2009 Kasım

www.guven-kutay.ch

CIVATALAR
ve
SOMUNLAR
ÖZET
Ön germeli cıvata bağlantıları
08-ö
M. Güven KUTAY

08a_civata_ozet_09_01.doc

Cıvatalar ve

Somunlar

2

İÇİNDEKİLER
1

Cıvata ne dir? ............................................................................................................................................................................................... 3
Cıvatanın kaba tanımı...................................................................................................................................................................... 3
Vida ne dir? ..................................................................................................................................................................................... 3
1.2.1
Helis açısı "ϕ"...................................................................................................................................................................... 4
1.2.2
Helis yönü............................................................................................................................................................................ 4
1.2.3
Çok kullanılan vida çeşitleri................................................................................................................................................ 5
1.2.3.1
Metrik vida .................................................................................................................................................................... 5
1.2.3.1.1
Metrik vida, normal.............................................................................................................................................. 5
1.2.3.1.2
Metrik vida, ince .................................................................................................................................................. 5
1.2.3.2
Whitworth-Vidası.......................................................................................................................................................... 6
1.2.4
Cıvata ve vidada terimler .................................................................................................................................................... 7
1.2.5
En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti ................................................................................................................ 8
1.2.6
Anahtar ve tornavidalar ....................................................................................................................................................... 9
Cıvataların fonksiyonları ........................................................................................................................................................................... 12
2.1
Cıvatanın kullanılma fonksiyonları............................................................................................................................................... 12
2.1.1
Bağlantı cıvataları.............................................................................................................................................................. 12
2.2
Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu............................................................................................................................................... 13
2.2.1
Birinci durum, montajdaki hal .......................................................................................................................................... 14
2.2.2
İkinci durum, işletmedeki hal............................................................................................................................................ 14
2.2.2.1
Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0,2" ............................................................................................ 16
2.2.2.1.1
Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0,2"........................................................................ 16
2.2.2.1.2
Cıvata gerilim kesit alanı "AGE"......................................................................................................................... 16
2.2.2.2
Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" ................................................................................. 16
2.2.2.2.1
Montajda sıkma momenti "MSı"......................................................................................................................... 17
2.2.2.3
Emniyet aralığı "νA" .................................................................................................................................................... 18
2.2.2.4
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α" ....................................................................................... 18
2.2.2.5
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β" ...................................................................................... 19
2.2.2.5.1
Eşdeğer kaval silindir ......................................................................................................................................... 19
2.2.2.6
İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" .............................................................................................................................. 21
2.2.2.6.1
Oturma değeri..................................................................................................................................................... 21
2.2.2.7
İşletme kuvveti ............................................................................................................................................................ 21
2.2.2.7.1
Ek kuvvet " FEk " ................................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.2
Plaka kuvveti " FP " ............................................................................................................................................ 22
2.2.2.7.3
Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " ........................................................................................................... 23
2.2.2.8
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " .................................................................................................. 23
2.2.2.9
İşletmede genlik kuvveti "± Fg " ................................................................................................................................. 23
2.2.2.9.1
Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi.............................................................................................. 23
2.2.2.9.2
Genlik kuvveti “ Fg “ :........................................................................................................................................ 23
2.2.2.9.3
Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “...................................................................................... 24
2.2.2.9.4
Cıvata sıkma redüktörü ...................................................................................................................................... 25
Bağlantıda gevşeme önlemleri .................................................................................................................................................................. 26
3.1
Vidada kuvvetler............................................................................................................................................................................ 26
3.2
Kilitlenme, oto blokaj.................................................................................................................................................................... 27
3.3
Yalnız gevşemeye karşı önlemler.................................................................................................................................................. 28
3.4
Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem................................................................................................................................... 29
Cıvatanın hesaplanması ve seçimi............................................................................................................................................................. 30
4.1
Cıvatanın pratik seçimi.................................................................................................................................................................. 30
Formüller ve Tablolar................................................................................................................................................................................ 32
5.1
Sembol ve tanimlamalar ................................................................................................................................................................ 32
5.2
Makinada bağlantı cıvataları ......................................................................................................................................................... 34
5.2.1
Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ...................................................................................................................... 34
5.2.1.1
Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları .................................................................................................... 34
5.2.1.2
Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları..................................................................... 34
5.2.2
Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları ........................................................................................................................ 35
5.2.2.1
Bağlantıda montaj değerleri ........................................................................................................................................ 35
5.2.2.1.1
Bağlantı sıkıştırma momenti .............................................................................................................................. 35
5.2.2.1.2
Montajda cıvatadaki gerilimler .......................................................................................................................... 35
5.2.2.1.3
Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları........................................................................... 36
5.2.2.2
Cıvatada işletme değerleri........................................................................................................................................... 37
5.2.2.2.1
İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi ............................................................................. 37
5.2.2.3
Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri...................................................................................................... 38
5.2.2.3.1
Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti ..................................................................................................................... 38
5.2.2.3.2
Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet ...................................................................................................................... 39
5.2.2.3.3
Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması, sondurum alma değeri fOt................................................................... 39
5.2.2.3.4
Emniyetli maksimum cıvata kuvveti.................................................................................................................. 40
5.2.2.3.5
İşletmede gerilimler............................................................................................................................................ 40
5.2.2.3.6
İşletmede yüzey basıncı ..................................................................................................................................... 40
5.2.2.4
Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek .................................................................................................................... 61
Konu indeksi.............................................................................................................................................................................................. 69

1.1
1.2

2

3

4
5

6

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

1

Somunlar

3

Cıvata ne dir?

Cıvatalar en çok kullanılan en önemli çözülebilir makina elemanlarıdır. Cıvata silindirik bir
çubuğa vida çekilerek yapılır. Şekil 1 de makina branşında kullanılan tipik sağ helisli cıvata
resmi görülmektedir.
1.1

Cıvatanın kaba tanımı

C
B

D

A

XY Z

F
8.8

E
Şekil 1, Cıvata
A
C
E

Cıvata kafası
Vidalı şaft kısmı
Kalite sembolü

B
D
F

Cıvata şaftı
Firma işareti
Somun

1.2 Vida ne dir?
Vida helis şeklindeki bir kamanın, yani bir dik üçgenin bir silindirin üzerine sarılmasıyla elde
edilir (bak Şekil 2). Standartlaştırılmış vidalarda bütün ölçüler ve tanımlamalar standartlar ile
tam olarak belirlenmiştir.

P

P

P

P

d3

ϕ

π .d 2

d2
d

Şekil 2, Kamanın şafta sarılması
Helisel eğrilerde olduğu gibi buradada vida helisini üç ana faktör karakterize eder:


Adım, hatve (P) : Vidanın 360° dönüşünde almış olduğu, dönme ekseni yönündeki
yol.
Bölüm dairesi çapı (d2): Vida bir kanal şeklinde olduğundan burada üç çap vardır.
Vidanın değerleri bölüm dairesi çapı "d2" ile tanımlanır. Diğer çaplar başka
maksatlarla kullanılır. Fakat hatve her üç çap içinde aynı büyüklüktedir.
Helis açısı (ϕ): Helis açısının tanjant değeri, hatvenin bölüm dairesi çap çemberinin
boyuna (π.d2) bölünmesiyle bulunur.
www.guven-kutay.ch

Cıvata başı döndürülüyorsa. ovalama çapı Ağız sayısı standart vidalarda n = 1 dir. aksi yöne çevrilirlerse gevşer. P Tek ağızlı vida P. Vidada ağız ve sağ-sol helis Şekil 5. 1.n = Toplam hatve Bölüm dairesi çapı. somuna göre aksi yöndür. Sağ helis Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sağa doğru gidiliyorsa. Sağ helis vidalı cıvatada somun saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı sıkışır.n Üç ağızlı vida Sağ helis Sol helis Şekil 3.2 Helis yönü Vidalar normal olarak sağ helisli vidadır. hatvesi Ağız sayısı P.ch . Sol helis Şekil 4.Cıvatalar ve 1.guven-kutay. Hareket yönü görecelidir (Şekil 3).1 Somunlar 4 Helis açısı "ϕ" ϕ P n d2 ° mm 1 mm tan ϕ = P⋅n π ⋅ d2 (1) tan ϕ = P π ⋅ d2 (2) Vidanın helis açısı Vidanın adımı. aksi yönde ise sıkışır.2. helis "sol helis" diye adlandırılır www. helis "sağ helis" diye adlandırılır Ekseni dik tuttuğumuzda helise tırmanmak için sola doğru gidiliyorsa.2.n Çift ağızlı vida P. Özel durumlarda kullanılan sol helisli vidalar ise saat ibresi yönünde döndürülürlerse bağlantı gevşer.

1.1 Metrik vida.D1 mm Diş dibi çapı iç vida çekme çapı H mm Diş yüksekliği H1 mm Dişin değen yanak yüksekliği h3 mm Vidanın baş yüksekliği R1.P H = cos 30° P . Yalnız adımı küçük olduğundan vida derinliği oldukca küçüktür. normal Makina imalatında en çok kullanılan vida tipidir ve .D2 mm Bölüm çapı d3. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri B d d2 P d3 H/6 D1 D2 D R1 H/4 H/2 60° Cıvatanın çap ölçüleri Dış vida. Vida çeşitleri a) Metrik vida. Vida derinliğinin küçük olmasından dolayı çentik etkisi çok az olur.Cıvatalar ve 1.R2 mm Yuvarlaklık yarı çapı −−− −−− d2 = D2 = d .07217 P 1. b) Metrik ince vida.3.2. Böylece çentik etkisi azaltılmıştır.22687 P D1 = d .2.2 Metrik vida. c) Whitworth vidası. Dinamik yük altında çalışan bağlantılarda kullanılır.D mm Vida anma çapı P mm Adım d2.54127 P h3 = 0. Bağlantı elemanı olarak kullanılan cıvataların vida şeklidir. H = 0. Uç açısı 60° dir.14434 P R2 = (H/12)= 0.64953 P d3 = d – 1. www.86603 P H1 = 0.1 Metrik vida 1. cıvata Şekil 7.2. ince Form olarak normal ISO-Vidasından farkı yoktur. Metrik vida Şekil 7 daki sembollerin tanımlaması d.2. Metrik vida Şekil 7 ile gösterilmiştir.3.ch .61343 P R1 = (H/6) = 0. Dış vida ucu kesilmiş ve iç vida içi yuvarlatılmıştır. f) Yuvarlak dişli vida 1.3 5 Somunlar Çok kullanılan vida çeşitleri b) c) d) e) 30° 30° 55° 60° a) 3 0° 60° 3° f) Şekil 6. 0.3.guven-kutay. İç vida. e) Testere dişli vida.1. d) Trapez vida.

Adım n inçteki (parmaktaki) diş sayısı − H inç Diş yüksekliği H1. h3 inç Vidanın baş yüksekliği R inç Yuvarlaklık yarı çapı d2.D inç Vida anma çapı P inç Hatve.9605 P H1 = h3 = 2 H / 3 = 0.64033 P R = 0.guven-kutay. Çeşitli cıvatalar www. Her ikisinin de diş biçimi aynıdır.13733 P d2 = D2 = d – H1 = d – 0. Ancak normal Whitworth vidası daha 1971 de Türk Standartlarına alınmışken.Cıvatalar ve 6 Somunlar 1.D2 inç Bölüm çapı d3. d P d2 H/6 d3 R D1 D2 D R H/2 55° Cıvata çap ölçüleri Dış vida.3.D1 inç Diş dibi çapı ve iç vida çekme çapı −−− inç/n veya 25.5°) P ⇒ H = 0. Fakat yurdumuzda çok yaygın olduğundan (aşağı yukarı metrik vidaya kıyasla %30) bilmekte fayda vardır.4/n −−− H = (1/tan27. somun h3 55° H1 H/2 Somun çap ölçüleri H/6 Normal Whitworth-Vidası değerleri Şekil 8 ile gösterilmiştir.2807 P Şekil 9.2 Whitworth-Vidası Whitworth vidası normal "Whitworth vidası" ve "Whitworth boru vidası" olarak iki ayrı çeşittir.2. TS 6l/Nisan 1978 Standartı Whitworth boru vidasını standart dışı bırakmıştır. R H İç vida. Whitworth vidası normal olarak yeni konstruksiyonlarda artık kullanılmaması gereken bir vida çeşididir. Whitworth vidası Şekil 8 deki sembollerin tanımlaması d.1.64033 P d3 = d – 2 H1 = d – 1. cıvata Şekil 8.ch .2807 P D1 = d .

2.guven-kutay. adım dA Cıvata kafa yuvası çapı s Anahtar ağızı açıklığı dD Kafa veya somun altı dış çapı t Cıvata kafa yuvası derinliği dİ Kafa veya somun altı iç çapı rC Kafa altı köşe yarı çapı dG Geçiş deliği çapı. delik çapı ug Vidanın şafta geçiş boyu dŞ Şaft çapı uu Vidanın uç boyu e Köşe açıklığı β Uç açısı. Cıvata ve vidada terimler A Cıvata kafası H Şaft eğimi B Cıvata şaftı k Kafa kalınlığı.ch .4 7 Somunlar 2 d3 d2 d dD dG d Gmax dD rC dD β Y m Şekil 10. profil açısı www.Cıvatalar ve Cıvata ve vidada terimler C B ug d LŞ c P β L Sı 3 1 H b L k kk s uu dŞ dA dG dA A e t t dG 1. ovalama çapı m Somun kalınlığı d3 Diş dibi çapı P Hatve. kafa yüksekliği b Vida boyu kk Köşe kırma c Kafa ökçesi L Cıvatanın anma boyu C Diş yanağı LSI Parçaların veya cıvatanın sıkılan boyu d Anma çapı ≈ diş üstü çapı LŞ Şaft boyu d2 Bölüm dairesi çapı.

Cıvatalar ve 1.guven-kutay.5 Somunlar En çok kullanılan bir kaç cıvata ve somun çeşiti a) Altıköşe şaftlı cıvatalar f) Altıköşe esnek cıvatalar b) İnbus şaftlı cıvatalar g) İnbus esnek cıvatalar c) Havşa başlı yıldız yarıklı cıvatalar h) Havşa başlı inbus cıvatalar d) Havşa başlı yarıklı cıvatalar i) Mercek başlı yarıklı cıvatalar e) Saplamalar j) Altıköşe somunlar Şekil 11. En çok kullanılan cıvatalar ve somun www.ch 8 .2.

Anahtar ve tornavidalar Şekil 13.guven-kutay. Anahtarlar ya normal el anahtarları veya moment ayarlı tork anahtarları diye ikiye ayrılırlar.ch . Çeşitli somunlar www. Cıvata ve sıkma aletleri Şekil 12 ile gösterilmiştir. Düz tornavida Yıldız tornavida İnbus anahtar Çatal anantar Lokma anahtar Yıldız anahtar Şekil 12.2.6 Anahtar ve tornavidalar Cıvata bağlantılarının sıkma ve çözme işlemleri anahtar veya tornavidalarla yapılır.Cıvatalar ve 9 Somunlar 1. Anahtarlar ve tornavidalar baş veya uçlarına göre adlandırırlar.

İnce diş UNC ASME B18. 12. 14. Altıköşe cıvata Yarım paso DIN 931 EN ISO 4014 EN ISO 4753 2. 20 M8. 18. 10. 8. 20 TS 1021/2 M5. 18. 12 12. ½ . 5/16 . 6. 14. Altıköşe cıvata Tam paso DIN 933 EN ISO 4753 4. 6. 12. 16 13. 9/16 . 18. 10. 5/8 . İnce kafa inbus cıvata Yarım paso DIN 7984 M5. Alıştırma cıvataları DIN 7968 www. Bombe başlı inbus cıvata ISO 7380 M5. 10. Normal diş UNC ASME B18. 7/16 . 18. 8. 10. 10. 14. 5/16 . 8. 10. 14. 9/16 . 3/8 .2.guven-kutay. 12. 14. 6. 20 9. 10. 12.1 ¼ . 12. 6. 6. Flanşlı altıköşe cıvata DIN 6921 DIN 1665 ISO 4162 EN 1662 M5. 3/4 7. 3/8 . 14. 12. 10.Cıvatalar ve 10 Somunlar Tablo 1. 5/8 . 3/4 8.ch TS 1021/4 M5. Altıköşe cıvata Yarım paso. Havşa başlı inbus cıvata. 6. 8. 12. 6. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart cıvatalar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO TSE Piyasada bulunan standart büyüklükler 1. 7.2. Yarım paso DIN 960 EN ISO 8765 EN ISO 4753 3. ½ .1 ¼ . 16. 8. Altıköşe cıvata İnce diş. 8. 18. 14. 16. 16. Altıköşe cıvata Yarım paso. Altıköşe cıvata İnce diş. 8. 20 6. 6. Tam paso DIN 961 EN ISO 8676 EN ISO 8765 EN ISO 4753 M8. 8. 16. 10. 10. 12 11. 12 10. 20 . 16. Yarım paso DIN 7991 EN ISO 10642 M5. Altıköşe cıvata Tam paso EN ISO 4017 EN ISO 4753 M5. Inbus cıvata Yarım paso DIN 912 EN ISO 4762 M5. 7/16 . 20 5. 16.

ch . 12. 8. 20 Altıköşe inç somun ASME B18. 14. 12. 7/16 . 18. 18. 10. 10. Piyasada bulunan ve Türkiyede imal edilen standart somunlar No Parçanın resmi Tanımı DIN/ISO X YZ 14. 12. 8. 16 Flanşlı altıköşe somun DIN 6923 ISO 4161 M6. 12. 10. 10. 8 X YZ 21.2 ¼ . 6. 10. 12 / M6. 8. Sıkmalı altıköşe somun DIN 980V M8. 14. 14. 14. 10. 16. 10. ½ . 12 Altıköşe kontra somun M8. 10. 14. 20 Altıköşe somun İnce diş EN ISO 8673 M8. 8 X YZ 20. 14. 3/8 . 12. 8. 20 8 X YZ 18. 5/16 . 10. 12. Fiberli altıköşe kalın DIN 982 / somun / DIN 985 Fiberli altıköşe somun M6. 15. 8 DIN 934 EN ISO 4032 M4. 9/16 . 12. 18. 8 www. 8. 16 Altıköşe ince somun EN ISO 8675 İnce diş M8. 5/8 . 7. 8 DIN 936 X YZ Altıköşe ince somun EN ISO 4035 M6. 8.Cıvatalar ve 11 Somunlar Tablo 2. 10. 12 22. 16.2. Piyasada bulunan standart büyüklükler Altıköşe somun 8 X YZ TSE 8 X YZ 17. 14. 5. Altıköşe ince somun DIN 439-2 M6. 16. 16 23. 16. 18 19.guven-kutay. 3/4 X YZ 16.

Cıvatalar ve 2 Somunlar 12 Cıvataların fonksiyonları Cıvata ve somunlar kuvvet bağlantısı prensibiyle çalışırlar.2 Somun Somun 3 3. • Bağlantı cıvataları.FİŞ 1.ch . 2.1 Vida 1.FİŞ Şekil 14.1.1 Vida 3.1 Bağlantı cıvataları Bağlantı cıvataları ön gerilmeli ve ön gerilmesiz bağlantı cıvataları olarak iki kısımda toplanırlar.1 Cep Somun FB .3 Cıvata kafası FE 3.2 Cıvata şaftı FE Sıkılan 2 parçalar 1. 2.1 Cıvatanın kullanılma fonksiyonları Cıvatalar şu fonksiyonları yapmaları için kullanılır. enine kuvvet www. Makina yapımında ve Çelik konstruksiyonda • Hareket cıvataları • Ölçü cıvataları • Sıkıştırma ve germe cıvataları • Ayarlama cıvataları Bu seminerde yalnız makina yapımında kullanılan bağlantı cıvataları ele alınacaktır. Ön gerilmeli bağlantı cıvatası Şekil 14 de şematik olarak gösterilmiştir. Cıvatalar genelde hemen hemen bozulmadan vede sakatlanmadan çözülebilen bağlantı elemanlarıdır. FB .2 Somun Cıvata 1 Temas 4 yüzeyi 1.guven-kutay. Bağlantı cıvatası Şekil 14 ile gösterilen kuvvetlerin tarifi şöyledir: FB Cıvata ekseni doğrultusunda boyuna kuvvet FİŞ Cıvata ekseni doğrultusunda işletme kuvveti FE Cıvata eksenine dik enine kuvvet.

kuvvet ve momenti bir parçadan öbür parçaya bozulmadan aktarmasıdır. parçaları bağlayan cıvata somunun ise çekiye çalışan helis yay olarak düşünülür. 2 1 Şekil 15. Ön gerilmeli cıvata bağlantısı Ön gerilmeli cıvata bağlantısında. Temas yüzeylerinin oturması sonucu ön germe kuvveti kaybı. Bu durumda cıvata bağlantısı yalnız iç kuvvetlerin etkisi altındadır. İkinci durum: cıvatanın işletmedeki hali.2 Cıvatanın kuvet altında fonksiyonu Ön gerilmeli cıvata bağlantısının prensip şeması Şekil 15 ile gösterilmiştir. www. Cıvata bağlantısı bu ödevi yaparken iki ayrı durum ortaya çıkar. İşletmedeki boyuna veya enine ısı etkisi. Ön germe kuvvetinin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları. Torsiyon momenti.s. İkinci durumda (işletmede) etken olan değerler şunlardır: • • • • • • • Cıvatayı ekseninden “Eksenden boyuna zorlayan” veya eksen dışından “Eksen dışı boyuna zorlayan” işletme kuvveti. Cıvata bağlantısını iç kuvvetlerle beraber dış kuvvetlerinde etkisi altındadır. Cıvatayı boyuna zorlayan işletme kuvvetinin cıvata ve plakalara dağılımı. v. Birinci durumda (montajda) etken olan değerler şunlardır: • • • Sıkıştırmadan doğan ön germe kuvveti. sıkıştırılan parçalar basıya çalışan helis yay.ch . Erozyon ve korezyon etkileri. Cıvatayı enine zorlayan işletme kuvveti (cıvata eksenine dik kuvvet). Kuvvetlerin doğurduğu temas yüzeylerindeki yüzey basınçları ve bağlantıyı zorlayan momentler. Cıvata bağlantısının birinci ödevi.guven-kutay.Cıvatalar ve Somunlar 13 2. Birinci durum: cıvatanın montaj ve montajdan hemen sonraki halidir.

Ön germe diyagramı Bu durumu Kuvvet-Yol diyagramı ile gösterirsek Şekil 16 a ortaya çıkar. Bu fonksiyonun doğrularının tanjant değerleri malzemelerinin yay esnekliğini verir. plakaları basıya (bak Şekil 17) zorlamış oluruz. Fİş Şekil 17. 2.2. bağlantı parçalarıda çeki kuvvetine eşit basınç kuvveti etkisiyle sıkıştırılmaya maruz kalırlar. uç değeri cıvatanın uç değerine kaydırıyor.guven-kutay. işletme kuvveti Fİş cıvatayı daha çok Fİş çekiye. Rötscher (Röçer) bu diyagramı alıp. F F FÖN Cı va Uz tada am a fC fC ntı pa rçalar ında Sıkışm a Bağla α f a alarınd tı parç a Sıkışm α Bağlan Cı v Uz atad am a a FÖN β f fP −F ÖN −F ÖN a) b) Şekil 16. işletmedeki hal Cıvatayı sıkıştırıp başlantıyı yaptığımızda. Ve böylece meşhur Rötscher ön germe üçgeni doğuyor (Şekil 16 b). Bu ön germe kuvveti etkisiyle cıvata çeki kuvvetiyle uzamaya.2 İkinci durum. parçaların sıkışma kuvvetinin doğrusunu X-eksenine (yol eksenine) göre simetrisini alıp. Ön gerilmeli cıvatanın işletmedeki hali www. montajdaki hal Cıvata kafasının veya somunun döndürülmesiyle cıvata montajda bir ön germe kuvveti ile yüklenir. Demekki ön gerilimli cıvata bağlantısında işletme kuvvetinin büyük kısmı cıvata tarafından değilde plakalar tarafından karşılanacaktır. plakaları daha az basıya zorlayacaktır.1 Birinci durum.ch . Bu diyagramdan cıvata ve sıkıştırılan parçaların elastik boy değişimi (f) görülür. cıvatayı çekiye.2. Cıvata bağlantısının birinci durumunu (Şekil 18) ve işletmedeki zorlama (Şekil 19) görülür. İşletme kuvvetinin teorik olarak cıvata kafası dayanma yüzeyinden ve somun dayanma yüzeyinden etki gösterdiğini bir an kabul edersek.Cıvatalar ve 14 Somunlar 2.

β fP Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede plakaların boy kısalması [mm] 6. ± Fg İşletmede genlik kuvveti [N] Burada verilen deyimlerin açıklamasını teker teker yapalım.2 Şekil 19 nin analizini yaparsak.2 veya Akma sınırı) FÖN M FP Fİş FÖN M FSy F0.2 veya Akma sınırı) FÖN %10 R p0.Cıvatalar ve 15 Somunlar F β fC β fC +Fg −Fg For B F C Top p0.2 Rp0.2 F ÖNM = FSı FÖN α fOt A νA F0. Şöyleki.ch . işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı [N] Ek kuvvetten oluşan boy değişimi [mm] 8.2 F νA %10 R p0. νA Emniyet aralığı [1] 4. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı [N] Plaka kuvveti.2 AGE C %90 R %90 R p0. www. Şekil 18 nında analizini yapmış oluruz.2 (R p0. İşletmede ön germe diyagramı Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti [N] Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri [N/mm2] Cıvatanın gerilim kesit alanı [mm2] 2. Montajda ön germe diyagramı 1. Cıvatayı işletmede boyuna zorlayan kuvvet [N] Ek kuvvet. Fİş FEk FP ∆f İşletme kuvveti. FCTop İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet [N] 9. FÖN FSı ∆FÖN fOt İşletmede ön germe kuvveti [N] İşletmede geriye kalan sıkma kuvveti [N] İşletmede oturmadan oluşan ön germe kuvveti kaybı [N] İşletmede oturmadan oluşan boy değişimi [mm] 7. FÖNM Montajda sıkma momenti ile ulaşılan ön germe veya FSıM sıkma kuvveti [N] 3.guven-kutay. F0.2 fP FEK ∆f α f Şekil 18. f fP Şekil 19.2 (R p0. α fC Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı [°] Montaj veya işletmede cıvatanın boy uzaması [mm] 5.

( 6 ) veya ( 7 ) ile hesaplanır. Cıvatanın gerilim kesit alanı π d32 (4) 4 bulunur. Eğer verilen donelerle sıkma momenti Tablo 31 ile bulunamassa kaba olarak formül ( 5 ). Gerilim kesiti A GE d2 d3 dGE A GE = 2 π d GE 4 + d 2 d3 d GE = 2 Hesaplarda dahada emin olmak için dGE çapı yerine d3 çapı alınır ve gerilim kesit alanı"AGE" hesaplanır. Burada birinci rakkamın 100 ile çarpımı cıvata malzemesinin garantili kopma "Rm" XY Z mukavemet değerini. Cıvata malzeme değerleri Rm = 8 x 100 = 800 N/mm2 Re veya Rp0. Şekil 20 örneği.2. MSı = FÖNM ⋅ (0.8 dir. F0.1 Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0. Şekil 20 de gösterilen cıvatanın kalitesi 8.1.2.2 AGE (3) N/ mm2 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri mm2 Cıvatanın gerilim kesit alanı 2. d A GE = Şekil 21.2" Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti "F0.1.2 ⋅ A GE Rp0. 2.2.guven-kutay.2" Cıvata malzemesinin kalite sayısından malzemenin mukavemet değerleri çıkarılır.8 malzemesinin garantili akma "Re veya Rp0. Şekil 20.2" formül ( 3 ) ile bulunur. ikinci rakkamın kendisinin on katı ile çarpımı cıvata 8.17 ⋅ FÖNM ⋅ d www.2 Cıvata gerilim kesit alanı "AGE" Cıvatanın gerilim kesit alanı"AGE" Şekil 21 ile gösterilmiştir.577 ⋅ µ V ⋅ d 2 + µ K ⋅ rK MSı ≈ 0. Böylece.2.2.ch (5) (6) .159 ⋅ P + 0.1 Cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri "Rp0.2 ⋅ FÖNM ⋅ d 2 ≈ 0.Cıvatalar ve 16 Somunlar 2.2 = R p0.2" mukavemet değerini verir.2.2. Buda A3 alanıdır.2 Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" Montajda ön germe kuvveti "FÖNM" ve sıkma momenti "MSıM" değerleri cıvata büyüklüğü ve kalitesine göre genel olarak Tablo 31 ile bulunur.2.2 = 8 x 80 = 640 N/mm2 2.

İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma. Bunun için özel hallerde kullanılır.0 ±20% 0.5 ±60% yoktur 4. vidanın dış çapı cıvata malzemesinin garantili akma mukavemet değeri Cıvatanın gerilim kesit alanı Gerilim çapı dGE = (d2+d3)/2 2. Cıvata boyu ölçme ile sıkıştırma metodu: İstenilen hassasiyet tam olarak elde edilir.2. Profil çapı Anma çapı. Bu çok zor.1 Montajda sıkma momenti "MSı" Pratikte en sık kullanılan sıkıştırma metotları şunlardır: • • • Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu: Burada istenilen hassasiyete ulaşılması oldukça kolaydır.2. Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu: İstenilen toleranslar ile değerleri elde etmek vida ve cıvata kafası sürtünme katsayısına bağlıdır.155 ⋅ µ V ⋅ d 2 )  d0  2 (7) Montajda ön germe kuvveti Adım. Bütün cıvatalar ayarlı tork anahtarı ile sıkılır ve kontrol edilir.2.guven-kutay.6 ±40% 0.2 yoktur 1. Eğer kabul edilen değerler hakikatteki değerlere uyuyorsa istenilen toleranslar elde edilir.85 MSı 2. Başta el anahtarı olmak üzere çeşitli aletlerle yapılır.Cıvatalar ve FÖNM = FÖN90 = FÖNM P µV µK rK d2 d Rp0. Cıvata el veya anahtarla sıkılır.2 AGE d0 N mm 1 1 mm mm mm N/ mm2 mm2 mm 17 Somunlar 0. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir. karışık ve pahalı bir işlemdir. Sıkma momenti faktörü "αSı" Sıkma metodu Dönme açısı kontrollü veya cıvata boyu uzatma metodu. Sıkılan cıvatalardan en az 10 adedi veya duruma göre %10 u tork anahtarı ile kontrol edilir.159 ⋅ P + 1.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0. Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma. www.9 ⋅ R p0.0 . Fakat bu çok pahalı ve oldukça zor bir yoldur.ch Ön germe kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αSı Rp0. Cıvata el veya anahtarla sıkılır. Cıvata boyunu ölçme EÖB-metodu (Esneme Ölçme Bantları ) ile yapılır.9 MSı 1. hatve Vidanın sürtünme katsayısı Cıvata kafasının sürtünme katsayısı Cıvata kafasında moment etki yarı çapı Bölüm dairesi çapı. Tablo 3.

Cıvatalar ve

18

Somunlar

Sıkma momenti faktörü αSı şu orantıyı belirler:
F
M
αSı = ÖNM max = Sı max
FÖNM min MSı min

MSı max = MSı min ⋅ αSı

(8)

Görüldüğü gibi cıvata bağlantılarını tam istenilen değerlerle sıkmak ve buna bağlı istenilen ön
germe kuvvetini tam elde etmek uygulamada ve genel cıvata bağlantılarında imkansızdır.
Sıkıştırmada çeşitli etkenlerden ötürü sıkıştırma momenti dalgalı değer göstermektedir.
Sıkıştırma faktörü (αSı) maksimum sıkıştırma momentinin minimum sıkıştırma momentine
olan oranı olarak kabul edilir. Bu değer daima birden büyüktür.
2.2.2.3 Emniyet aralığı "νA"
Ön germe diyagramında, emniyet faktörü katsayı olarak gösterilmez. Emniyet aralığı olarak
görülür. Emniyet değeri sıfırdan büyük olarak görüldüğü müddetçe bağlantı emniyetlidir.
ν A = F0,2 − FCTop > 0
(9)

F0,2
FCTop

N
N

Cıvata malzemesinin garantili akma sınır kuvveti
İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet

2.2.2.4 Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısı "α"
Montaj veya işletmede cıvatanın elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıları buluruz.
tan α =

1 FÖNM FEK
=
=
δC
fC
∆f

δC =

δC
fC
FÖNM
∆f
FEK

mm/N
mm
N
mm
N

fC

=

FÖNM

∆f
FEK

( 10 )

( 11 )

Cıvatanın elastik esnekliği
Cıvatanın montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
Cıvatanın ek kuvvet etkisiyle uzaması
Ek kuvvet, işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmı

Cıvatanın elastik esnekliği "δC "
i

i

Li
E ⋅ Ai
1 C

δ C = ∑ δi = ∑
1

Li
EC
Ai
k K. d

( 12 )

mm
Cıvatadaki silindir elemanın boyu
2
N/mm Cıvatanın elastiklik modülü
mm2
Boyu verilen silindir elemanın kesit alanı
kSo .d

LSı

Şekil 22, Cıvatadaki silindir elemanlar

LV

www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

19

Somunlar

2.2.2.5 Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısı "β"
Montaj veya işletmede plakaların elastik esneklik açısını incelersek şu bağıntıyı buluruz.
tan β =

1 FÖNM FP
=
=
δP
fP
∆f

δP =

δP
fC
FÖNM
∆f
FP

mm/N
mm
N
mm
N

fP
FÖNM

=

( 13 )

∆f
FP

( 14 )

Sıkılan parçaların (plakaların) elastik esnekliği
Plakaların montajda elastik uzaması
Montajda ön germe kuvveti
İşletme kuvvetinin etkisiyle plaka boyunun kısalması
Plaka kuvveti, işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmı

Sıkılan parçaların elastik esnekliği "δP "
δP =
LSı
EP
AEŞ

mm
N/mm2
mm2

LSı
E P ⋅ A EŞ

( 15 )

Sıkılan parçaların boyu
Sıkılan parçaların elastiklik modülü
Sıkılan parçaların esnekliğine eşit eşdeğer kaval silindirin kesit alanı

2.2.2.5.1 Eşdeğer kaval silindir

DEŞ

s=d D
Ana parça

Ek parça

ϕB

L1

ϕ

ϕR

FÖN
d
dG

p

FE
MSo

m

FÖN

L2

dD
dG

FE

L Sı

LSı

k

Eşdeğer
Kaval silindir

Esneyen hacim
Sıkışan hacim
Kuvvet dağılım
konisi

M Vi
DP

Şekil 23, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Şekil 24, Cıvatanın gerilim kesit alanı

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı “ AEŞ “
Sıkıştırılan parça geniş bir alana sahipse, cıvatanın sıkılmasından yalnız sıkıştırılan parçanın
cıvata yakınındaki kısmı elastik olarak şekil değiştirir. Burada kuvvetler cıvata kafası ile
somun arasında çift koni olarak etkilidir. Rötscher'e göre koni açısı ϕR = 45° , ve Birger 'e
göre ϕB = 30° dir. Sıkılan parçalar yalnız bu çift koninin etkisiyle elastik olarak şekil
değiştirirler. Böyle çift koninin etkisiyle esneklenen hacmin yaylanma rijitliği integrasyonla
belirlenir. Buda pratikte pek kullanılmaz. Pratikte standartların önerdiği basitleştirilmiş
formüller kullanılır. Yapılan deneylerde bu hacmin şekli fıçı ile koni arasında, paraboloid
www.guven-kutay.ch

Cıvatalar ve

20

Somunlar

olarak görülmektedir. Esneğen hacmin içindeki delik çapı, geçiş deliği çapı “dG“ kadar kabul
edilir. Hesaplarda geçiş deliği etrafında oluşan bu esneğen hacmi basma yayı olarak kabul
edip, aynı esneme özelliği olan, eşdeğer hacimde bir kaval silindir alınır.
Eğer sıkılan parçalar çeşitli malzemelerden oluşmuş ise, sıkılan parçaların toplam elastik
esnekliği, parçaların tek tek esnekliğinin toplamı kadardır ve şu şekilde hesaplanır:
δ P = δ1 + ....... + δ N
δ1 =
δ1
LP1
EP1
AEŞ
δN
LpN
EPN

L P1
L PN
... δ N =
E P1 ⋅ A ES
E PN ⋅ A ES

mm/N
mm
N/mm2
mm2
mm/N
mm
N/mm2

D

1. Parçanın elastik esnekliği
1. Parçanın sıkıştırılan boyu
1. Parçanın Elastiklik modülü
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı
N ninci parçanın elastik esnekliği
N ninci parçanın sıkıştırılan boyu
N ninci parçanın Elastiklik modülü

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı. Eğer ölçüler DP ≤ dD, ise:
A EŞ =

LSı

dG

DP

Şekil 25, Eşdeğer silindir
dD

LSı

dG

dEş
DP

Şekil 26, Eşdeğer silindir
D

dD

mm

DP

mm

dG
LSı

mm
mm

)

( 17 )

L ⋅d
Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
x = 3 Sı 2 D
DP
Eğer ölçüler dD ≤ DP ≤ dD+ tan ϕ . LSı ise:
π 2
π
2
2
( 18 )
A EŞ = ⋅ d D − d G + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1) − 1
4
8

(

[

)

]

dD
mm
Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
DP
mm
Esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı
dG
mm
Geçiş deliği çapı
LSı
mm
Sıkma boyu
Ölçü bağlantısı dD ≤ DP ≤ 1,5.dBD için sıkıştırma boyu
max. LSI/d =10 olarak sınırlanır.

Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı.
Eğer ölçüler DP > dD+LSI ise:

LSı

A ES =

Şekil 27, Eşdeğer silindir

(

π
2
⋅ D 2P − d G
4

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı,
baş altı dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

dG

dEş
DP

( 16 )

dD
DP

mm
mm

dG
LSı

mm
mm

(

)

x=3

[

LSı ⋅ d D

(d D + LSı )2

]

π 2
π
2
⋅ dD − dG
+ ⋅ d D ⋅ LSı ⋅ (x + 1)2 − 1
4
8

Cıvata kafasının dayanma yüzeyi dış çapı
Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin
yayılabileceği en büyük dış çapı
Geçiş deliği çapı
Sıkma boyu

www.guven-kutay.ch

( 19 )

temas yüzeylerinin sayısı.2.6.ch . Bu kuvvetin büyüklüğü mekaniğin kanunları ile bulunur. .5 2. 2. Yani. • Sıkılan parçaların değen yüzeyleri düz olmalı. sıkılan parçalar bir sürü ince parçadan oluşmamalı.2. Tablo 4. Oturma değeri fOt µm olarak (Schrauben Vedemecum) Yüzey pürüzlülük değeri.2.2.sıkılan parçaların mukavemeti. www.guven-kutay.7 İşletme kuvveti Cıvata konstrüksiyonuna ve işletme şartlarına göre bir cıvatayı zorlayan cıvata ekseni yönündeki kuvvettir.5 2 3 2 2.temas yüzeylerinin yeri.2.5 3 4 3 4. RZ µm olarak Vida yüzeyi fOt Boyuna yükleme RZ<10 Enine yükleme 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ<10 10<RZ<40 40<RZ<160 3 3 3 3 3 3 Cıvata kafası ve somunun her biri için 2.temas yüzeylerinin hassaslığı.5 6. • Temas eden parçaların yüzey esnemesi dikkate alınmamıştır. Esneme şu şartlara bağlıdır: .1 Oturma değeri Oturma değeri için “ Bauer & Schaurte Karcher GmbH “ firmasının yaptığı deneyler sonucu verdiği öneriler (Tablo 4) pratikte kullanılır.2. Oturma kaybı kuvveti formül ( 21 ) ile hesaplanır: ∆FÖN = FOt = fOt δC δP mm mm/N mm/N f Ot δC + δ P ( 21 ) Oturma değeri Cıvatanın elastik esnekliği Plakaların elastik esnekliği 2.6 İşletmede ön germe kuvveti "FÖN" İşletmede oturma kaybı sonucu geriye kalan ön germe kuvveti şu büyüklüktedir: FÖN = FÖNM − FOt FÖN FÖNM FOt N N N ( 20 ) İşletmede ön germe kuvveti Montajda ön germe kuvveti Oturma kaybı kuvveti FOt = ∆FÖN Montajda ön germe kuvveti genelde Tablo 31 ile bulunur.5 Her parça arası için 1.5 3. .Cıvatalar ve 21 Somunlar Bu formüller şu şartlar ile geçerlidir: • Sıkılan parçalar rijit ve normal kalınlıkta olmalı. .

FÖN (δC + δP ) . Şu şekilde hesaplanır. n = L'Sı / LSı = 0.7.2. FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − φ) ∆f δP mm mm/N ( 25 ) Plaka kuvvetinden oluşan boy değişimi Plakaların elastik esnekliği www. Benzer üçgenler ABC ve A'BC' den (Şekil 28) şu bağıntı yazılır: F A B δP ⋅ FÖN FEk δP FÖN = = Fİş (δC + δP ) ⋅ FÖN δC + δP Diğer taraftan kuvvet oranı " φ " C F φ = Ek Fİş β α A' Kabul edildiğinden ek cıvata kuvveti : FEK = φ ⋅ Fİş φ Fİş FEK Somunlar FP Fİş Cıvatalar ve ( 22 ) C' δC .35 alınır.2. pratikte φ = 0.2.5 n = L'Sı / LSı = 0.2 Plaka kuvveti " FP " Plaka kuvveti.22 2.FÖN f δP . İşletme kuvveti 1 N φ = n ⋅ φ' Kuvvet oranı " φ " φ' = Basit kuvvet oranı " φ' " ( 23 ) δP δC + δ P ( 24 ) n = L'Sı / LSı = 0.7 Şekil 29.3 LSı L'Sı L'Sı LSı L'Sı L Sı Kuvvet dağılım faktörü " n " pratikte 0.7.guven-kutay.2.ch . Kuvvet dağılım faktörü 2. işletme kuvvetinin cıvatayı zorlayan kısmıdır. işletme kuvvetinin plakalarca alınan kısmıdır.FÖN Şekil 28.5 olarak alınır. Ön gerilim diyagramı Kuvvet oranı.1 Ek kuvvet " FEk " Ek kuvvet.

Bu şartı bir formülle göstermek istersek.9. yani dalgalı zorlanırlar.2. Yani cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG).2.guven-kutay.7.2.3 Ek kuvvetten oluşan boy değişimi " ∆f " Ek kuvvetten oluşan boy değişimi ek kuvvet veya plaka kuvveti yardımıyla bulunur. Bu hesaplarda cıvatadaki genlik gerilimi (σg) çok önemlidir.2. SChe = SChe σg σG SCger 1 N/mm2 N/mm2 1 σG ≥ SCger σg ( 28 ) Cıvatanın hesaplanan emniyet sayısı Cıvatadaki genlik gerilimi Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri Cıvatanın gerekli olan emniyet sayısı 2.2.2 Genlik kuvveti “ Fg “ : Cıvatayı zorlayan genlik kuvveti şu şekilde hesaplanır. 2. yükleme sayısı NL ≥ 106 ile hesaplanır. Burada devamlı dalgalı zorlama.2.1 Boyuna kuvvet etkisinden oluşan genlik gerilimi ± σg = ± Fg A3 N mm2 Fg A3 ≤ ± σG ( 29 ) Genlik kuvveti Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı AGE yerine daha emniyetli hesap yapmak için pratikte A3 kesit alanı kullanılır. ∆f = FP ⋅ δP == FEk ⋅ δC ( 26 ) 2.Cıvatalar ve 23 Somunlar 2.FİŞmin ± Fg = ± FEKmax FEKmin = ⋅φ 2 2 www.8 İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet " FCTop " İşletmede cıvatayı zorlayan toplam kuvvet şu şekilde hesaplanır: FCTop = FSı + FEk = FSı + Fİş ⋅ (1 − φ) = FÖN + FEk = FÖN + Fİş ⋅ (1 − φ) FSı FEk Fİş φ FÖN N N N 1 N ( 27 ) İşletmede sıkıştırma kuvveti Ek kuvvet İşletme kuvveti Kuvvet oranı İşletmede ön germe kuvveti 2. dinamik kontrolda ispatlanacak şartı buluruz.2. cıvatadaki genlik geriliminden (σg) büyük olmalıdır. FİŞmax . Cıvatadaki genlik gerilimi (σg) ile cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG) bire bir karşılaştırılır.9.2.2.ch ( 30 ) .9 İşletmede genlik kuvveti "± Fg " Makina yapımındaki cıvata bağlantıları.2. genelde ek cıvata kuvvetinin etkisiyle dinamik.

Yapılan araştırmalar sonucu.7 .75 ⋅   d  Vida çekildikten sonra ovalanmış cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(OV) “:  FÖN  ⋅σ σG (OV) = ± 2 −  G ( İS) F 0 . 1. Bu formüller 8.2. OHG (eski: Bauer & Schaurte Karcher GmbH) firmasının önerdiği değerlerdir. yüksek temperatur veya korosyon etkisinde olan σor N/mm olarak cıvataların mukavemet değerleri. Şekil 30 islah edilip ovalanarak imal edilmiş vida ve σÖN = 0.9 devamlı mukavemet güçleri..9 kaliteli Civatada 6.2.9 900 fazladır. Gerekli olan emniyet sayısı için şu değerler önerilir. işlenip 1000 sonra islah edilen cıvatalardan daha 10. Bu tabela Textron Verbindungstechnik GmbH & Co.9 kaliteli malzemenin σor σG σG 2 devamlı mukavemet Emniyetli titreşim. 800 islah edildikten sonra ovalama metodu ile imal edilen cıvataların devamlı 8.Cıvatalar ve 24 Somunlar 2.. Eğer özel bir şart yoksa SCger = 1 alınır: SCger = 1 . ortalama gerilim (σor) değerinden ve çentik etkilerinden ötürüde aynı malzemenin normal devamlı mukavemet değerinden daha küçüktür. ND = NY σGZ( İS) = σG ( İS) ⋅ 3 N D / N X ve σGZ(OV ) = σG (OV) ⋅ 3 N D / N X alınır.guven-kutay.9. İslah edilip ovalama metoduyla imal σÇ.9 kat yüksek olduğu görülmüştür. yani Şekil 30.3 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri “ σG “ Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri (σG). diğer imalat 540 metodu ile imal edilen cıvatalardan iki 10.6 değeri “ σG “ ya analitik olarak veya 200 tabeladan bulunabilir. Pratikte bu değerlerin kullanılmasında fayda vardır.2 ön germeli cıvatalar için geçerlidir 0 200 400 600 800 1000 1200 2 Cıvata malzemesinin genlik mukavemet değeri analitik olarak aşağıdaki formüllerle bulunur. Cıvatanın genlik mukavemet değeri Tablo 5 den okunabilir. Cıvata genlik mukavemeti 400 300 malzemesinin genlik mukavemet 5. 10. Cıvata malzemesinin devamlı mukavemet mekanik özellikleri ya deneylerle veya diyagramı ait oldukları literatürden alınmalıdır. Ovalama ile vida çekildikten sonra islah edilmiş cıvatanın genlik mukavemet değeri “ σG(İS) “:  180  + 52  ( 31 ) σG ( İS) = ±0.8 640 600 mukavemet güçlerinin. Rp0.8 kaliteli standart cıvatalar için geçerlidir. B N/mm olarak edilen cıvataların (piyasa somunu veya 1200 cep somun ile yapılan bağlantılarında) 1080 12. 2   ( 32 ) Formül yükleme katsayısı NY ≥ 2.25 (2) www.ch ( 33 ) .106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.

9 < M8 50 60 100 M 8 .4 Cıvata sıkma redüktörü Normal çalışmada bir montör 400 Nm momenti rahatça sıkar. Tork anahtarı.8 . 12.9 ve 12.9 10. Şekil 31 de görülen redüktördeki yazılar şudur: 25 Umdrehungen 25 giriş devir sayısı Eingang 100 Nm Gririş momenti 100 Nm Ausgang 2’500 Nm Çıkış momenti 2’500 Nm 0. M20 35 40 70 > M20 35 35 60 2.5 ⋅ FEk FÖN FEk N N ( 34 ) Ön germe kuvveti Ek kuvvet Tablo 5.9. M12 40 50 90 M14 ...84 çıkış devir sayısı Şekil 31.6 8.guven-kutay.6 ve 5. www.2.2.Cıvatalar ve 25 Somunlar Genlik kuvvetinin oynadığı ortalama kuvvet şu şekilde hesaplanır (bak Şekil 19): For = FÖN + 0.84 Umdrehungen 0.. ayarlı sıkma veya çevirme momentini gösteren anahtarlara denir.ch . bir montör girişte 50 Nm momentle sıkacak olursa cıvata bağlantısı 1’250 Nm ile sıkıştırılır. Sıkma redüktörü Bu redüktörle örneğin. Daha büyük momentler için özel sıkma redüktörleri kullanılır.. Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4...

Somun ve somun vidasınıda eğik düzlemde kayan kütle olarak kabul edelim (Şekil 32). 2.Cıvatalar ve 3 26 Somunlar Bağlantıda gevşeme önlemleri Gevşeme önlemlerini iki ana grupta inceleyebiliriz: 1. KALDIRMA İNDİRME FN FN FÖN FÖN FSÜR FÖN FÇe FÇe FÇe ϕ FSÜR P d2 π .1 Vidada kuvvetler Ön germeli cıvata bağlantılarında. Vidanın bir ağızının açılımı vidanın helis açısını açı alan eğik düzlemi verir. Bu hareket somun veya cıvatanın bir aletin yardımı ve çevre kuvveti etkisiyle meydana gelir. Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşemeden doğan kayıplara karşı önlemler Bu halleri araştırmadan önce cıvata vidasındaki kuvvet analizini yapalım. Formül F( 35 )). Vidada kuvvetler Buradaki dik üçgenin yardımıyla şu bağıntıları yazabiliriz: FSÜR ϕ FÇE FES ϕ ρ+ Kaldırma ϕ ρ FN FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ + ϕ) ( 35 ) FÇE = FÖN ⋅ tan (ρ − ϕ) ( 36 ) İndirme FÖN ϕ FÇE N Çevre kuvveti ρ ° Sürtünme açısı F N Kuvvet ϕ ° Vidanın helis açısı Şekil 33.ch . www. ön germe kuvveti FÖN iç ve dış vida yanaklarının göreceli olarak dönme hareketi ile sağlanır. Kuvvet analizini basit olarak incelemek için ilk önce kare profilli vidayı ele alalım. Kuvvet ve eğime göre vidada kilitlenme durumu ortaya çıkar. indirme cıvatanın (somunun) gevşetilmesiyle olur (Şekil 33. d2 Şekil 32. Yükün kaldırılması Kaldırma cıvatanın (somunun) sıkılmasıyla (Şekil 33.guven-kutay. 3. Formül F( 36 )).

ϕ > 0 ve FÇE < FSÜR olur. böylece FÇE = 0 olur. Yük indirme durumları Buradaki veriler yalnız küçük eğimli vidalar (β ≤ 60°) için geçerlidir. ρ > φ ise. Vida yanaklarında kuvvetler ( 37 ) FBi = FÖN N β ° FÖN cos(β / 2) ( 38 ) Bağlantıda ön germe kuvveti Uç açısı Cıvata vidaları standart durumda.ch . oto blokaj Kilitlenme şartı: Sürtünme kuvveti çevre kuvvetinden büyükse kilitlenme olur.2 Kilitlenme. Eğimi büyük olan vidalarda sıkışma göz önüne alınmalıdır. ρ . ρ ≥ ϕ ρ = ϕ ise. Yani. tan ( ϕ . FÇE = 0 ise. her şartta sürtünme kuvveti sıfırdan büyüktür. www.ρ ) = 0 dır. Eğer Eğer Eğer FÇE FSÜR FN ϕ FÖN FSÜR FÇE FES ρ− ρ FN ϕ FES F ÖN ϕ ρ ρ−ϕ ϕ ϕ Şekil 34.guven-kutay. kendinden kilitlenmelidirler.Cıvatalar ve 27 Somunlar 3. β/2 β Fr Radyal kuvvet: Fr = FÖN ⋅ tan (β / 2 ) β β/2 FBi Vida yanaklarındaki kuvvetler: Bileşik kuvvet: FÖN Şekil 35. yani piyasadan satın alınma şekilleriyle.

Eğer konstruksiyon şartları elverişli ise yüksek kaliteli cıvatalar kullanılmalı. Yoksa ön gerilme kuvveti genede küçük kalır. Eğer bağlantıyı enine zorlayan kuvvet varsa. yani %90 Re kullanılmalı. Bağlantı sıkışmadığından somun veya cıvata kendiliğinden dönmeye başlar. yani. Örneğin: Isıdan doğan enine hareketler gibi. • Temas yüzeylerinin işlenme kalitesi hassas vede sıkma metodunun tam verilmesi gereklidir. • Cıvata çapı küçük olmalı. Çoğu zaman firmada bilinen ve alışılmış emniyet elemanları kullanılır. • Eğer bu konstruksiyon tedbirleri alınamassa. • Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı µK ve µB mümkün olduğu kadar yüksek tutulmalı.3 Yalnız gevşemeye karşı önlemler Gevşeme en fazla ön gerilme kuvveti kaybından ortaya çıkar. • Cıvata sehimi küçük olmalı. önlem olarak inanılan vede işletmede fonksiyonunu gösteren bir çözümdür. sıkma boyu ile cıvatanın nomilan çap değerinin oranı. önerilmez. • Yüksek ön gerilme kuvveti FÖN ile bağlantı sıkılmalı.5. esnek cıvata. Cıvata malzemesi tam.d (3. bağlanan parçaların yüzey basıncını kaldırıp kaldıramamalarıdır. F ⋅ L3 f = E Sı 12 ⋅ E ⋅ I y LSı = 3 E Iy f FÖN µB N/mm2 mm4 mm N 1 12 ⋅ E ⋅ I y ⋅ f FÖN ⋅ µ B ( 39 ) ( 40 ) Cıvata malzemesinin elastiklik modülü Cıvatanın eylemsizlik (atalet) momenti Cıvatanın sehimi Ön gerilme kuvveti Cıvata başı ve somunun temas yüzeylerindeki sürtünme katsayısı Formül ( 40 ) cıvatanın sıkma boyunu küçük seçmek için analize edilince: • Cıvata malzemesinin elastiklik modülü küçük olmalı. sıkma boyu hesaplanır.: Standart metrik normal ISO vidalı cıvata bağlantısı Standart metrik ince dişli ISO vidalı cıvata bağlantısı LSı ≥ 4. Bunun yanında sıkma momentininde paralel olarak düzeltilmesi gereklidir.guven-kutay. Tırnaklı conta oldukca emniyetlidir. Bilinen emniyet elamanı yoksa tırnaklı rondelayı öneririm.d (4.5.Cıvatalar ve 28 Somunlar 3. www. Yaylı rondela kullanmak konstruksiyonu kötüleştirmektir. Burada dikkat edilecek husus.d) .d) alınır. Kendiliğinden gevşemeye karşı konstruktif olarak bazı önlemler önerilir: • Gerekli büyüklükte sıkma boyu. LSı ≥ 4. Normal olarak ön gerilmeli cıvata bağlantılarında gevşemeye karşı.ch . cıvatalar ya tırnak başlı veya tırnaklı conta ile kullanılmalıdır.

Pim ile emniyet önlemi Bu önlemler cıvata bağlantısının gevşemesini önlemez.4 Cıvata veya somunun kaybına karşı önlem Dinamik zorlama altında olan cıvata bağlantılarında gevşemeden sonra bağlantı kendiliğinden çözülüp bağlantı parçaları düşüp kaybolabilirler.guven-kutay. www.Cıvatalar ve Somunlar 29 Şekil 36.ch . Tırnaklı rondela ve cıvata başı 3. ama parçalar düşüp kaybolmazlar. Kaybolmaya karşı ya yukarıdaki emin konstruksiyon önlemleri alınmalı veya konstruksiyon şekil bakımından emniyetli yapılmalıdır. Şekil 37. Tel ile emniyet önlemi Şekil 38.

Cıvatanın Tablo 6 ile pratik seçimi: Tablo 6 değerleri 50° – 60° C ye kadar. elastik durumda birbiri ile bağlanmış parçaların.35 değeri bulunur. buhar kazanlarında veya basınçlı kazanlarda ise muhakkak kuvvet belirlenmesinde ve hesap sonuç karşılaştırılmasında bu konular için geçerli standart ve şartnameler muhakkak dikkate alınmalıdır. Bunu formül ( 42 ) ile işleyelim.1 Cıvatanın pratik seçimi Cıvatanın pratik seçimi için şu bilgiler bilinmelidir: • Cıvataya gelen yük. yüzeylerinin doğrudan biribirileriyle teması ve bağlanan parçalarında rijit olduğu kabul edilerek verilmiştir.7 alınır.2 ( 42 ) cıvatanın gerekli gerilim kesit alanı İşletme kuvveti Cıvata malzemesinin akma mukavemet değeri Cıvatanın gerekli gerilim kesit alanının hesaplanmasından sonra Tablo 8 ile gerilim kesit alanına (AGE) göre cıvata seçilir. b) Dinamik zorlamada bir boy büyük cıvata alınır.1 ⋅ R p0.7 ≈ 0.5 ⋅ FİŞ R p0. www.5 . • Cıvatanın kalitesi ve şekli. 4.Cıvatalar ve 4 30 Somunlar Cıvatanın hesaplanması ve seçimi Eğer cıvata bağlantısı kaldırma ve taşıma aletlerinde. Burada seçimde şu durumlar dikkate alınır: a) Tam eksenden zorlamada ve esnek cıvatalarda bir boy küçük. cıvata çapının belirlenmesi kaba taslak şu formülle bulunur: FEK = φ ⋅ FİŞ ≤ 0.guven-kutay. normal şaft cıvataları ve kuvvetin cıvata ekseni dışında etki göstermesi halinde geçerlidir. φ' = 0. En büyük basit kuvvet oranı φ' değeri için kır döküm bağlantısı aşağı yukarı φ'max = 0.2 mm2 N N/mm2 3. Hesaplanan alan statik ve eksen dışı zorlama altınadki şaftlı cıvatalar içindir. Veya hiç hesap yapılmadan doğrudan bu formülle kurulmuş olan Tablo 6 ile cıvata seçilir.2 ⋅ A GE A GE ≥ φ ⋅ FİŞ 0. Buradaki bilgi ve değerler.ch . 0.5 değeri alınır. Değerin büyük olması kaba seçim için emniyet vericidir. Böylece kuvvet oranı " φ " için φ = n . Kuvvet dağılım faktörü içinde n = 0. • İşletmedeki yüklemenin şekli.1 ⋅ R p0. A GEger ≥ AGEger FİŞ Rp0. İlk eskiz yapıldığında cıvatanın kalitesi belirlenip.2 ( 41 ) Pratikte kuvvet oranının kabaca kabulü: Konstruksiyon ölçüleri daha belli olmadığından burada genel kabule gidilir. çelik konstrüksiyonda.

Cıvatalar ve 31 Somunlar a) Esnek cıvatalarda (dmin ≈ 0.30 36 . Kuvvetler kN.2 kN.- 8.6 2.9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24 Çözüm: Genelde Cıvata kalitesi şart olarak verilmemişse cıvata kalitesi "8.8 şaftlı cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.8 6 6 5 8 8 6 10 10 8 14 12 10 16 14 12 20 20 16 24 20 20 24 27 20 30 27 24 --. tam eksenden bir boy küçük Esnek cıvata bir boy büyük www.8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Esnek cıvata bir boy büyük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. 8. Cıvatada işletme yükü FİŞmax = 8. şaftlı cıvata Cıvata seçimi M 12 Diğer okuma örnekleri: İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.3 10 16 20 25 40 63 80 4.2 kN. tam eksenden bir boy küçük İşletme kuvveti: Dinamik boyuna. .6 2. çaplar metrik cıvata için mm olarak alınır.6 4..--36 .ch M 10 M10 M 14 M14 M 12 M10 M12 .3 10 16 20 25 40 63 80 100 Dinamik boyuna 1. 8.8 5. Cıvata kalitesi İşletme kuvveti Tablo 6. Örnek: Aşağıdaki verilere göre cıvata büyüklüğünü seçiniz.8 .8 esnek cıvata Dinamik eksen dışı M12 Dinamik boyuna.2 kN. FİŞ boyuna işletme kuvvetine göre cıvatanın anma çapı Statik boyuna 1.2 kN dan sonraki kuvvet) Cıvata kalitesi: 8.2 kN. tam eksenden FİŞ = 8.9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27 12. ısının etkisine göre cıvata seçimi yapılır. FİŞmin = 4..--.. İşletme kuvveti: Dinamik boyuna.9.6 5. b) Kuvvetin tam cıvata ekseninde etkili olması halinde bir basamak geri gidilir.. 8. Isı etkisinde çalışan cıvata bağlantılarında. eksen dışı FİŞ = 8.5 4.0 1.0 6. tam eksenden FİŞ = 8. Çünkü 8. .8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30 10.5 4..d3) bir basamak ileri.6 kN Boyuna kuvvet cıvata ekseni dışından etkili ve dinamik.0 6. eksen dışı Tablo kuvveti: 10 kN ( taloda 8. Cıvatanın pratik seçimi. .8 6.8 kalitesi en ekonomik ve bütün dünyada her yerde bulunan metrik cıvatadır.8" seçilir.guven-kutay.

toplam adım akma dayanıklığı (mukavemeti) / 0. indeksine göre Cıvatada hesap için kullanılan en küçük kesit alanı Cıvatada vidanın diş dibi kesit alanı Anma kesit alanı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı Eşdeğer kaval silindirin kesit alanı Vidanın gerilim kesit alanı Cıvatanın gruplanmış kısımlarının kesit alanı Esnek cıvatada ince şaft kesit alanı Bağlanan parçaların esneklik paraboloidinin en büyük dış çapı Elastiklik modülü Cıvatanın elastiklik modülü Bağlanan parçaların elastiklik modülü Kuvvet.2% akma dayanıklığı kopma dayanıklığı (mukavemeti) / çekme mukavemeti www.Cıvatalar ve 5 Somunlar 32 Formüller ve Tablolar 5. adımı Çok ağızlı vidanın toplam hatvesi.1 Sembol ve tanımlamalar Büyük harfler Sembol A A0 A3 AAN Ab AEŞ AGE Ai AŞİ DP E EC EP F F0.2 FC top FEK FEkü : FEka FEtop Fg Fİş Fİşü : Fİşa Fn Fön Fön min FÖN90 FönM For FOt FP FSık L1 . işletme kuvvetinin cıvatayı etkileyen kısmı Ek kuvvet FEK nin üst ve alt sınırı Cıvata eksenine dik toplam enine kuvvet Genlik kuvveti. işletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvet İşletmede cıvatayı etkileğen boyuna kuvvetin üst ve alt sınırı Normal kuvvet Cıvatada ön gerilme kuvveti Sıkma hatası sonucu elde edilen en küçük ön gerilme kuvveti Cıvatayı etkileyen %90 akma mukavemetine eşdeğer kuvvet Cıvatayı etkileyen montajdaki ön gerilme kuvveti Ortalama kuvvet.guven-kutay. titreşimli yüklemede bir yönde doğan kuvvet İşletme kuvveti. genlik kuvvetlerin düşünülen statik çıkış kuvveti Ön gerilmede yüzey oturmasından doğan kuvvet kaybı İşletme kuvvetinin sıkılan parçaları etkileyen kısmı Sıkıştırma kuvveti Yaylanan parçaların tek tek boyu Sıkılan parçaların toplam boyu veya uzunluğu Fön kuvvetine erişmek için kullanılan sıkma momenti Montajda sıkma momenti Torsiyon momenti Vidanın momenti Tek ağızlı vidanın hatvesi. genel Cıvatanın en küçük akma mukavemet değerine eşdeğer kuvvet cıvatayı etkileyen toplam boyuna kuvvet Ek kuvvet. Rp0.ch .2 Rm Birim mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm2 mm N/mm2 N/mm2 N/mm2 N N N N N N N N N N N N N N N N N N mm mm Nm Nm Nm Nm mm mm N/mm2 N/mm2 Tanımı Alan. L2 LSık Mön MSı Mt MVi P Ph Re .

ϕR = 45° azaltma faktörü (σBi/σzM) Sürtünme katsayısı cıvata başı sürtünme katsayısı cıvatada genel ortalama sürtünme katsayısı vidanın sürtünme katsayısı Vidada sürtünme açısı Cıvatanın karşılaştırma bileşik gerilimi Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi Cıvatanın çekme dayanımı (mukavemeti) Cıvatanın genlik gerilimi Cıvatanın genlik mukavemeti İzdüşüm yüzey basıncı Emniyetli izdüşüm yüzey basıncı Torsiyon gerilimi www. bağlantı deliği çapı. D2 mm d3 mm dD mm dEt mm dG mm dGE mm dŞi mm fCi mm fOt mm fP mm kP − n − p N/mm2 pS N/mm2 z − Eski Yunan harfleri Sembol Birim Φ − Φk αSı β δ δB δC.ch 33 . ° mm/N mm/N mm/N mm/N mm/N ° ° ° − − − − − ° N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 N/mm2 Somunlar Tanımı Anma çapı. vidanın dış çapı Bölüm çapı . δP δi δVi. Profil çapı Diş dibi çapı Cıvata başının veya somunun dayanma yüzeyi dış çapı Cıvata başında veya somunda sürtünme kuvvetinin etki çapı Geçiş deliği çapı.guven-kutay. ϕB = 30° Rötscher e göre kuvvet konisinin açısı. Delik çapı vidada gerilme kesit çapı Esnek cıvatada ince şaft çapı Cıvatanın Fön + FEK etkisinde boyunun uzaması yüzey pürüzlüğünün oturma değeri Sıkılan parçaların Fön etkisinde boyunun kısalması Sıkılan parçaların malzemesinin faktörü Kuvvet dağılım faktörü Yüzey basıncı Cıvata başı veya somunda maksimum yüzey basınç değeri İşletme kuvvetini taşıyan cıvataların sayısı Tanımı kuvvet orantısı FEK / Fİş Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Sıkıştırma momenti faktörü Cıvatanın esneklik faktörü / Vidanın tepe açısı elastik esneklik cıvata başının elastik esnekliği Sıkılan parçaların veya cıvatanın elastik esnekliği herhangi bir silindir şeklindeki elemanın elastik esnekliği vidanın ve somunun elastik esnekliği Vidanın helis açısı Birger e göre kuvvet konisinin açısı.δSo ϕ ϕB ϕR κ µ µB µgen µVi ρ’ σBi σçM σÇM σg σG σl σlEM τt − − rad .Cıvatalar ve Küçük harfler Sembol Birim d mm d2.

1.2 34 Somunlar Makinada bağlantı cıvataları 5.155.2 bak Tablo 18 A GE F( 8 ) Torsiyon gerilimi τt Fİş ⋅ d 2 τt = ⋅ tan (ϕ + ρ' ) 2 ⋅ Wt F F( 9 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi 2 σ Bi = σ çM + 3 ⋅ τ 2t ≤ 0. Vinç kancası 5. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 40.2 µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.1.2.µVi F( 7 ) Fİş Çekme gerilimi σç = Rp0.9 ⋅ R p0.8 ⋅ R p0.ch F .2.6 ⋅ R p0.2 gerilimi F( 2 ) Fİş Rp0.guven-kutay.2 F( 10 ) Cıvatada genlik gerilimi. devamlı gerilim Fİş σg = ≤ σG 2 ⋅ A GE Şekil 39.1 Boyuna yüklenen ön gerilmesiz bağlantı cıvataları F( 1 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş Bilinen işletme kuvveti Fİş A GEger ≥ σİş İşletmedeki cıvata çekme 0.2 bak Tablo 18 σİş = σç = P bak Tablo 8 veya Tablo 9 AGE d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 F( 3 ) Vidada diş yanağı basıncı p H1 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ⋅ P m somun yüksekliği bak Tablo 12 p= π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ m pger bak pS Tablo 23 F( 4 ) Gerekli somun yüksekliği merf Fİş ⋅ P m ger ≥ π ⋅ d 2 ⋅ H1 ⋅ pger F( 5 ) Cıvatada genlik gerilimi.Cıvatalar ve 5.2 Yük altında sıkılan ön gerilmesiz boyuna yüklenen bağlantı cıvataları F( 6 ) Gerekli gerilim alanı AGEger AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fİş ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 A GEger ≥ ρ’ = arctan(µ’Vi) 0.1 Makinada ön gerilmesiz bağlantı cıvataları 5. Germe cıvatası σG bak Tablo 19 www.2.

155.2.159 ⋅ P + 0.guven-kutay.159 ⋅ P + µ gen ⋅  0.2 malzemenin akma sınır değeri 2 σBi = σçM + 3 ⋅ τ2t ≤ R p0. AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 Normal şaftlı d0=dGE= (d2+d3)/2 Esnek vida d0 = dT ≈ 0. genel dEt ≈ (dD+da) / 2 µgen = µVi = µB eşit olarak kabul edilirse.9.1 Bağlantıda montaj değerleri 5.d3 Cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Normal cıvata için.2. d2 ve ϕ bak Tablo 8 veya Tablo 9 µgen .9. yani dŞi < dGE π 2 FÖN 90 = σ çM ⋅ A GE = σ çM ⋅ ⋅ d Şi 4 www. µVi ve µB Metrik ISO.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0.5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) Montajda sıkma momenti.577 ⋅ d 2 + Et 2      F( 14 ) kaba taslak sıkma momenti M Sı ≈ 0.F İş ⋅ ( 1 .2.2.2 ⋅ A GE =0.17 ⋅ FönM ⋅ d MSımin = MSımax / αSı F( 15 ) MSı für metrik ISO-cıvatalar için Tablo 28 F( 16 ) Sıkıştırma kuvveti FSı = F ön .1.dişli vidaların sıkma momenti bak Tablo 27 M Sı = FönM ⋅ (0.Φ ) 5.9 ⋅ R p0.1 Bağlantı sıkıştırma momenti F( 11 ) F( 12 ) F( 13 ) ρ’ = arctan(µ’Vi) µ’Vi = µVi/cos(β/2) = 1.1.2.2 35 Somunlar Makinada ön gerilmeli bağlantı cıvataları 5.Cıvatalar ve 5. d   M Sı = FönM ⋅ 0. yani d ≥ dGE F( 19 ) F = σ ⋅ A = σ ⋅ π ⋅ d 2 çM GE çM GE ÖN 4 1 0.d3 Uç açısı metrik ISO için β = 60° Normal şaftlı dGE = (d2+d3)/2 Esnek vida dŞi ≈ 0.9 ⋅ R p0.2 Montajda cıvatadaki gerilimler F( 17 ) Cıvatanın karşılaştırma gerilimi Rp0. d2 bak Tablo 8 veya Tablo 9 d3.2.F P = F ön .2 4 1+ 3⋅   d0  P  β ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  2⋅π  2 µVi bak Tablo 27 p.ch .µVi d Et  d2 M Sı = FönM ⋅  ⋅ tan(ϕ + ρ' ) + µ B ⋅ Metrik ISO vidada β = 60° 2   2 p.2.159 = F F( 20 ) ÖN 2 ⋅ π 2 4  P  β 1 + 3 ⋅  ⋅  + tan  ⋅ d 2 ⋅ µ Vi  2  tan β  =0.577  d0  2 ⋅ π   2 F( 21 ) Esnek cıvata için.2 F( 18 ) Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σçM = 0.

d2 1  0.5 ⋅ d 0.4d ⋅  + + + ⋅⋅⋅ + + F( 27 ) E C  A AN A1 A 2 A3 A AN F( 28 ) sıkılan parçalarının elastik esnekliği f Lk δP = P = Fön A EŞ ⋅ E P EP malzemenin elastikiyet modülü    s=d D k δC = FE ϕB L Sik kaba taslak dG bak Tablo 12 ϕB Birger’e göre ϕB = 30° ϕR Rötscher’e göre ϕR = 45° d dG Fön p F( 29 ) • eğer dD ≤ DP ≤ dD+LSık ise F( 30 ) ( [ ) ] π 2 π 2 ⋅ d D − dG + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 • eğer DP < dD ise A EŞ = ( π 2 ⋅ D 2P − d G 4 F( 31 ) • eğer DP > dD + LSık ise π π 2 A EŞ = ⋅ d 2D − d G + ⋅ d D ⋅ LSik ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Montajda gerekli ön gerilme kuvveti: F( 32 ) • komple FönM = αSı ⋅ FSı + Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt ( [ ) [ ] ) L ⋅d x = 3 Sik D D 2P x=3 LSik ⋅ d D (d D + LSik ) ] F( 33 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli değilse: FönM = αSı ⋅ Fİş ⋅ (1 − Φ ) + FOt [ MSo M Vi DP A EŞ = FE m bak Tablo 12 ϕR Fön L1 eşdeğer kaval silindirin kesit alanı dD L3 L2 F( 23 ) elastik esneklik dD ≈ s 0.4 ⋅ d 0.4 ⋅ d L1 L 2 0.ch .1.4 d f 1 L = ⋅ F E A cıvatanın elastik esnekliği F( 24 ) δC = δ K + δ1 + δ 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + δ V + δSo Li 0.2.25.4 ⋅ d δi = F( 25 ) δ K = E ⋅ A EC ⋅ Ai C AN 0.5 ⋅ d δV = δSo = F( 26 ) E C ⋅ A3 E C ⋅ A AN δ= L1 L2 EC = Eçelik =210000 N/mm2 A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 AAN = 0.Cıvatalar ve 36 Somunlar 5.π.2.3 Cıvata ve bağlantı parçalarında kuvvet ve esneklik orantıları Elastik boy değişmeleri L⋅σ F⋅L F( 22 ) f = ε ⋅ L = = E E⋅A Lk 0.5 d ] F( 34 ) • sıkıştırma kuvveti gerekli fakat boyuna işletme kuvveti yoksa: FönM = αSı ⋅ [FSı + FOt ] www.guven-kutay.

1 İşletmede vidadaki sürtünme momenti ve torsiyon gerilimi F( 44 ) F( 45 ) M ViIs = 0. δC αSı bak Tablo 20 fCmin = fCmax / αSı FönM bak formül F( 35 ) F( 43 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması Montajda bak Tablo 12 da = dG + 2 .2.2. d33 / 32 F( 41 ) Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı ( A b = 0.ch µgen.2.5 ⋅ Fçe ⋅ d 2 µgen. kk / da ≈ dG F( 42 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması Montajda dD Fön bak formül F( 68 ) δP bak formül F( 28 ) fPmax = FönM .2. δP fPmin = fPmax / αSı 5. hesapsal FönM = F( 36 ) 2 ⋅ MSı    d D + dG  1  + ⋅ µ K + tan ϕ d 2 ⋅ µ gen ⋅  2 ⋅ d2  cos(β / 2 )    veya FönM ≈ FÖN90 FönM Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi σ çM = A GE Vidadaki sürtünme momenti F( 37 ) M Vi = 0. µVi ve µΒ bak Tablo 27 .25 ⋅ π ⋅ d 2D − d a2 ) δC bak formül F( 27 ) fCmax = FönM . µVi ve µΒ bak Tablo 27 M Vi = 0.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi F( 38 ) τt = M Vi Wt F( 39 ) Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti Wt = π .5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) Vidadaki torsiyon gerilimi τ tIs = M ViIs Wt www.Cıvatalar ve 37 Somunlar F( 35 ) MSı nın getirdiği ön gerilme kuvveti.2 Cıvatada işletme değerleri 5.guven-kutay.2. d33 / 16 F( 40 ) Vidadaki eğilme karşı koyma momenti We = π .

2 malzemenin akma sınır değeri  alınır. Kuvvet dağılım faktörü AGE / AŞİ bak Tablo 8 veya Tablo 9 FSıger gerekli sıkma kuvveti ν gerkli emniyet katsayısı A3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 Fg bak formül F( 50 ) Formül.3 Cıvatada devamlı mukavemet ve genlik değerleri 2 L SI N/mm olarak 1200 1080 12.9 kaliteli malzemede devamlı mukavemet 0 200 400 σor 600 800 1000 1200 N/mm olarak ( αSı ⋅ FSı ger + Fİş ν ⋅ R p0.İmalat bitiminde islah edilmiş (İS)   180 σ G ( İS) ≈ ±0.2.75 ⋅  + 52    d .2 ) F( 46 ) A GE veya AŞİ ≥ F( 47 ) Cıvatada genlik gerilimi.ch FEk = 0.2  Rp0.2.9 kaliteli Cıvatada genlik mukavemeti 6.guven-kutay.9 L' SI σÇ.İmalat bitiminde ovalanmış (OV)  F  σ GZ( OV ) = σ G ( OV ) ⋅ 3 N D / N X σ G ( OV ) ≈ ± ⋅  2 − V  ⋅ σ G ( İS)  F0.1 Cıvatada ek ve hafifletme kuvveti F( 51 ) Ek kuvvet. F( 48 ) ve F( 49 ) NY ≥ 2.2.9 400 10.8 640 600 σG σG 800 n = L'SI / L SI = 0.3.6 200 Şekil 42. B 1000 10.35 .35 . Cıvatada devamlı mukavemet değeri ≤ ± σG L' SI L SI 5. devamlı gerilim ± σg = ± F( 48 ) F( 49 ) F( 50 ) Fg A3 n = L'SI / L SI = 0.7 2 Şekil 41.3 L' SI 900 540 300 n = L'SI / L SI = 0.5 σor 10. ND = NY σ GZ( İS) = σ G ( İS) ⋅ 3 N D / N X Cıvatanın genlik mukavemeti . Bak Tablo 18 Genlik kuvveti kuvvet oranı Fİş max − Fİş min F −F δP ± Fg = ± Ek max Ek min = ± ⋅Φ Φ = n ⋅ Φk = n ⋅ 2 2 δ +δ P C 5. Fİş Tablo 29 ile Φmax ≈ 0. işletme kuvvetinden cıvatayı etkileyen ek kuvvet δP FEk = Fİş ⋅ = Fİş ⋅ Φ δC + δ P δ C F( 52 ) Hafifletme kuvveti FP = Fİş − FEk = Fİş ⋅ (1 − Φ ) = Fİş ⋅ δC + δ P www.Cıvatalar ve 38 Somunlar 5.106 için geçerlidir Eğer daha küçük yükleme sayılarında: Örneğin NX için.9 L SI 8.2.

sondurum alma değeri fOt f Ot f f = Ot ⋅ Φ k = Ot ⋅ (1 − Φ k ) F( 57 ) FOt = Φ bak Tablo 29 δC + δ P δ P δC Normal şaftlı cıvataların oturma değeri fOt Bu oturma değeri masif cıvata 0.guven-kutay.16 ⋅ (L Kl ⋅ δS ⋅ ES )0. Rötscher üçgeni F νA δf FEk α Fk β α f Ci F Citop FP FIs Fg β F or Fön Fg F0.2.2.17 ⋅10−3 www.3.3.2.2.2 (R p0. kaval ve benzeri şaftlı cıvataların bağlantılar için geçerlidir.Cıvatalar ve 39 Somunlar Dalgalı işletme kuvvetinde ön gerilim üçgeni.29 ⋅  d  yüzeylerinin biribiriyle tam değmesi   halinde standart cıvata ile yapılan Esnek. oturma değeri fOt F( 59 ) f Ot ≈ 3.34  L Kl  −3 bağlantılarında ve bağlantı parça ⋅ 10 F( 58 ) f Ot ≈ 3.2 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet F( 53 ) Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet FCtop = Fön − FOt + FEk = FSı + Fİş F( 54 ) Ortalama kuvvet F + FEka For = FÖN + Ekü ⋅Φ 2 δP δC + δ P F( 55 ) Basit kuvvet orantısı Φk Φk = F( 56 ) Kuvvet orantısı Φ Φ = n ⋅Φk = n ⋅ δP δC + δ P 5.3 Cıvata ve sıkılan parçalarının oturması.ch .2 veya akma sınırı R e ) f fP 5.

2 ⋅ A GE Esnek cıvata için.Cıvatalar ve 40 Somunlar 5.5 İşletmede gerilimler F( 62 ) Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi Φ bak Tablo 29.9.2.25.2.4 Emniyetli maksimum cıvata kuvveti Normal cıvata için.2.2. yani d ≥ dGE F( 60 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.3.dŞi2. yani dŞi < dGE F( 61 ) FEk max = Φ ⋅ Fİş max ≤ 0.ch . δCiş fCişmin = fCişmax/αSı F( 73 ) Parçaların kuvvet etkisinde boyunun kısalması İşletmede fPişmax = Fön . veya formül F( 56 ) FCtop AGE bak F( 70 ) bak Tablo 8 veya Tablo 9 δC αSı FönM Fön δP bak formül F( 27 ) bak Tablo 20 bak formül F( 35 ) bak formül F( 68 ) bak formül F( 28 ) F( 70 ) İşletmede cıvata boyuna max.1 ⋅ R p0.2.π.1 ⋅ R p0. dŞi ≈0. formül F( 56 ) Ab bak Tablo 12 pS bak Tablo 23 µ bak Tablo 27 z cıvata adedi FSı ger = Fön min − Fİş ⋅ (1 − Φ ) F( 68 ) İşletmede maksimum sıkıştırma kuvveti Fön max = FönM max − FOt F( 69 ) İşletmede minimum sıkıştırma kuvveti Fön min = FönM max / αSı − FOt FönMmax FOt FEkmax αSı FSı Φ bak formül F( 32 ) bak formül F( 57 ) bak formül F( 51 ) bak Tablo 20 bak formül F( 16 ) bak Tablo 29. Kuvvet FCtop = Fön max − FOt + FEk max F( 71 ) Cıvatanın işletmedeki çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE F( 72 ) Cıvatanın kuvvet etkisinde boyunun uzaması İşletmede fCişmax = Fön .2 ⋅ A Şi 5. formül F( 56 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 AŞi = 0.guven-kutay.6 İşletmede yüzey basıncı Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için F( 64 ) FCtop p İş = ≤ pS Ab F( 65 ) Tork anahtarı ile sıkılan cıvatalar için FÖN90 + Φ ⋅ Fİş FönM + Φ ⋅ Fİş p İş = ≈ ≤ pS Ab Ab Gerekli sıkıştırma kuvveti F( 66 ) FEtop FSı ger = µ⋅z F( 67 ) FCtop bak formül F( 53 ) AGE bak Tablo 8 veya Tablo 9 FCtop bak F( 70 ) Ab bak Tablo 12 FÖN90 bak Φ Tablo 29.3.2. δPiş fPişmin = fPişmax / αSı www.d3 d3 bak Tablo 8 veya Tablo 9 τt bak formül F( 38 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t F( 63 ) Cıvatanın işletmede çekme gerilimi FCtop σç İş = A GE 5.3.

3 1.3 0.9 4.4 9 10 9.4 0.8 0.3 1.5 2.4 1.8 0.7 1.15 0.5 5.2 2.5 19 20 21 21 22 24 23 24 26 25 26 28 28 30 32 31 33 35 34 36 38 37 39 42 40 42 45 43 45 48 46 48 52 50 52 56 54 56 62 58 62 66 62 66 70 64 68 72 66 70 74 .3 0.2 1.2 2.1 2.7 3.5 5.5 16.2 0.5 3.5 0.3 4.5 18.5 1.3 1.5 3.2 1.guven-kutay.5 3 3 3.5 2 3 1.5 4.6 7 7.4 1.3 5.8 1 4.5 0.6 0.8 1 1 1 1.5 3 1.1x45° 2.7 2.4 2.5 17 17.3 1.5 14.4 10 11 10.5 1.IT12 II 0.5 2 3 1.5 2 2 2 2 0.5 1.8 2 2 2.5 2 3 1.3x45° I Geçiş deliği çapı dG Köşe Kk kırma Hassa tol.8 2.5 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1.5 2 2 2 1.5 2 3 1.5 12 13 13 13.8 1.2 4.4 1.4 2.2 0.5 4.8 5 5.6 2.5 1.3 1.4 0. Vidada hatve III 1 ISO ISO-Ince ISO-Vida 0.3 0.6 2.3 1.1 1.5 4 0.5 1.5 11 12 11.5 2 3 www.5 2 3 1.4 0.5 3 0.7 0.4 1.8 0.5 15 15.3 1.5 0.5 4 4 4.Cıvatalar ve Somunlar 41 Tablo 7.3 1.4 1.4 0. orta kaba s 1.5 2 3 1.5 6 6 1 1 1 1.5 1.5 3 1.5 1.5 3 1.8 1.8 2.8 0.5 2.6 8 8.5 5 6 7 8 9 10 11 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 62 64 1.5 1.8 2 2 2.1 1.2x45° 2 4 4 4 4 4 4 4 4 + IT14 / .3 5.ch 0.9 3.6 1.5 1.8 0.8 6.5 1.4 3.4 7.3 1.5 5 5 5.1 3.6 3.5 2 3 1.5 3 1.2 3.8 0.8 4.5 0.4 6.

165 2.Cıvatalar ve 42 Somunlar Tablo 8.853 11.5 0.07217 P tan ϕ = P/(π.613 0.5 1.473 6.894 32.546 14.353 1.242 3.929 1.129 42.917 6.706 2.466 8.252 56. Burada bulunmayan vida değerleri.353 1.25 1.103 64.209 1905.752 23.4 0.294 19.950° 2.294 17.153 0.135 0.6 0.093 34.866 45.693 0.003° 2.869° 2.5 4 4 4.706 2.668 192.406 560.405° 3.25 0.609 57.870° 1.399 352.957 5.580 4.473 244.789 2.835 15.479 41.123 36.459 2.5 5 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 27 30 33 36 39 42 45 48 52 56 60 64 68 0.505 0.248 Gerilim kesiti AGE mm2 Diş dibi kesiti A3 mm2 Helis açısı ϕ 0.189 0.7 0.051 25.273 427.764 3.972 3055. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.990 84. ölçüler mm dir.083 1.683 17.215 0.020 2675.587 46.373 1.454 2.353 1.546 13.779 11.135 225.428 60.670 34.5 3 3 3.147 2.45 0.519 2887.933 18.193 759.031 6.893 1.319 25.017 2362.727 33.820° 1.110 3.405° 3.325 0.227 1.252 53.480° 2.760 2.013 4.368 0.64952 P Diş yüksekliği d3 D1 h3 H1 0.391 5.406 0.377 0.245 0.429 0.402 36.54127 P d3 = d – 1.840 1.307 0.135 0.386° 4.5 5.141 3.019 4.077 44.183° 2.752 52.480 5.850 3.688 4.712° 3.165 2.75 0.460 0.211 29.095 518.221 1.894 2.701 14.185° 3.376 10.guven-kutay.920 1.6 2 2.374 3.183 20.247 104.5 4 4.534 1.727 30.677 0.534 1.624 1.722 975.065 12.980 4.838 1.134 4.5 2.670 37.5 2.460 0.760 3.527 324.093 36.812 0.074 1.681 3.454 2.190 281.840 2.402 39.148 1224.379 0.147 2.773 6.428 56.504 459.86603 P D1 = d – 1.640° 4.977 2.752 1120. İç vida.25 0.051 27.752 26.376 20.553 816.270 2.267 115.729 0.514° 3. DIN 13 T1 .276 0.427° 4.681 0.099° 1. Somun H h3 60° H1 H/2 H/8 R2 Somunun çap ölçüleri H/4 H/2 60° 1 1.5 3 3.767 0. Metrik ISO-Standart dişli vidalar (ISO 68 .ch .350 7.913° 1.5 4.436 2.067 3.624 1. cıvata Anma çapı d=D H/6 D2 D1 D R1 B d2 = D2 =d – 0.5 3.835 13.149 1757.534 1.627 1.292 76.293 0.567 2.977 3.026 10.121 175.037° 1.732 1.947 1.160 9.479 39.988 647.248 3.08253 P H1 = 0.775 8.171 1.227 1.188 9.2 1.076 1.8 1 1.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.271 0. TS61/3).505 61.319 23.120 1376.231 2519.593 1652.387 2.253° 3.948 2.750 10.596° 3.003 1473.038 1.436 2.935° 2.376 18.701 16.868 1045.777° 1.d2) Matkap çapı DM = d – P M 12 = Anma çapı 12 mm olan cıvata Cıvatanın çap ölçüleri Hatve Bölüm çapı (Adım) d2 = D2 P 0.75 2 2 2. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.61343 P R1 = H/6 = 0. www.491 0.706 31.740 2.706 144.183° 2.217 0.237° 2.153 0.294 20.707° Bu tabeladaki değerler.706 28.639 0.480° 2.028° 2.106 11.168° 3.280 912.794 303.639 60.208 2.376 22.841 52.933 16.480° 2.5 5 5 5.782° 2.541 0.046 54.587 693.863 12.834 2030.433 0.077° 2.439 156.405° 3.077 42.103 d d3 Diş dibi çapı H = 0.374 3.301° 2.204 2227.22687 P h3 = 0.211 31.35 0.894 1.013 2.910 1306.244 0.000 7.129 40.319 14.083 1.933 20.866 49.675 3.509 1.067 3.5 6 6 d2 P Dış vida.545 4.073 3.647 8.587 50.046 57.752 48.

136 4566.026 14.670 97.376 22.188° 0.037 157.026 40.647 15.376 61.5 1.670 122.606° 1.781 3658.546 69.25 1.227 1.812 0.121 3862.165 2.54127 P D1 = d – 1.812 1.546 21.227 1.030 91.ch d2 D2 D1 D R1 H/4 B P Dış vida.396 4428.083 1.546 53.319 44.840 1.721 4722.64952 P H = 0.5 1.004 385.503 400.5 1.083 1.917 19.667° 0.670 Diş yüksekliği h3 H1 0.701 53.249 7275.541 0.051° 0.410 276.174 285.402 95.812 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.454 2.624 1.920 0.227 1.454 2.5 1.167 96.083 1.866 11906.920 0.546 107.835 28.08253 P d3 = d – 1.86603 P H1 = 0. www.917 9.037° 1. Ölçüler mm dir.920 0.469 1266.812 0.701 107.188 10.260 1542.227 1.752 40.165 d d3 Cıvatanın çap ölçüleri Gerilim kesiti AGE mm2 39.350 14.376 35.582° 0.614 595.701 77.647 11.546 122.546 27.691 1673.454 0.051 44.701 69.835 108.416 621.188° 1.835° 0.670 61.043 3798.160 46.199 92.835 78. Burada bulunmayan vida değerleri.895 2975.083 1.957 2251.835 70.835 98.917 11.454 2.402 67.165 2.366° 1.541 0.677 0. Helis ϕ 2.093 85.624 2.188° 0.917 15.564 2143.752 46.083 1.402 120.366° 1.480° 1.546 77.920 0.297 86.382 1153.5 1.670 77.248 271.376 47.920 0.61343 P R2 Tablo 9.026 46.165 2. Somun h3 60° H1 H/2 H/8 Somunun çap ölçüleri H Hatve 8 12 16 20 10 12 16 20 24 30 36 42 48 24 30 56 64 72 80 90 100 110 125 36 42 48 56 64 72 80 90 100 125 1 1 1 1 1.781° 0.767 0.201 2300.773 6.376 41.160 18.686 2050.891 642.160 14.032 11327.239 2742.160 34.376 23.454 2.370° 0.942° 2.160 22. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.546 97.670 87.835 54.072 167.051 38.840 2.227 1.920 1.438° 1.376 19.093 59.07217 P tan ϕ = P/(π.165 2.942° 0.596° .18 864.350 18.227 1.773 10.78 820.093 67.25 olan cıvata M 12x1. Cıvata Gösterilmesi : Anma çapı 12 mm ve hatvesi 1.541 0.18 Bu tabeladaki değerler.937 1205.350 10.677 0.093 120.14434 P dS = (d2+d3)/2 R2 = H/12 = 0.519 6099.093 95.606° 1.411° 0.670 69.051 32.222 7562.835 88.227 1.25 Anma çapı d=D 60° H/2 R1 = H/6 = 0.004 9181.25 1.771 5686.165 2.055 4793.613 0.920 0.613 0.565 7473. TS61/5-13).701 27.541 0.851 1294.749° 0.812 0.835 62.026 18.Cıvatalar ve 43 Somunlar İç vida.546 87.071 11794.752 53.104 178.097 939.093 75.227 1.462 364.796 916.942° 0.463° 0.466 10.402 59.552 3535.820° 1.862 7102.701 61.336° 0.606° 1.319 38.05 Diş dibi kesiti A3 mm2 36.guven-kutay.516° 0.718 3031.958 2850.026 34.005 384.773 14.470 259. DIN 13 T12 .5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 4 4 4 4 4 4 (Adım) P Bölüm çapı d2 = D2 Diş dibi çapı d3 D1 7.835 34.d2) Matkap çapı DM : DM = d – P H/6 d2 = D2 = d – 0.093 51.767 0.026 22.976 1603.546 61.376 29.160 28.667° 0.402 85.613 0.835 123.026 28.165 2.454 2.227 1.188° 1. (ISO 68 .271° 0.701 87.188 8.319 32.557 11546.701 97.350 6.083 1.160 40.154 1705.812 0.582° 1.154 171.671 622.278 9084.466 8.701 122.454 2.083 1.798 56.083 1.083 1.480° 2. Metrik ISO-İnce dişli vidalar.624 1.083 1.931 6019.402 75.701 21.227 1.295° 1.840 1.613 0.812 0.021 5842.402 51.5 1.773 18.22687 P h3 = 0.

5 48 43 4 1452 0.5 1018 0.15 9 7.5 36 3. (DIN 103). H1 = 0. www.25 21.5 0.312° 3.5 36.197° 5.5 6.197° 4.5 89 82 6 5281 0.258° .25 0.guven-kutay.5 2 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 10 10 10 10 12 12 12 12 14 14 (8) (8) (10) (10) (10) (12) (12) (12) (14) (16) (16) (16) (16) (18) (18) (18) (20) (20) (22) 14 1 8 16 1 9 Bölüm çapı Diş Diş dibi Diş dibi Diş dibi yüksekli kesiti boşluğu çapı ği d2 = D2 A3 d3 aC H1 7.75 30.5 1963 0.25 25.037° 2.5 2.5 0.25 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanmıştır.5 60 54 5 2290 0.5 269 0.ch 18 1 10 20 1 11 Helis açısı ϕ 3.5 1 44.25 29 25 3 491 0.25 14 11.046° 4.046° 5.768° 2.5 2.5 56.149° 3.327° 2.5P d3 = d – 2h3 D1 = d – 2H1 = d – P D4 = d + 2aC Gösterilmesi : Anma çapı d=40 mm ve hatvesi 7 mm olan Trapez vida Tr 40x7 P aC H4 = h3 Anma çapı d 8 10 12 16 20 24 28 32 36 40 44 48 52 60 65 70 75 80 85 90 95 100 110 120 1.25 18 15.768° 4.25 6.5 103 94 7 6940 1 113 104 7 8495 1 Bu tabeladaki değerler.5 50 4.604° 2.5 18.5 33 29 3 661 0.037° 2.5 40.15 0.5 0.5 0.25 1. Ölçüler mm dir. Somun 30° D2 D4 d2 = D2 = d – 0.5 44 39 4 1195 0.5 94 87 6 5945 0.2 0.9 1.5 55.955° 3.5 65 59 5 2734 0.5 2 104 0.25 2.768° 3.5 5 5.493° 3.5 Hatve (Adım) P (1. Cıvata D1 dS = (d2+d3)/2 R1 = max 0.2 0.312° 3.804° 2.5 0.75 3.234° 3.5 P H4 = h3 = H1+aC P aC H1 R1 H4 h3 d3 d2 d aC R2 Dış vida.75 2.5 0.5 22.604° 2.25 10.458° 2.5 2 189 0.Cıvatalar ve 44 Somunlar Tablo 10.5 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 0.477° 2.aC R2 = max aC tan ϕ = P/(π. Burada bulunmayan vida değerleri.25 0. yukarıda verilmiş olan formüllerle hesaplanır.5 804 0.d2) Matkap çapı DM = D1 = d – P İç vida.571° 3.5 75 69 5 3739 0.5) (2) (2) (2) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (3) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (4) (6) 1.7 0.5 1.5 4 4.5.5 84 77 6 4657 0.430° 2. Metrik ISO-Trapez profilli vidalar.5 8.5 398 0.25 0.5 70 64 5 3217 0.2 0.5 32 3.5 79 72 6 4072 0.

806 14.137329 .960491 . P d vida ekseni 27.656 2. ISO 7-1.770 30.8 11.2 16.1 2 50 15.Cıvatalar ve 45 Somunlar Tablo 11.137278 . ISO 228-1 ISO 7-1 R R R H h R H/6 1:16 27.2 20.4 6.814 14 10.291 2.662 15.0 13.309 11 11.640327 .guven-kutay.950 1.845 2.337 19 6.5 21.1 11.337 19 7.249 31.910 40.5° 27.5 7.441 25. P R = 0.431 38.793 18.4 / z L2 H = 0. 2) Bölüm çapı toleransları A veya B dir. ISO 228-1.324 44.ch .4 1) İç ve dış vida profili ISO 228.566 0.301 11.1 de aynı ölçülere sahiptir. P ölçü a kesiti L3 d H = 0.803 46.5 26.2 15.6 19.1 11/2 40 12.5° P 90° ölçü kesiti d d2 d1 H/6 P h = 0. P R = 0. Boru vidaları profil ölçüleri.309 11 16. Silindirik iç vida 1) konik dış vida ISO 7-1 . TS 61. A ile B toleransı bağıntısı B = 2A 3) Burada yalnız ISO 7-1 değerleri verilmiştir.4 33.9 25.631 1.279 24. Ölçüler mm dir.640327 .2 3/4 20 9.4 19.1 1/2 15 8.7 47.1 16.4 / z L1 Silindirik iç vida konik dış vida a) Anma büyüklüğü ½ inch olan boru vidanın gösterilmesi Standart iç vida dış vida ISO 7-1 Silindirik Rp ½ Konik R ½ ISO 228-1 Silindirik G ½ Konik G ½ A 2) b) Ölçüler ölçme çaplar vida boyu 3) Parma düzle vida Hatve kta diş Boru kullami anma dış bölüm iç L3 L2 çapı 3) sayısı nılan mesafe çapı min min z L1 a 3) d=D d2 =D2 d1=D1 P 1/8 6 4 9.952 2.309 11 13.728 9.614 58.157 12.9 59.4 19. P P = 25.309 11 13.7 23.0 9.960237 .445 1.4 10.5° h = 0.135 56.5 1 25 10.814 14 9.3 14.117 1.5° 27.7 3/8 10 6.8 11/4 32 12.907 28 4.5 1/4 8 6 13.4 16.955 19.7 41. www.5 21.147 8. P P = 25.

60. 220.01 M4 7 M5 u max = 2P b m d Vida anma çapı s Anahtar ağızı e Köşe boyu k Kafa yüksekliği b Vida boyu m Somun yüksekliği dG Geçiş deliği çapı dD Temas dairesi çapı Ab Bası alanı Lmin en küçük cıvata boyu LSı Sıkıştırma boyu dG dD Ab Lmin *)1 *)2 *)3 *)4 hass nor kaba 2 12 --- 2.5 19. 340. 240.9 1069 80 M42 65 71.5 46 52 18 10 21 22 24 28.66 2. *)2 L > 125.6 7 8. ölçüler mm dir. .4 6.8 7 15 15. 260.2 2.5 14.9 18.6 688 65 M36 55 60.3 25 M14 21 23.8 6.5 25.5 16 22 4.8 14 --- 3.7 577 60 M33 50 55. 30.guven-kutay.8 6 13 13. L k m L SI s e d dG dD 2P u b d s e k M3 5.4 20 M12 18 20. 16.4 5.5 11 12 14.3 26 90 96 43 45 48 60.8 8 17 17.4 8.5 16. 55. 300.1 16 M10 16 17.4 8 8 8. 10.5 6 7.2 244 40 M22 34 37.9 13.5 5. 100. 90.6 42. 65. 280. 45.6 356 50 M27 41 45.5 16. 200.6 1294 90 *)1 *)5 21 21.6 10 M6 10 11.8 10 38 44 14.4 72 78 34 36 38 46.8 4 8. 140. 20. www.6 113 30 M16 24 26.4 3.2 6.4 25 84 90 40 42 45 55.4 26 32 8.9 11.1 856 70 M39 60 66.6 72.1 4 18 24 5. 500.1 7. 6-Köşe cıvataların konstruksiyon ölçüleri.Cıvatalar ve 46 Somunlar Tablo 12. *)3 somun tipi 1 için .4 9 10 11.6 4. 80.9 28.. 130.4 5 10. 50.7 5.. 70. 110. *)4 basık somun için Boy basamağı : 6.4 1.5 30 36 10. 35. 320.8 22.2 17 60 66 28 30 32 38.8 34 40 12.5 18.2 3.3 4.5 157 30 M20 30 33.5 4. 150.5 22.7 66 72 31 33 35 42.6 31 12 15 18 *)5 L ≤ 125 mm için . 25. 200 mm ye kadar .5 12.6 7.7 337 45 M24 36 40 15 54 60 25 26 28 33. 40.5 78 84 37 39 42 51. 180.5 6.0 12 M8 13 14.7 2. 8.6 73.3 22 28 6.2 3.8 6.8 5.0 427 55 M30 46 50.. 120.8 3.2 4.3 5.79 3..ch .7 14 50 56 23 24 26 31. 160. 12.

150.5 90 131 181 274 421 638 Burada bulunmayan değerler den alınmalıdır. 130. (55). 50. 120. 110.5 8 7 16–100 16-90 16-70 M12 18 12 7 7.2 5.5 6 . 8.1 6.2 Ab 11.8 89.5 5 3. 16. 200 .5 12 10 25-140 20-120 30-80 M16 24 16 9 10 14 10 25-160 20-140 30-80 M20 30 20 11 12 17 14 30-200 30-180 40-100 M24 36 24 13 14 19 17 40-200 60-200 50-100 M30 45 30 - 17. Silindir başlı cıvataların konstrüksiyon ölçüleri. (45).5 22 - d M3 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M20 M24 M30 b1 18 20 22 24 28 32 36 40 44 52 60 72 b2 12 14 16 18 22 26 30 34 38 46 54 66 e1 2. 140.ch bak Tablo 24 .30 M4 7 4 2. 70. 25.3 11. Ölçüler mm dir.40 10-50 6-25 M5 8.5 3 2 2 2. 100.1 17. daha büyük boylar 20 mm basamakıdır.guven-kutay...3 8. L > 200 .8 4.Cıvatalar ve 47 Somunlar Tablo 13. 6. 5.1 15. 160.5 3. 200.8 2. (65). 30.2 7. 4.5 10 8 20–120 16-100 20-80 M14 21 14 8 8. 12. L > 125 . 60. 20.8 3. 90.6 26.3 9. 35.9 34.3 9. 10.5 2 5 . L1 1 ≈3P d1 s1 d da dG Ldb b1 e1 Normal başlı d1 d1 L2 2 L3 1 b2 k3 b2 k2 Basık delikli Basık d d1 k1 k2 k3 s1 s2 L1 L2 L3 M3 5.2 13. 5-20 45-200 70-200 Boy basamağı : 3. b2 = 2d + 12 . b2 = 2d + 25 Ldb www.8 3 2. 80.5 4 3 8 – 50 10-60 8-30 M6 10 6 4 4 5 4 10–60 10-70 10-40 M8 13 8 5 5 6 5 12–80 12-80 12-60 M10 16 10 6 6. 40.9 55. 180.

2 2.5 M5 10 9.6 1.5 1.6 2.0 --- 38 30-90(60) 25-100(70) --- M20 36 36 30 12 --- 8.Cıvatalar ve 48 Somunlar Tablo 14.0 26 12-70(40) 12-60(50) 12-80 M12 24 22 18 8 --- --- 30 20-70(50) 20-80(60) --- M14 27 25 21 10 --- 7.8 0.2 1.4 M2.0 5.5 0.8 1.4 M2 3.5 M4 8 7.0 3.5 5.5 10 --- 46 35-100(70) 30-100(80) --- M24 39 --- 36 14 --- 14 --- --- 54 50-100(90) --- --- M30 --- --- 45 --- --- --- --- --- 66 --- --- 7 2 b1 6.4 4.2 2.6 3 0.7 1.5 1.5 6.0 22 10-60(40) 10-55(40) 10-80 18 16 6 2. L1 k1 d1 α1) s1 d dG Ldb b1 Havşa başlı iç altı köşe 2 k3 L3 d d3 n d 90° d2 n k2 ≤2P Havşa başlı yarıklı d d1 d2 d3 s1 Basık başlı n k1 k2 k3 1 1. Boy basamağı bak . Ölçüler mm dir.0 12 8-30(20) 4-30(22) 4-30 2.6 3.0 --- 34 25-80(50) 22-80(60) --- M16 30 29 24 10 --- 7.0 4.2 2.8 2. Çeşitli cıvatalara genel bakış.3 3.5 3.6 14 8-40(25) 5-40(25) 5-40 1.guven-kutay.ch . Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.0 7 --- 1) Parantez içindeki değerler pratikte seçilen max boylardır ve havşa başlı cıvatada vida bütün şaft boyundadır.0 6.5 5.6 5. Ldb bak Tablo 24 www. 5 M10 20 L1 1) L2 1) L3 0.5 1.1 M1.5 3 M6 12 11 10 M8 16 14.3 2.5 8.8 M3 6 5.2 8.3 16 8-50(30) 6-50(30) 6-50 4 1.5 4.9 18 8-50(35) 8-50(35) 8-60 13 5 2.

1 M10 22 28 33 0. Çeşitli cıvatalar için yardımcı konstrüksiyon ölçüleri.6 1.9 9 2. www.Cıvatalar ve 49 Somunlar 3 6 s dG d4 90° d8 t 2) k t 2) z2 5 4 dG dG s dG dG Vida anma çapı d 6 köşe başlı cıvata ve somun için gerekli dayanma yüzeyi d1 d2 d3 z1 M1.6 5 --- --- M2 6 --- M2.6 15 16 18 0. d4 d5 d6 z2 --- 3. Bunun için bir reçete yoktur.4 8.9 --- --- 6 0.5 8 M3 dG Silindir başlı cıvata için hücre boyutları 2) t2 t Lokma anahtar dG dG 90° d7 m k 1) z1 2 z1 d1 t1 Tablo 15.0 58 63 69 1.6 1.0 --- --- --- --- M36 73 82 93 1.4 M4 10 13 15 M5 11 15 M6 13 M8 2) 90° Havşa başlı cıvata için konik oturma yuvası d7 t1 d8 t2 0.4 10 11 13 0.5 1. Ölçüler mm dir.ch .4 4.6 20 24 26 0.0 --------1) Temiz düzlem derinliği cıvata eksenine dik yeterli cıvata oturma yüzeyi verecek kadar olmalıdır.7 9.6 20.5 7 9 0.7 21.5 6.6 40.6 0.4 8 9 10 0.2 4. 2) İşleme derinliği konstrüksiyona göre olmalıdır.4 5.8 --- --- 41 13.4 4.2 38 8 M24 48 58 73 0.2 31.7 17.9 5.0 50 54 61 1.1 --- --- 6 7 0.4 6.3 M12 26 33 36 0.2 25.4 5.6 18 20 24 0.5 6 M16 33 40 46 0.5 --- --- --- 5.6 33 36 40 0.3 11 2.6 23.9 7.4 10.7 13 3.3 --- --- 6.4 2.5 5.2 18 24 26 0.5 7 M20 40 46 54 0.5 --- --- --- --- 4.4 9. Öneri olarak şu formül alınabilir: t = kmax + smax + konstrüksiyon payı z ( bu z1 veya z2 olabilir) Burada bulunmayan değerler Tablo 8 veya Tablo 9 ile bulunur.3 18 0. Bu tablolarda verilmemiş değerler ya standartlardan veya aklı Selim (Sağ duyu) ile seçilir.8 40 43 48 0.6 1.4 2.4 3.5 M30 61 73 82 1.6 31.7 1.5 9 11 11 0.6 26 30 33 0.4 11 13 15 0.4 12.8 18 20 0.6 16.4 3.guven-kutay.

8 5.8 2.35 M 1.7 d+0.6 g2 maksimum norma kısa 1.Cıvatalar ve 50 Somunlar Tablo 16.2 0.3 d+0.0 2.8 2. Özel hallerde.7 12.7 1.75 3.6 1.0 10.5 4.2 21.3 13.2 2.5 M20 11.45 M 2.8 13.2 13.5 M3 2.3 3.6 d+0.3 4.4 0.5 12. r t1 g1 g2 b Vidanın arka kör boşluğuna geçiş ölçüleri dg H 13 d+0.3 d+0.4 0.5 16. d 2) Vidanın arka kör boşluğuna t 2) P 3) 0.4 0.6 1.2 9.0 d+0.1 8.5 M30 15.3 5.4 1.0 16.5 2.6 11.3 2.5 26.4 6.5 2.3 d+0.6 2.5 M10 7.0 2.0 6.8 4.0 1.0 11.5 6.0 10.5 5.6 1.4 d+0.25 2.2 1.5 7.2 10. 3) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.6 4 M36 16.5 29.P“ ve minimum olarak “ 0 “ alınır.75 0.5 1.9 1.0 20.5 24.5 10.1 6.75 M12 8.8 14.7 M4 3.3 1. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.ch .0 3.0 14.5 26.2 0.8 7.3 1.0 33.9 0.0 4.3 5.9 d+0.3 7.7 0.1 2.7 2.0 17.2 2.0 12.4 1.7 6.0 23.8 1.2 1.6 0.0 4.1 d+0.3 d+0.0 d+0.guven-kutay.4 dg min 30° r *) da 120° 1) d e1 e2 .5 3.1 3.2 1.9 10.4 11.7 1.6 d+0.2 3 M24 13.3 3.5 d+0.4 1.2 3.7 0.2 3.0 2.2 0.5 5.0 9.12 0.1 d+0.4 1 M6 5.1 1.0 7.0 0.3 2.5 1) 120° standartdır.8 d+0.5 15.8 1.0 0.2 7.2 6.3 1.25 b vida Vidanın kör matkap anma deliğine geçiş ölçüleri çapı e1 e2 e3 standart standart değerler dişli norma kısa uzun 3) M1 1.0 2.7 4.2 8.5 M42 18.8 10.1 g1 minimum normal kısa 1.2 3.0 2 M16 9.4 M2 2. www.8 1.9 1.0 2.9 d+0.0 4.8 1. 2) Konstrüksiyona göre “ t “ değeri hesaplanır.6 1.6 3.5.0 17.0 0.8 M5 4.3 9.6 0.0 r ≈ 0. e3 Hatv e b = Teknik şartlara göre verimli hatve boyu.2 1.0 5 M48 20.0 9.25 M8 6. İç vidada cep somun konstrüksiyon ölçüleri Vidanın kör matkap deliği damin = 1 .5 8.0 2.0 18. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.5 18.5 20.5 14.6 4. eğer açı 90° veya 60° alınacaksa bu resimde belirtilmelidir.2 d+0.16 0.0 5. “ t “ değerinin toleransı maksimum “+0.0 3.

6 5.2 7.3 1.5 M42 11.0 4.0 7.1 4.5 9 18 d-6.5 17.25 0.75 0.35 0.5 5 d-2.05 0.2 0.25 3.2 1.8 2.5 3 6 d-2.75 1.9 - d-0.6 3.0 0.4 0.9 2.7 10.6 1. Kontruksiyon ölçüleri hatveye göre seçilir.5 1.1 3.4 1.1 0.0 0.0 4.6 0.9 2.2 3 M24 7.2 1.25 M 1 uzun r 2) 4) Vidanın şafta geçiş ölçüleri g1 g2 min max kısa açıklık a2 a3 max normal a1 kısa Vida çıkışı x1 x2 max normal Vida anma Hatçapı ve standart dişli P 1) 1) Burada verilen vida büyüklükleri semboliktir.0 1 2.5 2.5 1.12 0.2 8.4 3.6 1.0 0.4 1.5 12.2 0.45 1.4 1.5 1.5 3.5 6 4 8 d-3.75 0.8 5.5 1.5 16 11.0 2.5 - d-0.2 0.0 2. 4) Anma çapı 3 mm kadar vidalarda tolerans h 12 dir.9 2.7 3.8 - d-0.0 1.5 7 d-2.6 1.4 1 M6 2.ch .5 1.6 2.6 3. Burada verilmiyen diğer vida büyüklükleri ve ince dişli vidalar için ölçü çıkış değeri Hatvedir.75 0.16 0.1 6.5 1 - d-0.7 0.6 3.6 0.2 3.5 M10 3.5 M20 6.75 2.55 0.3 15 10 20 d-7.2 0.1 0.5 5 10 d-3.1 1.5 10.6 4 M36 10.0 2 M16 5.25 0.7 1 0.7 9 5 14 10.2 0.2 5.45 M 2.1 0.0 1.7 6.0 5 12 8 16 d-5.0 4.7 12 9.0 2.8 1.35 M 1. www.3 1.7 4.7 M4 1.0 5 M48 12.6 1.5 2.5 2.3 0.7 1.5 M3 1.5 4.9 0.7 0.9 0.5 7.6 0.0 5.3 3.7 1.5 13.5 0.8 2.4 - d-1.25 0.2 d-1.9 4.0 2.5 7 14 d-5.8 0.5 5.0 2.25 M 8 3.4 0.Cıvatalar ve 51 Somunlar Tablo 17.6 3.7 0.4 1. 3) Açıklık a3 yalnız imalat sınıfı C içindir.5 7 5.4 6.5 1.5 1.6 0.5 6.75 M12 4.8 9 6 12 d-4.3 1.8 1. Dış vidada konstrüksiyon ölçüleri Vidanın düz şafta çıkış ölçüleri x1 Vidanın ökçeli şafta veya oluklu araya çıkış ölçüleri x1 1 2 1 3 d d 30° r d d g x2 g2 dg kısa normal kısa 0.3 2.25 3 2 4 d-1.5 M2 h 13 normal 3) ≈ d 0.6 3.1 1.8 M5 2.45 1. 2) Açıklık a2 yarık ve yıldız başlı cıvatalarda teknik yönden kısa ölçü gerektiğinde kullanılır.7 - d-0.5 M30 9.5 0.2 0.8 1.3 3.0 11.guven-kutay.8 0.1 1.4 10.5 6.9 0.

1 12.1 12.6 4..1 12.8 8.9 DEĞ *)2 1220 σDEĞ *)1 1160 σ 12.9 10.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 800 800 800 800 1000 1000 1000 1000 640 640 640 640 900 900 900 900 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 20 ° 100 ° 200 ° 2300 ° 20 ° 100 ° 200 ° 300 ° 800 810 820 750 1000 1010 1020 970 640 590 540 480 900 875 790 705 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 --11.9 10.9 Isı 100 ° *)1 670 σ 8..9 12.6 8. Standart cıvataların 300° C kadar mekanik değerleri Isı < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° Malzeme 4.8 10.9 α 1/K 10 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 8.9 DEĞ *)2 1420 σDEĞ Enine kaymada: *)1 κ = 0 için *)2 κ ≥ +0.5 için 200 ° 610 750 900 1100 1050 1290 Tablo 19.9 < M8 50 60 100 M 8 . M20 35 40 70 > M20 35 35 60 www..6 5.1 12.9 10.9 Isı Malzeme Normal ısı Rm N/mm2 Re N/mm2 E N/mm2 İşletme ısısı Rmİş N/mm2 Reİş N/mm2 Eİş N/mm2 α 1/K 10-6 < 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 12.8 8.6 5..1 12.1 12.9 --11.8 .guven-kutay..6 4.9 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 1200 1200 1200 1200 1080 1080 1080 1080 210000 210000 210000 210000 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 1200 1190 1180 1120 1080 1020 925 825 210000 207000 200000 193000 --11.. 12.1 12.1 12.6 ve 5.8 8.Cıvatalar ve 52 Somunlar Tablo 18.6 Normal ısı 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 20 ° 2 Rm N/mm 400 400 400 400 500 500 500 500 2 Re N/mm 240 240 240 240 300 300 300 300 E N/mm2 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 210000 İşletme ısısı 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 100 ° 100 ° 200 ° 300 ° 2 Rmİş N/mm 400 390 380 350 500 470 430 450 Reİş N/mm2 240 210 190 140 300 250 210 160 Eİş N/mm2 210000 207000 200000 193000 210000 207000 200000 193000 -6 --11.9 12.9 --11.1 12.8 DEĞ *)2 820 σDEĞ *)1 990 σ 10.Standart cıvataların devamlı mukavemet değerleri σG Devamlı mukavemet değerleri σG vida islahlı ovalamalı 4.6 5.1 12.6 5.6 4.9 10.9 ve 12.ch .9 12. M12 40 50 90 M14 .

ön montajı normal veya darbeli anahtarla yapılmış ve ±20% 0.9 www. Cr) çelikler. 34Cr4 Alışımlı. Bütün cıvatalar devamlı ve tam kontrol edilen. Örneğin:. Pb ≤ 0. Cr) 9.11 % . 34CrMo4 1) Otomat çelikleri S ≤ 0.0 Sıkma metodu Tablo 21. su verilmiş ve 12.34 % . Mn.6 İmpulskontrollü darbeli anahtarla sıkma.35 % ile malzeme olarak kullanırlar. Standart cıvataların malzeme ve mekanik değerleri Çekme Akma mukaStandart adı.10. Örneğin: UQSt 38.9 tavlanmış çelikler.2 Az veya orta değer C-alışımlı 4.2 yoktur 1. P ≤ 0. Kopma muka-vemeti vemeti 2) (cıvatanın Malzeme ve ısıl işlemi gerilmesi A5 2) Rp0.81) 500 (520) 400 (420) 10 Örneğin: Cq22.Cq35 600 480 8 6. Sıkma momenti ne sıkılırken verilir nede sonradan kontrol edilir. ±40% 0.5 İmpulskontrollü darbeli anahtarla veya el anhtarı ile hissi sıkma.8 900 720 10 çelikler. 22B2.0 Tork anahtarı ile torsiyon moment kontrollü sıkma.6 1) 400 240 22 1) çelikler.8 1) 800 640 ≤ M16 Su verilmiş ve tavlanmış az 8.ch .6 1) 300 (330) 180 (190) 25 Örneğin: QSt 36.guven-kutay. 3) Az miktarda C-alışımlı Bor ile takviyeli çelikler kalitenin altı çizilmelidir. ±60% yoktur 4. Sıkma momenti faktörü αSı Ön gerilme kuvvetinin dağılması Montajda sıkma momenti Sıkma momenti faktörü αA Akma sınırı veya dönme açısı kontrollü sıkma.9 ek metalli 3) (Bor. kontrolsuz.6 500 300 20 Az veya orta değer C-alışımlı çelikler 5. Cq45 Su verilmiş ve tavlanmış az veya orta değer C-alışımlı vede 1000 (1040) 900 (940) 9 10. Mn. Örneğin:. metodu ile el anahtarı veya motorlu anahtarla sıkma Rp0.8 400 (420) 320 (340) 14 1) 5. Örneğin:.2 4.Cıvatalar ve 53 Somunlar Tablo 20.85 MSı 2.9 MSı 1. 1200 (1220) 1080 (1100) 8 Örneğin:. 2) Parantez içi () değerler hesaplanan değerden farlı olanlar için.2 Rm kalitesi) % minimum 2 2 N/mm N/mm Az C-alışımlı çelikler 3. 35B2.8 12 > M16 veya orta değer C-alışımlı vede 800 (830) 640 (660) ek metalli (Bor. Aşağı yukarı 10 cıvata tork anahtarı veya cıvatanın uzama kontrolü yapılan sıkma metodu.

Cıvatalar ve 54 Somunlar Tablo 22. yüklenmelerine göre emniyetli kontruksiyonları yapıldıkları için yalnız sıkıştırılan malzemelerin yüzey basınçları kontrol edilir.5Mn F27 3. Boyuna yükleme Enine yükleme RZ µm olarak RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 RZ < 10 10<RZ<40 40<RZ<160 Vida yüzeyi 3 3 3 3 3 3 fOt Tek tek Cıvata başı / somun için 2.5 6.5 Parça arası 1.5 Tablo 23.3547.5 3 4 3 4.: N/mm2 Rm Akma mukavemeti N/mm2 Re Elastiklik modülü N/mm2 Edin sınır yüzey basınç değeri N/mm2 pS USt37-2 (USt38-2) 1.1192 700 500 210’000 630 42CrMo4 (34Cr4 .5 3.7050 500 320 167’000 900 GGG 60 0.0036 340 230 210’000 490 St50-2 (Cq22) 1.02 180 110 75’000 220 AlMg4. Oturma değeri fOt µm olarak Yüzey pürüzlülük değeri. www.guven-kutay. Standart cıvata ve somunların max.4980 880 590 200’00 850 3.7165.7225 1100 900 210’000 850 30CrNiMo8 1.2315.ch .5 2 3 2 2.2 değerlerine göre orantılı alınmasını öneririm. Daha yüksek ısıda veya burada verilmemiş malzemeler için pS değeri Rm veya Rp0.7060 600 380 167’000 1’000 G-Al-Leg .0050 470 290 210’000 710 Cq45 (C45 ) 1. GK-AlSi9Cu3 3.10 890 820 110’000 890 200 --- 105’000 900 Ti-6Al-4V GG 20 GGG 40 0.7040 400 250 167’000 700 GGG 50 0.08 260 110 75’000 230 160 160 Al99 140 Bu değerler 20 derece çevre ısısı için geçerlidir. 34CrMo4) 1.6580 1250 1050 210’000 720 X6 CrNiTi 18 10 1. Bağlantıda yüzey basıncı sınır değerleri pS Kopma mukaMalzeme vemeti Malzeme Nr.4541 500 200 196’000 210 X5 NiCrTi 26 15 1.

10 3 stati k yükl e heps i 1.3 1. d 1..4 1. d --- --- Saf aliminyum 1.6 2.2 1.Cep somunda diş (vida) boyu Ldb Cıvata malzemesine göre cep somun vida boyu Ldb 2) Sıkılan parçaların malzemesi 3.2 .3 1. 600 0. d 1. d --- --- --- --- Kır döküm Bakır alışımları Hafif metal 1) sertleştirilmemiş Yumuşak metal.guven-kutay. 2..4 1. d 1. 3 2 3 3 4 2.2 .4 1.5 1 3 5 kısa 1. anma çapı A B C D faktörü LSı / d M4 M10 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M4 M10 M18 M8 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 M8 M16 M30 3.0 .9 Çelik Rm N/mm2 olarak ≤ 400 0.0 . d 2.6 .5 4 orta >3 .8 .3 .2 .2 .b.5 ..2.5 1.5 >6 . d 1.6 . d 1. d --- > 600 . d 1. v.2 .6 1.. d 1. suni maddeler. 8 4 uzun 1..4 1..9 Kuvvet Parçanın yüzey pürüzlüğü Bağlantıda aralık yönü sayısı R Z 6.5 .5 .8 . Tablo 25. Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) Cıvata bağlantısında boşalma faktörü kbo dinamik yükleme ve gruplar Sıkışma boyu. d --- 1. A dan D ye kadar grupların bulunması malzeme kalitesi 8.8 .3 R Z 25 boyuna enine 3 aralığa kadar B C A B 3 aralıktan fazla C D B C 3 aralığa kadar C D B C 3 aralıktan fazla D --- C D www. d 1. d 1.3 .6 / 4. d 1..3 R Z 25 R Z 6.2 .6 .8 / 6. d --- --- --- Al-alış.9 ve 12.5 2 1.2 ..6 ..2 . d 1.. d 1. d --- --- Al-Döküm alışımları 1. d 1..2 Tablo 26.3 2 1.6 1.3 .8 10. sertleştirilmiş 0.6 . d 1.4 1. d 1.8 8. 2) İnce diş vidada Ldb boyu %25 daha uzun alınması önerilir.6 4.Cıvatalar ve 55 Somunlar Tablo 24.2 .6 >8 . 800 0.ch .3 2 1.6 1.8 . d --- > 800 0..8 ..8 kadar 10. d 1. d --- --- > 400 . d --1) Dinamik yüklemelerde Ldb boyu %20 daha uzun alınmalıdır.5 2 >1 . 4 1. d 1.

.10 .12 0..25 0. 0. 0.. 0.. Tablo 27-b) Vidada sürtünme katsayısı µVi (Strelow a göre) Dış vida ( Cıvata ) Yüzey durumu siyah menevişli (islah edilmiş) veya fosfatlanmış kuru Vidanın talaşlı imal haddelenmiş imalat şekli “ yağla MoS kuru yağlı yağlı “ -ma 2 0.. ..08 0. 0.14 ..10 0. --0.. 0.08 . 0.20 -- 0...18 0. 0..10 .... 0.12 .galvaparlak Yüzey durumu yumlu nizli parlak parlak Çelik veya AlMg İç vida ( Somun ) Malzeme Malzeme ----- Çelik çinko ile galvanizli (Zn6) Kadmiyumla Yapış galvan (Cd6) -kanlı talaşlı imalat veya haddelenmiş kuru yağlı --0..14 --- 0.ch -- .16 0... 0....30 1) Cıvatanın imalattan sonra atmosfer etkilerinden korunması için hafif yağlanması.18 -- -- -- -- kuru yağlı kuru 0..12 0.16 ...12 ... 0... 0..16 .18 --- 0..08 . 12 µm 6 .- talaşlı imalat Kadmi..Cıvatalar ve 56 Somunlar Tablo 27..14 . 2) Yapıştırma maddesinin cinsine göre katsayı seçilmelidir.20 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- www. Cıvatada çeşitli yüzey şartlarına göre sürtünme katsayısı µgen Tablo 27-a) Genel sürtünme katsayısı (Bauer & Schaurte Karcher’a göre) kadmiyumla galçinko ile Ham kara (siyah mat renkli) veya galvanize edilmiş vanize edilmiş sarı renkli beyaz mavi renkli fosfatlanmış yüzeyler yüzeyler yüzeyler MoS2 ile hafif yağlı 1) 6 ... 10 µm yağlanmış 0...12 .10 . 0.10 ...12 0.12 .18 0.--0. 0.14 .18 0.... 0. 0.guven-kutay. .. 0..08 .16 --0.12 0.16 -- -- 0.. .. 0...10 . 0.14 -- -0... 0..08 .12 ....08 .18 Yapıştırma maddesi ile sıvanmış 2) yüzeyler 0.08 .18 0.25 -- -- 0.16 -0..10 ..10 . --0.18 -- 0.

12 .. 0. 0.18 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- ..18 -- -- -- 0. 0.18 0. .16 -- 0. 0.08 .20 -- 0.. 0. ..10 0.16 0.14 -- -- -- -- 0...20 www..20 0.16 --- 0.18 -- 0..10 .10 ... 0..12 .18 0.. 0.22 0....12 0.18 --- 0. 0.12 0....16 --- 0. 0.. 0..22 0...18 0. 0...18 --- 0..10 .16 0... 0.10 0... .16 0.10 0.08 .. 0.12 .14 0..18 --- ------- 0..20 0.08 .16 0. ... 0.08 0.18 0. .08 ..14 0..10 .....08 .. .10 .......18 -- -- -- -- -- -- 0.ch --- 0. . 0.18 0. 0..Cıvatalar ve 57 Somunlar Yüzey --- 0.18 0. 0.....16 -- 0. . ...14 ...10 0.10 0..16 kuru Basılan karşıt parça kır veya temper AlMg Çelik döküm kadmiyu galvaparlak mlu nizli taşlantalaşlı imalat talaşlı imalat mış parlak taşlanmış Malzeme Temas yüzeyi Tablo 27-b) (devam) Cıvata başaltı veya somun altı sürtünme katsayısı µB (Strelow a göre) Temas yüzeyi Cıvata başaltı veya somun altı Malzeme Çelik siyah menevişli (islah edilmiş) veya Galvanizli Kadmiyumlu Yüzey fosfatlanmış (Zn6) (Cd6) taşİmalat preslenmiş tornalı lanpreslenmiş mış “ yağlakuru yağlı MoS2 yağlı MoS2 yağlı kuru yağlı kuru yağlı “ ma -- -- -- -- 0.10 . 0..10 .10 ..18 0. 0.guven-kutay. . 0.08 .08 .08 . 0....12 0.10 .

4 0.5 0.8 119 0.80 0.3 0.4 0.01 12.10 132 176 247.Nm Montajda boyuna kuvvet FSı .3 35.9 25.7 74.0 111 133 0.6 94.5 58.4 M6x1.33 6.7 11.25 0.4 17.4 38.08 119 158 222.5 307.4 32.4 96.00 0.08 44.12 12.6 0. Hesaplar cıvata malzemesinin 0.14 4.8 7.6 59.32 9.4 28.1 14.20 5.5 253 338 475 570 0.00 0.9 39. www.1 132.4 45.14 54.7 72.2 426 568 798 958 M24x3.12 127 170 238.3 146 195 274 329 0.5 60.7 217 290 407 489 0.65 9.8 10.44 0.3 13.5 6.14 39.08 95.1 30.88 9.6 543 723 1017 1221 *)1 Burada µ = µgen = µV = µK dir.4 118 165.6 26.5 41.9 18.6 16.7 70.9.0 86.8 M8x1.1 122.1 83.75 0.12 41.0 10.9 17.7 40.8 81.64 10.10 21.10 115 153 214.5 35.5 40.79 6.10 58.3 37.6 36.8 286.1 54.2 4.4 16.9 M5x0.9 17.9 19.75 5.2 84.8 50.2 M10x1.2 değeri ve Tablo 8 daki geometrik değerler ile yapılmıştır.5 52.9 64.6 275.5 161 215 302 362 M20x2.0 113 159.03 8.50 0.12 4.8 26.14 85.60 10.6 27.2 15.7 57.7 85.64 13.8 297.10 7.0 0.1 3.2 29.9 77.5 72.6 20.31 0.1 5.5 18.1 31.1 12.0 40.12 20.8 29.0 286 381 536 643 0.Rp0.4 11.9 12.1 127.00 0.2 7.76 9.1 29.8 8.7 122 146 M14x2.8 8.2 79.5 106.1 14.14 8.2 17.5 69.1 89.08 7.1 114.6 102.4 37.5 77.4 0.1 48.14 6.10 91.4 72.10 42.60 7.2 92.0 43.12 88.2 67.0 56.8 4.0 80.6 75.14 122 163 229.12 alınır.08 137 182 256.3 30.1 206.08 60.1 52.7 78.38 13.6 386 514 723 868 0. kN Vida µ *)1 6.8 111 148 208 250 0.99 6.38 7.4 70.3 43.5 46.50 0.04 9.9 12.14 12.9 257.17 10.4 436 582 818 981 0.5 49.7 291 389 546 656 0.76 13.6 14.00 7.19 6.guven-kutay.8 38.46 8. Genelde piyasadaki cıvata ve somun için hafif yağlanmış yüzey µ=0.5 23.9 57.08 13.46 0.8 65.0 M12x1.14 19.8 374 499 702 842 0.08 5. Cıvataların sıkma kuvveti ve sıkma momenti Metrik ISO-Normal dişli vidalar için montajda sıkma kuvveti kN ve sıkma momenti MSı Nm olarak Montajda sıkma momenti MSı .2 0.2 129 173 243 291 0.0 44.00 0.12 7.2 25.3 59.5 23.6 0.4 126 177 212 0.0 136.12 56.4 315 420 591 709 M22x2.1 41.9 6.14 106 142 199.2 34.7 3.1 213.3 110.8 85.8 122 172.0 104 138 194 233 M16x2.08 22.12 111 147 207.3 98.0 64.10 13.Cıvatalar ve Somunlar 58 Tablo 28.4 59.25 4.91 9.62 12.7 26.4 239.0 127 178.7 16.39 9.4 54.6 45.2 15.50 0.1 96.5 492 656 923 1107 0.8 199.92 10.8 10.6 136 163 0.0 60.2 248.0 112 157 189 0.5 12.3 102 0.2 24.10 7.48 10.08 32.10 31.0 25.1 17.4 70.14 28.3 49.23 9.3 27.1 99.61 7.61 6.5 191.7 15.2 266.ch .10 5.2 30.9 341 454 639 767 0.12 30.

16 0.3 0.2 0.4 0.4 1.d D D P >= 3.3 0.3 0.14 0.45 0.3 0.16 0.2 0.4 0.guven-kutay.08 0.6 2 LSı /d oranı 0.25 0..2 D 0.7 0..2 DP = 2.5 0.ch L' SI L SI L' SI L SI L' SI L SI Tablo 30.45 0.75 1.1 0.65 Basit kuvvet oranı φ' 0.5 0.d D D P= 2 .55 0.25 0.12 Çelik E = 210'000 N/mm2 14 18 6 8 10 3 4 0.7 .12 0.35 =dD 5.2 0.25 0.18 0.12 0. E = 105'000 N/mm2 0.55 0.18 0.6 0.4 0.08 0.5 www.4 0.2 0.1 0.3 0. Kuvvet dağılım faktörü n n = L'SI / L SI = 0.9.06 0.04 Çelik E = 210'000 N/mm2 Kır döküm GG.18 0.12 Sıkılan parçaların malzemesi 0.16 0.45 0.16 0. Cıvatabaşı ile somun basma yüzeyleri arasında basitleştirilmiş kuvvet orantısı Φk 0.16 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.18 0.3 7 9 12 16 20 0.18 0.45 0.8 Normal Cıvata 1.35 0.6 0.Cıvatalar ve 59 Somunlar Tablo 29.5 0.2 0.1 0.1 0.25 0.5.d D 0.25 0.65 Esnek Cıvata (Şaft çapı d Şi = 0.35 0.55 0.18 0.14 0.08 0.0 LSı /d oranı Sıkılan parçaların malzemesi n = L'SI / L SI = 0.5 0.45 0.d D P = 1. E = 105'000 N/mm2 0.5 0.5 0.5.25 DP = 1.16 0.8 1.14 0.d 3 ) Kır döküm GG.3 n = L'SI / L SI = 0.6 Aliminyum alışımı E = 70'000 N/mm2 0.35 0.35 5 2.d D 0.14 0.4 DP 0.2 1.14 0.12 0.35 0.

Burada 50 Nm moment değerini kontrol momenti olarakta gösterebiliriz.5 ± 3 18.4 ± 1.8 10.7 3.9 M4 2. Tork anahtarıyla sıkmada önerilen sıkma momentleri Tork anahtarıyla sıkma metodu için sıkma momentleri µV ≈ µB ≈ µgen ≈ 0.3 ± 0.guven-kutay.8 Genel sürtünme katsayısı µG ≈ µK ≈ µgen ≈ 0.12 için Vida büyüklüğü 8.7 M5 4. Örnek: Diğer deyimle.ch .2 değerlerinin %90 ıyla hesaplanmıştır.9 12. Cıvata M12-8.6 ± 1 6. www.12 Sıkma momenti MSı = 65 ± 15 Nm Cıvata en az 50 Nm ve en çok 80 Nm momentle sıkılacaktır.5 7.4 ± 0.4 ± 0.8 M6 7±2 11± 2.Cıvatalar ve 60 Somunlar Tablo 31.7 ± 1.5 3.5 ± 4 22 ± 5 M8 20 ± 4 27 ± 6 32 ± 7 M 10 38 ± 8 53 ± 12 63 ± 14 M 12 65 ± 15 90 ± 20 108 ± 25 M 14 100 ± 25 145 ± 30 170 ± 40 M 16 160 ± 35 220 ± 50 265 ± 60 M 18 225 ± 55 315 ± 75 375 ± 85 M 20 310 ± 70 435 ± 100 520 ± 120 M 22 415 ± 95 585 ± 135 705 ± 160 M 24 530 ± 125 750 ± 170 900 ± 200 Buradaki önerilen değerler cıvata malzemesinin akma mukavemeti Re veya R p0.5 13± 3 M7 12.

ch . Cıvata kalitesi 8. A3 = .2 kN Fİşmin = 0 kN dinamik yükleme.35 = 2'170 Emniyetli ek kuvvet FEkEM = A3 .1 .8 kaliteli cıvata satırı ile kesiştiği değer aranılan cıvata büyüklüğünü verir: Cıvata ölçüleri. a) Statik yükleme kontrolü: FEk = 2'170 N Ek kuvvet F( 51 ) FEk = Fİşmax .2. Fg = 1'085 N A3 = 52. d2 = 9.35 = 1'085 Fg Genlik gerilimi F( 47 ) σ g = ± ≤ σG A3 Diş dibi kesit alanı Tablo 8 σg = Fg / A3 = 1'085 / 52.Cıvatalar ve 61 Somunlar 5. St 50-2 h2 = 35 mm GG 20 LSı = h1 + h2 = 60 mm Seçim: Tablo 6 ile cıvata seçilir: Kuvvet. P = 1.3 .2 = 52.1 / Sayfa 30 Φ = 0.7 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri σG Tablo 19 ile bulunur. 0.1 . Boru kapama flanşı Konstrüksiyon taslağından bilinen değerler: Fİşmax = 6.35 Fg = 0.3 = 20. Φ = 6'200 .guven-kutay. 0. h1 = 25 mm.2-0) . cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.2 mm I. da = 11.5 mm dD = 14. www.6 mm .3 kN > 6.7 N/mm2 olduğundan. 0. Rp0. 8. genelde depoda bulunan cıvata türü. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir. (6.2 kN. Garanti bakımından sınır değerleri alalım. Kabataslak kontrol a) Dinamik yükleme. 640 = 3'347 FEkEM = 3'345 N FEkEM = 3'345 N > FEk = 2'170 N olduğundan.5 .7 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 σGTab = 50 N/mm2 > σg = 20. Dinamik boyuna. b = 26 mm .2. 6.4 Ön gerilmeli cıvata bağlantısı için örnek Örnek 1 dD 1 h1 ϕ h h2 d dG p DP 2 Şekil 43. M10 Tablo 8 Tablo 12 d = 10 mm .3 kN dinamik boyuna kuvvet sütunun. eksen dışı 6.8. devamlı mukavemet kontrolü: Fİş max − Fİş min Genlik kuvveti F( 50 ) Fg = ± ⋅Φ 2 Kuvvet oranı pragraf 4.292 mm2 σg = 20. 0.026 mm .

FÖN90 = 27. Kontrol momenti MSıKM = 1. 0.ch .12 için Sıkma momenti: MSı max = 46 Nm Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 αSı= 1. ≤ pS Ab M10. Konstrüksiyondan (Şekil 43) LSı = h = h1 + h2 = 25 + 35 = 60 mm 60 mm ≥ 4 . 10 = 40 mm olduğundan.4 kN Ab = 72. MSı min = 1.9 . kalite 8. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.MSı = 46 – 38 = 8 Nm Montajda sıkma momenti isteğe göre şu iki şekilde verilir: MSı = 38 ±8 Nm MSı max = 46 Nm ve MSı min = 30 Nm verilmiştir. d ise bağlantı gevşemeye karşı emniyettedir ve başka önlem almaya gerek yoktur.05 . Moment toleransı montajda kullanılan alete bağlıdır. Eğer işletme ayarlama momentini ve toleranslarını isterse: MSı = 0.4 = 378 N/mm2 Tablo 23 ile pGG20 = 900 N/mm2 > p = 378 N/mm2 pSt50 = 710 N/mm2 > p = 378 N/mm2 olduğundan. 48 = 42 MSı = 42 Nm Burada verilen 42 Nm tork anahtarının ayarlanacağı değerdir.12 için M10 için F( 65 ) ile p = (27'400 + 6'200 . www. MÖN90 = 0. Bununda bilinmesi faydadır.Cıvatalar ve 62 Somunlar c) Montajda tork anahtarı ile sıkma momenti ve kontrolü: Tablo 28 ile M10.8 ve µgen = 0.4 mm2 e) Gevşeme kontrolü: Emniyet LSı ≥ 4 . 30 MSıKM = 31.6 MSı min = MSı max / αSı = 48 / 1.6 = 30 MSı min = 30 Nm MSı = 0.5 Nm d) Bağlantı temaslarında yüzey basıncı kontrolü: p= FÖN 90 + Φ ⋅ Fİş Tablo 28 ile Tablo 12 ile Bağıntısı gerçekleşmelidir.05 .9 .35) / 72. kalite 8.8 ve µgen = 0. Pratikte tork anahtarının ayarlanacağı değerin seçimi montajda çalışanlara bırakılır.5 ⋅ (MSı max + MSı min ) = 38 ∆MSı = MSı max . Böylece bağlantının kabataslak kontrolü yapılmış olur vede daha fazla hesaplamaya gerek yoktur. cıvata bağlantısı hesaba göre emniyetlidir.guven-kutay.

Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 6.4 + 2 .64952 .22687 .5 .ch L = 70 mm LS = 44 mm dGE = 8.25 .67 mm3 .5 = 71 Şaft boyu. d32 Gerilim kesit alanı AGE = 0.guven-kutay. π . Diğer gerekli değerler Helis açısı ϕ = atan[P/(π.1 mm da = 11 mm Baş altı iç çapı da = dG Cıvata boyu L = LSı + m + 2. d Baş altı dış çapı dD = 14.25 . Şaft çapı d = 10 mm M10 Hatve P = 1.d2)] Anma kesit alanı AAN = 0.593 mm LV = 16 mm LSı = 60 mm µVi = 0. Anma çapı .12 ρB = 6. d2 Diş dibi kesit alanı A3 = 0.160 mm Diş dibi çapı d3 = d – 1.540 mm2 A3 = 52. P d3 = 8. P Anahtar ağızı s = 16 mm s ≈ 1.25 . d32 / 32 Torsiyon karşı koyma momenti Wt = π . kk = 0. Vida ve Cıvatanın konstrüksiyon değerleri Cıvatanın kaba taslak seçimi yukarıda olduğu gibi yapılır ve bir cıvata seçilir.292 mm2 AGE = 57. Hassas ve detaylı hesap kontrolü 1. Cıvatanın değerleri Cıvatanın kalitesi Cıvata malzemesinin 8.12 ρVi = 6.8 Rm = 800 N/mm2 Rp0. İşletme ve Taslaktan değerler Boyuna işletme kuvveti Fİşmax = 6 200 N Fİşmin = 0 N 2.842773 µB = 0.P = 60 + 8. π .026 mm Bölüm çapı d2 = d – 0. Sürtünme katsayıları ve açıları Vidanın sürtünme katsayısı Vidanın sürtünme açısı ρVi = atan(µVi) Cıvata başı sürtünme katsayısı Cıvata başı sürtünme açısı ρB = atan(µB) 5.842773 St 50 LSı1 = 25 mm EP1 = 210 000 N/mm2 GG 20 LSı2 = 35 mm EP2 = 105 000 N/mm2 ϕ = 3.990 mm2 We = 53. Sıkılan parçaların değerleri 1. 1. π . dGE2 Eğilme karşı koyma momenti We = π .028151° AAN = 78.34 mm3 Wt = 106.6 mm dG = 11 mm Geçiş deliği çapı ve köşe kırma orta.5 mm d2 = 9.2 = 640 N/mm2 EC = 210 000 N/mm2 Kopma mukavemet değeri Akma mukavemet değeri Elastikiyet modülü 3.Cıvatalar ve 63 Somunlar II. Parça Malzeme Sıkılan boyu Elastikiyet modülü 2. d32 / 16 www. b = 26 mm LS = L – b = 70 – 26 = 44 Gerilme kesiti çapı dGE = ( d2 + d3 )/2 Vida boyu LV = Lk – LS = 60 – 44 = 16 Sıkılan parçaların boyu LSı = h1 + h2 4.

990 mm2 0.1 Tork anahtarı ile sıkma momenti faktörü Tablo 20 7.5 7.Cıvatalar ve 64 Somunlar 7.985 .54 57.54  δC = 4.4 ⋅ 10 -6 δC = ⋅ + + + +  = 4. 10-6 mm/N 7.54 78.292 78.4 ⋅ 10   0.3 Kuvvet dağılım faktörü Tablo 29 ile belirlenir αSı= 1.922 .ch .guven-kutay.92196 .5. 105 000 ) δP2 = 0. dD+LSı = 74.730 [ ) ] π π 2 ⋅ d D − d a2 + ⋅ d D ⋅ (D P − d D ) ⋅ (x + 1)2 − 1 4 8 Formül F( 28 ) δ P1 = LSı1 A EŞ ⋅ E P1 AEŞ = 459 mm2 δP1 = 25 / ( 459 .2 Gerekli sıkıştırma kuvveti Fonksiyona göre seçilir.54 mm2 A3 = 52.4 ⋅ d L L 0.6 mm Formül F( 29 ) dD ≤ DP ≤ dD + LSı ve : x=3 LSı ⋅ d D A EŞ = D 2P ( x=3 60 ⋅14.6 50 2 = 0. 10-6 mm/N Formül F( 28 ) δ P2 = LSı 2 A EŞ ⋅ E P 2 δP2 = 35 / ( 456 .4.4d   δC = ⋅  + S + V + + E C  A AN A AN A GE A3 A AN  b AAN = 78.292 mm2 AGE = 57. 10 mm/N 210000  78. 10-6 mm/N www.9846 . LSı = 60 mm .d LS LV 0.5 ⋅ d 0.4 Cıvatanın elastik esnekliği Formül F( 27 ) 1  0.6 mm .7255 . Hesap için gereken diğer değerler 7.d EC = 210 000 N/mm2 1 44 16 0.6 FSıger = 6000 N n = 0. dD = 14. sızdırmazlık 7.99 52.5 ⋅ 10 0. 10-6 mm/N δP = δP1 + δP2 = 0. 210 000 ) δP1 = 0.5 Sıkılan parçaların elastik esnekliği DP = 50 mm .259 . 10-6 δP = 0.

08335 δ P + δS Φ = 0.34 ⋅ 10 − 3 = 3. 10<RZ<40 3 µm 3 µm 3 µm 2 µm Vida yüzeyi Cıvata altı Somun altı Parça arası fOt = 3 + 3 + 3 + 2 = 11 fOt = 11 µm işi garantiye almak için Tablo 22 ile bulunan fOt = 11 µm seçimini öneririm. RZ = 12. Ön gerilim kuvveti Tablo 28 ile FÖNM= 27.5 .34 .4 kN www.0834 = 517 Hafifletme kuvveti (Sıkılan parçalar) Formül F( 52 ) FP = Fİş − FEk = 6 200 – 515 = 5 685 FEk = 515 N FP = 5 685 N 7. 10-3 = 0.29 . (60/10)0.6 Kuvvet oranı Φ: Basit kuvvet oranı F( 55 ) Φk = 985 δP = = 0. 0.2 Φk = 0.ch . 0.guven-kutay.Cıvatalar ve 65 Somunlar 7.9 Ön gerilim kuvvetinin bulunması Akma gerilimine karşı emniyet katsayısı ν = 0. Formül F( 57 ) f FOt = Ot ⋅ Φ k = 0.0834 Kuvvet oranı F( 56 ) Φ = n ⋅ Φ k = n ⋅ 7.167 / 0. Formül F( 51 ) FEk = Fİş ⋅ Φ = 6 200 . Yüzey pürüzlülük değeri.1667022 δ P + δC 985 + 492.167 = 0.2 ⋅ A GE 4  1 + 3 ⋅  ⋅ (0.000985 = 1862 δP FOt = 1860 N 7.8 İşletmede kuvvetin dağılımı Ek kuvvet (Cıvata).9 Cıvatanın montajdaki çekme gerilimi ya hesaplanır : Formül F( 20 ) FÖNM = ν ⋅ R p0.159 ⋅ P + 0.006 veya bak Tablo 22 Boyuna yükleme. 0.7 Oturmadan dolayı kaybedilen ön germe kuvveti L  f Ot ≈ 3. 167 δP = 0.577 ⋅ d 2 ⋅ µ Vi )  d0  FÖNM = 27413 N veya Tablo 28 ile bulunur.5 µm.29 ⋅  Sı   d  Formül F( 58 ) 0.011 .

İşletmede cıvatayı boyuna sıkıştırma kuvveti Formül F( 68 ) ve F( 69 ) Fön max = FönM max − FOt = 27 400 – 1 862 = 25 538 Fön max = 25.) = 20 460 MViIs = 20.10 Metrik ISO.46 Nm 8..1 Montajda mukavemet kontrolü 8.06 kN İşletmede vidadaki sürtünme momenti F( 44 ) M ViIs = 0.026 .9.842. Cıvatanın montajda karşılaştırma gerilimi: 2 Formül F( 17 ) σ BiM = σ çM + 3 ⋅ τ 2t = 4722 + 3 ⋅ 2022 = 588 σBi = 588 N/mm2 Cıvatanın montajda çekme gerilimi: 27400 F Formül F( 36 ) σçM = önM = = 472 A GE 52.67 mm3 .5 ⋅ µ B ⋅ d Et ) = 45. 9.1.292 σçM = 472 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τt = M Vi = 21’516/106. d33 / 16 = π .26 kN İşletmede boyuna max.0281+6.8427) MVi = 21 516 Nmm Cıvatanın torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .2 σ BiM ≥ 1.67 = 202 Wt τtM = 202 N/mm2 Cıvatanın montajda torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M Vi = 0.dişli vidaların sıkma momenti Formül F( 12 ) .6–1 862 = 15 263 Fön min = 15.Cıvatalar ve 66 Somunlar 7. tan(3.0262 / 16 = 106. Mukavemet kontrolleri 8.577 ⋅ µ Vi ⋅ d 2 + 0. 27'400 . 9.09 > 1 588 Böylece montajda gerilim emniyet sınırları içindedir..159 ⋅ P + 0.+6.028. cıvata kuvveti F( 70 ) FCtop = Fön max + FEk max = 25 538 + 517 = 26 055 FCtop = 26.5 .026 .9 Burada MSı = 46 Nm dEt = (dD + da ) / 2 alınır ve dD ≈ s kabul edilir.guven-kutay.ch Wt = 106.67 SFM = 640 = 1. www. tan(3. 25538 .1 Montajda bileşik gerilim Montajda bileşik gerilim için S FM = R p0.54 kN Fön min = FönM max / αSi − FOt = 27 400 / 1.5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan(ϕ ± ρ' ) = 0. M Sı = FönM ⋅ (0.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.5 ⋅ FönM ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.5 .

67 SFM = 640 = 1.026 .4 mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç değeri daha küçük olduğundan: SpM min = 710 = 1.292 σçİ = 449 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon gerilimi: Formül F( 38 ) τ tIs = M ViIs = 20’460/106. (dD2-da2) = 72.5 .Cıvatalar ve 67 Somunlar 8.2 İşletmede mukavemet kontrolü 8.1.2 Montajda temas yüzeyi basma mukavemeti p S pM = S ≥ 1.25.π .9.ch Wt = 106.0 p Montajda basma mukavemeti için bağıntısı gerçekleşmelidir.0 bağıntısı gerçekleşmelidir.0281+6. 9.4 Ab = 72.67 = 192 Wt τt = 192 N/mm2 Cıvatanın işletmede torsiyon momenti: Formül F( 37 ) M ViIs = 0. d33 / 16 = π .145 > 1 560 Böylece işletmede gerilim emniyet sınırları içindedir.0262 / 16 = 106.67 mm3 .5 ⋅ FCtop ⋅ d 2 ⋅ tan (ϕ + ρ') = 0.4 = 379 Ab p = 379 N/mm2 GG20 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS G20 = 900 N/mm2 St 50-2 malzemesinin yüzey basınç sınır değeri Tablo 23 ile pS 50 = 710 N/mm2 Cıvata başının veya somunun dayanma yüzey alanı: Formül F( 41 ) Ab = 0. tan(3. Cıvatada yüzey basıncı: Formül F( 65 ) F p = önM = 27'400 / 72.2 σ Bi ≥ 1.8427) MGi = 20 460 Nmm Cıvatanın işletmede torsiyon karşı koyma momenti: Formül F( 39 ) Wt = π .88 > 1 379 Böylece montajda bası geriliminin emniyet sınırları içinde olduğu görülür.2.1 İşletmede bileşik gerilim S Fİ = İşletmede akma mukavemeti için R p0.guven-kutay. www. 8. 26'055 . Cıvatanın işletmede karşılaştırma gerilimi: Formül F( 62 ) σBi = σç2 İş + 3 ⋅ τ2t = 4492 + 3 ⋅1922 = 559 σBi = 560 N/mm2 Cıvatanın işletmede çekme gerilimi: Formül F( 63 ) σç İş = FCtop A GE = 26'055 = 449 52.

3 İşletmede devamlı mukavemet kontrolü 8. Tablo 19 ile σG = 50 N/mm2 Formül F( 47 ) SD = 50 = 10 > 1 5 Böylece işletmede devamlı gerilim emniyet sınırları içindedir.ch . Devamlı mukavemet kontrolü için S D = σg Genlik kuvveti. Görüldüğü gibi kaba taslak hesplama değeri ile hassas hesaplama değeri arasında pek büyük farklılık yoktur. 8.2.Cıvatalar ve 68 Somunlar 8. Bu da pratikte dikkate alınmaz.972 > 1 360 Böylece işletmede bası gerilimi emniyet sınırları içindedir.94 A3 σg = 5 N/mm2 Cıvatanın devamlı mukavemet değeri  180  σ G ( İS) ≈ ±0.292 = 4. Formül F( 50 ) Fg = ± Fİş max − Fİş min 6200 − 0 ⋅Φ = ⋅ 0. Rijit bağlantılı cıvatalarda devamlı mukavemet değeri NY > 2.3.guven-kutay.1 İşletmede genlik gerilimi Dinamik yükleme. Kaba taslak kontrol sonucu eğer konstrüksiyon tamamen fonksiyonunu yapıyorsa.2 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti pS ≥ 1.106 yükleme sayısı içindir. genelde hassas hesaba pek gerek yoktur. www.8 islahlı. Bunun için bir çok hesapta yalnız kaba taslak hesapla yetinilir.4 Formül F( 64 ) p İş = Ab SpIs min = bağıntısı gerçekleşmelidir.0834 = 258 2 2 σg = ± Fg = 258 N Fg = 258 / 52.0 İşletmede temas yüzeyi basma mukavemeti için Spİ = p İş İşletmede temas yüzeyi basma gerilimi: FCtop = 26 055 / 72. devamlı mukavemet kontrolü. σG ≥ 1 bağıntısı gerçekleşmelidir. p = 360 N/mm2 710 = 1.75 ⋅  + 52  Formül F( 48 )  d  σGHes = 53 N/mm2 Cıvata kalitesi 8.

................................................................ 11 E Eksen dışı zorlama .................................. 26 Diş dibi çapı................... 29 Birger ................. 12 Altıköşe esnek cıvata ..... 7 Bölüm dairesi çapı .......................... 40 Cıvatanın sıkılan boyu .......................................................................................... 9 Kafa altı iç çapı ......................................................................................................................................................................... 12 Ç K Çatal anantar ................................ 5 Kilitlenme şartı ..................................... 15 Elastik esneklik ............ 28 Çift ağızlı vida....................... 9 Cıvatayı etkileyen ek kuvvet........................................ 33 Cıvata kafa yuvası çapı ...................................................................................................... 13 Altıköşe somun .................. 50 Çevre kuvveti ........................................................... 12 İnbus esnek cıvata ................................................ch .............................................................. 12 Boru vidaları ..................................................................... 12 Altıköşe cıvata .......... 5 I İç vida .................. 9 Cıvata kafası...... 19 Düz tornavida.......... 56 Cıvatanın anma boyu ................................................................................. 7.......... 5 Bombe başlı inbus cıvata ....................... 6......... 9 Cıvatanın genlik mukavemeti ....... 5 Flanşlı altıköşe cıvata.................................................. 6 Alıştırma cıvataları............................................................ 12 Altıköşe inç somun.............................. 16 Eşdeğer kaval silindir................................................................................................................ 40 Cıvatayı etkileyen toplam kuvvet..................... 32 Cıvata çapının seçimi .................................... 23 Basitleştirilmiş kuvvet orantısı.................................. 9 Cıvata şaftı ............................................ 7 Devamlı mukavemet değerleri ................................ 10 Havşa başlı yıldız yarıklı cıvata .. 9 Diş yüksekliği... 10 Helis açısı............... 25 Genlik kuvveti.................................. 60 Genlik gerilimi ....................................... 19 F Fiberli altıköşe somun..................................... 14 Cıvata boyu ölçme metodu................. 9 Kalite sembolü ................................................. 22 Bölüm çapı ............................. 25 Genlik mukavemet değeri ................................................................................... 19 Cıvata çapının hesaplanması ............................................................... 45 İnce kafa inbus cıvata.............................. 9 Cıvatada genlik gerilimi.................................................................... 9 Kafa altı köşe yarı çapı ...................................................................................................................... 29 Köşe açıklığı .......... 41 Diş yanağı ................... 61 D Değen zanak yüksekliği ...... 9 Kafa ökçesi ............... 9 Genel sürtünme katsayısı .............. 26 Gerekli sıkma boyu ................................. 9 Kafa kalınlığı ........................... 52 İnbus anahtar.............................................................................. 9 Anma çapı .............................................. 10 Altıköşe inç cıvatalar ........................ 10............................................................. 9 Kuvvet dağılım faktörü ........................... 5.. 13 Altıköşe ince somun................. 53 www....... 13 G Geçiş deliği çapı....... 10.......................... 9 diş üstü çapı....................................................................................................................................................................................................... 47 C Cep somunda vida boyu................................................................................................................................................................................................................................................ 15 Eksenden zorlama .... 11 Anahtar ağızı açıklığı .................................................................................................................................................. 30 Gevşeme önlemleri .. 12 Flanşlı altıköşe somun..... 5........................................ 13 Anahtar........... 9 Bölüm dairesi çapı (d2) ...................... 28 H Hafifletme kuvveti ............................................................................................ 40 Hatve......... 9 Havşa başlı inbus cıvata................................ 7 Dönme açısı kontrollü sıkıştırma metodu ................................................................................... 9 Dış vida ................................... 10.................................. 13 Firma işareti ................. 11 Inbus cıvata ......... 5........ 9 Kafa yüksekliği ....................................... 57 Cıvata ..................... 9 Köşe kırma............................................................ 10....................................................... 9 Cıvata kafa yuvası derinliği .....................................................................................................guven-kutay..................... 40 Cıvatada yüzey basıncı sınır değerleri .................................................................. 9 Ağız sayısı ...... 5.......................................................................Cıvatalar ve 6 Somunlar 69 Konu indeksi A Adım ................... 11 Çeşitli cıvatalar ........................ 10 İnce dişli cıvatalar ...................................................................................................... 25 Genlik mukavemeti...... 7......................................................................... 6................... 6 Kafa altı dış çapı ................ 22 Esneme ölçme bantları............................................................ 13 Altıköşe kontra somun .................................. 6.................................. 61 Bileşik kuvvet ................................................ 9 B Bağlantıda oturma boyu . 6 Helis açısı (ϕ).... 12 Havşa başlı yarıklı cıvata .........

............................................................................................................................... 28 Vidalı şaft kısmı................................................ 7 Yuvarlaklık yarı çapı ..................................................... 7 U Uç açısı ................................ 19 Tork anahtarı ile sıkıştırma metodu ..................... 10 Metrik vida......... 62 oto blokaj ................................................................................................................................. 9. 7 www................................... 44 Standart cıvataların malzemesi ........................................................................................... 43 Vidada kuvvetler ... 19 Sıkıştırma faktörü............. 11 M Mercek başlı yarıklı cıvata .............. 9 Vida anma çapı.................................... 12 Tek ağızlı vida ........................ 7 Tork anahtarı....................................................... 29 Üç ağızlı vida .................................................................................... 56 Ovalama çapı .................................................. 9 Somun altı iç çapı.....ch ............................................................................. 46 Trapez vida ...................................................................................... 7 Metrik vida............................................... 11 Yuvarlak dişli vidalar............................................................................................... 9 Sağ helis vida ....................................guven-kutay...... 6 Vidanın şafta geçiş boyu.............................................................. 7 Vida boyu........ 9 R Radyal kuvvet ........................................................................................ 41 Ön gerilmesiz bağlantı cıvataları ................... 9 W Whitworth vidası............................................................................................................................................................. 5 Vida yanaklarında kuvvetler ............................................................................................................................................... 6.................... 11 Trapez cıvatalar......................... 9 Vida helis şekli.............. 29 Oturma değeri fOt ..................................................................................................... 7 Montajda sıkma momenti................................................................ 9 Somunlar 70 Somun kalınlığı............................................................................................................................. 6 Saplama....................................... 6 V P Parçaların sıkılan boyu............................... 8 Y Yarım paso............................... 6 Testere dişli vida............ 6 Vidanın hatvesi ............................ 20 Sıkıştırma kuvveti ................. 9 Profil açısı ......................................... ince ...... 5 Vidanın adımı........................ 19 Tornavida............................................ 9 Vidanın uç boyu........ 55 Sıkma redüktörü.................................................................... 55 Sürtünme açısı............................................................... 28 Sürtünme katsayısı ........................................................ 29 Rötscher üçgeni........................ 36 Önerilen sıkma momentleri............................ 58 T Tam paso....... 60 Sıkma momenti faktörü αSı .............................. 41 S Şaft boyu .................................... 37 N Normal Whitworth-Vidası ..................... 14 Somun altı dış çapı............................................... 9 Şaft eğimi ............................. 7 Vidada hatve ................................... 6 Somun .......................................Cıvatalar ve L Lokma anahtar ........................... 9 Şaft çapı .. 49 Sol helis vida.................................................................................................................................... 11 Yıldız tornavida ............ 9 Standart Cıvatalar ..................... 10 Sıkıştırma faktörü.................................................................................................................................................................... 8 O Ön gerilim üçgeni ................................... 27 Silindir başlı cıvatalar ..... 29 Vida yüksekliği..................................................... 12 Yıldız anahtar..................................................... 37 Sıkma momenti ..................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful