı 3.ch . Pim ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez.

• İşletmedeki yüklemenin şekli. Hesaplanan alan statik ve eksen dışı zorlama altınadki şaftlı cıvatalar içindir. elastik durumda birbiri ile bağlanmış parçaların. Bunu formül ( 42 ) ile işleyelim.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmelidir: • Cıvataya gelen yük. Kuvvet dağılım faktörü içinde n = 0. yüzeylerinin doğrudan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarında rijit olduğu kabul edilerek verilmiştir. A GEger ≥ AGEger FİŞ Rp0.guven-kutay. İlk eskiz yapıldığında cıvatanın kalitesi belirlenip. 0.7 ≈ 0. Buradaki bilgi ve değerler.2 ( 41 ) Pratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: Konstruksiyon ölçüleri daha belli olmadığından burada genel kabule gidilir.2 ⋅ A GE A GE ≥ φ ⋅ FİŞ 0. cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: FEK = φ ⋅ FİŞ ≤ 0. buhar kazanlarında veya basınçlı kazanlarda ise muhakkak kuvvet belirlenmesinde ve hesap sonuç karşılaştırılmasında bu konular için geçerli standart ve şartnameler muhakkak dikkate alınmalıdır.Cıvatalar ve 4 30 Somunlar Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kaldırma ve taşıma aletlerinde.5 ⋅ FİŞ R p0.1 ⋅ R p0. φ' = 0. Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericidir.5 . Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 değerleri 50° – 60° C ye kadar. normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni dışında etki göstermesi halinde geçerlidir.2 mm2 N N/mm2 3. Burada seçimde şu durumlar dikkate alınır: a) Tam eksenden zorlamada ve esnek cıvatalarda bir boy küçük. çelik konstrüksiyonda. • Cıvatanın kalitesi ve şekli.ch . Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n .2 ( 42 ) cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İşletme kuvveti Cıvata malzemesinin akma mukavemet değeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasından sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (AGE) göre cıvata seçilir.35 değeri bulunur.7 alınır. Veya hiç hesap yapılmadan doğrudan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir. 4. En büyük basit kuvvet oranı φ' değeri için kır döküm bağlantısı aşağı yukarı φ'max = 0. www. b) Dinamik zorlamada bir boy büyük cıvata alınır.5 değeri alınır.1 ⋅ R p0.

8.--.6 2.6 4.6 2. çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır. İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.8 6.8 6 6 5 8 8 6 10 10 8 14 12 10 16 14 12 20 20 16 24 20 20 24 27 20 30 27 24 --.0 6.3 10 16 20 25 40 63 80 4.8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30 10.8" seçilir.30 36 . 8. Cıvatanın pratik seçimi..8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.3 10 16 20 25 40 63 80 100 Dinamik boyuna 1.. şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 12 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.5 4.8 5. .5 4.d3) bir basamak ileri. ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır.. b) Kuvvetin tam cıvata ekseninde etkili olması halinde bir basamak geri gidilir. FİŞmin = 4.2 kN.Cıvatalar ve 31 Somunlar a) Esnek cıvatalarda (dmin ≈ 0.6 kN Boyuna kuvvet cıvata ekseni dışından etkili ve dinamik.2 kN dan sonraki kuvvet) Cıvata kalitesi: 8. Cıvata kalitesi İşletme kuvveti Tablo 6.9.0 1.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Esnek cıvata bir boy büyük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. tam eksenden FİŞ = 8.2 kN..ch M 10 M10 M 14 M14 M 12 M10 M12 .2 kN. eksen dışı Tablo kuvveti: 10 kN ( taloda 8. FİŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı Statik boyuna 1.8 ..0 6.guven-kutay.6 5. tam eksenden bir boy küçük Esnek cıvata bir boy büyük www. . Cıvatada işletme yükü FİŞmax = 8. Isı etkisinde çalışan cıvata bağlantılarında.8 şaftlı cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.8 kalitesi en ekonomik ve bütün dünyada her yerde bulunan metrik cıvatadır. Örnek: Aşağıdaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz.9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24 Çözüm: Genelde Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8.9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27 12. tam eksenden FİŞ = 8. tam eksenden bir boy küçük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. . Kuvvetler kN.--36 . Çünkü 8.2 kN.- 8. 8. eksen dışı FİŞ = 8.

ch . işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ek kuvvet FEK nin üst ve alt sınırı Cıvata eksenine dik toplam enine kuvvet Genlik kuvveti. genlik kuvvetlerin düşünülen statik çıkış kuvveti Ön gerilmede yüzey oturmasından doğan kuvvet kaybı İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sıkıştırma kuvveti Yaylanan parçaların tek tek boyu Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu Fön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti Montajda sıkma momenti Torsiyon momenti Vidanın momenti Tek ağızlı vidanın hatvesi. Rp0. işletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı Normal kuvvet Cıvatada ön gerilme kuvveti Sıkma hatası sonucu elde edilen en küçük ön gerilme kuvveti Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşdeğer kuvvet Cıvatayı etkileyen montajdaki ön gerilme kuvveti Ortalama kuvvet.2 FC top FEK FEkü : FEka FEtop Fg Fİş Fİşü : Fİşa Fn Fön Fön min FÖN90 FönM For FOt FP FSık L1 .Cıvatalar ve 5 Somunlar 32 Formüller ve Tablolar 5. L2 LSık Mön MSı Mt MVi P Ph Re . indeksine göre Cıvatada hesap için kullanılan en küçük kesit alanı Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı Anma kesit alanı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı Vidanın gerilim kesit alanı Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı Esnek cıvatada ince şaft kesit alanı Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı Elastiklik modülü Cıvatanın elastiklik modülü Bağlanan parçaların elastiklik modülü Kuvvet.2 Rm Birim mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm N/mm2 N/mm2 N/mm2 N N N N N N N N N N N N N N N N N N mm mm Nm Nm Nm Nm mm mm N/mm2 N/mm2 Tanımı Alan.1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol A A0 A3 AAN Ab AEŞ AGE Ai AŞİ DP E EC EP F F0.guven-kutay.2% akma dayanıklığı kopma dayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti www. adımı Çok ağızlı vidanın toplam hatvesi. titreşimli yüklemede bir yönde doğan kuvvet İşletme kuvveti. genel Cıvatanın en küçük akma mukavemet değerine eşdeğer kuvvet cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet Ek kuvvet. toplam adım akma dayanıklığı (mukavemeti) / 0.

Cıvatalar ve Küçük harfler Sembol Birim d mm d2. ϕR = 45° azaltma faktörü (σBi/σzM) Sürtünme katsayısı cıvata başı sürtünme katsayısı cıvatada genel ortalama sürtünme katsayısı vidanın sürtünme katsayısı Vidada sürtünme açısı Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi Cıvatanın çekme dayanımı (mukavemeti) Cıvatanın genlik gerilimi Cıvatanın genlik mukavemeti İzdüşüm yüzey basıncı Emniyetli izdüşüm yüzey basıncı Torsiyon gerilimi www.δSo ϕ ϕB ϕR κ µ µB µgen µVi ρ’ σBi σçM σÇM σg σG σl σlEM τt − − rad . vidanın dış çapı Bölüm çapı . Delik çapı vidada gerilme kesit çapı Esnek cıvatada ince şaft çapı Cıvatanın Fön + FEK etkisinde boyunun uzaması yüzey pürüzlüğünün oturma değeri Sıkılan parçaların Fön etkisinde boyunun kısalması Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü Kuvvet dağılım faktörü Yüzey basıncı Cıvata başı veya somunda maksimum yüzey basınç değeri İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Tanımı kuvvet orantısı FEK / Fİş Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Sıkıştırma momenti faktörü Cıvatanın esneklik faktörü / Vidanın tepe açısı elastik esneklik cıvata başının elastik esnekliği Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği herhangi bir silindir şeklindeki elemanın elastik esnekliği vidanın ve somunun elastik esnekliği Vidanın helis açısı Birger e göre kuvvet konisinin açısı. δP δi δVi.ch 33 .guven-kutay. D2 mm d3 mm dD mm dEt mm dG mm dGE mm dŞi mm fCi mm fOt mm fP mm kP − n − p N/mm2 pS N/mm2 z − Eski Yunan harfleri Sembol Birim Φ − Φk αSı β δ δB δC. ° mm/N mm/N mm/N mm/N mm/N ° ° ° − − − − − ° N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 Somunlar Tanımı Anma çapı. bağlantı deliği çapı. ϕB = 30° Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı. Profil çapı Diş dibi çapı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzeyi dış çapı Cıvata başında veya somunda sürtünme kuvvetinin etki çapı Geçiş deliği çapı.

2 F( 10 ) Cıvatada genlik gerilimi.2 bak Tablo 18 A GE F( 8 ) Torsiyon gerilimi τt Fİş ⋅ d 2 τt = ⋅ tan (ϕ + ρ' ) 2 ⋅ Wt F F( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi 2 σ Bi = σ çM + 3 ⋅ τ 2t ≤ 0.1.155. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 40. Vinç kancası 5.µVi F( 7 ) Fİş Çekme gerilimi σç = Rp0.2.1 Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları 5.guven-kutay.2.2 gerilimi F( 2 ) Fİş Rp0. Germe cıvatası σG bak Tablo 19 www. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 39.2 µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.2 Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları F( 6 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 A GEger ≥ ρ’ = arctan(µ’Vi) 0.6 ⋅ R p0.2.1.2 34 Somunlar Makinada bağlantı cıvataları 5.9 ⋅ R p0.ch F .8 ⋅ R p0.Cıvatalar ve 5.1 Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları F( 1 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş Bilinen işletme kuvveti Fİş A GEger ≥ σİş İşletmedeki cıvata çekme 0.2 bak Tablo 18 σİş = σç = P bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGE d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 F( 3 ) Vidada diş yanağı basıncı p H1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ⋅ P m somun yüksekliği bak Tablo 12 p= π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ m pger bak pS Tablo 23 F( 4 ) Gerekli somun yüksekliği merf Fİş ⋅ P m ger ≥ π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ pger F( 5 ) Cıvatada genlik gerilimi.

d   M Sı = FönM ⋅ 0. µVi ve µB Metrik ISO.F P = F ön .2.1 Bağlantı sıkıştırma momenti F( 11 ) F( 12 ) F( 13 ) ρ’ = arctan(µ’Vi) µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.2 F( 18 ) Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σçM = 0. genel dEt ≈ (dD+da) / 2 µgen = µVi = µB eşit olarak kabul edilirse.17 ⋅ FönM ⋅ d MSımin = MSımax / αSı F( 15 ) MSı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 28 F( 16 ) Sıkıştırma kuvveti FSı = F ön .2 35 Somunlar Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları 5.2.F İş ⋅ ( 1 .guven-kutay.155. yani dŞi < dGE π 2 FÖN 90 = σ çM ⋅ A GE = σ çM ⋅ ⋅ d Şi 4 www.577  d0  2 ⋅ π   2 F( 21 ) Esnek cıvata için.2.2 4 1+ 3⋅   d0  P  β ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  2⋅π  2 µVi bak Tablo 27 p.159 = F F( 20 ) ÖN 2 ⋅ π 2 4  P  β 1 + 3 ⋅  ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  tan β  =0.9 ⋅ R p0.9.159 ⋅ P + 0.2. yani d ≥ dGE F( 19 ) F = σ ⋅ A = σ ⋅ π ⋅ d 2 çM GE çM GE ÖN 4 1 0.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) Montajda sıkma momenti.ch .1.d3 Uç açısı metrik ISO için β = 60° Normal şaftlı dGE = (d2+d3)/2 Esnek vida dŞi ≈ 0.Cıvatalar ve 5.µVi d Et  d2 M Sı = FönM ⋅  ⋅ tan(ϕ + ρ' ) + µ B ⋅ Metrik ISO vidada β = 60° 2   2 p.9 ⋅ R p0.2 ⋅ A GE =0.Φ ) 5.2 malzemenin akma sınır değeri 2 σBi = σçM + 3 ⋅ τ2t ≤ R p0.577 ⋅ d 2 + Et 2      F( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı ≈ 0. d2 ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 µgen .159 ⋅ P + µ gen ⋅  0.2.1 Bağlantıda montaj değerleri 5.9.1. AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı d0=dGE= (d2+d3)/2 Esnek vida d0 = dT ≈ 0.2.d3 Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için. d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 d3.2.dişli vidaların sıkma momenti bak Tablo 27 M Sı = FönM ⋅ (0.2 Montajda cıvatadaki gerilimler F( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi Rp0.

5 ⋅ d δV = δSo = F( 26 ) E C ⋅ A3 E C ⋅ A AN δ= L1 L2 EC = Eçelik =210000 N/mm2 A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 AAN = 0.Cıvatalar ve 36 Somunlar 5.4 ⋅ d δi = F( 25 ) δ K = E ⋅ A EC ⋅ Ai C AN 0.5 ⋅ d 0.1.3 Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları Elastik boy değişmeleri L⋅σ F⋅L F( 22 ) f = ε ⋅ L = = E E⋅A Lk 0.4d ⋅  + + + ⋅⋅⋅ + + F( 27 ) E C  A AN A1 A 2 A3 A AN F( 28 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f Lk δP = P = Fön A EŞ ⋅ E P EP malzemenin elastikiyet modülü    s=d D k δC = FE ϕB L Sik kaba taslak dG bak Tablo 12 ϕB Birger’e göre ϕB = 30° ϕR Rötscher’e göre ϕR = 45° d dG Fön p F( 29 ) • eğer dD ≤ DP ≤ dD+LSık ise F( 30 ) ( [ ) ] π 2 π 2 ⋅ d D − dG + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 • eğer DP < dD ise A EŞ = ( π 2 ⋅ D 2P − d G 4 F( 31 ) • eğer DP > dD + LSık ise π π 2 A EŞ = ⋅ d 2D − d G + ⋅ d D ⋅ LSik ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Montajda gerekli ön gerilme kuvveti: F( 32 ) • komple FönM = αSı ⋅ FSı + Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt ( [ ) [ ] ) L ⋅d x = 3 Sik D D 2P x=3 LSik ⋅ d D (d D + LSik ) ] F( 33 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli değilse: FönM = αSı ⋅ Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt [ MSo M Vi DP A EŞ = FE m bak Tablo 12 ϕR Fön L1 eşdeğer kaval silindirin kesit alanı dD L3 L2 F( 23 ) elastik esneklik dD ≈ s 0.5 d ] F( 34 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: FönM = αSı ⋅ [FSı + FOt ] www.π.4 ⋅ d L1 L 2 0.25.2.d2 1  0.ch .4 d f 1 L = ⋅ F E A cıvatanın elastik esnekliği F( 24 ) δC = δ K + δ1 + δ 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + δ V + δSo Li 0.2.guven-kutay.4 ⋅ d 0.

2.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi τ tIs = M ViIs Wt www.5 ⋅ Fçe ⋅ d 2 µgen. d33 / 16 F( 40 ) Vidadaki eğilme karşı koyma momenti We = π .ch µgen.2. δP fPmin = fPmax / αSı 5. hesapsal FönM = F( 36 ) 2 ⋅ MSı    d D + dG  1  + ⋅ µ K + tan ϕ d 2 ⋅ µ gen ⋅  2 ⋅ d2  cos(β / 2 )    veya FönM ≈ FÖN90 FönM Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σ çM = A GE Vidadaki sürtünme momenti F( 37 ) M Vi = 0.1 İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi F( 44 ) F( 45 ) M ViIs = 0.guven-kutay.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi F( 38 ) τt = M Vi Wt F( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti Wt = π . µVi ve µΒ bak Tablo 27 . kk / da ≈ dG F( 42 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması Montajda dD Fön bak formül F( 68 ) δP bak formül F( 28 ) fPmax = FönM .2. d33 / 32 F( 41 ) Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı ( A b = 0. µVi ve µΒ bak Tablo 27 M Vi = 0.2. δC αSı bak Tablo 20 fCmin = fCmax / αSı FönM bak formül F( 35 ) F( 43 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması Montajda bak Tablo 12 da = dG + 2 .Cıvatalar ve 37 Somunlar F( 35 ) MSı nın getirdiği ön gerilme kuvveti.2 Cıvatada işletme değerleri 5.25 ⋅ π ⋅ d 2D − d a2 ) δC bak formül F( 27 ) fCmax = FönM .2.

35 . B 1000 10. Kuvvet dağılım faktörü AGE / AŞİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 FSıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fg bak formül F( 50 ) Formül.35 . F( 48 ) ve F( 49 ) NY ≥ 2.3.3 Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri 2 L SI N/mm olarak 1200 1080 12.2.75 ⋅  + 52    d . ND = NY σ GZ( İS) = σ G ( İS) ⋅ 3 N D / N X Cıvatanın genlik mukavemeti .2 ) F( 46 ) A GE veya AŞİ ≥ F( 47 ) Cıvatada genlik gerilimi.9 L SI 8.7 2 Şekil 41.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için. Bak Tablo 18 Genlik kuvveti kuvvet oranı Fİş max − Fİş min F −F δP ± Fg = ± Ek max Ek min = ± ⋅Φ Φ = n ⋅ Φk = n ⋅ 2 2 δ +δ P C 5. devamlı gerilim ± σg = ± F( 48 ) F( 49 ) F( 50 ) Fg A3 n = L'SI / L SI = 0. Fİş Tablo 29 ile Φmax ≈ 0.guven-kutay.3 L' SI 900 540 300 n = L'SI / L SI = 0.İmalat bitiminde islah edilmiş (İS)   180 σ G ( İS) ≈ ±0. Cıvatada devamlı mukavemet değeri ≤ ± σG L' SI L SI 5.ch FEk = 0.9 L' SI σÇ.2.Cıvatalar ve 38 Somunlar 5.2  Rp0.9 kaliteli malzemede devamlı mukavemet 0 200 400 σor 600 800 1000 1200 N/mm olarak ( αSı ⋅ FSı ger + Fİş ν ⋅ R p0.2.9 400 10.5 σor 10.2 malzemenin akma sınır değeri  alınır.6 200 Şekil 42.1 Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti F( 51 ) Ek kuvvet.İmalat bitiminde ovalanmış (OV)  F  σ GZ( OV ) = σ G ( OV ) ⋅ 3 N D / N X σ G ( OV ) ≈ ± ⋅  2 − V  ⋅ σ G ( İS)  F0. işletme kuvvetinden cıvatayı etkileyen ek kuvvet δP FEk = Fİş ⋅ = Fİş ⋅ Φ δC + δ P δ C F( 52 ) Hafifletme kuvveti FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − Φ ) = Fİş ⋅ δC + δ P www.2.8 640 600 σG σG 800 n = L'SI / L SI = 0.9 kaliteli Cıvatada genlik mukavemeti 6.

3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması.2 veya akma sınırı R e ) f fP 5.16 ⋅ (L Kl ⋅ δS ⋅ ES )0.ch .guven-kutay.Cıvatalar ve 39 Somunlar Dalgalı işletme kuvvetinde ön gerilim üçgeni.3. oturma değeri fOt F( 59 ) f Ot ≈ 3.2 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet F( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet FCtop = Fön − FOt + FEk = FSı + Fİş F( 54 ) Ortalama kuvvet F + FEka For = FÖN + Ekü ⋅Φ 2 δP δC + δ P F( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φk Φk = F( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ = n ⋅Φk = n ⋅ δP δC + δ P 5.3.2.29 ⋅  d  yüzeylerinin biribiriyle tam değmesi   halinde standart cıvata ile yapılan Esnek.2. Rötscher üçgeni F νA δf FEk α Fk β α f Ci F Citop FP FIs Fg β F or Fön Fg F0.2. sondurum alma değeri fOt f Ot f f = Ot ⋅ Φ k = Ot ⋅ (1 − Φ k ) F( 57 ) FOt = Φ bak Tablo 29 δC + δ P δ P δC Normal şaftlı cıvataların oturma değeri fOt Bu oturma değeri masif cıvata 0.2 (R p0.17 ⋅10−3 www.34  L Kl  −3 bağlantılarında ve bağlantı parça ⋅ 10 F( 58 ) f Ot ≈ 3.2. kaval ve benzeri şaftlı cıvataların bağlantılar için geçerlidir.

3.guven-kutay.dŞi2.2.1 ⋅ R p0.3.2.2.2 ⋅ A GE Esnek cıvata için. δPiş fPişmin = fPişmax / αSı www.2. formül F( 56 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 AŞi = 0.5 İşletmede gerilimler F( 62 ) Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi Φ bak Tablo 29. yani dŞi < dGE F( 61 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0. formül F( 56 ) Ab bak Tablo 12 pS bak Tablo 23 µ bak Tablo 27 z cıvata adedi FSı ger = Fön min − Fİş ⋅ (1 − Φ ) F( 68 ) İşletmede maksimum sıkıştırma kuvveti Fön max = FönM max − FOt F( 69 ) İşletmede minimum sıkıştırma kuvveti Fön min = FönM max / αSı − FOt FönMmax FOt FEkmax αSı FSı Φ bak formül F( 32 ) bak formül F( 57 ) bak formül F( 51 ) bak Tablo 20 bak formül F( 16 ) bak Tablo 29.6 İşletmede yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için F( 64 ) FCtop p İş = ≤ pS Ab F( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için FÖN90 + Φ ⋅ Fİş FönM + Φ ⋅ Fİş p İş = ≈ ≤ pS Ab Ab Gerekli sıkıştırma kuvveti F( 66 ) FEtop FSı ger = µ⋅z F( 67 ) FCtop bak formül F( 53 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 FCtop bak F( 70 ) Ab bak Tablo 12 FÖN90 bak Φ Tablo 29. δCiş fCişmin = fCişmax/αSı F( 73 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması İşletmede fPişmax = Fön . dŞi ≈0.25.3.2 ⋅ A Şi 5.ch .9. yani d ≥ dGE F( 60 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.d3 d3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 τt bak formül F( 38 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t F( 63 ) Cıvatanın işletmede çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE 5.2.Cıvatalar ve 40 Somunlar 5. veya formül F( 56 ) FCtop AGE bak F( 70 ) bak Tablo 8 veya Tablo 9 δC αSı FönM Fön δP bak formül F( 27 ) bak Tablo 20 bak formül F( 35 ) bak formül F( 68 ) bak formül F( 28 ) F( 70 ) İşletmede cıvata boyuna max.4 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti Normal cıvata için.π.2.1 ⋅ R p0. Kuvvet FCtop = Fön max − FOt + FEk max F( 71 ) Cıvatanın işletmedeki çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE F( 72 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması İşletmede fCişmax = Fön .

1 2.5 4 0.ch 0.4 1.6 8 8.8 2 2 2.5 4.5 1.1 1.5 1.7 3.7 2.5 3 1.4 0.4 10 11 10.6 2.5 4.5 1.8 4.5 14.2 1.5 4 4 4.9 3.3 1.2 2.4 9 10 9.5 18.5 2 3 1.3 1.15 0. orta kaba s 1.4 1.8 1.8 1.3 1.5 3.8 0.5 3 3 3.4 3.5 2 3 www.5 2 3 1.3 5.5 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1.8 0.5 2 2 2 2 0.3 0.7 0.5 2 3 1.8 0.3 0.7 1.5 5 5 5.Cıvatalar ve Somunlar 41 Tablo 7.6 7 7.5 16.8 6.5 3 1.2 0.3 1.5 1.8 2 2 2.5 1.2 2.8 1 4.5 2 3 1.5 6 6 1 1 1 1.4 6.5 1.2 0.4 0.5 0.5 2.3x45° I Geçiş deliği çapı dG Köşe Kk kırma Hassa tol.6 1.5 1.5 5.3 4.8 0. Vidada hatve III 1 ISO ISO-Ince ISO-Vida 0.5 0.8 2.4 1.5 12 13 13 13.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 62 64 1.5 1.5 2 3 1.5 2 3 1.4 2.5 3 0.5 19 20 21 21 22 24 23 24 26 25 26 28 28 30 32 31 33 35 34 36 38 37 39 42 40 42 45 43 45 48 46 48 52 50 52 56 54 56 62 58 62 66 62 66 70 64 68 72 66 70 74 .5 2.8 5 5.5 15 15.3 1.3 1.3 0.2 4.5 3.4 0.1 3.2 1.1 1.5 2 2 2 1.6 2.guven-kutay.4 1.3 1.5 3 1.5 5.5 3 1.8 1 1 1 1.6 0.8 0.5 1.4 0.8 2.4 2.4 1.5 2 3 1.1x45° 2.9 4.2x45° 2 4 4 4 4 4 4 4 4 + IT14 / .3 1.5 0.IT12 II 0.6 3.3 5.5 1.4 7.8 0.3 1.2 3.5 11 12 11.5 0.5 17 17.

350 7.211 29.267 115.929 1.319 23.429 0.5 1.693 0.894 32.812 0.688 4.099° 1.067 3.252 53.252 56.767 0.439 156.863 12.866 49.guven-kutay.368 0.850 3.681 3.183° 2.640° 4.038 1.405° 3.183° 2.647 8.7 0.189 0.003° 2.294 20.773 6.534 1.707° Bu tabeladaki değerler.519 2887.459 2.428 60.752 23.067 3.894 2.204 2227. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.428 56.681 0.270 2.933 18.5 6 6 d2 P Dış vida.5 4 4 4.840 2.253° 3.000 7.031 6.376 20.4 0. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri H/4 H/2 60° 1 1.160 9.248 3.276 0.294 19.553 816.037° 1.35 0.5 3 3.231 2519.406 0. cıvata Anma çapı d=D H/6 D2 D1 D R1 B d2 = D2 =d – 0.740 2.712° 3.325 0.460 0.6 2 2.046 54.406 560.670 34.505 0.596° 3.073 3.627 1.017 2362.25 0.193 759.779 11.947 1.25 1.083 1.972 3055.165 2.391 5.208 2.280 912.541 0.473 6.977 3.379 0.319 14.479 41.868 1045.134 4.d2) Matkap çapı DM = d – P M 12 = Anma çapı 12 mm olan cıvata Cıvatanın çap ölçüleri Hatve Bölüm çapı (Adım) d2 = D2 P 0.293 0.639 60.706 144. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.479 39.353 1.683 17.948 2.013 4.706 2.480° 2.093 34.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.376 22.835 15.913° 1.840 1.374 3.5 2.185° 3.545 4.639 0.760 3.405° 3.148 1224.6 0.227 1.129 42.870° 1.546 14.190 281.149 1757.61343 P R1 = H/6 = 0.509 1.08253 P H1 = 0.701 14.292 76.307 0.120 1376.319 25.834 2030.237° 2.141 3.750 10.820° 1.374 3.752 48.706 28. TS61/3).977 2.794 303.433 0.5 3 3 3.106 11.436 2.613 0.534 1.894 1.567 2.935° 2.248 Gerilim kesiti AGE mm2 Diş dibi kesiti A3 mm2 Helis açısı ϕ 0.402 39.789 2.504 459.103 64.957 5.8 1 1.227 1.121 175.782° 2.54127 P d3 = d – 1.215 0.427° 4.153 0.5 4 4.5 3.910 1306.271 0.75 0.86603 P D1 = d – 1.244 0. Burada bulunmayan vida değerleri.722 975.609 57.188 9.026 10.752 26. İç vida.473 244.22687 P h3 = 0.353 1.123 36.301° 2.221 1.ch .245 0.587 46.387 2.5 5.480 5.147 2.07217 P tan ϕ = P/(π.950° 2.294 17.376 10.5 4.64952 P Diş yüksekliği d3 D1 h3 H1 0.168° 3.505 61.077° 2.752 52.5 5 5 5.399 352.670 37.110 3. DIN 13 T1 .065 12.75 2 2 2. Metrik ISO-Standart dişli vidalar (ISO 68 .624 1.460 0.980 4.933 16.534 1.402 36.013 2.491 0.076 1.020 2675.051 27.593 1652.990 84. www.624 1.436 2.135 225.093 36.5 2.135 0.835 13.103 d d3 Diş dibi çapı H = 0.869° 2.920 1.587 693.171 1.727 33.466 8.546 13.153 0.5 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 64 68 0.580 4.247 104.373 1.514° 3.527 324.217 0.147 2.988 647.376 18.211 31.273 427.129 40.866 45.853 11.777° 1.019 4.841 52.587 50.077 44.729 0.480° 2.183 20.706 31.668 192.675 3.353 1.5 0.051 25.45 0.Cıvatalar ve 42 Somunlar Tablo 8.893 1.917 6.677 0.454 2.386° 4.003 1473.046 57.095 518.760 2.732 1.083 1.165 2.25 0.454 2.135 0.377 0.727 30.706 2.752 1120.405° 3.209 1905.933 20.074 1.775 8.077 42.480° 2.028° 2. ölçüler mm dir.242 3.701 16.838 1.2 1.764 3.

64952 P H = 0.647 11.835 62.160 46.376 23.083 1.260 1542.165 d d3 Cıvatanın çap ölçüleri Gerilim kesiti AGE mm2 39.718 3031.667° 0.862 7102.596° .097 939.051 38.026 14.767 0.093 51.402 120.86603 P H1 = 0.083 1.396 4428.670 87.721 4722.942° 0.454 2.781° 0.835 78.466 8.463° 0.701 69.613 0.454 2.920 0.701 61. (ISO 68 .026 46.773 18.701 77.835° 0.165 2.093 95.565 7473.503 400.835 34.051° 0.670 97.051 44.606° 1.835 98. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.165 2.976 1603.072 167.454 2.5 1.606° 1.840 1. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.201 2300.546 77.937 1205.083 1.920 0.227 1.691 1673.541 0.796 916. Helis ϕ 2.546 107.071 11794.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.820° 1.812 0.454 2.239 2742.61343 P R2 Tablo 9.546 21.188° 1.5 1.480° 2.22687 P h3 = 0.026 18.004 9181.336° 0. DIN 13 T12 .083 1.160 34.624 1.083 1.227 1.942° 2.701 53.670 77.227 1.701 21.835 54.guven-kutay.093 67.188° 1.701 107.08253 P d3 = d – 1.319 38.835 28.249 7275.227 1.840 1.227 1.701 87.920 0.835 88.835 70.004 385.d2) Matkap çapı DM : DM = d – P H/6 d2 = D2 = d – 0.866 11906.516° 0.411° 0.083 1.798 56.920 0.454 0.188° 0.546 69.564 2143.462 364.402 67.917 15.093 120.037° 1.376 61.350 18.546 87.402 59.043 3798.083 1.812 0.78 820.647 15.271° 0.466 10.160 28.5 1.18 Bu tabeladaki değerler.227 1.812 0. Metrik ISO-İnce dişli vidalar.07217 P tan ϕ = P/(π.Cıvatalar ve 43 Somunlar İç vida.958 2850.891 642.227 1.227 1.686 2050.469 1266.026 40.670 61.582° 1.165 2.438° 1.366° 1.835 123.376 22.005 384.297 86.25 1.767 0. www.812 0.188 8.454 2.402 51.174 285.370° 0.920 0.701 27.5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 (Adım) P Bölüm çapı d2 = D2 Diş dibi çapı d3 D1 7.ch d2 D2 D1 D R1 H/4 B P Dış vida.931 6019.470 259.136 4566.350 14. TS61/5-13).165 2.295° 1.188° 0.083 1.671 622.812 1.350 6.402 85.851 1294.026 28.366° 1.160 18.557 11546.154 1705.376 41.165 2.350 10.749° 0.160 40.25 olan cıvata M 12x1.54127 P D1 = d – 1.670 69.773 6.771 5686.613 0.410 276.752 46.541 0.165 2.773 14.093 85.160 22.670 Diş yüksekliği h3 H1 0.319 44.701 122.677 0.319 32.18 864.093 59.480° 1. Burada bulunmayan vida değerleri.546 61.026 34.541 0.376 47.781 3658.376 35.5 1.613 0.957 2251. Somun h3 60° H1 H/2 H/8 Somunun çap ölçüleri H Hatve 8 12 16 20 10 12 16 20 24 30 36 42 48 24 30 56 64 72 80 90 100 110 125 36 42 48 56 64 72 80 90 100 125 1 1 1 1 1.083 1.416 621.812 0.278 9084.5 1.25 Anma çapı d=D 60° H/2 R1 = H/6 = 0.030 91.773 10.05 Diş dibi kesiti A3 mm2 36.25 1. Cıvata Gösterilmesi : Anma çapı 12 mm ve hatvesi 1.895 2975.942° 0.546 97.920 0.752 40.121 3862.227 1.519 6099.382 1153.093 75.026 22.546 53.624 1.917 9.248 271.677 0.402 95.154 171.670 122.840 2.920 1.188 10.812 0.917 11.546 27.606° 1.546 122.055 4793.582° 0.752 53.160 14.376 29.614 595.037 157. Ölçüler mm dir.021 5842.552 3535.624 2.613 0.667° 0.376 19.541 0.104 178.083 1.222 7562.454 2.227 1.402 75.051 32.5 1.167 96.917 19.032 11327.835 108.701 97.199 92.

5 1.9 1. Cıvata D1 dS = (d2+d3)/2 R1 = max 0.046° 5.149° 3.2 0.477° 2.5 36.d2) Matkap çapı DM = D1 = d – P İç vida.25 29 25 3 491 0. (DIN 103).5 2 189 0.5 22.768° 3.458° 2.25 0.aC R2 = max aC tan ϕ = P/(π.25 6.25 18 15.5 0.5 84 77 6 4657 0.5 804 0.5 75 69 5 3739 0.75 30.5 18.5 2 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 10 10 10 10 12 12 12 12 14 14 (8) (8) (10) (10) (10) (12) (12) (12) (14) (16) (16) (16) (16) (18) (18) (18) (20) (20) (22) 14 1 8 16 1 9 Bölüm çapı Diş Diş dibi Diş dibi Diş dibi yüksekli kesiti boşluğu çapı ği d2 = D2 A3 d3 aC H1 7.5 269 0.5 70 64 5 3217 0.2 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.804° 2.5 0.046° 4.5 2.5 4 4.2 0.5 32 3.Cıvatalar ve 44 Somunlar Tablo 10.25 1. Metrik ISO-Trapez profilli vidalar.955° 3.25 25.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 0.5 398 0.5 79 72 6 4072 0.5 65 59 5 2734 0.guven-kutay. www.5 P H4 = h3 = H1+aC P aC H1 R1 H4 h3 d3 d2 d aC R2 Dış vida.5 8.5 6.75 3.5 0.768° 2.604° 2.25 14 11.234° 3.312° 3.25 0.25 0.5.7 0.5 1018 0.5 60 54 5 2290 0.25 2.258° .25 0.5 40.5 0.25 10.5 33 29 3 661 0.768° 4.037° 2.5 50 4.5 56.25 21.197° 4.493° 3.5 48 43 4 1452 0.197° 5.75 2.5 0.604° 2.5 94 87 6 5945 0.312° 3.5 103 94 7 6940 1 113 104 7 8495 1 Bu tabeladaki değerler.5 2 104 0.5 36 3.5P d3 = d – 2h3 D1 = d – 2H1 = d – P D4 = d + 2aC Gösterilmesi : Anma çapı d=40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez vida Tr 40x7 P aC H4 = h3 Anma çapı d 8 10 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 1.5) (2) (2) (2) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (6) 1.5 0.571° 3. Burada bulunmayan vida değerleri.5 Hatve (Adım) P (1. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.5 1963 0.5 1 44.037° 2.5 55. Somun 30° D2 D4 d2 = D2 = d – 0.430° 2.5 44 39 4 1195 0. Ölçüler mm dir.15 9 7.15 0.ch 18 1 10 20 1 11 Helis açısı ϕ 3.5 5 5.327° 2. H1 = 0.5 2.5 89 82 6 5281 0.

ISO 7-1.5° 27.656 2. Boru vidaları profil ölçüleri. ISO 228-1.309 11 16.814 14 10. P d vida ekseni 27.324 44.5° h = 0. P P = 25.4 / z L1 Silindirik iç vida konik dış vida a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vidanın gösterilmesi Standart iç vida dış vida ISO 7-1 Silindirik Rp ½ Konik R ½ ISO 228-1 Silindirik G ½ Konik G ½ A 2) b) Ölçüler ölçme çaplar vida boyu 3) Parma düzle vida Hatve kta diş Boru kullami anma dış bölüm iç L3 L2 çapı 3) sayısı nılan mesafe çapı min min z L1 a 3) d=D d2 =D2 d1=D1 P 1/8 6 4 9.2 15.5° P 90° ölçü kesiti d d2 d1 H/6 P h = 0.1 1/2 15 8. P ölçü a kesiti L3 d H = 0.309 11 13.640327 .8 11/4 32 12.9 59.1 16.907 28 4.309 11 11.728 9.1 11/2 40 12.1 de aynı ölçülere sahiptir.960491 . Ölçüler mm dir.7 41.806 14. A ile B toleransı bağıntısı B = 2A 3) Burada yalnız ISO 7-1 değerleri verilmiştir.137278 .2 20.309 11 13. ISO 228-1 ISO 7-1 R R R H h R H/6 1:16 27.135 56.793 18.1 2 50 15.147 8.guven-kutay.4 1) İç ve dış vida profili ISO 228.1 11. Silindirik iç vida 1) konik dış vida ISO 7-1 .960237 .431 38. TS 61.5 26.566 0.2 16.631 1.614 58.640327 .3 14.291 2.5 21.4 10.441 25.137329 .8 11.5 7.4 19.5 21.803 46.7 3/8 10 6.157 12.Cıvatalar ve 45 Somunlar Tablo 11. P R = 0.770 30.279 24.955 19.4 / z L2 H = 0.117 1.301 11.7 47.337 19 7.4 6.5 1 25 10.845 2.4 19.5° 27.952 2.0 9. 2) Bölüm çapı toleransları A veya B dir.7 23.814 14 9. www.9 25.337 19 6.ch .4 16.910 40.249 31.4 33.0 13.662 15.5 1/4 8 6 13.2 3/4 20 9.445 1. P P = 25.950 1.6 19. P R = 0.

2 3.3 4. 45.6 113 30 M16 24 26.5 18.2 2.9 28. 120. 60.5 157 30 M20 30 33.9 18.1 856 70 M39 60 66. 110. 30.0 427 55 M30 46 50.1 4 18 24 5. 200.2 17 60 66 28 30 32 38.5 14. 340.66 2.4 5.4 25 84 90 40 42 45 55.8 8 17 17.4 6.2 3. 12. 220.2 244 40 M22 34 37.2 6.5 22.7 5.. 16.3 5.5 12.8 5. 35.ch .6 688 65 M36 55 60.4 26 32 8. .9 1069 80 M42 65 71.4 72 78 34 36 38 46. 240.1 7.. L k m L SI s e d dG dD 2P u b d s e k M3 5. 160.6 7.guven-kutay.5 11 12 14. 20.8 7 15 15.4 20 M12 18 20. *)2 L > 125. 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri. 65.8 6. 130. 300.6 356 50 M27 41 45.6 42.6 7 8. 8. *)4 basık somun için Boy basamağı : 6.5 19. www.3 22 28 6.8 6.8 34 40 12.9 13. 40.8 10 38 44 14.5 6. 140. *)3 somun tipi 1 için .7 66 72 31 33 35 42.. 25.4 5 10.2 4. 320.8 14 --- 3.7 2.01 M4 7 M5 u max = 2P b m d Vida anma çapı s Anahtar ağızı e Köşe boyu k Kafa yüksekliği b Vida boyu m Somun yüksekliği dG Geçiş deliği çapı dD Temas dairesi çapı Ab Bası alanı Lmin en küçük cıvata boyu LSı Sıkıştırma boyu dG dD Ab Lmin *)1 *)2 *)3 *)4 hass nor kaba 2 12 --- 2.5 25. 80.1 16 M10 16 17.7 337 45 M24 36 40 15 54 60 25 26 28 33.6 10 M6 10 11.5 16 22 4.4 8 8 8.5 16.8 22.6 4. 50. 10.8 4 8. 55.5 4.6 1294 90 *)1 *)5 21 21.5 6 7. 90.0 12 M8 13 14. 280.5 78 84 37 39 42 51.6 31 12 15 18 *)5 L ≤ 125 mm için . 200 mm ye kadar .6 72.5 46 52 18 10 21 22 24 28.7 577 60 M33 50 55. 150. 100.79 3.9 11.3 25 M14 21 23. 260. 500.8 3.3 26 90 96 43 45 48 60.5 5.4 8.8 6 13 13.6 73.7 14 50 56 23 24 26 31. 70.4 9 10 11.4 3.5 30 36 10.5 16. ölçüler mm dir..Cıvatalar ve 46 Somunlar Tablo 12. 180.4 1.

150.5 8 7 16–100 16-90 16-70 M12 18 12 7 7.5 3 2 2 2.8 4. 200 . 80.3 9.2 7.8 3.5 2 5 . 25. 140.5 6 . L1 1 ≈3P d1 s1 d da dG Ldb b1 e1 Normal başlı d1 d1 L2 2 L3 1 b2 k3 b2 k2 Basık delikli Basık d d1 k1 k2 k3 s1 s2 L1 L2 L3 M3 5.9 34.40 10-50 6-25 M5 8.3 9.2 5..8 2. (45). 16. 200.guven-kutay.5 22 - d M3 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M20 M24 M30 b1 18 20 22 24 28 32 36 40 44 52 60 72 b2 12 14 16 18 22 26 30 34 38 46 54 66 e1 2. Silindir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri. 110. 4.ch bak Tablo 24 .1 15. 10.5 3. 5. 120.5 90 131 181 274 421 638 Burada bulunmayan değerler den alınmalıdır.9 55. (65). b2 = 2d + 12 . 160. 70. daha büyük boylar 20 mm basamakıdır.. 35. 6. 90.2 Ab 11.Cıvatalar ve 47 Somunlar Tablo 13.5 10 8 20–120 16-100 20-80 M14 21 14 8 8. 180. 60. 30.6 26. 100. 130.1 6. 50. (55). b2 = 2d + 25 Ldb www. 12.8 3 2. L > 200 .5 5 3.5 12 10 25-140 20-120 30-80 M16 24 16 9 10 14 10 25-160 20-140 30-80 M20 30 20 11 12 17 14 30-200 30-180 40-100 M24 36 24 13 14 19 17 40-200 60-200 50-100 M30 45 30 - 17.3 8.2 13. 5-20 45-200 70-200 Boy basamağı : 3. Ölçüler mm dir.1 17. 40.3 11.8 89.30 M4 7 4 2. 20.5 4 3 8 – 50 10-60 8-30 M6 10 6 4 4 5 4 10–60 10-70 10-40 M8 13 8 5 5 6 5 12–80 12-80 12-60 M10 16 10 6 6. L > 125 . 8.

9 18 8-50(35) 8-50(35) 8-60 13 5 2.3 3.8 1.5 1. Ölçüler mm dir. Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.6 14 8-40(25) 5-40(25) 5-40 1.0 12 8-30(20) 4-30(22) 4-30 2.6 2.4 M2 3.5 M5 10 9.5 1.2 2.0 --- 38 30-90(60) 25-100(70) --- M20 36 36 30 12 --- 8.6 5.7 1.6 3 0.0 4. 5 M10 20 L1 1) L2 1) L3 0.8 M3 6 5.0 6.3 16 8-50(30) 6-50(30) 6-50 4 1.5 3.5 6.5 1.5 8.0 5.2 2.6 3.ch .4 M2.1 M1.5 0.2 1.3 2.8 0. Boy basamağı bak .0 22 10-60(40) 10-55(40) 10-80 18 16 6 2.0 7 --- 1) Parantez içindeki değerler pratikte seçilen max boylardır ve havşa başlı cıvatada vida bütün şaft boyundadır.guven-kutay.2 8.Cıvatalar ve 48 Somunlar Tablo 14.6 1.0 --- 34 25-80(50) 22-80(60) --- M16 30 29 24 10 --- 7.5 M4 8 7.5 5.8 2. L1 k1 d1 α1) s1 d dG Ldb b1 Havşa başlı iç altı köşe 2 k3 L3 d d3 n d 90° d2 n k2 ≤2P Havşa başlı yarıklı d d1 d2 d3 s1 Basık başlı n k1 k2 k3 1 1.5 5.0 3. Ldb bak Tablo 24 www.2 2. Çeşitli cıvatalara genel bakış.4 4.5 3 M6 12 11 10 M8 16 14.0 26 12-70(40) 12-60(50) 12-80 M12 24 22 18 8 --- --- 30 20-70(50) 20-80(60) --- M14 27 25 21 10 --- 7.5 4.5 10 --- 46 35-100(70) 30-100(80) --- M24 39 --- 36 14 --- 14 --- --- 54 50-100(90) --- --- M30 --- --- 45 --- --- --- --- --- 66 --- --- 7 2 b1 6.

Öneri olarak şu formül alınabilir: t = kmax + smax + konstrüksiyon payı z ( bu z1 veya z2 olabilir) Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.2 18 24 26 0.6 20 24 26 0. Bunun için bir reçete yoktur.4 8 9 10 0.6 1.9 9 2.6 40.guven-kutay.9 5.3 --- --- 6.4 6.8 18 20 0.7 9.5 8 M3 dG Silindir başlı cıvata için hücre boyutları 2) t2 t Lokma anahtar dG dG 90° d7 m k 1) z1 2 z1 d1 t1 Tablo 15.5 6.5 M30 61 73 82 1.4 8.0 58 63 69 1.4 11 13 15 0.1 --- --- 6 7 0.6 20. Ölçüler mm dir.4 3.8 40 43 48 0.2 38 8 M24 48 58 73 0.4 2.6 31.4 5.0 --------1) Temiz düzlem derinliği cıvata eksenine dik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kadar olmalıdır.6 1.6 18 20 24 0.4 4.7 17.8 --- --- 41 13.2 31.6 1.5 7 M20 40 46 54 0. www.5 6 M16 33 40 46 0.6 23.5 7 9 0.4 5.2 4.Cıvatalar ve 49 Somunlar 3 6 s dG d4 90° d8 t 2) k t 2) z2 5 4 dG dG s dG dG Vida anma çapı d 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli dayanma yüzeyi d1 d2 d3 z1 M1.4 9.6 16.7 1.7 13 3.6 26 30 33 0.3 18 0.5 9 11 11 0. d4 d5 d6 z2 --- 3.5 --- --- --- --- 4.5 --- --- --- 5.9 --- --- 6 0.3 M12 26 33 36 0. Bu tablolarda verilmemiş değerler ya standartlardan veya aklı Selim (Sağ duyu) ile seçilir.7 21.6 33 36 40 0.4 3.4 2.1 M10 22 28 33 0.0 50 54 61 1.4 10.2 25. 2) İşleme derinliği konstrüksiyona göre olmalıdır.4 4.6 15 16 18 0. Çeşitli cıvatalar için yardımcı konstrüksiyon ölçüleri.ch .9 7.4 12.5 1.0 --- --- --- --- M36 73 82 93 1.6 5 --- --- M2 6 --- M2.5 5.3 11 2.4 M4 10 13 15 M5 11 15 M6 13 M8 2) 90° Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası d7 t1 d8 t2 0.4 10 11 13 0.6 0.

0 23.4 M2 2.0 6.6 1.2 3.0 10.3 d+0.0 17.2 0.7 4.2 8.0 33.6 4 M36 16.2 1.2 21.0 d+0.0 3.9 10.0 2.8 7.2 0.7 1.3 2.4 0.5 6.7 2.5 2.2 3 M24 13.8 1.3 4.5 16.4 11.5 29.5 5.5 14.7 12.4 1.12 0.5.16 0.2 9.5 M42 18.0 2.5 2.5 26.3 d+0.3 13.8 5.5 4.6 1.P“ ve minimum olarak “ 0 “ alınır.ch .2 7. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.2 3.0 9.3 d+0.2 1. d 2) Vidanın arka kör boşluğuna t 2) P 3) 0.6 1.8 13.4 1.6 d+0.0 0.25 2.6 1.1 d+0.6 0.0 10. 3) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.35 M 1.75 3.9 d+0.5 26.0 9.4 dg min 30° r *) da 120° 1) d e1 e2 .0 4.3 1.5 d+0. 2) Konstrüksiyona göre “ t “ değeri hesaplanır.6 3.3 1.1 8.6 4.7 0.0 7. e3 Hatv e b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu.8 1.5 10.3 3.9 1.8 1.4 6.8 2.8 10.5 1.3 1.8 4.5 M10 7.6 d+0.0 4.5 12. “ t “ değerinin toleransı maksimum “+0.8 2.0 2.8 1.6 11.4 1 M6 5.0 17.4 0.9 1.0 12.7 M4 3. İç vidada cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vidanın kör matkap deliği damin = 1 .0 2.2 1.1 2.Cıvatalar ve 50 Somunlar Tablo 16.8 d+0.1 g1 minimum normal kısa 1.0 20.7 0.6 g2 maksimum norma kısa 1.6 2.3 2.2 d+0.0 3. www.5 20.9 d+0.0 0.7 6.2 3.6 0.3 3.0 5 M48 20. eğer açı 90° veya 60° alınacaksa bu resimde belirtilmelidir.0 2.2 10.0 d+0.75 0.2 2.5 15.5 M3 2.0 r ≈ 0.25 b vida Vidanın kör matkap anma deliğine geçiş ölçüleri çapı e1 e2 e3 standart standart değerler dişli norma kısa uzun 3) M1 1.2 13.1 6.3 5.5 1) 120° standartdır.0 0. r t1 g1 g2 b Vidanın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri dg H 13 d+0.2 0.0 2 M16 9.75 M12 8.9 0.2 1.0 2.4 d+0.5 7.5 18.7 1.1 d+0.5 M20 11.2 6.1 3.3 9.2 2.guven-kutay.45 M 2.8 14.25 M8 6. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.0 14.5 8.5 5.5 M30 15.5 3.5 24.0 18.0 1.0 16.7 d+0.8 M5 4.3 d+0.0 11.3 5. Özel hallerde.0 5.3 7.0 4.4 0.1 1.4 1.

5 16 11.4 1.3 15 10 20 d-7.6 0.45 1.5 1 - d-0. www.5 10.0 0.6 0.4 1.1 4.5 M3 1.35 M 1.1 0.25 3 2 4 d-1.5 1.0 0.9 2.6 3.2 0. Dış vidada konstrüksiyon ölçüleri Vidanın düz şafta çıkış ölçüleri x1 Vidanın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x1 1 2 1 3 d d 30° r d d g x2 g2 dg kısa normal kısa 0.7 10.8 9 6 12 d-4.9 0.8 5.75 2.4 - d-1.25 M 8 3.75 0.5 M20 6.0 1.3 0.9 - d-0.7 - d-0.8 2.5 7 14 d-5.75 M12 4.0 1.5 2.6 1.5 M10 3.0 2.6 5.8 - d-0.0 4.4 3.5 1.75 0.5 9 18 d-6.7 0.2 7.25 0.1 1.0 2.0 5 M48 12.2 5. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.5 1.0 5.25 3.0 2.0 11.guven-kutay.1 1.1 3.5 5 10 d-3.5 7 d-2.5 3 6 d-2.5 1.5 - d-0.Cıvatalar ve 51 Somunlar Tablo 17.5 6.1 0.4 1 M6 2.5 1.8 2.1 1.6 4 M36 10.6 3.4 0.9 0.4 10.5 3.2 0.5 1.6 0.5 4.8 1.25 0.2 d-1.5 2.9 4.2 3.8 0.6 1.5 5.7 4.7 1.0 2. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.7 M4 1.2 0.6 3.7 9 5 14 10.6 3.05 0.5 2.3 3.7 0.9 2.5 12.5 5 d-2.12 0.0 5 12 8 16 d-5.5 17.6 3.9 2.35 0.3 1.7 1.2 0.55 0.2 0.3 3.8 1.0 4.16 0.8 0.5 M30 9.2 8.2 1.75 0.5 6 4 8 d-3. 4) Anma çapı 3 mm kadar vidalarda tolerans h 12 dir.6 1.7 3.4 1.1 6.0 0.5 13.4 0.7 0.25 0.5 7.7 12 9.0 7. 2) Açıklık a2 yarık ve yıldız başlı cıvatalarda teknik yönden kısa ölçü gerektiğinde kullanılır.ch .75 1.5 M2 h 13 normal 3) ≈ d 0.2 3 M24 7. 3) Açıklık a3 yalnız imalat sınıfı C içindir.0 1 2.4 6.2 0.6 1.1 0.5 7 5.3 1.45 M 2.8 M5 2.45 1.0 2.5 6.25 M 1 uzun r 2) 4) Vidanın şafta geçiş ölçüleri g1 g2 min max kısa açıklık a2 a3 max normal a1 kısa Vida çıkışı x1 x2 max normal Vida anma Hatçapı ve standart dişli P 1) 1) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.9 0.6 0.0 2 M16 5.5 0.2 1.0 4.5 0.8 1.5 M42 11.7 1 0.6 2.5 1.3 1.4 1.3 2.7 6.

8 10.8 8.5 için 200 ° 610 750 900 1100 1050 1290 Tablo 19.6 5.9 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 12.6 5.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 800 800 800 800 1000 1000 1000 1000 640 640 640 640 900 900 900 900 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 20 ° 100 ° 200 ° 2300 ° 20 ° 100 ° 200 ° 300 ° 800 810 820 750 1000 1010 1020 970 640 590 540 480 900 875 790 705 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 --11.6 8.1 12.9 10. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 www.1 12.1 12.9 α 1/K 10 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 8.1 12.1 12.9 12.1 12.9 DEĞ *)2 1220 σDEĞ *)1 1160 σ 12.9 12.Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.8 8.9 --11.9 10.9 Isı 100 ° *)1 670 σ 8..1 12.6 4.9 10.6 4..9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 1200 1200 1200 1200 1080 1080 1080 1080 210000 210000 210000 210000 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 1200 1190 1180 1120 1080 1020 925 825 210000 207000 200000 193000 --11.guven-kutay...9 < M8 50 60 100 M 8 . M12 40 50 90 M14 .6 5.9 12.9 10..9 DEĞ *)2 1420 σDEĞ Enine kaymada: *)1 κ = 0 için *)2 κ ≥ +0.9 --11.1 12.8 8.6 Normal ısı 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 2 Rm N/mm 400 400 400 400 500 500 500 500 2 Re N/mm 240 240 240 240 300 300 300 300 E N/mm2 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 İşletme ısısı 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 2 Rmİş N/mm 400 390 380 350 500 470 430 450 Reİş N/mm2 240 210 190 140 300 250 210 160 Eİş N/mm2 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 -6 --11.6 ve 5. 12.6 4.9 ve 12.Cıvatalar ve 52 Somunlar Tablo 18. Standart cıvataların 300° C kadar mekanik değerleri Isı < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° Malzeme 4.ch .8 .6 5.8 DEĞ *)2 820 σDEĞ *)1 990 σ 10..1 12.1 12.

Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metodu.9 MSı 1.34 % . ±60% yoktur 4. metodu ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Rp0. Kopma muka-vemeti vemeti 2) (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi gerilmesi A5 2) Rp0. 22B2.81) 500 (520) 400 (420) 10 Örneğin: Cq22.9 ek metalli 3) (Bor.9 tavlanmış çelikler.6 1) 300 (330) 180 (190) 25 Örneğin: QSt 36. Mn. 34Cr4 Alışımlı.guven-kutay. P ≤ 0.5 İmpulskontrollü darbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma. Cr) çelikler. Sıkma momenti faktörü αSı Ön gerilme kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αA Akma sınırı veya dönme açısı kontrollü sıkma.0 Sıkma metodu Tablo 21.6 500 300 20 Az veya orta değer C-alışımlı çelikler 5.ch . 2) Parantez içi () değerler hesaplanan değerden farlı olanlar için. Cr) 9. Örneğin:.2 Az veya orta değer C-alışımlı 4.85 MSı 2.9 www.10. 34CrMo4 1) Otomat çelikleri S ≤ 0. 1200 (1220) 1080 (1100) 8 Örneğin:.2 Rm kalitesi) % minimum 2 2 N/mm N/mm Az C-alışımlı çelikler 3. Bütün cıvatalar devamlı ve tam kontrol edilen. Cq45 Su verilmiş ve tavlanmış az veya orta değer C-alışımlı vede 1000 (1040) 900 (940) 9 10. Pb ≤ 0.8 12 > M16 veya orta değer C-alışımlı vede 800 (830) 640 (660) ek metalli (Bor.8 900 720 10 çelikler.2 4. ön montajı normal veya darbeli anahtarla yapılmış ve ±20% 0.0 Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.6 1) 400 240 22 1) çelikler.8 400 (420) 320 (340) 14 1) 5.Cq35 600 480 8 6.Cıvatalar ve 53 Somunlar Tablo 20. ±40% 0. kontrolsuz.2 yoktur 1. 3) Az miktarda C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmelidir. su verilmiş ve 12.8 1) 800 640 ≤ M16 Su verilmiş ve tavlanmış az 8.35 % ile malzeme olarak kullanırlar. 35B2. Örneğin:. Örneğin:. Standart cıvataların malzeme ve mekanik değerleri Çekme Akma mukaStandart adı. Örneğin: UQSt 38.11 % . Mn.6 İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma.

1192 700 500 210’000 630 42CrMo4 (34Cr4 .ch . Standart cıvata ve somunların max.guven-kutay.4980 880 590 200’00 850 3.7040 400 250 167’000 700 GGG 50 0. GK-AlSi9Cu3 3.4541 500 200 196’000 210 X5 NiCrTi 26 15 1. Bağlantıda yüzey basıncı sınır değerleri pS Kopma mukaMalzeme vemeti Malzeme Nr.7060 600 380 167’000 1’000 G-Al-Leg .5 6. Boyuna yükleme Enine yükleme RZ µm olarak RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 Vida yüzeyi 3 3 3 3 3 3 fOt Tek tek Cıvata başı / somun için 2.5 2 3 2 2.7225 1100 900 210’000 850 30CrNiMo8 1.7165. www.5 3.Cıvatalar ve 54 Somunlar Tablo 22.5 3 4 3 4. yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapıldıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol edilir.08 260 110 75’000 230 160 160 Al99 140 Bu değerler 20 derece çevre ısısı için geçerlidir.5 Tablo 23.5 Parça arası 1. Oturma değeri fOt µm olarak Yüzey pürüzlülük değeri.7050 500 320 167’000 900 GGG 60 0.0036 340 230 210’000 490 St50-2 (Cq22) 1. 34CrMo4) 1.2 değerlerine göre orantılı alınmasını öneririm.3547.0050 470 290 210’000 710 Cq45 (C45 ) 1.: N/mm2 Rm Akma mukavemeti N/mm2 Re Elastiklik modülü N/mm2 Edin sınır yüzey basınç değeri N/mm2 pS USt37-2 (USt38-2) 1.2315. Daha yüksek ısıda veya burada verilmemiş malzemeler için pS değeri Rm veya Rp0.02 180 110 75’000 220 AlMg4.10 890 820 110’000 890 200 --- 105’000 900 Ti-6Al-4V GG 20 GGG 40 0.6580 1250 1050 210’000 720 X6 CrNiTi 18 10 1.5Mn F27 3.

d 2.3 R Z 25 boyuna enine 3 aralığa kadar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kadar C D B C 3 aralıktan fazla D --- C D www.Cıvatalar ve 55 Somunlar Tablo 24.3 . d --- --- Saf aliminyum 1.0 . d --- --- --- --- Kır döküm Bakır alışımları Hafif metal 1) sertleştirilmemiş Yumuşak metal. sertleştirilmiş 0. d --- --- > 400 .6 .2.3 1.2 .6 / 4. d 1.8 .2 .5 1.3 2 1. d 1..0 .2 .9 ve 12... d 1.5 .5 . d 1.2 .8 .2 ..2 . d 1.4 1.8 kadar 10.8 8.6 1.2 Tablo 26. 600 0. d 1. d 1. 2) İnce diş vidada Ldb boyu %25 daha uzun alınması önerilir. 3 2 3 3 4 2.9 Kuvvet Parçanın yüzey pürüzlüğü Bağlantıda aralık yönü sayısı R Z 6.4 1. d --1) Dinamik yüklemelerde Ldb boyu %20 daha uzun alınmalıdır.6 1.8 .6 .6 . d --- 1.5 1 3 5 kısa 1. d --- --- --- Al-alış.9 Çelik Rm N/mm2 olarak ≤ 400 0.3 1.2 . d 1.8 .8 . 800 0.. d 1.4 1. d --- --- Al-Döküm alışımları 1.. d 1.8 / 6.3 R Z 25 R Z 6. 8 4 uzun 1.6 .6 1. d 1. d --- > 600 .5 2 >1 . d --- > 800 0.Cep somunda diş (vida) boyu Ldb Cıvata malzemesine göre cep somun vida boyu Ldb 2) Sıkılan parçaların malzemesi 3.guven-kutay..6 .. d 1. d 1.5 >6 .. d 1.2 .4 1.b. Tablo 25.8 10..5 .4 1.ch .3 . 4 1. Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo dinamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu. A dan D ye kadar grupların bulunması malzeme kalitesi 8. 10 3 stati k yükl e heps i 1.. 2.5 2 1. d 1.6 4. d 1. d 1..3 .6 2.2 .5 4 orta >3 . suni maddeler. anma çapı A B C D faktörü LSı / d M4 M10 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M8 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 3.2 1.3 2 1.6 >8 .. v.

0...12 . 0..10 .18 0.--0..16 -- -- 0.14 -- -0.... 0.16 .30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinden korunması için hafif yağlanması. --0....- talaşlı imalat Kadmi. 0.guven-kutay. 0. 10 µm yağlanmış 0..... 0.16 0.. .20 -- 0.08 .... 12 µm 6 .08 .12 .14 .12 ....12 0.... 0..10 ... 0..Cıvatalar ve 56 Somunlar Tablo 27.galvaparlak Yüzey durumu yumlu nizli parlak parlak Çelik veya AlMg İç vida ( Somun ) Malzeme Malzeme ----- Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kadmiyumla Yapış galvan (Cd6) -kanlı talaşlı imalat veya haddelenmiş kuru yağlı --0.18 --- 0.14 --- 0..14 .12 ..12 0.10 .16 --0.08 0. --0..25 -- -- 0..10 .10 .08 .10 0.. Cıvatada çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µgen Tablo 27-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) kadmiyumla galçinko ile Ham kara (siyah mat renkli) veya galvanize edilmiş vanize edilmiş sarı renkli beyaz mavi renkli fosfatlanmış yüzeyler yüzeyler yüzeyler MoS2 ile hafif yağlı 1) 6 ....18 0. 0. .16 -0... 0.ch -- ..12 0.08 .12 0. 0.18 0...18 Yapıştırma maddesi ile sıvanmış 2) yüzeyler 0. 0.08 .18 -- 0.12 .10 .18 -- -- -- -- kuru yağlı kuru 0.. 0.08 . . 0... 2) Yapıştırma maddesinin cinsine göre katsayı seçilmelidir...25 0. 0.... 0....18 0. 0.14 .16 . Tablo 27-b) Vidada sürtünme katsayısı µVi (Strelow a göre) Dış vida ( Cıvata ) Yüzey durumu siyah menevişli (islah edilmiş) veya fosfatlanmış kuru Vidanın talaşlı imal haddelenmiş imalat şekli “ yağla MoS kuru yağlı yağlı “ -ma 2 0. 0. 0..10 .20 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- www..

0....18 0.. 0..10 . 0..12 0.08 . .20 -- 0. 0. ..16 0... .16 --- 0.08 . 0.12 ..10 0.....guven-kutay. 0.18 0.10 .18 -- -- -- 0. 0...08 . 0.18 0....18 0...22 0.20 0.. 0.10 . 0.. 0.18 0. 0. 0.16 --- 0. 0.16 -- 0.16 0. 0.. 0. 0..12 0...10 0. .22 0.10 0. ..16 -- 0..12 ..ch --- 0.10 0.. 0..18 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- .08 ...10 ..10 .12 .18 -- -- -- -- -- -- 0.. 0...08 .18 -- 0..16 kuru Basılan karşıt parça kır veya temper AlMg Çelik döküm kadmiyu galvaparlak mlu nizli taşlantalaşlı imalat talaşlı imalat mış parlak taşlanmış Malzeme Temas yüzeyi Tablo 27-b) (devam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µB (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik siyah menevişli (islah edilmiş) veya Galvanizli Kadmiyumlu Yüzey fosfatlanmış (Zn6) (Cd6) taşİmalat preslenmiş tornalı lanpreslenmiş mış “ yağlakuru yağlı MoS2 yağlı MoS2 yağlı kuru yağlı kuru yağlı “ ma -- -- -- -- 0.08 . ... .16 0.20 www.08 .10 ...18 --- 0.08 0.18 0.14 -- -- -- -- 0.18 --- ------- 0..14 0...16 0..Cıvatalar ve 57 Somunlar Yüzey --- 0.20 0....10 ..10 0.14 ... ..14 0..10 . .10 .....08 . 0...18 0. 0..12 0.18 --- 0. .

14 8.9 25. Hesaplar cıvata malzemesinin 0.2 426 568 798 958 M24x3. Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal dişli vidalar için montajda sıkma kuvveti kN ve sıkma momenti MSı Nm olarak Montajda sıkma momenti MSı .3 43.1 114.08 7.7 16.6 26.92 10.75 5.5 161 215 302 362 M20x2.9 17.4 72.9 12.9 M5x0.0 80.2 84.0 44.12 88.7 78.5 60.5 253 338 475 570 0.10 5.9 12.7 85.4 17.08 13.4 54.ch .7 122 146 M14x2.1 89.0 64.46 0.1 96.8 50.12 111 147 207.0 10.1 17.2 15.3 37.3 102 0.8 7.7 291 389 546 656 0.6 27.8 M8x1.2 24.14 106 142 199.5 69.10 7.0 25.76 9.4 59.2 7.08 22.76 13.64 10.6 45.9 64.7 217 290 407 489 0.1 3.3 49.6 136 163 0.08 119 158 222.10 42.5 0.08 32.2 30.1 83.0 0.14 4.0 127 178.5 307.00 0.0 286 381 536 643 0.3 146 195 274 329 0.4 70.20 5.1 54.7 70.9.2 67.23 9.5 23.7 57.8 122 172.6 14.5 41.12 41.Nm Montajda boyuna kuvvet FSı .2 29.5 106.2 92.61 6.12 12.4 0.79 6.14 54.5 72.2 değeri ve Tablo 8 daki geometrik değerler ile yapılmıştır.8 26.12 56.9 18.10 31.Rp0.08 137 182 256.1 132.0 56.8 10.14 6.8 10.1 30.9 39.0 104 138 194 233 M16x2.8 4.10 13.31 0.0 136.4 70.4 37.44 0.60 7.14 85.4 436 582 818 981 0.5 23.64 13.8 297.5 6.0 113 159.6 0.0 86.1 122.4 96.75 0.38 7.Cıvatalar ve Somunlar 58 Tablo 28.88 9. kN Vida µ *)1 6.03 8.1 41.08 44.14 122 163 229.19 6.14 19.3 30.5 35.4 0.99 6.10 132 176 247.2 129 173 243 291 0.14 12.8 374 499 702 842 0.6 36.8 38.12 20.1 5.00 7.39 9.5 191.5 58.5 40.8 286.3 98.60 10.6 275.12 7.6 59.2 4.08 60.5 49.2 248.8 65.8 85.9 17.1 29.65 9.25 0.7 40.3 59.12 4.4 0.10 58.6 16.2 34.4 32.7 72.00 0.1 31.12 30.32 9.01 12.14 39.5 12.7 3.12 127 170 238.5 46.4 M6x1.0 40.4 239.4 16.1 12.2 266.9 341 454 639 767 0.4 45.6 20.3 13.08 95.50 0.2 0.25 4.3 35.1 52.04 9.6 543 723 1017 1221 *)1 Burada µ = µgen = µV = µK dir.5 77.2 17.8 81.7 26.10 21.4 28.1 127.5 52.4 126 177 212 0.3 110.62 12.61 7.1 14.2 25.10 115 153 214.5 492 656 923 1107 0.7 15.2 M10x1.4 118 165.1 99.00 0.50 0.08 5.6 75.9 77.8 111 148 208 250 0.5 18.0 M12x1.00 0.6 386 514 723 868 0.91 9.9 257.14 28.1 213.0 43.8 199.8 119 0.0 111 133 0.1 14.4 11.guven-kutay.3 0.9 6. Genelde piyasadaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0.7 74.17 10.48 10.0 112 157 189 0.8 29.6 102.3 27.4 38.1 48.50 0.9 19.8 8.80 0.4 315 420 591 709 M22x2.0 60.46 8.38 13.9 57. www.10 7.6 0.33 6.1 206.7 11.6 94.10 91.12 alınır.2 15.2 79.8 8.

3 0.14 0.6 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.4 0.ch L' SI L SI L' SI L SI L' SI L SI Tablo 30.5 0.2 0.2 DP = 2.75 1.3 0.25 0.5 0.2 D 0.18 0.14 0. E = 105'000 N/mm2 0.0 LSı /d oranı Sıkılan parçaların malzemesi n = L'SI / L SI = 0.18 0.12 0.7 0.16 0.14 0.1 0.35 0.3 0.18 0.1 0.12 0.guven-kutay.8 1.45 0.35 =dD 5.2 1.12 Çelik E = 210'000 N/mm2 14 18 6 8 10 3 4 0.1 0.5 0.5 www.06 0.12 Sıkılan parçaların malzemesi 0..3 0.5 0.25 0.16 0.d D 0. E = 105'000 N/mm2 0.2 0.18 0.4 1.08 0.5 0.d 3 ) Kır döküm GG.Cıvatalar ve 59 Somunlar Tablo 29.5 0.d D 0.08 0.45 0.2 0.4 0.45 0.4 0.45 0.5.45 0.4 DP 0..d D D P= 2 .3 7 9 12 16 20 0.04 Çelik E = 210'000 N/mm2 Kır döküm GG.16 0.25 0.3 n = L'SI / L SI = 0.d D D P >= 3.35 0.08 0.5.7 .14 0.25 DP = 1.65 Basit kuvvet oranı φ' 0.2 0.16 0.8 Normal Cıvata 1.65 Esnek Cıvata (Şaft çapı d Şi = 0.55 0.25 0.6 0.18 0.3 0.35 5 2.6 0.55 0.1 0.d D P = 1.35 0.6 2 LSı /d oranı 0.2 0. Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φk 0. Kuvvet dağılım faktörü n n = L'SI / L SI = 0.12 0.25 0.14 0.16 0.55 0.9.35 0.4 0.18 0.16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.

Örnek: Diğer deyimle.4 ± 0.Cıvatalar ve 60 Somunlar Tablo 31.7 M5 4.7 ± 1.2 değerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır. Cıvata M12-8.12 Sıkma momenti MSı = 65 ± 15 Nm Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır.9 M4 2.8 M6 7±2 11± 2.4 ± 1.ch .5 7. Tork anahtarıyla sıkmada önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metodu için sıkma momentleri µV ≈ µB ≈ µgen ≈ 0. Burada 50 Nm moment değerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz.5 13± 3 M7 12.8 Genel sürtünme katsayısı µG ≈ µK ≈ µgen ≈ 0.5 3.guven-kutay.7 3.4 ± 0.8 10.5 ± 4 22 ± 5 M8 20 ± 4 27 ± 6 32 ± 7 M 10 38 ± 8 53 ± 12 63 ± 14 M 12 65 ± 15 90 ± 20 108 ± 25 M 14 100 ± 25 145 ± 30 170 ± 40 M 16 160 ± 35 220 ± 50 265 ± 60 M 18 225 ± 55 315 ± 75 375 ± 85 M 20 310 ± 70 435 ± 100 520 ± 120 M 22 415 ± 95 585 ± 135 705 ± 160 M 24 530 ± 125 750 ± 170 900 ± 200 Buradaki önerilen değerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti Re veya R p0. www.3 ± 0.12 için Vida büyüklüğü 8.9 12.5 ± 3 18.6 ± 1 6.

35 = 2'170 Emniyetli ek kuvvet FEkEM = A3 . M10 Tablo 8 Tablo 12 d = 10 mm . (6.5 . d2 = 9.2. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.35 Fg = 0.292 mm2 σg = 20. 640 = 3'347 FEkEM = 3'345 N FEkEM = 3'345 N > FEk = 2'170 N olduğundan. da = 11.35 = 1'085 Fg Genlik gerilimi F( 47 ) σ g = ± ≤ σG A3 Diş dibi kesit alanı Tablo 8 σg = Fg / A3 = 1'085 / 52.ch .Cıvatalar ve 61 Somunlar 5. 0. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. Dinamik boyuna. eksen dışı 6.6 mm . Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağından bilinen değerler: Fİşmax = 6. P = 1.3 kN dinamik boyuna kuvvet sütunun.7 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri σG Tablo 19 ile bulunur.026 mm .1 . genelde depoda bulunan cıvata türü. b = 26 mm .1 / Sayfa 30 Φ = 0.1 .4 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 dD 1 h1 ϕ h h2 d dG p DP 2 Şekil 43.3 = 20.2-0) .3 .8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği değer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri.2 kN. a) Statik yükleme kontrolü: FEk = 2'170 N Ek kuvvet F( 51 ) FEk = Fİşmax .2 mm I.guven-kutay.5 mm dD = 14.2 = 52. St 50-2 h2 = 35 mm GG 20 LSı = h1 + h2 = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet. h1 = 25 mm.3 kN > 6. Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme. devamlı mukavemet kontrolü: Fİş max − Fİş min Genlik kuvveti F( 50 ) Fg = ± ⋅Φ 2 Kuvvet oranı pragraf 4. Φ = 6'200 . Cıvata kalitesi 8. 0. Fg = 1'085 N A3 = 52.8. 8. 0. A3 = . Rp0.7 N/mm2 olduğundan.2. 0. 6.2 kN Fİşmin = 0 kN dinamik yükleme. Garanti bakımından sınır değerleri alalım.7 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 > σg = 20. www.

9 . kalite 8. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: MSı = 0. Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vede daha fazla hesaplamaya gerek yoktur. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.Cıvatalar ve 62 Somunlar c) Montajda tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 28 ile M10.guven-kutay. 48 = 42 MSı = 42 Nm Burada verilen 42 Nm tork anahtarının ayarlanacağı değerdir.4 mm2 e) Gevşeme kontrolü: Emniyet LSı ≥ 4 . www.05 . Konstrüksiyondan (Şekil 43) LSı = h = h1 + h2 = 25 + 35 = 60 mm 60 mm ≥ 4 .4 = 378 N/mm2 Tablo 23 ile pGG20 = 900 N/mm2 > p = 378 N/mm2 pSt50 = 710 N/mm2 > p = 378 N/mm2 olduğundan. d ise bağlantı gevşemeye karşı emniyettedir ve başka önlem almaya gerek yoktur.9 . kalite 8.35) / 72. Bununda bilinmesi faydadır. Moment toleransı montajda kullanılan alete bağlıdır.12 için Sıkma momenti: MSı max = 46 Nm Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 αSı= 1.5 Nm d) Bağlantı temaslarında yüzey basıncı kontrolü: p= FÖN 90 + Φ ⋅ Fİş Tablo 28 ile Tablo 12 ile Bağıntısı gerçekleşmelidir.8 ve µgen = 0. 10 = 40 mm olduğundan.4 kN Ab = 72. MSı min = 1. Kontrol momenti MSıKM = 1.5 ⋅ (MSı max + MSı min ) = 38 ∆MSı = MSı max . FÖN90 = 27.6 MSı min = MSı max / αSı = 48 / 1. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. Pratikte tork anahtarının ayarlanacağı değerin seçimi montajda çalışanlara bırakılır.12 için M10 için F( 65 ) ile p = (27'400 + 6'200 . 0. ≤ pS Ab M10.05 .8 ve µgen = 0. 30 MSıKM = 31.6 = 30 MSı min = 30 Nm MSı = 0.MSı = 46 – 38 = 8 Nm Montajda sıkma momenti isteğe göre şu iki şekilde verilir: MSı = 38 ±8 Nm MSı max = 46 Nm ve MSı min = 30 Nm verilmiştir.ch . MÖN90 = 0.

25 . kk = 0.026 mm Bölüm çapı d2 = d – 0. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 2.4 + 2 . d32 Gerilim kesit alanı AGE = 0.8 Rm = 800 N/mm2 Rp0.P = 60 + 8.1 mm da = 11 mm Baş altı iç çapı da = dG Cıvata boyu L = LSı + m + 2. İşletme ve Taslaktan değerler Boyuna işletme kuvveti Fİşmax = 6 200 N Fİşmin = 0 N 2. π .67 mm3 .028151° AAN = 78.292 mm2 AGE = 57. d Baş altı dış çapı dD = 14. π .540 mm2 A3 = 52.22687 .842773 µB = 0.2 = 640 N/mm2 EC = 210 000 N/mm2 Kopma mukavemet değeri Akma mukavemet değeri Elastikiyet modülü 3. P Anahtar ağızı s = 16 mm s ≈ 1. d32 / 32 Torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .64952 . d2 Diş dibi kesit alanı A3 = 0. dGE2 Eğilme karşı koyma momenti We = π .12 ρVi = 6. d32 / 16 www.Cıvatalar ve 63 Somunlar II.5 . Anma çapı .12 ρB = 6.ch L = 70 mm LS = 44 mm dGE = 8.25 . Vida ve Cıvatanın konstrüksiyon değerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıda olduğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir. P d3 = 8. b = 26 mm LS = L – b = 70 – 26 = 44 Gerilme kesiti çapı dGE = ( d2 + d3 )/2 Vida boyu LV = Lk – LS = 60 – 44 = 16 Sıkılan parçaların boyu LSı = h1 + h2 4.5 mm d2 = 9. Hassas ve detaylı hesap kontrolü 1.160 mm Diş dibi çapı d3 = d – 1. 1. Sıkılan parçaların değerleri 1. π .5 = 71 Şaft boyu. Cıvatanın değerleri Cıvatanın kalitesi Cıvata malzemesinin 8. Sürtünme katsayıları ve açıları Vidanın sürtünme katsayısı Vidanın sürtünme açısı ρVi = atan(µVi) Cıvata başı sürtünme katsayısı Cıvata başı sürtünme açısı ρB = atan(µB) 5. Diğer gerekli değerler Helis açısı ϕ = atan[P/(π. Şaft çapı d = 10 mm M10 Hatve P = 1.34 mm3 Wt = 106. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 6.593 mm LV = 16 mm LSı = 60 mm µVi = 0.842773 St 50 LSı1 = 25 mm EP1 = 210 000 N/mm2 GG 20 LSı2 = 35 mm EP2 = 105 000 N/mm2 ϕ = 3.guven-kutay.6 mm dG = 11 mm Geçiş deliği çapı ve köşe kırma orta.990 mm2 We = 53.25 .d2)] Anma kesit alanı AAN = 0.

Cıvatalar ve 64 Somunlar 7.54 mm2 A3 = 52.ch .2 Gerekli sıkıştırma kuvveti Fonksiyona göre seçilir.54  δC = 4.4.54 78. 210 000 ) δP1 = 0.6 mm Formül F( 29 ) dD ≤ DP ≤ dD + LSı ve : x=3 LSı ⋅ d D A EŞ = D 2P ( x=3 60 ⋅14. 10-6 mm/N 7.guven-kutay.9846 . LSı = 60 mm . 10-6 δP = 0. sızdırmazlık 7.5 ⋅ d 0.5 ⋅ 10 0. dD+LSı = 74.259 .730 [ ) ] π π 2 ⋅ d D − d a2 + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Formül F( 28 ) δ P1 = LSı1 A EŞ ⋅ E P1 AEŞ = 459 mm2 δP1 = 25 / ( 459 .54 57.4d   δC = ⋅  + S + V + + E C  A AN A AN A GE A3 A AN  b AAN = 78.5. dD = 14.990 mm2 0.6 50 2 = 0. Hesap için gereken diğer değerler 7.3 Kuvvet dağılım faktörü Tablo 29 ile belirlenir αSı= 1. 10 mm/N 210000  78.292 mm2 AGE = 57.985 .4 ⋅ d L L 0.7255 .92196 . 10-6 mm/N www.99 52.d EC = 210 000 N/mm2 1 44 16 0.6 mm . 10-6 mm/N δP = δP1 + δP2 = 0. 10-6 mm/N Formül F( 28 ) δ P2 = LSı 2 A EŞ ⋅ E P 2 δP2 = 35 / ( 456 .1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 7.4 ⋅ 10 -6 δC = ⋅ + + + +  = 4.292 78.922 .4 ⋅ 10   0. 105 000 ) δP2 = 0.d LS LV 0.5 Sıkılan parçaların elastik esnekliği DP = 50 mm .5 7.4 Cıvatanın elastik esnekliği Formül F( 27 ) 1  0.6 FSıger = 6000 N n = 0.

10<RZ<40 3 µm 3 µm 3 µm 2 µm Vida yüzeyi Cıvata altı Somun altı Parça arası fOt = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 fOt = 11 µm işi garantiye almak için Tablo 22 ile bulunan fOt = 11 µm seçimini öneririm. RZ = 12. (60/10)0.011 .34 .159 ⋅ P + 0.8 İşletmede kuvvetin dağılımı Ek kuvvet (Cıvata).5 .0834 = 517 Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) Formül F( 52 ) FP = Fİş − FEk = 6 200 – 515 = 5 685 FEk = 515 N FP = 5 685 N 7.guven-kutay.577 ⋅ d 2 ⋅ µ Vi )  d0  FÖNM = 27413 N veya Tablo 28 ile bulunur. 0.167 / 0.000985 = 1862 δP FOt = 1860 N 7. 167 δP = 0.6 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı F( 55 ) Φk = 985 δP = = 0.9 Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi ya hesaplanır : Formül F( 20 ) FÖNM = ν ⋅ R p0.2 Φk = 0.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0. 0.1667022 δ P + δC 985 + 492.08335 δ P + δS Φ = 0.5 µm.ch . 0. Yüzey pürüzlülük değeri.Cıvatalar ve 65 Somunlar 7. 10-3 = 0.29 ⋅  Sı   d  Formül F( 58 ) 0. Ön gerilim kuvveti Tablo 28 ile FÖNM= 27.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.34 ⋅ 10 − 3 = 3.7 Oturmadan dolayı kaybedilen ön germe kuvveti L  f Ot ≈ 3. Formül F( 51 ) FEk = Fİş ⋅ Φ = 6 200 .167 = 0. Formül F( 57 ) f FOt = Ot ⋅ Φ k = 0.4 kN www.29 .006 veya bak Tablo 22 Boyuna yükleme.0834 Kuvvet oranı F( 56 ) Φ = n ⋅ Φ k = n ⋅ 7.

1.0281+6.67 SFM = 640 = 1.67 mm3 . M Sı = FönM ⋅ (0.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.54 kN Fön min = FönM max / αSi − FOt = 27 400 / 1.9. cıvata kuvveti F( 70 ) FCtop = Fön max + FEk max = 25 538 + 517 = 26 055 FCtop = 26.Cıvatalar ve 66 Somunlar 7.1 Montajda bileşik gerilim Montajda bileşik gerilim için S FM = R p0. tan(3.06 kN İşletmede vidadaki sürtünme momenti F( 44 ) M ViIs = 0.028.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) = 0.9 Burada MSı = 46 Nm dEt = (dD + da ) / 2 alınır ve dD ≈ s kabul edilir.159 ⋅ P + 0.+6. İşletmede cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Formül F( 68 ) ve F( 69 ) Fön max = FönM max − FOt = 27 400 – 1 862 = 25 538 Fön max = 25.10 Metrik ISO.8427) MVi = 21 516 Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π . 9. 27'400 .842.ch Wt = 106.) = 20 460 MViIs = 20.026 .2 σ BiM ≥ 1..0262 / 16 = 106.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) = 45.026 . d33 / 16 = π . 9.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.26 kN İşletmede boyuna max. Cıvatanın montajda karşılaştırma gerilimi: 2 Formül F( 17 ) σ BiM = σ çM + 3 ⋅ τ 2t = 4722 + 3 ⋅ 2022 = 588 σBi = 588 N/mm2 Cıvatanın montajda çekme gerilimi: 27400 F Formül F( 36 ) σçM = önM = = 472 A GE 52.dişli vidaların sıkma momenti Formül F( 12 ) .5 . tan(3.09 > 1 588 Böylece montajda gerilim emniyet sınırları içindedir.. 25538 .0 bağıntısı gerçekleşmelidir. www.1 Montajda mukavemet kontrolü 8. Mukavemet kontrolleri 8.67 = 202 Wt τtM = 202 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M Vi = 0.46 Nm 8.guven-kutay.6–1 862 = 15 263 Fön min = 15.5 .292 σçM = 472 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τt = M Vi = 21’516/106.

Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi: Formül F( 62 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t = 4492 + 3 ⋅1922 = 559 σBi = 560 N/mm2 Cıvatanın işletmede çekme gerilimi: Formül F( 63 ) σç İş = FCtop A GE = 26'055 = 449 52. 26'055 .Cıvatalar ve 67 Somunlar 8.88 > 1 379 Böylece montajda bası geriliminin emniyet sınırları içinde olduğu görülür. 9.0281+6.1 İşletmede bileşik gerilim S Fİ = İşletmede akma mukavemeti için R p0.ch Wt = 106.0262 / 16 = 106.2 İşletmede mukavemet kontrolü 8.4 Ab = 72.25.2 Montajda temas yüzeyi basma mukavemeti p S pM = S ≥ 1.67 mm3 .2.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.1.0 p Montajda basma mukavemeti için bağıntısı gerçekleşmelidir.8427) MGi = 20 460 Nmm Cıvatanın işletmede torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .4 = 379 Ab p = 379 N/mm2 GG20 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS G20 = 900 N/mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS 50 = 710 N/mm2 Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı: Formül F( 41 ) Ab = 0.9.145 > 1 560 Böylece işletmede gerilim emniyet sınırları içindedir.4 mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç değeri daha küçük olduğundan: SpM min = 710 = 1. (dD2-da2) = 72.292 σçİ = 449 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τ tIs = M ViIs = 20’460/106.026 .guven-kutay.π .5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0. tan(3.2 σ Bi ≥ 1. Cıvatada yüzey basıncı: Formül F( 65 ) F p = önM = 27'400 / 72. 8. d33 / 16 = π .5 .67 SFM = 640 = 1. www.67 = 192 Wt τt = 192 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M ViIs = 0.

2 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti pS ≥ 1. Devamlı mukavemet kontrolü için S D = σg Genlik kuvveti.0 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti için Spİ = p İş İşletmede temas yüzeyi basma gerilimi: FCtop = 26 055 / 72. www.972 > 1 360 Böylece işletmede bası gerilimi emniyet sınırları içindedir.3 İşletmede devamlı mukavemet kontrolü 8.1 İşletmede genlik gerilimi Dinamik yükleme.292 = 4. σG ≥ 1 bağıntısı gerçekleşmelidir. p = 360 N/mm2 710 = 1. Rijit bağlantılı cıvatalarda devamlı mukavemet değeri NY > 2.3.0834 = 258 2 2 σg = ± Fg = 258 N Fg = 258 / 52.106 yükleme sayısı içindir. 8. genelde hassas hesaba pek gerek yoktur. Tablo 19 ile σG = 50 N/mm2 Formül F( 47 ) SD = 50 = 10 > 1 5 Böylece işletmede devamlı gerilim emniyet sınırları içindedir.8 islahlı. Formül F( 50 ) Fg = ± Fİş max − Fİş min 6200 − 0 ⋅Φ = ⋅ 0. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir. Görüldüğü gibi kaba taslak hesplama değeri ile hassas hesaplama değeri arasında pek büyük farklılık yoktur.75 ⋅  + 52  Formül F( 48 )  d  σGHes = 53 N/mm2 Cıvata kalitesi 8. devamlı mukavemet kontrolü.4 Formül F( 64 ) p İş = Ab SpIs min = bağıntısı gerçekleşmelidir.94 A3 σg = 5 N/mm2 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri  180  σ G ( İS) ≈ ±0.ch .guven-kutay.Cıvatalar ve 68 Somunlar 8. Bu da pratikte dikkate alınmaz. Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa.2.

.. 9 Kafa altı köşe yarı çapı ......... 40 Cıvatanın sıkılan boyu ............. 25 Genlik kuvveti............................... 30 Gevşeme önlemleri ........................................................................................ 11 Çeşitli cıvatalar ........................................................................ 9 Bölüm dairesi çapı (d2) ........ 10............. 40 Cıvatada yüzey basıncı sınır değerleri ................................................... 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu ................................. 15 Elastik esneklik ...... 12 Altıköşe esnek cıvata ...................... 13 Altıköşe somun ................................. 12 İnbus esnek cıvata ..................................... 25 Genlik mukavemet değeri ............................................ 57 Cıvata ................................ 12 Ç K Çatal anantar .................................................................................................................................................. 29 Birger ................. 32 Cıvata çapının seçimi .............. 5 Kilitlenme şartı ............................. 26 Gerekli sıkma boyu ...................... 11 Inbus cıvata ................................ 6 Alıştırma cıvataları................. 5......................................................................................................................................................................... 9 Cıvata kafa yuvası derinliği ............. 13 Altıköşe ince somun... 13 Altıköşe kontra somun ............. 5 I İç vida ............................................................................................................ 10.......................................... 22 Bölüm çapı ........ 13 G Geçiş deliği çapı.................................................. 52 İnbus anahtar................................................................................ 11 Anahtar ağızı açıklığı ................................................................................ 6...................................................................... 53 www.................................. 9 Ağız sayısı ............................................... 9 Anma çapı ........... 13 Anahtar......... 33 Cıvata kafa yuvası çapı ............................................... 9 Kafa altı iç çapı ..................................................................... 12 Havşa başlı yarıklı cıvata ................................................................................................................. 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet.......... 9 Kuvvet dağılım faktörü ................ch ........ 9 Köşe kırma.... 7............................... 61 D Değen zanak yüksekliği .... 9 Kafa kalınlığı .................. 60 Genlik gerilimi ......................... 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet........................ 6 Kafa altı dış çapı . 12 Boru vidaları ................................................................... 13 Firma işareti ........... 61 Bileşik kuvvet ...................................................... 6...............Cıvatalar ve 6 Somunlar 69 Konu indeksi A Adım ....................................................... 12 Flanşlı altıköşe somun.......................................................... 7 Bölüm dairesi çapı .......................................... 5 Bombe başlı inbus cıvata ..................guven-kutay.............................. 5 Flanşlı altıköşe cıvata.............. 10 Havşa başlı yıldız yarıklı cıvata ......... 9 Diş yüksekliği........................ 10 Altıköşe inç cıvatalar ....................................................................... 10 İnce dişli cıvatalar .......... 56 Cıvatanın anma boyu ............................................... 40 Hatve........ 12 Altıköşe inç somun............................. 23 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı.................................... 50 Çevre kuvveti .... 5.......................................................... 10...................................................................... 28 H Hafifletme kuvveti ........................ 9 Havşa başlı inbus cıvata............... 9 Kalite sembolü ............ 15 Eksenden zorlama ............ 9 Kafa yüksekliği .............................. 9 Cıvatanın genlik mukavemeti ........................................................................................ 47 C Cep somunda vida boyu........................................................................................................................................................................................ 28 Çift ağızlı vida.......................................... 6...................... 5............... 9 diş üstü çapı................................................................................................................................. 12 Altıköşe cıvata ......................................... 9 Kafa ökçesi ......................................................... 9 Dış vida ................................................. 19 Cıvata çapının hesaplanması ....... 11 E Eksen dışı zorlama ......................................................... 9 Cıvata kafası......... 45 İnce kafa inbus cıvata.. 6 Helis açısı (ϕ)........................................................................ 9 Cıvata şaftı .......................................................................................... 7...................................................................... 41 Diş yanağı ................................................................. 22 Esneme ölçme bantları...................................................... 26 Diş dibi çapı................................ 10 Helis açısı..................................... 9 Cıvatada genlik gerilimi....................................................................................................... 29 Köşe açıklığı ................ 5...................... 14 Cıvata boyu ölçme metodu........... 9 B Bağlantıda oturma boyu .............................. 19 F Fiberli altıköşe somun................................................. 10...................................................................................................................................................................................................... 25 Genlik mukavemeti................. 19 Düz tornavida................. 7 Devamlı mukavemet değerleri ............... 9 Genel sürtünme katsayısı ............................................................... 16 Eşdeğer kaval silindir......................................

............... 6..................... ince ........................ 9 Sağ helis vida ....................... 6 V P Parçaların sıkılan boyu........................ 55 Sürtünme açısı.......................................................................................... 5 Vida yanaklarında kuvvetler ...................... 7 Yuvarlaklık yarı çapı ..... 43 Vidada kuvvetler ........... 6 Testere dişli vida....................... 29 Üç ağızlı vida .............. 7 U Uç açısı .................................................................. 9 Somunlar 70 Somun kalınlığı............................. 12 Tek ağızlı vida .................................................................................................................. 12 Yıldız anahtar................... 9 Şaft eğimi ........................................................ 7 Montajda sıkma momenti............... 7 Vidada hatve ................................................................................................................... 8 O Ön gerilim üçgeni ....... 11 Yıldız tornavida ........... 9 W Whitworth vidası.......................... 7 www...... 9...........................guven-kutay... 37 N Normal Whitworth-Vidası ............................ 9 Vida anma çapı............... 46 Trapez vida .................................... 19 Sıkıştırma faktörü................. 28 Vidalı şaft kısmı................................................................. 37 Sıkma momenti ................................................... 9 Somun altı iç çapı............................................................... 14 Somun altı dış çapı............. 9 Vidanın uç boyu....... 49 Sol helis vida................................. 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu . 9 Şaft çapı ............ 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata ................................................... 44 Standart cıvataların malzemesi .................................................. 56 Ovalama çapı .............................. 29 Vida yüksekliği............................ 11 Trapez cıvatalar................................. 10 Metrik vida..................................................................ch .......................................... 27 Silindir başlı cıvatalar ......................................................................................... 29 Oturma değeri fOt ................................................................................................................................................. 19 Tornavida............................................................................................... 6 Saplama................................................................................................... 41 S Şaft boyu ....................................... 6 Vidanın şafta geçiş boyu........................... 7 Tork anahtarı............................. 28 Sürtünme katsayısı ........................... 58 T Tam paso.................................................................................................... 55 Sıkma redüktörü.................................................................................................................... 9 Standart Cıvatalar ................................................................ 11 Yuvarlak dişli vidalar................................................................................................. 10 Sıkıştırma faktörü.................................................................................................................................... 9 Vida helis şekli.................... 6 Somun ............................................. 9 R Radyal kuvvet .................................................................................................................... 7 Metrik vida................................................................... 20 Sıkıştırma kuvveti ................................................................................................ 36 Önerilen sıkma momentleri........... 8 Y Yarım paso...... 60 Sıkma momenti faktörü αSı ................................................... 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ................................................................. 7 Vida boyu......................................................................................................................... 6 Vidanın hatvesi ...................... 62 oto blokaj ....... 29 Rötscher üçgeni......................................................................... 9 Profil açısı ......................................................................................... 5 Vidanın adımı...................................................Cıvatalar ve L Lokma anahtar ...............

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful