2009 Kasım

www.guven-kutay.ch

CIVATALAR
ve
SOMUNLAR
ÖZET
Ön germeli cıvata bağlantıları
08-ö
M. Güven KUTAY

08a_civata_ozet_09_01.doc

Cıvatalar ve

Somunlar

2

İÇİNDEKİLER
1

Cıvata ne dir? ............................................................................................................................................................................................... 3
Cıvatanın kaba tanımı...................................................................................................................................................................... 3
Vida ne dir? ..................................................................................................................................................................................... 3
1.2.1
Helis açısı "ϕ"...................................................................................................................................................................... 4
1.2.2
Helis yönü............................................................................................................................................................................ 4
1.2.3
Çok kullanılan vida çeşitleri................................................................................................................................................ 5
1.2.3.1
Metrik vida .................................................................................................................................................................... 5
1.2.3.1.1
Metrik vida, normal.............................................................................................................................................. 5
1.2.3.1.2
Metrik vida, ince .................................................................................................................................................. 5
1.2.3.2
Whitworth-Vidası.......................................................................................................................................................... 6
1.2.4
Cıvata ve vidada terimler .................................................................................................................................................... 7
1.2.5
En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti ................................................................................................................ 8
1.2.6
Anahtar ve tornavidalar ....................................................................................................................................................... 9
Cıvataların fonksiyonları ........................................................................................................................................................................... 12
2.1
Cıvatanın kullanılma fonksiyonları............................................................................................................................................... 12
2.1.1
Bağlantı cıvataları.............................................................................................................................................................. 12
2.2
Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu............................................................................................................................................... 13
2.2.1
Birinci durum, montajdaki hal .......................................................................................................................................... 14
2.2.2
İkinci durum, işletmedeki hal............................................................................................................................................ 14
2.2.2.1
Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0,2" ............................................................................................ 16
2.2.2.1.1
Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0,2"........................................................................ 16
2.2.2.1.2
Cıvata gerilim kesit alanı "AGE"......................................................................................................................... 16
2.2.2.2
Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" ................................................................................. 16
2.2.2.2.1
Montajda sıkma momenti "MSı"......................................................................................................................... 17
2.2.2.3
Emniyet aralığı "νA" .................................................................................................................................................... 18
2.2.2.4
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α" ....................................................................................... 18
2.2.2.5
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β" ...................................................................................... 19
2.2.2.5.1
Eşdeğer kaval silindir ......................................................................................................................................... 19
2.2.2.6
İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" .............................................................................................................................. 21
2.2.2.6.1
Oturma değeri..................................................................................................................................................... 21
2.2.2.7
İşletme kuvveti ............................................................................................................................................................ 21
2.2.2.7.1
Ek kuvvet " FEk " ................................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.2
Plaka kuvveti " FP " ............................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.3
Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " ........................................................................................................... 23
2.2.2.8
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " .................................................................................................. 23
2.2.2.9
İşletmede genlik kuvveti "± Fg " ................................................................................................................................. 23
2.2.2.9.1
Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi.............................................................................................. 23
2.2.2.9.2
Genlik kuvveti “ Fg “ :........................................................................................................................................ 23
2.2.2.9.3
Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “...................................................................................... 24
2.2.2.9.4
Cıvata sıkma redüktörü ...................................................................................................................................... 25
Bağlantıda gevşeme önlemleri .................................................................................................................................................................. 26
3.1
Vidada kuvvetler............................................................................................................................................................................ 26
3.2
Kilitlenme, oto blokaj.................................................................................................................................................................... 27
3.3
Yalnız gevşemeye karşı önlemler.................................................................................................................................................. 28
3.4
Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem................................................................................................................................... 29
Cıvatanın hesaplanması ve seçimi............................................................................................................................................................. 30
4.1
Cıvatanın pratik seçimi.................................................................................................................................................................. 30
Formüller ve Tablolar................................................................................................................................................................................ 32
5.1
Sembol ve tanimlamalar ................................................................................................................................................................ 32
5.2
Makinada bağlantı cıvataları ......................................................................................................................................................... 34
5.2.1
Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ...................................................................................................................... 34
5.2.1.1
Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................... 34
5.2.1.2
Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları..................................................................... 34
5.2.2
Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları ........................................................................................................................ 35
5.2.2.1
Bağlantıda montaj değerleri ........................................................................................................................................ 35
5.2.2.1.1
Bağlantı sıkıştırma momenti .............................................................................................................................. 35
5.2.2.1.2
Montajda cıvatadaki gerilimler .......................................................................................................................... 35
5.2.2.1.3
Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları........................................................................... 36
5.2.2.2
Cıvatada işletme değerleri........................................................................................................................................... 37
5.2.2.2.1
İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ............................................................................. 37
5.2.2.3
Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri...................................................................................................... 38
5.2.2.3.1
Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti ..................................................................................................................... 38
5.2.2.3.2
Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ...................................................................................................................... 39
5.2.2.3.3
Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sondurum alma değeri fOt................................................................... 39
5.2.2.3.4
Emniyetli maksimum cıvata kuvveti.................................................................................................................. 40
5.2.2.3.5
İşletmede gerilimler............................................................................................................................................ 40
5.2.2.3.6
İşletmede yüzey basıncı ..................................................................................................................................... 40
5.2.2.4
Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek .................................................................................................................... 61
Konu indeksi.............................................................................................................................................................................................. 69

1.1
1.2

2

3

4
5

6

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

1

Somunlar

3

Cıvata ne dir?

Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıdır. Cıvata silindirik bir
çubuğa vida çekilerek yapılır. Şekil 1 de makina branşında kullanılan tipik sağ helisli cıvata
resmi görülmektedir.
1.1

Cıvatanın kaba tanımı

C
B

D

A

XY Z

F
8.8

E
Şekil 1, Cıvata
A
C
E

Cıvata kafası
Vidalı şaft kısmı
Kalite sembolü

B
D
F

Cıvata şaftı
Firma işareti
Somun

1.2 Vida ne dir?
Vida helis şeklindeki bir kamanın, yani bir dik üçgenin bir silindirin üzerine sarılmasıyla elde
edilir (bak Şekil 2). Standartlaştırılmış vidalarda bütün ölçüler ve tanımlamalar standartlar ile
tam olarak belirlenmiştir.

P

P

P

P

d3

ϕ

π .d 2

d2
d

Şekil 2, Kamanın şafta sarılması
Helisel eğrilerde olduğu gibi buradada vida helisini üç ana faktör karakterize eder:


Adım, hatve (P) : Vidanın 360° dönüşünde almış olduğu, dönme ekseni yönündeki
yol.
Bölüm dairesi çapı (d2): Vida bir kanal şeklinde olduğundan burada üç çap vardır.
Vidanın değerleri bölüm dairesi çapı "d2" ile tanımlanır. Diğer çaplar başka
maksatlarla kullanılır. Fakat hatve her üç çap içinde aynı büyüklüktedir.
Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant değeri, hatvenin bölüm dairesi çap çemberinin
boyuna (π.d2) bölünmesiyle bulunur.
www.guven-kutay.ch

guven-kutay.2 Helis yönü Vidalar normal olarak sağ helisli vidadır.n Üç ağızlı vida Sağ helis Sol helis Şekil 3. hatvesi Ağız sayısı P.n Çift ağızlı vida P.2. Cıvata başı döndürülüyorsa.ch . 1. Sağ helis vidalı cıvatada somun saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı sıkışır. ovalama çapı Ağız sayısı standart vidalarda n = 1 dir. helis "sağ helis" diye adlandırılır Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sola doğru gidiliyorsa.n = Toplam hatve Bölüm dairesi çapı. P Tek ağızlı vida P. Hareket yönü görecelidir (Şekil 3). Vidada ağız ve sağ-sol helis Şekil 5. Sağ helis Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sağa doğru gidiliyorsa.2. somuna göre aksi yöndür. Özel durumlarda kullanılan sol helisli vidalar ise saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı gevşer. aksi yönde ise sıkışır. helis "sol helis" diye adlandırılır www.1 Somunlar 4 Helis açısı "ϕ" ϕ P n d2 ° mm 1 mm tan ϕ = P⋅n π ⋅ d2 (1) tan ϕ = P π ⋅ d2 (2) Vidanın helis açısı Vidanın adımı.Cıvatalar ve 1. Sol helis Şekil 4. aksi yöne çevrilirlerse gevşer.

Metrik vida Şekil 7 daki sembollerin tanımlaması d. cıvata Şekil 7.3.Cıvatalar ve 1.64953 P d3 = d – 1.D mm Vida anma çapı P mm Adım d2.61343 P R1 = (H/6) = 0.2 Metrik vida. c) Whitworth vidası.3 5 Somunlar Çok kullanılan vida çeşitleri b) c) d) e) 30° 30° 55° 60° a) 3 0° 60° 3° f) Şekil 6. Uç açısı 60° dir. e) Testere dişli vida.R2 mm Yuvarlaklık yarı çapı −−− −−− d2 = D2 = d .2.54127 P h3 = 0.3. d) Trapez vida. Yalnız adımı küçük olduğundan vida derinliği oldukca küçüktür. Vida çeşitleri a) Metrik vida.1.2. 0.1 Metrik vida 1.2. ince Form olarak normal ISO-Vidasından farkı yoktur. Dış vida ucu kesilmiş ve iç vida içi yuvarlatılmıştır. Vida derinliğinin küçük olmasından dolayı çentik etkisi çok az olur.guven-kutay. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri B d d2 P d3 H/6 D1 D2 D R1 H/4 H/2 60° Cıvatanın çap ölçüleri Dış vida. normal Makina imalatında en çok kullanılan vida tipidir ve .14434 P R2 = (H/12)= 0. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların vida şeklidir.1 Metrik vida. İç vida.86603 P H1 = 0. b) Metrik ince vida.2.1.D1 mm Diş dibi çapı iç vida çekme çapı H mm Diş yüksekliği H1 mm Dişin değen yanak yüksekliği h3 mm Vidanın baş yüksekliği R1.3. H = 0. f) Yuvarlak dişli vida 1.ch .07217 P 1.P H = cos 30° P .22687 P D1 = d .D2 mm Bölüm çapı d3. Metrik vida Şekil 7 ile gösterilmiştir. Dinamik yük altında çalışan bağlantılarda kullanılır. Böylece çentik etkisi azaltılmıştır. www.

1. Adım n inçteki (parmaktaki) diş sayısı − H inç Diş yüksekliği H1.2 Whitworth-Vidası Whitworth vidası normal "Whitworth vidası" ve "Whitworth boru vidası" olarak iki ayrı çeşittir.ch .13733 P d2 = D2 = d – H1 = d – 0. cıvata Şekil 8. somun h3 55° H1 H/2 Somun çap ölçüleri H/6 Normal Whitworth-Vidası değerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir. Her ikisinin de diş biçimi aynıdır.D inç Vida anma çapı P inç Hatve.9605 P H1 = h3 = 2 H / 3 = 0.4/n −−− H = (1/tan27. Ancak normal Whitworth vidası daha 1971 de Türk Standartlarına alınmışken. R H İç vida.guven-kutay.3. h3 inç Vidanın baş yüksekliği R inç Yuvarlaklık yarı çapı d2.D1 inç Diş dibi çapı ve iç vida çekme çapı −−− inç/n veya 25. Whitworth vidası Şekil 8 deki sembollerin tanımlaması d.2.2807 P Şekil 9.5°) P ⇒ H = 0.2807 P D1 = d . Whitworth vidası normal olarak yeni konstruksiyonlarda artık kullanılmaması gereken bir vida çeşididir.D2 inç Bölüm çapı d3.64033 P d3 = d – 2 H1 = d – 1. d P d2 H/6 d3 R D1 D2 D R H/2 55° Cıvata çap ölçüleri Dış vida. Çeşitli cıvatalar www. Fakat yurdumuzda çok yaygın olduğundan (aşağı yukarı metrik vidaya kıyasla %30) bilmekte fayda vardır.Cıvatalar ve 6 Somunlar 1. TS 6l/Nisan 1978 Standartı Whitworth boru vidasını standart dışı bırakmıştır.64033 P R = 0.

Cıvatalar ve Cıvata ve vidada terimler C B ug d LŞ c P β L Sı 3 1 H b L k kk s uu dŞ dA dG dA A e t t dG 1. profil açısı www.ch . delik çapı ug Vidanın şafta geçiş boyu dŞ Şaft çapı uu Vidanın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı. ovalama çapı m Somun kalınlığı d3 Diş dibi çapı P Hatve. adım dA Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı dD Kafa veya somun altı dış çapı t Cıvata kafa yuvası derinliği dİ Kafa veya somun altı iç çapı rC Kafa altı köşe yarı çapı dG Geçiş deliği çapı.guven-kutay.2.4 7 Somunlar 2 d3 d2 d dD dG d Gmax dD rC dD β Y m Şekil 10. kafa yüksekliği b Vida boyu kk Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı LSI Parçaların veya cıvatanın sıkılan boyu d Anma çapı ≈ diş üstü çapı LŞ Şaft boyu d2 Bölüm dairesi çapı. Cıvata ve vidada terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı.

Cıvatalar ve 1. En çok kullanılan cıvatalar ve somun www.5 Somunlar En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yıldız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar d) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11.2.ch 8 .guven-kutay.

Anahtar ve tornavidalar Şekil 13. Anahtarlar ve tornavidalar baş veya uçlarına göre adlandırırlar.Cıvatalar ve 9 Somunlar 1. Düz tornavida Yıldız tornavida İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yıldız anahtar Şekil 12. Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 12 ile gösterilmiştir.guven-kutay. Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları diye ikiye ayrılırlar.6 Anahtar ve tornavidalar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavidalarla yapılır. Çeşitli somunlar www.2.ch .

Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5. 14. ½ .2. İnce diş UNC ASME B18. 8. 14. 7. 10. 14. 10. 6. 16. 5/16 . 18. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 2. Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 4. 5/16 . 12. 10. Alıştırma cıvataları DIN 7968 www. 8. 18. 5/8 . Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart cıvatalar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO TSE Piyasada bulunan standart büyüklükler 1.1 ¼ . 20 9. 14. 20 6. Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 3. 18. 7/16 . İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5. 16. 8. 10. 3/4 8. Flanşlı altıköşe cıvata DIN 6921 DIN 1665 ISO 4162 EN 1662 M5.guven-kutay. 8. 6. 16 13. 20 TS 1021/2 M5. 12.1 ¼ . 12. 6. 14. 6. 9/16 . Altıköşe cıvata Yarım paso. 5/8 . 12 10. 20 M8. 12 11. 10. 6. 6. 18. 3/4 7. 6. 12. Normal diş UNC ASME B18. 10. Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8. 18. Havşa başlı inbus cıvata. ½ .Cıvatalar ve 10 Somunlar Tablo 1. 10. 10. 3/8 . 16. 14. 16. Inbus cıvata Yarım paso DIN 912 EN ISO 4762 M5. 20 . 12. 16.2. 9/16 . 16. Altıköşe cıvata Yarım paso. 14. 3/8 . 8. 12. Altıköşe cıvata İnce diş. Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5. 8. 7/16 .ch TS 1021/4 M5. 8. Yarım paso DIN 7991 EN ISO 10642 M5. 6. Altıköşe cıvata İnce diş. 12 12. 12. 10. 10. 8. 20 5.

10. 9/16 . 14. 10. 14. 14. 8. 5/16 . 12. 3/8 . 20 8 X YZ 18.Cıvatalar ve 11 Somunlar Tablo 2. 7. 10. 8. 12. 12. 16. 7/16 . Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart somunlar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO X YZ 14. 8. 12. 18.ch . 14. 15.2. 16 Altıköşe ince somun EN ISO 8675 İnce diş M8. 18. 16. 10. 8 X YZ 20. 18. Altıköşe ince somun DIN 439-2 M6. 3/4 X YZ 16. 10. 14.guven-kutay. 12 Altıköşe kontra somun M8. 16. ½ . 12. 12 22. 10. 8. 20 Altıköşe inç somun ASME B18. 14. 14. 8. 12. 16.2 ¼ . Fiberli altıköşe kalın DIN 982 / somun / DIN 985 Fiberli altıköşe somun M6. 8 DIN 936 X YZ Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6. 8 www. 5. 10. 10. 12. 18 19. 5/8 . 16 23. 16 Flanşlı altıköşe somun DIN 6923 ISO 4161 M6. 8 X YZ 21. Piyasada bulunan standart büyüklükler Altıköşe somun 8 X YZ TSE 8 X YZ 17. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8. 10. 6. 8. 20 Altıköşe somun İnce diş EN ISO 8673 M8. 8 DIN 934 EN ISO 4032 M4. 12 / M6. 10.

2.1 Cep Somun FB . 2.2 Somun Somun 3 3. FB .1 Vida 1.guven-kutay.Cıvatalar ve 2 Somunlar 12 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar.1.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır. Makina yapımında ve Çelik konstruksiyonda • Hareket cıvataları • Ölçü cıvataları • Sıkıştırma ve germe cıvataları • Ayarlama cıvataları Bu seminerde yalnız makina yapımında kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 de şematik olarak gösterilmiştir.3 Cıvata kafası FE 3.2 Somun Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi 1.ch . Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyledir: FB Cıvata ekseni doğrultusunda boyuna kuvvet FİŞ Cıvata ekseni doğrultusunda işletme kuvveti FE Cıvata eksenine dik enine kuvvet.FİŞ 1.2 Cıvata şaftı FE Sıkılan 2 parçalar 1.FİŞ Şekil 14. enine kuvvet www. • Bağlantı cıvataları. Cıvatalar genelde hemen hemen bozulmadan vede sakatlanmadan çözülebilen bağlantı elemanlarıdır.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısımda toplanırlar.1 Vida 3.

Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine dik kuvvet). kuvvet ve momenti bir parçadan öbür parçaya bozulmadan aktarmasıdır.guven-kutay.s. Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısında. İkinci durumda (işletmede) etken olan değerler şunlardır: • • • • • • • Cıvatayı ekseninden “Eksenden boyuna zorlayan” veya eksen dışından “Eksen dışı boyuna zorlayan” işletme kuvveti. Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara dağılımı. www.Cıvatalar ve Somunlar 13 2. İkinci durum: cıvatanın işletmedeki hali. 2 1 Şekil 15. v. Bu durumda cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altındadır. Erozyon ve korezyon etkileri. İşletmedeki boyuna veya enine ısı etkisi. Cıvata bağlantısı bu ödevi yaparken iki ayrı durum ortaya çıkar. Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı. Torsiyon momenti. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber dış kuvvetlerinde etkisi altındadır. parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak düşünülür. Kuvvetlerin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler.ch . Birinci durumda (montajda) etken olan değerler şunlardır: • • • Sıkıştırmadan doğan ön germe kuvveti.2 Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay. Ön germe kuvvetinin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları. Birinci durum: cıvatanın montaj ve montajdan hemen sonraki halidir. Cıvata bağlantısının birinci ödevi.

işletme kuvveti Fİş cıvatayı daha çok Fİş çekiye. Cıvata bağlantısının birinci durumunu (Şekil 18) ve işletmedeki zorlama (Şekil 19) görülür. Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya.Cıvatalar ve 14 Somunlar 2. parçaların sıkışma kuvvetinin doğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp. işletmedeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımızda. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafından değilde plakalar tarafından karşılanacaktır.2. Rötscher (Röçer) bu diyagramı alıp. Ön germe diyagramı Bu durumu Kuvvet-Yol diyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar. Bu fonksiyonun doğrularının tanjant değerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir.1 Birinci durum. Bu diyagramdan cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy değişimi (f) görülür. plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz. Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni doğuyor (Şekil 16 b). plakaları daha az basıya zorlayacaktır.2 İkinci durum. İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası dayanma yüzeyinden ve somun dayanma yüzeyinden etki gösterdiğini bir an kabul edersek.ch . Ön gerilmeli cıvatanın işletmedeki hali www. 2. montajdaki hal Cıvata kafasının veya somunun döndürülmesiyle cıvata montajda bir ön germe kuvveti ile yüklenir. bağlantı parçalarıda çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar. F F FÖN Cı va Uz tada am a fC fC ntı pa rçalar ında Sıkışm a Bağla α f a alarınd tı parç a Sıkışm α Bağlan Cı v Uz atad am a a FÖN β f fP −F ÖN −F ÖN a) b) Şekil 16.guven-kutay. uç değeri cıvatanın uç değerine kaydırıyor. Fİş Şekil 17. cıvatayı çekiye.2.

Cıvatayı işletmede boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek kuvvet.2 F ÖNM = FSı FÖN α fOt A νA F0. FCTop İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9.ch .Cıvatalar ve 15 Somunlar F β fC β fC +Fg −Fg For B F C Top p0. İşletmede ön germe diyagramı Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri [N/mm2] Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm2] 2. FÖNM Montajda sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya FSıM sıkma kuvveti [N] 3. Montajda ön germe diyagramı 1. ± Fg İşletmede genlik kuvveti [N] Burada verilen deyimlerin açıklamasını teker teker yapalım. Fİş FEk FP ∆f İşletme kuvveti.2 F νA %10 R p0. β fP Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede plakaların boy kısalması [mm] 6.2 (R p0.2 veya Akma sınırı) FÖN M FP Fİş FÖN M FSy F0. f fP Şekil 19.2 Rp0. Şöyleki. α fC Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede cıvatanın boy uzaması [mm] 5. FÖN FSı ∆FÖN fOt İşletmede ön germe kuvveti [N] İşletmede geriye kalan sıkma kuvveti [N] İşletmede oturmadan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] İşletmede oturmadan oluşan boy değişimi [mm] 7.2 veya Akma sınırı) FÖN %10 R p0.2 fP FEK ∆f α f Şekil 18. Şekil 18 nında analizini yapmış oluruz. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] Ek kuvvetten oluşan boy değişimi [mm] 8. νA Emniyet aralığı [1] 4.2 Şekil 19 nin analizini yaparsak. F0.guven-kutay. www.2 AGE C %90 R %90 R p0.2 (R p0. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] Plaka kuvveti.

2. d A GE = Şekil 21.2" mukavemet değerini verir.2" formül ( 3 ) ile bulunur.2 AGE (3) N/ mm2 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri mm2 Cıvatanın gerilim kesit alanı 2.159 ⋅ P + 0. Şekil 20. Cıvata malzeme değerleri Rm = 8 x 100 = 800 N/mm2 Re veya Rp0. MSı = FÖNM ⋅ (0.2.2" Cıvata malzemesinin kalite sayısından malzemenin mukavemet değerleri çıkarılır.guven-kutay.577 ⋅ µ V ⋅ d 2 + µ K ⋅ rK MSı ≈ 0.1. Burada birinci rakkamın 100 ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili kopma "Rm" XY Z mukavemet değerini.2. Eğer verilen donelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ).2 Cıvata gerilim kesit alanı "AGE" Cıvatanın gerilim kesit alanı"AGE" Şekil 21 ile gösterilmiştir.2 Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" değerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur.8 malzemesinin garantili akma "Re veya Rp0. Buda A3 alanıdır. Şekil 20 de gösterilen cıvatanın kalitesi 8.2 ⋅ A GE Rp0.2" Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0. Cıvatanın gerilim kesit alanı π d32 (4) 4 bulunur. F0.2 ⋅ FÖNM ⋅ d 2 ≈ 0.2.8 dir. 2.2. ( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır.ch (5) (6) .2 = 8 x 80 = 640 N/mm2 2.2 = R p0. Şekil 20 örneği. Böylece.Cıvatalar ve 16 Somunlar 2. ikinci rakkamın kendisinin on katı ile çarpımı cıvata 8. Gerilim kesiti A GE d2 d3 dGE A GE = 2 π d GE 4 + d 2 d3 d GE = 2 Hesaplarda dahada emin olmak için dGE çapı yerine d3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"AGE" hesaplanır.1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0.1.2.2.17 ⋅ FÖNM ⋅ d www.2.1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0.

Sıkma momenti faktörü "αSı" Sıkma metodu Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metodu. vidanın dış çapı cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri Cıvatanın gerilim kesit alanı Gerilim çapı dGE = (d2+d3)/2 2. Eğer kabul edilen değerler hakikatteki değerlere uyuyorsa istenilen toleranslar elde edilir. Bu çok zor.9 ⋅ R p0.0 ±20% 0.6 ±40% 0. Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır. İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma.ch Ön germe kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αSı Rp0.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.85 MSı 2.2.1 Montajda sıkma momenti "MSı" Pratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlardır: • • • Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu: Burada istenilen hassasiyete ulaşılması oldukça kolaydır.2. Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu: İstenilen toleranslar ile değerleri elde etmek vida ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıdır. karışık ve pahalı bir işlemdir. Fakat bu çok pahalı ve oldukça zor bir yoldur. Cıvata boyunu ölçme EÖB-metodu (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır.Cıvatalar ve FÖNM = FÖN90 = FÖNM P µV µK rK d2 d Rp0. Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metodu: İstenilen hassasiyet tam olarak elde edilir.2. www.2 yoktur 1.guven-kutay.5 ±60% yoktur 4. Bunun için özel hallerde kullanılır. Profil çapı Anma çapı. Tablo 3.159 ⋅ P + 1. hatve Vidanın sürtünme katsayısı Cıvata kafasının sürtünme katsayısı Cıvata kafasında moment etki yarı çapı Bölüm dairesi çapı.0 .2 AGE d0 N mm 1 1 mm mm mm N/ mm2 mm2 mm 17 Somunlar 0. Sıkılan cıvatalardan en az 10 adedi veya duruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol edilir. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol edilir.9 MSı 1. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.155 ⋅ µ V ⋅ d 2 )  d0  2 (7) Montajda ön germe kuvveti Adım. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.

Cıvatalar ve

18

Somunlar

Sıkma momenti faktörü αSı şu orantıyı belirler:
F
M
αSı = ÖNM max = Sı max
FÖNM min MSı min

MSı max = MSı min ⋅ αSı

(8)

Görüldüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen değerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön
germe kuvvetini tam elde etmek uygulamada ve genel cıvata bağlantılarında imkansızdır.
Sıkıştırmada çeşitli etkenlerden ötürü sıkıştırma momenti dalgalı değer göstermektedir.
Sıkıştırma faktörü (αSı) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine
olan oranı olarak kabul edilir. Bu değer daima birden büyüktür.
2.2.2.3 Emniyet aralığı "νA"
Ön germe diyagramında, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak
görülür. Emniyet değeri sıfırdan büyük olarak görüldüğü müddetçe bağlantı emniyetlidir.
ν A = F0,2 − FCTop > 0
(9)

F0,2
FCTop

N
N

Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet

2.2.2.4 Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α"
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz.
tan α =

1 FÖNM FEK
=
=
δC
fC
∆f

δC =

δC
fC
FÖNM
∆f
FEK

mm/N
mm
N
mm
N

fC

=

FÖNM

∆f
FEK

( 10 )

( 11 )

Cıvatanın elastik esnekliği
Cıvatanın montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması
Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı

Cıvatanın elastik esnekliği "δC "
i

i

Li
E ⋅ Ai
1 C

δ C = ∑ δi = ∑
1

Li
EC
Ai
k K. d

( 12 )

mm
Cıvatadaki silindir elemanın boyu
2
N/mm Cıvatanın elastiklik modülü
mm2
Boyu verilen silindir elemanın kesit alanı
kSo .d

LSı

Şekil 22, Cıvatadaki silindir elemanlar

LV

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

19

Somunlar

2.2.2.5 Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β"
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz.
tan β =

1 FÖNM FP
=
=
δP
fP
∆f

δP =

δP
fC
FÖNM
∆f
FP

mm/N
mm
N
mm
N

fP
FÖNM

=

( 13 )

∆f
FP

( 14 )

Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği
Plakaların montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması
Plaka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı

Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δP "
δP =
LSı
EP
AEŞ

mm
N/mm2
mm2

LSı
E P ⋅ A EŞ

( 15 )

Sıkılan parçaların boyu
Sıkılan parçaların elastiklik modülü
Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşdeğer kaval silindirin kesit alanı

2.2.2.5.1 Eşdeğer kaval silindir

DEŞ

s=d D
Ana parça

Ek parça

ϕB

L1

ϕ

ϕR

FÖN
d
dG

p

FE
MSo

m

FÖN

L2

dD
dG

FE

L Sı

LSı

k

Eşdeğer
Kaval silindir

Esneyen hacim
Sıkışan hacim
Kuvvet dağılım
konisi

M Vi
DP

Şekil 23, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Şekil 24, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı “ AEŞ “
Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasından yalnız sıkıştırılan parçanın
cıvata yakınındaki kısmı elastik olarak şekil değiştirir. Burada kuvvetler cıvata kafası ile
somun arasında çift koni olarak etkilidir. Rötscher'e göre koni açısı ϕR = 45° , ve Birger 'e
göre ϕB = 30° dir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil
değiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla
belirlenir. Buda pratikte pek kullanılmaz. Pratikte standartların önerdiği basitleştirilmiş
formüller kullanılır. Yapılan deneylerde bu hacmin şekli fıçı ile koni arasında, paraboloid
www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

20

Somunlar

olarak görülmektedir. Esneğen hacmin içindeki delik çapı, geçiş deliği çapı “dG“ kadar kabul
edilir. Hesaplarda geçiş deliği etrafında oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul
edip, aynı esneme özelliği olan, eşdeğer hacimde bir kaval silindir alınır.
Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemelerden oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik
esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kadardır ve şu şekilde hesaplanır:
δ P = δ1 + ....... + δ N
δ1 =
δ1
LP1
EP1
AEŞ
δN
LpN
EPN

L P1
L PN
... δ N =
E P1 ⋅ A ES
E PN ⋅ A ES

mm/N
mm
N/mm2
mm2
mm/N
mm
N/mm2

D

1. Parçanın elastik esnekliği
1. Parçanın sıkıştırılan boyu
1. Parçanın Elastiklik modülü
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı
N ninci parçanın elastik esnekliği
N ninci parçanın sıkıştırılan boyu
N ninci parçanın Elastiklik modülü

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı. Eğer ölçüler DP ≤ dD, ise:
A EŞ =

LSı

dG

DP

Şekil 25, Eşdeğer silindir
dD

LSı

dG

dEş
DP

Şekil 26, Eşdeğer silindir
D

dD

mm

DP

mm

dG
LSı

mm
mm

)

( 17 )

L ⋅d
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
x = 3 Sı 2 D
DP
Eğer ölçüler dD ≤ DP ≤ dD+ tan ϕ . LSı ise:
π 2
π
2
2
( 18 )
A EŞ = ⋅ d D − d G + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1) − 1
4
8

(

[

)

]

dD
mm
Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
DP
mm
Esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı
dG
mm
Geçiş deliği çapı
LSı
mm
Sıkma boyu
Ölçü bağlantısı dD ≤ DP ≤ 1,5.dBD için sıkıştırma boyu
max. LSI/d =10 olarak sınırlanır.

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
Eğer ölçüler DP > dD+LSI ise:

LSı

A ES =

Şekil 27, Eşdeğer silindir

(

π
2
⋅ D 2P − d G
4

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı,
baş altı dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

dG

dEş
DP

( 16 )

dD
DP

mm
mm

dG
LSı

mm
mm

(

)

x=3

[

LSı ⋅ d D

(d D + LSı )2

]

π 2
π
2
⋅ dD − dG
+ ⋅ d D ⋅ LSı ⋅ (x + 1)2 − 1
4
8

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

www.guven-kutay.ch

( 19 )

6 İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" İşletmede oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklüktedir: FÖN = FÖNM − FOt FÖN FÖNM FOt N N N ( 20 ) İşletmede ön germe kuvveti Montajda ön germe kuvveti Oturma kaybı kuvveti FOt = ∆FÖN Montajda ön germe kuvveti genelde Tablo 31 ile bulunur. Oturma kaybı kuvveti formül ( 21 ) ile hesaplanır: ∆FÖN = FOt = fOt δC δP mm mm/N mm/N f Ot δC + δ P ( 21 ) Oturma değeri Cıvatanın elastik esnekliği Plakaların elastik esnekliği 2. Tablo 4. sıkılan parçalar bir sürü ince parçadan oluşmamalı.6.5 3 4 3 4.2.Cıvatalar ve 21 Somunlar Bu formüller şu şartlar ile geçerlidir: • Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı.1 Oturma değeri Oturma değeri için “ Bauer & Schaurte Karcher GmbH “ firmasının yaptığı deneyler sonucu verdiği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır.7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönündeki kuvvettir.ch . . Oturma değeri fOt µm olarak (Schrauben Vedemecum) Yüzey pürüzlülük değeri.5 6.temas yüzeylerinin hassaslığı. Esneme şu şartlara bağlıdır: .2.sıkılan parçaların mukavemeti. RZ µm olarak Vida yüzeyi fOt Boyuna yükleme RZ<10 Enine yükleme 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ<10 10<RZ<40 40<RZ<160 3 3 3 3 3 3 Cıvata kafası ve somunun her biri için 2.temas yüzeylerinin yeri.2.2. Yani.5 Her parça arası için 1.5 2. www. .5 3.2.temas yüzeylerinin sayısı.guven-kutay.5 2 3 2 2. • Temas eden parçaların yüzey esnemesi dikkate alınmamıştır.2. • Sıkılan parçaların değen yüzeyleri düz olmalı. Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur. . 2.

22 2. İşletme kuvveti 1 N φ = n ⋅ φ' Kuvvet oranı " φ " φ' = Basit kuvvet oranı " φ' " ( 23 ) δP δC + δ P ( 24 ) n = L'Sı / LSı = 0.1 Ek kuvvet " FEk " Ek kuvvet.3 LSı L'Sı L'Sı LSı L'Sı L Sı Kuvvet dağılım faktörü " n " pratikte 0.2 Plaka kuvveti " FP " Plaka kuvveti.2.7. Kuvvet dağılım faktörü 2. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' den (Şekil 28) şu bağıntı yazılır: F A B δP ⋅ FÖN FEk δP FÖN = = Fİş (δC + δP ) ⋅ FÖN δC + δP Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C F φ = Ek Fİş β α A' Kabul edildiğinden ek cıvata kuvveti : FEK = φ ⋅ Fİş φ Fİş FEK Somunlar FP Fİş Cıvatalar ve ( 22 ) C' δC .7 Şekil 29.FÖN Şekil 28. FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − φ) ∆f δP mm mm/N ( 25 ) Plaka kuvvetinden oluşan boy değişimi Plakaların elastik esnekliği www. pratikte φ = 0. n = L'Sı / LSı = 0.2. Şu şekilde hesaplanır.35 alınır.guven-kutay.FÖN (δC + δP ) .5 olarak alınır.5 n = L'Sı / LSı = 0.2.ch . işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıdır.2. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıdır.FÖN f δP .7. Ön gerilim diyagramı Kuvvet oranı.

cıvatadaki genlik geriliminden (σg) büyük olmalıdır. Burada devamlı dalgalı zorlama.2. 2.9 İşletmede genlik kuvveti "± Fg " Makina yapımındaki cıvata bağlantıları.2.3 Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " Ek kuvvetten oluşan boy değişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yardımıyla bulunur.2 Genlik kuvveti “ Fg “ : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekilde hesaplanır.2.1 Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi ± σg = ± Fg A3 N mm2 Fg A3 ≤ ± σG ( 29 ) Genlik kuvveti Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı AGE yerine daha emniyetli hesap yapmak için pratikte A3 kesit alanı kullanılır. SChe = SChe σg σG SCger 1 N/mm2 N/mm2 1 σG ≥ SCger σg ( 28 ) Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı Cıvatadaki genlik gerilimi Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 2. Bu hesaplarda cıvatadaki genlik gerilimi (σg) çok önemlidir.2. Bu şartı bir formülle göstermek istersek.2. dinamik kontrolda ispatlanacak şartı buluruz.Cıvatalar ve 23 Somunlar 2.FİŞmin ± Fg = ± FEKmax FEKmin = ⋅φ 2 2 www.7.2.guven-kutay.8 İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekilde hesaplanır: FCTop = FSı + FEk = FSı + Fİş ⋅ (1 − φ) = FÖN + FEk = FÖN + Fİş ⋅ (1 − φ) FSı FEk Fİş φ FÖN N N N 1 N ( 27 ) İşletmede sıkıştırma kuvveti Ek kuvvet İşletme kuvveti Kuvvet oranı İşletmede ön germe kuvveti 2.2.2. yükleme sayısı NL ≥ 106 ile hesaplanır.2. genelde ek cıvata kuvvetinin etkisiyle dinamik.9.ch ( 30 ) . yani dalgalı zorlanırlar. FİŞmax . Cıvatadaki genlik gerilimi (σg) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG) bire bir karşılaştırılır. ∆f = FP ⋅ δP == FEk ⋅ δC ( 26 ) 2.2.9. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG).

Eğer özel bir şart yoksa SCger = 1 alınır: SCger = 1 .7 . yani Şekil 30. Ovalama ile vida çekildikten sonra islah edilmiş cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(İS) “:  180  + 52  ( 31 ) σG ( İS) = ±0.75 ⋅   d  Vida çekildikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(OV) “:  FÖN  ⋅σ σG (OV) = ± 2 −  G ( İS) F 0 .2 ön germeli cıvatalar için geçerlidir 0 200 400 600 800 1000 1200 2 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri analitik olarak aşağıdaki formüllerle bulunur.2. B N/mm olarak edilen cıvataların (piyasa somunu veya 1200 cep somun ile yapılan bağlantılarında) 1080 12. ortalama gerilim (σor) değerinden ve çentik etkilerinden ötürüde aynı malzemenin normal devamlı mukavemet değerinden daha küçüktür. Rp0. Bu tabela Textron Verbindungstechnik GmbH & Co. Pratikte bu değerlerin kullanılmasında fayda vardır.9 kat yüksek olduğu görülmüştür. Cıvata malzemesinin devamlı mukavemet mekanik özellikleri ya deneylerle veya diyagramı ait oldukları literatürden alınmalıdır.. Gerekli olan emniyet sayısı için şu değerler önerilir. Cıvata genlik mukavemeti 400 300 malzemesinin genlik mukavemet 5.9 kaliteli Civatada 6.8 kaliteli standart cıvatalar için geçerlidir. İslah edilip ovalama metoduyla imal σÇ.9 900 fazladır.ch ( 33 ) . diğer imalat 540 metodu ile imal edilen cıvatalardan iki 10.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.guven-kutay.6 değeri “ σG “ ya analitik olarak veya 200 tabeladan bulunabilir. Yapılan araştırmalar sonucu.9.8 640 600 mukavemet güçlerinin. Bu formüller 8. 10.Cıvatalar ve 24 Somunlar 2. yüksek temperatur veya korosyon etkisinde olan σor N/mm olarak cıvataların mukavemet değerleri.9 kaliteli malzemenin σor σG σG 2 devamlı mukavemet Emniyetli titreşim. 1. Şekil 30 islah edilip ovalanarak imal edilmiş vida ve σÖN = 0. 2   ( 32 ) Formül yükleme katsayısı NY ≥ 2.3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “ Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG).2. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının önerdiği değerlerdir. işlenip 1000 sonra islah edilen cıvatalardan daha 10.9 devamlı mukavemet güçleri. ND = NY σGZ( İS) = σG ( İS) ⋅ 3 N D / N X ve σGZ(OV ) = σG (OV) ⋅ 3 N D / N X alınır.. Cıvatanın genlik mukavemet değeri Tablo 5 den okunabilir.25 (2) www. 800 islah edildikten sonra ovalama metodu ile imal edilen cıvataların devamlı 8.

6 ve 5.2. Tork anahtarı. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 2.8 . bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1’250 Nm ile sıkıştırılır.4 Cıvata sıkma redüktörü Normal çalışmada bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar..9 < M8 50 60 100 M 8 .9 ve 12.2. Daha büyük momentler için özel sıkma redüktörleri kullanılır.9 10.9.. Sıkma redüktörü Bu redüktörle örneğin.ch . 12. M12 40 50 90 M14 . Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4. www.84 çıkış devir sayısı Şekil 31..5 ⋅ FEk FÖN FEk N N ( 34 ) Ön germe kuvveti Ek kuvvet Tablo 5.Cıvatalar ve 25 Somunlar Genlik kuvvetinin oynadığı ortalama kuvvet şu şekilde hesaplanır (bak Şekil 19): For = FÖN + 0.. ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara denir..84 Umdrehungen 0.guven-kutay.6 8. Şekil 31 de görülen redüktördeki yazılar şudur: 25 Umdrehungen 25 giriş devir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 2’500 Nm Çıkış momenti 2’500 Nm 0..

Formül F( 35 )). 2. Formül F( 36 )). 3. indirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33.1 Vidada kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarında. Kuvvet ve eğime göre vidada kilitlenme durumu ortaya çıkar.ch . Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yardımı ve çevre kuvveti etkisiyle meydana gelir. Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşemeden doğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmadan önce cıvata vidasındaki kuvvet analizini yapalım. Somun ve somun vidasınıda eğik düzlemde kayan kütle olarak kabul edelim (Şekil 32). KALDIRMA İNDİRME FN FN FÖN FÖN FSÜR FÖN FÇe FÇe FÇe ϕ FSÜR P d2 π . Vidada kuvvetler Buradaki dik üçgenin yardımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: FSÜR ϕ FÇE FES ϕ ρ+ Kaldırma ϕ ρ FN FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ + ϕ) ( 35 ) FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ − ϕ) ( 36 ) İndirme FÖN ϕ FÇE N Çevre kuvveti ρ ° Sürtünme açısı F N Kuvvet ϕ ° Vidanın helis açısı Şekil 33.Cıvatalar ve 3 26 Somunlar Bağlantıda gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1. Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli vidayı ele alalım. www.guven-kutay. ön germe kuvveti FÖN iç ve dış vida yanaklarının göreceli olarak dönme hareketi ile sağlanır. Yükün kaldırılması Kaldırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33. d2 Şekil 32. Vidanın bir ağızının açılımı vidanın helis açısını açı alan eğik düzlemi verir.

Yük indirme durumları Buradaki veriler yalnız küçük eğimli vidalar (β ≤ 60°) için geçerlidir. ρ ≥ ϕ ρ = ϕ ise.guven-kutay. ρ . her şartta sürtünme kuvveti sıfırdan büyüktür. Vida yanaklarında kuvvetler ( 37 ) FBi = FÖN N β ° FÖN cos(β / 2) ( 38 ) Bağlantıda ön germe kuvveti Uç açısı Cıvata vidaları standart durumda. Yani. böylece FÇE = 0 olur. ρ > φ ise. kendinden kilitlenmelidirler. oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinden büyükse kilitlenme olur.ρ ) = 0 dır. tan ( ϕ .ch . yani piyasadan satın alınma şekilleriyle.2 Kilitlenme. Eğer Eğer Eğer FÇE FSÜR FN ϕ FÖN FSÜR FÇE FES ρ− ρ FN ϕ FES F ÖN ϕ ρ ρ−ϕ ϕ ϕ Şekil 34. FÇE = 0 ise. β/2 β Fr Radyal kuvvet: Fr = FÖN ⋅ tan (β / 2 ) β β/2 FBi Vida yanaklarındaki kuvvetler: Bileşik kuvvet: FÖN Şekil 35.ϕ > 0 ve FÇE < FSÜR olur.Cıvatalar ve 27 Somunlar 3. Eğimi büyük olan vidalarda sıkışma göz önüne alınmalıdır. www.

önerilmez.d (4. yani %90 Re kullanılmalı. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarında gevşemeye karşı. önlem olarak inanılan vede işletmede fonksiyonunu gösteren bir çözümdür.: Standart metrik normal ISO vidalı cıvata bağlantısı Standart metrik ince dişli ISO vidalı cıvata bağlantısı LSı ≥ 4.d) alınır. • Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vede sıkma metodunun tam verilmesi gereklidir.ch . • Eğer bu konstruksiyon tedbirleri alınamassa. esnek cıvata. www.d (3.5. • Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı µK ve µB mümkün olduğu kadar yüksek tutulmalı. bağlanan parçaların yüzey basıncını kaldırıp kaldıramamalarıdır. sıkma boyu hesaplanır. Yaylı rondela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir.5. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı rondelayı öneririm. Yoksa ön gerilme kuvveti genede küçük kalır.guven-kutay. • Cıvata sehimi küçük olmalı. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa. F ⋅ L3 f = E Sı 12 ⋅ E ⋅ I y LSı = 3 E Iy f FÖN µB N/mm2 mm4 mm N 1 12 ⋅ E ⋅ I y ⋅ f FÖN ⋅ µ B ( 39 ) ( 40 ) Cıvata malzemesinin elastiklik modülü Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti Cıvatanın sehimi Ön gerilme kuvveti Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı Formül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize edilince: • Cıvata malzemesinin elastiklik modülü küçük olmalı. Kendiliğinden gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: • Gerekli büyüklükte sıkma boyu. Tırnaklı conta oldukca emniyetlidir. • Cıvata çapı küçük olmalı.Cıvatalar ve 28 Somunlar 3. LSı ≥ 4. • Yüksek ön gerilme kuvveti FÖN ile bağlantı sıkılmalı. Burada dikkat edilecek husus. Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. yani.d) . Çoğu zaman firmada bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybından ortaya çıkar. Cıvata malzemesi tam. sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap değerinin oranı. Bunun yanında sıkma momentininde paralel olarak düzeltilmesi gereklidir. Bağlantı sıkışmadığından somun veya cıvata kendiliğinden dönmeye başlar. Örneğin: Isıdan doğan enine hareketler gibi. cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıdır.

www. Tırnaklı rondela ve cıvata başı 3.guven-kutay. Pim ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez. Şekil 37. Tel ile emniyet önlemi Şekil 38.Cıvatalar ve Somunlar 29 Şekil 36. ama parçalar düşüp kaybolmazlar.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altında olan cıvata bağlantılarında gevşemeden sonra bağlantı kendiliğinden çözülüp bağlantı parçaları düşüp kaybolabilirler. Kaybolmaya karşı ya yukarıdaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımından emniyetli yapılmalıdır.ch .

Burada seçimde şu durumlar dikkate alınır: a) Tam eksenden zorlamada ve esnek cıvatalarda bir boy küçük. 0. A GEger ≥ AGEger FİŞ Rp0.35 değeri bulunur. • Cıvatanın kalitesi ve şekli. Buradaki bilgi ve değerler.1 ⋅ R p0. b) Dinamik zorlamada bir boy büyük cıvata alınır. elastik durumda birbiri ile bağlanmış parçaların.2 ( 42 ) cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İşletme kuvveti Cıvata malzemesinin akma mukavemet değeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasından sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (AGE) göre cıvata seçilir.guven-kutay. İlk eskiz yapıldığında cıvatanın kalitesi belirlenip. Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 değerleri 50° – 60° C ye kadar. normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni dışında etki göstermesi halinde geçerlidir. çelik konstrüksiyonda.ch . 4. φ' = 0. • İşletmedeki yüklemenin şekli.1 ⋅ R p0. cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: FEK = φ ⋅ FİŞ ≤ 0.2 ( 41 ) Pratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: Konstruksiyon ölçüleri daha belli olmadığından burada genel kabule gidilir.2 mm2 N N/mm2 3. Bunu formül ( 42 ) ile işleyelim.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmelidir: • Cıvataya gelen yük. Hesaplanan alan statik ve eksen dışı zorlama altınadki şaftlı cıvatalar içindir. Veya hiç hesap yapılmadan doğrudan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir. yüzeylerinin doğrudan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarında rijit olduğu kabul edilerek verilmiştir. Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericidir.7 ≈ 0. En büyük basit kuvvet oranı φ' değeri için kır döküm bağlantısı aşağı yukarı φ'max = 0.5 . Kuvvet dağılım faktörü içinde n = 0.7 alınır. www.5 değeri alınır. Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n . buhar kazanlarında veya basınçlı kazanlarda ise muhakkak kuvvet belirlenmesinde ve hesap sonuç karşılaştırılmasında bu konular için geçerli standart ve şartnameler muhakkak dikkate alınmalıdır.5 ⋅ FİŞ R p0.2 ⋅ A GE A GE ≥ φ ⋅ FİŞ 0.Cıvatalar ve 4 30 Somunlar Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kaldırma ve taşıma aletlerinde.

tam eksenden FİŞ = 8.Cıvatalar ve 31 Somunlar a) Esnek cıvatalarda (dmin ≈ 0. çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır.8 6. .. .2 kN. eksen dışı FİŞ = 8.30 36 . FİŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı Statik boyuna 1. Çünkü 8.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna. Isı etkisinde çalışan cıvata bağlantılarında.ch M 10 M10 M 14 M14 M 12 M10 M12 .8" seçilir. şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 12 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27 12. İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.8 şaftlı cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.3 10 16 20 25 40 63 80 4.8 kalitesi en ekonomik ve bütün dünyada her yerde bulunan metrik cıvatadır. Cıvata kalitesi İşletme kuvveti Tablo 6. 8. 8.6 5.8 . Cıvatada işletme yükü FİŞmax = 8.--. ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır.8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30 10.6 4.6 2.3 10 16 20 25 40 63 80 100 Dinamik boyuna 1. tam eksenden bir boy küçük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. .5 4. Örnek: Aşağıdaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz. tam eksenden FİŞ = 8. Cıvatanın pratik seçimi.. eksen dışı Tablo kuvveti: 10 kN ( taloda 8.8 6 6 5 8 8 6 10 10 8 14 12 10 16 14 12 20 20 16 24 20 20 24 27 20 30 27 24 --.0 6.- 8. tam eksenden bir boy küçük Esnek cıvata bir boy büyük www.d3) bir basamak ileri. Kuvvetler kN. b) Kuvvetin tam cıvata ekseninde etkili olması halinde bir basamak geri gidilir.guven-kutay.0 1.8 5.2 kN.9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24 Çözüm: Genelde Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8. 8.0 6. FİŞmin = 4.2 kN..8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Esnek cıvata bir boy büyük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.6 kN Boyuna kuvvet cıvata ekseni dışından etkili ve dinamik..2 kN dan sonraki kuvvet) Cıvata kalitesi: 8.5 4.--36 .9.2 kN.6 2..

ch .2 Rm Birim mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm N/mm2 N/mm2 N/mm2 N N N N N N N N N N N N N N N N N N mm mm Nm Nm Nm Nm mm mm N/mm2 N/mm2 Tanımı Alan. işletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı Normal kuvvet Cıvatada ön gerilme kuvveti Sıkma hatası sonucu elde edilen en küçük ön gerilme kuvveti Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşdeğer kuvvet Cıvatayı etkileyen montajdaki ön gerilme kuvveti Ortalama kuvvet.guven-kutay. L2 LSık Mön MSı Mt MVi P Ph Re .1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol A A0 A3 AAN Ab AEŞ AGE Ai AŞİ DP E EC EP F F0. toplam adım akma dayanıklığı (mukavemeti) / 0. genlik kuvvetlerin düşünülen statik çıkış kuvveti Ön gerilmede yüzey oturmasından doğan kuvvet kaybı İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sıkıştırma kuvveti Yaylanan parçaların tek tek boyu Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu Fön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti Montajda sıkma momenti Torsiyon momenti Vidanın momenti Tek ağızlı vidanın hatvesi. indeksine göre Cıvatada hesap için kullanılan en küçük kesit alanı Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı Anma kesit alanı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı Vidanın gerilim kesit alanı Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı Esnek cıvatada ince şaft kesit alanı Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı Elastiklik modülü Cıvatanın elastiklik modülü Bağlanan parçaların elastiklik modülü Kuvvet. genel Cıvatanın en küçük akma mukavemet değerine eşdeğer kuvvet cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet Ek kuvvet. Rp0.Cıvatalar ve 5 Somunlar 32 Formüller ve Tablolar 5.2% akma dayanıklığı kopma dayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti www. titreşimli yüklemede bir yönde doğan kuvvet İşletme kuvveti. adımı Çok ağızlı vidanın toplam hatvesi. işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ek kuvvet FEK nin üst ve alt sınırı Cıvata eksenine dik toplam enine kuvvet Genlik kuvveti.2 FC top FEK FEkü : FEka FEtop Fg Fİş Fİşü : Fİşa Fn Fön Fön min FÖN90 FönM For FOt FP FSık L1 .

Profil çapı Diş dibi çapı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzeyi dış çapı Cıvata başında veya somunda sürtünme kuvvetinin etki çapı Geçiş deliği çapı.Cıvatalar ve Küçük harfler Sembol Birim d mm d2.ch 33 . δP δi δVi. ° mm/N mm/N mm/N mm/N mm/N ° ° ° − − − − − ° N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 Somunlar Tanımı Anma çapı. D2 mm d3 mm dD mm dEt mm dG mm dGE mm dŞi mm fCi mm fOt mm fP mm kP − n − p N/mm2 pS N/mm2 z − Eski Yunan harfleri Sembol Birim Φ − Φk αSı β δ δB δC.δSo ϕ ϕB ϕR κ µ µB µgen µVi ρ’ σBi σçM σÇM σg σG σl σlEM τt − − rad . Delik çapı vidada gerilme kesit çapı Esnek cıvatada ince şaft çapı Cıvatanın Fön + FEK etkisinde boyunun uzaması yüzey pürüzlüğünün oturma değeri Sıkılan parçaların Fön etkisinde boyunun kısalması Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü Kuvvet dağılım faktörü Yüzey basıncı Cıvata başı veya somunda maksimum yüzey basınç değeri İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Tanımı kuvvet orantısı FEK / Fİş Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Sıkıştırma momenti faktörü Cıvatanın esneklik faktörü / Vidanın tepe açısı elastik esneklik cıvata başının elastik esnekliği Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği herhangi bir silindir şeklindeki elemanın elastik esnekliği vidanın ve somunun elastik esnekliği Vidanın helis açısı Birger e göre kuvvet konisinin açısı.guven-kutay. ϕB = 30° Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı. vidanın dış çapı Bölüm çapı . ϕR = 45° azaltma faktörü (σBi/σzM) Sürtünme katsayısı cıvata başı sürtünme katsayısı cıvatada genel ortalama sürtünme katsayısı vidanın sürtünme katsayısı Vidada sürtünme açısı Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi Cıvatanın çekme dayanımı (mukavemeti) Cıvatanın genlik gerilimi Cıvatanın genlik mukavemeti İzdüşüm yüzey basıncı Emniyetli izdüşüm yüzey basıncı Torsiyon gerilimi www. bağlantı deliği çapı.

Vinç kancası 5.guven-kutay. Germe cıvatası σG bak Tablo 19 www.2 bak Tablo 18 σİş = σç = P bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGE d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 F( 3 ) Vidada diş yanağı basıncı p H1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ⋅ P m somun yüksekliği bak Tablo 12 p= π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ m pger bak pS Tablo 23 F( 4 ) Gerekli somun yüksekliği merf Fİş ⋅ P m ger ≥ π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ pger F( 5 ) Cıvatada genlik gerilimi.8 ⋅ R p0.155.1. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 39.2 bak Tablo 18 A GE F( 8 ) Torsiyon gerilimi τt Fİş ⋅ d 2 τt = ⋅ tan (ϕ + ρ' ) 2 ⋅ Wt F F( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi 2 σ Bi = σ çM + 3 ⋅ τ 2t ≤ 0.2.1 Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları F( 1 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş Bilinen işletme kuvveti Fİş A GEger ≥ σİş İşletmedeki cıvata çekme 0.6 ⋅ R p0.2.2 µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.9 ⋅ R p0.ch F .1 Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları 5.1. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 40.2 Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları F( 6 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 A GEger ≥ ρ’ = arctan(µ’Vi) 0.µVi F( 7 ) Fİş Çekme gerilimi σç = Rp0.2.2 34 Somunlar Makinada bağlantı cıvataları 5.2 gerilimi F( 2 ) Fİş Rp0.2 F( 10 ) Cıvatada genlik gerilimi.Cıvatalar ve 5.

2.2 malzemenin akma sınır değeri 2 σBi = σçM + 3 ⋅ τ2t ≤ R p0.guven-kutay.159 ⋅ P + µ gen ⋅  0. genel dEt ≈ (dD+da) / 2 µgen = µVi = µB eşit olarak kabul edilirse.2 4 1+ 3⋅   d0  P  β ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  2⋅π  2 µVi bak Tablo 27 p.2.2.dişli vidaların sıkma momenti bak Tablo 27 M Sı = FönM ⋅ (0.2 Montajda cıvatadaki gerilimler F( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi Rp0.159 = F F( 20 ) ÖN 2 ⋅ π 2 4  P  β 1 + 3 ⋅  ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  tan β  =0.Cıvatalar ve 5.d3 Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için.1 Bağlantı sıkıştırma momenti F( 11 ) F( 12 ) F( 13 ) ρ’ = arctan(µ’Vi) µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.17 ⋅ FönM ⋅ d MSımin = MSımax / αSı F( 15 ) MSı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 28 F( 16 ) Sıkıştırma kuvveti FSı = F ön .9 ⋅ R p0.2.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) Montajda sıkma momenti.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0. yani dŞi < dGE π 2 FÖN 90 = σ çM ⋅ A GE = σ çM ⋅ ⋅ d Şi 4 www. d2 ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 µgen .µVi d Et  d2 M Sı = FönM ⋅  ⋅ tan(ϕ + ρ' ) + µ B ⋅ Metrik ISO vidada β = 60° 2   2 p.1. AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı d0=dGE= (d2+d3)/2 Esnek vida d0 = dT ≈ 0.F P = F ön .Φ ) 5.159 ⋅ P + 0.9.2.1 Bağlantıda montaj değerleri 5.2 F( 18 ) Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σçM = 0.d3 Uç açısı metrik ISO için β = 60° Normal şaftlı dGE = (d2+d3)/2 Esnek vida dŞi ≈ 0.F İş ⋅ ( 1 . µVi ve µB Metrik ISO.1.9 ⋅ R p0.577 ⋅ d 2 + Et 2      F( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı ≈ 0. d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 d3.2 35 Somunlar Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları 5.577  d0  2 ⋅ π   2 F( 21 ) Esnek cıvata için. yani d ≥ dGE F( 19 ) F = σ ⋅ A = σ ⋅ π ⋅ d 2 çM GE çM GE ÖN 4 1 0.155.2 ⋅ A GE =0.ch . d   M Sı = FönM ⋅ 0.2.2.9.

4 ⋅ d L1 L 2 0.2.25.3 Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları Elastik boy değişmeleri L⋅σ F⋅L F( 22 ) f = ε ⋅ L = = E E⋅A Lk 0.d2 1  0.4d ⋅  + + + ⋅⋅⋅ + + F( 27 ) E C  A AN A1 A 2 A3 A AN F( 28 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f Lk δP = P = Fön A EŞ ⋅ E P EP malzemenin elastikiyet modülü    s=d D k δC = FE ϕB L Sik kaba taslak dG bak Tablo 12 ϕB Birger’e göre ϕB = 30° ϕR Rötscher’e göre ϕR = 45° d dG Fön p F( 29 ) • eğer dD ≤ DP ≤ dD+LSık ise F( 30 ) ( [ ) ] π 2 π 2 ⋅ d D − dG + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 • eğer DP < dD ise A EŞ = ( π 2 ⋅ D 2P − d G 4 F( 31 ) • eğer DP > dD + LSık ise π π 2 A EŞ = ⋅ d 2D − d G + ⋅ d D ⋅ LSik ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Montajda gerekli ön gerilme kuvveti: F( 32 ) • komple FönM = αSı ⋅ FSı + Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt ( [ ) [ ] ) L ⋅d x = 3 Sik D D 2P x=3 LSik ⋅ d D (d D + LSik ) ] F( 33 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli değilse: FönM = αSı ⋅ Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt [ MSo M Vi DP A EŞ = FE m bak Tablo 12 ϕR Fön L1 eşdeğer kaval silindirin kesit alanı dD L3 L2 F( 23 ) elastik esneklik dD ≈ s 0.5 ⋅ d 0.4 ⋅ d 0.guven-kutay.4 ⋅ d δi = F( 25 ) δ K = E ⋅ A EC ⋅ Ai C AN 0.2.1.ch .4 d f 1 L = ⋅ F E A cıvatanın elastik esnekliği F( 24 ) δC = δ K + δ1 + δ 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + δ V + δSo Li 0.5 ⋅ d δV = δSo = F( 26 ) E C ⋅ A3 E C ⋅ A AN δ= L1 L2 EC = Eçelik =210000 N/mm2 A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 AAN = 0.π.Cıvatalar ve 36 Somunlar 5.5 d ] F( 34 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: FönM = αSı ⋅ [FSı + FOt ] www.

d33 / 32 F( 41 ) Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı ( A b = 0.1 İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi F( 44 ) F( 45 ) M ViIs = 0.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi F( 38 ) τt = M Vi Wt F( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .2. δP fPmin = fPmax / αSı 5.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi τ tIs = M ViIs Wt www. hesapsal FönM = F( 36 ) 2 ⋅ MSı    d D + dG  1  + ⋅ µ K + tan ϕ d 2 ⋅ µ gen ⋅  2 ⋅ d2  cos(β / 2 )    veya FönM ≈ FÖN90 FönM Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σ çM = A GE Vidadaki sürtünme momenti F( 37 ) M Vi = 0.5 ⋅ Fçe ⋅ d 2 µgen. d33 / 16 F( 40 ) Vidadaki eğilme karşı koyma momenti We = π . µVi ve µΒ bak Tablo 27 M Vi = 0.2. µVi ve µΒ bak Tablo 27 .2.25 ⋅ π ⋅ d 2D − d a2 ) δC bak formül F( 27 ) fCmax = FönM . δC αSı bak Tablo 20 fCmin = fCmax / αSı FönM bak formül F( 35 ) F( 43 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması Montajda bak Tablo 12 da = dG + 2 .2. kk / da ≈ dG F( 42 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması Montajda dD Fön bak formül F( 68 ) δP bak formül F( 28 ) fPmax = FönM .2 Cıvatada işletme değerleri 5.ch µgen.2.guven-kutay.Cıvatalar ve 37 Somunlar F( 35 ) MSı nın getirdiği ön gerilme kuvveti.

F( 48 ) ve F( 49 ) NY ≥ 2.guven-kutay. Cıvatada devamlı mukavemet değeri ≤ ± σG L' SI L SI 5.2 ) F( 46 ) A GE veya AŞİ ≥ F( 47 ) Cıvatada genlik gerilimi. B 1000 10. Fİş Tablo 29 ile Φmax ≈ 0.3 Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri 2 L SI N/mm olarak 1200 1080 12.6 200 Şekil 42.2  Rp0.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.7 2 Şekil 41.9 L' SI σÇ.1 Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti F( 51 ) Ek kuvvet.2.9 kaliteli malzemede devamlı mukavemet 0 200 400 σor 600 800 1000 1200 N/mm olarak ( αSı ⋅ FSı ger + Fİş ν ⋅ R p0.İmalat bitiminde islah edilmiş (İS)   180 σ G ( İS) ≈ ±0. Bak Tablo 18 Genlik kuvveti kuvvet oranı Fİş max − Fİş min F −F δP ± Fg = ± Ek max Ek min = ± ⋅Φ Φ = n ⋅ Φk = n ⋅ 2 2 δ +δ P C 5.3 L' SI 900 540 300 n = L'SI / L SI = 0.9 400 10.9 L SI 8.2.2.35 .5 σor 10.İmalat bitiminde ovalanmış (OV)  F  σ GZ( OV ) = σ G ( OV ) ⋅ 3 N D / N X σ G ( OV ) ≈ ± ⋅  2 − V  ⋅ σ G ( İS)  F0.9 kaliteli Cıvatada genlik mukavemeti 6.75 ⋅  + 52    d . Kuvvet dağılım faktörü AGE / AŞİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 FSıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fg bak formül F( 50 ) Formül.2 malzemenin akma sınır değeri  alınır. devamlı gerilim ± σg = ± F( 48 ) F( 49 ) F( 50 ) Fg A3 n = L'SI / L SI = 0.35 .2.3.8 640 600 σG σG 800 n = L'SI / L SI = 0. ND = NY σ GZ( İS) = σ G ( İS) ⋅ 3 N D / N X Cıvatanın genlik mukavemeti . işletme kuvvetinden cıvatayı etkileyen ek kuvvet δP FEk = Fİş ⋅ = Fİş ⋅ Φ δC + δ P δ C F( 52 ) Hafifletme kuvveti FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − Φ ) = Fİş ⋅ δC + δ P www.ch FEk = 0.Cıvatalar ve 38 Somunlar 5.

ch .17 ⋅10−3 www.2.3.2.3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması.2 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet F( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet FCtop = Fön − FOt + FEk = FSı + Fİş F( 54 ) Ortalama kuvvet F + FEka For = FÖN + Ekü ⋅Φ 2 δP δC + δ P F( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φk Φk = F( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ = n ⋅Φk = n ⋅ δP δC + δ P 5.16 ⋅ (L Kl ⋅ δS ⋅ ES )0. oturma değeri fOt F( 59 ) f Ot ≈ 3.Cıvatalar ve 39 Somunlar Dalgalı işletme kuvvetinde ön gerilim üçgeni.2 (R p0.34  L Kl  −3 bağlantılarında ve bağlantı parça ⋅ 10 F( 58 ) f Ot ≈ 3. kaval ve benzeri şaftlı cıvataların bağlantılar için geçerlidir.2. Rötscher üçgeni F νA δf FEk α Fk β α f Ci F Citop FP FIs Fg β F or Fön Fg F0.29 ⋅  d  yüzeylerinin biribiriyle tam değmesi   halinde standart cıvata ile yapılan Esnek.2. sondurum alma değeri fOt f Ot f f = Ot ⋅ Φ k = Ot ⋅ (1 − Φ k ) F( 57 ) FOt = Φ bak Tablo 29 δC + δ P δ P δC Normal şaftlı cıvataların oturma değeri fOt Bu oturma değeri masif cıvata 0.guven-kutay.3.2 veya akma sınırı R e ) f fP 5.

formül F( 56 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 AŞi = 0.4 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti Normal cıvata için.2.3.6 İşletmede yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için F( 64 ) FCtop p İş = ≤ pS Ab F( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için FÖN90 + Φ ⋅ Fİş FönM + Φ ⋅ Fİş p İş = ≈ ≤ pS Ab Ab Gerekli sıkıştırma kuvveti F( 66 ) FEtop FSı ger = µ⋅z F( 67 ) FCtop bak formül F( 53 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 FCtop bak F( 70 ) Ab bak Tablo 12 FÖN90 bak Φ Tablo 29.2.9.3.ch .guven-kutay.3. Kuvvet FCtop = Fön max − FOt + FEk max F( 71 ) Cıvatanın işletmedeki çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE F( 72 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması İşletmede fCişmax = Fön .1 ⋅ R p0.2 ⋅ A GE Esnek cıvata için. veya formül F( 56 ) FCtop AGE bak F( 70 ) bak Tablo 8 veya Tablo 9 δC αSı FönM Fön δP bak formül F( 27 ) bak Tablo 20 bak formül F( 35 ) bak formül F( 68 ) bak formül F( 28 ) F( 70 ) İşletmede cıvata boyuna max.2 ⋅ A Şi 5.d3 d3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 τt bak formül F( 38 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t F( 63 ) Cıvatanın işletmede çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE 5.2.2. yani dŞi < dGE F( 61 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.2. formül F( 56 ) Ab bak Tablo 12 pS bak Tablo 23 µ bak Tablo 27 z cıvata adedi FSı ger = Fön min − Fİş ⋅ (1 − Φ ) F( 68 ) İşletmede maksimum sıkıştırma kuvveti Fön max = FönM max − FOt F( 69 ) İşletmede minimum sıkıştırma kuvveti Fön min = FönM max / αSı − FOt FönMmax FOt FEkmax αSı FSı Φ bak formül F( 32 ) bak formül F( 57 ) bak formül F( 51 ) bak Tablo 20 bak formül F( 16 ) bak Tablo 29. δCiş fCişmin = fCişmax/αSı F( 73 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması İşletmede fPişmax = Fön .1 ⋅ R p0. δPiş fPişmin = fPişmax / αSı www.Cıvatalar ve 40 Somunlar 5.25. yani d ≥ dGE F( 60 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.dŞi2.π. dŞi ≈0.5 İşletmede gerilimler F( 62 ) Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi Φ bak Tablo 29.2.

2 1.3 1.5 3 1.5 5. Vidada hatve III 1 ISO ISO-Ince ISO-Vida 0.IT12 II 0.5 15 15.2 2.8 2.8 0.4 1.1 2.5 0.2 0.3 1.3 1.8 2 2 2.5 5.7 1.4 1.Cıvatalar ve Somunlar 41 Tablo 7.8 2.5 2 3 1.3 1.6 2.7 0.3 4.5 5 5 5.4 0.5 11 12 11.5 14.9 4.5 2.5 2 2 2 2 0.5 1.5 2 3 1.4 2.3 1.5 2 3 1.2x45° 2 4 4 4 4 4 4 4 4 + IT14 / .6 2.6 7 7.4 1.5 1.1 3.5 19 20 21 21 22 24 23 24 26 25 26 28 28 30 32 31 33 35 34 36 38 37 39 42 40 42 45 43 45 48 46 48 52 50 52 56 54 56 62 58 62 66 62 66 70 64 68 72 66 70 74 .2 3.1 1.5 0.3 1.8 0.5 3 1.8 1 4.2 1.5 1.3 1.5 2 3 1.8 0.5 17 17.5 2 3 1.5 2.5 1.5 6 6 1 1 1 1.3 0.4 9 10 9.4 0.8 4.4 10 11 10.5 4.3 1.5 16.5 0.4 1.3 5.8 6.5 3 0.4 1.4 0.5 3 1.4 6.8 1.5 4 4 4.4 3.3 1.1 1.3 5.5 1.3x45° I Geçiş deliği çapı dG Köşe Kk kırma Hassa tol.6 1.6 3.5 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1.5 2 2 2 1.4 0.8 2 2 2.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 62 64 1.5 4 0.15 0.8 0.8 0.9 3.5 3.5 1.5 3.3 0.1x45° 2.4 2. orta kaba s 1.8 1 1 1 1.5 2 3 1.6 8 8.ch 0.3 0.5 3 3 3.2 0.5 1.5 1.5 2 3 www.guven-kutay.4 7.2 4.2 2.6 0.5 4.8 0.8 1.5 3 1.8 5 5.5 18.5 2 3 1.5 0.5 1.5 1.7 2.5 12 13 13 13.7 3.

812 0.519 2887.972 3055.752 26.624 1.894 2.399 352.153 0.25 0.820° 1.376 10.193 759.706 2.120 1376.706 2.211 31.866 45.727 33.428 56.368 0.405° 3.933 16.129 42.217 0.103 64.760 2.188 9.083 1.183° 2.670 34.379 0.764 3.681 3.868 1045.121 175.436 2.270 2.135 0.835 13.480° 2.038 1.64952 P Diş yüksekliği d3 D1 h3 H1 0.957 5.134 4.894 1.183° 2.377 0.293 0.093 36.386° 4.609 57.596° 3.5 5.752 23.350 7.037° 1.732 1.209 1905.353 1.454 2.841 52.046 57.727 30.051 25.406 560.5 3.647 8.988 647.171 1. TS61/3).722 975. ölçüler mm dir.077 42.276 0.460 0.863 12.5 5 5 5.292 76.294 19.870° 1.046 54.083 1.553 816.073 3.587 50.706 28.247 104.707° Bu tabeladaki değerler.624 1.237° 2.670 37.835 15.5 4 4.273 427.773 6.752 48.775 8.35 0.840 2.5 2. DIN 13 T1 .165 2.391 5.245 0.065 12.712° 3.750 10.504 459.248 Gerilim kesiti AGE mm2 Diş dibi kesiti A3 mm2 Helis açısı ϕ 0.917 6.779 11.640° 4.135 0.5 1.325 0.5 3 3.165 2.003 1473.406 0.147 2.095 518.013 2.25 0. www.129 40.869° 2.75 0.5 2.077° 2. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.541 0.231 2519.000 7.307 0.319 23.003° 2.373 1.026 10.353 1.948 2.593 1652.031 6.215 0.5 0.853 11.782° 2.990 84.933 20.480 5.248 3.777° 1.Cıvatalar ve 42 Somunlar Tablo 8.244 0.221 1.729 0.252 53.294 17.253° 3.160 9.639 0.25 1. Burada bulunmayan vida değerleri.353 1.020 2675.980 4.07217 P tan ϕ = P/(π.267 115.135 225.019 4.319 25.d2) Matkap çapı DM = d – P M 12 = Anma çapı 12 mm olan cıvata Cıvatanın çap ölçüleri Hatve Bölüm çapı (Adım) d2 = D2 P 0.5 4.45 0.459 2.319 14.106 11.429 0.752 1120.910 1306.760 3.5 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 64 68 0. İç vida.405° 3. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.149 1757.752 52.534 1.534 1.701 14.103 d d3 Diş dibi çapı H = 0.587 46.051 27.545 4.242 3.706 31.668 192.190 281.148 1224.473 6.204 2227.067 3.454 2.86603 P D1 = d – 1.280 912.076 1.402 36.913° 1.893 1.153 0.2 1.6 2 2.920 1.147 2.208 2.460 0.guven-kutay.473 244.794 303.546 13.8 1 1.480° 2.977 2.509 1.017 2362.683 17.271 0.935° 2.479 39.505 61.067 3.677 0.767 0.740 2.5 6 6 d2 P Dış vida.077 44.7 0.479 41.613 0.387 2.405° 3.514° 3.675 3.950° 2.6 0.427° 4.688 4.189 0.929 1.701 16. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri H/4 H/2 60° 1 1.681 0. Metrik ISO-Standart dişli vidalar (ISO 68 .028° 2.301° 2.894 32.838 1.627 1.ch .840 1.183 20.436 2.5 3 3 3.4 0.866 49.376 20.61343 P R1 = H/6 = 0.294 20.168° 3.587 693.141 3. cıvata Anma çapı d=D H/6 D2 D1 D R1 B d2 = D2 =d – 0.252 56.123 36.546 14.433 0.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.527 324.850 3.480° 2.491 0.439 156.376 18.834 2030.074 1.947 1.013 4.227 1.428 60.567 2.534 1.505 0.374 3.693 0.227 1.08253 P H1 = 0.402 39.466 8.977 3.639 60.093 34.580 4.099° 1.933 18.110 3.706 144.5 4 4 4.789 2.374 3.211 29.54127 P d3 = d – 1.75 2 2 2.22687 P h3 = 0.376 22.185° 3.

812 0.227 1. Helis ϕ 2.895 2975.670 61.376 19.773 10.552 3535.851 1294.942° 0.093 85.026 40.767 0.278 9084.546 87.752 46.469 1266.462 364.083 1.624 1.812 0.319 32.835 108.701 53.083 1.820° 1.920 1.812 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.160 40.812 0.376 41.812 0.165 2.026 28.350 18.920 0.051 32.005 384.376 29.382 1153.54127 P D1 = d – 1.396 4428.64952 P H = 0.366° 1. www.812 1.516° 0.503 400.350 14.596° .686 2050.376 47.160 22.25 1.004 9181.835 88.093 95.796 916. Somun h3 60° H1 H/2 H/8 Somunun çap ölçüleri H Hatve 8 12 16 20 10 12 16 20 24 30 36 42 48 24 30 56 64 72 80 90 100 110 125 36 42 48 56 64 72 80 90 100 125 1 1 1 1 1.798 56.701 122.454 2.104 178.454 2.402 95.051° 0.701 107.188° 0.920 0.565 7473.043 3798.917 11.25 Anma çapı d=D 60° H/2 R1 = H/6 = 0.188° 1.466 10.249 7275.227 1.199 92.670 122.557 11546.097 939.416 621.093 67.165 2.613 0.165 2.624 1.671 622.093 75.519 6099.071 11794.835 28.083 1. Cıvata Gösterilmesi : Anma çapı 12 mm ve hatvesi 1.295° 1.154 171.055 4793.5 1.026 46.026 18.026 22.5 1.165 2.18 Bu tabeladaki değerler.667° 0.835 70.136 4566.160 28.188° 1.862 7102.25 1.541 0.942° 2.160 46.319 38.463° 0.165 2.227 1.480° 2.613 0.021 5842.701 27.5 1.411° 0.752 40.402 120.976 1603.767 0.25 olan cıvata M 12x1.781° 0.376 23.835 62.319 44.835 98.470 259.546 53.227 1.480° 1.917 15.613 0.271° 0.07217 P tan ϕ = P/(π.d2) Matkap çapı DM : DM = d – P H/6 d2 = D2 = d – 0.931 6019.083 1.942° 0.154 1705.093 51.ch d2 D2 D1 D R1 H/4 B P Dış vida.188 8.749° 0.037° 1.614 595.920 0.5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 (Adım) P Bölüm çapı d2 = D2 Diş dibi çapı d3 D1 7.366° 1.920 0.051 38.891 642.670 69.037 157.613 0.454 2. Burada bulunmayan vida değerleri.376 61.564 2143.454 2.376 22.752 53.812 0. Metrik ISO-İnce dişli vidalar.030 91.670 87.866 11906.61343 P R2 Tablo 9. TS61/5-13).438° 1.336° 0.083 1.647 11.701 69.032 11327.701 97.18 864.835 54.546 61.670 97.350 6.026 14.227 1.083 1.781 3658.167 96.051 44.691 1673.160 14.454 2.667° 0.370° 0.174 285. DIN 13 T12 .5 1.582° 1.606° 1.840 1.083 1.670 77.835 78.402 51. (ISO 68 .920 0.402 59.582° 0.160 34.541 0.840 1.083 1.05 Diş dibi kesiti A3 mm2 36.227 1.guven-kutay.546 21.958 2850.248 271.121 3862.718 3031.466 8.165 d d3 Cıvatanın çap ölçüleri Gerilim kesiti AGE mm2 39.Cıvatalar ve 43 Somunlar İç vida.260 1542.160 18.239 2742.78 820.188 10.072 167. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.454 0.165 2.701 61.917 19.701 87.546 122.835 34.86603 P H1 = 0.546 77. Ölçüler mm dir.840 2.083 1.376 35.773 14.835° 0.026 34.773 18.670 Diş yüksekliği h3 H1 0.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.222 7562.701 21.297 86.677 0.721 4722.606° 1.454 2.624 2.410 276.5 1.350 10.402 75.546 97.22687 P h3 = 0.227 1.227 1.227 1.771 5686.093 120.677 0.701 77.647 15.835 123.606° 1.201 2300.773 6.093 59.083 1.957 2251.917 9.5 1.541 0.004 385.227 1.08253 P d3 = d – 1.546 107.541 0.188° 0.546 27.937 1205.546 69.402 85.920 0.402 67.

5 40.5 4 4.75 2.5 36 3.5 P H4 = h3 = H1+aC P aC H1 R1 H4 h3 d3 d2 d aC R2 Dış vida.25 25.25 0.2 0.5 2.25 29 25 3 491 0.768° 4.25 14 11.197° 4.ch 18 1 10 20 1 11 Helis açısı ϕ 3.5 84 77 6 4657 0. (DIN 103).5 32 3.804° 2.5 89 82 6 5281 0.25 6.037° 2.5 1.5 398 0.9 1.5 1018 0.25 21.197° 5.5 60 54 5 2290 0.5 55. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.Cıvatalar ve 44 Somunlar Tablo 10.458° 2. Somun 30° D2 D4 d2 = D2 = d – 0.5 8.5) (2) (2) (2) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (6) 1.312° 3.5 44 39 4 1195 0.5 94 87 6 5945 0.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 0.258° .768° 3.25 1.15 9 7. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.5 79 72 6 4072 0.955° 3.5 2 189 0.5 2 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 10 10 10 10 12 12 12 12 14 14 (8) (8) (10) (10) (10) (12) (12) (12) (14) (16) (16) (16) (16) (18) (18) (18) (20) (20) (22) 14 1 8 16 1 9 Bölüm çapı Diş Diş dibi Diş dibi Diş dibi yüksekli kesiti boşluğu çapı ği d2 = D2 A3 d3 aC H1 7. www.768° 2.477° 2.5 1963 0.5 1 44.d2) Matkap çapı DM = D1 = d – P İç vida.aC R2 = max aC tan ϕ = P/(π.234° 3.5 0. Burada bulunmayan vida değerleri.25 0.7 0.5.5 269 0.5 5 5.5 804 0.5 0.5 50 4.5 6.2 0.5 18.25 0.604° 2.5 0.25 18 15.5 75 69 5 3739 0.149° 3. Metrik ISO-Trapez profilli vidalar.5 33 29 3 661 0.75 30.5 2 104 0. H1 = 0. Ölçüler mm dir.15 0.430° 2.5 22.guven-kutay.046° 4.5 103 94 7 6940 1 113 104 7 8495 1 Bu tabeladaki değerler.5 56.75 3.312° 3.5 2.571° 3.5 70 64 5 3217 0.5 0.2 0. Cıvata D1 dS = (d2+d3)/2 R1 = max 0.25 2.5P d3 = d – 2h3 D1 = d – 2H1 = d – P D4 = d + 2aC Gösterilmesi : Anma çapı d=40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez vida Tr 40x7 P aC H4 = h3 Anma çapı d 8 10 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 1.5 65 59 5 2734 0.493° 3.327° 2.5 48 43 4 1452 0.604° 2.037° 2.5 0.046° 5.5 36.5 0.25 0.5 Hatve (Adım) P (1.25 10.

2 15.960237 .guven-kutay.279 24.9 59.4 1) İç ve dış vida profili ISO 228.309 11 16.309 11 13.814 14 10. P P = 25.5° 27.4 19.4 33.910 40.117 1.4 / z L2 H = 0.441 25. Ölçüler mm dir. TS 61.4 10. P P = 25.1 1/2 15 8.806 14.7 23.8 11/4 32 12.337 19 6.5 21.950 1.814 14 9.770 30.1 11.7 3/8 10 6.8 11. ISO 228-1 ISO 7-1 R R R H h R H/6 1:16 27.662 15.1 2 50 15.955 19.5° P 90° ölçü kesiti d d2 d1 H/6 P h = 0.952 2. ISO 228-1.803 46. Boru vidaları profil ölçüleri.147 8.324 44.309 11 11.309 11 13.5° 27.845 2.907 28 4.5 26.7 41.5 1/4 8 6 13.5 7.4 6.157 12.431 38.6 19.137329 .0 9.656 2.7 47.337 19 7. ISO 7-1.631 1.137278 .445 1. 2) Bölüm çapı toleransları A veya B dir.301 11.Cıvatalar ve 45 Somunlar Tablo 11.5° h = 0.1 16.4 / z L1 Silindirik iç vida konik dış vida a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vidanın gösterilmesi Standart iç vida dış vida ISO 7-1 Silindirik Rp ½ Konik R ½ ISO 228-1 Silindirik G ½ Konik G ½ A 2) b) Ölçüler ölçme çaplar vida boyu 3) Parma düzle vida Hatve kta diş Boru kullami anma dış bölüm iç L3 L2 çapı 3) sayısı nılan mesafe çapı min min z L1 a 3) d=D d2 =D2 d1=D1 P 1/8 6 4 9.2 3/4 20 9.614 58.1 de aynı ölçülere sahiptir.640327 .9 25. P d vida ekseni 27. Silindirik iç vida 1) konik dış vida ISO 7-1 .2 16. P R = 0.5 21.793 18.728 9.960491 .4 19.5 1 25 10.2 20.4 16.1 11/2 40 12.0 13.135 56. www.249 31. P ölçü a kesiti L3 d H = 0.291 2.3 14. P R = 0.566 0.640327 .ch . A ile B toleransı bağıntısı B = 2A 3) Burada yalnız ISO 7-1 değerleri verilmiştir.

1 4 18 24 5.7 14 50 56 23 24 26 31.3 26 90 96 43 45 48 60.4 1.2 244 40 M22 34 37.5 30 36 10.4 26 32 8. *)2 L > 125.6 73.Cıvatalar ve 46 Somunlar Tablo 12.4 9 10 11. 50.6 42.6 688 65 M36 55 60. 60. 65.01 M4 7 M5 u max = 2P b m d Vida anma çapı s Anahtar ağızı e Köşe boyu k Kafa yüksekliği b Vida boyu m Somun yüksekliği dG Geçiş deliği çapı dD Temas dairesi çapı Ab Bası alanı Lmin en küçük cıvata boyu LSı Sıkıştırma boyu dG dD Ab Lmin *)1 *)2 *)3 *)4 hass nor kaba 2 12 --- 2.2 4. 10. 300. 40.5 16 22 4. 500. 120.4 20 M12 18 20.4 5 10.6 31 12 15 18 *)5 L ≤ 125 mm için .8 4 8. 150. 70. 20.6 1294 90 *)1 *)5 21 21. 220.5 14.3 5.9 1069 80 M42 65 71. 16. 340.7 5. 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri. 160. 25..1 856 70 M39 60 66.6 10 M6 10 11.5 4.4 72 78 34 36 38 46.2 2. 110.5 46 52 18 10 21 22 24 28. 80.2 3.2 3. www.8 34 40 12.5 11 12 14.4 3.5 78 84 37 39 42 51.9 13.8 7 15 15.66 2. 90.0 427 55 M30 46 50.8 14 --- 3. 180. 100.1 16 M10 16 17. .8 6.guven-kutay.4 5.5 6.7 66 72 31 33 35 42.6 356 50 M27 41 45.3 4.4 8 8 8. 280.5 18.2 17 60 66 28 30 32 38.8 3.9 28.4 6. 260.8 6 13 13. 55.8 22. *)4 basık somun için Boy basamağı : 6.9 18.6 113 30 M16 24 26. 30.6 72.5 6 7.8 8 17 17.7 2.ch .1 7.79 3.7 577 60 M33 50 55.4 8. 200.6 7.5 19. 140.. 12..5 12. 8.4 25 84 90 40 42 45 55.6 7 8.3 22 28 6.8 5. 130.3 25 M14 21 23.2 6.5 157 30 M20 30 33.9 11.6 4.. 320.8 10 38 44 14.7 337 45 M24 36 40 15 54 60 25 26 28 33.8 6. *)3 somun tipi 1 için . L k m L SI s e d dG dD 2P u b d s e k M3 5.5 16.5 16. 35.5 5. 200 mm ye kadar . 240.5 22.5 25. ölçüler mm dir. 45.0 12 M8 13 14.

8 3 2.. 160.Cıvatalar ve 47 Somunlar Tablo 13.8 89.5 3.9 55. 25.8 2. 150. 35. 4. L > 200 .9 34.6 26.1 17.5 2 5 .3 8.8 4. 180. 16. 120.guven-kutay.2 7.3 9. 110. (45). 70.ch bak Tablo 24 .3 11.5 12 10 25-140 20-120 30-80 M16 24 16 9 10 14 10 25-160 20-140 30-80 M20 30 20 11 12 17 14 30-200 30-180 40-100 M24 36 24 13 14 19 17 40-200 60-200 50-100 M30 45 30 - 17. 200 . 40.5 5 3. (65). b2 = 2d + 12 . b2 = 2d + 25 Ldb www. 100.5 3 2 2 2. 140. 5.30 M4 7 4 2.2 5. L > 125 .5 10 8 20–120 16-100 20-80 M14 21 14 8 8. Ölçüler mm dir. (55).40 10-50 6-25 M5 8. 60.5 4 3 8 – 50 10-60 8-30 M6 10 6 4 4 5 4 10–60 10-70 10-40 M8 13 8 5 5 6 5 12–80 12-80 12-60 M10 16 10 6 6..3 9. 20. 130.1 6. 12.5 6 .2 Ab 11.5 8 7 16–100 16-90 16-70 M12 18 12 7 7. 10. 90. 200.8 3. 80. 5-20 45-200 70-200 Boy basamağı : 3. 30. 6.5 22 - d M3 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M20 M24 M30 b1 18 20 22 24 28 32 36 40 44 52 60 72 b2 12 14 16 18 22 26 30 34 38 46 54 66 e1 2. Silindir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri.2 13. 8.5 90 131 181 274 421 638 Burada bulunmayan değerler den alınmalıdır. L1 1 ≈3P d1 s1 d da dG Ldb b1 e1 Normal başlı d1 d1 L2 2 L3 1 b2 k3 b2 k2 Basık delikli Basık d d1 k1 k2 k3 s1 s2 L1 L2 L3 M3 5.1 15. 50. daha büyük boylar 20 mm basamakıdır.

8 2. L1 k1 d1 α1) s1 d dG Ldb b1 Havşa başlı iç altı köşe 2 k3 L3 d d3 n d 90° d2 n k2 ≤2P Havşa başlı yarıklı d d1 d2 d3 s1 Basık başlı n k1 k2 k3 1 1.0 12 8-30(20) 4-30(22) 4-30 2.0 26 12-70(40) 12-60(50) 12-80 M12 24 22 18 8 --- --- 30 20-70(50) 20-80(60) --- M14 27 25 21 10 --- 7.6 14 8-40(25) 5-40(25) 5-40 1.1 M1.5 3.0 --- 38 30-90(60) 25-100(70) --- M20 36 36 30 12 --- 8.guven-kutay.5 1.8 M3 6 5.5 8.2 2.5 M5 10 9.4 4. 5 M10 20 L1 1) L2 1) L3 0. Ölçüler mm dir.3 16 8-50(30) 6-50(30) 6-50 4 1.5 M4 8 7. Ldb bak Tablo 24 www.7 1. Boy basamağı bak .5 0.2 8.6 2.3 2.6 3 0.5 1.2 1. Çeşitli cıvatalara genel bakış.5 10 --- 46 35-100(70) 30-100(80) --- M24 39 --- 36 14 --- 14 --- --- 54 50-100(90) --- --- M30 --- --- 45 --- --- --- --- --- 66 --- --- 7 2 b1 6.4 M2.0 22 10-60(40) 10-55(40) 10-80 18 16 6 2.5 6. Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.5 5.6 1.8 1.2 2.6 5.0 5.5 4.8 0.3 3.0 4.9 18 8-50(35) 8-50(35) 8-60 13 5 2.2 2.5 5.0 6.0 --- 34 25-80(50) 22-80(60) --- M16 30 29 24 10 --- 7.Cıvatalar ve 48 Somunlar Tablo 14.6 3.0 7 --- 1) Parantez içindeki değerler pratikte seçilen max boylardır ve havşa başlı cıvatada vida bütün şaft boyundadır.5 3 M6 12 11 10 M8 16 14.ch .4 M2 3.5 1.0 3.

8 --- --- 41 13.9 5.2 4.2 25.ch .5 --- --- --- 5.3 --- --- 6.1 M10 22 28 33 0.4 4.Cıvatalar ve 49 Somunlar 3 6 s dG d4 90° d8 t 2) k t 2) z2 5 4 dG dG s dG dG Vida anma çapı d 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli dayanma yüzeyi d1 d2 d3 z1 M1.4 M4 10 13 15 M5 11 15 M6 13 M8 2) 90° Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası d7 t1 d8 t2 0.4 6.7 21.4 10 11 13 0.9 7.4 3. www.3 18 0.9 9 2.4 4. Bunun için bir reçete yoktur.4 12.6 20.3 11 2. 2) İşleme derinliği konstrüksiyona göre olmalıdır.0 58 63 69 1.2 18 24 26 0.3 M12 26 33 36 0.8 18 20 0.6 1.1 --- --- 6 7 0.5 6 M16 33 40 46 0.5 1.4 3.4 9.7 1.6 26 30 33 0.8 40 43 48 0.4 2.4 5.6 33 36 40 0.2 38 8 M24 48 58 73 0.4 2.7 9. Öneri olarak şu formül alınabilir: t = kmax + smax + konstrüksiyon payı z ( bu z1 veya z2 olabilir) Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.4 11 13 15 0.4 5.6 18 20 24 0.5 6.6 5 --- --- M2 6 --- M2.6 20 24 26 0.6 40.9 --- --- 6 0.2 31.5 7 M20 40 46 54 0.6 23.4 8 9 10 0.4 10.6 1.6 16.0 50 54 61 1.6 0.5 --- --- --- --- 4.5 8 M3 dG Silindir başlı cıvata için hücre boyutları 2) t2 t Lokma anahtar dG dG 90° d7 m k 1) z1 2 z1 d1 t1 Tablo 15.5 5.guven-kutay.6 1.7 17.4 8.5 7 9 0.5 M30 61 73 82 1. Çeşitli cıvatalar için yardımcı konstrüksiyon ölçüleri.5 9 11 11 0. Bu tablolarda verilmemiş değerler ya standartlardan veya aklı Selim (Sağ duyu) ile seçilir.7 13 3.6 15 16 18 0. d4 d5 d6 z2 --- 3.6 31.0 --- --- --- --- M36 73 82 93 1.0 --------1) Temiz düzlem derinliği cıvata eksenine dik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kadar olmalıdır. Ölçüler mm dir.

0 18.5 12.0 3.Cıvatalar ve 50 Somunlar Tablo 16.0 9.4 1.6 3.5 M3 2.8 14. d 2) Vidanın arka kör boşluğuna t 2) P 3) 0.7 0. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.0 9.1 6.3 3. 3) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.8 1.0 5 M48 20.3 1. 2) Konstrüksiyona göre “ t “ değeri hesaplanır.2 7.8 10.1 3.1 2.25 2.2 10.0 10.2 3 M24 13.6 d+0.5 24.9 1.5 5.8 M5 4.6 4 M36 16.35 M 1.3 1.5 1.8 4.1 d+0. İç vidada cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vidanın kör matkap deliği damin = 1 .6 11.7 1.2 6.0 2.0 20.5 2.0 d+0.0 16.5 20.5 15.3 d+0.3 3.3 13.3 d+0.0 5.0 11.5 8.5 1) 120° standartdır.8 2.0 r ≈ 0.9 0.5 7.7 6.7 4.0 6.9 d+0.2 0.0 7.5 4.8 13.0 3.5 10.0 4.5 M10 7.2 2. “ t “ değerinin toleransı maksimum “+0.5 2.5 5.0 4.75 0.6 d+0.3 7.6 0.25 b vida Vidanın kör matkap anma deliğine geçiş ölçüleri çapı e1 e2 e3 standart standart değerler dişli norma kısa uzun 3) M1 1.0 2 M16 9.5 26.75 3.8 1.3 5.5 29.4 1.16 0.6 0.2 9.8 1.5 3. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.0 4.0 2.guven-kutay. r t1 g1 g2 b Vidanın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri dg H 13 d+0.0 2.7 d+0.5 14.5 16.4 0.7 0.2 8.9 10.1 1. eğer açı 90° veya 60° alınacaksa bu resimde belirtilmelidir.5 M30 15.7 12.6 1.0 2.2 1.0 0.2 2.4 1 M6 5.12 0.2 0.2 3.8 7.ch .0 10.4 0. e3 Hatv e b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu.0 23.3 5.3 d+0.45 M 2.0 2.0 d+0.8 2.5 M42 18.0 17.7 M4 3.4 dg min 30° r *) da 120° 1) d e1 e2 .3 1.6 1.2 3.0 0.0 33.6 1.6 2.0 2.2 1.5 d+0.3 2. Özel hallerde.25 M8 6.2 3.0 17.0 12.7 2.3 2.5 M20 11.5 26. www.9 d+0.1 8.5 18.3 9.3 4.0 1.6 1.8 1.8 d+0.5.0 14.4 1.3 d+0.6 4.2 21.2 0.1 d+0.9 1.4 M2 2.7 1.2 1.4 11.6 g2 maksimum norma kısa 1.4 d+0.1 g1 minimum normal kısa 1.2 1.4 6.8 5.4 0.2 13.P“ ve minimum olarak “ 0 “ alınır.2 d+0.75 M12 8.0 0.5 6.

0 5 M48 12.0 2. 4) Anma çapı 3 mm kadar vidalarda tolerans h 12 dir.4 1.7 10.1 0.6 1.5 M30 9.0 4.6 1.8 1.35 M 1.3 1.2 0.7 9 5 14 10.0 11.5 0.5 3 6 d-2.guven-kutay.7 1 0.75 0.25 0.75 2.2 8.ch .7 1.1 1.0 5.6 0.2 0.6 5.25 3.0 2.6 3.5 0.3 0.1 4.5 7.1 0.9 2.9 0.0 0.5 7 d-2.4 0.2 0.6 0.16 0.1 6.7 3.8 - d-0.0 7.45 M 2.4 1.3 3.4 6.5 2.0 1.5 1.2 3 M24 7.75 1.5 M3 1.5 M20 6.8 5.5 4.25 0.6 3.25 0.5 5 10 d-3.5 2.6 1.5 1 - d-0.5 13.0 1 2.2 3.6 3.8 2.7 - d-0.8 9 6 12 d-4.2 1.3 1.5 1.8 0.0 4.6 1.0 4.1 3.7 1. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.45 1.3 15 10 20 d-7.6 3.4 1.5 10.75 0.0 2 M16 5.6 2.5 M10 3.5 1.2 0.25 M 8 3.5 6.5 17.2 1.7 0.4 1. 3) Açıklık a3 yalnız imalat sınıfı C içindir.0 2. 2) Açıklık a2 yarık ve yıldız başlı cıvatalarda teknik yönden kısa ölçü gerektiğinde kullanılır.4 1 M6 2.1 1.7 12 9.2 d-1.25 3 2 4 d-1.0 2.1 0.5 6. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.75 0.8 1.4 0.12 0.9 4.3 3. Dış vidada konstrüksiyon ölçüleri Vidanın düz şafta çıkış ölçüleri x1 Vidanın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x1 1 2 1 3 d d 30° r d d g x2 g2 dg kısa normal kısa 0.6 3.5 5.9 2.0 2.8 0.45 1.5 16 11.5 5 d-2.9 0.7 0.6 0.5 1.35 0.1 1.6 0.2 0.5 1.5 M2 h 13 normal 3) ≈ d 0.8 2.6 4 M36 10.0 0.25 M 1 uzun r 2) 4) Vidanın şafta geçiş ölçüleri g1 g2 min max kısa açıklık a2 a3 max normal a1 kısa Vida çıkışı x1 x2 max normal Vida anma Hatçapı ve standart dişli P 1) 1) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.5 9 18 d-6.4 3. www.3 1.5 1.5 7 5.7 M4 1.5 3.2 5.5 6 4 8 d-3.3 2.2 7.2 0.9 0.9 2.5 12.8 1.5 2.Cıvatalar ve 51 Somunlar Tablo 17.0 5 12 8 16 d-5.8 M5 2.7 6.7 4.4 - d-1.5 M42 11.5 1.0 0.05 0.5 - d-0.5 7 14 d-5.4 10.0 1.9 - d-0.7 0.55 0.75 M12 4.

1 12.9 < M8 50 60 100 M 8 .9 Isı 100 ° *)1 670 σ 8..6 ve 5. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 www.ch . M12 40 50 90 M14 .9 α 1/K 10 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 8..9 12.1 12.5 için 200 ° 610 750 900 1100 1050 1290 Tablo 19.9 --11.9 DEĞ *)2 1420 σDEĞ Enine kaymada: *)1 κ = 0 için *)2 κ ≥ +0.6 Normal ısı 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 2 Rm N/mm 400 400 400 400 500 500 500 500 2 Re N/mm 240 240 240 240 300 300 300 300 E N/mm2 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 İşletme ısısı 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 2 Rmİş N/mm 400 390 380 350 500 470 430 450 Reİş N/mm2 240 210 190 140 300 250 210 160 Eİş N/mm2 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 -6 --11.9 ve 12.6 5.9 DEĞ *)2 1220 σDEĞ *)1 1160 σ 12.1 12.8 .8 8.6 5.8 DEĞ *)2 820 σDEĞ *)1 990 σ 10.1 12.9 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 12.9 10..8 8. 12.6 4. Standart cıvataların 300° C kadar mekanik değerleri Isı < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° Malzeme 4.9 12.9 12..1 12.Cıvatalar ve 52 Somunlar Tablo 18.6 8.6 5.8 10..1 12.1 12.6 5.1 12.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 1200 1200 1200 1200 1080 1080 1080 1080 210000 210000 210000 210000 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 1200 1190 1180 1120 1080 1020 925 825 210000 207000 200000 193000 --11.9 10.1 12.8 8.9 10.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 800 800 800 800 1000 1000 1000 1000 640 640 640 640 900 900 900 900 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 20 ° 100 ° 200 ° 2300 ° 20 ° 100 ° 200 ° 300 ° 800 810 820 750 1000 1010 1020 970 640 590 540 480 900 875 790 705 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 --11.guven-kutay.1 12.Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.9 10.6 4..9 --11.6 4.

8 1) 800 640 ≤ M16 Su verilmiş ve tavlanmış az 8. 22B2. Örneğin:.ch .6 İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma. Cq45 Su verilmiş ve tavlanmış az veya orta değer C-alışımlı vede 1000 (1040) 900 (940) 9 10.81) 500 (520) 400 (420) 10 Örneğin: Cq22. Mn.8 12 > M16 veya orta değer C-alışımlı vede 800 (830) 640 (660) ek metalli (Bor. 34Cr4 Alışımlı.5 İmpulskontrollü darbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma.85 MSı 2. Cr) 9.8 900 720 10 çelikler.guven-kutay. Cr) çelikler. 1200 (1220) 1080 (1100) 8 Örneğin:.Cq35 600 480 8 6.0 Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma.6 1) 400 240 22 1) çelikler.9 www.11 % . 34CrMo4 1) Otomat çelikleri S ≤ 0. Standart cıvataların malzeme ve mekanik değerleri Çekme Akma mukaStandart adı. ±60% yoktur 4. 2) Parantez içi () değerler hesaplanan değerden farlı olanlar için. Sıkma momenti faktörü αSı Ön gerilme kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αA Akma sınırı veya dönme açısı kontrollü sıkma.6 500 300 20 Az veya orta değer C-alışımlı çelikler 5. Örneğin: UQSt 38. ±40% 0.2 Rm kalitesi) % minimum 2 2 N/mm N/mm Az C-alışımlı çelikler 3.34 % .Cıvatalar ve 53 Somunlar Tablo 20. 3) Az miktarda C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmelidir.9 MSı 1.0 Sıkma metodu Tablo 21. Örneğin:.8 400 (420) 320 (340) 14 1) 5.2 4. Örneğin:.2 Az veya orta değer C-alışımlı 4. P ≤ 0.2 yoktur 1. ön montajı normal veya darbeli anahtarla yapılmış ve ±20% 0.9 tavlanmış çelikler.9 ek metalli 3) (Bor. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir. Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metodu. Mn.6 1) 300 (330) 180 (190) 25 Örneğin: QSt 36. 35B2. Pb ≤ 0. su verilmiş ve 12.10. kontrolsuz. metodu ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Rp0. Kopma muka-vemeti vemeti 2) (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi gerilmesi A5 2) Rp0. Bütün cıvatalar devamlı ve tam kontrol edilen.35 % ile malzeme olarak kullanırlar.

5 3.5 2 3 2 2.0050 470 290 210’000 710 Cq45 (C45 ) 1.5 Tablo 23.1192 700 500 210’000 630 42CrMo4 (34Cr4 .Cıvatalar ve 54 Somunlar Tablo 22.7040 400 250 167’000 700 GGG 50 0.2315.02 180 110 75’000 220 AlMg4. yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapıldıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol edilir.10 890 820 110’000 890 200 --- 105’000 900 Ti-6Al-4V GG 20 GGG 40 0.7060 600 380 167’000 1’000 G-Al-Leg .7225 1100 900 210’000 850 30CrNiMo8 1. Daha yüksek ısıda veya burada verilmemiş malzemeler için pS değeri Rm veya Rp0. www.: N/mm2 Rm Akma mukavemeti N/mm2 Re Elastiklik modülü N/mm2 Edin sınır yüzey basınç değeri N/mm2 pS USt37-2 (USt38-2) 1. 34CrMo4) 1. Standart cıvata ve somunların max.7165.0036 340 230 210’000 490 St50-2 (Cq22) 1.6580 1250 1050 210’000 720 X6 CrNiTi 18 10 1. Oturma değeri fOt µm olarak Yüzey pürüzlülük değeri.5 3 4 3 4.guven-kutay.5 6.4980 880 590 200’00 850 3. Boyuna yükleme Enine yükleme RZ µm olarak RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 Vida yüzeyi 3 3 3 3 3 3 fOt Tek tek Cıvata başı / somun için 2.7050 500 320 167’000 900 GGG 60 0.4541 500 200 196’000 210 X5 NiCrTi 26 15 1.5Mn F27 3.5 Parça arası 1. Bağlantıda yüzey basıncı sınır değerleri pS Kopma mukaMalzeme vemeti Malzeme Nr.3547.ch .2 değerlerine göre orantılı alınmasını öneririm. GK-AlSi9Cu3 3.08 260 110 75’000 230 160 160 Al99 140 Bu değerler 20 derece çevre ısısı için geçerlidir.

Cep somunda diş (vida) boyu Ldb Cıvata malzemesine göre cep somun vida boyu Ldb 2) Sıkılan parçaların malzemesi 3. d --- --- > 400 .2 . d 1.5 1 3 5 kısa 1. d 1.2 . d 1.4 1.. 10 3 stati k yükl e heps i 1.. d 1. d 1. d --- --- --- --- Kır döküm Bakır alışımları Hafif metal 1) sertleştirilmemiş Yumuşak metal.5 1.5 4 orta >3 . 800 0..6 1.6 .5 .2 . d --- --- Saf aliminyum 1. d 1. 4 1. d --- --- --- Al-alış.2 .9 ve 12.3 .3 1. 8 4 uzun 1. 2) İnce diş vidada Ldb boyu %25 daha uzun alınması önerilir..8 / 6.3 .6 .3 2 1. d --1) Dinamik yüklemelerde Ldb boyu %20 daha uzun alınmalıdır.6 >8 .6 .4 1.Cıvatalar ve 55 Somunlar Tablo 24. Tablo 25. d 1.8 .9 Kuvvet Parçanın yüzey pürüzlüğü Bağlantıda aralık yönü sayısı R Z 6. d 1.8 kadar 10. 2... d 1.. d 1.6 / 4.0 . A dan D ye kadar grupların bulunması malzeme kalitesi 8.3 .3 R Z 25 boyuna enine 3 aralığa kadar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kadar C D B C 3 aralıktan fazla D --- C D www.3 2 1.6 1. d 1. Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo dinamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu.2 . v..5 2 >1 . d 1. d 1.5 >6 .8 . d 1.8 8.2 1.5 . d --- > 800 0.. 600 0.8 10. suni maddeler.2 .8 . 3 2 3 3 4 2.5 . d --- 1.6 4.4 1.0 .6 .2..2 .8 .5 2 1.guven-kutay. d 1.2 .4 1. d 1.4 1.9 Çelik Rm N/mm2 olarak ≤ 400 0.ch .6 2.6 . anma çapı A B C D faktörü LSı / d M4 M10 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M8 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 3. d 1.2 Tablo 26. d --- --- Al-Döküm alışımları 1.. d --- > 600 . sertleştirilmiş 0..b. d 2.6 1.3 1..8 .3 R Z 25 R Z 6.2 .

30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinden korunması için hafif yağlanması..08 .12 ..12 .12 .12 ..- talaşlı imalat Kadmi. 2) Yapıştırma maddesinin cinsine göre katsayı seçilmelidir.12 0...14 -- -0.. --0...08 .. 0.08 .. 0. 0. 0..16 .16 0. 0.12 0..18 0.14 .. 0. Cıvatada çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µgen Tablo 27-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) kadmiyumla galçinko ile Ham kara (siyah mat renkli) veya galvanize edilmiş vanize edilmiş sarı renkli beyaz mavi renkli fosfatlanmış yüzeyler yüzeyler yüzeyler MoS2 ile hafif yağlı 1) 6 ....20 -- 0.guven-kutay.18 0. 12 µm 6 .08 .. 0..18 --- 0.20 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- www.10 ..25 0.12 0..18 0.10 0. 0. --0. 0... 0..14 --- 0.10 .12 0.25 -- -- 0.10 ..... 0.08 .--0. 0.16 -- -- 0.14 .. .. 0.. 0.. 10 µm yağlanmış 0. 0...18 Yapıştırma maddesi ile sıvanmış 2) yüzeyler 0... Tablo 27-b) Vidada sürtünme katsayısı µVi (Strelow a göre) Dış vida ( Cıvata ) Yüzey durumu siyah menevişli (islah edilmiş) veya fosfatlanmış kuru Vidanın talaşlı imal haddelenmiş imalat şekli “ yağla MoS kuru yağlı yağlı “ -ma 2 0.18 -- 0.18 0....16 --0...Cıvatalar ve 56 Somunlar Tablo 27. 0.....ch -- . 0.. . 0. 0...galvaparlak Yüzey durumu yumlu nizli parlak parlak Çelik veya AlMg İç vida ( Somun ) Malzeme Malzeme ----- Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kadmiyumla Yapış galvan (Cd6) -kanlı talaşlı imalat veya haddelenmiş kuru yağlı --0.10 . .08 ...08 0.12 ...10 .10 .10 ..14 .18 -- -- -- -- kuru yağlı kuru 0...16 -0.16 .

.. 0..16 0..08 ... 0.12 0..14 0.. 0.20 www.08 . .22 0.. 0.12 . 0. 0..08 ...08 ...Cıvatalar ve 57 Somunlar Yüzey --- 0. 0.14 ..10 ..18 -- -- -- -- -- -- 0.18 0.18 0.10 .12 .20 -- 0.08 .10 .18 -- -- -- 0.20 0.16 0. ... . 0.18 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- .10 0.10 .. ..16 0...18 --- 0.10 .10 0.16 --- 0.18 0.08 .10 0.ch --- 0.. 0..16 -- 0..18 0. ..12 0...10 ... 0..10 0.16 -- 0.guven-kutay.16 0.18 0..18 --- ------- 0..10 ..08 0....18 0.. 0.... 0.16 --- 0..18 --- 0......18 -- 0.10 .08 . 0... 0..18 0. 0.. .10 ... 0...10 0.14 0.22 0. . 0.16 kuru Basılan karşıt parça kır veya temper AlMg Çelik döküm kadmiyu galvaparlak mlu nizli taşlantalaşlı imalat talaşlı imalat mış parlak taşlanmış Malzeme Temas yüzeyi Tablo 27-b) (devam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µB (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik siyah menevişli (islah edilmiş) veya Galvanizli Kadmiyumlu Yüzey fosfatlanmış (Zn6) (Cd6) taşİmalat preslenmiş tornalı lanpreslenmiş mış “ yağlakuru yağlı MoS2 yağlı MoS2 yağlı kuru yağlı kuru yağlı “ ma -- -- -- -- 0... 0.12 . 0.. . 0.. .12 0.14 -- -- -- -- 0. .20 0. 0....08 .

2 34.00 7.44 0.10 58.0 104 138 194 233 M16x2.1 96.7 72.8 26.4 126 177 212 0.38 7.1 89.12 alınır.1 48.08 5.0 113 159.3 110.9 64.2 29.5 191.10 115 153 214.8 297.3 0.1 41.60 7.5 35.0 127 178.6 27.0 112 157 189 0.1 31.5 72.80 0.1 3.04 9.6 75.2 129 173 243 291 0.0 25.3 30.0 0.00 0.62 12.8 199.2 M10x1.12 88.5 40. www.2 0.7 85. kN Vida µ *)1 6.1 12.5 12.8 122 172.8 29.0 43.3 102 0.08 95.5 307. Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal dişli vidalar için montajda sıkma kuvveti kN ve sıkma momenti MSı Nm olarak Montajda sıkma momenti MSı .08 44.08 32.5 46.4 315 420 591 709 M22x2.9 17.8 85.38 13.79 6.1 14.1 17.08 13.6 543 723 1017 1221 *)1 Burada µ = µgen = µV = µK dir.25 4.7 15.5 492 656 923 1107 0.4 0.8 10.0 80.5 60.3 146 195 274 329 0.12 30.4 45.00 0.76 13.75 0.2 15.4 17.ch .2 67.61 7.6 102.2 4.8 286.8 119 0.8 38.4 96.7 26.4 16.2 426 568 798 958 M24x3.1 83.99 6.9 57.4 70.2 7.9 77.10 42.10 5.9 18.12 12.2 25.3 59.00 0.1 127.14 85.9.3 35.6 36.5 161 215 302 362 M20x2.Cıvatalar ve Somunlar 58 Tablo 28.9 M5x0.8 111 148 208 250 0.10 7.6 386 514 723 868 0. Hesaplar cıvata malzemesinin 0.7 217 290 407 489 0.2 266.32 9.9 6.8 50.14 4.10 13.92 10.4 11.60 10.6 136 163 0.12 41.1 14.7 122 146 M14x2.8 4.7 74.9 257.0 40.50 0.5 49.4 0.5 52.20 5.6 26.08 60.9 17.46 0.48 10.64 10.33 6.10 31. Genelde piyasadaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0.9 12.7 3.00 0.6 0.5 23.14 6.9 39.14 19.2 92.2 15.2 84.4 436 582 818 981 0.7 78.4 28.14 54.6 94.4 0.08 119 158 222.5 23.1 99.0 56.8 10.Nm Montajda boyuna kuvvet FSı .50 0.2 248.3 43.1 52.6 16.8 81.2 17.5 0.2 30.3 98.9 341 454 639 767 0.0 44.0 136.6 45.7 40.7 57.1 213.14 122 163 229.08 22.3 37.14 39.0 86.5 18.23 9.14 12.1 30.12 56.08 7.4 59.12 111 147 207.guven-kutay.3 13.1 54.14 8.8 65.4 118 165.12 127 170 238.1 122.12 7.6 0.6 20.31 0.1 5.6 275.5 58.3 27.8 374 499 702 842 0.0 M12x1.5 41.1 206.46 8.Rp0.10 21.8 7.12 4.10 91.01 12.50 0.14 28.9 19.10 132 176 247.2 değeri ve Tablo 8 daki geometrik değerler ile yapılmıştır.6 59.2 24.61 6.0 286 381 536 643 0.1 29.4 72.5 6.76 9.25 0.0 60.7 11.12 20.19 6.7 291 389 546 656 0.03 8.4 54.8 M8x1.6 14.4 37.7 70.0 10.10 7.75 5.9 25.5 69.4 239.14 106 142 199.3 49.4 32.7 16.2 79.0 111 133 0.4 38.5 253 338 475 570 0.88 9.5 106.64 13.1 132.8 8.4 70.9 12.5 77.17 10.8 8.39 9.08 137 182 256.65 9.1 114.91 9.4 M6x1.0 64.

3 0.5.45 0.75 1.4 0.5 0.25 0.1 0.14 0.25 0.4 DP 0.5 0.2 D 0..7 0.12 0.35 0.25 DP = 1.12 0.08 0.25 0.18 0.45 0.5 www.2 1.2 0.5 0.5.65 Esnek Cıvata (Şaft çapı d Şi = 0.4 0.2 0. Kuvvet dağılım faktörü n n = L'SI / L SI = 0.55 0.18 0.3 0.45 0.1 0.4 0.5 0.2 0.45 0.6 2 LSı /d oranı 0.3 0.ch L' SI L SI L' SI L SI L' SI L SI Tablo 30.45 0.18 0.55 0.8 Normal Cıvata 1.guven-kutay.4 0.2 0.0 LSı /d oranı Sıkılan parçaların malzemesi n = L'SI / L SI = 0. E = 105'000 N/mm2 0.08 0.d D D P >= 3.55 0.14 0.5 0.6 0.d D 0.9.25 0.12 0.16 0.35 5 2.2 0.12 Çelik E = 210'000 N/mm2 14 18 6 8 10 3 4 0.1 0.5 0. Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φk 0.Cıvatalar ve 59 Somunlar Tablo 29.16 0.12 Sıkılan parçaların malzemesi 0.35 =dD 5..18 0.d 3 ) Kır döküm GG.3 0.16 0.6 0.16 0.16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.3 7 9 12 16 20 0.35 0.18 0.04 Çelik E = 210'000 N/mm2 Kır döküm GG.2 DP = 2.d D D P= 2 .14 0.4 1.06 0.6 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.7 .1 0.08 0.d D P = 1.25 0.3 0.14 0.35 0.65 Basit kuvvet oranı φ' 0.3 n = L'SI / L SI = 0.d D 0.18 0.16 0.8 1.14 0. E = 105'000 N/mm2 0.35 0.

12 için Vida büyüklüğü 8.5 13± 3 M7 12.guven-kutay.8 10.7 ± 1.7 M5 4.4 ± 0.Cıvatalar ve 60 Somunlar Tablo 31.7 3.6 ± 1 6.5 ± 3 18.4 ± 1. Tork anahtarıyla sıkmada önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metodu için sıkma momentleri µV ≈ µB ≈ µgen ≈ 0.ch .5 7.2 değerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır.4 ± 0.5 ± 4 22 ± 5 M8 20 ± 4 27 ± 6 32 ± 7 M 10 38 ± 8 53 ± 12 63 ± 14 M 12 65 ± 15 90 ± 20 108 ± 25 M 14 100 ± 25 145 ± 30 170 ± 40 M 16 160 ± 35 220 ± 50 265 ± 60 M 18 225 ± 55 315 ± 75 375 ± 85 M 20 310 ± 70 435 ± 100 520 ± 120 M 22 415 ± 95 585 ± 135 705 ± 160 M 24 530 ± 125 750 ± 170 900 ± 200 Buradaki önerilen değerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti Re veya R p0. www.5 3.8 M6 7±2 11± 2. Cıvata M12-8. Burada 50 Nm moment değerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz.3 ± 0. Örnek: Diğer deyimle.9 12.8 Genel sürtünme katsayısı µG ≈ µK ≈ µgen ≈ 0.12 Sıkma momenti MSı = 65 ± 15 Nm Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır.9 M4 2.

1 . (6. Dinamik boyuna.8.5 .5 mm dD = 14. 6. Φ = 6'200 . Garanti bakımından sınır değerleri alalım.7 N/mm2 olduğundan. Fg = 1'085 N A3 = 52.4 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 dD 1 h1 ϕ h h2 d dG p DP 2 Şekil 43. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.ch .2.6 mm . P = 1. 0. A3 = .8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği değer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri. Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme. 0.guven-kutay. www.1 .3 .1 / Sayfa 30 Φ = 0. d2 = 9. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. St 50-2 h2 = 35 mm GG 20 LSı = h1 + h2 = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet.35 Fg = 0. 0.2 = 52. devamlı mukavemet kontrolü: Fİş max − Fİş min Genlik kuvveti F( 50 ) Fg = ± ⋅Φ 2 Kuvvet oranı pragraf 4. 8. 640 = 3'347 FEkEM = 3'345 N FEkEM = 3'345 N > FEk = 2'170 N olduğundan. 0.35 = 2'170 Emniyetli ek kuvvet FEkEM = A3 .3 kN dinamik boyuna kuvvet sütunun. da = 11.2 kN Fİşmin = 0 kN dinamik yükleme.2-0) . h1 = 25 mm.026 mm .2.3 = 20. b = 26 mm .35 = 1'085 Fg Genlik gerilimi F( 47 ) σ g = ± ≤ σG A3 Diş dibi kesit alanı Tablo 8 σg = Fg / A3 = 1'085 / 52. eksen dışı 6. Cıvata kalitesi 8.3 kN > 6.292 mm2 σg = 20.Cıvatalar ve 61 Somunlar 5. a) Statik yükleme kontrolü: FEk = 2'170 N Ek kuvvet F( 51 ) FEk = Fİşmax . Rp0. M10 Tablo 8 Tablo 12 d = 10 mm .7 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri σG Tablo 19 ile bulunur. Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağından bilinen değerler: Fİşmax = 6.2 kN. genelde depoda bulunan cıvata türü.2 mm I.7 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 > σg = 20.

10 = 40 mm olduğundan. 48 = 42 MSı = 42 Nm Burada verilen 42 Nm tork anahtarının ayarlanacağı değerdir.35) / 72. Kontrol momenti MSıKM = 1.9 . 0. Pratikte tork anahtarının ayarlanacağı değerin seçimi montajda çalışanlara bırakılır.5 ⋅ (MSı max + MSı min ) = 38 ∆MSı = MSı max . cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. Konstrüksiyondan (Şekil 43) LSı = h = h1 + h2 = 25 + 35 = 60 mm 60 mm ≥ 4 .5 Nm d) Bağlantı temaslarında yüzey basıncı kontrolü: p= FÖN 90 + Φ ⋅ Fİş Tablo 28 ile Tablo 12 ile Bağıntısı gerçekleşmelidir.05 .8 ve µgen = 0. MÖN90 = 0. FÖN90 = 27. d ise bağlantı gevşemeye karşı emniyettedir ve başka önlem almaya gerek yoktur.12 için M10 için F( 65 ) ile p = (27'400 + 6'200 .9 . 30 MSıKM = 31. Bununda bilinmesi faydadır. ≤ pS Ab M10.12 için Sıkma momenti: MSı max = 46 Nm Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 αSı= 1.05 .8 ve µgen = 0. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: MSı = 0. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. kalite 8.4 mm2 e) Gevşeme kontrolü: Emniyet LSı ≥ 4 . Moment toleransı montajda kullanılan alete bağlıdır. www.6 = 30 MSı min = 30 Nm MSı = 0. MSı min = 1.4 = 378 N/mm2 Tablo 23 ile pGG20 = 900 N/mm2 > p = 378 N/mm2 pSt50 = 710 N/mm2 > p = 378 N/mm2 olduğundan. kalite 8.ch . Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vede daha fazla hesaplamaya gerek yoktur.6 MSı min = MSı max / αSı = 48 / 1.guven-kutay.MSı = 46 – 38 = 8 Nm Montajda sıkma momenti isteğe göre şu iki şekilde verilir: MSı = 38 ±8 Nm MSı max = 46 Nm ve MSı min = 30 Nm verilmiştir.4 kN Ab = 72.Cıvatalar ve 62 Somunlar c) Montajda tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 28 ile M10.

2 = 640 N/mm2 EC = 210 000 N/mm2 Kopma mukavemet değeri Akma mukavemet değeri Elastikiyet modülü 3. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 2. Vida ve Cıvatanın konstrüksiyon değerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıda olduğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir.22687 .8 Rm = 800 N/mm2 Rp0. Şaft çapı d = 10 mm M10 Hatve P = 1.P = 60 + 8.ch L = 70 mm LS = 44 mm dGE = 8. 1. d2 Diş dibi kesit alanı A3 = 0.25 .593 mm LV = 16 mm LSı = 60 mm µVi = 0.4 + 2 .842773 µB = 0. d32 Gerilim kesit alanı AGE = 0. Cıvatanın değerleri Cıvatanın kalitesi Cıvata malzemesinin 8. Sürtünme katsayıları ve açıları Vidanın sürtünme katsayısı Vidanın sürtünme açısı ρVi = atan(µVi) Cıvata başı sürtünme katsayısı Cıvata başı sürtünme açısı ρB = atan(µB) 5.12 ρB = 6.5 = 71 Şaft boyu. π .34 mm3 Wt = 106. kk = 0. İşletme ve Taslaktan değerler Boyuna işletme kuvveti Fİşmax = 6 200 N Fİşmin = 0 N 2.160 mm Diş dibi çapı d3 = d – 1.67 mm3 . d32 / 16 www. Sıkılan parçaların değerleri 1.540 mm2 A3 = 52.d2)] Anma kesit alanı AAN = 0.028151° AAN = 78.990 mm2 We = 53. Hassas ve detaylı hesap kontrolü 1. d32 / 32 Torsiyon karşı koyma momenti Wt = π . Diğer gerekli değerler Helis açısı ϕ = atan[P/(π.5 mm d2 = 9. d Baş altı dış çapı dD = 14.guven-kutay.6 mm dG = 11 mm Geçiş deliği çapı ve köşe kırma orta.64952 .25 . Anma çapı .842773 St 50 LSı1 = 25 mm EP1 = 210 000 N/mm2 GG 20 LSı2 = 35 mm EP2 = 105 000 N/mm2 ϕ = 3.25 . b = 26 mm LS = L – b = 70 – 26 = 44 Gerilme kesiti çapı dGE = ( d2 + d3 )/2 Vida boyu LV = Lk – LS = 60 – 44 = 16 Sıkılan parçaların boyu LSı = h1 + h2 4. dGE2 Eğilme karşı koyma momenti We = π . Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 6. P d3 = 8.026 mm Bölüm çapı d2 = d – 0.1 mm da = 11 mm Baş altı iç çapı da = dG Cıvata boyu L = LSı + m + 2.12 ρVi = 6. π .5 .292 mm2 AGE = 57.Cıvatalar ve 63 Somunlar II. P Anahtar ağızı s = 16 mm s ≈ 1. π .

10-6 mm/N Formül F( 28 ) δ P2 = LSı 2 A EŞ ⋅ E P 2 δP2 = 35 / ( 456 .99 52.5 7.6 FSıger = 6000 N n = 0.54 57. 10-6 δP = 0. 105 000 ) δP2 = 0. sızdırmazlık 7.4 Cıvatanın elastik esnekliği Formül F( 27 ) 1  0.922 .4 ⋅ 10 -6 δC = ⋅ + + + +  = 4.6 mm Formül F( 29 ) dD ≤ DP ≤ dD + LSı ve : x=3 LSı ⋅ d D A EŞ = D 2P ( x=3 60 ⋅14.5.5 ⋅ d 0.6 50 2 = 0.292 78.292 mm2 AGE = 57.92196 .54 78.7255 . 210 000 ) δP1 = 0.730 [ ) ] π π 2 ⋅ d D − d a2 + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Formül F( 28 ) δ P1 = LSı1 A EŞ ⋅ E P1 AEŞ = 459 mm2 δP1 = 25 / ( 459 .4d   δC = ⋅  + S + V + + E C  A AN A AN A GE A3 A AN  b AAN = 78.54 mm2 A3 = 52. 10-6 mm/N δP = δP1 + δP2 = 0.259 . 10-6 mm/N www.Cıvatalar ve 64 Somunlar 7.5 Sıkılan parçaların elastik esnekliği DP = 50 mm .4 ⋅ d L L 0.4.990 mm2 0.d EC = 210 000 N/mm2 1 44 16 0. 10-6 mm/N 7.54  δC = 4.5 ⋅ 10 0.ch .d LS LV 0. LSı = 60 mm . dD+LSı = 74.guven-kutay.4 ⋅ 10   0.3 Kuvvet dağılım faktörü Tablo 29 ile belirlenir αSı= 1. Hesap için gereken diğer değerler 7.6 mm .985 .2 Gerekli sıkıştırma kuvveti Fonksiyona göre seçilir. dD = 14.1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 7. 10 mm/N 210000  78.9846 .

2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.167 = 0.7 Oturmadan dolayı kaybedilen ön germe kuvveti L  f Ot ≈ 3.guven-kutay. Formül F( 51 ) FEk = Fİş ⋅ Φ = 6 200 . RZ = 12.08335 δ P + δS Φ = 0. 0.5 .29 .577 ⋅ d 2 ⋅ µ Vi )  d0  FÖNM = 27413 N veya Tablo 28 ile bulunur. 0.159 ⋅ P + 0. (60/10)0.34 ⋅ 10 − 3 = 3.6 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı F( 55 ) Φk = 985 δP = = 0.006 veya bak Tablo 22 Boyuna yükleme.011 .ch .5 µm. 167 δP = 0.4 kN www.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0.167 / 0. Ön gerilim kuvveti Tablo 28 ile FÖNM= 27.2 Φk = 0.0834 = 517 Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) Formül F( 52 ) FP = Fİş − FEk = 6 200 – 515 = 5 685 FEk = 515 N FP = 5 685 N 7. 10-3 = 0.1667022 δ P + δC 985 + 492.9 Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi ya hesaplanır : Formül F( 20 ) FÖNM = ν ⋅ R p0. 10<RZ<40 3 µm 3 µm 3 µm 2 µm Vida yüzeyi Cıvata altı Somun altı Parça arası fOt = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 fOt = 11 µm işi garantiye almak için Tablo 22 ile bulunan fOt = 11 µm seçimini öneririm. 0.0834 Kuvvet oranı F( 56 ) Φ = n ⋅ Φ k = n ⋅ 7.34 . Yüzey pürüzlülük değeri. Formül F( 57 ) f FOt = Ot ⋅ Φ k = 0.29 ⋅  Sı   d  Formül F( 58 ) 0.8 İşletmede kuvvetin dağılımı Ek kuvvet (Cıvata).Cıvatalar ve 65 Somunlar 7.000985 = 1862 δP FOt = 1860 N 7.

0 bağıntısı gerçekleşmelidir.842. 27'400 .26 kN İşletmede boyuna max. 25538 . Mukavemet kontrolleri 8.9 Burada MSı = 46 Nm dEt = (dD + da ) / 2 alınır ve dD ≈ s kabul edilir.67 = 202 Wt τtM = 202 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M Vi = 0.292 σçM = 472 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τt = M Vi = 21’516/106.2 σ BiM ≥ 1.guven-kutay.67 mm3 .0281+6. www.06 kN İşletmede vidadaki sürtünme momenti F( 44 ) M ViIs = 0. 9.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) = 45. tan(3..54 kN Fön min = FönM max / αSi − FOt = 27 400 / 1. M Sı = FönM ⋅ (0.1.5 .577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0. 9.Cıvatalar ve 66 Somunlar 7.) = 20 460 MViIs = 20.6–1 862 = 15 263 Fön min = 15.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.028.+6. tan(3.8427) MVi = 21 516 Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .9.09 > 1 588 Böylece montajda gerilim emniyet sınırları içindedir.0262 / 16 = 106.026 .159 ⋅ P + 0.5 . d33 / 16 = π .46 Nm 8.1 Montajda bileşik gerilim Montajda bileşik gerilim için S FM = R p0. Cıvatanın montajda karşılaştırma gerilimi: 2 Formül F( 17 ) σ BiM = σ çM + 3 ⋅ τ 2t = 4722 + 3 ⋅ 2022 = 588 σBi = 588 N/mm2 Cıvatanın montajda çekme gerilimi: 27400 F Formül F( 36 ) σçM = önM = = 472 A GE 52..ch Wt = 106.1 Montajda mukavemet kontrolü 8.dişli vidaların sıkma momenti Formül F( 12 ) .67 SFM = 640 = 1. İşletmede cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Formül F( 68 ) ve F( 69 ) Fön max = FönM max − FOt = 27 400 – 1 862 = 25 538 Fön max = 25.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) = 0. cıvata kuvveti F( 70 ) FCtop = Fön max + FEk max = 25 538 + 517 = 26 055 FCtop = 26.026 .10 Metrik ISO.

9.ch Wt = 106.026 .1.2 σ Bi ≥ 1. d33 / 16 = π .guven-kutay.67 SFM = 640 = 1. 26'055 .88 > 1 379 Böylece montajda bası geriliminin emniyet sınırları içinde olduğu görülür. 8. www.4 mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç değeri daha küçük olduğundan: SpM min = 710 = 1.25.0 p Montajda basma mukavemeti için bağıntısı gerçekleşmelidir.4 Ab = 72. Cıvatada yüzey basıncı: Formül F( 65 ) F p = önM = 27'400 / 72.2 Montajda temas yüzeyi basma mukavemeti p S pM = S ≥ 1.0281+6.5 .1 İşletmede bileşik gerilim S Fİ = İşletmede akma mukavemeti için R p0.0262 / 16 = 106.8427) MGi = 20 460 Nmm Cıvatanın işletmede torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .π . tan(3. Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi: Formül F( 62 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t = 4492 + 3 ⋅1922 = 559 σBi = 560 N/mm2 Cıvatanın işletmede çekme gerilimi: Formül F( 63 ) σç İş = FCtop A GE = 26'055 = 449 52.2.Cıvatalar ve 67 Somunlar 8.4 = 379 Ab p = 379 N/mm2 GG20 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS G20 = 900 N/mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS 50 = 710 N/mm2 Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı: Formül F( 41 ) Ab = 0.67 = 192 Wt τt = 192 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M ViIs = 0.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.292 σçİ = 449 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τ tIs = M ViIs = 20’460/106.145 > 1 560 Böylece işletmede gerilim emniyet sınırları içindedir.67 mm3 . (dD2-da2) = 72.9.2 İşletmede mukavemet kontrolü 8.

Devamlı mukavemet kontrolü için S D = σg Genlik kuvveti.94 A3 σg = 5 N/mm2 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri  180  σ G ( İS) ≈ ±0.75 ⋅  + 52  Formül F( 48 )  d  σGHes = 53 N/mm2 Cıvata kalitesi 8.292 = 4. Görüldüğü gibi kaba taslak hesplama değeri ile hassas hesaplama değeri arasında pek büyük farklılık yoktur. devamlı mukavemet kontrolü.Cıvatalar ve 68 Somunlar 8.2. Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa.0834 = 258 2 2 σg = ± Fg = 258 N Fg = 258 / 52.4 Formül F( 64 ) p İş = Ab SpIs min = bağıntısı gerçekleşmelidir. www.3. p = 360 N/mm2 710 = 1.3 İşletmede devamlı mukavemet kontrolü 8.0 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti için Spİ = p İş İşletmede temas yüzeyi basma gerilimi: FCtop = 26 055 / 72.106 yükleme sayısı içindir.guven-kutay.1 İşletmede genlik gerilimi Dinamik yükleme. Bu da pratikte dikkate alınmaz. σG ≥ 1 bağıntısı gerçekleşmelidir.972 > 1 360 Böylece işletmede bası gerilimi emniyet sınırları içindedir. Rijit bağlantılı cıvatalarda devamlı mukavemet değeri NY > 2.2 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti pS ≥ 1.ch . Tablo 19 ile σG = 50 N/mm2 Formül F( 47 ) SD = 50 = 10 > 1 5 Böylece işletmede devamlı gerilim emniyet sınırları içindedir. Formül F( 50 ) Fg = ± Fİş max − Fİş min 6200 − 0 ⋅Φ = ⋅ 0. genelde hassas hesaba pek gerek yoktur. 8. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir.8 islahlı.

. 10 Havşa başlı yıldız yarıklı cıvata ............ 22 Esneme ölçme bantları.... 11 Inbus cıvata ...................................... 5........................ 10................................................. 12 Flanşlı altıköşe somun............................................................. 11 E Eksen dışı zorlama .........................................................Cıvatalar ve 6 Somunlar 69 Konu indeksi A Adım .................................. 9 Cıvata kafa yuvası derinliği ....................................................................... 9 Cıvatada genlik gerilimi.................................................................. 9 Kafa altı köşe yarı çapı ..... 30 Gevşeme önlemleri ........... 11 Anahtar ağızı açıklığı ............................................ 9 Kafa ökçesi ....... 25 Genlik mukavemeti................. 52 İnbus anahtar..................................... 9 Genel sürtünme katsayısı ... 41 Diş yanağı ....................... 10 Helis açısı............................................. 9 Kalite sembolü ................................................................................ 57 Cıvata ................................................. 7 Devamlı mukavemet değerleri ................................................................... 6........................................... 40 Cıvatada yüzey basıncı sınır değerleri .......... 10 İnce dişli cıvatalar ......................................................................................................................................................................................................................... 28 Çift ağızlı vida............ 13 Altıköşe somun ................................................................................................... 40 Cıvatanın sıkılan boyu ........................................... 9 Diş yüksekliği................................................... 11 Çeşitli cıvatalar ................... 5 I İç vida ............ 26 Diş dibi çapı.......guven-kutay..... 60 Genlik gerilimi ......... 5 Kilitlenme şartı ............................................. 29 Köşe açıklığı ............................................................................................................ 19 F Fiberli altıköşe somun......................................................................................................................... 9 Ağız sayısı ........................................................................................................... 6 Kafa altı dış çapı ....................................................................................... 10...................... 12 İnbus esnek cıvata ... 6 Alıştırma cıvataları............................................ 9 diş üstü çapı.................................................................................................................. 9 Bölüm dairesi çapı (d2) ............................ 9 Cıvata kafası..................................................................................................... 7........................................................ 12 Altıköşe cıvata .............................ch .......................................................................................................................................... 9 Cıvatanın genlik mukavemeti .................................................... 6.............. 28 H Hafifletme kuvveti ................................................... 25 Genlik kuvveti............ 56 Cıvatanın anma boyu ................................. 14 Cıvata boyu ölçme metodu.......... 33 Cıvata kafa yuvası çapı ................................................................................................ 25 Genlik mukavemet değeri ................. 10 Altıköşe inç cıvatalar ................ 40 Hatve............. 47 C Cep somunda vida boyu............................. 12 Boru vidaları .. 12 Altıköşe inç somun.................. 45 İnce kafa inbus cıvata........ 5 Bombe başlı inbus cıvata .............. 61 Bileşik kuvvet ........................ 13 Altıköşe kontra somun ................................ 13 Firma işareti ..................................................................................................... 53 www.......... 13 Altıköşe ince somun....................... 19 Cıvata çapının hesaplanması ....................................... 12 Ç K Çatal anantar .... 12 Havşa başlı yarıklı cıvata ......................... 9 Anma çapı . 9 B Bağlantıda oturma boyu ......................................................................... 5.............................. 9 Dış vida ............................ 22 Bölüm çapı ............... 5 Flanşlı altıköşe cıvata... 6........... 9 Köşe kırma.................................... 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet.................................................................. 5................. 32 Cıvata çapının seçimi ...... 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet.................................................... 26 Gerekli sıkma boyu ...... 50 Çevre kuvveti ............................................................................................ 9 Kafa kalınlığı . 61 D Değen zanak yüksekliği . 15 Elastik esneklik .......................................... 13 Anahtar....................... 13 G Geçiş deliği çapı............ 29 Birger .................................... 9 Cıvata şaftı ............................................... 16 Eşdeğer kaval silindir................ 10........................................................................ 19 Düz tornavida.................. 23 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı......... 9 Havşa başlı inbus cıvata.......... 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu .......................................................................................................................................... 15 Eksenden zorlama ....................................................... 7 Bölüm dairesi çapı ............................................................................................................................................................................................................................................................ 9 Kuvvet dağılım faktörü ................................. 5.......... 6 Helis açısı (ϕ)............................................ 7............... 10........ 12 Altıköşe esnek cıvata ............................................................. 9 Kafa yüksekliği ......................................... 9 Kafa altı iç çapı ............................................

................................................................................................................. 49 Sol helis vida........... 12 Tek ağızlı vida .......................... 6 Vidanın hatvesi ...................................................................................................................... 9 Vidanın uç boyu................................................. 7 Metrik vida........ 10 Metrik vida. 58 T Tam paso...................................................... 11 Yıldız tornavida ... 43 Vidada kuvvetler ........................................ 5 Vidanın adımı....... 9 Vida helis şekli................................................. 8 Y Yarım paso..... 7 Vida boyu............... 46 Trapez vida .......................... 55 Sürtünme açısı................................................. 9. 7 U Uç açısı ....... 28 Vidalı şaft kısmı.. 29 Rötscher üçgeni........................................................................................................................................................................................................... 6 Somun ......................... 11 Yuvarlak dişli vidalar................. 6............................ 62 oto blokaj ..... 20 Sıkıştırma kuvveti ... 9 Vida anma çapı............ch ............. 6 V P Parçaların sıkılan boyu........................................................................................................................... 9 Somunlar 70 Somun kalınlığı................................................................................ 29 Üç ağızlı vida ................................. 6 Vidanın şafta geçiş boyu............................................................................................guven-kutay........................... 9 Sağ helis vida ............................................................................ 7 Yuvarlaklık yarı çapı ............. 7 Tork anahtarı............................................................................................................................................... 37 Sıkma momenti ....................................................................................... 19 Sıkıştırma faktörü................ ince ...................................... 9 Şaft eğimi ... 29 Vida yüksekliği........................................ 6 Saplama............................................................ 37 N Normal Whitworth-Vidası ......................... 9 Standart Cıvatalar ............................. 9 R Radyal kuvvet .......... 7 www................................................................................................................ 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu .. 29 Oturma değeri fOt ..................................................................................................................................................................................... 9 W Whitworth vidası............................... 14 Somun altı dış çapı............................. 27 Silindir başlı cıvatalar ............................................................... 12 Yıldız anahtar................... 9 Somun altı iç çapı................................................................ 60 Sıkma momenti faktörü αSı .............................................. 9 Profil açısı .......... 19 Tornavida................................................ 44 Standart cıvataların malzemesi ....................................................................................................... 28 Sürtünme katsayısı ............. 55 Sıkma redüktörü................................ 9 Şaft çapı .......................................................... 7 Vidada hatve ................................ 11 Trapez cıvatalar................................................................................................................. 41 S Şaft boyu ................................. 36 Önerilen sıkma momentleri................. 56 Ovalama çapı ............................................................. 7 Montajda sıkma momenti.................................................................. 8 O Ön gerilim üçgeni .................................................................................Cıvatalar ve L Lokma anahtar ................................. 6 Testere dişli vida........................ 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata ..... 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................................................................................. 5 Vida yanaklarında kuvvetler ...................................................... 10 Sıkıştırma faktörü............................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful