2009 Kasım

www.guven-kutay.ch

CIVATALAR
ve
SOMUNLAR
ÖZET
Ön germeli cıvata bağlantıları
08-ö
M. Güven KUTAY

08a_civata_ozet_09_01.doc

Cıvatalar ve

Somunlar

2

İÇİNDEKİLER
1

Cıvata ne dir? ............................................................................................................................................................................................... 3
Cıvatanın kaba tanımı...................................................................................................................................................................... 3
Vida ne dir? ..................................................................................................................................................................................... 3
1.2.1
Helis açısı "ϕ"...................................................................................................................................................................... 4
1.2.2
Helis yönü............................................................................................................................................................................ 4
1.2.3
Çok kullanılan vida çeşitleri................................................................................................................................................ 5
1.2.3.1
Metrik vida .................................................................................................................................................................... 5
1.2.3.1.1
Metrik vida, normal.............................................................................................................................................. 5
1.2.3.1.2
Metrik vida, ince .................................................................................................................................................. 5
1.2.3.2
Whitworth-Vidası.......................................................................................................................................................... 6
1.2.4
Cıvata ve vidada terimler .................................................................................................................................................... 7
1.2.5
En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti ................................................................................................................ 8
1.2.6
Anahtar ve tornavidalar ....................................................................................................................................................... 9
Cıvataların fonksiyonları ........................................................................................................................................................................... 12
2.1
Cıvatanın kullanılma fonksiyonları............................................................................................................................................... 12
2.1.1
Bağlantı cıvataları.............................................................................................................................................................. 12
2.2
Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu............................................................................................................................................... 13
2.2.1
Birinci durum, montajdaki hal .......................................................................................................................................... 14
2.2.2
İkinci durum, işletmedeki hal............................................................................................................................................ 14
2.2.2.1
Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0,2" ............................................................................................ 16
2.2.2.1.1
Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0,2"........................................................................ 16
2.2.2.1.2
Cıvata gerilim kesit alanı "AGE"......................................................................................................................... 16
2.2.2.2
Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" ................................................................................. 16
2.2.2.2.1
Montajda sıkma momenti "MSı"......................................................................................................................... 17
2.2.2.3
Emniyet aralığı "νA" .................................................................................................................................................... 18
2.2.2.4
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α" ....................................................................................... 18
2.2.2.5
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β" ...................................................................................... 19
2.2.2.5.1
Eşdeğer kaval silindir ......................................................................................................................................... 19
2.2.2.6
İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" .............................................................................................................................. 21
2.2.2.6.1
Oturma değeri..................................................................................................................................................... 21
2.2.2.7
İşletme kuvveti ............................................................................................................................................................ 21
2.2.2.7.1
Ek kuvvet " FEk " ................................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.2
Plaka kuvveti " FP " ............................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.3
Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " ........................................................................................................... 23
2.2.2.8
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " .................................................................................................. 23
2.2.2.9
İşletmede genlik kuvveti "± Fg " ................................................................................................................................. 23
2.2.2.9.1
Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi.............................................................................................. 23
2.2.2.9.2
Genlik kuvveti “ Fg “ :........................................................................................................................................ 23
2.2.2.9.3
Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “...................................................................................... 24
2.2.2.9.4
Cıvata sıkma redüktörü ...................................................................................................................................... 25
Bağlantıda gevşeme önlemleri .................................................................................................................................................................. 26
3.1
Vidada kuvvetler............................................................................................................................................................................ 26
3.2
Kilitlenme, oto blokaj.................................................................................................................................................................... 27
3.3
Yalnız gevşemeye karşı önlemler.................................................................................................................................................. 28
3.4
Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem................................................................................................................................... 29
Cıvatanın hesaplanması ve seçimi............................................................................................................................................................. 30
4.1
Cıvatanın pratik seçimi.................................................................................................................................................................. 30
Formüller ve Tablolar................................................................................................................................................................................ 32
5.1
Sembol ve tanimlamalar ................................................................................................................................................................ 32
5.2
Makinada bağlantı cıvataları ......................................................................................................................................................... 34
5.2.1
Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ...................................................................................................................... 34
5.2.1.1
Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................... 34
5.2.1.2
Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları..................................................................... 34
5.2.2
Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları ........................................................................................................................ 35
5.2.2.1
Bağlantıda montaj değerleri ........................................................................................................................................ 35
5.2.2.1.1
Bağlantı sıkıştırma momenti .............................................................................................................................. 35
5.2.2.1.2
Montajda cıvatadaki gerilimler .......................................................................................................................... 35
5.2.2.1.3
Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları........................................................................... 36
5.2.2.2
Cıvatada işletme değerleri........................................................................................................................................... 37
5.2.2.2.1
İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ............................................................................. 37
5.2.2.3
Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri...................................................................................................... 38
5.2.2.3.1
Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti ..................................................................................................................... 38
5.2.2.3.2
Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ...................................................................................................................... 39
5.2.2.3.3
Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sondurum alma değeri fOt................................................................... 39
5.2.2.3.4
Emniyetli maksimum cıvata kuvveti.................................................................................................................. 40
5.2.2.3.5
İşletmede gerilimler............................................................................................................................................ 40
5.2.2.3.6
İşletmede yüzey basıncı ..................................................................................................................................... 40
5.2.2.4
Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek .................................................................................................................... 61
Konu indeksi.............................................................................................................................................................................................. 69

1.1
1.2

2

3

4
5

6

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

1

Somunlar

3

Cıvata ne dir?

Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıdır. Cıvata silindirik bir
çubuğa vida çekilerek yapılır. Şekil 1 de makina branşında kullanılan tipik sağ helisli cıvata
resmi görülmektedir.
1.1

Cıvatanın kaba tanımı

C
B

D

A

XY Z

F
8.8

E
Şekil 1, Cıvata
A
C
E

Cıvata kafası
Vidalı şaft kısmı
Kalite sembolü

B
D
F

Cıvata şaftı
Firma işareti
Somun

1.2 Vida ne dir?
Vida helis şeklindeki bir kamanın, yani bir dik üçgenin bir silindirin üzerine sarılmasıyla elde
edilir (bak Şekil 2). Standartlaştırılmış vidalarda bütün ölçüler ve tanımlamalar standartlar ile
tam olarak belirlenmiştir.

P

P

P

P

d3

ϕ

π .d 2

d2
d

Şekil 2, Kamanın şafta sarılması
Helisel eğrilerde olduğu gibi buradada vida helisini üç ana faktör karakterize eder:


Adım, hatve (P) : Vidanın 360° dönüşünde almış olduğu, dönme ekseni yönündeki
yol.
Bölüm dairesi çapı (d2): Vida bir kanal şeklinde olduğundan burada üç çap vardır.
Vidanın değerleri bölüm dairesi çapı "d2" ile tanımlanır. Diğer çaplar başka
maksatlarla kullanılır. Fakat hatve her üç çap içinde aynı büyüklüktedir.
Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant değeri, hatvenin bölüm dairesi çap çemberinin
boyuna (π.d2) bölünmesiyle bulunur.
www.guven-kutay.ch

guven-kutay.2 Helis yönü Vidalar normal olarak sağ helisli vidadır. aksi yöne çevrilirlerse gevşer. Cıvata başı döndürülüyorsa. Vidada ağız ve sağ-sol helis Şekil 5.n Çift ağızlı vida P. 1.ch .n = Toplam hatve Bölüm dairesi çapı. Hareket yönü görecelidir (Şekil 3). helis "sol helis" diye adlandırılır www. Sağ helis Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sağa doğru gidiliyorsa. somuna göre aksi yöndür. helis "sağ helis" diye adlandırılır Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sola doğru gidiliyorsa. aksi yönde ise sıkışır. Sağ helis vidalı cıvatada somun saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı sıkışır.1 Somunlar 4 Helis açısı "ϕ" ϕ P n d2 ° mm 1 mm tan ϕ = P⋅n π ⋅ d2 (1) tan ϕ = P π ⋅ d2 (2) Vidanın helis açısı Vidanın adımı.n Üç ağızlı vida Sağ helis Sol helis Şekil 3.2. Sol helis Şekil 4. hatvesi Ağız sayısı P. ovalama çapı Ağız sayısı standart vidalarda n = 1 dir. P Tek ağızlı vida P.2.Cıvatalar ve 1. Özel durumlarda kullanılan sol helisli vidalar ise saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı gevşer.

D1 mm Diş dibi çapı iç vida çekme çapı H mm Diş yüksekliği H1 mm Dişin değen yanak yüksekliği h3 mm Vidanın baş yüksekliği R1.3 5 Somunlar Çok kullanılan vida çeşitleri b) c) d) e) 30° 30° 55° 60° a) 3 0° 60° 3° f) Şekil 6.64953 P d3 = d – 1. d) Trapez vida. Yalnız adımı küçük olduğundan vida derinliği oldukca küçüktür. H = 0.14434 P R2 = (H/12)= 0.3. Dinamik yük altında çalışan bağlantılarda kullanılır.1 Metrik vida.3. Böylece çentik etkisi azaltılmıştır.2 Metrik vida.R2 mm Yuvarlaklık yarı çapı −−− −−− d2 = D2 = d . Vida derinliğinin küçük olmasından dolayı çentik etkisi çok az olur. f) Yuvarlak dişli vida 1.D mm Vida anma çapı P mm Adım d2. cıvata Şekil 7. Metrik vida Şekil 7 ile gösterilmiştir. ince Form olarak normal ISO-Vidasından farkı yoktur. İç vida. Metrik vida Şekil 7 daki sembollerin tanımlaması d. Vida çeşitleri a) Metrik vida. www.1.Cıvatalar ve 1.2. Uç açısı 60° dir. 0.54127 P h3 = 0.61343 P R1 = (H/6) = 0. b) Metrik ince vida. normal Makina imalatında en çok kullanılan vida tipidir ve .2. Dış vida ucu kesilmiş ve iç vida içi yuvarlatılmıştır.ch . c) Whitworth vidası.D2 mm Bölüm çapı d3.1 Metrik vida 1.22687 P D1 = d .86603 P H1 = 0.1.P H = cos 30° P .07217 P 1. e) Testere dişli vida.guven-kutay. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri B d d2 P d3 H/6 D1 D2 D R1 H/4 H/2 60° Cıvatanın çap ölçüleri Dış vida. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların vida şeklidir.2.3.2.

13733 P d2 = D2 = d – H1 = d – 0. h3 inç Vidanın baş yüksekliği R inç Yuvarlaklık yarı çapı d2. d P d2 H/6 d3 R D1 D2 D R H/2 55° Cıvata çap ölçüleri Dış vida.2807 P D1 = d . Adım n inçteki (parmaktaki) diş sayısı − H inç Diş yüksekliği H1. Whitworth vidası normal olarak yeni konstruksiyonlarda artık kullanılmaması gereken bir vida çeşididir.D inç Vida anma çapı P inç Hatve. Ancak normal Whitworth vidası daha 1971 de Türk Standartlarına alınmışken. Whitworth vidası Şekil 8 deki sembollerin tanımlaması d.Cıvatalar ve 6 Somunlar 1.2807 P Şekil 9.64033 P R = 0.2 Whitworth-Vidası Whitworth vidası normal "Whitworth vidası" ve "Whitworth boru vidası" olarak iki ayrı çeşittir. Fakat yurdumuzda çok yaygın olduğundan (aşağı yukarı metrik vidaya kıyasla %30) bilmekte fayda vardır. cıvata Şekil 8.4/n −−− H = (1/tan27. R H İç vida.D1 inç Diş dibi çapı ve iç vida çekme çapı −−− inç/n veya 25.5°) P ⇒ H = 0. TS 6l/Nisan 1978 Standartı Whitworth boru vidasını standart dışı bırakmıştır.2.64033 P d3 = d – 2 H1 = d – 1.ch .3. Çeşitli cıvatalar www. Her ikisinin de diş biçimi aynıdır.guven-kutay.D2 inç Bölüm çapı d3.1. somun h3 55° H1 H/2 Somun çap ölçüleri H/6 Normal Whitworth-Vidası değerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir.9605 P H1 = h3 = 2 H / 3 = 0.

adım dA Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı dD Kafa veya somun altı dış çapı t Cıvata kafa yuvası derinliği dİ Kafa veya somun altı iç çapı rC Kafa altı köşe yarı çapı dG Geçiş deliği çapı.ch .2. ovalama çapı m Somun kalınlığı d3 Diş dibi çapı P Hatve. Cıvata ve vidada terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı.guven-kutay.Cıvatalar ve Cıvata ve vidada terimler C B ug d LŞ c P β L Sı 3 1 H b L k kk s uu dŞ dA dG dA A e t t dG 1. kafa yüksekliği b Vida boyu kk Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı LSI Parçaların veya cıvatanın sıkılan boyu d Anma çapı ≈ diş üstü çapı LŞ Şaft boyu d2 Bölüm dairesi çapı. profil açısı www. delik çapı ug Vidanın şafta geçiş boyu dŞ Şaft çapı uu Vidanın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı.4 7 Somunlar 2 d3 d2 d dD dG d Gmax dD rC dD β Y m Şekil 10.

En çok kullanılan cıvatalar ve somun www.ch 8 .5 Somunlar En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yıldız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar d) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11.2.Cıvatalar ve 1.guven-kutay.

6 Anahtar ve tornavidalar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavidalarla yapılır. Çeşitli somunlar www. Anahtarlar ve tornavidalar baş veya uçlarına göre adlandırırlar.ch .Cıvatalar ve 9 Somunlar 1. Anahtar ve tornavidalar Şekil 13. Düz tornavida Yıldız tornavida İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yıldız anahtar Şekil 12.2. Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 12 ile gösterilmiştir. Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları diye ikiye ayrılırlar.guven-kutay.

Altıköşe cıvata İnce diş. Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8. 16. Altıköşe cıvata İnce diş. 20 TS 1021/2 M5. 8. 8. 16. 5/8 . Flanşlı altıköşe cıvata DIN 6921 DIN 1665 ISO 4162 EN 1662 M5. 12. 10. 8. Altıköşe cıvata Yarım paso. 16.guven-kutay. 18. İnce diş UNC ASME B18. 6. ½ . 14.Cıvatalar ve 10 Somunlar Tablo 1. 10. 14. Altıköşe cıvata Yarım paso. 12. Normal diş UNC ASME B18. 12. Inbus cıvata Yarım paso DIN 912 EN ISO 4762 M5.2. 18. 8. 3/4 7.2. Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 3. 18. 14. Havşa başlı inbus cıvata. 8. 6. 5/16 . 20 M8. 8. 20 . 6.1 ¼ . 5/8 . 14. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart cıvatalar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO TSE Piyasada bulunan standart büyüklükler 1. 18. 3/4 8. 10.1 ¼ . 10. 6. 12. 14. 16.ch TS 1021/4 M5. 12 10. 10. Yarım paso DIN 7991 EN ISO 10642 M5. 6. 3/8 . 5/16 . 8. 10. 8. 20 6. 12. 7/16 . 18. 6. 6. 14. 3/8 . ½ . 10. İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5. Alıştırma cıvataları DIN 7968 www. 16. Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5. 10. 7. 9/16 . 6. 10. 10. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 2. 12. 20 5. 20 9. 16. Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5. 9/16 . 7/16 . 12 12. Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 4. 12 11. 16 13. 14. 12.

16 Altıköşe ince somun EN ISO 8675 İnce diş M8. 12. 12. 8. 10. 16 Flanşlı altıköşe somun DIN 6923 ISO 4161 M6. 12. 12 / M6. 8. 3/8 . 12. 5/16 . 10. 12. 16. 14.guven-kutay. 6. 14. Fiberli altıköşe kalın DIN 982 / somun / DIN 985 Fiberli altıköşe somun M6. 8. 10. 10. 12 22. 10. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart somunlar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO X YZ 14. 10. 10. 16. Piyasada bulunan standart büyüklükler Altıköşe somun 8 X YZ TSE 8 X YZ 17. Altıköşe ince somun DIN 439-2 M6. 8 X YZ 21. 16 23. 7. 20 Altıköşe inç somun ASME B18. 18 19. 12 Altıköşe kontra somun M8.Cıvatalar ve 11 Somunlar Tablo 2. 3/4 X YZ 16. 10. ½ .2. 14. 5. 8. 7/16 . 12. 10. 16. 15. 5/8 . 8 X YZ 20. 20 8 X YZ 18. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8. 18. 8. 16. 8. 10. 14. 12. 8 www. 8 DIN 934 EN ISO 4032 M4. 14. 9/16 .2 ¼ .ch . 8 DIN 936 X YZ Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6. 18. 14. 14. 18. 20 Altıköşe somun İnce diş EN ISO 8673 M8.

Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyledir: FB Cıvata ekseni doğrultusunda boyuna kuvvet FİŞ Cıvata ekseni doğrultusunda işletme kuvveti FE Cıvata eksenine dik enine kuvvet.guven-kutay. enine kuvvet www. 2.ch .Cıvatalar ve 2 Somunlar 12 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar. FB . Makina yapımında ve Çelik konstruksiyonda • Hareket cıvataları • Ölçü cıvataları • Sıkıştırma ve germe cıvataları • Ayarlama cıvataları Bu seminerde yalnız makina yapımında kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır. • Bağlantı cıvataları.1 Vida 1.FİŞ Şekil 14.1 Cep Somun FB .FİŞ 1.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısımda toplanırlar. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 de şematik olarak gösterilmiştir.2 Cıvata şaftı FE Sıkılan 2 parçalar 1.1.1 Vida 3.3 Cıvata kafası FE 3.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır.2 Somun Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi 1. Cıvatalar genelde hemen hemen bozulmadan vede sakatlanmadan çözülebilen bağlantı elemanlarıdır. 2.2 Somun Somun 3 3.

2 1 Şekil 15.ch . www. Bu durumda cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altındadır. İkinci durum: cıvatanın işletmedeki hali. kuvvet ve momenti bir parçadan öbür parçaya bozulmadan aktarmasıdır. Birinci durumda (montajda) etken olan değerler şunlardır: • • • Sıkıştırmadan doğan ön germe kuvveti. Cıvata bağlantısı bu ödevi yaparken iki ayrı durum ortaya çıkar. İşletmedeki boyuna veya enine ısı etkisi. Kuvvetlerin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler. İkinci durumda (işletmede) etken olan değerler şunlardır: • • • • • • • Cıvatayı ekseninden “Eksenden boyuna zorlayan” veya eksen dışından “Eksen dışı boyuna zorlayan” işletme kuvveti. Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı.2 Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. v. Cıvata bağlantısının birinci ödevi. Erozyon ve korezyon etkileri.guven-kutay. Ön germe kuvvetinin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları. Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısında. Torsiyon momenti. Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine dik kuvvet).s. parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak düşünülür. Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara dağılımı. sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber dış kuvvetlerinde etkisi altındadır. Birinci durum: cıvatanın montaj ve montajdan hemen sonraki halidir.Cıvatalar ve Somunlar 13 2.

1 Birinci durum. Bu diyagramdan cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy değişimi (f) görülür.2. bağlantı parçalarıda çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar. plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafından değilde plakalar tarafından karşılanacaktır. parçaların sıkışma kuvvetinin doğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp. cıvatayı çekiye. 2.2.guven-kutay. işletmedeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımızda. montajdaki hal Cıvata kafasının veya somunun döndürülmesiyle cıvata montajda bir ön germe kuvveti ile yüklenir. Cıvata bağlantısının birinci durumunu (Şekil 18) ve işletmedeki zorlama (Şekil 19) görülür.ch . Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni doğuyor (Şekil 16 b). Ön gerilmeli cıvatanın işletmedeki hali www. plakaları daha az basıya zorlayacaktır. Ön germe diyagramı Bu durumu Kuvvet-Yol diyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar. İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası dayanma yüzeyinden ve somun dayanma yüzeyinden etki gösterdiğini bir an kabul edersek. Rötscher (Röçer) bu diyagramı alıp. uç değeri cıvatanın uç değerine kaydırıyor. Fİş Şekil 17.2 İkinci durum. Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya. işletme kuvveti Fİş cıvatayı daha çok Fİş çekiye. Bu fonksiyonun doğrularının tanjant değerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir. F F FÖN Cı va Uz tada am a fC fC ntı pa rçalar ında Sıkışm a Bağla α f a alarınd tı parç a Sıkışm α Bağlan Cı v Uz atad am a a FÖN β f fP −F ÖN −F ÖN a) b) Şekil 16.Cıvatalar ve 14 Somunlar 2.

Fİş FEk FP ∆f İşletme kuvveti.2 (R p0. FÖNM Montajda sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya FSıM sıkma kuvveti [N] 3. β fP Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede plakaların boy kısalması [mm] 6. Şekil 18 nında analizini yapmış oluruz.2 (R p0.2 fP FEK ∆f α f Şekil 18. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] Ek kuvvetten oluşan boy değişimi [mm] 8.2 veya Akma sınırı) FÖN %10 R p0. FÖN FSı ∆FÖN fOt İşletmede ön germe kuvveti [N] İşletmede geriye kalan sıkma kuvveti [N] İşletmede oturmadan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] İşletmede oturmadan oluşan boy değişimi [mm] 7.2 veya Akma sınırı) FÖN M FP Fİş FÖN M FSy F0. f fP Şekil 19.ch .2 F νA %10 R p0.2 F ÖNM = FSı FÖN α fOt A νA F0. www.Cıvatalar ve 15 Somunlar F β fC β fC +Fg −Fg For B F C Top p0. FCTop İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9.2 AGE C %90 R %90 R p0. İşletmede ön germe diyagramı Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri [N/mm2] Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm2] 2. Şöyleki.2 Şekil 19 nin analizini yaparsak.2 Rp0. Montajda ön germe diyagramı 1. Cıvatayı işletmede boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek kuvvet. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] Plaka kuvveti. α fC Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede cıvatanın boy uzaması [mm] 5. ± Fg İşletmede genlik kuvveti [N] Burada verilen deyimlerin açıklamasını teker teker yapalım. νA Emniyet aralığı [1] 4.guven-kutay. F0.

d A GE = Şekil 21.2 AGE (3) N/ mm2 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri mm2 Cıvatanın gerilim kesit alanı 2.1.2 ⋅ A GE Rp0.2.2.Cıvatalar ve 16 Somunlar 2. Cıvatanın gerilim kesit alanı π d32 (4) 4 bulunur. F0. ikinci rakkamın kendisinin on katı ile çarpımı cıvata 8.2.1.2.2. ( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır. Şekil 20 de gösterilen cıvatanın kalitesi 8. 2.guven-kutay.2 = 8 x 80 = 640 N/mm2 2. Şekil 20 örneği.2 Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" değerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur.2" formül ( 3 ) ile bulunur. MSı = FÖNM ⋅ (0.2 ⋅ FÖNM ⋅ d 2 ≈ 0. Gerilim kesiti A GE d2 d3 dGE A GE = 2 π d GE 4 + d 2 d3 d GE = 2 Hesaplarda dahada emin olmak için dGE çapı yerine d3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"AGE" hesaplanır.2. Burada birinci rakkamın 100 ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili kopma "Rm" XY Z mukavemet değerini.1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0.2" Cıvata malzemesinin kalite sayısından malzemenin mukavemet değerleri çıkarılır.2.ch (5) (6) . Eğer verilen donelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ).1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0. Böylece. Şekil 20.8 dir. Cıvata malzeme değerleri Rm = 8 x 100 = 800 N/mm2 Re veya Rp0.2" Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0.2 Cıvata gerilim kesit alanı "AGE" Cıvatanın gerilim kesit alanı"AGE" Şekil 21 ile gösterilmiştir.2. Buda A3 alanıdır.17 ⋅ FÖNM ⋅ d www.2" mukavemet değerini verir.577 ⋅ µ V ⋅ d 2 + µ K ⋅ rK MSı ≈ 0.159 ⋅ P + 0.8 malzemesinin garantili akma "Re veya Rp0.2 = R p0.

Cıvata boyunu ölçme EÖB-metodu (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır.ch Ön germe kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αSı Rp0.2. Profil çapı Anma çapı.6 ±40% 0.2.1 Montajda sıkma momenti "MSı" Pratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlardır: • • • Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu: Burada istenilen hassasiyete ulaşılması oldukça kolaydır.159 ⋅ P + 1. Bunun için özel hallerde kullanılır. Tablo 3.5 ±60% yoktur 4. Bu çok zor. Sıkma momenti faktörü "αSı" Sıkma metodu Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metodu. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. www.85 MSı 2. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.2 AGE d0 N mm 1 1 mm mm mm N/ mm2 mm2 mm 17 Somunlar 0. Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu: İstenilen toleranslar ile değerleri elde etmek vida ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıdır. Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır.guven-kutay.Cıvatalar ve FÖNM = FÖN90 = FÖNM P µV µK rK d2 d Rp0. Cıvata el veya anahtarla sıkılır. İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma. Eğer kabul edilen değerler hakikatteki değerlere uyuyorsa istenilen toleranslar elde edilir. vidanın dış çapı cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri Cıvatanın gerilim kesit alanı Gerilim çapı dGE = (d2+d3)/2 2. Sıkılan cıvatalardan en az 10 adedi veya duruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol edilir. Fakat bu çok pahalı ve oldukça zor bir yoldur.0 . Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metodu: İstenilen hassasiyet tam olarak elde edilir. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.155 ⋅ µ V ⋅ d 2 )  d0  2 (7) Montajda ön germe kuvveti Adım.2 yoktur 1.0 ±20% 0.9 MSı 1. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol edilir. karışık ve pahalı bir işlemdir. hatve Vidanın sürtünme katsayısı Cıvata kafasının sürtünme katsayısı Cıvata kafasında moment etki yarı çapı Bölüm dairesi çapı.2.9 ⋅ R p0.

Cıvatalar ve

18

Somunlar

Sıkma momenti faktörü αSı şu orantıyı belirler:
F
M
αSı = ÖNM max = Sı max
FÖNM min MSı min

MSı max = MSı min ⋅ αSı

(8)

Görüldüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen değerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön
germe kuvvetini tam elde etmek uygulamada ve genel cıvata bağlantılarında imkansızdır.
Sıkıştırmada çeşitli etkenlerden ötürü sıkıştırma momenti dalgalı değer göstermektedir.
Sıkıştırma faktörü (αSı) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine
olan oranı olarak kabul edilir. Bu değer daima birden büyüktür.
2.2.2.3 Emniyet aralığı "νA"
Ön germe diyagramında, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak
görülür. Emniyet değeri sıfırdan büyük olarak görüldüğü müddetçe bağlantı emniyetlidir.
ν A = F0,2 − FCTop > 0
(9)

F0,2
FCTop

N
N

Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet

2.2.2.4 Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α"
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz.
tan α =

1 FÖNM FEK
=
=
δC
fC
∆f

δC =

δC
fC
FÖNM
∆f
FEK

mm/N
mm
N
mm
N

fC

=

FÖNM

∆f
FEK

( 10 )

( 11 )

Cıvatanın elastik esnekliği
Cıvatanın montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması
Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı

Cıvatanın elastik esnekliği "δC "
i

i

Li
E ⋅ Ai
1 C

δ C = ∑ δi = ∑
1

Li
EC
Ai
k K. d

( 12 )

mm
Cıvatadaki silindir elemanın boyu
2
N/mm Cıvatanın elastiklik modülü
mm2
Boyu verilen silindir elemanın kesit alanı
kSo .d

LSı

Şekil 22, Cıvatadaki silindir elemanlar

LV

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

19

Somunlar

2.2.2.5 Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β"
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz.
tan β =

1 FÖNM FP
=
=
δP
fP
∆f

δP =

δP
fC
FÖNM
∆f
FP

mm/N
mm
N
mm
N

fP
FÖNM

=

( 13 )

∆f
FP

( 14 )

Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği
Plakaların montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması
Plaka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı

Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δP "
δP =
LSı
EP
AEŞ

mm
N/mm2
mm2

LSı
E P ⋅ A EŞ

( 15 )

Sıkılan parçaların boyu
Sıkılan parçaların elastiklik modülü
Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşdeğer kaval silindirin kesit alanı

2.2.2.5.1 Eşdeğer kaval silindir

DEŞ

s=d D
Ana parça

Ek parça

ϕB

L1

ϕ

ϕR

FÖN
d
dG

p

FE
MSo

m

FÖN

L2

dD
dG

FE

L Sı

LSı

k

Eşdeğer
Kaval silindir

Esneyen hacim
Sıkışan hacim
Kuvvet dağılım
konisi

M Vi
DP

Şekil 23, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Şekil 24, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı “ AEŞ “
Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasından yalnız sıkıştırılan parçanın
cıvata yakınındaki kısmı elastik olarak şekil değiştirir. Burada kuvvetler cıvata kafası ile
somun arasında çift koni olarak etkilidir. Rötscher'e göre koni açısı ϕR = 45° , ve Birger 'e
göre ϕB = 30° dir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil
değiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla
belirlenir. Buda pratikte pek kullanılmaz. Pratikte standartların önerdiği basitleştirilmiş
formüller kullanılır. Yapılan deneylerde bu hacmin şekli fıçı ile koni arasında, paraboloid
www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

20

Somunlar

olarak görülmektedir. Esneğen hacmin içindeki delik çapı, geçiş deliği çapı “dG“ kadar kabul
edilir. Hesaplarda geçiş deliği etrafında oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul
edip, aynı esneme özelliği olan, eşdeğer hacimde bir kaval silindir alınır.
Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemelerden oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik
esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kadardır ve şu şekilde hesaplanır:
δ P = δ1 + ....... + δ N
δ1 =
δ1
LP1
EP1
AEŞ
δN
LpN
EPN

L P1
L PN
... δ N =
E P1 ⋅ A ES
E PN ⋅ A ES

mm/N
mm
N/mm2
mm2
mm/N
mm
N/mm2

D

1. Parçanın elastik esnekliği
1. Parçanın sıkıştırılan boyu
1. Parçanın Elastiklik modülü
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı
N ninci parçanın elastik esnekliği
N ninci parçanın sıkıştırılan boyu
N ninci parçanın Elastiklik modülü

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı. Eğer ölçüler DP ≤ dD, ise:
A EŞ =

LSı

dG

DP

Şekil 25, Eşdeğer silindir
dD

LSı

dG

dEş
DP

Şekil 26, Eşdeğer silindir
D

dD

mm

DP

mm

dG
LSı

mm
mm

)

( 17 )

L ⋅d
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
x = 3 Sı 2 D
DP
Eğer ölçüler dD ≤ DP ≤ dD+ tan ϕ . LSı ise:
π 2
π
2
2
( 18 )
A EŞ = ⋅ d D − d G + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1) − 1
4
8

(

[

)

]

dD
mm
Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
DP
mm
Esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı
dG
mm
Geçiş deliği çapı
LSı
mm
Sıkma boyu
Ölçü bağlantısı dD ≤ DP ≤ 1,5.dBD için sıkıştırma boyu
max. LSI/d =10 olarak sınırlanır.

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
Eğer ölçüler DP > dD+LSI ise:

LSı

A ES =

Şekil 27, Eşdeğer silindir

(

π
2
⋅ D 2P − d G
4

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı,
baş altı dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

dG

dEş
DP

( 16 )

dD
DP

mm
mm

dG
LSı

mm
mm

(

)

x=3

[

LSı ⋅ d D

(d D + LSı )2

]

π 2
π
2
⋅ dD − dG
+ ⋅ d D ⋅ LSı ⋅ (x + 1)2 − 1
4
8

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

www.guven-kutay.ch

( 19 )

7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönündeki kuvvettir.temas yüzeylerinin yeri.ch .6.2.2.5 Her parça arası için 1.5 2.5 3.5 3 4 3 4.1 Oturma değeri Oturma değeri için “ Bauer & Schaurte Karcher GmbH “ firmasının yaptığı deneyler sonucu verdiği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır. Yani. Tablo 4.5 6. sıkılan parçalar bir sürü ince parçadan oluşmamalı. .2.2.sıkılan parçaların mukavemeti.temas yüzeylerinin hassaslığı. www. 2. Oturma kaybı kuvveti formül ( 21 ) ile hesaplanır: ∆FÖN = FOt = fOt δC δP mm mm/N mm/N f Ot δC + δ P ( 21 ) Oturma değeri Cıvatanın elastik esnekliği Plakaların elastik esnekliği 2.6 İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" İşletmede oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklüktedir: FÖN = FÖNM − FOt FÖN FÖNM FOt N N N ( 20 ) İşletmede ön germe kuvveti Montajda ön germe kuvveti Oturma kaybı kuvveti FOt = ∆FÖN Montajda ön germe kuvveti genelde Tablo 31 ile bulunur.5 2 3 2 2. Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur. Oturma değeri fOt µm olarak (Schrauben Vedemecum) Yüzey pürüzlülük değeri. . RZ µm olarak Vida yüzeyi fOt Boyuna yükleme RZ<10 Enine yükleme 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ<10 10<RZ<40 40<RZ<160 3 3 3 3 3 3 Cıvata kafası ve somunun her biri için 2. • Temas eden parçaların yüzey esnemesi dikkate alınmamıştır.guven-kutay. • Sıkılan parçaların değen yüzeyleri düz olmalı.2.2. Esneme şu şartlara bağlıdır: .Cıvatalar ve 21 Somunlar Bu formüller şu şartlar ile geçerlidir: • Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı.temas yüzeylerinin sayısı. .

3 LSı L'Sı L'Sı LSı L'Sı L Sı Kuvvet dağılım faktörü " n " pratikte 0.5 n = L'Sı / LSı = 0.2.2.FÖN Şekil 28.7.22 2.5 olarak alınır.7. n = L'Sı / LSı = 0. Kuvvet dağılım faktörü 2. Ön gerilim diyagramı Kuvvet oranı. Şu şekilde hesaplanır.35 alınır.7 Şekil 29. İşletme kuvveti 1 N φ = n ⋅ φ' Kuvvet oranı " φ " φ' = Basit kuvvet oranı " φ' " ( 23 ) δP δC + δ P ( 24 ) n = L'Sı / LSı = 0. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' den (Şekil 28) şu bağıntı yazılır: F A B δP ⋅ FÖN FEk δP FÖN = = Fİş (δC + δP ) ⋅ FÖN δC + δP Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C F φ = Ek Fİş β α A' Kabul edildiğinden ek cıvata kuvveti : FEK = φ ⋅ Fİş φ Fİş FEK Somunlar FP Fİş Cıvatalar ve ( 22 ) C' δC .2. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıdır.guven-kutay.FÖN f δP . FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − φ) ∆f δP mm mm/N ( 25 ) Plaka kuvvetinden oluşan boy değişimi Plakaların elastik esnekliği www.2.ch .2 Plaka kuvveti " FP " Plaka kuvveti. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıdır. pratikte φ = 0.1 Ek kuvvet " FEk " Ek kuvvet.FÖN (δC + δP ) .

∆f = FP ⋅ δP == FEk ⋅ δC ( 26 ) 2. Burada devamlı dalgalı zorlama.2 Genlik kuvveti “ Fg “ : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekilde hesaplanır. Bu şartı bir formülle göstermek istersek.2.2.3 Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " Ek kuvvetten oluşan boy değişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yardımıyla bulunur.2. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG). cıvatadaki genlik geriliminden (σg) büyük olmalıdır.2.9.9. yükleme sayısı NL ≥ 106 ile hesaplanır.2. FİŞmax .ch ( 30 ) .2.9 İşletmede genlik kuvveti "± Fg " Makina yapımındaki cıvata bağlantıları. genelde ek cıvata kuvvetinin etkisiyle dinamik. Cıvatadaki genlik gerilimi (σg) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG) bire bir karşılaştırılır.FİŞmin ± Fg = ± FEKmax FEKmin = ⋅φ 2 2 www. SChe = SChe σg σG SCger 1 N/mm2 N/mm2 1 σG ≥ SCger σg ( 28 ) Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı Cıvatadaki genlik gerilimi Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 2.7.2.guven-kutay.Cıvatalar ve 23 Somunlar 2. yani dalgalı zorlanırlar.8 İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekilde hesaplanır: FCTop = FSı + FEk = FSı + Fİş ⋅ (1 − φ) = FÖN + FEk = FÖN + Fİş ⋅ (1 − φ) FSı FEk Fİş φ FÖN N N N 1 N ( 27 ) İşletmede sıkıştırma kuvveti Ek kuvvet İşletme kuvveti Kuvvet oranı İşletmede ön germe kuvveti 2. dinamik kontrolda ispatlanacak şartı buluruz.2. Bu hesaplarda cıvatadaki genlik gerilimi (σg) çok önemlidir.2. 2.1 Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi ± σg = ± Fg A3 N mm2 Fg A3 ≤ ± σG ( 29 ) Genlik kuvveti Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı AGE yerine daha emniyetli hesap yapmak için pratikte A3 kesit alanı kullanılır.2.

8 kaliteli standart cıvatalar için geçerlidir.9. Şekil 30 islah edilip ovalanarak imal edilmiş vida ve σÖN = 0.2 ön germeli cıvatalar için geçerlidir 0 200 400 600 800 1000 1200 2 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri analitik olarak aşağıdaki formüllerle bulunur.9 devamlı mukavemet güçleri. İslah edilip ovalama metoduyla imal σÇ. ortalama gerilim (σor) değerinden ve çentik etkilerinden ötürüde aynı malzemenin normal devamlı mukavemet değerinden daha küçüktür. Cıvatanın genlik mukavemet değeri Tablo 5 den okunabilir. işlenip 1000 sonra islah edilen cıvatalardan daha 10. diğer imalat 540 metodu ile imal edilen cıvatalardan iki 10.Cıvatalar ve 24 Somunlar 2. Yapılan araştırmalar sonucu.9 kat yüksek olduğu görülmüştür.9 900 fazladır. B N/mm olarak edilen cıvataların (piyasa somunu veya 1200 cep somun ile yapılan bağlantılarında) 1080 12. 2   ( 32 ) Formül yükleme katsayısı NY ≥ 2. yani Şekil 30. 10.9 kaliteli malzemenin σor σG σG 2 devamlı mukavemet Emniyetli titreşim.. Gerekli olan emniyet sayısı için şu değerler önerilir.7 .2..75 ⋅   d  Vida çekildikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(OV) “:  FÖN  ⋅σ σG (OV) = ± 2 −  G ( İS) F 0 . 800 islah edildikten sonra ovalama metodu ile imal edilen cıvataların devamlı 8.2. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının önerdiği değerlerdir. Ovalama ile vida çekildikten sonra islah edilmiş cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(İS) “:  180  + 52  ( 31 ) σG ( İS) = ±0.8 640 600 mukavemet güçlerinin. Bu formüller 8. Cıvata genlik mukavemeti 400 300 malzemesinin genlik mukavemet 5.6 değeri “ σG “ ya analitik olarak veya 200 tabeladan bulunabilir. yüksek temperatur veya korosyon etkisinde olan σor N/mm olarak cıvataların mukavemet değerleri.25 (2) www. 1. Eğer özel bir şart yoksa SCger = 1 alınır: SCger = 1 . Pratikte bu değerlerin kullanılmasında fayda vardır.9 kaliteli Civatada 6. Rp0. Cıvata malzemesinin devamlı mukavemet mekanik özellikleri ya deneylerle veya diyagramı ait oldukları literatürden alınmalıdır.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için. ND = NY σGZ( İS) = σG ( İS) ⋅ 3 N D / N X ve σGZ(OV ) = σG (OV) ⋅ 3 N D / N X alınır.3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “ Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG).ch ( 33 ) . Bu tabela Textron Verbindungstechnik GmbH & Co.guven-kutay.

Cıvatalar ve 25 Somunlar Genlik kuvvetinin oynadığı ortalama kuvvet şu şekilde hesaplanır (bak Şekil 19): For = FÖN + 0.84 Umdrehungen 0.4 Cıvata sıkma redüktörü Normal çalışmada bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar.5 ⋅ FEk FÖN FEk N N ( 34 ) Ön germe kuvveti Ek kuvvet Tablo 5. Tork anahtarı.84 çıkış devir sayısı Şekil 31.9 ve 12. M12 40 50 90 M14 .. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 2. Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4. Sıkma redüktörü Bu redüktörle örneğin. bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1’250 Nm ile sıkıştırılır.6 8. www..guven-kutay.9 < M8 50 60 100 M 8 ...2.8 . Daha büyük momentler için özel sıkma redüktörleri kullanılır.9.9 10.6 ve 5.. ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara denir. Şekil 31 de görülen redüktördeki yazılar şudur: 25 Umdrehungen 25 giriş devir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 2’500 Nm Çıkış momenti 2’500 Nm 0.2.. 12.ch .

3. Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli vidayı ele alalım. 2. Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yardımı ve çevre kuvveti etkisiyle meydana gelir. Vidada kuvvetler Buradaki dik üçgenin yardımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: FSÜR ϕ FÇE FES ϕ ρ+ Kaldırma ϕ ρ FN FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ + ϕ) ( 35 ) FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ − ϕ) ( 36 ) İndirme FÖN ϕ FÇE N Çevre kuvveti ρ ° Sürtünme açısı F N Kuvvet ϕ ° Vidanın helis açısı Şekil 33.guven-kutay. Yükün kaldırılması Kaldırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33. Kuvvet ve eğime göre vidada kilitlenme durumu ortaya çıkar.ch . Vidanın bir ağızının açılımı vidanın helis açısını açı alan eğik düzlemi verir. Formül F( 35 )). www. Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşemeden doğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmadan önce cıvata vidasındaki kuvvet analizini yapalım. KALDIRMA İNDİRME FN FN FÖN FÖN FSÜR FÖN FÇe FÇe FÇe ϕ FSÜR P d2 π . indirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33. Somun ve somun vidasınıda eğik düzlemde kayan kütle olarak kabul edelim (Şekil 32). d2 Şekil 32.Cıvatalar ve 3 26 Somunlar Bağlantıda gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1.1 Vidada kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarında. ön germe kuvveti FÖN iç ve dış vida yanaklarının göreceli olarak dönme hareketi ile sağlanır. Formül F( 36 )).

Cıvatalar ve 27 Somunlar 3. ρ ≥ ϕ ρ = ϕ ise. FÇE = 0 ise. her şartta sürtünme kuvveti sıfırdan büyüktür. oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinden büyükse kilitlenme olur.2 Kilitlenme. kendinden kilitlenmelidirler. β/2 β Fr Radyal kuvvet: Fr = FÖN ⋅ tan (β / 2 ) β β/2 FBi Vida yanaklarındaki kuvvetler: Bileşik kuvvet: FÖN Şekil 35. www.ρ ) = 0 dır. ρ > φ ise.ϕ > 0 ve FÇE < FSÜR olur. yani piyasadan satın alınma şekilleriyle. Yani. tan ( ϕ . böylece FÇE = 0 olur. Vida yanaklarında kuvvetler ( 37 ) FBi = FÖN N β ° FÖN cos(β / 2) ( 38 ) Bağlantıda ön germe kuvveti Uç açısı Cıvata vidaları standart durumda.ch .guven-kutay. Eğer Eğer Eğer FÇE FSÜR FN ϕ FÖN FSÜR FÇE FES ρ− ρ FN ϕ FES F ÖN ϕ ρ ρ−ϕ ϕ ϕ Şekil 34. ρ . Yük indirme durumları Buradaki veriler yalnız küçük eğimli vidalar (β ≤ 60°) için geçerlidir. Eğimi büyük olan vidalarda sıkışma göz önüne alınmalıdır.

Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. sıkma boyu hesaplanır. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa.d) alınır. • Cıvata çapı küçük olmalı. yani %90 Re kullanılmalı. Çoğu zaman firmada bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır. • Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı µK ve µB mümkün olduğu kadar yüksek tutulmalı.Cıvatalar ve 28 Somunlar 3. bağlanan parçaların yüzey basıncını kaldırıp kaldıramamalarıdır. cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıdır.5. www.d (3. Cıvata malzemesi tam. • Yüksek ön gerilme kuvveti FÖN ile bağlantı sıkılmalı. Bunun yanında sıkma momentininde paralel olarak düzeltilmesi gereklidir. Örneğin: Isıdan doğan enine hareketler gibi.d) . • Cıvata sehimi küçük olmalı. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarında gevşemeye karşı.d (4. Yaylı rondela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir. Burada dikkat edilecek husus.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybından ortaya çıkar. yani. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı rondelayı öneririm. Bağlantı sıkışmadığından somun veya cıvata kendiliğinden dönmeye başlar.ch . • Eğer bu konstruksiyon tedbirleri alınamassa.5. önerilmez. Yoksa ön gerilme kuvveti genede küçük kalır. Tırnaklı conta oldukca emniyetlidir. Kendiliğinden gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: • Gerekli büyüklükte sıkma boyu. önlem olarak inanılan vede işletmede fonksiyonunu gösteren bir çözümdür. esnek cıvata. LSı ≥ 4.: Standart metrik normal ISO vidalı cıvata bağlantısı Standart metrik ince dişli ISO vidalı cıvata bağlantısı LSı ≥ 4. • Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vede sıkma metodunun tam verilmesi gereklidir. F ⋅ L3 f = E Sı 12 ⋅ E ⋅ I y LSı = 3 E Iy f FÖN µB N/mm2 mm4 mm N 1 12 ⋅ E ⋅ I y ⋅ f FÖN ⋅ µ B ( 39 ) ( 40 ) Cıvata malzemesinin elastiklik modülü Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti Cıvatanın sehimi Ön gerilme kuvveti Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı Formül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize edilince: • Cıvata malzemesinin elastiklik modülü küçük olmalı. sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap değerinin oranı.guven-kutay.

Cıvatalar ve Somunlar 29 Şekil 36. ama parçalar düşüp kaybolmazlar.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altında olan cıvata bağlantılarında gevşemeden sonra bağlantı kendiliğinden çözülüp bağlantı parçaları düşüp kaybolabilirler.guven-kutay. Tırnaklı rondela ve cıvata başı 3. Tel ile emniyet önlemi Şekil 38. Kaybolmaya karşı ya yukarıdaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımından emniyetli yapılmalıdır. www. Şekil 37. Pim ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez.ch .

yüzeylerinin doğrudan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarında rijit olduğu kabul edilerek verilmiştir. elastik durumda birbiri ile bağlanmış parçaların. Burada seçimde şu durumlar dikkate alınır: a) Tam eksenden zorlamada ve esnek cıvatalarda bir boy küçük. • İşletmedeki yüklemenin şekli.2 mm2 N N/mm2 3.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmelidir: • Cıvataya gelen yük.35 değeri bulunur. Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericidir.guven-kutay. Bunu formül ( 42 ) ile işleyelim.1 ⋅ R p0. Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 değerleri 50° – 60° C ye kadar. En büyük basit kuvvet oranı φ' değeri için kır döküm bağlantısı aşağı yukarı φ'max = 0. normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni dışında etki göstermesi halinde geçerlidir. Kuvvet dağılım faktörü içinde n = 0. çelik konstrüksiyonda.2 ( 42 ) cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İşletme kuvveti Cıvata malzemesinin akma mukavemet değeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasından sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (AGE) göre cıvata seçilir. A GEger ≥ AGEger FİŞ Rp0. cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: FEK = φ ⋅ FİŞ ≤ 0.2 ( 41 ) Pratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: Konstruksiyon ölçüleri daha belli olmadığından burada genel kabule gidilir. İlk eskiz yapıldığında cıvatanın kalitesi belirlenip. buhar kazanlarında veya basınçlı kazanlarda ise muhakkak kuvvet belirlenmesinde ve hesap sonuç karşılaştırılmasında bu konular için geçerli standart ve şartnameler muhakkak dikkate alınmalıdır. www.ch .2 ⋅ A GE A GE ≥ φ ⋅ FİŞ 0.Cıvatalar ve 4 30 Somunlar Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kaldırma ve taşıma aletlerinde.5 değeri alınır. φ' = 0. Hesaplanan alan statik ve eksen dışı zorlama altınadki şaftlı cıvatalar içindir. Buradaki bilgi ve değerler.7 ≈ 0.1 ⋅ R p0. 0.5 ⋅ FİŞ R p0. Veya hiç hesap yapılmadan doğrudan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir. • Cıvatanın kalitesi ve şekli. b) Dinamik zorlamada bir boy büyük cıvata alınır. 4. Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n .7 alınır.5 .

8" seçilir. eksen dışı Tablo kuvveti: 10 kN ( taloda 8. İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.6 2.guven-kutay.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Esnek cıvata bir boy büyük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.2 kN.3 10 16 20 25 40 63 80 4. tam eksenden FİŞ = 8.0 6. çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır.0 1.. Kuvvetler kN.--.30 36 .ch M 10 M10 M 14 M14 M 12 M10 M12 .9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24 Çözüm: Genelde Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8. şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 12 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.9.. .8 5. Cıvata kalitesi İşletme kuvveti Tablo 6.8 şaftlı cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.3 10 16 20 25 40 63 80 100 Dinamik boyuna 1..6 5.5 4. . . eksen dışı FİŞ = 8. FİŞmin = 4. Örnek: Aşağıdaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz. ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır. Isı etkisinde çalışan cıvata bağlantılarında.Cıvatalar ve 31 Somunlar a) Esnek cıvatalarda (dmin ≈ 0.2 kN.2 kN.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.5 4.6 2.8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30 10. tam eksenden bir boy küçük Esnek cıvata bir boy büyük www.2 kN dan sonraki kuvvet) Cıvata kalitesi: 8.0 6. tam eksenden bir boy küçük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. 8. tam eksenden FİŞ = 8..2 kN.9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27 12.8 6. 8.d3) bir basamak ileri. Cıvatada işletme yükü FİŞmax = 8.8 . Cıvatanın pratik seçimi.8 6 6 5 8 8 6 10 10 8 14 12 10 16 14 12 20 20 16 24 20 20 24 27 20 30 27 24 --.6 4. b) Kuvvetin tam cıvata ekseninde etkili olması halinde bir basamak geri gidilir.- 8. Çünkü 8.6 kN Boyuna kuvvet cıvata ekseni dışından etkili ve dinamik.--36 .8 kalitesi en ekonomik ve bütün dünyada her yerde bulunan metrik cıvatadır. 8. FİŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı Statik boyuna 1..

toplam adım akma dayanıklığı (mukavemeti) / 0. işletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı Normal kuvvet Cıvatada ön gerilme kuvveti Sıkma hatası sonucu elde edilen en küçük ön gerilme kuvveti Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşdeğer kuvvet Cıvatayı etkileyen montajdaki ön gerilme kuvveti Ortalama kuvvet.ch .Cıvatalar ve 5 Somunlar 32 Formüller ve Tablolar 5. genlik kuvvetlerin düşünülen statik çıkış kuvveti Ön gerilmede yüzey oturmasından doğan kuvvet kaybı İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sıkıştırma kuvveti Yaylanan parçaların tek tek boyu Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu Fön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti Montajda sıkma momenti Torsiyon momenti Vidanın momenti Tek ağızlı vidanın hatvesi. indeksine göre Cıvatada hesap için kullanılan en küçük kesit alanı Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı Anma kesit alanı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı Vidanın gerilim kesit alanı Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı Esnek cıvatada ince şaft kesit alanı Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı Elastiklik modülü Cıvatanın elastiklik modülü Bağlanan parçaların elastiklik modülü Kuvvet. L2 LSık Mön MSı Mt MVi P Ph Re .2 Rm Birim mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm N/mm2 N/mm2 N/mm2 N N N N N N N N N N N N N N N N N N mm mm Nm Nm Nm Nm mm mm N/mm2 N/mm2 Tanımı Alan. işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ek kuvvet FEK nin üst ve alt sınırı Cıvata eksenine dik toplam enine kuvvet Genlik kuvveti. Rp0. titreşimli yüklemede bir yönde doğan kuvvet İşletme kuvveti.guven-kutay.1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol A A0 A3 AAN Ab AEŞ AGE Ai AŞİ DP E EC EP F F0. genel Cıvatanın en küçük akma mukavemet değerine eşdeğer kuvvet cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet Ek kuvvet. adımı Çok ağızlı vidanın toplam hatvesi.2 FC top FEK FEkü : FEka FEtop Fg Fİş Fİşü : Fİşa Fn Fön Fön min FÖN90 FönM For FOt FP FSık L1 .2% akma dayanıklığı kopma dayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti www.

Delik çapı vidada gerilme kesit çapı Esnek cıvatada ince şaft çapı Cıvatanın Fön + FEK etkisinde boyunun uzaması yüzey pürüzlüğünün oturma değeri Sıkılan parçaların Fön etkisinde boyunun kısalması Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü Kuvvet dağılım faktörü Yüzey basıncı Cıvata başı veya somunda maksimum yüzey basınç değeri İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Tanımı kuvvet orantısı FEK / Fİş Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Sıkıştırma momenti faktörü Cıvatanın esneklik faktörü / Vidanın tepe açısı elastik esneklik cıvata başının elastik esnekliği Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği herhangi bir silindir şeklindeki elemanın elastik esnekliği vidanın ve somunun elastik esnekliği Vidanın helis açısı Birger e göre kuvvet konisinin açısı. D2 mm d3 mm dD mm dEt mm dG mm dGE mm dŞi mm fCi mm fOt mm fP mm kP − n − p N/mm2 pS N/mm2 z − Eski Yunan harfleri Sembol Birim Φ − Φk αSı β δ δB δC. ϕR = 45° azaltma faktörü (σBi/σzM) Sürtünme katsayısı cıvata başı sürtünme katsayısı cıvatada genel ortalama sürtünme katsayısı vidanın sürtünme katsayısı Vidada sürtünme açısı Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi Cıvatanın çekme dayanımı (mukavemeti) Cıvatanın genlik gerilimi Cıvatanın genlik mukavemeti İzdüşüm yüzey basıncı Emniyetli izdüşüm yüzey basıncı Torsiyon gerilimi www.Cıvatalar ve Küçük harfler Sembol Birim d mm d2. ° mm/N mm/N mm/N mm/N mm/N ° ° ° − − − − − ° N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 Somunlar Tanımı Anma çapı. ϕB = 30° Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı. Profil çapı Diş dibi çapı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzeyi dış çapı Cıvata başında veya somunda sürtünme kuvvetinin etki çapı Geçiş deliği çapı. vidanın dış çapı Bölüm çapı .guven-kutay. bağlantı deliği çapı. δP δi δVi.ch 33 .δSo ϕ ϕB ϕR κ µ µB µgen µVi ρ’ σBi σçM σÇM σg σG σl σlEM τt − − rad .

2 µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 40.1.2 F( 10 ) Cıvatada genlik gerilimi.µVi F( 7 ) Fİş Çekme gerilimi σç = Rp0.1.155.2.6 ⋅ R p0.1 Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları 5. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 39.2 34 Somunlar Makinada bağlantı cıvataları 5.2 bak Tablo 18 A GE F( 8 ) Torsiyon gerilimi τt Fİş ⋅ d 2 τt = ⋅ tan (ϕ + ρ' ) 2 ⋅ Wt F F( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi 2 σ Bi = σ çM + 3 ⋅ τ 2t ≤ 0.ch F .guven-kutay. Vinç kancası 5.8 ⋅ R p0.2 Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları F( 6 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 A GEger ≥ ρ’ = arctan(µ’Vi) 0. Germe cıvatası σG bak Tablo 19 www.1 Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları F( 1 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş Bilinen işletme kuvveti Fİş A GEger ≥ σİş İşletmedeki cıvata çekme 0.2.2 gerilimi F( 2 ) Fİş Rp0.2.9 ⋅ R p0.Cıvatalar ve 5.2 bak Tablo 18 σİş = σç = P bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGE d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 F( 3 ) Vidada diş yanağı basıncı p H1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ⋅ P m somun yüksekliği bak Tablo 12 p= π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ m pger bak pS Tablo 23 F( 4 ) Gerekli somun yüksekliği merf Fİş ⋅ P m ger ≥ π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ pger F( 5 ) Cıvatada genlik gerilimi.

2.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.577  d0  2 ⋅ π   2 F( 21 ) Esnek cıvata için.9 ⋅ R p0.9 ⋅ R p0.2 F( 18 ) Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σçM = 0.2 malzemenin akma sınır değeri 2 σBi = σçM + 3 ⋅ τ2t ≤ R p0.dişli vidaların sıkma momenti bak Tablo 27 M Sı = FönM ⋅ (0.F P = F ön .1.2. µVi ve µB Metrik ISO.Cıvatalar ve 5.d3 Uç açısı metrik ISO için β = 60° Normal şaftlı dGE = (d2+d3)/2 Esnek vida dŞi ≈ 0. genel dEt ≈ (dD+da) / 2 µgen = µVi = µB eşit olarak kabul edilirse.2 4 1+ 3⋅   d0  P  β ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  2⋅π  2 µVi bak Tablo 27 p. AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı d0=dGE= (d2+d3)/2 Esnek vida d0 = dT ≈ 0.2 35 Somunlar Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları 5. yani dŞi < dGE π 2 FÖN 90 = σ çM ⋅ A GE = σ çM ⋅ ⋅ d Şi 4 www. yani d ≥ dGE F( 19 ) F = σ ⋅ A = σ ⋅ π ⋅ d 2 çM GE çM GE ÖN 4 1 0.2.9.guven-kutay.µVi d Et  d2 M Sı = FönM ⋅  ⋅ tan(ϕ + ρ' ) + µ B ⋅ Metrik ISO vidada β = 60° 2   2 p.159 ⋅ P + µ gen ⋅  0.1 Bağlantı sıkıştırma momenti F( 11 ) F( 12 ) F( 13 ) ρ’ = arctan(µ’Vi) µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.2 ⋅ A GE =0.2 Montajda cıvatadaki gerilimler F( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi Rp0. d   M Sı = FönM ⋅ 0.159 ⋅ P + 0.2.577 ⋅ d 2 + Et 2      F( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı ≈ 0.d3 Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için.Φ ) 5.2.2.17 ⋅ FönM ⋅ d MSımin = MSımax / αSı F( 15 ) MSı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 28 F( 16 ) Sıkıştırma kuvveti FSı = F ön .155.1 Bağlantıda montaj değerleri 5.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) Montajda sıkma momenti.9.1.2.ch .F İş ⋅ ( 1 . d2 ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 µgen .159 = F F( 20 ) ÖN 2 ⋅ π 2 4  P  β 1 + 3 ⋅  ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  tan β  =0. d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 d3.

guven-kutay.25.1.2.d2 1  0.5 ⋅ d δV = δSo = F( 26 ) E C ⋅ A3 E C ⋅ A AN δ= L1 L2 EC = Eçelik =210000 N/mm2 A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 AAN = 0.2.π.4d ⋅  + + + ⋅⋅⋅ + + F( 27 ) E C  A AN A1 A 2 A3 A AN F( 28 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f Lk δP = P = Fön A EŞ ⋅ E P EP malzemenin elastikiyet modülü    s=d D k δC = FE ϕB L Sik kaba taslak dG bak Tablo 12 ϕB Birger’e göre ϕB = 30° ϕR Rötscher’e göre ϕR = 45° d dG Fön p F( 29 ) • eğer dD ≤ DP ≤ dD+LSık ise F( 30 ) ( [ ) ] π 2 π 2 ⋅ d D − dG + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 • eğer DP < dD ise A EŞ = ( π 2 ⋅ D 2P − d G 4 F( 31 ) • eğer DP > dD + LSık ise π π 2 A EŞ = ⋅ d 2D − d G + ⋅ d D ⋅ LSik ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Montajda gerekli ön gerilme kuvveti: F( 32 ) • komple FönM = αSı ⋅ FSı + Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt ( [ ) [ ] ) L ⋅d x = 3 Sik D D 2P x=3 LSik ⋅ d D (d D + LSik ) ] F( 33 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli değilse: FönM = αSı ⋅ Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt [ MSo M Vi DP A EŞ = FE m bak Tablo 12 ϕR Fön L1 eşdeğer kaval silindirin kesit alanı dD L3 L2 F( 23 ) elastik esneklik dD ≈ s 0.4 ⋅ d δi = F( 25 ) δ K = E ⋅ A EC ⋅ Ai C AN 0.5 d ] F( 34 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: FönM = αSı ⋅ [FSı + FOt ] www.4 ⋅ d 0.5 ⋅ d 0.4 ⋅ d L1 L 2 0.Cıvatalar ve 36 Somunlar 5.ch .4 d f 1 L = ⋅ F E A cıvatanın elastik esnekliği F( 24 ) δC = δ K + δ1 + δ 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + δ V + δSo Li 0.3 Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları Elastik boy değişmeleri L⋅σ F⋅L F( 22 ) f = ε ⋅ L = = E E⋅A Lk 0.

µVi ve µΒ bak Tablo 27 . d33 / 16 F( 40 ) Vidadaki eğilme karşı koyma momenti We = π .2 Cıvatada işletme değerleri 5.2.2.2.25 ⋅ π ⋅ d 2D − d a2 ) δC bak formül F( 27 ) fCmax = FönM . µVi ve µΒ bak Tablo 27 M Vi = 0.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi F( 38 ) τt = M Vi Wt F( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti Wt = π . δC αSı bak Tablo 20 fCmin = fCmax / αSı FönM bak formül F( 35 ) F( 43 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması Montajda bak Tablo 12 da = dG + 2 .1 İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi F( 44 ) F( 45 ) M ViIs = 0.guven-kutay.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi τ tIs = M ViIs Wt www. hesapsal FönM = F( 36 ) 2 ⋅ MSı    d D + dG  1  + ⋅ µ K + tan ϕ d 2 ⋅ µ gen ⋅  2 ⋅ d2  cos(β / 2 )    veya FönM ≈ FÖN90 FönM Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σ çM = A GE Vidadaki sürtünme momenti F( 37 ) M Vi = 0. d33 / 32 F( 41 ) Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı ( A b = 0. δP fPmin = fPmax / αSı 5.5 ⋅ Fçe ⋅ d 2 µgen.2.2.Cıvatalar ve 37 Somunlar F( 35 ) MSı nın getirdiği ön gerilme kuvveti.ch µgen. kk / da ≈ dG F( 42 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması Montajda dD Fön bak formül F( 68 ) δP bak formül F( 28 ) fPmax = FönM .

3 L' SI 900 540 300 n = L'SI / L SI = 0.9 L' SI σÇ.2.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için. B 1000 10.1 Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti F( 51 ) Ek kuvvet.guven-kutay. ND = NY σ GZ( İS) = σ G ( İS) ⋅ 3 N D / N X Cıvatanın genlik mukavemeti .2.İmalat bitiminde islah edilmiş (İS)   180 σ G ( İS) ≈ ±0.35 .3.Cıvatalar ve 38 Somunlar 5.2  Rp0.2.35 . F( 48 ) ve F( 49 ) NY ≥ 2.2.9 L SI 8. Fİş Tablo 29 ile Φmax ≈ 0.2 malzemenin akma sınır değeri  alınır.9 400 10. Bak Tablo 18 Genlik kuvveti kuvvet oranı Fİş max − Fİş min F −F δP ± Fg = ± Ek max Ek min = ± ⋅Φ Φ = n ⋅ Φk = n ⋅ 2 2 δ +δ P C 5. devamlı gerilim ± σg = ± F( 48 ) F( 49 ) F( 50 ) Fg A3 n = L'SI / L SI = 0.7 2 Şekil 41.İmalat bitiminde ovalanmış (OV)  F  σ GZ( OV ) = σ G ( OV ) ⋅ 3 N D / N X σ G ( OV ) ≈ ± ⋅  2 − V  ⋅ σ G ( İS)  F0.9 kaliteli Cıvatada genlik mukavemeti 6. Cıvatada devamlı mukavemet değeri ≤ ± σG L' SI L SI 5. işletme kuvvetinden cıvatayı etkileyen ek kuvvet δP FEk = Fİş ⋅ = Fİş ⋅ Φ δC + δ P δ C F( 52 ) Hafifletme kuvveti FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − Φ ) = Fİş ⋅ δC + δ P www.8 640 600 σG σG 800 n = L'SI / L SI = 0.6 200 Şekil 42.9 kaliteli malzemede devamlı mukavemet 0 200 400 σor 600 800 1000 1200 N/mm olarak ( αSı ⋅ FSı ger + Fİş ν ⋅ R p0. Kuvvet dağılım faktörü AGE / AŞİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 FSıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fg bak formül F( 50 ) Formül.2 ) F( 46 ) A GE veya AŞİ ≥ F( 47 ) Cıvatada genlik gerilimi.ch FEk = 0.5 σor 10.3 Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri 2 L SI N/mm olarak 1200 1080 12.75 ⋅  + 52    d .

29 ⋅  d  yüzeylerinin biribiriyle tam değmesi   halinde standart cıvata ile yapılan Esnek.2 veya akma sınırı R e ) f fP 5.2. oturma değeri fOt F( 59 ) f Ot ≈ 3.3.2.ch .34  L Kl  −3 bağlantılarında ve bağlantı parça ⋅ 10 F( 58 ) f Ot ≈ 3.3.17 ⋅10−3 www.16 ⋅ (L Kl ⋅ δS ⋅ ES )0. sondurum alma değeri fOt f Ot f f = Ot ⋅ Φ k = Ot ⋅ (1 − Φ k ) F( 57 ) FOt = Φ bak Tablo 29 δC + δ P δ P δC Normal şaftlı cıvataların oturma değeri fOt Bu oturma değeri masif cıvata 0.2 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet F( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet FCtop = Fön − FOt + FEk = FSı + Fİş F( 54 ) Ortalama kuvvet F + FEka For = FÖN + Ekü ⋅Φ 2 δP δC + δ P F( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φk Φk = F( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ = n ⋅Φk = n ⋅ δP δC + δ P 5.2.Cıvatalar ve 39 Somunlar Dalgalı işletme kuvvetinde ön gerilim üçgeni.guven-kutay. Rötscher üçgeni F νA δf FEk α Fk β α f Ci F Citop FP FIs Fg β F or Fön Fg F0. kaval ve benzeri şaftlı cıvataların bağlantılar için geçerlidir.3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması.2.2 (R p0.

2 ⋅ A GE Esnek cıvata için.3.2 ⋅ A Şi 5.2.2. formül F( 56 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 AŞi = 0. δPiş fPişmin = fPişmax / αSı www. formül F( 56 ) Ab bak Tablo 12 pS bak Tablo 23 µ bak Tablo 27 z cıvata adedi FSı ger = Fön min − Fİş ⋅ (1 − Φ ) F( 68 ) İşletmede maksimum sıkıştırma kuvveti Fön max = FönM max − FOt F( 69 ) İşletmede minimum sıkıştırma kuvveti Fön min = FönM max / αSı − FOt FönMmax FOt FEkmax αSı FSı Φ bak formül F( 32 ) bak formül F( 57 ) bak formül F( 51 ) bak Tablo 20 bak formül F( 16 ) bak Tablo 29.guven-kutay.d3 d3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 τt bak formül F( 38 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t F( 63 ) Cıvatanın işletmede çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE 5.2.2.6 İşletmede yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için F( 64 ) FCtop p İş = ≤ pS Ab F( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için FÖN90 + Φ ⋅ Fİş FönM + Φ ⋅ Fİş p İş = ≈ ≤ pS Ab Ab Gerekli sıkıştırma kuvveti F( 66 ) FEtop FSı ger = µ⋅z F( 67 ) FCtop bak formül F( 53 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 FCtop bak F( 70 ) Ab bak Tablo 12 FÖN90 bak Φ Tablo 29. Kuvvet FCtop = Fön max − FOt + FEk max F( 71 ) Cıvatanın işletmedeki çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE F( 72 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması İşletmede fCişmax = Fön .9.1 ⋅ R p0. yani dŞi < dGE F( 61 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.4 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti Normal cıvata için.π.Cıvatalar ve 40 Somunlar 5. dŞi ≈0.5 İşletmede gerilimler F( 62 ) Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi Φ bak Tablo 29. δCiş fCişmin = fCişmax/αSı F( 73 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması İşletmede fPişmax = Fön .3.3.ch .2. veya formül F( 56 ) FCtop AGE bak F( 70 ) bak Tablo 8 veya Tablo 9 δC αSı FönM Fön δP bak formül F( 27 ) bak Tablo 20 bak formül F( 35 ) bak formül F( 68 ) bak formül F( 28 ) F( 70 ) İşletmede cıvata boyuna max.25.dŞi2. yani d ≥ dGE F( 60 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.2.1 ⋅ R p0.

5 19 20 21 21 22 24 23 24 26 25 26 28 28 30 32 31 33 35 34 36 38 37 39 42 40 42 45 43 45 48 46 48 52 50 52 56 54 56 62 58 62 66 62 66 70 64 68 72 66 70 74 .7 1.5 3 1.5 2 2 2 2 0.5 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1.8 0.5 1.2 0.3 5.4 2.Cıvatalar ve Somunlar 41 Tablo 7.8 0.6 8 8.5 2.5 15 15.9 4.5 2 3 1.guven-kutay.ch 0.8 0.5 3 1.7 3.5 2 3 1.6 0.5 2 3 www.2 1.5 0.5 5.4 1.3 1.15 0.5 2 3 1.8 5 5.3 1.5 12 13 13 13.8 0.5 4 4 4.6 2.2 4.3 1.8 2.1 1.8 0.3 0.5 18.7 0.3 1.1x45° 2.5 3.3 4.3 0.3 1.5 2 3 1.9 3.4 9 10 9.3 1.5 3 0.5 2 2 2 1.2 2.2 1.8 1 1 1 1.1 2.6 2.5 16.4 0.8 4.5 1.5 1.2 2.5 3.5 0.5 4 0.5 11 12 11.5 4.4 0.5 14.5 6 6 1 1 1 1.4 0.4 1.3 5.5 0.4 0.5 5 5 5.1 3.4 6.2 0.2x45° 2 4 4 4 4 4 4 4 4 + IT14 / .4 1.4 1.3 1.4 1.1 1.8 2 2 2.7 2.8 2.4 7.5 3 3 3.4 3.5 2 3 1.5 1.6 1.5 1.8 1.5 3 1.5 1.5 2 3 1.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 62 64 1.5 17 17.8 6.8 2 2 2.5 2.5 4.6 7 7.5 5.3x45° I Geçiş deliği çapı dG Köşe Kk kırma Hassa tol.4 2.4 10 11 10.2 3.5 2 3 1.8 0.5 3 1.5 1.5 1.3 1.8 1 4. orta kaba s 1.5 1.5 1.3 0.IT12 II 0.5 0.6 3.3 1.8 1. Vidada hatve III 1 ISO ISO-Ince ISO-Vida 0.

168° 3.405° 3.840 2.5 4 4.480 5.752 1120.190 281.25 0. ölçüler mm dir.253° 3.980 4.248 3.727 33.917 6.75 0.217 0.706 2.135 0. DIN 13 T1 .977 3.479 39.252 56.773 6.587 693.120 1376.215 0.147 2.211 29.5 4.7 0.64952 P Diş yüksekliği d3 D1 h3 H1 0.534 1.028° 2.129 42.977 2.480° 2.706 31.775 8.07217 P tan ϕ = P/(π.319 14.732 1.294 19.767 0.273 427.185° 3.guven-kutay.712° 3.436 2.429 0.647 8.460 0.706 28.933 16.505 0.480° 2.065 12.929 1. TS61/3).135 225.835 15. Burada bulunmayan vida değerleri.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.147 2.129 40.947 1.893 1.935° 2.077 42.45 0.103 d d3 Diş dibi çapı H = 0.247 104.067 3.894 1.677 0.294 20.812 0.479 41.920 1.391 5.292 76.514° 3.480° 2.376 20.270 2.61343 P R1 = H/6 = 0.013 4.760 3.454 2.067 3.5 4 4 4.148 1224.439 156.153 0.406 560. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri H/4 H/2 60° 1 1.473 6.546 14.252 53.017 2362.5 3.627 1.553 816.760 2.567 2.491 0.460 0.6 0.580 4.546 13.405° 3.149 1757.221 1.990 84.405° 3.35 0.376 18.779 11.374 3.038 1.211 31.019 4.670 34.046 57. İç vida.123 36.752 23.276 0.473 244.750 10.688 4.624 1.894 2. cıvata Anma çapı d=D H/6 D2 D1 D R1 B d2 = D2 =d – 0.5 5 5 5.675 3.153 0.051 25.454 2.25 1.853 11.913° 1.541 0.8 1 1.957 5.376 10.093 34.850 3.433 0.534 1.866 45.988 647.22687 P h3 = 0.54127 P d3 = d – 1.031 6.693 0.727 30.933 20.5 2.013 2.051 27.280 912.428 60.301° 2.863 12.668 192.706 144.242 3.373 1.459 2.681 3.046 54.972 3055.866 49.545 4.083 1.368 0.910 1306.740 2.183 20.003° 2.722 975.353 1.353 1.d2) Matkap çapı DM = d – P M 12 = Anma çapı 12 mm olan cıvata Cıvatanın çap ölçüleri Hatve Bölüm çapı (Adım) d2 = D2 P 0.193 759.093 36.026 10.293 0.231 2519.505 61.764 3.227 1.777° 1.752 48.840 1.208 2.083 1.609 57.294 17.Cıvatalar ve 42 Somunlar Tablo 8.183° 2.399 352. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.271 0.134 4.227 1.402 36.237° 2.834 2030. Metrik ISO-Standart dişli vidalar (ISO 68 .037° 1.948 2.325 0.353 1.5 0.820° 1.377 0.099° 1.245 0.077 44.4 0.729 0.25 0.707° Bu tabeladaki değerler.406 0.183° 2.171 1.683 17.838 1.596° 3.706 2.376 22.587 46.869° 2.5 5.135 0.08253 P H1 = 0.350 7.527 324.2 1.076 1.106 11.427° 4.534 1.894 32.379 0.189 0.752 26.ch .319 23.587 50.6 2 2.267 115.868 1045.5 3 3 3.165 2.165 2.466 8.073 3.5 6 6 d2 P Dış vida.613 0.504 459.074 1.701 16.640° 4. www.75 2 2 2.428 56.789 2.307 0.003 1473.160 9.402 39.519 2887.835 13.020 2675.374 3.86603 P D1 = d – 1.5 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 64 68 0.110 3.639 0.681 0.000 7.5 2.319 25.841 52.248 Gerilim kesiti AGE mm2 Diş dibi kesiti A3 mm2 Helis açısı ϕ 0.077° 2.103 64.933 18.387 2.639 60.670 37.5 1. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.752 52.209 1905.095 518.141 3.121 175.782° 2.244 0.624 1.950° 2.870° 1.509 1.701 14.5 3 3.436 2.386° 4.794 303.593 1652.188 9.204 2227.

165 2.5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 (Adım) P Bölüm çapı d2 = D2 Diş dibi çapı d3 D1 7.5 1.670 97.606° 1. Cıvata Gösterilmesi : Anma çapı 12 mm ve hatvesi 1.454 2.376 61.227 1.454 2.546 77.278 9084.466 10.366° 1.416 621.402 59.835 70. DIN 13 T12 .297 86.773 18.613 0.350 6. Metrik ISO-İnce dişli vidalar.227 1.08253 P d3 = d – 1.931 6019.055 4793.083 1.376 22.376 19.773 14.160 22.410 276.614 595.5 1.701 97.454 2.546 107.227 1.546 122.382 1153.083 1.752 40.396 4428. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.043 3798.721 4722. Ölçüler mm dir.227 1.541 0.25 1.25 Anma çapı d=D 60° H/2 R1 = H/6 = 0.454 2.958 2850.402 51.920 0.701 53.201 2300.647 15.670 Diş yüksekliği h3 H1 0.097 939.647 11.25 olan cıvata M 12x1.376 23.767 0.366° 1.781° 0.606° 1.519 6099.ch d2 D2 D1 D R1 H/4 B P Dış vida.07217 P tan ϕ = P/(π.093 95.454 0.752 46.667° 0.835 28.920 0.227 1.835 108.480° 2.271° 0.093 85.546 53. Burada bulunmayan vida değerleri.503 400.942° 2.188° 0.350 14.840 2.463° 0.051 44.160 40.083 1.376 41.798 56.026 28.686 2050.835 123.249 7275.136 4566.093 59.546 87.160 28. Somun h3 60° H1 H/2 H/8 Somunun çap ölçüleri H Hatve 8 12 16 20 10 12 16 20 24 30 36 42 48 24 30 56 64 72 80 90 100 110 125 36 42 48 56 64 72 80 90 100 125 1 1 1 1 1.596° .773 6.557 11546.469 1266. (ISO 68 .942° 0.541 0.5 1.670 69.835 98.920 0.174 285.671 622.812 0.5 1.624 2.462 364.812 0.167 96.835° 0.820° 1.812 0.25 1.851 1294.480° 1.188° 1.917 9.752 53. TS61/5-13).026 40.773 10.771 5686.227 1.582° 1.165 2.188 10.749° 0.812 0.920 0.835 34. www.227 1.370° 0.86603 P H1 = 0.319 32.402 75.701 122.613 0.295° 1.032 11327.083 1.812 0.037 157.781 3658.466 8.037° 1.083 1.895 2975.026 18.319 38.165 2.227 1.160 46.402 85.083 1.026 22. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.862 7102.188° 0.165 2.701 21.835 88.guven-kutay.402 120.920 0.670 122.411° 0.051° 0.376 35.812 1.565 7473.248 271.470 259.917 15.718 3031.336° 0.796 916.350 10.976 1603.376 47.165 d d3 Cıvatanın çap ölçüleri Gerilim kesiti AGE mm2 39.376 29.606° 1.093 120.64952 P H = 0.691 1673.319 44.160 14.402 95.54127 P D1 = d – 1.004 385.18 864.165 2.866 11906.667° 0.188 8.546 69.546 97.920 1.199 92.701 61.026 46.541 0.026 14.670 87.546 27.154 1705.402 67.917 19.677 0.891 642.454 2.18 Bu tabeladaki değerler.917 11.160 34.154 171.051 32.454 2.Cıvatalar ve 43 Somunlar İç vida.083 1.61343 P R2 Tablo 9.942° 0.835 54.030 91.701 87.021 5842.767 0.624 1.812 0.546 61.835 78.004 9181.546 21.5 1.541 0.840 1.051 38.093 75.613 0.937 1205.677 0.701 107.222 7562.350 18.072 167.104 178.093 51.613 0.d2) Matkap çapı DM : DM = d – P H/6 d2 = D2 = d – 0.188° 1.920 0.701 77.083 1.071 11794.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.005 384.840 1.516° 0.835 62.026 34.957 2251.701 69.582° 0.22687 P h3 = 0.564 2143.438° 1.552 3535.227 1.670 61. Helis ϕ 2.670 77.227 1.165 2.083 1.05 Diş dibi kesiti A3 mm2 36.624 1.083 1.121 3862.78 820.093 67.5 1.239 2742.260 1542.160 18.701 27.

5 398 0. Burada bulunmayan vida değerleri.5P d3 = d – 2h3 D1 = d – 2H1 = d – P D4 = d + 2aC Gösterilmesi : Anma çapı d=40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez vida Tr 40x7 P aC H4 = h3 Anma çapı d 8 10 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 1.5 55.15 9 7.312° 3.804° 2.5 2 189 0.458° 2.768° 3.ch 18 1 10 20 1 11 Helis açısı ϕ 3. Cıvata D1 dS = (d2+d3)/2 R1 = max 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.25 25.25 0.2 0.25 0.5 33 29 3 661 0.5 94 87 6 5945 0.5 0.25 29 25 3 491 0.604° 2. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.046° 5.Cıvatalar ve 44 Somunlar Tablo 10.5 103 94 7 6940 1 113 104 7 8495 1 Bu tabeladaki değerler.5 56.768° 2.5 0.5 2 104 0.2 0.5 2.046° 4.25 1.2 0.5 1.5 804 0.25 0.430° 2.149° 3.25 6.75 2.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 0.aC R2 = max aC tan ϕ = P/(π.5 36.5 48 43 4 1452 0.5 0.5 75 69 5 3739 0.15 0.5 1 44.5 8.75 30. Metrik ISO-Trapez profilli vidalar.312° 3.5 0.5 60 54 5 2290 0.5 2.25 2.037° 2.955° 3.5 50 4.5 89 82 6 5281 0.571° 3.197° 4.5 70 64 5 3217 0.327° 2.9 1.5 2 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 10 10 10 10 12 12 12 12 14 14 (8) (8) (10) (10) (10) (12) (12) (12) (14) (16) (16) (16) (16) (18) (18) (18) (20) (20) (22) 14 1 8 16 1 9 Bölüm çapı Diş Diş dibi Diş dibi Diş dibi yüksekli kesiti boşluğu çapı ği d2 = D2 A3 d3 aC H1 7.768° 4.75 3.5 Hatve (Adım) P (1.5 65 59 5 2734 0.5 1963 0.5 44 39 4 1195 0.7 0.5 1018 0.5 36 3.5 269 0.5 18.25 14 11.197° 5.5.25 0.guven-kutay.477° 2.5 4 4.5 6.5 84 77 6 4657 0.25 10. H1 = 0.25 21.5 P H4 = h3 = H1+aC P aC H1 R1 H4 h3 d3 d2 d aC R2 Dış vida.493° 3. (DIN 103). Somun 30° D2 D4 d2 = D2 = d – 0.5 79 72 6 4072 0.5 22.25 18 15. www.5 0.037° 2.5) (2) (2) (2) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (6) 1.5 32 3.258° .5 5 5.5 40.234° 3.604° 2.5 0.d2) Matkap çapı DM = D1 = d – P İç vida. Ölçüler mm dir.

662 15.8 11.135 56.7 23.337 19 7. Ölçüler mm dir.291 2.728 9.1 16.249 31.5° h = 0.640327 .3 14. P R = 0.9 59.441 25. 2) Bölüm çapı toleransları A veya B dir.2 3/4 20 9.950 1.845 2.803 46.137329 .4 19. ISO 228-1.117 1.1 11. P P = 25.910 40.7 47.309 11 13. P d vida ekseni 27.793 18.2 16. A ile B toleransı bağıntısı B = 2A 3) Burada yalnız ISO 7-1 değerleri verilmiştir.0 9.337 19 6.8 11/4 32 12.814 14 10.147 8. ISO 7-1.157 12.9 25.614 58.309 11 16.5 1 25 10.907 28 4.Cıvatalar ve 45 Somunlar Tablo 11.5 21.5 26.5 1/4 8 6 13.431 38.814 14 9.5 7.5 21.1 2 50 15.2 20.301 11.952 2.4 6.4 10.806 14.640327 .309 11 13.4 / z L2 H = 0.5° 27.1 11/2 40 12.0 13.445 1.4 33.137278 .6 19.7 3/8 10 6.4 1) İç ve dış vida profili ISO 228. P R = 0.1 de aynı ölçülere sahiptir. Boru vidaları profil ölçüleri.566 0.656 2.770 30.324 44.5° P 90° ölçü kesiti d d2 d1 H/6 P h = 0. TS 61. ISO 228-1 ISO 7-1 R R R H h R H/6 1:16 27. www. P ölçü a kesiti L3 d H = 0.7 41.279 24.955 19. P P = 25.4 / z L1 Silindirik iç vida konik dış vida a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vidanın gösterilmesi Standart iç vida dış vida ISO 7-1 Silindirik Rp ½ Konik R ½ ISO 228-1 Silindirik G ½ Konik G ½ A 2) b) Ölçüler ölçme çaplar vida boyu 3) Parma düzle vida Hatve kta diş Boru kullami anma dış bölüm iç L3 L2 çapı 3) sayısı nılan mesafe çapı min min z L1 a 3) d=D d2 =D2 d1=D1 P 1/8 6 4 9.2 15.960237 .ch .1 1/2 15 8.309 11 11.4 19.960491 .4 16.631 1.5° 27. Silindirik iç vida 1) konik dış vida ISO 7-1 .guven-kutay.

110.2 3. 30.6 356 50 M27 41 45.2 6.5 22.7 14 50 56 23 24 26 31.4 6. 220.5 30 36 10.5 6.4 3.6 113 30 M16 24 26. 55.3 22 28 6.8 8 17 17.5 16 22 4.0 427 55 M30 46 50.5 16. *)2 L > 125. 160.01 M4 7 M5 u max = 2P b m d Vida anma çapı s Anahtar ağızı e Köşe boyu k Kafa yüksekliği b Vida boyu m Somun yüksekliği dG Geçiş deliği çapı dD Temas dairesi çapı Ab Bası alanı Lmin en küçük cıvata boyu LSı Sıkıştırma boyu dG dD Ab Lmin *)1 *)2 *)3 *)4 hass nor kaba 2 12 --- 2.5 4.6 4.6 1294 90 *)1 *)5 21 21.8 6.4 25 84 90 40 42 45 55.4 20 M12 18 20.66 2.5 11 12 14.2 2.8 6.4 5.4 5 10. *)3 somun tipi 1 için .7 66 72 31 33 35 42.1 7.5 12.1 856 70 M39 60 66. 60. 12. 240. www.5 16. 200 mm ye kadar .6 31 12 15 18 *)5 L ≤ 125 mm için . 90.9 28. 8.1 4 18 24 5.6 73. 120.9 13. 20. 50.8 7 15 15.8 10 38 44 14.6 10 M6 10 11. ölçüler mm dir. 500.4 72 78 34 36 38 46.8 22.5 46 52 18 10 21 22 24 28. *)4 basık somun için Boy basamağı : 6. .6 688 65 M36 55 60.2 17 60 66 28 30 32 38.5 14. L k m L SI s e d dG dD 2P u b d s e k M3 5.2 4. 80. 300. 10.7 5..7 577 60 M33 50 55.5 6 7.5 78 84 37 39 42 51.9 11.4 8 8 8.79 3.8 6 13 13.9 18.2 3. 35.3 4.4 1.5 157 30 M20 30 33. 65.4 9 10 11. 320.5 25. 100. 340.3 25 M14 21 23. 40.guven-kutay. 140.ch .Cıvatalar ve 46 Somunlar Tablo 12.6 7 8.8 14 --- 3.8 5.3 26 90 96 43 45 48 60. 70..6 42.4 26 32 8. 260. 45. 150. 280. 16.7 2.1 16 M10 16 17.5 5.8 3.0 12 M8 13 14..8 4 8.5 19. 180.7 337 45 M24 36 40 15 54 60 25 26 28 33.3 5.9 1069 80 M42 65 71. 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri.8 34 40 12.4 8.5 18.2 244 40 M22 34 37. 25. 130. 200.6 7.6 72..

(65).guven-kutay.Cıvatalar ve 47 Somunlar Tablo 13.2 7.5 5 3.9 34.ch bak Tablo 24 .8 3 2. 130.5 12 10 25-140 20-120 30-80 M16 24 16 9 10 14 10 25-160 20-140 30-80 M20 30 20 11 12 17 14 30-200 30-180 40-100 M24 36 24 13 14 19 17 40-200 60-200 50-100 M30 45 30 - 17.3 8.3 11.1 17.5 10 8 20–120 16-100 20-80 M14 21 14 8 8. 70. 4.. 40. 8.2 5..3 9. 140.5 4 3 8 – 50 10-60 8-30 M6 10 6 4 4 5 4 10–60 10-70 10-40 M8 13 8 5 5 6 5 12–80 12-80 12-60 M10 16 10 6 6.3 9. Silindir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri. L1 1 ≈3P d1 s1 d da dG Ldb b1 e1 Normal başlı d1 d1 L2 2 L3 1 b2 k3 b2 k2 Basık delikli Basık d d1 k1 k2 k3 s1 s2 L1 L2 L3 M3 5. 60.5 3.5 22 - d M3 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M20 M24 M30 b1 18 20 22 24 28 32 36 40 44 52 60 72 b2 12 14 16 18 22 26 30 34 38 46 54 66 e1 2.5 6 .9 55.2 Ab 11. 16. 110. 30.5 3 2 2 2.8 89. L > 125 . 10. 12. (55). 160. 25.30 M4 7 4 2. 90. b2 = 2d + 12 . 5-20 45-200 70-200 Boy basamağı : 3.1 15.8 3.5 90 131 181 274 421 638 Burada bulunmayan değerler den alınmalıdır. 120. 6. 5.40 10-50 6-25 M5 8. 100. b2 = 2d + 25 Ldb www.6 26.2 13. 200. 150.5 2 5 . 80.8 4. 35.8 2.1 6. Ölçüler mm dir. 200 . 50. (45). daha büyük boylar 20 mm basamakıdır.5 8 7 16–100 16-90 16-70 M12 18 12 7 7. 20. 180. L > 200 .

0 --- 34 25-80(50) 22-80(60) --- M16 30 29 24 10 --- 7. 5 M10 20 L1 1) L2 1) L3 0.5 M5 10 9.8 2.0 22 10-60(40) 10-55(40) 10-80 18 16 6 2.5 4.5 5. Boy basamağı bak .0 5. Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.6 1.9 18 8-50(35) 8-50(35) 8-60 13 5 2.3 2.8 0.5 1.6 14 8-40(25) 5-40(25) 5-40 1.Cıvatalar ve 48 Somunlar Tablo 14.6 5.5 1.6 3.0 4.7 1.5 3 M6 12 11 10 M8 16 14. Çeşitli cıvatalara genel bakış. L1 k1 d1 α1) s1 d dG Ldb b1 Havşa başlı iç altı köşe 2 k3 L3 d d3 n d 90° d2 n k2 ≤2P Havşa başlı yarıklı d d1 d2 d3 s1 Basık başlı n k1 k2 k3 1 1.6 3 0.2 2.5 1.0 --- 38 30-90(60) 25-100(70) --- M20 36 36 30 12 --- 8.2 1.5 8.5 5.ch .5 10 --- 46 35-100(70) 30-100(80) --- M24 39 --- 36 14 --- 14 --- --- 54 50-100(90) --- --- M30 --- --- 45 --- --- --- --- --- 66 --- --- 7 2 b1 6.5 0.2 8.5 M4 8 7.8 M3 6 5.5 6.4 M2.6 2. Ldb bak Tablo 24 www.4 M2 3.0 3.0 26 12-70(40) 12-60(50) 12-80 M12 24 22 18 8 --- --- 30 20-70(50) 20-80(60) --- M14 27 25 21 10 --- 7.2 2. Ölçüler mm dir.1 M1.2 2.5 3.3 16 8-50(30) 6-50(30) 6-50 4 1.0 12 8-30(20) 4-30(22) 4-30 2.guven-kutay.3 3.8 1.0 6.0 7 --- 1) Parantez içindeki değerler pratikte seçilen max boylardır ve havşa başlı cıvatada vida bütün şaft boyundadır.4 4.

4 5.2 4.4 2.5 6.2 25.4 11 13 15 0.6 31.0 50 54 61 1.4 10 11 13 0.5 6 M16 33 40 46 0.Cıvatalar ve 49 Somunlar 3 6 s dG d4 90° d8 t 2) k t 2) z2 5 4 dG dG s dG dG Vida anma çapı d 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli dayanma yüzeyi d1 d2 d3 z1 M1.4 M4 10 13 15 M5 11 15 M6 13 M8 2) 90° Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası d7 t1 d8 t2 0.4 8 9 10 0.0 --- --- --- --- M36 73 82 93 1.9 7.7 9.7 17.2 18 24 26 0.3 --- --- 6. 2) İşleme derinliği konstrüksiyona göre olmalıdır.5 7 9 0. Çeşitli cıvatalar için yardımcı konstrüksiyon ölçüleri.6 33 36 40 0.6 20.5 9 11 11 0.8 --- --- 41 13.7 13 3.7 1.7 21.8 40 43 48 0.1 M10 22 28 33 0.guven-kutay.4 10.9 9 2.5 8 M3 dG Silindir başlı cıvata için hücre boyutları 2) t2 t Lokma anahtar dG dG 90° d7 m k 1) z1 2 z1 d1 t1 Tablo 15. Bu tablolarda verilmemiş değerler ya standartlardan veya aklı Selim (Sağ duyu) ile seçilir.6 15 16 18 0.5 --- --- --- 5.4 4.0 --------1) Temiz düzlem derinliği cıvata eksenine dik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kadar olmalıdır.6 26 30 33 0.1 --- --- 6 7 0.4 8.4 2.0 58 63 69 1.5 5.5 7 M20 40 46 54 0.6 20 24 26 0.4 12.5 M30 61 73 82 1.3 18 0.4 9.4 4. Bunun için bir reçete yoktur.3 11 2. d4 d5 d6 z2 --- 3. www. Öneri olarak şu formül alınabilir: t = kmax + smax + konstrüksiyon payı z ( bu z1 veya z2 olabilir) Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.6 16.6 18 20 24 0.6 0.6 5 --- --- M2 6 --- M2.6 40.5 --- --- --- --- 4.6 1.3 M12 26 33 36 0.4 3.4 3.ch .9 --- --- 6 0.4 6.9 5.2 38 8 M24 48 58 73 0. Ölçüler mm dir.5 1.4 5.8 18 20 0.2 31.6 1.6 23.6 1.

0 2.5 6.8 2.2 10.8 1.0 16.9 1.3 13.6 d+0.75 M12 8.5 5.6 11.8 2.0 0.4 M2 2.3 1.25 b vida Vidanın kör matkap anma deliğine geçiş ölçüleri çapı e1 e2 e3 standart standart değerler dişli norma kısa uzun 3) M1 1.0 2.5 14.1 6.guven-kutay.8 10.2 3.2 d+0.4 0.0 10.2 9.5 M10 7.7 2.5 16.0 2. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.5 20.4 1.4 1.8 1.2 8.0 3.7 1.5 M20 11.3 4.3 d+0.0 r ≈ 0. e3 Hatv e b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu.9 d+0.9 0.2 1.3 5.7 1.6 g2 maksimum norma kısa 1.Cıvatalar ve 50 Somunlar Tablo 16.3 1.0 6.3 2.5 2.7 0.4 1.2 1.25 M8 6.9 10.6 4. “ t “ değerinin toleransı maksimum “+0.5 26.5 M42 18.7 M4 3.5 26.0 4. eğer açı 90° veya 60° alınacaksa bu resimde belirtilmelidir.0 2.6 0.3 3.0 20.3 d+0.12 0.2 3.4 6.5 4.5 3.1 d+0.6 1.0 d+0.75 3.8 M5 4.0 5. www.5 7.3 d+0.6 2.3 9.0 5 M48 20.8 7.8 1. r t1 g1 g2 b Vidanın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri dg H 13 d+0.1 1.0 9.4 1 M6 5.1 2. İç vidada cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vidanın kör matkap deliği damin = 1 .16 0.2 0.0 17.8 5.35 M 1. d 2) Vidanın arka kör boşluğuna t 2) P 3) 0.3 2.7 12.6 1.1 8.5 2.2 0.8 14. Özel hallerde.7 0.4 0.3 d+0.2 1.0 11.0 4.5.5 5.2 1.0 9.7 d+0.P“ ve minimum olarak “ 0 “ alınır.0 2 M16 9.2 2.5 18.0 12.2 3 M24 13.7 6.4 11.8 d+0.6 d+0.6 3.5 d+0.4 dg min 30° r *) da 120° 1) d e1 e2 .2 2.2 3.4 0.ch .0 4.0 2.4 d+0.0 17.0 33.3 3.2 21.5 M3 2. 2) Konstrüksiyona göre “ t “ değeri hesaplanır.0 23.75 0.7 4.0 10.0 18.2 0.5 29.0 d+0.3 1.2 6.5 1) 120° standartdır.2 13.2 7.6 0.8 1.6 4 M36 16.0 14.0 7.5 1.9 d+0.0 0.5 8.5 24.0 0.3 5.0 3.9 1.5 M30 15.0 1.45 M 2. 3) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.1 3.1 d+0.8 13.0 2.3 7.6 1. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.1 g1 minimum normal kısa 1.5 12.5 15.6 1.25 2.5 10.8 4.

9 0.0 5 12 8 16 d-5.8 5.5 7 d-2.7 0.5 0. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.7 10.6 3.1 4.1 3.1 0.5 12.4 - d-1.5 M2 h 13 normal 3) ≈ d 0.25 0.3 1.5 5.45 1.5 7 14 d-5.45 M 2.0 1.8 2.5 9 18 d-6.5 1.0 2.1 0.5 7.7 - d-0. www.4 0.7 M4 1.75 0.4 1.2 3 M24 7.75 1.8 0.8 1.7 3.25 3 2 4 d-1.5 1.2 d-1.0 0.6 0.25 M 1 uzun r 2) 4) Vidanın şafta geçiş ölçüleri g1 g2 min max kısa açıklık a2 a3 max normal a1 kısa Vida çıkışı x1 x2 max normal Vida anma Hatçapı ve standart dişli P 1) 1) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.0 11.5 2.0 2.4 0.3 3.8 9 6 12 d-4.6 1.5 10.25 3.6 5.5 1.4 1.7 4.25 0.4 6.7 6.5 16 11.0 1 2.75 M12 4.9 - d-0.5 2.0 5 M48 12.9 0.6 1.5 M10 3.55 0.5 1.2 0.2 7.75 2.5 17.0 5.1 1.1 1.5 - d-0.9 0.0 2.3 15 10 20 d-7.7 1 0.9 2.0 2.5 13.25 M 8 3.8 2.5 3 6 d-2.4 1. 4) Anma çapı 3 mm kadar vidalarda tolerans h 12 dir.6 3.5 5 10 d-3.8 0.6 0.45 1.25 0.2 0.ch .5 7 5.8 M5 2.3 3.7 12 9.0 0.35 M 1.5 M3 1.4 3.7 0.2 8.2 1.0 7.5 6 4 8 d-3.5 6. 3) Açıklık a3 yalnız imalat sınıfı C içindir.2 0.0 4.5 M42 11.6 3.2 3.6 3.6 1.4 1.6 3.guven-kutay.0 0.7 9 5 14 10.Cıvatalar ve 51 Somunlar Tablo 17.2 0.16 0.0 4.5 M30 9.5 1.2 0.3 0.3 2.7 1.9 4.6 0. Dış vidada konstrüksiyon ölçüleri Vidanın düz şafta çıkış ölçüleri x1 Vidanın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x1 1 2 1 3 d d 30° r d d g x2 g2 dg kısa normal kısa 0.05 0.9 2.3 1.5 3.5 6.75 0.8 1. 2) Açıklık a2 yarık ve yıldız başlı cıvatalarda teknik yönden kısa ölçü gerektiğinde kullanılır.6 2.7 1.4 1 M6 2.6 0.5 M20 6.5 5 d-2.2 0.5 1.0 2 M16 5.75 0.2 1.0 4.2 5.35 0.5 2.8 1.12 0.6 4 M36 10.5 1 - d-0.6 1.5 4.1 1. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.5 1.3 1.5 0.1 6.4 10.0 1.0 2.1 0.7 0.9 2.8 - d-0.

8 DEĞ *)2 820 σDEĞ *)1 990 σ 10.9 DEĞ *)2 1420 σDEĞ Enine kaymada: *)1 κ = 0 için *)2 κ ≥ +0..Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.1 12.9 Isı 100 ° *)1 670 σ 8. Standart cıvataların 300° C kadar mekanik değerleri Isı < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° Malzeme 4.6 5..5 için 200 ° 610 750 900 1100 1050 1290 Tablo 19.6 8.1 12.Cıvatalar ve 52 Somunlar Tablo 18.1 12.9 10.8 8.9 ve 12.9 12.8 .1 12.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 800 800 800 800 1000 1000 1000 1000 640 640 640 640 900 900 900 900 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 20 ° 100 ° 200 ° 2300 ° 20 ° 100 ° 200 ° 300 ° 800 810 820 750 1000 1010 1020 970 640 590 540 480 900 875 790 705 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 --11.1 12.6 5.1 12.9 12.6 Normal ısı 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 2 Rm N/mm 400 400 400 400 500 500 500 500 2 Re N/mm 240 240 240 240 300 300 300 300 E N/mm2 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 İşletme ısısı 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 2 Rmİş N/mm 400 390 380 350 500 470 430 450 Reİş N/mm2 240 210 190 140 300 250 210 160 Eİş N/mm2 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 -6 --11.6 ve 5.8 10.8 8.9 DEĞ *)2 1220 σDEĞ *)1 1160 σ 12.9 --11.1 12.1 12.ch .9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 1200 1200 1200 1200 1080 1080 1080 1080 210000 210000 210000 210000 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 1200 1190 1180 1120 1080 1020 925 825 210000 207000 200000 193000 --11.9 10.guven-kutay. 12...9 10.8 8..6 4.9 α 1/K 10 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 8.9 10.6 5.9 --11.9 12..1 12.6 4.6 5.9 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 12. M12 40 50 90 M14 .9 < M8 50 60 100 M 8 .6 4. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 www.1 12.

Mn. 3) Az miktarda C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmelidir. 35B2. Cr) çelikler. metodu ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Rp0. P ≤ 0.ch .9 www. 2) Parantez içi () değerler hesaplanan değerden farlı olanlar için.35 % ile malzeme olarak kullanırlar. Cr) 9.9 ek metalli 3) (Bor. Örneğin: UQSt 38.10.Cıvatalar ve 53 Somunlar Tablo 20. 34CrMo4 1) Otomat çelikleri S ≤ 0. Sıkma momenti faktörü αSı Ön gerilme kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αA Akma sınırı veya dönme açısı kontrollü sıkma. 22B2. 1200 (1220) 1080 (1100) 8 Örneğin:. Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metodu.2 Az veya orta değer C-alışımlı 4.11 % . Kopma muka-vemeti vemeti 2) (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi gerilmesi A5 2) Rp0.guven-kutay. Örneğin:. su verilmiş ve 12.Cq35 600 480 8 6.8 400 (420) 320 (340) 14 1) 5.8 1) 800 640 ≤ M16 Su verilmiş ve tavlanmış az 8.6 1) 400 240 22 1) çelikler. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.34 % .0 Sıkma metodu Tablo 21.2 4.6 500 300 20 Az veya orta değer C-alışımlı çelikler 5.8 12 > M16 veya orta değer C-alışımlı vede 800 (830) 640 (660) ek metalli (Bor. kontrolsuz. 34Cr4 Alışımlı. Mn.85 MSı 2. Örneğin:. Pb ≤ 0.2 yoktur 1. Örneğin:.9 tavlanmış çelikler.5 İmpulskontrollü darbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma.81) 500 (520) 400 (420) 10 Örneğin: Cq22.2 Rm kalitesi) % minimum 2 2 N/mm N/mm Az C-alışımlı çelikler 3.8 900 720 10 çelikler.0 Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma.6 İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma. Bütün cıvatalar devamlı ve tam kontrol edilen.9 MSı 1. Standart cıvataların malzeme ve mekanik değerleri Çekme Akma mukaStandart adı. ön montajı normal veya darbeli anahtarla yapılmış ve ±20% 0. ±40% 0. Cq45 Su verilmiş ve tavlanmış az veya orta değer C-alışımlı vede 1000 (1040) 900 (940) 9 10. ±60% yoktur 4.6 1) 300 (330) 180 (190) 25 Örneğin: QSt 36.

www.1192 700 500 210’000 630 42CrMo4 (34Cr4 .5 Tablo 23.7165. 34CrMo4) 1.5 2 3 2 2.guven-kutay.7060 600 380 167’000 1’000 G-Al-Leg . Boyuna yükleme Enine yükleme RZ µm olarak RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 Vida yüzeyi 3 3 3 3 3 3 fOt Tek tek Cıvata başı / somun için 2. Standart cıvata ve somunların max. GK-AlSi9Cu3 3.10 890 820 110’000 890 200 --- 105’000 900 Ti-6Al-4V GG 20 GGG 40 0.02 180 110 75’000 220 AlMg4.4541 500 200 196’000 210 X5 NiCrTi 26 15 1.3547. Daha yüksek ısıda veya burada verilmemiş malzemeler için pS değeri Rm veya Rp0.5 3.2 değerlerine göre orantılı alınmasını öneririm.5Mn F27 3.ch .4980 880 590 200’00 850 3. Oturma değeri fOt µm olarak Yüzey pürüzlülük değeri. Bağlantıda yüzey basıncı sınır değerleri pS Kopma mukaMalzeme vemeti Malzeme Nr.7225 1100 900 210’000 850 30CrNiMo8 1.Cıvatalar ve 54 Somunlar Tablo 22.5 6.5 3 4 3 4.08 260 110 75’000 230 160 160 Al99 140 Bu değerler 20 derece çevre ısısı için geçerlidir.7050 500 320 167’000 900 GGG 60 0.0050 470 290 210’000 710 Cq45 (C45 ) 1. yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapıldıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol edilir.6580 1250 1050 210’000 720 X6 CrNiTi 18 10 1.7040 400 250 167’000 700 GGG 50 0.0036 340 230 210’000 490 St50-2 (Cq22) 1.: N/mm2 Rm Akma mukavemeti N/mm2 Re Elastiklik modülü N/mm2 Edin sınır yüzey basınç değeri N/mm2 pS USt37-2 (USt38-2) 1.5 Parça arası 1.2315.

0 .5 1 3 5 kısa 1. d --- --- > 400 .4 1.6 / 4.6 >8 .5 4 orta >3 .3 1.2 1. d --1) Dinamik yüklemelerde Ldb boyu %20 daha uzun alınmalıdır.8 .guven-kutay. Tablo 25. d 1.Cıvatalar ve 55 Somunlar Tablo 24. d --- --- --- --- Kır döküm Bakır alışımları Hafif metal 1) sertleştirilmemiş Yumuşak metal.2 Tablo 26..8 .6 . d 1.9 Kuvvet Parçanın yüzey pürüzlüğü Bağlantıda aralık yönü sayısı R Z 6.3 2 1.2 .8 .2 . d 1. 10 3 stati k yükl e heps i 1. d --- 1.3 1.b..3 2 1. 800 0. d 1. d --- > 800 0. 3 2 3 3 4 2.6 .6 .2 .2 . d 1.9 Çelik Rm N/mm2 olarak ≤ 400 0.6 2.6 .5 1. d 1.8 . d --- --- Saf aliminyum 1. d 1..8 8.8 / 6.5 >6 . anma çapı A B C D faktörü LSı / d M4 M10 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M8 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 3.6 4. d --- > 600 .8 .. 2.0 ..3 . d 1. 2) İnce diş vidada Ldb boyu %25 daha uzun alınması önerilir.Cep somunda diş (vida) boyu Ldb Cıvata malzemesine göre cep somun vida boyu Ldb 2) Sıkılan parçaların malzemesi 3.4 1.3 .. d 1.3 R Z 25 boyuna enine 3 aralığa kadar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kadar C D B C 3 aralıktan fazla D --- C D www. d 1. A dan D ye kadar grupların bulunması malzeme kalitesi 8. d 2.3 R Z 25 R Z 6.2 .4 1. suni maddeler. d 1.ch .5 . d 1. sertleştirilmiş 0.4 1....8 10. d 1. d 1.6 1. d 1.2 .6 1.2 .6 1.8 kadar 10. 600 0. v.5 2 1..3 . Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo dinamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu.6 .5 .4 1.5 2 >1 . d 1.2 .. d 1..5 . d --- --- --- Al-alış.. 4 1. d --- --- Al-Döküm alışımları 1.2. 8 4 uzun 1.9 ve 12.2 .

. 0.08 ...... 0..12 . .. 0...ch -- .14 .10 .... 0.. 0.. 0. Cıvatada çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µgen Tablo 27-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) kadmiyumla galçinko ile Ham kara (siyah mat renkli) veya galvanize edilmiş vanize edilmiş sarı renkli beyaz mavi renkli fosfatlanmış yüzeyler yüzeyler yüzeyler MoS2 ile hafif yağlı 1) 6 .08 ..10 . 0... --0...18 0.08 .10 . 0.20 -- 0.Cıvatalar ve 56 Somunlar Tablo 27...16 -0.12 0..14 .08 0...12 0. 12 µm 6 .12 ..14 --- 0... --0.10 .12 0..08 .... 0..16 -- -- 0..16 0. 0.16 .12 0..--0.18 0.18 Yapıştırma maddesi ile sıvanmış 2) yüzeyler 0.25 -- -- 0...18 --- 0.. 10 µm yağlanmış 0.08 .12 ..12 ..guven-kutay.10 .18 -- -- -- -- kuru yağlı kuru 0. 0.18 0.. 0. 0.10 0. 0.10 .10 .- talaşlı imalat Kadmi.30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinden korunması için hafif yağlanması..... 0.. ..18 -- 0..14 .. 0.08 .18 0.galvaparlak Yüzey durumu yumlu nizli parlak parlak Çelik veya AlMg İç vida ( Somun ) Malzeme Malzeme ----- Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kadmiyumla Yapış galvan (Cd6) -kanlı talaşlı imalat veya haddelenmiş kuru yağlı --0. Tablo 27-b) Vidada sürtünme katsayısı µVi (Strelow a göre) Dış vida ( Cıvata ) Yüzey durumu siyah menevişli (islah edilmiş) veya fosfatlanmış kuru Vidanın talaşlı imal haddelenmiş imalat şekli “ yağla MoS kuru yağlı yağlı “ -ma 2 0.. 0. 0.16 .20 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- www.16 --0.. .25 0... 2) Yapıştırma maddesinin cinsine göre katsayı seçilmelidir.14 -- -0.12 . 0..

. 0. 0.. 0... 0.08 .16 0.. 0.10 . 0.18 -- 0..18 --- ------- 0.22 0...10 ....08 . .22 0..20 -- 0.16 0..08 ..12 0. .. .14 0..10 0....14 0.10 ..18 --- 0.10 ..... .18 0. 0..10 0...10 .16 0.10 0. . . 0. 0.16 --- 0.10 0.18 0.08 ..12 0.20 0.10 .20 www. 0.08 0..18 -- -- -- 0.10 0.. 0.18 0..16 -- 0... 0..08 . 0... 0... 0.18 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- .12 ..18 0.10 . 0.guven-kutay. 0. . . 0.18 -- -- -- -- -- -- 0.. ..20 0.ch --- 0..16 -- 0.....08 ....08 ..18 0.16 0..16 kuru Basılan karşıt parça kır veya temper AlMg Çelik döküm kadmiyu galvaparlak mlu nizli taşlantalaşlı imalat talaşlı imalat mış parlak taşlanmış Malzeme Temas yüzeyi Tablo 27-b) (devam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µB (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik siyah menevişli (islah edilmiş) veya Galvanizli Kadmiyumlu Yüzey fosfatlanmış (Zn6) (Cd6) taşİmalat preslenmiş tornalı lanpreslenmiş mış “ yağlakuru yağlı MoS2 yağlı MoS2 yağlı kuru yağlı kuru yağlı “ ma -- -- -- -- 0.12 . .12 0. 0..18 --- 0...Cıvatalar ve 57 Somunlar Yüzey --- 0..18 0.10 . 0.16 --- 0.. 0..18 0..14 -- -- -- -- 0.12 .10 ...08 ...14 .

2 4. kN Vida µ *)1 6.14 39.7 57.8 7.5 35.8 10.25 0.8 M8x1.50 0.10 31.08 119 158 222.14 54.6 16.3 102 0. Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal dişli vidalar için montajda sıkma kuvveti kN ve sıkma momenti MSı Nm olarak Montajda sıkma momenti MSı .7 40.61 7.4 118 165.0 44.6 45.12 41.19 6.9 17.0 113 159.4 59.1 52.99 6.0 112 157 189 0.62 12.8 65.5 12.10 91.0 111 133 0.23 9.6 275.4 54.7 3.2 25.4 0.2 30.6 20.9 12.1 5.9 18.5 6.7 16.9 64.46 0.3 49.1 29.5 253 338 475 570 0.5 191.38 13.0 M12x1.3 37.5 23.8 81.64 10.1 3.65 9.8 26.5 40.9 25.1 48.1 114.46 8.60 7.50 0.9 M5x0.8 38.4 239.9 17.1 132.2 92.12 30.10 58.4 28.12 20.Rp0.9 6.1 213.1 83.80 0.2 M10x1.7 122 146 M14x2.5 69.5 58.8 297.8 111 148 208 250 0.1 206.01 12.61 6.8 374 499 702 842 0.8 286.32 9.8 50.6 0.10 115 153 214.08 44.3 146 195 274 329 0.14 19.4 0.00 0.12 4.4 436 582 818 981 0.2 426 568 798 958 M24x3.0 127 178.8 199.9 341 454 639 767 0.10 42.91 9.4 126 177 212 0.guven-kutay.1 12.4 0.1 54.1 127.4 16.3 30.33 6.1 30.00 0.10 7.0 56.4 96.08 7.Cıvatalar ve Somunlar 58 Tablo 28.31 0.10 5.4 38.4 37.39 9.7 11.50 0.75 0.5 0.12 12.2 24.4 M6x1.14 4.1 17.12 alınır.2 7.00 0.5 307.08 13.64 13.76 9. Hesaplar cıvata malzemesinin 0.9 257.14 85.2 34.08 137 182 256.2 129 173 243 291 0.4 70.9 19.03 8.9 12.10 7.1 14.10 132 176 247.5 492 656 923 1107 0.5 49.08 32.48 10.04 9.0 10.0 80.7 217 290 407 489 0.12 88.0 25.2 15.1 99.0 286 381 536 643 0.12 127 170 238.2 266.9.5 106.3 35.5 60.1 122.6 59.1 41.2 29.00 7. www.12 56.76 13.0 136.4 32.8 10.8 8.5 18.00 0.Nm Montajda boyuna kuvvet FSı .0 60.2 değeri ve Tablo 8 daki geometrik değerler ile yapılmıştır.6 386 514 723 868 0.6 94.0 64.12 7.6 136 163 0.8 119 0.14 12.3 27.6 36.25 4.20 5.3 110.4 70.7 78.60 10.5 23.2 248.14 8.5 46.8 85.10 13.1 14.5 52.4 17.3 43.6 75.92 10.08 5.0 0.4 72.6 543 723 1017 1221 *)1 Burada µ = µgen = µV = µK dir.7 72.2 17.9 77.2 67.6 102.08 22.8 122 172.8 8.7 15.75 5.6 27.7 26.4 11.1 89.7 291 389 546 656 0.0 40.9 39.3 59.4 45.44 0.10 21.5 72.6 14.2 84.8 29.1 96.08 95.2 79.8 4.0 104 138 194 233 M16x2.3 13.14 6.3 98.17 10.3 0.7 70.14 106 142 199. Genelde piyasadaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0.79 6.2 15.2 0.6 0.88 9.0 43.14 28.9 57.12 111 147 207.ch .7 85.08 60.5 41.14 122 163 229.1 31.5 77.5 161 215 302 362 M20x2.38 7.7 74.4 315 420 591 709 M22x2.0 86.6 26.

3 0.16 0.55 0.2 0.65 Basit kuvvet oranı φ' 0.45 0.guven-kutay.2 0.16 0.65 Esnek Cıvata (Şaft çapı d Şi = 0.18 0.5 0. E = 105'000 N/mm2 0.35 =dD 5.6 0.12 Çelik E = 210'000 N/mm2 14 18 6 8 10 3 4 0.4 0.3 7 9 12 16 20 0.2 1.18 0.3 0.d D 0.d D D P= 2 .35 0.45 0.1 0.45 0.1 0.35 0.5.7 0.18 0.12 0.3 0.18 0.6 2 LSı /d oranı 0.06 0. Kuvvet dağılım faktörü n n = L'SI / L SI = 0.14 0.3 0.12 0.1 0.2 0.4 0.3 n = L'SI / L SI = 0.8 Normal Cıvata 1.2 0.4 1.08 0.5.5 0.16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.16 0.4 0.2 D 0.12 Sıkılan parçaların malzemesi 0.25 0.14 0.7 .25 0..55 0.0 LSı /d oranı Sıkılan parçaların malzemesi n = L'SI / L SI = 0. Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φk 0.45 0.08 0.25 0.25 DP = 1.16 0.Cıvatalar ve 59 Somunlar Tablo 29.25 0.ch L' SI L SI L' SI L SI L' SI L SI Tablo 30.1 0.14 0.5 0.08 0.35 5 2.d D 0.18 0..14 0.5 www.d D D P >= 3.9.6 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.55 0.25 0.2 DP = 2.6 0.2 0.4 0.16 0. E = 105'000 N/mm2 0.d D P = 1.8 1.35 0.14 0.04 Çelik E = 210'000 N/mm2 Kır döküm GG.5 0.75 1.4 DP 0.45 0.35 0.5 0.3 0.5 0.12 0.d 3 ) Kır döküm GG.18 0.

12 Sıkma momenti MSı = 65 ± 15 Nm Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır.4 ± 0.ch .Cıvatalar ve 60 Somunlar Tablo 31.8 Genel sürtünme katsayısı µG ≈ µK ≈ µgen ≈ 0.4 ± 1. Tork anahtarıyla sıkmada önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metodu için sıkma momentleri µV ≈ µB ≈ µgen ≈ 0.9 M4 2.6 ± 1 6.guven-kutay.7 3. Burada 50 Nm moment değerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz.7 ± 1.9 12.5 3.5 ± 4 22 ± 5 M8 20 ± 4 27 ± 6 32 ± 7 M 10 38 ± 8 53 ± 12 63 ± 14 M 12 65 ± 15 90 ± 20 108 ± 25 M 14 100 ± 25 145 ± 30 170 ± 40 M 16 160 ± 35 220 ± 50 265 ± 60 M 18 225 ± 55 315 ± 75 375 ± 85 M 20 310 ± 70 435 ± 100 520 ± 120 M 22 415 ± 95 585 ± 135 705 ± 160 M 24 530 ± 125 750 ± 170 900 ± 200 Buradaki önerilen değerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti Re veya R p0.12 için Vida büyüklüğü 8.7 M5 4.2 değerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır. www.5 ± 3 18.5 13± 3 M7 12.8 10.4 ± 0. Cıvata M12-8.3 ± 0.8 M6 7±2 11± 2.5 7. Örnek: Diğer deyimle.

genelde depoda bulunan cıvata türü. 0. 6. Φ = 6'200 . Rp0. 640 = 3'347 FEkEM = 3'345 N FEkEM = 3'345 N > FEk = 2'170 N olduğundan.7 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 > σg = 20. 0. Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağından bilinen değerler: Fİşmax = 6.7 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri σG Tablo 19 ile bulunur.8.3 kN > 6.6 mm . da = 11. A3 = .7 N/mm2 olduğundan.35 Fg = 0.3 kN dinamik boyuna kuvvet sütunun. a) Statik yükleme kontrolü: FEk = 2'170 N Ek kuvvet F( 51 ) FEk = Fİşmax .2.2 kN Fİşmin = 0 kN dinamik yükleme. devamlı mukavemet kontrolü: Fİş max − Fİş min Genlik kuvveti F( 50 ) Fg = ± ⋅Φ 2 Kuvvet oranı pragraf 4. P = 1.3 .35 = 2'170 Emniyetli ek kuvvet FEkEM = A3 .Cıvatalar ve 61 Somunlar 5. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.1 .4 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 dD 1 h1 ϕ h h2 d dG p DP 2 Şekil 43.2. M10 Tablo 8 Tablo 12 d = 10 mm .5 . Cıvata kalitesi 8.026 mm .1 . Garanti bakımından sınır değerleri alalım.guven-kutay.3 = 20.1 / Sayfa 30 Φ = 0.2 = 52. 0. eksen dışı 6. St 50-2 h2 = 35 mm GG 20 LSı = h1 + h2 = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet.ch . www.2 mm I.35 = 1'085 Fg Genlik gerilimi F( 47 ) σ g = ± ≤ σG A3 Diş dibi kesit alanı Tablo 8 σg = Fg / A3 = 1'085 / 52. Dinamik boyuna.2-0) . Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme. 0. h1 = 25 mm.2 kN. (6.5 mm dD = 14. Fg = 1'085 N A3 = 52. d2 = 9. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.292 mm2 σg = 20.8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği değer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri. b = 26 mm . 8.

cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. MÖN90 = 0. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: MSı = 0. Konstrüksiyondan (Şekil 43) LSı = h = h1 + h2 = 25 + 35 = 60 mm 60 mm ≥ 4 .12 için M10 için F( 65 ) ile p = (27'400 + 6'200 .6 = 30 MSı min = 30 Nm MSı = 0.4 = 378 N/mm2 Tablo 23 ile pGG20 = 900 N/mm2 > p = 378 N/mm2 pSt50 = 710 N/mm2 > p = 378 N/mm2 olduğundan. Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vede daha fazla hesaplamaya gerek yoktur.12 için Sıkma momenti: MSı max = 46 Nm Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 αSı= 1. Moment toleransı montajda kullanılan alete bağlıdır. 30 MSıKM = 31.Cıvatalar ve 62 Somunlar c) Montajda tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 28 ile M10.8 ve µgen = 0. www. 10 = 40 mm olduğundan.5 ⋅ (MSı max + MSı min ) = 38 ∆MSı = MSı max . kalite 8.9 . MSı min = 1.MSı = 46 – 38 = 8 Nm Montajda sıkma momenti isteğe göre şu iki şekilde verilir: MSı = 38 ±8 Nm MSı max = 46 Nm ve MSı min = 30 Nm verilmiştir.guven-kutay.35) / 72.6 MSı min = MSı max / αSı = 48 / 1. kalite 8. FÖN90 = 27.05 .9 . 48 = 42 MSı = 42 Nm Burada verilen 42 Nm tork anahtarının ayarlanacağı değerdir.ch . Bununda bilinmesi faydadır.4 mm2 e) Gevşeme kontrolü: Emniyet LSı ≥ 4 . Pratikte tork anahtarının ayarlanacağı değerin seçimi montajda çalışanlara bırakılır. ≤ pS Ab M10.4 kN Ab = 72.05 . cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. 0. d ise bağlantı gevşemeye karşı emniyettedir ve başka önlem almaya gerek yoktur. Kontrol momenti MSıKM = 1.8 ve µgen = 0.5 Nm d) Bağlantı temaslarında yüzey basıncı kontrolü: p= FÖN 90 + Φ ⋅ Fİş Tablo 28 ile Tablo 12 ile Bağıntısı gerçekleşmelidir.

5 = 71 Şaft boyu. Sıkılan parçaların değerleri 1. d32 Gerilim kesit alanı AGE = 0. π .028151° AAN = 78.5 .990 mm2 We = 53.540 mm2 A3 = 52. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 6.842773 µB = 0.guven-kutay. π .6 mm dG = 11 mm Geçiş deliği çapı ve köşe kırma orta. b = 26 mm LS = L – b = 70 – 26 = 44 Gerilme kesiti çapı dGE = ( d2 + d3 )/2 Vida boyu LV = Lk – LS = 60 – 44 = 16 Sıkılan parçaların boyu LSı = h1 + h2 4. kk = 0.d2)] Anma kesit alanı AAN = 0.12 ρB = 6. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 2.2 = 640 N/mm2 EC = 210 000 N/mm2 Kopma mukavemet değeri Akma mukavemet değeri Elastikiyet modülü 3. Anma çapı . dGE2 Eğilme karşı koyma momenti We = π .292 mm2 AGE = 57. Hassas ve detaylı hesap kontrolü 1.25 . P Anahtar ağızı s = 16 mm s ≈ 1. π .1 mm da = 11 mm Baş altı iç çapı da = dG Cıvata boyu L = LSı + m + 2.160 mm Diş dibi çapı d3 = d – 1.842773 St 50 LSı1 = 25 mm EP1 = 210 000 N/mm2 GG 20 LSı2 = 35 mm EP2 = 105 000 N/mm2 ϕ = 3.67 mm3 . P d3 = 8. Cıvatanın değerleri Cıvatanın kalitesi Cıvata malzemesinin 8.5 mm d2 = 9. d32 / 16 www. d2 Diş dibi kesit alanı A3 = 0. Şaft çapı d = 10 mm M10 Hatve P = 1. Vida ve Cıvatanın konstrüksiyon değerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıda olduğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir. Diğer gerekli değerler Helis açısı ϕ = atan[P/(π. İşletme ve Taslaktan değerler Boyuna işletme kuvveti Fİşmax = 6 200 N Fİşmin = 0 N 2.Cıvatalar ve 63 Somunlar II.25 .ch L = 70 mm LS = 44 mm dGE = 8.P = 60 + 8. d Baş altı dış çapı dD = 14. Sürtünme katsayıları ve açıları Vidanın sürtünme katsayısı Vidanın sürtünme açısı ρVi = atan(µVi) Cıvata başı sürtünme katsayısı Cıvata başı sürtünme açısı ρB = atan(µB) 5.593 mm LV = 16 mm LSı = 60 mm µVi = 0. d32 / 32 Torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .34 mm3 Wt = 106.64952 .25 .8 Rm = 800 N/mm2 Rp0.026 mm Bölüm çapı d2 = d – 0.12 ρVi = 6. 1.4 + 2 .22687 .

4 Cıvatanın elastik esnekliği Formül F( 27 ) 1  0.92196 .d EC = 210 000 N/mm2 1 44 16 0.6 50 2 = 0.5 7.6 FSıger = 6000 N n = 0. Hesap için gereken diğer değerler 7.292 mm2 AGE = 57. 10-6 mm/N www.4 ⋅ d L L 0.99 52.3 Kuvvet dağılım faktörü Tablo 29 ile belirlenir αSı= 1.9846 .5.5 ⋅ d 0.ch . dD = 14.5 ⋅ 10 0.985 .guven-kutay.4. 10 mm/N 210000  78.990 mm2 0.54  δC = 4.259 .4d   δC = ⋅  + S + V + + E C  A AN A AN A GE A3 A AN  b AAN = 78. 10-6 mm/N δP = δP1 + δP2 = 0.292 78.2 Gerekli sıkıştırma kuvveti Fonksiyona göre seçilir.6 mm .54 mm2 A3 = 52.730 [ ) ] π π 2 ⋅ d D − d a2 + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Formül F( 28 ) δ P1 = LSı1 A EŞ ⋅ E P1 AEŞ = 459 mm2 δP1 = 25 / ( 459 .1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 7.5 Sıkılan parçaların elastik esnekliği DP = 50 mm . 10-6 δP = 0.54 57. 210 000 ) δP1 = 0.54 78. sızdırmazlık 7. LSı = 60 mm . 10-6 mm/N Formül F( 28 ) δ P2 = LSı 2 A EŞ ⋅ E P 2 δP2 = 35 / ( 456 . 105 000 ) δP2 = 0.922 . 10-6 mm/N 7.4 ⋅ 10 -6 δC = ⋅ + + + +  = 4.d LS LV 0.6 mm Formül F( 29 ) dD ≤ DP ≤ dD + LSı ve : x=3 LSı ⋅ d D A EŞ = D 2P ( x=3 60 ⋅14.7255 .4 ⋅ 10   0.Cıvatalar ve 64 Somunlar 7. dD+LSı = 74.

Cıvatalar ve 65 Somunlar 7.8 İşletmede kuvvetin dağılımı Ek kuvvet (Cıvata). Formül F( 57 ) f FOt = Ot ⋅ Φ k = 0.9 Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi ya hesaplanır : Formül F( 20 ) FÖNM = ν ⋅ R p0. 10-3 = 0.0834 = 517 Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) Formül F( 52 ) FP = Fİş − FEk = 6 200 – 515 = 5 685 FEk = 515 N FP = 5 685 N 7.6 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı F( 55 ) Φk = 985 δP = = 0.34 ⋅ 10 − 3 = 3.0834 Kuvvet oranı F( 56 ) Φ = n ⋅ Φ k = n ⋅ 7. Ön gerilim kuvveti Tablo 28 ile FÖNM= 27. 10<RZ<40 3 µm 3 µm 3 µm 2 µm Vida yüzeyi Cıvata altı Somun altı Parça arası fOt = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 fOt = 11 µm işi garantiye almak için Tablo 22 ile bulunan fOt = 11 µm seçimini öneririm.guven-kutay. 167 δP = 0. 0.167 / 0.1667022 δ P + δC 985 + 492.08335 δ P + δS Φ = 0.7 Oturmadan dolayı kaybedilen ön germe kuvveti L  f Ot ≈ 3.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0. (60/10)0.34 .000985 = 1862 δP FOt = 1860 N 7.5 .4 kN www.2 Φk = 0.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.29 ⋅  Sı   d  Formül F( 58 ) 0.011 .006 veya bak Tablo 22 Boyuna yükleme.167 = 0.577 ⋅ d 2 ⋅ µ Vi )  d0  FÖNM = 27413 N veya Tablo 28 ile bulunur.ch . Formül F( 51 ) FEk = Fİş ⋅ Φ = 6 200 . 0. Yüzey pürüzlülük değeri. RZ = 12.5 µm.29 .159 ⋅ P + 0. 0.

Cıvatanın montajda karşılaştırma gerilimi: 2 Formül F( 17 ) σ BiM = σ çM + 3 ⋅ τ 2t = 4722 + 3 ⋅ 2022 = 588 σBi = 588 N/mm2 Cıvatanın montajda çekme gerilimi: 27400 F Formül F( 36 ) σçM = önM = = 472 A GE 52.) = 20 460 MViIs = 20.1 Montajda bileşik gerilim Montajda bileşik gerilim için S FM = R p0.5 .ch Wt = 106.dişli vidaların sıkma momenti Formül F( 12 ) .54 kN Fön min = FönM max / αSi − FOt = 27 400 / 1.8427) MVi = 21 516 Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π . M Sı = FönM ⋅ (0.06 kN İşletmede vidadaki sürtünme momenti F( 44 ) M ViIs = 0.67 = 202 Wt τtM = 202 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M Vi = 0. tan(3.67 SFM = 640 = 1. Mukavemet kontrolleri 8.159 ⋅ P + 0.46 Nm 8.+6. www.1. 27'400 .9 Burada MSı = 46 Nm dEt = (dD + da ) / 2 alınır ve dD ≈ s kabul edilir.67 mm3 . 9. 25538 .Cıvatalar ve 66 Somunlar 7.. tan(3.5 .6–1 862 = 15 263 Fön min = 15.0262 / 16 = 106.9. cıvata kuvveti F( 70 ) FCtop = Fön max + FEk max = 25 538 + 517 = 26 055 FCtop = 26. d33 / 16 = π .842.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.026 .26 kN İşletmede boyuna max.09 > 1 588 Böylece montajda gerilim emniyet sınırları içindedir.2 σ BiM ≥ 1.0281+6.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) = 45.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) = 0.1 Montajda mukavemet kontrolü 8..292 σçM = 472 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τt = M Vi = 21’516/106.0 bağıntısı gerçekleşmelidir. 9.028.026 .guven-kutay. İşletmede cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Formül F( 68 ) ve F( 69 ) Fön max = FönM max − FOt = 27 400 – 1 862 = 25 538 Fön max = 25.10 Metrik ISO.

25.026 .67 SFM = 640 = 1. Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi: Formül F( 62 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t = 4492 + 3 ⋅1922 = 559 σBi = 560 N/mm2 Cıvatanın işletmede çekme gerilimi: Formül F( 63 ) σç İş = FCtop A GE = 26'055 = 449 52.1 İşletmede bileşik gerilim S Fİ = İşletmede akma mukavemeti için R p0.88 > 1 379 Böylece montajda bası geriliminin emniyet sınırları içinde olduğu görülür.67 = 192 Wt τt = 192 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M ViIs = 0. (dD2-da2) = 72.67 mm3 .4 = 379 Ab p = 379 N/mm2 GG20 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS G20 = 900 N/mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS 50 = 710 N/mm2 Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı: Formül F( 41 ) Ab = 0.2. 8. tan(3. d33 / 16 = π .guven-kutay.4 Ab = 72. 9.8427) MGi = 20 460 Nmm Cıvatanın işletmede torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .9.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0. 26'055 .0281+6.145 > 1 560 Böylece işletmede gerilim emniyet sınırları içindedir.Cıvatalar ve 67 Somunlar 8.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.π .4 mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç değeri daha küçük olduğundan: SpM min = 710 = 1.0 p Montajda basma mukavemeti için bağıntısı gerçekleşmelidir. www.ch Wt = 106. Cıvatada yüzey basıncı: Formül F( 65 ) F p = önM = 27'400 / 72.2 σ Bi ≥ 1.2 Montajda temas yüzeyi basma mukavemeti p S pM = S ≥ 1.1.0262 / 16 = 106.5 .2 İşletmede mukavemet kontrolü 8.292 σçİ = 449 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τ tIs = M ViIs = 20’460/106.

0 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti için Spİ = p İş İşletmede temas yüzeyi basma gerilimi: FCtop = 26 055 / 72.2 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti pS ≥ 1.2.292 = 4. Rijit bağlantılı cıvatalarda devamlı mukavemet değeri NY > 2.106 yükleme sayısı içindir.8 islahlı. Bu da pratikte dikkate alınmaz. p = 360 N/mm2 710 = 1.4 Formül F( 64 ) p İş = Ab SpIs min = bağıntısı gerçekleşmelidir.75 ⋅  + 52  Formül F( 48 )  d  σGHes = 53 N/mm2 Cıvata kalitesi 8. genelde hassas hesaba pek gerek yoktur.3 İşletmede devamlı mukavemet kontrolü 8.guven-kutay. Formül F( 50 ) Fg = ± Fİş max − Fİş min 6200 − 0 ⋅Φ = ⋅ 0. devamlı mukavemet kontrolü.ch .Cıvatalar ve 68 Somunlar 8.94 A3 σg = 5 N/mm2 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri  180  σ G ( İS) ≈ ±0.3.972 > 1 360 Böylece işletmede bası gerilimi emniyet sınırları içindedir. www.1 İşletmede genlik gerilimi Dinamik yükleme. Devamlı mukavemet kontrolü için S D = σg Genlik kuvveti. σG ≥ 1 bağıntısı gerçekleşmelidir.0834 = 258 2 2 σg = ± Fg = 258 N Fg = 258 / 52. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir. 8. Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa. Görüldüğü gibi kaba taslak hesplama değeri ile hassas hesaplama değeri arasında pek büyük farklılık yoktur. Tablo 19 ile σG = 50 N/mm2 Formül F( 47 ) SD = 50 = 10 > 1 5 Böylece işletmede devamlı gerilim emniyet sınırları içindedir.

................. 41 Diş yanağı ................................................................................ 5 I İç vida .................................................. 25 Genlik mukavemeti........................... 11 Çeşitli cıvatalar .. 19 F Fiberli altıköşe somun.................................. 10..... 9 B Bağlantıda oturma boyu ................................................................................................ 33 Cıvata kafa yuvası çapı ........................................................................................... 10. 10 Havşa başlı yıldız yarıklı cıvata ......................................................... 52 İnbus anahtar...................................................................................................................................................... 9 Kalite sembolü .................................. 5.................... 56 Cıvatanın anma boyu ............ 26 Gerekli sıkma boyu ........................ 11 Anahtar ağızı açıklığı ..... 19 Düz tornavida................. 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet............................................................................................ 13 Altıköşe kontra somun ........ 9 Havşa başlı inbus cıvata.................................... 5 Bombe başlı inbus cıvata .................. 12 Altıköşe inç somun.... 25 Genlik mukavemet değeri ............ 9 Cıvatada genlik gerilimi............... 9 Kafa yüksekliği ... 15 Eksenden zorlama ...................................... 47 C Cep somunda vida boyu.......................................................................................................... 12 Flanşlı altıköşe somun........................................................................................................... 6 Alıştırma cıvataları............................................................................... 9 Ağız sayısı .................................................................... 13 Anahtar............ 10.............................................................. 10 Altıköşe inç cıvatalar .................................................. 7 Devamlı mukavemet değerleri .......... 9 Anma çapı ................... 5...... 26 Diş dibi çapı........................................................................ 9 diş üstü çapı............................................ 23 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı.................. 6 Kafa altı dış çapı ............. 9 Cıvata şaftı .................................................... 9 Dış vida ........guven-kutay................... 9 Kafa altı iç çapı ..................................................................ch ............ 12 Altıköşe esnek cıvata .................. 9 Cıvata kafa yuvası derinliği ................ 12 İnbus esnek cıvata ........................ 9 Köşe kırma.... 9 Kafa kalınlığı . 61 Bileşik kuvvet .............. 11 Inbus cıvata .................................... 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet....................... 13 Altıköşe somun . 11 E Eksen dışı zorlama .................................................................. 22 Bölüm çapı ........................................................................................................................................................................ 40 Cıvatanın sıkılan boyu ............ 9 Kafa altı köşe yarı çapı ............................................... 12 Ç K Çatal anantar .................................................................................................................................................................................................... 29 Birger ............................... 16 Eşdeğer kaval silindir.................................................... 9 Genel sürtünme katsayısı ......... 12 Altıköşe cıvata ......................................... 40 Hatve..... 45 İnce kafa inbus cıvata................................................ 29 Köşe açıklığı .............................. 13 Altıköşe ince somun.......................................... 30 Gevşeme önlemleri ......................................................................................................... 19 Cıvata çapının hesaplanması ............................................................................. 50 Çevre kuvveti .......................................... 60 Genlik gerilimi ........................................ 12 Boru vidaları ...... 10 İnce dişli cıvatalar ....... 10................................. 6 Helis açısı (ϕ)........................... 9 Kafa ökçesi .............................................. 9 Kuvvet dağılım faktörü ........... 32 Cıvata çapının seçimi ................................................................... 61 D Değen zanak yüksekliği ....................................................................................................................... 28 Çift ağızlı vida.................. 9 Diş yüksekliği......... 14 Cıvata boyu ölçme metodu.................................................... 5 Flanşlı altıköşe cıvata.................... 7 Bölüm dairesi çapı ........... 6........... 13 Firma işareti ......................................... 5................. 53 www............ 9 Cıvata kafası................................................................................................................ 12 Havşa başlı yarıklı cıvata ......... 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu .... 9 Bölüm dairesi çapı (d2) ........................ 6.................................................................................. 57 Cıvata ............................................................................ 13 G Geçiş deliği çapı..... 5............................................................................................................................................. 22 Esneme ölçme bantları................................................................ 5 Kilitlenme şartı ..................................................... 40 Cıvatada yüzey basıncı sınır değerleri .......................................... 9 Cıvatanın genlik mukavemeti ........................................................ 7................................................................................ 10 Helis açısı................. 7.......................Cıvatalar ve 6 Somunlar 69 Konu indeksi A Adım ............... 6................................................................................. 15 Elastik esneklik ................................... 25 Genlik kuvveti..... 28 H Hafifletme kuvveti ....................................................

..... 29 Oturma değeri fOt ..... 49 Sol helis vida.............................................................................................................. 6 Saplama................................................................................ 6 Somun .......................................................................................................................................... 55 Sürtünme açısı............................................... 9 Şaft çapı ........................................................................................................................... 6 Vidanın şafta geçiş boyu........... 11 Yıldız tornavida ................................... 6 Vidanın hatvesi ................... 41 S Şaft boyu ...................................................................................................................... 43 Vidada kuvvetler ................................................................................. 9 Vida anma çapı..................................................................... 7 www............................................................. ince ................................ 28 Vidalı şaft kısmı............ 9 Profil açısı ................................................ 19 Sıkıştırma faktörü................ 9 R Radyal kuvvet .............................................ch ......................................................... 6 Testere dişli vida............................................................. 9................................................................ 9 Sağ helis vida ........... 5 Vida yanaklarında kuvvetler . 7 Yuvarlaklık yarı çapı ................................................................ 14 Somun altı dış çapı........... 9 Vidanın uç boyu..................................................................... 27 Silindir başlı cıvatalar .................................................... 7 U Uç açısı . 9 Somun altı iç çapı................................................................................ 37 N Normal Whitworth-Vidası ......................................... 56 Ovalama çapı . 37 Sıkma momenti .................. 7 Metrik vida........................ 55 Sıkma redüktörü........ 8 Y Yarım paso.............. 10 Metrik vida.............................................................................................................. 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata ................................................................................. 7 Tork anahtarı....................... 28 Sürtünme katsayısı .................................................................................................................................................................................................................................. 9 Vida helis şekli.................. 58 T Tam paso............ 20 Sıkıştırma kuvveti .......................................... 7 Vidada hatve ..................................................................................... 9 W Whitworth vidası............................................. 62 oto blokaj .. 29 Üç ağızlı vida ... 11 Yuvarlak dişli vidalar..................... 36 Önerilen sıkma momentleri. 46 Trapez vida ............................. 6 V P Parçaların sıkılan boyu.......... 7 Montajda sıkma momenti.............. 7 Vida boyu................... 12 Tek ağızlı vida ................... 19 Tornavida.............. 10 Sıkıştırma faktörü........................Cıvatalar ve L Lokma anahtar ... 12 Yıldız anahtar........................................................................................................................ 29 Rötscher üçgeni.. 5 Vidanın adımı................ 29 Vida yüksekliği............................................................................................................................ 9 Şaft eğimi ..... 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .......................................................................................... 11 Trapez cıvatalar....... 8 O Ön gerilim üçgeni ........................ 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu ............................................guven-kutay................................................................................ 9 Somunlar 70 Somun kalınlığı...................................................... 6...................................................................................... 44 Standart cıvataların malzemesi ............................................................................ 9 Standart Cıvatalar .............................................................................................................................................. 60 Sıkma momenti faktörü αSı ..................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful