BÖLÜM 6

6.OPTİK
6.1.IŞIK VE IŞIK KAYNAKLARI
Işık ısı gibi bir çeşit enerjidir. Aslında ışık, yüksek sıcaklıktaki maddeler tarafından yayılan ışımanın ya da ışınsal enerjinin, görülebilen kısmıdır. Lamba, mum, alev ve güneş gibi birtakım cisimler kendiliklerinden görünebilmektedirler. Bunlara ışık kaynağı denir. Güneşten gelen ışık Dünya’nın başlıca enerji kaynağıdır. Bu ışığın bir bölümünü bitkiler fotosentez ile kendi içlerinde kimyasal potansiyel enerji olarak depo ederler. Işık başka birçok kimyasal olaylardan da sorumludur. Bazı yapay ışık olayları kimyasal bir reaksiyona dayanır. Cisimler ya kızıl kor, ya akkora kadar ısıtılmaları, ya da başka bir yolla, bir enerji ile uyarılmaları sonucunda ışıma yapabilirler. Işık enerjisi fotoelektrik hücre ve güneş pili ile elektrik enerjisine dönüşebilir Birim zamanda yayılan ışın enerjisi ışık kaynağının yüzey yapısına ve sıcaklık derecesine bağlıdır. Böyle bir ışın demeti, çeşitli dalga boylarının bir karışımıdır. 300 °C sıcaklık derecesinde bu dalgaların en şiddetlisinin boyları kızılötesi bölgede 5000.10–9 m’dir.800 °C sıcaklık derecesinde bulunan bir cisim kendiliğinden ışıklı olacak derecede yeteri kadar görünür ışık yayar ve bu yüzden de “kızıl sıcak “ görünür. Normal lambalarda filaman ince tungsten telinden yapılmıştır. Filamanın buharlaşmasını engellemek amacıyla lambanın içine argon gibi bir soygaz konur. En parlak ışık kaynağı kömürlü arktır. 50 A’den bir kaç yüz ampere kadar akım çeken kömürlü arklar sinemalarda kullanılırlar. Laboratuvarlarda kullanılan bir ışık kaynağı civalı arktır. Cam veya kuvarzdan yapılmış bir tüpün iki ucuna tungsten elektrodlar kaynatılmış olup, negatif elektrod civa içinde bulunur. Elektrodlar arasına belirli bir potansiyel farkı uygulandıktan sonra civa iki elektrod arasında temas edinceye kadar tüp eğilir. Bu sırada bir miktar civa buharlaşır ve tüp eski durumuna getirilince elektrodlar arasında elektron ve pozitif civa iyonları yardımıyla bir boşalma elektrik akımı meydana gelir. Ortalama dalga boyu 589,3 µm olan bir sarı ışık kaynağı, sodyum ark lambasından elde edilir. Böyle bir ark lambası iki ucuna elektrodların kaynatıldığı cam tüpten yapılmıştır. Elektrodların her biri soygaz içinde boşalma akımı meydana getiren, elektron veren birer filamandır. Soygaz boşalma akımı birkaç dakika devam ettikten sonra sıcaklık derecesi(sodyum buharının karakteristik sarı ışığını çıkaracak yeterlikte), elektron oluşturacak kadar yükselir. Sodyum lambaları ucuz ışık vermeleri ve monokromatik ışığın daha çok görülme etkisinde olması sebebiyle çoğunlukla caddelerin aydınlatılmasında kullanılırlar.

68

yansıma açısına( r ) eşittir. ) ) 2-) Gelme açısı( i ). pürüzsüzse yansıma düzgündür. yüzeyin normali ve kırılan ışın aynı düzlem içindedir. kırılma açısının sinüsüne oranı sabittir. ışık cisimden geçerek arkadaki cisimleri göstermezse yarı saydam madde denir. yansıyan ışının normalle yaptığı açıya da yansıma ) açısı (r ) denir.3. ışık bir maddeden geçip arkadaki maddeleri gösterirse saydam madde. Optikte tüm açılar bu doğrultuya göre ölçülür.1. Yüzey pürüzlü ise yansıma dağınık.1 Işığın bir yüzeyden yansıması 6. Şekil 6. Sin i = n ( Snell kanunu ) Sin r 69 .2. ) ) i =r Şekil 6. Kırılma kanunları. bir kısmı da cisim tarafından emilir. 2-) Gelme açısının sinüsünün. 1-) Gelen ışın. FİZİK Tefek 6. tekrar geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. yani yüzeyin normalini göstermektedir. Burada N yüzeye dik doğrultuyu. normal ve yansıyan ışın aynı düzlemin içindedir. Işık bir cismin yüzeyine çarptığı zaman bir kısmı yansır. bazen de bir kısmı cisimden geçer. Buna göre yansıma kanunları. 1-) Gelen ışın. Işığın bir cismin yüzeyine çarpıp. Işığı geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde. Gelen ışının normalle ) yaptığı açıya geliş açısı( i ). Işığın saydam bir ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirmesine kırılma denir.YANSIMA KANUNLARI Kaynaktan çıkarak homojen ortam içinde doğrular boyunca yayılan çok ince ışık demetine ışık ışını denir.KIRILMA KANUNLARI Işık homojen bir ortamda doğrultu değiştirmeden yayılır. ışığın bir yüzeyden yansımasını göstermektedir.

2 Işığın kırılması Bir maddenin kırılma indisi. Buradaki n12 = n2 n1 oranına.42 . kırılma indisi mutlak kırılma indisine çok yakındır.574 veya i = 35 0 1 70 Mutlak kırılma indisi 1.358. Sin i n 2 = = n12 Sin r n1 şeklinde yazılır. o maddenin mutlak kırılma indisidir.423 Çözüm: Sin i. ikinci maddenin birinciye göre bağıl kırılma indisi denir(şekil 6.00 1. FİZİK Tefek Boşluktan bir maddeye geçen ışık için.1.1 = Sin 25 0.423 Sin i = = 0. kırılma indisi n 2 olan maddeye geçen ışık için snell kanunu.2).358 1. üzerine gönderilen ışığın rengine bağlıdır.1 Bir ışık ışını havadan aseton içine geçmektedir.0.n h = Sin r. gelme açısının sinüsünün kırılma açısının sinüsüne oranı.1’de gösterilmiştir.33 1.9 2.5 –1. Şekil 6.n a Sin i.1 Madde hava su cam elmas Örnek 6. Bazı maddelerin bir renkli ışık için mutlak kırılma indisleri çizelge 6. aseton üzerine hangi açıyla gelmesi gerekir? na =1. sin 25 0 = 0.358. Kırılma indisi n1 olan madden. Çizelge 6. Havadan bir maddeye geçen ışık için. Aseton içinde 25 0 ‘de kırılması için. nh =1.

ışık borunun bir ucundan içeri girer ve tam yansımalarla yoluna devam ederek diğer uçtan dışarı çıkar(şekil 6.3). Kalın bir ışık borusu yerine. Çözüm: nse = ne 2.4 ⇒ 1. öteki uçtan bozulmamış olarak 71 . bir uçtan giren herhangi bir görüntü.8’dir.4 olduğuna göre suyun mutlak kırılma indisini bulunuz. tekrar birinci ortama geri dönerler. Elmasın mutlak kırılma indisi 2. Cam veya plastikten yapılan eğri borularda. ışığın her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunur. çok kırıcı ortama geçerken normale yaklaşarak kırılır. çok sayıda ince cam lifleri kullanılırsa. Bu durumda.2 Sudan elmasa geçen ışın için bağıl kırılma indisi 1. Kırılma acısının 90º olduğu geliş açısına sınır açısı denir(İs).8 = ⇒ n s = 1. FİZİK Tefek Örnek 6. Bu olaya tam yansıma olayı denir(şekil 6.3 Tam yansıma olayı Işık az kırıcı ortamdan. her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunmayabilir. teknolojide ve haberleşme sistemlerinde çok büyük ilerleme sağlanmıştır.4). Işınlar sınır açısından büyük açılarla geldiğinde ikinci ortama çıkamazlar. Tam yansıma olayından yararlanılarak.33 ns ns 6. Işık çok kırıcı ortamdan az kırıcı ortama geçerken.4.TAM YANSIMA Şekil 6.

5). Teknolojide buna fiber optik denir. Dalga boyu ışığınkinde daha küçük olan bu görünmez ışınlar. Bu olaya kendiliğinden emisyon denir.Televizyon ekranındaki pırıltılı ışığın nedeni de aynı olaydır. Tıpta kullanılan röntgen aygıtlarının ekranı da. Bu atomlar temel enerji düzeyine dönüşte mor ötesi ışınlar yayar. Her atom farklı frekans ve fazda her doğrultuda ışıma yapar(şekil 6. tüpün içini kaplayan fluoresans maddeden geçerken. mum gibi ışık kaynakları bu yolla ışık verir. FİZİK Tefek Şekil 6. elektronların çarpmasıyla civa atomları uyarılır. Yıkanan yiyeceklerin daha parlak gözükmesi için çamaşır tozlarına da bir miktar fluoresans madde katılır.4 Işık borusu çıkar. Fluoresan lambalarda civa buharı içinde elektriksel boşalma meydana getirilirse. bu özelliği taşıyan maden cevherlerinin. mantarların ve mikropların tanımlanmasında bu yöntemden yararlanılır. Uyarılarak E2 enerji düzeyine geçirilen atomların hepsi aynı anda temel hale dönmezler. Güneş. insan gözünün algılayabileceği dalga boylarındaki görünür ışığa dönüşür. lamba. 72 .5. Fluoresans maddelerin hepsi mor ötesi ışınlarla uyarıldığında değişik renkte ışık saçtığı için. 6. üzerine x ışınları çarptığında yeşilimsi ışık yayan fluoresans bir maddeyle kaplanmıştır.FLUORESANS Bir atom herhangi bir nedenle uyarılırsa 10-8s gibi kısa bir süre içinde ışıma yaparak tekrar eski enerji düzeyine döner.

Bu fotonlar diğer atomlara çarparak onların E1 enerji düzeyine inmesini sağlar. Bu esnada yine E2-E1 enerjili fotonlar salınır. Böyle maddeler bir süre aydınlatıldıktan sonra ışıksız bir yere götürülürse uzun bir süre maddenin ışık yaydığı görülür. Bu fotonların enerjisi de E2 -E1 dir. enerjisi E2-E1 olan fotonlar. atomları E1 enerji düzeyine geçmeye zorlar. E3 kararsız enerji düzeyine uyarılırlar. Saatlerdeki rakamların.6. 73 . Eğer E2 yarı kararlı enerji düzeyindeki atom sayısı E1 temel düzeydeki atom sayısından fazla olursa. yarı kararlı enerji düzeyine sahiptirler. Böylece biri bombardıman fotonu olmak üzere. akrep ve yelkovanın karanlıkta da görülmesini sağlayan fosforlu boyaların yapımında genellikle çinko sülfür kullanılır. dolayısıyla birbirini destekleyen şiddetli bir dalga ortaya çıkar. Bu olay tüm atomlar için düşünülürse. Kalsiyum. Bu yarı kararlı enerji düzeyine uyarılan atomlar derhal temel enerji düzeyine inemezler. aynı enerji ve fazlı. FİZİK Tefek Şekil 6. Bazı atomlar. baryum ve çinko sülfürler en iyi bilinen fosforesans maddelerdir. Atomlar bu enerji düzeyinden E1 temel düzeye veya E2 yarı kararlı düzeye geçebilir. iki serbest foton salınmış olur.6).FOSFORESANS Temel haldeki atomlar. Bu olaya fosforesans denir(şekil 6.5 Fluoresans olayı 6.

Kullanılan merceklerin büyük çoğunluğu küresel merceklerdir. Merceğin optik merkezinden geçen her doğruya da ikincil eksen denir. yakınsak(ince kenarlı) ve ıraksak(kalın kenarlı) olmak üzere ikiye ayrılır. Asal eksene paralel gelen ışınlar.8). Üzerine düşen paralel ışık demetini bir noktada toplarlar. Her iki cins merceği sınırlayan küre yüzeylerinin merkezlerini birleştiren doğruya asal eksen(optik eksen). FİZİK Tefek Şekil 6.7.KÜRESEL MERCEKLER Küresel mercekler. 74 . orta noktalarına da optik merkez denir. kesişen veya kesişmeyen iki silindirin yüzeyi arasında kalan saydam ortamlara da sindirsel mercekler denir. Asal eksen merceğin optik merkezinden geçer (şekil 6. Bu nokta merceğin odak noktasıdır ve ışınların kendileri değil uzantıları odak noktasından geçtiği için de sanaldır(şekil 6. Iraksak merceklerde küreler birbirleriyle kesişmez. MERCEKLER Başlıca iki çeşit mercek vardır. 6.7.6 Fosforesans olayı 6. Kesişen veya kesişmeyen küreler arasında kalan ve merkezler doğrusuna göre simetrik olan saydam ortamlara küresel mercekler denir. merceğin eğrilik yarıçapı denir. Yakınsak merceklerin ortası kalın kenarları incedir. Odak noktasının optik merkeze uzaklığına da odak uzaklığı(f) denir(şekil 6. Iraksak merceklerin ortası ince kenarları kalındır. Bu noktaya odak noktası denir(F).9 ). asal eksen üzerindeki bir noktadan geliyormuş gibi kırılır. Küresel mercekler ve sindirsel mercekler. Merceğin yüzeylerini sınırlayan kürelerin yarıçaplarına. Yakınsak mercekler kesişen iki küre yüzeyinin oluşturduğu saydam ortamlardır.1.7). Paralel eksenli.

 FİZİK Tefek Şekil 6. Şekil 6. Yüzeylerinden biri düzlem de olabilir(şekil 6.10 Değişik mercek biçimleri Kalınlığı küçük bir merceğin f odak uzaklığı ile R1.9 Iraksak mercekte odak uzaklığı Sağ taraftan asal eksene paralel gelecek ışınlar için de merceklerin birer odak noktaları(FI) daha vardır.  1 1 1 = (n − 1)  + R R f 2  1 75     . R2 eğrilik yarıçapları ve dış ortama göre n kırılma indisi arasında. F ve FI noktaları iki mercekte de optik merkeze göre simetriktir.7 Yakınsak ve ıraksak mercekler Şekil 6.10). Küresel yüzeylerinin yarıçapları(eğrilik yarıçapları) birbirinden farklı veya aynı olabilir. Küresel mercekler yüzeylerinin durumuna göre de isimlendirilirler.8 Yakınsak mercekte odak uzaklığı Şekil 6.

52 − 1)  +  = 0. Bu merceğin eğrilik yarıçapları aynı olduğuna göre. çukur yüzeylerin eğrilik yarıçapları (-) alınır. FİZİK Tefek Şekil 6. Bu formülde (n -1) çarpanındaki n.52 olan crown camından yapılmış yakınsak bir merceğin odak uzaklığı 25 cm‘dir. Örnek 6. eğrilik yarıçaplarını bulunuz. 76 . Özel ışınlar kullanılarak merceklerde bir cismin görüntüsü çizilebilir. Odak uzaklığı istenilen değerde bir mercek yapmak için bu denklemden yararlanılır. merceğin yapıldığı saydam maddenin havaya göre kırılma indisidir.11 Yakınsak ve ıraksak merceklerde özel ışınlar bağıntısı vardır.11). Bu formül kullanılırken merceklerin tümsek yüzeylerinin eğrilik yarıçapları (+).3 Kırılma indisi 1. Çözüm :  1 1 1  = (n − 1)  + R R   f  1 2  1 2 1 1 = (1.11’de gösterilmiştir. Buna mercekçi denklemi denir. Merceklerde görüntü çiziminde kullanılan özel ışınlar şekil 6. Bu oran merceğin yakınsak veya ıraksak olmasını belirtir. Eğer mutlak kırılma indisi n1 olan mercek.52 ⇒ R = 26 cm 25 R R R Merceklerin çiziminde kolaylık sağlamak için mercekler şematik olarak gösterilebilir(şekil 6. mutlak kırılma indisi n2 olan bir ortam içinde bulunuyorsa n = n2 / n1 olur.

x cismin Fl odağına uzaklığı. g görüntünün boyu.4 Odak uzaklığı 20 cm olan yakınsak bir mercekten 30 cm uzağa. 1 1 1 = + f u u′ c u = g u′ f 2 = x. Görüntünün merceğe uzaklığını ve boyunu bulunuz. Y ‘nin birimi de m-1 olur. u′ görüntünün merceğe uzaklığı. ıraksak mercek formülleri elde edilir. aralarında. Bir merceğin ışınları asal eksene yaklaştırması onun odak uzaklığıyla ters orantılıdır. Örnek 6.12 Merceklerde görüntü çizimi Yakınsak mercekler için. Bu birime diyoptri de denir. y bağıntıları vardır. Yakınsak mercekler için yazılan bu bağıntılarda odak uzaklığı (-) alınırsa. Bir merceğin odak uzaklığının tersine onun yakınsaması denir. FİZİK Tefek Şekil 6. y görüntünün F odağına uzaklığını gösterirse. Iraksak merceklerde yakınsama negatiftir. 77 . u cismin merceğe uzaklığı. c cismin boyu. Y= 1 f Uygulamada f ‘nin birimi metredir. 2 cm boyunda bir cisim konuyor.

kırılan ışınların önüne konan bir levha üzerine görüntüyü düşürerek bulunabilir. Uzun kağıt şerit masa boyunca yerleştirilip. Görüntünün yeri. cismin arasındaki uzaklık(x) ve görüntüyle diğer odak noktası arasındaki uzaklık(y) şeritten ölçülür. Her durum için cismin bulunduğu yerdeki odak noktasıyla. Görüntünün ters mi yoksa düz mü olduğu bulunur. Deneyin Yapılışı: Yakınsak merceklerde görüntü cismin yerine bağlı olarak ters veya düz. Yanmakta olan muma merceğin diğer tarafından kağıt şerit doğrultusunda bakılır. Cismin çok uzakta bulunması durumunda görüntünün yeri bulunur(F). uzun kağıt şerit. cetvel. kurşun kalem. FİZİK Tefek Çözüm : 1 1 1 1 1 1 = + ⇒ = + ⇒ u ′ = 60 cm f u u′ 20 30 u ′ c u 2 30 = ⇒ = ⇒ g = 4 cm g 60 g u′ 6.13 78 . Yanan mum kağıt şeridin bir ucuna yerleştirilir. Şekil 6. gerçek veya sanal olabilir.13 ). x ve y arasındaki bağıntıyı bulmak için y ile 1/x arasında bir grafik çizilir(şekil 6. kağıt şerit üzerine konur. UYGULAMA 1 : YAKINSAK MERCEKTE GÖRÜNTÜ Deneyin Amacı: Yakınsak mercekte gerçek ve sanal görüntüleri incelemek Araçlar ve Gereçler: Yakınsak mercek. mum. Mercek masanın ortasına.8. Mum mercekle odak noktası arasına konur. uçlarından bantla yapıştırılır. yapışkan bant.

5 c-) 1 d-) 1.5 ve çukur yüzün eğrilik yarıçapı 50 cm’dir.Yakınsak mercekte oluşturulan sanal görüntüyü betimleyiniz. kırılma kanunları. fluoresans. yakınsak mercek.Çift tümsek bir merceğin eğrilik yarıçapları eşit ve 40 cm‘dir. yakınsak bir mercek için görüntüyü betimleyiniz. ıraksak mercek. 6.Verilen terimleri tanımlayınız: yansıma kanunları.Yansıtıcı bir yüzeye gelen ışının yüzeyle yaptığı açı.Aşağıdakilerden hangisi bir ışık kaynağı değildir? a-) Kömürlü ark b-) Güneş c-) Mum alevi d-) Fluoresan lamba e-) Ay 7. 5. FİZİK Tefek 6. geliş açısına eşittir.5 e-) 2 10.Düzlem-çukur bir merceğin kırılma indisi 1.Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak bir mercekten 20 cm uzağa konan bir cismin görüntüsünün merceğe uzaklığı kaç cm’dir? a-) 20 b-) 25 c-) 30 d-) 35 e-) 40 79 . fosforesans. tam yansıma. odak uzaklığı. Bu merceğin odak uzaklığı kaç cm’dir? a-) –50 b-) –100 c-) 50 d-) 100 e-) 150 9.Gerçek bir cismin ıraksak bir mercek tarafından oluşturulan görüntüsünü betimleyiniz. Bu merceğin odak uzaklığı 40 cm olduğuna göre merceğin kırılma indisi kaçtır? a-) 0.Fluoresans ve fosforesans olaylarının hangisinde ışık yayımlama süreci çok daha uzundur ? 3. DEĞERLENDİRME SORU VE PROBLEMLERİ 1. Yansıma açısı kaç derecedir ? a-) 0 b-) 30 c-) 45 d-) 60 e-) 90 8.9. 4. diyoptri 2.F odak noktasının dışında gerçek bir cismin bulunması durumunda.25 b-) 0.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful