2009 Kasım

www.guven-kutay.ch

CIVATALAR
ve
SOMUNLAR
ÖZET
Ön germeli cıvata bağlantıları
08-ö
M. Güven KUTAY

08a_civata_ozet_09_01.doc

Cıvatalar ve

Somunlar

2

İÇİNDEKİLER
1

Cıvata ne dir? ............................................................................................................................................................................................... 3
Cıvatanın kaba tanımı...................................................................................................................................................................... 3
Vida ne dir? ..................................................................................................................................................................................... 3
1.2.1
Helis açısı "ϕ"...................................................................................................................................................................... 4
1.2.2
Helis yönü............................................................................................................................................................................ 4
1.2.3
Çok kullanılan vida çeşitleri................................................................................................................................................ 5
1.2.3.1
Metrik vida .................................................................................................................................................................... 5
1.2.3.1.1
Metrik vida, normal.............................................................................................................................................. 5
1.2.3.1.2
Metrik vida, ince .................................................................................................................................................. 5
1.2.3.2
Whitworth-Vidası.......................................................................................................................................................... 6
1.2.4
Cıvata ve vidada terimler .................................................................................................................................................... 7
1.2.5
En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti ................................................................................................................ 8
1.2.6
Anahtar ve tornavidalar ....................................................................................................................................................... 9
Cıvataların fonksiyonları ........................................................................................................................................................................... 12
2.1
Cıvatanın kullanılma fonksiyonları............................................................................................................................................... 12
2.1.1
Bağlantı cıvataları.............................................................................................................................................................. 12
2.2
Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu............................................................................................................................................... 13
2.2.1
Birinci durum, montajdaki hal .......................................................................................................................................... 14
2.2.2
İkinci durum, işletmedeki hal............................................................................................................................................ 14
2.2.2.1
Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0,2" ............................................................................................ 16
2.2.2.1.1
Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0,2"........................................................................ 16
2.2.2.1.2
Cıvata gerilim kesit alanı "AGE"......................................................................................................................... 16
2.2.2.2
Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" ................................................................................. 16
2.2.2.2.1
Montajda sıkma momenti "MSı"......................................................................................................................... 17
2.2.2.3
Emniyet aralığı "νA" .................................................................................................................................................... 18
2.2.2.4
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α" ....................................................................................... 18
2.2.2.5
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β" ...................................................................................... 19
2.2.2.5.1
Eşdeğer kaval silindir ......................................................................................................................................... 19
2.2.2.6
İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" .............................................................................................................................. 21
2.2.2.6.1
Oturma değeri..................................................................................................................................................... 21
2.2.2.7
İşletme kuvveti ............................................................................................................................................................ 21
2.2.2.7.1
Ek kuvvet " FEk " ................................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.2
Plaka kuvveti " FP " ............................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.3
Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " ........................................................................................................... 23
2.2.2.8
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " .................................................................................................. 23
2.2.2.9
İşletmede genlik kuvveti "± Fg " ................................................................................................................................. 23
2.2.2.9.1
Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi.............................................................................................. 23
2.2.2.9.2
Genlik kuvveti “ Fg “ :........................................................................................................................................ 23
2.2.2.9.3
Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “...................................................................................... 24
2.2.2.9.4
Cıvata sıkma redüktörü ...................................................................................................................................... 25
Bağlantıda gevşeme önlemleri .................................................................................................................................................................. 26
3.1
Vidada kuvvetler............................................................................................................................................................................ 26
3.2
Kilitlenme, oto blokaj.................................................................................................................................................................... 27
3.3
Yalnız gevşemeye karşı önlemler.................................................................................................................................................. 28
3.4
Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem................................................................................................................................... 29
Cıvatanın hesaplanması ve seçimi............................................................................................................................................................. 30
4.1
Cıvatanın pratik seçimi.................................................................................................................................................................. 30
Formüller ve Tablolar................................................................................................................................................................................ 32
5.1
Sembol ve tanimlamalar ................................................................................................................................................................ 32
5.2
Makinada bağlantı cıvataları ......................................................................................................................................................... 34
5.2.1
Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ...................................................................................................................... 34
5.2.1.1
Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................... 34
5.2.1.2
Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları..................................................................... 34
5.2.2
Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları ........................................................................................................................ 35
5.2.2.1
Bağlantıda montaj değerleri ........................................................................................................................................ 35
5.2.2.1.1
Bağlantı sıkıştırma momenti .............................................................................................................................. 35
5.2.2.1.2
Montajda cıvatadaki gerilimler .......................................................................................................................... 35
5.2.2.1.3
Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları........................................................................... 36
5.2.2.2
Cıvatada işletme değerleri........................................................................................................................................... 37
5.2.2.2.1
İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ............................................................................. 37
5.2.2.3
Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri...................................................................................................... 38
5.2.2.3.1
Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti ..................................................................................................................... 38
5.2.2.3.2
Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ...................................................................................................................... 39
5.2.2.3.3
Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sondurum alma değeri fOt................................................................... 39
5.2.2.3.4
Emniyetli maksimum cıvata kuvveti.................................................................................................................. 40
5.2.2.3.5
İşletmede gerilimler............................................................................................................................................ 40
5.2.2.3.6
İşletmede yüzey basıncı ..................................................................................................................................... 40
5.2.2.4
Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek .................................................................................................................... 61
Konu indeksi.............................................................................................................................................................................................. 69

1.1
1.2

2

3

4
5

6

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

1

Somunlar

3

Cıvata ne dir?

Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıdır. Cıvata silindirik bir
çubuğa vida çekilerek yapılır. Şekil 1 de makina branşında kullanılan tipik sağ helisli cıvata
resmi görülmektedir.
1.1

Cıvatanın kaba tanımı

C
B

D

A

XY Z

F
8.8

E
Şekil 1, Cıvata
A
C
E

Cıvata kafası
Vidalı şaft kısmı
Kalite sembolü

B
D
F

Cıvata şaftı
Firma işareti
Somun

1.2 Vida ne dir?
Vida helis şeklindeki bir kamanın, yani bir dik üçgenin bir silindirin üzerine sarılmasıyla elde
edilir (bak Şekil 2). Standartlaştırılmış vidalarda bütün ölçüler ve tanımlamalar standartlar ile
tam olarak belirlenmiştir.

P

P

P

P

d3

ϕ

π .d 2

d2
d

Şekil 2, Kamanın şafta sarılması
Helisel eğrilerde olduğu gibi buradada vida helisini üç ana faktör karakterize eder:


Adım, hatve (P) : Vidanın 360° dönüşünde almış olduğu, dönme ekseni yönündeki
yol.
Bölüm dairesi çapı (d2): Vida bir kanal şeklinde olduğundan burada üç çap vardır.
Vidanın değerleri bölüm dairesi çapı "d2" ile tanımlanır. Diğer çaplar başka
maksatlarla kullanılır. Fakat hatve her üç çap içinde aynı büyüklüktedir.
Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant değeri, hatvenin bölüm dairesi çap çemberinin
boyuna (π.d2) bölünmesiyle bulunur.
www.guven-kutay.ch

somuna göre aksi yöndür. hatvesi Ağız sayısı P.guven-kutay. aksi yöne çevrilirlerse gevşer.n Üç ağızlı vida Sağ helis Sol helis Şekil 3.1 Somunlar 4 Helis açısı "ϕ" ϕ P n d2 ° mm 1 mm tan ϕ = P⋅n π ⋅ d2 (1) tan ϕ = P π ⋅ d2 (2) Vidanın helis açısı Vidanın adımı. P Tek ağızlı vida P.Cıvatalar ve 1.2. Sol helis Şekil 4.n = Toplam hatve Bölüm dairesi çapı. Cıvata başı döndürülüyorsa. helis "sol helis" diye adlandırılır www. ovalama çapı Ağız sayısı standart vidalarda n = 1 dir.2. Sağ helis Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sağa doğru gidiliyorsa.ch . 1. helis "sağ helis" diye adlandırılır Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sola doğru gidiliyorsa.n Çift ağızlı vida P. Özel durumlarda kullanılan sol helisli vidalar ise saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı gevşer. Hareket yönü görecelidir (Şekil 3). aksi yönde ise sıkışır. Sağ helis vidalı cıvatada somun saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı sıkışır. Vidada ağız ve sağ-sol helis Şekil 5.2 Helis yönü Vidalar normal olarak sağ helisli vidadır.

d) Trapez vida. Dinamik yük altında çalışan bağlantılarda kullanılır. cıvata Şekil 7.2. Metrik vida Şekil 7 daki sembollerin tanımlaması d.3.22687 P D1 = d . b) Metrik ince vida.2 Metrik vida. Vida çeşitleri a) Metrik vida.1.R2 mm Yuvarlaklık yarı çapı −−− −−− d2 = D2 = d .54127 P h3 = 0.2. f) Yuvarlak dişli vida 1.2. Böylece çentik etkisi azaltılmıştır. H = 0.61343 P R1 = (H/6) = 0. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların vida şeklidir.3. www. Dış vida ucu kesilmiş ve iç vida içi yuvarlatılmıştır.1.D mm Vida anma çapı P mm Adım d2.1 Metrik vida. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri B d d2 P d3 H/6 D1 D2 D R1 H/4 H/2 60° Cıvatanın çap ölçüleri Dış vida. Yalnız adımı küçük olduğundan vida derinliği oldukca küçüktür. Uç açısı 60° dir.P H = cos 30° P .86603 P H1 = 0. Vida derinliğinin küçük olmasından dolayı çentik etkisi çok az olur.07217 P 1.64953 P d3 = d – 1.14434 P R2 = (H/12)= 0.ch .D2 mm Bölüm çapı d3. c) Whitworth vidası.2.3 5 Somunlar Çok kullanılan vida çeşitleri b) c) d) e) 30° 30° 55° 60° a) 3 0° 60° 3° f) Şekil 6.1 Metrik vida 1. Metrik vida Şekil 7 ile gösterilmiştir. e) Testere dişli vida. İç vida. ince Form olarak normal ISO-Vidasından farkı yoktur.guven-kutay.Cıvatalar ve 1. normal Makina imalatında en çok kullanılan vida tipidir ve .D1 mm Diş dibi çapı iç vida çekme çapı H mm Diş yüksekliği H1 mm Dişin değen yanak yüksekliği h3 mm Vidanın baş yüksekliği R1. 0.3.

R H İç vida.4/n −−− H = (1/tan27.2807 P D1 = d . d P d2 H/6 d3 R D1 D2 D R H/2 55° Cıvata çap ölçüleri Dış vida.3.64033 P R = 0.9605 P H1 = h3 = 2 H / 3 = 0. Whitworth vidası normal olarak yeni konstruksiyonlarda artık kullanılmaması gereken bir vida çeşididir. cıvata Şekil 8. Çeşitli cıvatalar www.D2 inç Bölüm çapı d3.64033 P d3 = d – 2 H1 = d – 1.D1 inç Diş dibi çapı ve iç vida çekme çapı −−− inç/n veya 25. Whitworth vidası Şekil 8 deki sembollerin tanımlaması d. somun h3 55° H1 H/2 Somun çap ölçüleri H/6 Normal Whitworth-Vidası değerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir.D inç Vida anma çapı P inç Hatve.2 Whitworth-Vidası Whitworth vidası normal "Whitworth vidası" ve "Whitworth boru vidası" olarak iki ayrı çeşittir.2807 P Şekil 9.guven-kutay. TS 6l/Nisan 1978 Standartı Whitworth boru vidasını standart dışı bırakmıştır.13733 P d2 = D2 = d – H1 = d – 0.2. Her ikisinin de diş biçimi aynıdır.ch .1. h3 inç Vidanın baş yüksekliği R inç Yuvarlaklık yarı çapı d2.Cıvatalar ve 6 Somunlar 1. Fakat yurdumuzda çok yaygın olduğundan (aşağı yukarı metrik vidaya kıyasla %30) bilmekte fayda vardır.5°) P ⇒ H = 0. Ancak normal Whitworth vidası daha 1971 de Türk Standartlarına alınmışken. Adım n inçteki (parmaktaki) diş sayısı − H inç Diş yüksekliği H1.

4 7 Somunlar 2 d3 d2 d dD dG d Gmax dD rC dD β Y m Şekil 10.2. delik çapı ug Vidanın şafta geçiş boyu dŞ Şaft çapı uu Vidanın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı.guven-kutay. profil açısı www. kafa yüksekliği b Vida boyu kk Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı LSI Parçaların veya cıvatanın sıkılan boyu d Anma çapı ≈ diş üstü çapı LŞ Şaft boyu d2 Bölüm dairesi çapı.ch .Cıvatalar ve Cıvata ve vidada terimler C B ug d LŞ c P β L Sı 3 1 H b L k kk s uu dŞ dA dG dA A e t t dG 1. Cıvata ve vidada terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı. adım dA Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı dD Kafa veya somun altı dış çapı t Cıvata kafa yuvası derinliği dİ Kafa veya somun altı iç çapı rC Kafa altı köşe yarı çapı dG Geçiş deliği çapı. ovalama çapı m Somun kalınlığı d3 Diş dibi çapı P Hatve.

ch 8 .5 Somunlar En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yıldız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar d) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11. En çok kullanılan cıvatalar ve somun www.2.Cıvatalar ve 1.guven-kutay.

Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 12 ile gösterilmiştir. Anahtar ve tornavidalar Şekil 13.ch . Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları diye ikiye ayrılırlar.6 Anahtar ve tornavidalar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavidalarla yapılır. Anahtarlar ve tornavidalar baş veya uçlarına göre adlandırırlar. Çeşitli somunlar www. Düz tornavida Yıldız tornavida İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yıldız anahtar Şekil 12.guven-kutay.2.Cıvatalar ve 9 Somunlar 1.

12. 8. ½ . 16 13. 20 5. 9/16 . 10. 8. Normal diş UNC ASME B18. 7. 10. 10. Altıköşe cıvata Yarım paso. Flanşlı altıköşe cıvata DIN 6921 DIN 1665 ISO 4162 EN 1662 M5. 8.1 ¼ . Altıköşe cıvata İnce diş. 20 M8. 10.Cıvatalar ve 10 Somunlar Tablo 1. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart cıvatalar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO TSE Piyasada bulunan standart büyüklükler 1. ½ . 3/4 7. 6.guven-kutay. 14.1 ¼ . 20 . Inbus cıvata Yarım paso DIN 912 EN ISO 4762 M5. Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5. Alıştırma cıvataları DIN 7968 www. 8. 14. 16. 3/4 8. 18. 3/8 . 18. İnce diş UNC ASME B18. 6. 20 TS 1021/2 M5. 5/8 . 14. 6. 5/8 .2. 12. 16. 10. 7/16 . Altıköşe cıvata Yarım paso. 16. 10. Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5. 18. 16. 18. 18.ch TS 1021/4 M5. 10. 8. 8. 7/16 . 12. 10. 12. 14. Yarım paso DIN 7991 EN ISO 10642 M5. 14. 6. 5/16 . 12 12. 14. 9/16 . 12. 8. 5/16 . Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 3. 12 11. 6. 20 9. 20 6. Havşa başlı inbus cıvata. 6. 8. 16.2. 10. 12. Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 4. 6. 3/8 . 12 10. İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5. 12. 14. 6. 16. Altıköşe cıvata İnce diş. 10. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 2. Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8.

12.guven-kutay. Altıköşe ince somun DIN 439-2 M6. 16 Altıköşe ince somun EN ISO 8675 İnce diş M8. 16. 14. 14. 8. 8 DIN 936 X YZ Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6. Fiberli altıköşe kalın DIN 982 / somun / DIN 985 Fiberli altıköşe somun M6. 3/4 X YZ 16. 8. 14. 5/16 . 10. 16. 7/16 . Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart somunlar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO X YZ 14. 10. 18. 8 www.2 ¼ .2. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8. 12 / M6. 18. 8 X YZ 21. 10. 20 Altıköşe inç somun ASME B18. 14. ½ . 8. 12. 14. 8. 18 19. Piyasada bulunan standart büyüklükler Altıköşe somun 8 X YZ TSE 8 X YZ 17. 10. 12. 16. 12 Altıköşe kontra somun M8. 12. 8.ch . 14. 10. 6. 12. 8 DIN 934 EN ISO 4032 M4. 5/8 . 14. 16 23. 12 22. 9/16 . 15. 7. 10. 5. 10. 16. 8. 20 Altıköşe somun İnce diş EN ISO 8673 M8. 10. 3/8 . 12.Cıvatalar ve 11 Somunlar Tablo 2. 10. 10. 12. 20 8 X YZ 18. 18. 8 X YZ 20. 16 Flanşlı altıköşe somun DIN 6923 ISO 4161 M6.

Cıvatalar ve 2 Somunlar 12 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar.FİŞ 1. Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyledir: FB Cıvata ekseni doğrultusunda boyuna kuvvet FİŞ Cıvata ekseni doğrultusunda işletme kuvveti FE Cıvata eksenine dik enine kuvvet.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır. FB .1 Vida 3. 2. • Bağlantı cıvataları.2 Somun Somun 3 3.guven-kutay.ch .1. 2.FİŞ Şekil 14.2 Cıvata şaftı FE Sıkılan 2 parçalar 1. enine kuvvet www.3 Cıvata kafası FE 3.1 Vida 1.1 Cep Somun FB . Makina yapımında ve Çelik konstruksiyonda • Hareket cıvataları • Ölçü cıvataları • Sıkıştırma ve germe cıvataları • Ayarlama cıvataları Bu seminerde yalnız makina yapımında kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır.2 Somun Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi 1. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 de şematik olarak gösterilmiştir. Cıvatalar genelde hemen hemen bozulmadan vede sakatlanmadan çözülebilen bağlantı elemanlarıdır.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısımda toplanırlar.

Cıvata bağlantısının birinci ödevi.2 Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. Kuvvetlerin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler. Ön germe kuvvetinin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları. www. 2 1 Şekil 15. Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara dağılımı.s. Torsiyon momenti. İkinci durumda (işletmede) etken olan değerler şunlardır: • • • • • • • Cıvatayı ekseninden “Eksenden boyuna zorlayan” veya eksen dışından “Eksen dışı boyuna zorlayan” işletme kuvveti.Cıvatalar ve Somunlar 13 2. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber dış kuvvetlerinde etkisi altındadır. Cıvata bağlantısı bu ödevi yaparken iki ayrı durum ortaya çıkar. sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay. İkinci durum: cıvatanın işletmedeki hali. Erozyon ve korezyon etkileri.ch . Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısında. Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı. İşletmedeki boyuna veya enine ısı etkisi.guven-kutay. kuvvet ve momenti bir parçadan öbür parçaya bozulmadan aktarmasıdır. Bu durumda cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altındadır. Birinci durum: cıvatanın montaj ve montajdan hemen sonraki halidir. Birinci durumda (montajda) etken olan değerler şunlardır: • • • Sıkıştırmadan doğan ön germe kuvveti. v. parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak düşünülür. Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine dik kuvvet).

Bu diyagramdan cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy değişimi (f) görülür. Fİş Şekil 17.guven-kutay.2 İkinci durum. Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni doğuyor (Şekil 16 b).2. işletme kuvveti Fİş cıvatayı daha çok Fİş çekiye. Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya. Cıvata bağlantısının birinci durumunu (Şekil 18) ve işletmedeki zorlama (Şekil 19) görülür. parçaların sıkışma kuvvetinin doğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp. uç değeri cıvatanın uç değerine kaydırıyor. F F FÖN Cı va Uz tada am a fC fC ntı pa rçalar ında Sıkışm a Bağla α f a alarınd tı parç a Sıkışm α Bağlan Cı v Uz atad am a a FÖN β f fP −F ÖN −F ÖN a) b) Şekil 16. İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası dayanma yüzeyinden ve somun dayanma yüzeyinden etki gösterdiğini bir an kabul edersek. plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz. Bu fonksiyonun doğrularının tanjant değerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir. Ön germe diyagramı Bu durumu Kuvvet-Yol diyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar.2. Ön gerilmeli cıvatanın işletmedeki hali www. 2.1 Birinci durum. cıvatayı çekiye.Cıvatalar ve 14 Somunlar 2. Rötscher (Röçer) bu diyagramı alıp.ch . montajdaki hal Cıvata kafasının veya somunun döndürülmesiyle cıvata montajda bir ön germe kuvveti ile yüklenir. işletmedeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımızda. plakaları daha az basıya zorlayacaktır. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafından değilde plakalar tarafından karşılanacaktır. bağlantı parçalarıda çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar.

2 veya Akma sınırı) FÖN M FP Fİş FÖN M FSy F0.2 F ÖNM = FSı FÖN α fOt A νA F0. FCTop İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9. α fC Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede cıvatanın boy uzaması [mm] 5. Şekil 18 nında analizini yapmış oluruz. Cıvatayı işletmede boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek kuvvet. β fP Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede plakaların boy kısalması [mm] 6. F0. f fP Şekil 19. ± Fg İşletmede genlik kuvveti [N] Burada verilen deyimlerin açıklamasını teker teker yapalım. νA Emniyet aralığı [1] 4.Cıvatalar ve 15 Somunlar F β fC β fC +Fg −Fg For B F C Top p0.2 (R p0.guven-kutay. Şöyleki.2 Şekil 19 nin analizini yaparsak. Fİş FEk FP ∆f İşletme kuvveti.2 F νA %10 R p0. Montajda ön germe diyagramı 1.2 fP FEK ∆f α f Şekil 18. FÖNM Montajda sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya FSıM sıkma kuvveti [N] 3.ch .2 Rp0.2 AGE C %90 R %90 R p0. FÖN FSı ∆FÖN fOt İşletmede ön germe kuvveti [N] İşletmede geriye kalan sıkma kuvveti [N] İşletmede oturmadan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] İşletmede oturmadan oluşan boy değişimi [mm] 7. www.2 (R p0. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] Plaka kuvveti.2 veya Akma sınırı) FÖN %10 R p0. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] Ek kuvvetten oluşan boy değişimi [mm] 8. İşletmede ön germe diyagramı Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri [N/mm2] Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm2] 2.

1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0. Burada birinci rakkamın 100 ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili kopma "Rm" XY Z mukavemet değerini.Cıvatalar ve 16 Somunlar 2. Eğer verilen donelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ).2.2 ⋅ FÖNM ⋅ d 2 ≈ 0.guven-kutay. d A GE = Şekil 21.8 dir.2 AGE (3) N/ mm2 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri mm2 Cıvatanın gerilim kesit alanı 2.2. Cıvata malzeme değerleri Rm = 8 x 100 = 800 N/mm2 Re veya Rp0. Şekil 20. Şekil 20 de gösterilen cıvatanın kalitesi 8.2.159 ⋅ P + 0.2 = 8 x 80 = 640 N/mm2 2. 2.2.8 malzemesinin garantili akma "Re veya Rp0.1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0. Buda A3 alanıdır. ikinci rakkamın kendisinin on katı ile çarpımı cıvata 8.2.1.1.ch (5) (6) .577 ⋅ µ V ⋅ d 2 + µ K ⋅ rK MSı ≈ 0.2" mukavemet değerini verir.2" Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0.2 Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" değerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur.2 Cıvata gerilim kesit alanı "AGE" Cıvatanın gerilim kesit alanı"AGE" Şekil 21 ile gösterilmiştir. F0. MSı = FÖNM ⋅ (0.2. Şekil 20 örneği.2" formül ( 3 ) ile bulunur. Böylece.17 ⋅ FÖNM ⋅ d www.2 = R p0.2 ⋅ A GE Rp0.2" Cıvata malzemesinin kalite sayısından malzemenin mukavemet değerleri çıkarılır. Gerilim kesiti A GE d2 d3 dGE A GE = 2 π d GE 4 + d 2 d3 d GE = 2 Hesaplarda dahada emin olmak için dGE çapı yerine d3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"AGE" hesaplanır. Cıvatanın gerilim kesit alanı π d32 (4) 4 bulunur.2. ( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır.2.

Sıkma momenti faktörü "αSı" Sıkma metodu Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metodu. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.2.2.9 MSı 1. hatve Vidanın sürtünme katsayısı Cıvata kafasının sürtünme katsayısı Cıvata kafasında moment etki yarı çapı Bölüm dairesi çapı. Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu: İstenilen toleranslar ile değerleri elde etmek vida ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıdır. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.9 ⋅ R p0.guven-kutay. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol edilir. Bunun için özel hallerde kullanılır. www.5 ±60% yoktur 4.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0. Profil çapı Anma çapı. İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma.0 ±20% 0. Eğer kabul edilen değerler hakikatteki değerlere uyuyorsa istenilen toleranslar elde edilir. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir. Fakat bu çok pahalı ve oldukça zor bir yoldur. karışık ve pahalı bir işlemdir.2 yoktur 1. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma.ch Ön germe kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αSı Rp0.Cıvatalar ve FÖNM = FÖN90 = FÖNM P µV µK rK d2 d Rp0. vidanın dış çapı cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri Cıvatanın gerilim kesit alanı Gerilim çapı dGE = (d2+d3)/2 2.159 ⋅ P + 1. Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metodu: İstenilen hassasiyet tam olarak elde edilir.1 Montajda sıkma momenti "MSı" Pratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlardır: • • • Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu: Burada istenilen hassasiyete ulaşılması oldukça kolaydır. Cıvata boyunu ölçme EÖB-metodu (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır.155 ⋅ µ V ⋅ d 2 )  d0  2 (7) Montajda ön germe kuvveti Adım.2.0 . Sıkılan cıvatalardan en az 10 adedi veya duruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol edilir.2 AGE d0 N mm 1 1 mm mm mm N/ mm2 mm2 mm 17 Somunlar 0. Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır. Bu çok zor.85 MSı 2.6 ±40% 0. Tablo 3.

Cıvatalar ve

18

Somunlar

Sıkma momenti faktörü αSı şu orantıyı belirler:
F
M
αSı = ÖNM max = Sı max
FÖNM min MSı min

MSı max = MSı min ⋅ αSı

(8)

Görüldüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen değerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön
germe kuvvetini tam elde etmek uygulamada ve genel cıvata bağlantılarında imkansızdır.
Sıkıştırmada çeşitli etkenlerden ötürü sıkıştırma momenti dalgalı değer göstermektedir.
Sıkıştırma faktörü (αSı) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine
olan oranı olarak kabul edilir. Bu değer daima birden büyüktür.
2.2.2.3 Emniyet aralığı "νA"
Ön germe diyagramında, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak
görülür. Emniyet değeri sıfırdan büyük olarak görüldüğü müddetçe bağlantı emniyetlidir.
ν A = F0,2 − FCTop > 0
(9)

F0,2
FCTop

N
N

Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet

2.2.2.4 Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α"
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz.
tan α =

1 FÖNM FEK
=
=
δC
fC
∆f

δC =

δC
fC
FÖNM
∆f
FEK

mm/N
mm
N
mm
N

fC

=

FÖNM

∆f
FEK

( 10 )

( 11 )

Cıvatanın elastik esnekliği
Cıvatanın montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması
Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı

Cıvatanın elastik esnekliği "δC "
i

i

Li
E ⋅ Ai
1 C

δ C = ∑ δi = ∑
1

Li
EC
Ai
k K. d

( 12 )

mm
Cıvatadaki silindir elemanın boyu
2
N/mm Cıvatanın elastiklik modülü
mm2
Boyu verilen silindir elemanın kesit alanı
kSo .d

LSı

Şekil 22, Cıvatadaki silindir elemanlar

LV

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

19

Somunlar

2.2.2.5 Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β"
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz.
tan β =

1 FÖNM FP
=
=
δP
fP
∆f

δP =

δP
fC
FÖNM
∆f
FP

mm/N
mm
N
mm
N

fP
FÖNM

=

( 13 )

∆f
FP

( 14 )

Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği
Plakaların montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması
Plaka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı

Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δP "
δP =
LSı
EP
AEŞ

mm
N/mm2
mm2

LSı
E P ⋅ A EŞ

( 15 )

Sıkılan parçaların boyu
Sıkılan parçaların elastiklik modülü
Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşdeğer kaval silindirin kesit alanı

2.2.2.5.1 Eşdeğer kaval silindir

DEŞ

s=d D
Ana parça

Ek parça

ϕB

L1

ϕ

ϕR

FÖN
d
dG

p

FE
MSo

m

FÖN

L2

dD
dG

FE

L Sı

LSı

k

Eşdeğer
Kaval silindir

Esneyen hacim
Sıkışan hacim
Kuvvet dağılım
konisi

M Vi
DP

Şekil 23, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Şekil 24, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı “ AEŞ “
Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasından yalnız sıkıştırılan parçanın
cıvata yakınındaki kısmı elastik olarak şekil değiştirir. Burada kuvvetler cıvata kafası ile
somun arasında çift koni olarak etkilidir. Rötscher'e göre koni açısı ϕR = 45° , ve Birger 'e
göre ϕB = 30° dir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil
değiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla
belirlenir. Buda pratikte pek kullanılmaz. Pratikte standartların önerdiği basitleştirilmiş
formüller kullanılır. Yapılan deneylerde bu hacmin şekli fıçı ile koni arasında, paraboloid
www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

20

Somunlar

olarak görülmektedir. Esneğen hacmin içindeki delik çapı, geçiş deliği çapı “dG“ kadar kabul
edilir. Hesaplarda geçiş deliği etrafında oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul
edip, aynı esneme özelliği olan, eşdeğer hacimde bir kaval silindir alınır.
Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemelerden oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik
esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kadardır ve şu şekilde hesaplanır:
δ P = δ1 + ....... + δ N
δ1 =
δ1
LP1
EP1
AEŞ
δN
LpN
EPN

L P1
L PN
... δ N =
E P1 ⋅ A ES
E PN ⋅ A ES

mm/N
mm
N/mm2
mm2
mm/N
mm
N/mm2

D

1. Parçanın elastik esnekliği
1. Parçanın sıkıştırılan boyu
1. Parçanın Elastiklik modülü
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı
N ninci parçanın elastik esnekliği
N ninci parçanın sıkıştırılan boyu
N ninci parçanın Elastiklik modülü

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı. Eğer ölçüler DP ≤ dD, ise:
A EŞ =

LSı

dG

DP

Şekil 25, Eşdeğer silindir
dD

LSı

dG

dEş
DP

Şekil 26, Eşdeğer silindir
D

dD

mm

DP

mm

dG
LSı

mm
mm

)

( 17 )

L ⋅d
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
x = 3 Sı 2 D
DP
Eğer ölçüler dD ≤ DP ≤ dD+ tan ϕ . LSı ise:
π 2
π
2
2
( 18 )
A EŞ = ⋅ d D − d G + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1) − 1
4
8

(

[

)

]

dD
mm
Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
DP
mm
Esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı
dG
mm
Geçiş deliği çapı
LSı
mm
Sıkma boyu
Ölçü bağlantısı dD ≤ DP ≤ 1,5.dBD için sıkıştırma boyu
max. LSI/d =10 olarak sınırlanır.

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
Eğer ölçüler DP > dD+LSI ise:

LSı

A ES =

Şekil 27, Eşdeğer silindir

(

π
2
⋅ D 2P − d G
4

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı,
baş altı dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

dG

dEş
DP

( 16 )

dD
DP

mm
mm

dG
LSı

mm
mm

(

)

x=3

[

LSı ⋅ d D

(d D + LSı )2

]

π 2
π
2
⋅ dD − dG
+ ⋅ d D ⋅ LSı ⋅ (x + 1)2 − 1
4
8

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

www.guven-kutay.ch

( 19 )

Tablo 4.2.5 3 4 3 4.guven-kutay.ch .temas yüzeylerinin hassaslığı.5 6. . 2. .Cıvatalar ve 21 Somunlar Bu formüller şu şartlar ile geçerlidir: • Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı. Oturma değeri fOt µm olarak (Schrauben Vedemecum) Yüzey pürüzlülük değeri.2.temas yüzeylerinin sayısı. .5 Her parça arası için 1.5 2.6.6 İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" İşletmede oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklüktedir: FÖN = FÖNM − FOt FÖN FÖNM FOt N N N ( 20 ) İşletmede ön germe kuvveti Montajda ön germe kuvveti Oturma kaybı kuvveti FOt = ∆FÖN Montajda ön germe kuvveti genelde Tablo 31 ile bulunur. Esneme şu şartlara bağlıdır: .2. Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur. www.5 3. sıkılan parçalar bir sürü ince parçadan oluşmamalı.5 2 3 2 2.2.7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönündeki kuvvettir.1 Oturma değeri Oturma değeri için “ Bauer & Schaurte Karcher GmbH “ firmasının yaptığı deneyler sonucu verdiği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır.sıkılan parçaların mukavemeti. Oturma kaybı kuvveti formül ( 21 ) ile hesaplanır: ∆FÖN = FOt = fOt δC δP mm mm/N mm/N f Ot δC + δ P ( 21 ) Oturma değeri Cıvatanın elastik esnekliği Plakaların elastik esnekliği 2. RZ µm olarak Vida yüzeyi fOt Boyuna yükleme RZ<10 Enine yükleme 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ<10 10<RZ<40 40<RZ<160 3 3 3 3 3 3 Cıvata kafası ve somunun her biri için 2. Yani.2. • Sıkılan parçaların değen yüzeyleri düz olmalı.temas yüzeylerinin yeri. • Temas eden parçaların yüzey esnemesi dikkate alınmamıştır.2.

işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıdır.FÖN Şekil 28.FÖN (δC + δP ) . n = L'Sı / LSı = 0. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıdır. FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − φ) ∆f δP mm mm/N ( 25 ) Plaka kuvvetinden oluşan boy değişimi Plakaların elastik esnekliği www.ch .1 Ek kuvvet " FEk " Ek kuvvet.5 olarak alınır.2 Plaka kuvveti " FP " Plaka kuvveti.2.7.FÖN f δP . Ön gerilim diyagramı Kuvvet oranı. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' den (Şekil 28) şu bağıntı yazılır: F A B δP ⋅ FÖN FEk δP FÖN = = Fİş (δC + δP ) ⋅ FÖN δC + δP Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C F φ = Ek Fİş β α A' Kabul edildiğinden ek cıvata kuvveti : FEK = φ ⋅ Fİş φ Fİş FEK Somunlar FP Fİş Cıvatalar ve ( 22 ) C' δC .7.5 n = L'Sı / LSı = 0.7 Şekil 29. İşletme kuvveti 1 N φ = n ⋅ φ' Kuvvet oranı " φ " φ' = Basit kuvvet oranı " φ' " ( 23 ) δP δC + δ P ( 24 ) n = L'Sı / LSı = 0. pratikte φ = 0.2.22 2.2.3 LSı L'Sı L'Sı LSı L'Sı L Sı Kuvvet dağılım faktörü " n " pratikte 0. Kuvvet dağılım faktörü 2.2.guven-kutay. Şu şekilde hesaplanır.35 alınır.

guven-kutay.2.9 İşletmede genlik kuvveti "± Fg " Makina yapımındaki cıvata bağlantıları.2.2.Cıvatalar ve 23 Somunlar 2. Burada devamlı dalgalı zorlama.7.2. 2.9.2.9. genelde ek cıvata kuvvetinin etkisiyle dinamik.ch ( 30 ) .2. yükleme sayısı NL ≥ 106 ile hesaplanır.8 İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekilde hesaplanır: FCTop = FSı + FEk = FSı + Fİş ⋅ (1 − φ) = FÖN + FEk = FÖN + Fİş ⋅ (1 − φ) FSı FEk Fİş φ FÖN N N N 1 N ( 27 ) İşletmede sıkıştırma kuvveti Ek kuvvet İşletme kuvveti Kuvvet oranı İşletmede ön germe kuvveti 2. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG).FİŞmin ± Fg = ± FEKmax FEKmin = ⋅φ 2 2 www. Bu hesaplarda cıvatadaki genlik gerilimi (σg) çok önemlidir. ∆f = FP ⋅ δP == FEk ⋅ δC ( 26 ) 2. cıvatadaki genlik geriliminden (σg) büyük olmalıdır. FİŞmax .1 Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi ± σg = ± Fg A3 N mm2 Fg A3 ≤ ± σG ( 29 ) Genlik kuvveti Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı AGE yerine daha emniyetli hesap yapmak için pratikte A3 kesit alanı kullanılır.3 Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " Ek kuvvetten oluşan boy değişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yardımıyla bulunur.2.2 Genlik kuvveti “ Fg “ : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekilde hesaplanır. Bu şartı bir formülle göstermek istersek. dinamik kontrolda ispatlanacak şartı buluruz. yani dalgalı zorlanırlar. SChe = SChe σg σG SCger 1 N/mm2 N/mm2 1 σG ≥ SCger σg ( 28 ) Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı Cıvatadaki genlik gerilimi Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 2.2.2. Cıvatadaki genlik gerilimi (σg) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG) bire bir karşılaştırılır.2.

75 ⋅   d  Vida çekildikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(OV) “:  FÖN  ⋅σ σG (OV) = ± 2 −  G ( İS) F 0 . Bu tabela Textron Verbindungstechnik GmbH & Co.9 kaliteli malzemenin σor σG σG 2 devamlı mukavemet Emniyetli titreşim. B N/mm olarak edilen cıvataların (piyasa somunu veya 1200 cep somun ile yapılan bağlantılarında) 1080 12.2. Bu formüller 8. Eğer özel bir şart yoksa SCger = 1 alınır: SCger = 1 .25 (2) www. Cıvatanın genlik mukavemet değeri Tablo 5 den okunabilir. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının önerdiği değerlerdir.9 900 fazladır.ch ( 33 ) .3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “ Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG). İslah edilip ovalama metoduyla imal σÇ. 800 islah edildikten sonra ovalama metodu ile imal edilen cıvataların devamlı 8.9 devamlı mukavemet güçleri.2. ND = NY σGZ( İS) = σG ( İS) ⋅ 3 N D / N X ve σGZ(OV ) = σG (OV) ⋅ 3 N D / N X alınır.8 640 600 mukavemet güçlerinin. Gerekli olan emniyet sayısı için şu değerler önerilir.9 kaliteli Civatada 6. Pratikte bu değerlerin kullanılmasında fayda vardır.6 değeri “ σG “ ya analitik olarak veya 200 tabeladan bulunabilir. işlenip 1000 sonra islah edilen cıvatalardan daha 10.guven-kutay..9. diğer imalat 540 metodu ile imal edilen cıvatalardan iki 10.9 kat yüksek olduğu görülmüştür. Rp0. 10.2 ön germeli cıvatalar için geçerlidir 0 200 400 600 800 1000 1200 2 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri analitik olarak aşağıdaki formüllerle bulunur.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.Cıvatalar ve 24 Somunlar 2. 2   ( 32 ) Formül yükleme katsayısı NY ≥ 2. Şekil 30 islah edilip ovalanarak imal edilmiş vida ve σÖN = 0. Cıvata genlik mukavemeti 400 300 malzemesinin genlik mukavemet 5. Ovalama ile vida çekildikten sonra islah edilmiş cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(İS) “:  180  + 52  ( 31 ) σG ( İS) = ±0.8 kaliteli standart cıvatalar için geçerlidir. yüksek temperatur veya korosyon etkisinde olan σor N/mm olarak cıvataların mukavemet değerleri. ortalama gerilim (σor) değerinden ve çentik etkilerinden ötürüde aynı malzemenin normal devamlı mukavemet değerinden daha küçüktür.7 . Cıvata malzemesinin devamlı mukavemet mekanik özellikleri ya deneylerle veya diyagramı ait oldukları literatürden alınmalıdır.. Yapılan araştırmalar sonucu. 1. yani Şekil 30.

Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.2..6 8.8 . Daha büyük momentler için özel sıkma redüktörleri kullanılır.Cıvatalar ve 25 Somunlar Genlik kuvvetinin oynadığı ortalama kuvvet şu şekilde hesaplanır (bak Şekil 19): For = FÖN + 0.6 ve 5.2. www. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 2.ch .5 ⋅ FEk FÖN FEk N N ( 34 ) Ön germe kuvveti Ek kuvvet Tablo 5.9 < M8 50 60 100 M 8 .9 ve 12. bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1’250 Nm ile sıkıştırılır. 12..84 Umdrehungen 0.. Şekil 31 de görülen redüktördeki yazılar şudur: 25 Umdrehungen 25 giriş devir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 2’500 Nm Çıkış momenti 2’500 Nm 0. Sıkma redüktörü Bu redüktörle örneğin.guven-kutay.. Tork anahtarı.4 Cıvata sıkma redüktörü Normal çalışmada bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar.. ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara denir.9 10. M12 40 50 90 M14 ..84 çıkış devir sayısı Şekil 31.9.

Somun ve somun vidasınıda eğik düzlemde kayan kütle olarak kabul edelim (Şekil 32). 3. Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yardımı ve çevre kuvveti etkisiyle meydana gelir. Vidada kuvvetler Buradaki dik üçgenin yardımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: FSÜR ϕ FÇE FES ϕ ρ+ Kaldırma ϕ ρ FN FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ + ϕ) ( 35 ) FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ − ϕ) ( 36 ) İndirme FÖN ϕ FÇE N Çevre kuvveti ρ ° Sürtünme açısı F N Kuvvet ϕ ° Vidanın helis açısı Şekil 33. d2 Şekil 32. 2. KALDIRMA İNDİRME FN FN FÖN FÖN FSÜR FÖN FÇe FÇe FÇe ϕ FSÜR P d2 π . Vidanın bir ağızının açılımı vidanın helis açısını açı alan eğik düzlemi verir.Cıvatalar ve 3 26 Somunlar Bağlantıda gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1. indirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33. Formül F( 35 )). Yükün kaldırılması Kaldırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33. ön germe kuvveti FÖN iç ve dış vida yanaklarının göreceli olarak dönme hareketi ile sağlanır. Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşemeden doğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmadan önce cıvata vidasındaki kuvvet analizini yapalım. www.ch . Formül F( 36 )). Kuvvet ve eğime göre vidada kilitlenme durumu ortaya çıkar. Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli vidayı ele alalım.1 Vidada kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarında.guven-kutay.

oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinden büyükse kilitlenme olur.ϕ > 0 ve FÇE < FSÜR olur. ρ ≥ ϕ ρ = ϕ ise. Yani.2 Kilitlenme.ch . β/2 β Fr Radyal kuvvet: Fr = FÖN ⋅ tan (β / 2 ) β β/2 FBi Vida yanaklarındaki kuvvetler: Bileşik kuvvet: FÖN Şekil 35.guven-kutay. www. ρ . FÇE = 0 ise. Eğer Eğer Eğer FÇE FSÜR FN ϕ FÖN FSÜR FÇE FES ρ− ρ FN ϕ FES F ÖN ϕ ρ ρ−ϕ ϕ ϕ Şekil 34. böylece FÇE = 0 olur. tan ( ϕ . Yük indirme durumları Buradaki veriler yalnız küçük eğimli vidalar (β ≤ 60°) için geçerlidir. her şartta sürtünme kuvveti sıfırdan büyüktür. kendinden kilitlenmelidirler. ρ > φ ise. Vida yanaklarında kuvvetler ( 37 ) FBi = FÖN N β ° FÖN cos(β / 2) ( 38 ) Bağlantıda ön germe kuvveti Uç açısı Cıvata vidaları standart durumda.ρ ) = 0 dır.Cıvatalar ve 27 Somunlar 3. Eğimi büyük olan vidalarda sıkışma göz önüne alınmalıdır. yani piyasadan satın alınma şekilleriyle.

Cıvatalar ve 28 Somunlar 3. yani. • Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı µK ve µB mümkün olduğu kadar yüksek tutulmalı.d) .5.5. önlem olarak inanılan vede işletmede fonksiyonunu gösteren bir çözümdür.d) alınır. F ⋅ L3 f = E Sı 12 ⋅ E ⋅ I y LSı = 3 E Iy f FÖN µB N/mm2 mm4 mm N 1 12 ⋅ E ⋅ I y ⋅ f FÖN ⋅ µ B ( 39 ) ( 40 ) Cıvata malzemesinin elastiklik modülü Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti Cıvatanın sehimi Ön gerilme kuvveti Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı Formül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize edilince: • Cıvata malzemesinin elastiklik modülü küçük olmalı. Burada dikkat edilecek husus.ch . Tırnaklı conta oldukca emniyetlidir. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa. Cıvata malzemesi tam. Bunun yanında sıkma momentininde paralel olarak düzeltilmesi gereklidir. Örneğin: Isıdan doğan enine hareketler gibi. cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıdır. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarında gevşemeye karşı. Bağlantı sıkışmadığından somun veya cıvata kendiliğinden dönmeye başlar. esnek cıvata.d (3. LSı ≥ 4. • Yüksek ön gerilme kuvveti FÖN ile bağlantı sıkılmalı. www. • Eğer bu konstruksiyon tedbirleri alınamassa.guven-kutay. Yoksa ön gerilme kuvveti genede küçük kalır. • Cıvata sehimi küçük olmalı. Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap değerinin oranı. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı rondelayı öneririm. Kendiliğinden gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: • Gerekli büyüklükte sıkma boyu.d (4. • Cıvata çapı küçük olmalı. Çoğu zaman firmada bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır. sıkma boyu hesaplanır.: Standart metrik normal ISO vidalı cıvata bağlantısı Standart metrik ince dişli ISO vidalı cıvata bağlantısı LSı ≥ 4. • Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vede sıkma metodunun tam verilmesi gereklidir. önerilmez. yani %90 Re kullanılmalı. Yaylı rondela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybından ortaya çıkar. bağlanan parçaların yüzey basıncını kaldırıp kaldıramamalarıdır.

ch . Tırnaklı rondela ve cıvata başı 3. Kaybolmaya karşı ya yukarıdaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımından emniyetli yapılmalıdır.Cıvatalar ve Somunlar 29 Şekil 36. Tel ile emniyet önlemi Şekil 38.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altında olan cıvata bağlantılarında gevşemeden sonra bağlantı kendiliğinden çözülüp bağlantı parçaları düşüp kaybolabilirler. ama parçalar düşüp kaybolmazlar. Şekil 37. Pim ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez. www.guven-kutay.

Veya hiç hesap yapılmadan doğrudan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmelidir: • Cıvataya gelen yük. 4. • Cıvatanın kalitesi ve şekli.guven-kutay. Burada seçimde şu durumlar dikkate alınır: a) Tam eksenden zorlamada ve esnek cıvatalarda bir boy küçük. Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n . Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericidir.2 mm2 N N/mm2 3.5 . Hesaplanan alan statik ve eksen dışı zorlama altınadki şaftlı cıvatalar içindir. buhar kazanlarında veya basınçlı kazanlarda ise muhakkak kuvvet belirlenmesinde ve hesap sonuç karşılaştırılmasında bu konular için geçerli standart ve şartnameler muhakkak dikkate alınmalıdır.35 değeri bulunur. yüzeylerinin doğrudan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarında rijit olduğu kabul edilerek verilmiştir.5 değeri alınır. cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: FEK = φ ⋅ FİŞ ≤ 0. En büyük basit kuvvet oranı φ' değeri için kır döküm bağlantısı aşağı yukarı φ'max = 0. normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni dışında etki göstermesi halinde geçerlidir. 0.1 ⋅ R p0.5 ⋅ FİŞ R p0. φ' = 0.ch . Buradaki bilgi ve değerler. İlk eskiz yapıldığında cıvatanın kalitesi belirlenip. www. çelik konstrüksiyonda. Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 değerleri 50° – 60° C ye kadar.2 ⋅ A GE A GE ≥ φ ⋅ FİŞ 0. elastik durumda birbiri ile bağlanmış parçaların.2 ( 41 ) Pratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: Konstruksiyon ölçüleri daha belli olmadığından burada genel kabule gidilir.1 ⋅ R p0.7 ≈ 0. b) Dinamik zorlamada bir boy büyük cıvata alınır. • İşletmedeki yüklemenin şekli.7 alınır. Bunu formül ( 42 ) ile işleyelim. A GEger ≥ AGEger FİŞ Rp0.Cıvatalar ve 4 30 Somunlar Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kaldırma ve taşıma aletlerinde. Kuvvet dağılım faktörü içinde n = 0.2 ( 42 ) cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İşletme kuvveti Cıvata malzemesinin akma mukavemet değeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasından sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (AGE) göre cıvata seçilir.

3 10 16 20 25 40 63 80 4. 8.--36 .6 2..9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27 12.3 10 16 20 25 40 63 80 100 Dinamik boyuna 1..8 6 6 5 8 8 6 10 10 8 14 12 10 16 14 12 20 20 16 24 20 20 24 27 20 30 27 24 --.8 . Örnek: Aşağıdaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz. tam eksenden bir boy küçük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. .0 1. FİŞmin = 4.5 4.. 8.--.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Esnek cıvata bir boy büyük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.ch M 10 M10 M 14 M14 M 12 M10 M12 .6 4. İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.8 kalitesi en ekonomik ve bütün dünyada her yerde bulunan metrik cıvatadır.8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30 10.6 kN Boyuna kuvvet cıvata ekseni dışından etkili ve dinamik.9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24 Çözüm: Genelde Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8.Cıvatalar ve 31 Somunlar a) Esnek cıvatalarda (dmin ≈ 0. . Cıvatada işletme yükü FİŞmax = 8...8 5.8 6.2 kN. Çünkü 8. b) Kuvvetin tam cıvata ekseninde etkili olması halinde bir basamak geri gidilir.9.8 şaftlı cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.d3) bir basamak ileri. tam eksenden FİŞ = 8. Kuvvetler kN.8" seçilir. FİŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı Statik boyuna 1. .2 kN. Cıvata kalitesi İşletme kuvveti Tablo 6. tam eksenden bir boy küçük Esnek cıvata bir boy büyük www. 8.0 6. şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 12 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. Cıvatanın pratik seçimi.2 kN.6 2. tam eksenden FİŞ = 8. Isı etkisinde çalışan cıvata bağlantılarında.30 36 . eksen dışı Tablo kuvveti: 10 kN ( taloda 8. eksen dışı FİŞ = 8.2 kN dan sonraki kuvvet) Cıvata kalitesi: 8.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.guven-kutay.6 5.5 4.0 6.2 kN.- 8. çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır. ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır.

işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ek kuvvet FEK nin üst ve alt sınırı Cıvata eksenine dik toplam enine kuvvet Genlik kuvveti.2% akma dayanıklığı kopma dayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti www. işletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı Normal kuvvet Cıvatada ön gerilme kuvveti Sıkma hatası sonucu elde edilen en küçük ön gerilme kuvveti Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşdeğer kuvvet Cıvatayı etkileyen montajdaki ön gerilme kuvveti Ortalama kuvvet. adımı Çok ağızlı vidanın toplam hatvesi.guven-kutay. toplam adım akma dayanıklığı (mukavemeti) / 0.2 Rm Birim mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm N/mm2 N/mm2 N/mm2 N N N N N N N N N N N N N N N N N N mm mm Nm Nm Nm Nm mm mm N/mm2 N/mm2 Tanımı Alan.Cıvatalar ve 5 Somunlar 32 Formüller ve Tablolar 5.2 FC top FEK FEkü : FEka FEtop Fg Fİş Fİşü : Fİşa Fn Fön Fön min FÖN90 FönM For FOt FP FSık L1 . indeksine göre Cıvatada hesap için kullanılan en küçük kesit alanı Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı Anma kesit alanı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı Vidanın gerilim kesit alanı Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı Esnek cıvatada ince şaft kesit alanı Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı Elastiklik modülü Cıvatanın elastiklik modülü Bağlanan parçaların elastiklik modülü Kuvvet. Rp0. titreşimli yüklemede bir yönde doğan kuvvet İşletme kuvveti. genlik kuvvetlerin düşünülen statik çıkış kuvveti Ön gerilmede yüzey oturmasından doğan kuvvet kaybı İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sıkıştırma kuvveti Yaylanan parçaların tek tek boyu Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu Fön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti Montajda sıkma momenti Torsiyon momenti Vidanın momenti Tek ağızlı vidanın hatvesi. L2 LSık Mön MSı Mt MVi P Ph Re .ch . genel Cıvatanın en küçük akma mukavemet değerine eşdeğer kuvvet cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet Ek kuvvet.1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol A A0 A3 AAN Ab AEŞ AGE Ai AŞİ DP E EC EP F F0.

δP δi δVi. Profil çapı Diş dibi çapı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzeyi dış çapı Cıvata başında veya somunda sürtünme kuvvetinin etki çapı Geçiş deliği çapı. ϕR = 45° azaltma faktörü (σBi/σzM) Sürtünme katsayısı cıvata başı sürtünme katsayısı cıvatada genel ortalama sürtünme katsayısı vidanın sürtünme katsayısı Vidada sürtünme açısı Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi Cıvatanın çekme dayanımı (mukavemeti) Cıvatanın genlik gerilimi Cıvatanın genlik mukavemeti İzdüşüm yüzey basıncı Emniyetli izdüşüm yüzey basıncı Torsiyon gerilimi www. ϕB = 30° Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı.guven-kutay. D2 mm d3 mm dD mm dEt mm dG mm dGE mm dŞi mm fCi mm fOt mm fP mm kP − n − p N/mm2 pS N/mm2 z − Eski Yunan harfleri Sembol Birim Φ − Φk αSı β δ δB δC. vidanın dış çapı Bölüm çapı . ° mm/N mm/N mm/N mm/N mm/N ° ° ° − − − − − ° N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 Somunlar Tanımı Anma çapı.δSo ϕ ϕB ϕR κ µ µB µgen µVi ρ’ σBi σçM σÇM σg σG σl σlEM τt − − rad . bağlantı deliği çapı. Delik çapı vidada gerilme kesit çapı Esnek cıvatada ince şaft çapı Cıvatanın Fön + FEK etkisinde boyunun uzaması yüzey pürüzlüğünün oturma değeri Sıkılan parçaların Fön etkisinde boyunun kısalması Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü Kuvvet dağılım faktörü Yüzey basıncı Cıvata başı veya somunda maksimum yüzey basınç değeri İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Tanımı kuvvet orantısı FEK / Fİş Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Sıkıştırma momenti faktörü Cıvatanın esneklik faktörü / Vidanın tepe açısı elastik esneklik cıvata başının elastik esnekliği Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği herhangi bir silindir şeklindeki elemanın elastik esnekliği vidanın ve somunun elastik esnekliği Vidanın helis açısı Birger e göre kuvvet konisinin açısı.ch 33 .Cıvatalar ve Küçük harfler Sembol Birim d mm d2.

6 ⋅ R p0.2 µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.8 ⋅ R p0.1 Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları 5.µVi F( 7 ) Fİş Çekme gerilimi σç = Rp0.9 ⋅ R p0.guven-kutay.Cıvatalar ve 5.1.2 gerilimi F( 2 ) Fİş Rp0.155. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 39.2 F( 10 ) Cıvatada genlik gerilimi.2.2 Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları F( 6 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 A GEger ≥ ρ’ = arctan(µ’Vi) 0.ch F .2.2 34 Somunlar Makinada bağlantı cıvataları 5.2 bak Tablo 18 σİş = σç = P bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGE d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 F( 3 ) Vidada diş yanağı basıncı p H1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ⋅ P m somun yüksekliği bak Tablo 12 p= π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ m pger bak pS Tablo 23 F( 4 ) Gerekli somun yüksekliği merf Fİş ⋅ P m ger ≥ π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ pger F( 5 ) Cıvatada genlik gerilimi. Vinç kancası 5. Germe cıvatası σG bak Tablo 19 www.2.1.1 Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları F( 1 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş Bilinen işletme kuvveti Fİş A GEger ≥ σİş İşletmedeki cıvata çekme 0. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 40.2 bak Tablo 18 A GE F( 8 ) Torsiyon gerilimi τt Fİş ⋅ d 2 τt = ⋅ tan (ϕ + ρ' ) 2 ⋅ Wt F F( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi 2 σ Bi = σ çM + 3 ⋅ τ 2t ≤ 0.

yani d ≥ dGE F( 19 ) F = σ ⋅ A = σ ⋅ π ⋅ d 2 çM GE çM GE ÖN 4 1 0.Cıvatalar ve 5.159 ⋅ P + µ gen ⋅  0.2.2.guven-kutay.1 Bağlantı sıkıştırma momenti F( 11 ) F( 12 ) F( 13 ) ρ’ = arctan(µ’Vi) µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.F P = F ön . µVi ve µB Metrik ISO.2 4 1+ 3⋅   d0  P  β ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  2⋅π  2 µVi bak Tablo 27 p.1 Bağlantıda montaj değerleri 5.2 35 Somunlar Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları 5.159 ⋅ P + 0.9.Φ ) 5.µVi d Et  d2 M Sı = FönM ⋅  ⋅ tan(ϕ + ρ' ) + µ B ⋅ Metrik ISO vidada β = 60° 2   2 p.2 F( 18 ) Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σçM = 0.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0. genel dEt ≈ (dD+da) / 2 µgen = µVi = µB eşit olarak kabul edilirse. d   M Sı = FönM ⋅ 0. d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 d3.155.9. d2 ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 µgen .1.2. yani dŞi < dGE π 2 FÖN 90 = σ çM ⋅ A GE = σ çM ⋅ ⋅ d Şi 4 www.2 malzemenin akma sınır değeri 2 σBi = σçM + 3 ⋅ τ2t ≤ R p0.2.159 = F F( 20 ) ÖN 2 ⋅ π 2 4  P  β 1 + 3 ⋅  ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  tan β  =0.577  d0  2 ⋅ π   2 F( 21 ) Esnek cıvata için.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) Montajda sıkma momenti.2.F İş ⋅ ( 1 .17 ⋅ FönM ⋅ d MSımin = MSımax / αSı F( 15 ) MSı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 28 F( 16 ) Sıkıştırma kuvveti FSı = F ön .9 ⋅ R p0.2.2 ⋅ A GE =0.ch .2 Montajda cıvatadaki gerilimler F( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi Rp0.2.dişli vidaların sıkma momenti bak Tablo 27 M Sı = FönM ⋅ (0.9 ⋅ R p0.d3 Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için.577 ⋅ d 2 + Et 2      F( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı ≈ 0.1. AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı d0=dGE= (d2+d3)/2 Esnek vida d0 = dT ≈ 0.d3 Uç açısı metrik ISO için β = 60° Normal şaftlı dGE = (d2+d3)/2 Esnek vida dŞi ≈ 0.

2.Cıvatalar ve 36 Somunlar 5.guven-kutay.4d ⋅  + + + ⋅⋅⋅ + + F( 27 ) E C  A AN A1 A 2 A3 A AN F( 28 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f Lk δP = P = Fön A EŞ ⋅ E P EP malzemenin elastikiyet modülü    s=d D k δC = FE ϕB L Sik kaba taslak dG bak Tablo 12 ϕB Birger’e göre ϕB = 30° ϕR Rötscher’e göre ϕR = 45° d dG Fön p F( 29 ) • eğer dD ≤ DP ≤ dD+LSık ise F( 30 ) ( [ ) ] π 2 π 2 ⋅ d D − dG + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 • eğer DP < dD ise A EŞ = ( π 2 ⋅ D 2P − d G 4 F( 31 ) • eğer DP > dD + LSık ise π π 2 A EŞ = ⋅ d 2D − d G + ⋅ d D ⋅ LSik ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Montajda gerekli ön gerilme kuvveti: F( 32 ) • komple FönM = αSı ⋅ FSı + Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt ( [ ) [ ] ) L ⋅d x = 3 Sik D D 2P x=3 LSik ⋅ d D (d D + LSik ) ] F( 33 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli değilse: FönM = αSı ⋅ Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt [ MSo M Vi DP A EŞ = FE m bak Tablo 12 ϕR Fön L1 eşdeğer kaval silindirin kesit alanı dD L3 L2 F( 23 ) elastik esneklik dD ≈ s 0.3 Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları Elastik boy değişmeleri L⋅σ F⋅L F( 22 ) f = ε ⋅ L = = E E⋅A Lk 0.4 ⋅ d 0.π.ch .4 ⋅ d L1 L 2 0.4 ⋅ d δi = F( 25 ) δ K = E ⋅ A EC ⋅ Ai C AN 0.5 ⋅ d 0.5 ⋅ d δV = δSo = F( 26 ) E C ⋅ A3 E C ⋅ A AN δ= L1 L2 EC = Eçelik =210000 N/mm2 A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 AAN = 0.25.5 d ] F( 34 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: FönM = αSı ⋅ [FSı + FOt ] www.2.4 d f 1 L = ⋅ F E A cıvatanın elastik esnekliği F( 24 ) δC = δ K + δ1 + δ 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + δ V + δSo Li 0.d2 1  0.1.

δC αSı bak Tablo 20 fCmin = fCmax / αSı FönM bak formül F( 35 ) F( 43 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması Montajda bak Tablo 12 da = dG + 2 . µVi ve µΒ bak Tablo 27 M Vi = 0.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi F( 38 ) τt = M Vi Wt F( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .Cıvatalar ve 37 Somunlar F( 35 ) MSı nın getirdiği ön gerilme kuvveti.2. kk / da ≈ dG F( 42 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması Montajda dD Fön bak formül F( 68 ) δP bak formül F( 28 ) fPmax = FönM .2. d33 / 16 F( 40 ) Vidadaki eğilme karşı koyma momenti We = π .2.2 Cıvatada işletme değerleri 5. d33 / 32 F( 41 ) Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı ( A b = 0.25 ⋅ π ⋅ d 2D − d a2 ) δC bak formül F( 27 ) fCmax = FönM .5 ⋅ Fçe ⋅ d 2 µgen.ch µgen.1 İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi F( 44 ) F( 45 ) M ViIs = 0.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi τ tIs = M ViIs Wt www.2. µVi ve µΒ bak Tablo 27 .2.guven-kutay. δP fPmin = fPmax / αSı 5. hesapsal FönM = F( 36 ) 2 ⋅ MSı    d D + dG  1  + ⋅ µ K + tan ϕ d 2 ⋅ µ gen ⋅  2 ⋅ d2  cos(β / 2 )    veya FönM ≈ FÖN90 FönM Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σ çM = A GE Vidadaki sürtünme momenti F( 37 ) M Vi = 0.

3. F( 48 ) ve F( 49 ) NY ≥ 2.2 malzemenin akma sınır değeri  alınır. Kuvvet dağılım faktörü AGE / AŞİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 FSıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fg bak formül F( 50 ) Formül.guven-kutay.Cıvatalar ve 38 Somunlar 5.2  Rp0.3 L' SI 900 540 300 n = L'SI / L SI = 0.İmalat bitiminde ovalanmış (OV)  F  σ GZ( OV ) = σ G ( OV ) ⋅ 3 N D / N X σ G ( OV ) ≈ ± ⋅  2 − V  ⋅ σ G ( İS)  F0.1 Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti F( 51 ) Ek kuvvet.9 400 10. Fİş Tablo 29 ile Φmax ≈ 0. B 1000 10.2 ) F( 46 ) A GE veya AŞİ ≥ F( 47 ) Cıvatada genlik gerilimi.ch FEk = 0.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.6 200 Şekil 42.35 . Bak Tablo 18 Genlik kuvveti kuvvet oranı Fİş max − Fİş min F −F δP ± Fg = ± Ek max Ek min = ± ⋅Φ Φ = n ⋅ Φk = n ⋅ 2 2 δ +δ P C 5. Cıvatada devamlı mukavemet değeri ≤ ± σG L' SI L SI 5. devamlı gerilim ± σg = ± F( 48 ) F( 49 ) F( 50 ) Fg A3 n = L'SI / L SI = 0.8 640 600 σG σG 800 n = L'SI / L SI = 0.9 L SI 8.9 kaliteli malzemede devamlı mukavemet 0 200 400 σor 600 800 1000 1200 N/mm olarak ( αSı ⋅ FSı ger + Fİş ν ⋅ R p0. işletme kuvvetinden cıvatayı etkileyen ek kuvvet δP FEk = Fİş ⋅ = Fİş ⋅ Φ δC + δ P δ C F( 52 ) Hafifletme kuvveti FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − Φ ) = Fİş ⋅ δC + δ P www.35 .9 kaliteli Cıvatada genlik mukavemeti 6.9 L' SI σÇ.İmalat bitiminde islah edilmiş (İS)   180 σ G ( İS) ≈ ±0.2.7 2 Şekil 41.75 ⋅  + 52    d .2. ND = NY σ GZ( İS) = σ G ( İS) ⋅ 3 N D / N X Cıvatanın genlik mukavemeti .2.2.3 Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri 2 L SI N/mm olarak 1200 1080 12.5 σor 10.

ch .Cıvatalar ve 39 Somunlar Dalgalı işletme kuvvetinde ön gerilim üçgeni.29 ⋅  d  yüzeylerinin biribiriyle tam değmesi   halinde standart cıvata ile yapılan Esnek.2.2.3.3. Rötscher üçgeni F νA δf FEk α Fk β α f Ci F Citop FP FIs Fg β F or Fön Fg F0. sondurum alma değeri fOt f Ot f f = Ot ⋅ Φ k = Ot ⋅ (1 − Φ k ) F( 57 ) FOt = Φ bak Tablo 29 δC + δ P δ P δC Normal şaftlı cıvataların oturma değeri fOt Bu oturma değeri masif cıvata 0.34  L Kl  −3 bağlantılarında ve bağlantı parça ⋅ 10 F( 58 ) f Ot ≈ 3.3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması.16 ⋅ (L Kl ⋅ δS ⋅ ES )0.2. oturma değeri fOt F( 59 ) f Ot ≈ 3.2 veya akma sınırı R e ) f fP 5.2 (R p0.2.17 ⋅10−3 www. kaval ve benzeri şaftlı cıvataların bağlantılar için geçerlidir.guven-kutay.2 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet F( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet FCtop = Fön − FOt + FEk = FSı + Fİş F( 54 ) Ortalama kuvvet F + FEka For = FÖN + Ekü ⋅Φ 2 δP δC + δ P F( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φk Φk = F( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ = n ⋅Φk = n ⋅ δP δC + δ P 5.

δCiş fCişmin = fCişmax/αSı F( 73 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması İşletmede fPişmax = Fön .3.1 ⋅ R p0.2. yani dŞi < dGE F( 61 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0. yani d ≥ dGE F( 60 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.6 İşletmede yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için F( 64 ) FCtop p İş = ≤ pS Ab F( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için FÖN90 + Φ ⋅ Fİş FönM + Φ ⋅ Fİş p İş = ≈ ≤ pS Ab Ab Gerekli sıkıştırma kuvveti F( 66 ) FEtop FSı ger = µ⋅z F( 67 ) FCtop bak formül F( 53 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 FCtop bak F( 70 ) Ab bak Tablo 12 FÖN90 bak Φ Tablo 29.π.2.5 İşletmede gerilimler F( 62 ) Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi Φ bak Tablo 29.3.9.2.2. δPiş fPişmin = fPişmax / αSı www.2.guven-kutay. veya formül F( 56 ) FCtop AGE bak F( 70 ) bak Tablo 8 veya Tablo 9 δC αSı FönM Fön δP bak formül F( 27 ) bak Tablo 20 bak formül F( 35 ) bak formül F( 68 ) bak formül F( 28 ) F( 70 ) İşletmede cıvata boyuna max.d3 d3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 τt bak formül F( 38 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t F( 63 ) Cıvatanın işletmede çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE 5.ch . Kuvvet FCtop = Fön max − FOt + FEk max F( 71 ) Cıvatanın işletmedeki çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE F( 72 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması İşletmede fCişmax = Fön .4 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti Normal cıvata için. dŞi ≈0.2.Cıvatalar ve 40 Somunlar 5.2 ⋅ A GE Esnek cıvata için.2 ⋅ A Şi 5. formül F( 56 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 AŞi = 0.25.dŞi2.1 ⋅ R p0. formül F( 56 ) Ab bak Tablo 12 pS bak Tablo 23 µ bak Tablo 27 z cıvata adedi FSı ger = Fön min − Fİş ⋅ (1 − Φ ) F( 68 ) İşletmede maksimum sıkıştırma kuvveti Fön max = FönM max − FOt F( 69 ) İşletmede minimum sıkıştırma kuvveti Fön min = FönM max / αSı − FOt FönMmax FOt FEkmax αSı FSı Φ bak formül F( 32 ) bak formül F( 57 ) bak formül F( 51 ) bak Tablo 20 bak formül F( 16 ) bak Tablo 29.3.

5 5.3 1.5 1.4 1.3x45° I Geçiş deliği çapı dG Köşe Kk kırma Hassa tol.5 3 1.5 0.1 1.5 2 3 1.5 3.5 3 0.4 0.guven-kutay.2 2.2 0.5 4 0.2 3.8 0.4 1.8 0.15 0.6 3.5 1.5 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1.5 2 3 1.5 5.4 10 11 10.5 2 3 1.8 1. Vidada hatve III 1 ISO ISO-Ince ISO-Vida 0.8 2.8 0.5 1.4 2.3 1.3 1.8 2 2 2.7 1.Cıvatalar ve Somunlar 41 Tablo 7.4 2.3 5.6 7 7.5 3 3 3.4 1.5 2 2 2 1.2x45° 2 4 4 4 4 4 4 4 4 + IT14 / .5 19 20 21 21 22 24 23 24 26 25 26 28 28 30 32 31 33 35 34 36 38 37 39 42 40 42 45 43 45 48 46 48 52 50 52 56 54 56 62 58 62 66 62 66 70 64 68 72 66 70 74 .5 4.4 3.6 2.3 1.8 6.3 5.4 7.4 0.1 3.5 1.5 3 1.2 1.5 6 6 1 1 1 1.7 0.3 1.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 62 64 1.5 1.5 3 1.5 3.4 6.8 0.5 4 4 4.5 1.8 0.5 12 13 13 13.4 0.5 1.5 0.5 15 15.3 1.8 1 4.6 2.2 4.8 2 2 2.5 1.8 1 1 1 1.1x45° 2.8 1.5 18.3 1.2 1.6 0.5 2 2 2 2 0.5 2.2 0.7 2.9 3.3 1.3 1.4 9 10 9.5 0.5 16.5 1.5 2 3 1.5 14.IT12 II 0.5 17 17.5 1.2 2.1 2. orta kaba s 1.4 1.6 1.5 2 3 www.8 4.5 11 12 11.5 5 5 5.5 4.3 0.ch 0.7 3.1 1.3 0.8 0.8 2.8 5 5.3 4.5 0.5 2 3 1.9 4.5 2 3 1.4 1.6 8 8.5 3 1.5 2 3 1.5 2.3 0.4 0.

534 1.293 0.580 4.294 17.640° 4.505 0.209 1905.386° 4.893 1.706 28.350 7.428 56.353 1.5 6 6 d2 P Dış vida.587 46.215 0.527 324.374 3.270 2.379 0.077 42.227 1.613 0.065 12.5 2.003 1473.273 427.752 52.067 3.977 3.217 0.402 39.387 2.480 5.373 1.764 3.587 50.429 0.242 3.406 0.681 3.193 759.990 84.168° 3.294 19.307 0.894 32.933 18.325 0.957 5. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.933 20.247 104.07217 P tan ϕ = P/(π.160 9.2 1.028° 2.760 3.834 2030.003° 2.948 2.204 2227.221 1.399 352.668 192.920 1.693 0.701 16.459 2.740 2.929 1.051 25.5 1.706 2.436 2.427° 4.406 560.910 1306.677 0.374 3.712° 3. TS61/3).5 5 5 5.480° 2.376 18.073 3.732 1.567 2.319 14.076 1.252 56.933 16.141 3.135 0.134 4.d2) Matkap çapı DM = d – P M 12 = Anma çapı 12 mm olan cıvata Cıvatanın çap ölçüleri Hatve Bölüm çapı (Adım) d2 = D2 P 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.433 0.647 8.514° 3.5 3.701 14.835 13.838 1.460 0.25 0.368 0.428 60.894 1.376 20.546 13.980 4.596° 3. Metrik ISO-Standart dişli vidalar (ISO 68 .067 3.103 d d3 Diş dibi çapı H = 0.08253 P H1 = 0.ch .25 0.376 22.7 0.237° 2.972 3055.866 45.6 2 2.505 61.248 3.8 1 1.147 2.519 2887.377 0.Cıvatalar ve 42 Somunlar Tablo 8.545 4.479 39.020 2675.491 0.280 912. İç vida.977 2.149 1757.706 144.894 2.4 0.752 26.153 0.534 1.5 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 64 68 0.35 0.534 1.460 0.587 693.077 44.074 1.353 1.727 33.227 1.752 48.546 14.402 36.752 23.639 60.110 3.353 1.777° 1.083 1.037° 1. ölçüler mm dir.188 9. DIN 13 T1 .509 1.22687 P h3 = 0.183 20.093 34.292 76.454 2.773 6.54127 P d3 = d – 1.917 6.095 518.267 115.129 40.165 2.840 1.245 0.75 0.319 25.077° 2.405° 3.093 36.775 8.782° 2.5 3 3.504 459.165 2.405° 3.868 1045.183° 2.5 2.473 6.5 4 4.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.760 2.436 2.231 2519.779 11.454 2.083 1.750 10.103 64.120 1376.171 1.75 2 2 2.038 1.935° 2.624 1.019 4.722 975.271 0.706 2.099° 1.121 175.211 29.guven-kutay.405° 3.688 4.707° Bu tabeladaki değerler.5 4 4 4.45 0.639 0.013 2.988 647.675 3.6 0.853 11.5 3 3 3.5 0.553 816.135 0. Burada bulunmayan vida değerleri.189 0.051 27.627 1.670 34.840 2.276 0.863 12.480° 2.794 303.5 5.046 54.541 0.185° 3.026 10.947 1.473 244.480° 2.466 8.017 2362.950° 2.729 0.376 10.479 41.046 57.61343 P R1 = H/6 = 0.820° 1.727 30. cıvata Anma çapı d=D H/6 D2 D1 D R1 B d2 = D2 =d – 0.135 225.812 0.870° 1.301° 2. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri H/4 H/2 60° 1 1.25 1.147 2.208 2.439 156.153 0.869° 2.835 15.706 31.129 42.913° 1.681 0.123 36. www.106 11.252 53.294 20.64952 P Diş yüksekliği d3 D1 h3 H1 0.244 0.683 17.841 52.767 0.190 281.391 5.86603 P D1 = d – 1.211 31.866 49.248 Gerilim kesiti AGE mm2 Diş dibi kesiti A3 mm2 Helis açısı ϕ 0.609 57.319 23.670 37.850 3.5 4.253° 3.031 6.000 7.148 1224.183° 2.593 1652.789 2.013 4.624 1.752 1120.

454 2.083 1.546 77.466 10.546 107.624 1.851 1294.160 22.402 67.037 157.701 122.516° 0.121 3862.227 1.402 75.239 2742.917 9.104 178.05 Diş dibi kesiti A3 mm2 36.670 77.958 2850.546 87.840 2.165 d d3 Cıvatanın çap ölçüleri Gerilim kesiti AGE mm2 39.227 1.835 28.030 91.866 11906.227 1.guven-kutay.552 3535.005 384.614 595.376 61.083 1.026 46.920 0.920 0.718 3031.840 1.227 1. Ölçüler mm dir.957 2251.382 1153.22687 P h3 = 0.462 364.546 61.026 28.671 622.376 29.470 259.402 95.249 7275.167 96.670 Diş yüksekliği h3 H1 0.613 0.613 0.188° 1.606° 1.160 14.227 1.613 0.366° 1.165 2.402 120.546 27.188° 0.051 32.5 1.160 34.701 77.072 167.083 1.25 olan cıvata M 12x1.376 22.691 1673.454 2.227 1.5 1. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.920 1.165 2.097 939.366° 1.350 6.541 0.767 0.466 8.835 62.438° 1.411° 0.188 8.396 4428.083 1.402 59.454 2.160 40.767 0.165 2.093 95.260 1542. Burada bulunmayan vida değerleri.752 53.686 2050.055 4793.026 40.051° 0.812 0.227 1.920 0.051 44.917 11.942° 0.835° 0.86603 P H1 = 0.835 70.541 0.624 2.701 21.093 51.051 38.188° 0.Cıvatalar ve 43 Somunlar İç vida.071 11794.165 2.546 21.154 171.976 1603.812 0.773 6.227 1.004 9181.093 67.546 122.835 88.670 97.319 44.942° 0.773 10.18 864.670 69.546 69.454 2.350 14.820° 1.083 1.021 5842. DIN 13 T12 .454 2.812 0.278 9084.582° 0.862 7102.931 6019.519 6099.647 15.812 0.920 0.093 75.64952 P H = 0.463° 0.376 19.297 86.557 11546.701 69.546 97.026 22.083 1.188° 1.541 0.752 46.271° 0.25 1.624 1.835 123.188 10.773 14.136 4566.5 1.917 19.835 108.376 23.25 1.25 Anma çapı d=D 60° H/2 R1 = H/6 = 0.004 385.701 61.752 40.026 14.647 11.891 642.410 276.677 0.454 0.d2) Matkap çapı DM : DM = d – P H/6 d2 = D2 = d – 0.07217 P tan ϕ = P/(π.812 0.350 18.416 621.840 1.376 41.093 120.503 400.ch d2 D2 D1 D R1 H/4 B P Dış vida.026 18.402 85.781° 0.037° 1.376 35.083 1.812 1.083 1.402 51.165 2.336° 0.771 5686.920 0.295° 1.773 18. (ISO 68 .160 46.835 54.670 122.222 7562.721 4722.546 53.5 1. TS61/5-13).798 56.701 107.701 97. Cıvata Gösterilmesi : Anma çapı 12 mm ve hatvesi 1.667° 0.670 61.835 98.670 87.667° 0.796 916.376 47.606° 1.942° 2.201 2300.54127 P D1 = d – 1.5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 (Adım) P Bölüm çapı d2 = D2 Diş dibi çapı d3 D1 7.154 1705.350 10.5 1.083 1.480° 1.677 0.582° 1.083 1.917 15.606° 1. www.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.5 1.541 0.895 2975.701 27.165 2.613 0.564 2143.812 0.749° 0.199 92.835 34.469 1266.160 28.920 0.032 11327.08253 P d3 = d – 1. Somun h3 60° H1 H/2 H/8 Somunun çap ölçüleri H Hatve 8 12 16 20 10 12 16 20 24 30 36 42 48 24 30 56 64 72 80 90 100 110 125 36 42 48 56 64 72 80 90 100 125 1 1 1 1 1.781 3658.18 Bu tabeladaki değerler.61343 P R2 Tablo 9.596° .701 53.319 32.227 1.093 85.248 271.319 38.174 285.093 59.78 820.480° 2. Metrik ISO-İnce dişli vidalar.160 18.227 1.937 1205.701 87. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.835 78.026 34.370° 0.454 2.043 3798. Helis ϕ 2.565 7473.

5 79 72 6 4072 0.5 18.2 0.5 36.5 804 0.5 2 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 10 10 10 10 12 12 12 12 14 14 (8) (8) (10) (10) (10) (12) (12) (12) (14) (16) (16) (16) (16) (18) (18) (18) (20) (20) (22) 14 1 8 16 1 9 Bölüm çapı Diş Diş dibi Diş dibi Diş dibi yüksekli kesiti boşluğu çapı ği d2 = D2 A3 d3 aC H1 7.5 65 59 5 2734 0.25 6.ch 18 1 10 20 1 11 Helis açısı ϕ 3.15 0.Cıvatalar ve 44 Somunlar Tablo 10.75 3.5 398 0. H1 = 0.768° 4.5 P H4 = h3 = H1+aC P aC H1 R1 H4 h3 d3 d2 d aC R2 Dış vida. Somun 30° D2 D4 d2 = D2 = d – 0.037° 2.5 8.5 4 4.25 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.5 1018 0.5 75 69 5 3739 0.5 0.2 0.804° 2.327° 2.955° 3.25 14 11.5 0.25 10.5 50 4. Cıvata D1 dS = (d2+d3)/2 R1 = max 0. Ölçüler mm dir.5 2 104 0.25 0.493° 3.046° 5.5 60 54 5 2290 0.5 1.5) (2) (2) (2) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (6) 1.5 103 94 7 6940 1 113 104 7 8495 1 Bu tabeladaki değerler.25 0.5 84 77 6 4657 0.25 0.234° 3.5 0.7 0.5 0.5 40.5 36 3.430° 2.768° 2. Burada bulunmayan vida değerleri. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.25 29 25 3 491 0.312° 3.477° 2.5 89 82 6 5281 0.5 44 39 4 1195 0.604° 2.604° 2.046° 4.5 32 3.15 9 7.5 2.aC R2 = max aC tan ϕ = P/(π.5.5 48 43 4 1452 0.768° 3.75 30.5 56.312° 3.258° .5 2 189 0.197° 4.25 21.75 2.25 2.2 0.25 25. www.5 2.5 94 87 6 5945 0.5 269 0. Metrik ISO-Trapez profilli vidalar.5 1963 0.197° 5.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 0.25 18 15.5 55.5 33 29 3 661 0.037° 2.149° 3.458° 2.5P d3 = d – 2h3 D1 = d – 2H1 = d – P D4 = d + 2aC Gösterilmesi : Anma çapı d=40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez vida Tr 40x7 P aC H4 = h3 Anma çapı d 8 10 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 1.5 1 44.25 1.guven-kutay.5 6.5 0.d2) Matkap çapı DM = D1 = d – P İç vida.571° 3.5 70 64 5 3217 0.5 0.5 22. (DIN 103).5 Hatve (Adım) P (1.9 1.5 5 5.

ISO 228-1 ISO 7-1 R R R H h R H/6 1:16 27.4 16.431 38.337 19 6.5 1 25 10.137278 .6 19.5° 27.907 28 4. ISO 228-1.7 23.279 24.445 1.324 44.2 15.309 11 11. www.640327 . TS 61. Ölçüler mm dir. A ile B toleransı bağıntısı B = 2A 3) Burada yalnız ISO 7-1 değerleri verilmiştir.1 1/2 15 8.117 1.950 1.309 11 13.1 11/2 40 12. P R = 0.3 14.1 2 50 15. 2) Bölüm çapı toleransları A veya B dir.9 59.955 19.291 2.7 3/8 10 6.4 / z L2 H = 0. ISO 7-1.770 30.814 14 10.5 26.952 2.614 58. Silindirik iç vida 1) konik dış vida ISO 7-1 .5 1/4 8 6 13.845 2.157 12.4 1) İç ve dış vida profili ISO 228. P P = 25.309 11 16. Boru vidaları profil ölçüleri.4 10.1 16.147 8.4 19.135 56.631 1.960237 .301 11.9 25.960491 .662 15.0 13.566 0.5° 27.309 11 13.441 25.7 41.337 19 7.793 18.2 20.4 / z L1 Silindirik iç vida konik dış vida a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vidanın gösterilmesi Standart iç vida dış vida ISO 7-1 Silindirik Rp ½ Konik R ½ ISO 228-1 Silindirik G ½ Konik G ½ A 2) b) Ölçüler ölçme çaplar vida boyu 3) Parma düzle vida Hatve kta diş Boru kullami anma dış bölüm iç L3 L2 çapı 3) sayısı nılan mesafe çapı min min z L1 a 3) d=D d2 =D2 d1=D1 P 1/8 6 4 9.guven-kutay.5° P 90° ölçü kesiti d d2 d1 H/6 P h = 0.0 9.814 14 9.4 6.656 2.803 46.806 14.5° h = 0.1 de aynı ölçülere sahiptir.2 16.137329 .249 31. P R = 0. P P = 25.8 11/4 32 12.2 3/4 20 9.4 33.5 21.7 47.910 40.640327 . P d vida ekseni 27.4 19.5 7.1 11.8 11.5 21. P ölçü a kesiti L3 d H = 0.728 9.ch .Cıvatalar ve 45 Somunlar Tablo 11.

6 356 50 M27 41 45.5 16.5 6 7..6 688 65 M36 55 60. 100.4 1. 280.79 3. 60. 300.6 7. ölçüler mm dir.2 3.6 42. 50. 16. *)4 basık somun için Boy basamağı : 6.6 4.Cıvatalar ve 46 Somunlar Tablo 12.ch .4 72 78 34 36 38 46.8 6 13 13.0 427 55 M30 46 50.4 8 8 8.9 13.1 4 18 24 5.6 1294 90 *)1 *)5 21 21.5 46 52 18 10 21 22 24 28. 40. L k m L SI s e d dG dD 2P u b d s e k M3 5.2 17 60 66 28 30 32 38.4 20 M12 18 20.6 7 8.. 10. 90. 180.8 34 40 12.7 337 45 M24 36 40 15 54 60 25 26 28 33. 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri.9 11.3 26 90 96 43 45 48 60.5 4.5 11 12 14. 200 mm ye kadar . 320.9 28. 110.2 244 40 M22 34 37.6 73.8 5. 140.9 18. 150. 500. *)3 somun tipi 1 için . 35.guven-kutay.8 6. 45. 8..4 5.4 5 10. 20.4 3.7 14 50 56 23 24 26 31.5 18.0 12 M8 13 14.1 16 M10 16 17.8 6.8 3.1 856 70 M39 60 66. 55.8 8 17 17.3 22 28 6. 30.5 6. 200. 340.2 2. *)2 L > 125.8 7 15 15.4 25 84 90 40 42 45 55. 130.8 14 --- 3. 260.5 16.5 19.6 10 M6 10 11. 65.2 3.4 8.5 14.5 22. 160. .5 12. 80.5 30 36 10.2 4.4 9 10 11.7 66 72 31 33 35 42.7 2.5 16 22 4. 70.3 4.5 25.3 5. www.5 78 84 37 39 42 51.7 577 60 M33 50 55. 220.6 113 30 M16 24 26.5 157 30 M20 30 33.66 2.4 26 32 8.5 5. 25.8 22.3 25 M14 21 23.6 31 12 15 18 *)5 L ≤ 125 mm için .7 5.2 6.6 72. 12.1 7.01 M4 7 M5 u max = 2P b m d Vida anma çapı s Anahtar ağızı e Köşe boyu k Kafa yüksekliği b Vida boyu m Somun yüksekliği dG Geçiş deliği çapı dD Temas dairesi çapı Ab Bası alanı Lmin en küçük cıvata boyu LSı Sıkıştırma boyu dG dD Ab Lmin *)1 *)2 *)3 *)4 hass nor kaba 2 12 --- 2.8 4 8. 240. 120.9 1069 80 M42 65 71..4 6.8 10 38 44 14.

3 8. 120. 80.Cıvatalar ve 47 Somunlar Tablo 13. 25. 90.3 11.5 12 10 25-140 20-120 30-80 M16 24 16 9 10 14 10 25-160 20-140 30-80 M20 30 20 11 12 17 14 30-200 30-180 40-100 M24 36 24 13 14 19 17 40-200 60-200 50-100 M30 45 30 - 17. 160. 60.5 10 8 20–120 16-100 20-80 M14 21 14 8 8.5 8 7 16–100 16-90 16-70 M12 18 12 7 7. L1 1 ≈3P d1 s1 d da dG Ldb b1 e1 Normal başlı d1 d1 L2 2 L3 1 b2 k3 b2 k2 Basık delikli Basık d d1 k1 k2 k3 s1 s2 L1 L2 L3 M3 5. 12.2 Ab 11.8 4. (65). 10. 16.40 10-50 6-25 M5 8.6 26. daha büyük boylar 20 mm basamakıdır.9 55. L > 125 .2 5. 140. 50.2 7.ch bak Tablo 24 . b2 = 2d + 25 Ldb www. 100.9 34. 130. 70. Silindir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri. (45).8 89. 200 .1 15.5 3.guven-kutay..5 3 2 2 2.2 13. 8. 110. 150.8 2.8 3.5 6 . 40. 5.5 90 131 181 274 421 638 Burada bulunmayan değerler den alınmalıdır. 20.5 22 - d M3 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M20 M24 M30 b1 18 20 22 24 28 32 36 40 44 52 60 72 b2 12 14 16 18 22 26 30 34 38 46 54 66 e1 2. (55). L > 200 .3 9. 30. 6.8 3 2.5 2 5 .5 5 3. 5-20 45-200 70-200 Boy basamağı : 3..1 17. b2 = 2d + 12 . Ölçüler mm dir.1 6. 180. 35.5 4 3 8 – 50 10-60 8-30 M6 10 6 4 4 5 4 10–60 10-70 10-40 M8 13 8 5 5 6 5 12–80 12-80 12-60 M10 16 10 6 6. 200.3 9. 4.30 M4 7 4 2.

8 M3 6 5.5 1.4 M2 3.2 8.8 2.0 22 10-60(40) 10-55(40) 10-80 18 16 6 2. Ölçüler mm dir.5 6.6 14 8-40(25) 5-40(25) 5-40 1.5 5. Boy basamağı bak .7 1.5 3 M6 12 11 10 M8 16 14.8 1.3 2.0 --- 34 25-80(50) 22-80(60) --- M16 30 29 24 10 --- 7. L1 k1 d1 α1) s1 d dG Ldb b1 Havşa başlı iç altı köşe 2 k3 L3 d d3 n d 90° d2 n k2 ≤2P Havşa başlı yarıklı d d1 d2 d3 s1 Basık başlı n k1 k2 k3 1 1.2 2.0 --- 38 30-90(60) 25-100(70) --- M20 36 36 30 12 --- 8.5 M4 8 7.0 12 8-30(20) 4-30(22) 4-30 2.6 5.2 2.5 1.guven-kutay.0 5.0 4.0 3.5 8.6 1.5 5.6 2.6 3 0. Çeşitli cıvatalara genel bakış. Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.0 6.5 10 --- 46 35-100(70) 30-100(80) --- M24 39 --- 36 14 --- 14 --- --- 54 50-100(90) --- --- M30 --- --- 45 --- --- --- --- --- 66 --- --- 7 2 b1 6.3 16 8-50(30) 6-50(30) 6-50 4 1.4 4.9 18 8-50(35) 8-50(35) 8-60 13 5 2.8 0.2 1.3 3.1 M1.5 4. 5 M10 20 L1 1) L2 1) L3 0.0 7 --- 1) Parantez içindeki değerler pratikte seçilen max boylardır ve havşa başlı cıvatada vida bütün şaft boyundadır.5 0.6 3.2 2.4 M2.Cıvatalar ve 48 Somunlar Tablo 14. Ldb bak Tablo 24 www.5 M5 10 9.5 1.0 26 12-70(40) 12-60(50) 12-80 M12 24 22 18 8 --- --- 30 20-70(50) 20-80(60) --- M14 27 25 21 10 --- 7.ch .5 3.

5 --- --- --- --- 4.5 7 M20 40 46 54 0.7 21.4 3.6 23.4 6.6 1.5 7 9 0.6 20.5 6.0 50 54 61 1.4 8 9 10 0.0 --- --- --- --- M36 73 82 93 1.5 --- --- --- 5. www.4 11 13 15 0.4 8.8 --- --- 41 13.5 M30 61 73 82 1. d4 d5 d6 z2 --- 3. Bu tablolarda verilmemiş değerler ya standartlardan veya aklı Selim (Sağ duyu) ile seçilir.6 31.6 1.7 9.4 3.3 18 0.6 0.2 31.4 10 11 13 0.Cıvatalar ve 49 Somunlar 3 6 s dG d4 90° d8 t 2) k t 2) z2 5 4 dG dG s dG dG Vida anma çapı d 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli dayanma yüzeyi d1 d2 d3 z1 M1.5 1.2 38 8 M24 48 58 73 0.2 25. Çeşitli cıvatalar için yardımcı konstrüksiyon ölçüleri.4 5.4 10.4 9.7 1.7 13 3.8 40 43 48 0.2 4. Öneri olarak şu formül alınabilir: t = kmax + smax + konstrüksiyon payı z ( bu z1 veya z2 olabilir) Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.5 9 11 11 0.5 6 M16 33 40 46 0.6 5 --- --- M2 6 --- M2.0 --------1) Temiz düzlem derinliği cıvata eksenine dik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kadar olmalıdır.9 5.5 5.9 9 2.4 5.8 18 20 0.6 20 24 26 0.ch .2 18 24 26 0.6 1. 2) İşleme derinliği konstrüksiyona göre olmalıdır.6 33 36 40 0.4 4.5 8 M3 dG Silindir başlı cıvata için hücre boyutları 2) t2 t Lokma anahtar dG dG 90° d7 m k 1) z1 2 z1 d1 t1 Tablo 15.6 15 16 18 0.7 17.4 2.9 7.6 18 20 24 0.3 M12 26 33 36 0.4 12. Ölçüler mm dir.0 58 63 69 1.3 --- --- 6.4 4.4 M4 10 13 15 M5 11 15 M6 13 M8 2) 90° Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası d7 t1 d8 t2 0. Bunun için bir reçete yoktur.3 11 2.guven-kutay.1 --- --- 6 7 0.4 2.9 --- --- 6 0.1 M10 22 28 33 0.6 40.6 26 30 33 0.6 16.

2 3.0 2.75 M12 8.2 3.9 d+0.3 13.7 4.2 9.7 2. Özel hallerde.2 d+0.4 M2 2.75 3.0 14.3 1.4 1 M6 5.2 13.Cıvatalar ve 50 Somunlar Tablo 16.5 5.5 1.0 1.4 0.5 M20 11.2 3 M24 13.3 d+0.4 1.4 0.35 M 1.0 17.3 9.1 3.2 1.8 13.0 d+0.4 6.5 M3 2.0 33. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.0 4.3 3.2 10.7 0.0 0.5 16.6 0.2 8.2 0.1 1.0 10.4 dg min 30° r *) da 120° 1) d e1 e2 .8 7.8 1.6 1.7 1.guven-kutay.8 5. d 2) Vidanın arka kör boşluğuna t 2) P 3) 0. İç vidada cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vidanın kör matkap deliği damin = 1 .75 0.6 0. 2) Konstrüksiyona göre “ t “ değeri hesaplanır. “ t “ değerinin toleransı maksimum “+0.5 15.3 5.0 9.7 0.7 d+0.8 d+0.9 10.0 2.5 8.6 g2 maksimum norma kısa 1.16 0.0 2.8 14. eğer açı 90° veya 60° alınacaksa bu resimde belirtilmelidir.2 0.6 11.25 M8 6.4 1.0 9. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.6 2.3 d+0.0 18.6 1.0 3.7 1.2 2.2 3.9 1.0 2.5 2.5 2.2 0.0 11.5 26.5 20.0 7.7 6. 3) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.0 4.2 1.3 5.6 4 M36 16.0 23.5 6.0 d+0.3 2.2 21.1 2.0 r ≈ 0.1 d+0. e3 Hatv e b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu.2 6.4 d+0.0 4.0 2.45 M 2.7 M4 3.8 2.8 2.6 1.0 5.6 1.5 24.3 7.1 8.0 12.5 10.0 2 M16 9.5 d+0.3 d+0.5 26.0 5 M48 20.P“ ve minimum olarak “ 0 “ alınır.5 M42 18.8 1.2 1.8 4.25 b vida Vidanın kör matkap anma deliğine geçiş ölçüleri çapı e1 e2 e3 standart standart değerler dişli norma kısa uzun 3) M1 1.0 0.6 4.5 4.9 d+0.3 d+0.8 1. r t1 g1 g2 b Vidanın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri dg H 13 d+0.8 M5 4. www.4 1.0 17.7 12.5 29.5 5.0 3.0 6.5 18.0 10.3 1.5 1) 120° standartdır.5 7.1 6.5 12.6 d+0.8 10.8 1.5.0 2.0 16.0 20.4 11.6 d+0.2 1.9 1.1 g1 minimum normal kısa 1.3 4.9 0.3 2.ch .1 d+0.12 0.0 0.2 2.5 M30 15.5 3.3 3.5 M10 7.5 14.4 0.6 3.25 2.3 1.2 7.

8 5.0 2.7 0.6 1.75 0.6 2.55 0. Dış vidada konstrüksiyon ölçüleri Vidanın düz şafta çıkış ölçüleri x1 Vidanın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x1 1 2 1 3 d d 30° r d d g x2 g2 dg kısa normal kısa 0.4 1.5 10.5 1.0 2.4 1.7 1 0.0 7.7 1.75 0.0 2.4 1.0 5 M48 12.12 0.75 1.25 0.6 1.5 6 4 8 d-3.1 6.8 0.0 2 M16 5.45 1.9 - d-0.2 7.0 4.6 3.25 M 8 3.0 0.25 3 2 4 d-1.3 3.05 0.5 1.5 4.2 0.9 2.4 10.5 13.9 0.0 0.16 0.7 12 9.0 4.2 8.5 3 6 d-2.5 12.1 0.3 1.2 1. 2) Açıklık a2 yarık ve yıldız başlı cıvatalarda teknik yönden kısa ölçü gerektiğinde kullanılır.7 6.75 0.1 1.5 M20 6.7 0.5 2.5 0.35 M 1.3 15 10 20 d-7.3 1.5 3.6 3.9 2.8 9 6 12 d-4.1 0.1 4.4 3.2 d-1.5 5 10 d-3.3 2.7 - d-0.5 M2 h 13 normal 3) ≈ d 0.8 1.0 5.0 11.5 7 14 d-5.0 2.35 0.9 4.5 M10 3.7 4.75 2. www.5 1.2 3.6 0.0 5 12 8 16 d-5.2 0.4 0.3 0.5 2.5 5 d-2.4 - d-1.5 1 - d-0.6 5.7 10. 4) Anma çapı 3 mm kadar vidalarda tolerans h 12 dir.8 2.5 1.5 M3 1.5 M42 11.6 0.8 1.2 3 M24 7.6 3.25 3.8 1.2 5.2 0.7 3.5 17.9 0.3 1.5 6.5 7 d-2.7 0.25 0. 3) Açıklık a3 yalnız imalat sınıfı C içindir.5 16 11.4 1.7 1.45 1.0 1.8 2.2 0.2 0.1 1.8 M5 2.5 6.3 3.7 9 5 14 10.0 0.1 3.Cıvatalar ve 51 Somunlar Tablo 17.8 0.5 2.6 1.0 1 2.9 2.4 1 M6 2.6 3.ch .75 M12 4.25 M 1 uzun r 2) 4) Vidanın şafta geçiş ölçüleri g1 g2 min max kısa açıklık a2 a3 max normal a1 kısa Vida çıkışı x1 x2 max normal Vida anma Hatçapı ve standart dişli P 1) 1) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.9 0.6 4 M36 10.0 4.5 1.5 7 5. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.45 M 2.5 M30 9.8 - d-0.6 0.1 0.6 1.guven-kutay.5 - d-0. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.5 1.6 0.0 2.5 9 18 d-6.5 5.4 6.5 7.5 0.2 0.25 0.6 3.5 1.7 M4 1.0 1.4 0.1 1.2 1.

Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.6 4.8 8.6 4.9 12.9 α 1/K 10 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 8.9 10.9 Isı 100 ° *)1 670 σ 8.9 ve 12.1 12.1 12.1 12..1 12.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 800 800 800 800 1000 1000 1000 1000 640 640 640 640 900 900 900 900 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 20 ° 100 ° 200 ° 2300 ° 20 ° 100 ° 200 ° 300 ° 800 810 820 750 1000 1010 1020 970 640 590 540 480 900 875 790 705 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 --11.9 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 12.6 5.8 10.8 DEĞ *)2 820 σDEĞ *)1 990 σ 10.6 5.9 10..5 için 200 ° 610 750 900 1100 1050 1290 Tablo 19.1 12. Standart cıvataların 300° C kadar mekanik değerleri Isı < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° Malzeme 4.1 12...1 12..8 8.6 5.6 ve 5.6 4.6 5.6 Normal ısı 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 2 Rm N/mm 400 400 400 400 500 500 500 500 2 Re N/mm 240 240 240 240 300 300 300 300 E N/mm2 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 İşletme ısısı 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 2 Rmİş N/mm 400 390 380 350 500 470 430 450 Reİş N/mm2 240 210 190 140 300 250 210 160 Eİş N/mm2 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 -6 --11.1 12.1 12.9 < M8 50 60 100 M 8 .ch .9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 1200 1200 1200 1200 1080 1080 1080 1080 210000 210000 210000 210000 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 1200 1190 1180 1120 1080 1020 925 825 210000 207000 200000 193000 --11.6 8.8 8. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 www.1 12.9 --11.9 DEĞ *)2 1420 σDEĞ Enine kaymada: *)1 κ = 0 için *)2 κ ≥ +0.9 --11.9 12.9 DEĞ *)2 1220 σDEĞ *)1 1160 σ 12.9 10. 12.guven-kutay. M12 40 50 90 M14 ..9 12.8 .9 10.Cıvatalar ve 52 Somunlar Tablo 18.

8 400 (420) 320 (340) 14 1) 5.8 12 > M16 veya orta değer C-alışımlı vede 800 (830) 640 (660) ek metalli (Bor.6 1) 400 240 22 1) çelikler.Cq35 600 480 8 6. 34Cr4 Alışımlı. Sıkma momenti faktörü αSı Ön gerilme kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αA Akma sınırı veya dönme açısı kontrollü sıkma.ch . Cq45 Su verilmiş ve tavlanmış az veya orta değer C-alışımlı vede 1000 (1040) 900 (940) 9 10.0 Sıkma metodu Tablo 21. Bütün cıvatalar devamlı ve tam kontrol edilen.9 ek metalli 3) (Bor.Cıvatalar ve 53 Somunlar Tablo 20. Standart cıvataların malzeme ve mekanik değerleri Çekme Akma mukaStandart adı. 3) Az miktarda C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmelidir. su verilmiş ve 12.8 900 720 10 çelikler. Cr) 9. 35B2. 2) Parantez içi () değerler hesaplanan değerden farlı olanlar için.6 1) 300 (330) 180 (190) 25 Örneğin: QSt 36. Mn. ön montajı normal veya darbeli anahtarla yapılmış ve ±20% 0.9 www. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir.guven-kutay.11 % . ±40% 0. Kopma muka-vemeti vemeti 2) (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi gerilmesi A5 2) Rp0. 22B2.6 İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma.2 Rm kalitesi) % minimum 2 2 N/mm N/mm Az C-alışımlı çelikler 3. Cr) çelikler.9 MSı 1.2 yoktur 1.5 İmpulskontrollü darbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma.0 Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. 34CrMo4 1) Otomat çelikleri S ≤ 0.6 500 300 20 Az veya orta değer C-alışımlı çelikler 5. Örneğin:. Örneğin:.8 1) 800 640 ≤ M16 Su verilmiş ve tavlanmış az 8.2 Az veya orta değer C-alışımlı 4. Örneğin: UQSt 38. Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metodu.2 4. kontrolsuz. 1200 (1220) 1080 (1100) 8 Örneğin:.10.9 tavlanmış çelikler. Mn. P ≤ 0. metodu ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Rp0. Pb ≤ 0.85 MSı 2. ±60% yoktur 4. Örneğin:.35 % ile malzeme olarak kullanırlar.34 % .81) 500 (520) 400 (420) 10 Örneğin: Cq22.

4541 500 200 196’000 210 X5 NiCrTi 26 15 1.1192 700 500 210’000 630 42CrMo4 (34Cr4 . Standart cıvata ve somunların max.7050 500 320 167’000 900 GGG 60 0.0036 340 230 210’000 490 St50-2 (Cq22) 1.6580 1250 1050 210’000 720 X6 CrNiTi 18 10 1.: N/mm2 Rm Akma mukavemeti N/mm2 Re Elastiklik modülü N/mm2 Edin sınır yüzey basınç değeri N/mm2 pS USt37-2 (USt38-2) 1.08 260 110 75’000 230 160 160 Al99 140 Bu değerler 20 derece çevre ısısı için geçerlidir.5Mn F27 3.5 3 4 3 4. Daha yüksek ısıda veya burada verilmemiş malzemeler için pS değeri Rm veya Rp0.guven-kutay.7165. Oturma değeri fOt µm olarak Yüzey pürüzlülük değeri. 34CrMo4) 1.Cıvatalar ve 54 Somunlar Tablo 22.7225 1100 900 210’000 850 30CrNiMo8 1.5 Parça arası 1.7040 400 250 167’000 700 GGG 50 0. GK-AlSi9Cu3 3.2315.3547. Boyuna yükleme Enine yükleme RZ µm olarak RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 Vida yüzeyi 3 3 3 3 3 3 fOt Tek tek Cıvata başı / somun için 2.5 6.10 890 820 110’000 890 200 --- 105’000 900 Ti-6Al-4V GG 20 GGG 40 0. yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapıldıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol edilir.2 değerlerine göre orantılı alınmasını öneririm.ch .5 Tablo 23.0050 470 290 210’000 710 Cq45 (C45 ) 1. Bağlantıda yüzey basıncı sınır değerleri pS Kopma mukaMalzeme vemeti Malzeme Nr.02 180 110 75’000 220 AlMg4.4980 880 590 200’00 850 3.5 3. www.7060 600 380 167’000 1’000 G-Al-Leg .5 2 3 2 2.

A dan D ye kadar grupların bulunması malzeme kalitesi 8. d 1. d 1.5 2 >1 .8 / 6.5 1 3 5 kısa 1.Cıvatalar ve 55 Somunlar Tablo 24.. d --- --- --- --- Kır döküm Bakır alışımları Hafif metal 1) sertleştirilmemiş Yumuşak metal. d 1. d --- > 800 0.4 1.guven-kutay..3 2 1.2 ... d 1.4 1.2 . 8 4 uzun 1. d 2. d 1.0 ..5 .. d 1.6 4.0 .8 10.8 8. d --- 1. d 1. v. d 1.2 . anma çapı A B C D faktörü LSı / d M4 M10 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M8 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 3..3 R Z 25 R Z 6. 4 1. 10 3 stati k yükl e heps i 1.3 1.6 / 4.4 1.5 1. d 1. 600 0.4 1.6 2.8 kadar 10. d --1) Dinamik yüklemelerde Ldb boyu %20 daha uzun alınmalıdır. Tablo 25.5 .6 .2 .9 ve 12.3 R Z 25 boyuna enine 3 aralığa kadar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kadar C D B C 3 aralıktan fazla D --- C D www.2 .b. d --- --- Al-Döküm alışımları 1.4 1.6 .3 2 1..2 .8 . 2.2 . d 1. d 1..2 Tablo 26. d 1.6 1.5 4 orta >3 . d 1. d 1.2. d --- --- Saf aliminyum 1. suni maddeler.3 1.ch ..6 .6 .9 Kuvvet Parçanın yüzey pürüzlüğü Bağlantıda aralık yönü sayısı R Z 6. d 1.6 1. d --- > 600 .5 2 1. d 1. sertleştirilmiş 0.2 . 800 0.8 .6 >8 ..5 >6 .9 Çelik Rm N/mm2 olarak ≤ 400 0.5 .8 .Cep somunda diş (vida) boyu Ldb Cıvata malzemesine göre cep somun vida boyu Ldb 2) Sıkılan parçaların malzemesi 3.8 .8 . 2) İnce diş vidada Ldb boyu %25 daha uzun alınması önerilir..6 . d --- --- > 400 .3 . d --- --- --- Al-alış..3 .2 .6 1. 3 2 3 3 4 2.3 .2 1. Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo dinamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu. d 1.

0... 12 µm 6 . 0. 0. --0. 0. 0.16 -- -- 0.... Cıvatada çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µgen Tablo 27-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) kadmiyumla galçinko ile Ham kara (siyah mat renkli) veya galvanize edilmiş vanize edilmiş sarı renkli beyaz mavi renkli fosfatlanmış yüzeyler yüzeyler yüzeyler MoS2 ile hafif yağlı 1) 6 ....14 .... 0.14 . 0... 0..16 --0.10 .- talaşlı imalat Kadmi. 0... 0..18 Yapıştırma maddesi ile sıvanmış 2) yüzeyler 0.galvaparlak Yüzey durumu yumlu nizli parlak parlak Çelik veya AlMg İç vida ( Somun ) Malzeme Malzeme ----- Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kadmiyumla Yapış galvan (Cd6) -kanlı talaşlı imalat veya haddelenmiş kuru yağlı --0..12 0.12 0..18 0.08 .14 .16 0..12 . 0.16 .12 .16 ..Cıvatalar ve 56 Somunlar Tablo 27.18 --- 0.08 ..18 0..08 . 10 µm yağlanmış 0.12 .08 .18 -- -- -- -- kuru yağlı kuru 0.12 0.. 0.. 0.10 .12 ...10 .20 -- 0.25 -- -- 0.10 0. Tablo 27-b) Vidada sürtünme katsayısı µVi (Strelow a göre) Dış vida ( Cıvata ) Yüzey durumu siyah menevişli (islah edilmiş) veya fosfatlanmış kuru Vidanın talaşlı imal haddelenmiş imalat şekli “ yağla MoS kuru yağlı yağlı “ -ma 2 0. 0..12 .10 . 0.25 0.20 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- www..18 0. .ch -- ...10 . 0.--0...08 .....18 -- 0. 0. --0...14 --- 0..08 .12 0. .18 0.10 ... 2) Yapıştırma maddesinin cinsine göre katsayı seçilmelidir. ..14 -- -0..16 -0...08 0. 0..10 ..30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinden korunması için hafif yağlanması.guven-kutay. 0.......

...10 .. 0...10 .Cıvatalar ve 57 Somunlar Yüzey --- 0.08 ..16 0.18 -- 0. 0. . . 0.14 0.. 0. 0.. .12 .20 0...18 0.12 ..10 . 0.10 ..14 -- -- -- -- 0.. 0.12 0..08 .10 .22 0..08 .18 --- 0. 0....20 -- 0.08 .20 www..16 --- 0...08 .18 0.22 0.. 0...16 0..08 0..08 ..ch --- 0.16 0.10 .10 .16 kuru Basılan karşıt parça kır veya temper AlMg Çelik döküm kadmiyu galvaparlak mlu nizli taşlantalaşlı imalat talaşlı imalat mış parlak taşlanmış Malzeme Temas yüzeyi Tablo 27-b) (devam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µB (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik siyah menevişli (islah edilmiş) veya Galvanizli Kadmiyumlu Yüzey fosfatlanmış (Zn6) (Cd6) taşİmalat preslenmiş tornalı lanpreslenmiş mış “ yağlakuru yağlı MoS2 yağlı MoS2 yağlı kuru yağlı kuru yağlı “ ma -- -- -- -- 0.12 . 0..18 -- -- -- 0.. ...10 0.20 0.18 --- ------- 0.08 ... 0.10 0. .18 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- .... .. 0.. ... 0..08 .12 0.. 0... 0.10 .10 0.18 0.18 -- -- -- -- -- -- 0.18 --- 0...16 --- 0.18 0.10 0.18 0.14 0.18 0. 0..10 0.. . 0. . 0..16 -- 0.. 0..16 -- 0.guven-kutay. 0......16 0.. 0.12 0.18 0. ..14 .10 ....

7 72.1 96.2 426 568 798 958 M24x3.1 89.5 191.5 58.10 132 176 247.08 137 182 256.79 6.5 52.10 13.08 44.9 19.12 30.33 6.0 111 133 0.38 7.2 M10x1. Hesaplar cıvata malzemesinin 0.1 206.7 74.1 213.6 0.0 112 157 189 0.5 23.08 7.64 13.4 72.1 31.8 85. Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal dişli vidalar için montajda sıkma kuvveti kN ve sıkma momenti MSı Nm olarak Montajda sıkma momenti MSı .9 17.8 38.3 110.5 23.10 58.25 0.7 78.10 42.14 4.2 24.6 16.5 161 215 302 362 M20x2.8 4.32 9.2 7.0 25.46 8.9.76 13.ch .4 126 177 212 0.7 85.0 10.91 9.08 60.3 98.10 7.2 17.1 41.10 115 153 214.0 40.4 37.2 4.00 0.9 57.12 alınır.14 19.12 127 170 238.9 39.10 5.14 54.7 11.1 122.61 7.01 12.4 315 420 591 709 M22x2.8 29.4 32.5 307.4 436 582 818 981 0.1 30.1 14.6 0.2 79.0 43.9 18.48 10.8 374 499 702 842 0.08 95.3 37.4 45.7 16.6 27.4 28.9 12.1 17.80 0.1 114.3 13.50 0.39 9.6 20.4 M6x1.5 492 656 923 1107 0.31 0.23 9.1 48.5 6.50 0.8 10.12 4.0 M12x1.61 6.2 15.99 6.12 20.4 239.1 54. www.92 10.14 6.0 60.8 122 172.10 31.2 30.5 77.9 25.4 0.5 60.0 80.6 386 514 723 868 0.1 14.5 0.8 111 148 208 250 0.0 127 178.Rp0.2 değeri ve Tablo 8 daki geometrik değerler ile yapılmıştır.03 8.0 64.1 29.14 106 142 199.1 5.3 59.08 119 158 222.2 0.00 0.0 104 138 194 233 M16x2.8 50.Nm Montajda boyuna kuvvet FSı .4 70.00 0.8 297.7 217 290 407 489 0.5 49.0 86.3 146 195 274 329 0.7 57.9 341 454 639 767 0.7 15.1 127.65 9.2 34.7 3.12 111 147 207.Cıvatalar ve Somunlar 58 Tablo 28.88 9.00 0.08 13.7 70.9 17.9 12.0 113 159.9 77.3 27.12 41.1 12.2 248.6 543 723 1017 1221 *)1 Burada µ = µgen = µV = µK dir.9 6.8 119 0.8 8.75 0.4 0.7 26.44 0.8 81.50 0.8 10.14 39.1 132.2 29.17 10.7 40.12 56.2 15.4 118 165.5 106.8 8.14 28.5 69.6 102.8 M8x1.76 9.04 9.0 286 381 536 643 0.5 72.8 26.0 0.1 52.4 16.14 8.25 4.9 257.4 96.9 M5x0.19 6.46 0.4 54.2 92.12 7.1 99.12 12.5 35.4 0.2 67.14 85.08 5.8 199.5 12.8 65.0 44.6 59.0 136.3 0. kN Vida µ *)1 6.3 49.7 122 146 M14x2.1 3.6 14.08 32.60 10.2 25.6 45.00 7.5 40.10 91.6 94.14 122 163 229.12 88.1 83.5 253 338 475 570 0.3 43.6 136 163 0.3 35.6 275.4 59.08 22.38 13.5 18.10 7.5 46.14 12.8 286.2 129 173 243 291 0.4 70.9 64.2 84.7 291 389 546 656 0.guven-kutay.64 10.8 7. Genelde piyasadaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0.3 30.62 12.6 26.6 75.0 56.6 36.4 38.20 5.3 102 0.2 266.5 41.60 7.10 21.4 17.4 11.75 5.

5 www.d D 0.3 7 9 12 16 20 0.6 0.d D D P >= 3.18 0.1 0.2 DP = 2.1 0.14 0.ch L' SI L SI L' SI L SI L' SI L SI Tablo 30.d D 0.25 0.35 0.2 0.45 0.4 0.55 0.16 0.12 0.25 0.d D P = 1.14 0.35 0.25 0.14 0.16 0.4 DP 0.16 0. E = 105'000 N/mm2 0. E = 105'000 N/mm2 0.75 1. Kuvvet dağılım faktörü n n = L'SI / L SI = 0.14 0.18 0.12 Çelik E = 210'000 N/mm2 14 18 6 8 10 3 4 0.45 0.guven-kutay.65 Basit kuvvet oranı φ' 0.08 0.2 0.8 Normal Cıvata 1.4 0.55 0.2 0.18 0.2 D 0.d 3 ) Kır döküm GG.7 .3 0.12 0.4 1.5 0.3 n = L'SI / L SI = 0.14 0.Cıvatalar ve 59 Somunlar Tablo 29.5.2 1.25 0.16 0.1 0.18 0.d D D P= 2 .1 0.7 0.9.5 0.4 0.2 0.3 0.6 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.5 0.35 0. Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φk 0..0 LSı /d oranı Sıkılan parçaların malzemesi n = L'SI / L SI = 0.5 0.35 =dD 5.25 DP = 1.35 5 2.6 0.06 0.65 Esnek Cıvata (Şaft çapı d Şi = 0..18 0.04 Çelik E = 210'000 N/mm2 Kır döküm GG.5 0.3 0.5 0.55 0.18 0.08 0.2 0.08 0.3 0.35 0.3 0.25 0.12 0.6 2 LSı /d oranı 0.12 Sıkılan parçaların malzemesi 0.8 1.16 0.45 0.16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.4 0.45 0.5.45 0.

4 ± 0.5 3.4 ± 0.8 10.5 ± 4 22 ± 5 M8 20 ± 4 27 ± 6 32 ± 7 M 10 38 ± 8 53 ± 12 63 ± 14 M 12 65 ± 15 90 ± 20 108 ± 25 M 14 100 ± 25 145 ± 30 170 ± 40 M 16 160 ± 35 220 ± 50 265 ± 60 M 18 225 ± 55 315 ± 75 375 ± 85 M 20 310 ± 70 435 ± 100 520 ± 120 M 22 415 ± 95 585 ± 135 705 ± 160 M 24 530 ± 125 750 ± 170 900 ± 200 Buradaki önerilen değerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti Re veya R p0.12 Sıkma momenti MSı = 65 ± 15 Nm Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır.8 Genel sürtünme katsayısı µG ≈ µK ≈ µgen ≈ 0.2 değerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır.5 13± 3 M7 12.7 ± 1.guven-kutay.7 M5 4.9 M4 2.7 3.8 M6 7±2 11± 2. www.Cıvatalar ve 60 Somunlar Tablo 31.4 ± 1. Tork anahtarıyla sıkmada önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metodu için sıkma momentleri µV ≈ µB ≈ µgen ≈ 0.6 ± 1 6.5 7. Örnek: Diğer deyimle.12 için Vida büyüklüğü 8.9 12.3 ± 0.5 ± 3 18. Cıvata M12-8. Burada 50 Nm moment değerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz.ch .

Garanti bakımından sınır değerleri alalım.1 . 640 = 3'347 FEkEM = 3'345 N FEkEM = 3'345 N > FEk = 2'170 N olduğundan. devamlı mukavemet kontrolü: Fİş max − Fİş min Genlik kuvveti F( 50 ) Fg = ± ⋅Φ 2 Kuvvet oranı pragraf 4. P = 1. 6. M10 Tablo 8 Tablo 12 d = 10 mm .35 = 2'170 Emniyetli ek kuvvet FEkEM = A3 . cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.3 kN dinamik boyuna kuvvet sütunun.2 kN. St 50-2 h2 = 35 mm GG 20 LSı = h1 + h2 = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet.5 mm dD = 14.2 = 52.7 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 > σg = 20. h1 = 25 mm. Φ = 6'200 .7 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri σG Tablo 19 ile bulunur. 0.guven-kutay.3 kN > 6.026 mm . 8.3 = 20.ch .35 Fg = 0.2-0) .1 .2 mm I.1 / Sayfa 30 Φ = 0. 0. Cıvata kalitesi 8.2.292 mm2 σg = 20.7 N/mm2 olduğundan.5 .3 . 0.35 = 1'085 Fg Genlik gerilimi F( 47 ) σ g = ± ≤ σG A3 Diş dibi kesit alanı Tablo 8 σg = Fg / A3 = 1'085 / 52. a) Statik yükleme kontrolü: FEk = 2'170 N Ek kuvvet F( 51 ) FEk = Fİşmax . genelde depoda bulunan cıvata türü. 0.2 kN Fİşmin = 0 kN dinamik yükleme.8. www.2. da = 11. Fg = 1'085 N A3 = 52. d2 = 9.8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği değer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri. Rp0. Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme.4 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 dD 1 h1 ϕ h h2 d dG p DP 2 Şekil 43.6 mm . b = 26 mm . eksen dışı 6. (6. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.Cıvatalar ve 61 Somunlar 5. Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağından bilinen değerler: Fİşmax = 6. A3 = . Dinamik boyuna.

8 ve µgen = 0.4 = 378 N/mm2 Tablo 23 ile pGG20 = 900 N/mm2 > p = 378 N/mm2 pSt50 = 710 N/mm2 > p = 378 N/mm2 olduğundan. FÖN90 = 27. Pratikte tork anahtarının ayarlanacağı değerin seçimi montajda çalışanlara bırakılır. Konstrüksiyondan (Şekil 43) LSı = h = h1 + h2 = 25 + 35 = 60 mm 60 mm ≥ 4 .MSı = 46 – 38 = 8 Nm Montajda sıkma momenti isteğe göre şu iki şekilde verilir: MSı = 38 ±8 Nm MSı max = 46 Nm ve MSı min = 30 Nm verilmiştir.ch . 48 = 42 MSı = 42 Nm Burada verilen 42 Nm tork anahtarının ayarlanacağı değerdir. ≤ pS Ab M10.6 = 30 MSı min = 30 Nm MSı = 0.9 .12 için Sıkma momenti: MSı max = 46 Nm Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 αSı= 1.guven-kutay. Bununda bilinmesi faydadır.4 mm2 e) Gevşeme kontrolü: Emniyet LSı ≥ 4 . Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vede daha fazla hesaplamaya gerek yoktur. 0. 30 MSıKM = 31.8 ve µgen = 0.05 .5 Nm d) Bağlantı temaslarında yüzey basıncı kontrolü: p= FÖN 90 + Φ ⋅ Fİş Tablo 28 ile Tablo 12 ile Bağıntısı gerçekleşmelidir.4 kN Ab = 72. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.05 .35) / 72. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: MSı = 0.5 ⋅ (MSı max + MSı min ) = 38 ∆MSı = MSı max . cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. MÖN90 = 0. kalite 8. Moment toleransı montajda kullanılan alete bağlıdır. 10 = 40 mm olduğundan. www.Cıvatalar ve 62 Somunlar c) Montajda tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 28 ile M10.9 .12 için M10 için F( 65 ) ile p = (27'400 + 6'200 . kalite 8. d ise bağlantı gevşemeye karşı emniyettedir ve başka önlem almaya gerek yoktur. Kontrol momenti MSıKM = 1. MSı min = 1.6 MSı min = MSı max / αSı = 48 / 1.

5 mm d2 = 9. Diğer gerekli değerler Helis açısı ϕ = atan[P/(π.160 mm Diş dibi çapı d3 = d – 1.25 .990 mm2 We = 53.34 mm3 Wt = 106.25 . d32 / 32 Torsiyon karşı koyma momenti Wt = π . İşletme ve Taslaktan değerler Boyuna işletme kuvveti Fİşmax = 6 200 N Fİşmin = 0 N 2. π .12 ρVi = 6. Sürtünme katsayıları ve açıları Vidanın sürtünme katsayısı Vidanın sürtünme açısı ρVi = atan(µVi) Cıvata başı sürtünme katsayısı Cıvata başı sürtünme açısı ρB = atan(µB) 5. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 6.5 . d2 Diş dibi kesit alanı A3 = 0. Hassas ve detaylı hesap kontrolü 1.540 mm2 A3 = 52.593 mm LV = 16 mm LSı = 60 mm µVi = 0.842773 µB = 0. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 2. π . d32 Gerilim kesit alanı AGE = 0.12 ρB = 6. Cıvatanın değerleri Cıvatanın kalitesi Cıvata malzemesinin 8. P Anahtar ağızı s = 16 mm s ≈ 1.028151° AAN = 78.25 .guven-kutay. P d3 = 8. π . 1. d32 / 16 www.2 = 640 N/mm2 EC = 210 000 N/mm2 Kopma mukavemet değeri Akma mukavemet değeri Elastikiyet modülü 3.6 mm dG = 11 mm Geçiş deliği çapı ve köşe kırma orta.ch L = 70 mm LS = 44 mm dGE = 8.67 mm3 . Sıkılan parçaların değerleri 1.842773 St 50 LSı1 = 25 mm EP1 = 210 000 N/mm2 GG 20 LSı2 = 35 mm EP2 = 105 000 N/mm2 ϕ = 3.22687 . b = 26 mm LS = L – b = 70 – 26 = 44 Gerilme kesiti çapı dGE = ( d2 + d3 )/2 Vida boyu LV = Lk – LS = 60 – 44 = 16 Sıkılan parçaların boyu LSı = h1 + h2 4. dGE2 Eğilme karşı koyma momenti We = π .8 Rm = 800 N/mm2 Rp0.5 = 71 Şaft boyu.64952 .292 mm2 AGE = 57.4 + 2 .Cıvatalar ve 63 Somunlar II.d2)] Anma kesit alanı AAN = 0. kk = 0. Şaft çapı d = 10 mm M10 Hatve P = 1. d Baş altı dış çapı dD = 14. Vida ve Cıvatanın konstrüksiyon değerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıda olduğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir.026 mm Bölüm çapı d2 = d – 0.1 mm da = 11 mm Baş altı iç çapı da = dG Cıvata boyu L = LSı + m + 2.P = 60 + 8. Anma çapı .

92196 . 10-6 mm/N Formül F( 28 ) δ P2 = LSı 2 A EŞ ⋅ E P 2 δP2 = 35 / ( 456 .990 mm2 0.292 78.259 .d EC = 210 000 N/mm2 1 44 16 0. 210 000 ) δP1 = 0.5 ⋅ d 0.5 ⋅ 10 0.ch .292 mm2 AGE = 57.5 Sıkılan parçaların elastik esnekliği DP = 50 mm . Hesap için gereken diğer değerler 7.1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 7.985 .6 FSıger = 6000 N n = 0.4 ⋅ 10   0. dD = 14.d LS LV 0.7255 .54 mm2 A3 = 52.4 Cıvatanın elastik esnekliği Formül F( 27 ) 1  0.922 . dD+LSı = 74.6 mm Formül F( 29 ) dD ≤ DP ≤ dD + LSı ve : x=3 LSı ⋅ d D A EŞ = D 2P ( x=3 60 ⋅14.6 50 2 = 0. 10-6 δP = 0.5 7. 105 000 ) δP2 = 0.4.Cıvatalar ve 64 Somunlar 7. 10-6 mm/N δP = δP1 + δP2 = 0.3 Kuvvet dağılım faktörü Tablo 29 ile belirlenir αSı= 1. LSı = 60 mm .99 52.5. 10 mm/N 210000  78.54 57.4 ⋅ 10 -6 δC = ⋅ + + + +  = 4. sızdırmazlık 7.guven-kutay. 10-6 mm/N www.54 78.9846 .2 Gerekli sıkıştırma kuvveti Fonksiyona göre seçilir. 10-6 mm/N 7.4d   δC = ⋅  + S + V + + E C  A AN A AN A GE A3 A AN  b AAN = 78.730 [ ) ] π π 2 ⋅ d D − d a2 + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Formül F( 28 ) δ P1 = LSı1 A EŞ ⋅ E P1 AEŞ = 459 mm2 δP1 = 25 / ( 459 .4 ⋅ d L L 0.54  δC = 4.6 mm .

34 .2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.0834 = 517 Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) Formül F( 52 ) FP = Fİş − FEk = 6 200 – 515 = 5 685 FEk = 515 N FP = 5 685 N 7.167 / 0.29 ⋅  Sı   d  Formül F( 58 ) 0.006 veya bak Tablo 22 Boyuna yükleme.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0. Formül F( 51 ) FEk = Fİş ⋅ Φ = 6 200 . 0.000985 = 1862 δP FOt = 1860 N 7.7 Oturmadan dolayı kaybedilen ön germe kuvveti L  f Ot ≈ 3.8 İşletmede kuvvetin dağılımı Ek kuvvet (Cıvata).34 ⋅ 10 − 3 = 3.011 .29 .2 Φk = 0.9 Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi ya hesaplanır : Formül F( 20 ) FÖNM = ν ⋅ R p0.159 ⋅ P + 0. 0.0834 Kuvvet oranı F( 56 ) Φ = n ⋅ Φ k = n ⋅ 7. Ön gerilim kuvveti Tablo 28 ile FÖNM= 27. (60/10)0.Cıvatalar ve 65 Somunlar 7.08335 δ P + δS Φ = 0. 10-3 = 0.577 ⋅ d 2 ⋅ µ Vi )  d0  FÖNM = 27413 N veya Tablo 28 ile bulunur. 10<RZ<40 3 µm 3 µm 3 µm 2 µm Vida yüzeyi Cıvata altı Somun altı Parça arası fOt = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 fOt = 11 µm işi garantiye almak için Tablo 22 ile bulunan fOt = 11 µm seçimini öneririm. Formül F( 57 ) f FOt = Ot ⋅ Φ k = 0.5 µm. RZ = 12.167 = 0.4 kN www.ch .guven-kutay.1667022 δ P + δC 985 + 492.5 . 167 δP = 0. 0. Yüzey pürüzlülük değeri.6 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı F( 55 ) Φk = 985 δP = = 0.

) = 20 460 MViIs = 20.dişli vidaların sıkma momenti Formül F( 12 ) .5 . Mukavemet kontrolleri 8.9.1 Montajda bileşik gerilim Montajda bileşik gerilim için S FM = R p0.9 Burada MSı = 46 Nm dEt = (dD + da ) / 2 alınır ve dD ≈ s kabul edilir.842.8427) MVi = 21 516 Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π . tan(3. 25538 . Cıvatanın montajda karşılaştırma gerilimi: 2 Formül F( 17 ) σ BiM = σ çM + 3 ⋅ τ 2t = 4722 + 3 ⋅ 2022 = 588 σBi = 588 N/mm2 Cıvatanın montajda çekme gerilimi: 27400 F Formül F( 36 ) σçM = önM = = 472 A GE 52.. 27'400 . 9.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.Cıvatalar ve 66 Somunlar 7. cıvata kuvveti F( 70 ) FCtop = Fön max + FEk max = 25 538 + 517 = 26 055 FCtop = 26.67 SFM = 640 = 1. tan(3.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.2 σ BiM ≥ 1. M Sı = FönM ⋅ (0.6–1 862 = 15 263 Fön min = 15.026 .5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.10 Metrik ISO.5 .5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) = 45.1..67 mm3 .09 > 1 588 Böylece montajda gerilim emniyet sınırları içindedir.292 σçM = 472 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τt = M Vi = 21’516/106.06 kN İşletmede vidadaki sürtünme momenti F( 44 ) M ViIs = 0.67 = 202 Wt τtM = 202 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M Vi = 0.0262 / 16 = 106.26 kN İşletmede boyuna max.ch Wt = 106. 9. d33 / 16 = π .5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) = 0.guven-kutay.54 kN Fön min = FönM max / αSi − FOt = 27 400 / 1. www.159 ⋅ P + 0.1 Montajda mukavemet kontrolü 8.+6.028.46 Nm 8.026 . İşletmede cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Formül F( 68 ) ve F( 69 ) Fön max = FönM max − FOt = 27 400 – 1 862 = 25 538 Fön max = 25.0281+6.

8.1.0 p Montajda basma mukavemeti için bağıntısı gerçekleşmelidir.292 σçİ = 449 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τ tIs = M ViIs = 20’460/106. (dD2-da2) = 72. d33 / 16 = π .ch Wt = 106.145 > 1 560 Böylece işletmede gerilim emniyet sınırları içindedir.4 = 379 Ab p = 379 N/mm2 GG20 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS G20 = 900 N/mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS 50 = 710 N/mm2 Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı: Formül F( 41 ) Ab = 0.4 Ab = 72.π .Cıvatalar ve 67 Somunlar 8. www.5 .25.9.8427) MGi = 20 460 Nmm Cıvatanın işletmede torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .0281+6. 26'055 .2 σ Bi ≥ 1.0262 / 16 = 106. tan(3.67 mm3 .67 SFM = 640 = 1. Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi: Formül F( 62 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t = 4492 + 3 ⋅1922 = 559 σBi = 560 N/mm2 Cıvatanın işletmede çekme gerilimi: Formül F( 63 ) σç İş = FCtop A GE = 26'055 = 449 52.026 .0 bağıntısı gerçekleşmelidir.2 İşletmede mukavemet kontrolü 8.88 > 1 379 Böylece montajda bası geriliminin emniyet sınırları içinde olduğu görülür.guven-kutay.1 İşletmede bileşik gerilim S Fİ = İşletmede akma mukavemeti için R p0. Cıvatada yüzey basıncı: Formül F( 65 ) F p = önM = 27'400 / 72. 9.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.2.4 mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç değeri daha küçük olduğundan: SpM min = 710 = 1.67 = 192 Wt τt = 192 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M ViIs = 0.2 Montajda temas yüzeyi basma mukavemeti p S pM = S ≥ 1.

Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa.3. Tablo 19 ile σG = 50 N/mm2 Formül F( 47 ) SD = 50 = 10 > 1 5 Böylece işletmede devamlı gerilim emniyet sınırları içindedir. Devamlı mukavemet kontrolü için S D = σg Genlik kuvveti.0834 = 258 2 2 σg = ± Fg = 258 N Fg = 258 / 52. p = 360 N/mm2 710 = 1.0 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti için Spİ = p İş İşletmede temas yüzeyi basma gerilimi: FCtop = 26 055 / 72.8 islahlı. σG ≥ 1 bağıntısı gerçekleşmelidir.2 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti pS ≥ 1. genelde hassas hesaba pek gerek yoktur. Formül F( 50 ) Fg = ± Fİş max − Fİş min 6200 − 0 ⋅Φ = ⋅ 0. Bu da pratikte dikkate alınmaz.106 yükleme sayısı içindir. 8.292 = 4.972 > 1 360 Böylece işletmede bası gerilimi emniyet sınırları içindedir.2.4 Formül F( 64 ) p İş = Ab SpIs min = bağıntısı gerçekleşmelidir.3 İşletmede devamlı mukavemet kontrolü 8.Cıvatalar ve 68 Somunlar 8.ch .1 İşletmede genlik gerilimi Dinamik yükleme.guven-kutay. Rijit bağlantılı cıvatalarda devamlı mukavemet değeri NY > 2. Görüldüğü gibi kaba taslak hesplama değeri ile hassas hesaplama değeri arasında pek büyük farklılık yoktur. www. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir.75 ⋅  + 52  Formül F( 48 )  d  σGHes = 53 N/mm2 Cıvata kalitesi 8.94 A3 σg = 5 N/mm2 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri  180  σ G ( İS) ≈ ±0. devamlı mukavemet kontrolü.

.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 9 Cıvata şaftı ..................................................................................................... 9 Kafa ökçesi .. 16 Eşdeğer kaval silindir. 13 Altıköşe somun .............................................................................................. 9 diş üstü çapı.................................................................................................................. 14 Cıvata boyu ölçme metodu.... 28 H Hafifletme kuvveti ............................................................................................... 53 www....................... 15 Elastik esneklik .............. 19 Cıvata çapının hesaplanması ..... 23 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı.......................... 61 D Değen zanak yüksekliği .................... 11 E Eksen dışı zorlama ................ 9 Kafa yüksekliği ........................................................................................................... 6 Helis açısı (ϕ)........................................................... 25 Genlik mukavemeti. 12 Altıköşe inç somun.......................................... 32 Cıvata çapının seçimi .......... 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu ................................................. 12 Ç K Çatal anantar ............................... 19 F Fiberli altıköşe somun............................. 10 Helis açısı..................... 10 Havşa başlı yıldız yarıklı cıvata ............................................. 12 İnbus esnek cıvata ................................. 10......................................... 28 Çift ağızlı vida..................... 40 Cıvatanın sıkılan boyu .... 52 İnbus anahtar....... 41 Diş yanağı .......... 45 İnce kafa inbus cıvata..... 12 Boru vidaları ... 9 Cıvata kafası............................................................................ 9 Genel sürtünme katsayısı ....................................................................................................ch .. 61 Bileşik kuvvet ......................................... 15 Eksenden zorlama .......................... 57 Cıvata .................................................................................... 7................ 11 Çeşitli cıvatalar ............................. 5.......................................... 6 Kafa altı dış çapı ....................................................................... 5 I İç vida ....................................................................guven-kutay................................................................ 13 Altıköşe kontra somun ... 13 Altıköşe ince somun............................... 40 Hatve..................... 9 Cıvatanın genlik mukavemeti .................................................. 9 Kafa kalınlığı ...Cıvatalar ve 6 Somunlar 69 Konu indeksi A Adım .................................... 12 Havşa başlı yarıklı cıvata .................................................................. 5 Flanşlı altıköşe cıvata.................................... 9 Ağız sayısı .......... 12 Flanşlı altıköşe somun................................... 26 Diş dibi çapı............... 26 Gerekli sıkma boyu . 56 Cıvatanın anma boyu ..................... 12 Altıköşe cıvata .................................................................................................... 25 Genlik kuvveti.......................................................................... 5 Kilitlenme şartı ...... 12 Altıköşe esnek cıvata ................................................................................................................ 9 Kafa altı iç çapı . 47 C Cep somunda vida boyu.......................................................... 6.............. 30 Gevşeme önlemleri ...... 10.................................................................................................. 22 Esneme ölçme bantları............................................................................ 33 Cıvata kafa yuvası çapı ................ 9 Bölüm dairesi çapı (d2) ..... 40 Cıvatada yüzey basıncı sınır değerleri ......................... 19 Düz tornavida....................... 29 Birger ............................ 10 İnce dişli cıvatalar .................................. 9 Cıvatada genlik gerilimi........ 9 Diş yüksekliği.............................................................. 11 Inbus cıvata ............................... 5...................................................... 6.. 9 Havşa başlı inbus cıvata................................................................................. 60 Genlik gerilimi ......................................................... 9 Kalite sembolü .......................... 5 Bombe başlı inbus cıvata ........................................................ 6 Alıştırma cıvataları....... 9 Kafa altı köşe yarı çapı . 7................................ 9 Cıvata kafa yuvası derinliği ............... 13 Anahtar............ 13 G Geçiş deliği çapı................................... 25 Genlik mukavemet değeri .................................................................................................................... 22 Bölüm çapı ........................................................................................................................................................... 5........................... 50 Çevre kuvveti ...................... 7 Devamlı mukavemet değerleri ............. 9 Anma çapı ............................................................................................................ 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet........................... 9 B Bağlantıda oturma boyu ...................................................... 10............. 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet............................................................................... 5................... 10 Altıköşe inç cıvatalar ...................................................................... 7 Bölüm dairesi çapı ......... 6.................................................................... 11 Anahtar ağızı açıklığı .................. 9 Kuvvet dağılım faktörü ................. 29 Köşe açıklığı ....................... 10.............................. 13 Firma işareti ...... 9 Dış vida .... 9 Köşe kırma.................................................

....................... 6 Testere dişli vida.................. 9 Sağ helis vida ..... 11 Yıldız tornavida ................... 12 Tek ağızlı vida ................. 8 O Ön gerilim üçgeni ......................................... 29 Üç ağızlı vida .............................. 46 Trapez vida ..................................................................... 28 Vidalı şaft kısmı....................................................................................... 7 Montajda sıkma momenti.. 9 Şaft çapı ..................... 44 Standart cıvataların malzemesi ...................................................... 6 Vidanın şafta geçiş boyu.........ch ..... 7 Tork anahtarı........................ 5 Vidanın adımı........................................................................... 41 S Şaft boyu ........................................................................................................ 7 Vidada hatve .......... 7 Yuvarlaklık yarı çapı ....................................Cıvatalar ve L Lokma anahtar ............. 55 Sıkma redüktörü..... 5 Vida yanaklarında kuvvetler ................. 9 Vidanın uç boyu........................... 9........................................................................................................... 11 Yuvarlak dişli vidalar..................................................................................................................................... 9 Profil açısı ....................................................................................... 7 U Uç açısı ................................ 29 Rötscher üçgeni................................................................................... 9 Şaft eğimi ............................................................ 58 T Tam paso............................... 9 W Whitworth vidası..................................................... 55 Sürtünme açısı. 14 Somun altı dış çapı.......... 12 Yıldız anahtar..................... 7 Vida boyu...............................................................guven-kutay.......................... 37 N Normal Whitworth-Vidası .... 7 www................................................................................................................................... 36 Önerilen sıkma momentleri.... 6 Saplama.................... 43 Vidada kuvvetler ........................................................... 6 Somun .................................................................................................................................................................................... 62 oto blokaj ................................ 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ............... 9 R Radyal kuvvet ....................................................................... 6.................. 8 Y Yarım paso....... 10 Sıkıştırma faktörü................................................... 6 V P Parçaların sıkılan boyu.................................................................. 29 Vida yüksekliği........... 11 Trapez cıvatalar................................................................. 29 Oturma değeri fOt .............................................................................. 49 Sol helis vida.................................................................................................. 56 Ovalama çapı ....................................................................................................... 20 Sıkıştırma kuvveti ..................................................................................... 9 Standart Cıvatalar .... 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu ............ 9 Vida anma çapı................................................................................................................... 27 Silindir başlı cıvatalar ....................... 28 Sürtünme katsayısı ........ 10 Metrik vida................................................. 60 Sıkma momenti faktörü αSı .................... ince ....................................................................................................................................................................................................... 6 Vidanın hatvesi .............. 19 Sıkıştırma faktörü.......... 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata ............................................................................................................ 19 Tornavida.............................................................. 9 Somunlar 70 Somun kalınlığı... 9 Vida helis şekli................... 37 Sıkma momenti ........................................................................................... 9 Somun altı iç çapı............................................................ 7 Metrik vida........