P. 1
Optik

Optik

|Views: 216|Likes:
Yayınlayan: Burock Mdlld

More info:

Published by: Burock Mdlld on Feb 03, 2011
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/31/2012

pdf

text

original

BÖLÜM 6

6.OPTİK
6.1.IŞIK VE IŞIK KAYNAKLARI
Işık ısı gibi bir çeşit enerjidir. Aslında ışık, yüksek sıcaklıktaki maddeler tarafından yayılan ışımanın ya da ışınsal enerjinin, görülebilen kısmıdır. Lamba, mum, alev ve güneş gibi birtakım cisimler kendiliklerinden görünebilmektedirler. Bunlara ışık kaynağı denir. Güneşten gelen ışık Dünya’nın başlıca enerji kaynağıdır. Bu ışığın bir bölümünü bitkiler fotosentez ile kendi içlerinde kimyasal potansiyel enerji olarak depo ederler. Işık başka birçok kimyasal olaylardan da sorumludur. Bazı yapay ışık olayları kimyasal bir reaksiyona dayanır. Cisimler ya kızıl kor, ya akkora kadar ısıtılmaları, ya da başka bir yolla, bir enerji ile uyarılmaları sonucunda ışıma yapabilirler. Işık enerjisi fotoelektrik hücre ve güneş pili ile elektrik enerjisine dönüşebilir Birim zamanda yayılan ışın enerjisi ışık kaynağının yüzey yapısına ve sıcaklık derecesine bağlıdır. Böyle bir ışın demeti, çeşitli dalga boylarının bir karışımıdır. 300 °C sıcaklık derecesinde bu dalgaların en şiddetlisinin boyları kızılötesi bölgede 5000.10–9 m’dir.800 °C sıcaklık derecesinde bulunan bir cisim kendiliğinden ışıklı olacak derecede yeteri kadar görünür ışık yayar ve bu yüzden de “kızıl sıcak “ görünür. Normal lambalarda filaman ince tungsten telinden yapılmıştır. Filamanın buharlaşmasını engellemek amacıyla lambanın içine argon gibi bir soygaz konur. En parlak ışık kaynağı kömürlü arktır. 50 A’den bir kaç yüz ampere kadar akım çeken kömürlü arklar sinemalarda kullanılırlar. Laboratuvarlarda kullanılan bir ışık kaynağı civalı arktır. Cam veya kuvarzdan yapılmış bir tüpün iki ucuna tungsten elektrodlar kaynatılmış olup, negatif elektrod civa içinde bulunur. Elektrodlar arasına belirli bir potansiyel farkı uygulandıktan sonra civa iki elektrod arasında temas edinceye kadar tüp eğilir. Bu sırada bir miktar civa buharlaşır ve tüp eski durumuna getirilince elektrodlar arasında elektron ve pozitif civa iyonları yardımıyla bir boşalma elektrik akımı meydana gelir. Ortalama dalga boyu 589,3 µm olan bir sarı ışık kaynağı, sodyum ark lambasından elde edilir. Böyle bir ark lambası iki ucuna elektrodların kaynatıldığı cam tüpten yapılmıştır. Elektrodların her biri soygaz içinde boşalma akımı meydana getiren, elektron veren birer filamandır. Soygaz boşalma akımı birkaç dakika devam ettikten sonra sıcaklık derecesi(sodyum buharının karakteristik sarı ışığını çıkaracak yeterlikte), elektron oluşturacak kadar yükselir. Sodyum lambaları ucuz ışık vermeleri ve monokromatik ışığın daha çok görülme etkisinde olması sebebiyle çoğunlukla caddelerin aydınlatılmasında kullanılırlar.

68

yansıyan ışının normalle yaptığı açıya da yansıma ) açısı (r ) denir.YANSIMA KANUNLARI Kaynaktan çıkarak homojen ortam içinde doğrular boyunca yayılan çok ince ışık demetine ışık ışını denir. yansıma açısına( r ) eşittir.1. Gelen ışının normalle ) yaptığı açıya geliş açısı( i ). pürüzsüzse yansıma düzgündür. Işık bir cismin yüzeyine çarptığı zaman bir kısmı yansır. 2-) Gelme açısının sinüsünün. yani yüzeyin normalini göstermektedir.2. Işığın bir cismin yüzeyine çarpıp. yüzeyin normali ve kırılan ışın aynı düzlem içindedir. 1-) Gelen ışın. ) ) i =r Şekil 6. Yüzey pürüzlü ise yansıma dağınık.3. Kırılma kanunları.1 Işığın bir yüzeyden yansıması 6. ışık cisimden geçerek arkadaki cisimleri göstermezse yarı saydam madde denir. normal ve yansıyan ışın aynı düzlemin içindedir. tekrar geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. ) ) 2-) Gelme açısı( i ).KIRILMA KANUNLARI Işık homojen bir ortamda doğrultu değiştirmeden yayılır. ışık bir maddeden geçip arkadaki maddeleri gösterirse saydam madde. bir kısmı da cisim tarafından emilir. Optikte tüm açılar bu doğrultuya göre ölçülür. Şekil 6. Sin i = n ( Snell kanunu ) Sin r 69 . Işığı geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde. Burada N yüzeye dik doğrultuyu. FİZİK Tefek 6. 1-) Gelen ışın. Işığın saydam bir ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirmesine kırılma denir. Buna göre yansıma kanunları. ışığın bir yüzeyden yansımasını göstermektedir. kırılma açısının sinüsüne oranı sabittir. bazen de bir kısmı cisimden geçer.

n h = Sin r. nh =1. Şekil 6. FİZİK Tefek Boşluktan bir maddeye geçen ışık için. Aseton içinde 25 0 ‘de kırılması için.423 Sin i = = 0. Bazı maddelerin bir renkli ışık için mutlak kırılma indisleri çizelge 6. Buradaki n12 = n2 n1 oranına. Sin i n 2 = = n12 Sin r n1 şeklinde yazılır.0.1.1 Bir ışık ışını havadan aseton içine geçmektedir.2 Işığın kırılması Bir maddenin kırılma indisi. Havadan bir maddeye geçen ışık için. üzerine gönderilen ışığın rengine bağlıdır. o maddenin mutlak kırılma indisidir. Çizelge 6.1 = Sin 25 0.423 Çözüm: Sin i.33 1.358.574 veya i = 35 0 1 70 Mutlak kırılma indisi 1. aseton üzerine hangi açıyla gelmesi gerekir? na =1.n a Sin i. gelme açısının sinüsünün kırılma açısının sinüsüne oranı.1’de gösterilmiştir. ikinci maddenin birinciye göre bağıl kırılma indisi denir(şekil 6. Kırılma indisi n1 olan madden.00 1.1 Madde hava su cam elmas Örnek 6.42 . sin 25 0 = 0.5 –1.9 2.358 1.358.2). kırılma indisi n 2 olan maddeye geçen ışık için snell kanunu. kırılma indisi mutlak kırılma indisine çok yakındır.

tekrar birinci ortama geri dönerler. ışık borunun bir ucundan içeri girer ve tam yansımalarla yoluna devam ederek diğer uçtan dışarı çıkar(şekil 6. Bu durumda.3).4 ⇒ 1. Çözüm: nse = ne 2. Tam yansıma olayından yararlanılarak.2 Sudan elmasa geçen ışın için bağıl kırılma indisi 1.33 ns ns 6. çok kırıcı ortama geçerken normale yaklaşarak kırılır.8 = ⇒ n s = 1. Cam veya plastikten yapılan eğri borularda.4). öteki uçtan bozulmamış olarak 71 .3 Tam yansıma olayı Işık az kırıcı ortamdan. Bu olaya tam yansıma olayı denir(şekil 6. Elmasın mutlak kırılma indisi 2.4. her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunmayabilir. çok sayıda ince cam lifleri kullanılırsa. ışığın her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunur.8’dir. teknolojide ve haberleşme sistemlerinde çok büyük ilerleme sağlanmıştır. bir uçtan giren herhangi bir görüntü. Kırılma acısının 90º olduğu geliş açısına sınır açısı denir(İs).TAM YANSIMA Şekil 6. Işık çok kırıcı ortamdan az kırıcı ortama geçerken. FİZİK Tefek Örnek 6.4 olduğuna göre suyun mutlak kırılma indisini bulunuz. Işınlar sınır açısından büyük açılarla geldiğinde ikinci ortama çıkamazlar. Kalın bir ışık borusu yerine.

Televizyon ekranındaki pırıltılı ışığın nedeni de aynı olaydır. bu özelliği taşıyan maden cevherlerinin. Tıpta kullanılan röntgen aygıtlarının ekranı da. Bu olaya kendiliğinden emisyon denir. üzerine x ışınları çarptığında yeşilimsi ışık yayan fluoresans bir maddeyle kaplanmıştır. 72 . Güneş. mum gibi ışık kaynakları bu yolla ışık verir. Teknolojide buna fiber optik denir.4 Işık borusu çıkar. Dalga boyu ışığınkinde daha küçük olan bu görünmez ışınlar.5). elektronların çarpmasıyla civa atomları uyarılır.FLUORESANS Bir atom herhangi bir nedenle uyarılırsa 10-8s gibi kısa bir süre içinde ışıma yaparak tekrar eski enerji düzeyine döner. Her atom farklı frekans ve fazda her doğrultuda ışıma yapar(şekil 6. FİZİK Tefek Şekil 6. Yıkanan yiyeceklerin daha parlak gözükmesi için çamaşır tozlarına da bir miktar fluoresans madde katılır. lamba.5. Bu atomlar temel enerji düzeyine dönüşte mor ötesi ışınlar yayar. Fluoresans maddelerin hepsi mor ötesi ışınlarla uyarıldığında değişik renkte ışık saçtığı için. insan gözünün algılayabileceği dalga boylarındaki görünür ışığa dönüşür. Uyarılarak E2 enerji düzeyine geçirilen atomların hepsi aynı anda temel hale dönmezler. mantarların ve mikropların tanımlanmasında bu yöntemden yararlanılır. tüpün içini kaplayan fluoresans maddeden geçerken. 6. Fluoresan lambalarda civa buharı içinde elektriksel boşalma meydana getirilirse.

atomları E1 enerji düzeyine geçmeye zorlar.6). iki serbest foton salınmış olur. Böyle maddeler bir süre aydınlatıldıktan sonra ışıksız bir yere götürülürse uzun bir süre maddenin ışık yaydığı görülür. baryum ve çinko sülfürler en iyi bilinen fosforesans maddelerdir. Bu fotonların enerjisi de E2 -E1 dir.5 Fluoresans olayı 6. Böylece biri bombardıman fotonu olmak üzere. Bu esnada yine E2-E1 enerjili fotonlar salınır. Bu fotonlar diğer atomlara çarparak onların E1 enerji düzeyine inmesini sağlar. Saatlerdeki rakamların. Eğer E2 yarı kararlı enerji düzeyindeki atom sayısı E1 temel düzeydeki atom sayısından fazla olursa. akrep ve yelkovanın karanlıkta da görülmesini sağlayan fosforlu boyaların yapımında genellikle çinko sülfür kullanılır. Bu olay tüm atomlar için düşünülürse.FOSFORESANS Temel haldeki atomlar. FİZİK Tefek Şekil 6. Atomlar bu enerji düzeyinden E1 temel düzeye veya E2 yarı kararlı düzeye geçebilir. E3 kararsız enerji düzeyine uyarılırlar. Bu yarı kararlı enerji düzeyine uyarılan atomlar derhal temel enerji düzeyine inemezler. Bazı atomlar. yarı kararlı enerji düzeyine sahiptirler. Bu olaya fosforesans denir(şekil 6. aynı enerji ve fazlı. dolayısıyla birbirini destekleyen şiddetli bir dalga ortaya çıkar.6. 73 . Kalsiyum. enerjisi E2-E1 olan fotonlar.

6.7. MERCEKLER Başlıca iki çeşit mercek vardır. Kesişen veya kesişmeyen küreler arasında kalan ve merkezler doğrusuna göre simetrik olan saydam ortamlara küresel mercekler denir. FİZİK Tefek Şekil 6. Odak noktasının optik merkeze uzaklığına da odak uzaklığı(f) denir(şekil 6.7).1. Her iki cins merceği sınırlayan küre yüzeylerinin merkezlerini birleştiren doğruya asal eksen(optik eksen). Bu noktaya odak noktası denir(F). Merceğin yüzeylerini sınırlayan kürelerin yarıçaplarına. Kullanılan merceklerin büyük çoğunluğu küresel merceklerdir.7. Bu nokta merceğin odak noktasıdır ve ışınların kendileri değil uzantıları odak noktasından geçtiği için de sanaldır(şekil 6. yakınsak(ince kenarlı) ve ıraksak(kalın kenarlı) olmak üzere ikiye ayrılır. Üzerine düşen paralel ışık demetini bir noktada toplarlar. Küresel mercekler ve sindirsel mercekler.6 Fosforesans olayı 6. Merceğin optik merkezinden geçen her doğruya da ikincil eksen denir.9 ). orta noktalarına da optik merkez denir. kesişen veya kesişmeyen iki silindirin yüzeyi arasında kalan saydam ortamlara da sindirsel mercekler denir. asal eksen üzerindeki bir noktadan geliyormuş gibi kırılır.8). Iraksak merceklerin ortası ince kenarları kalındır. Yakınsak mercekler kesişen iki küre yüzeyinin oluşturduğu saydam ortamlardır. merceğin eğrilik yarıçapı denir. Iraksak merceklerde küreler birbirleriyle kesişmez. Yakınsak merceklerin ortası kalın kenarları incedir.KÜRESEL MERCEKLER Küresel mercekler. Asal eksen merceğin optik merkezinden geçer (şekil 6. 74 . Asal eksene paralel gelen ışınlar. Paralel eksenli.

 FİZİK Tefek Şekil 6.9 Iraksak mercekte odak uzaklığı Sağ taraftan asal eksene paralel gelecek ışınlar için de merceklerin birer odak noktaları(FI) daha vardır. Küresel yüzeylerinin yarıçapları(eğrilik yarıçapları) birbirinden farklı veya aynı olabilir. Küresel mercekler yüzeylerinin durumuna göre de isimlendirilirler. Şekil 6. Yüzeylerinden biri düzlem de olabilir(şekil 6. R2 eğrilik yarıçapları ve dış ortama göre n kırılma indisi arasında.8 Yakınsak mercekte odak uzaklığı Şekil 6. F ve FI noktaları iki mercekte de optik merkeze göre simetriktir.  1 1 1 = (n − 1)  + R R f 2  1 75     .7 Yakınsak ve ıraksak mercekler Şekil 6.10 Değişik mercek biçimleri Kalınlığı küçük bir merceğin f odak uzaklığı ile R1.10).

11 Yakınsak ve ıraksak merceklerde özel ışınlar bağıntısı vardır. Eğer mutlak kırılma indisi n1 olan mercek. Özel ışınlar kullanılarak merceklerde bir cismin görüntüsü çizilebilir.52 olan crown camından yapılmış yakınsak bir merceğin odak uzaklığı 25 cm‘dir. Merceklerde görüntü çiziminde kullanılan özel ışınlar şekil 6. Odak uzaklığı istenilen değerde bir mercek yapmak için bu denklemden yararlanılır. FİZİK Tefek Şekil 6. 76 .52 ⇒ R = 26 cm 25 R R R Merceklerin çiziminde kolaylık sağlamak için mercekler şematik olarak gösterilebilir(şekil 6. Buna mercekçi denklemi denir. Bu oran merceğin yakınsak veya ıraksak olmasını belirtir.11’de gösterilmiştir. eğrilik yarıçaplarını bulunuz. çukur yüzeylerin eğrilik yarıçapları (-) alınır. Bu merceğin eğrilik yarıçapları aynı olduğuna göre.3 Kırılma indisi 1. Örnek 6. Bu formülde (n -1) çarpanındaki n.52 − 1)  +  = 0. mutlak kırılma indisi n2 olan bir ortam içinde bulunuyorsa n = n2 / n1 olur. merceğin yapıldığı saydam maddenin havaya göre kırılma indisidir. Bu formül kullanılırken merceklerin tümsek yüzeylerinin eğrilik yarıçapları (+). Çözüm :  1 1 1  = (n − 1)  + R R   f  1 2  1 2 1 1 = (1.11).

Görüntünün merceğe uzaklığını ve boyunu bulunuz. 2 cm boyunda bir cisim konuyor. Iraksak merceklerde yakınsama negatiftir.12 Merceklerde görüntü çizimi Yakınsak mercekler için. aralarında. Örnek 6. y bağıntıları vardır. ıraksak mercek formülleri elde edilir. Bu birime diyoptri de denir. Bir merceğin odak uzaklığının tersine onun yakınsaması denir. u′ görüntünün merceğe uzaklığı. Y ‘nin birimi de m-1 olur. Yakınsak mercekler için yazılan bu bağıntılarda odak uzaklığı (-) alınırsa. 1 1 1 = + f u u′ c u = g u′ f 2 = x. Y= 1 f Uygulamada f ‘nin birimi metredir.4 Odak uzaklığı 20 cm olan yakınsak bir mercekten 30 cm uzağa. u cismin merceğe uzaklığı. y görüntünün F odağına uzaklığını gösterirse. x cismin Fl odağına uzaklığı. g görüntünün boyu. c cismin boyu. FİZİK Tefek Şekil 6. Bir merceğin ışınları asal eksene yaklaştırması onun odak uzaklığıyla ters orantılıdır. 77 .

mum. Deneyin Yapılışı: Yakınsak merceklerde görüntü cismin yerine bağlı olarak ters veya düz. Mum mercekle odak noktası arasına konur. uzun kağıt şerit. Yanan mum kağıt şeridin bir ucuna yerleştirilir. yapışkan bant. kurşun kalem. Yanmakta olan muma merceğin diğer tarafından kağıt şerit doğrultusunda bakılır.13 78 . uçlarından bantla yapıştırılır. Mercek masanın ortasına. Görüntünün ters mi yoksa düz mü olduğu bulunur. Görüntünün yeri. x ve y arasındaki bağıntıyı bulmak için y ile 1/x arasında bir grafik çizilir(şekil 6. kırılan ışınların önüne konan bir levha üzerine görüntüyü düşürerek bulunabilir. UYGULAMA 1 : YAKINSAK MERCEKTE GÖRÜNTÜ Deneyin Amacı: Yakınsak mercekte gerçek ve sanal görüntüleri incelemek Araçlar ve Gereçler: Yakınsak mercek. Şekil 6. Cismin çok uzakta bulunması durumunda görüntünün yeri bulunur(F). Her durum için cismin bulunduğu yerdeki odak noktasıyla. cismin arasındaki uzaklık(x) ve görüntüyle diğer odak noktası arasındaki uzaklık(y) şeritten ölçülür. cetvel. kağıt şerit üzerine konur. FİZİK Tefek Çözüm : 1 1 1 1 1 1 = + ⇒ = + ⇒ u ′ = 60 cm f u u′ 20 30 u ′ c u 2 30 = ⇒ = ⇒ g = 4 cm g 60 g u′ 6.8. gerçek veya sanal olabilir.13 ). Uzun kağıt şerit masa boyunca yerleştirilip.

6. FİZİK Tefek 6. Yansıma açısı kaç derecedir ? a-) 0 b-) 30 c-) 45 d-) 60 e-) 90 8. fosforesans.5 c-) 1 d-) 1. odak uzaklığı. fluoresans.Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak bir mercekten 20 cm uzağa konan bir cismin görüntüsünün merceğe uzaklığı kaç cm’dir? a-) 20 b-) 25 c-) 30 d-) 35 e-) 40 79 . Bu merceğin odak uzaklığı 40 cm olduğuna göre merceğin kırılma indisi kaçtır? a-) 0.Verilen terimleri tanımlayınız: yansıma kanunları.Gerçek bir cismin ıraksak bir mercek tarafından oluşturulan görüntüsünü betimleyiniz. geliş açısına eşittir. 5.Çift tümsek bir merceğin eğrilik yarıçapları eşit ve 40 cm‘dir. DEĞERLENDİRME SORU VE PROBLEMLERİ 1.25 b-) 0. yakınsak mercek.9.F odak noktasının dışında gerçek bir cismin bulunması durumunda. yakınsak bir mercek için görüntüyü betimleyiniz.Yakınsak mercekte oluşturulan sanal görüntüyü betimleyiniz.Düzlem-çukur bir merceğin kırılma indisi 1.5 e-) 2 10. ıraksak mercek. kırılma kanunları. Bu merceğin odak uzaklığı kaç cm’dir? a-) –50 b-) –100 c-) 50 d-) 100 e-) 150 9.Yansıtıcı bir yüzeye gelen ışının yüzeyle yaptığı açı.Aşağıdakilerden hangisi bir ışık kaynağı değildir? a-) Kömürlü ark b-) Güneş c-) Mum alevi d-) Fluoresan lamba e-) Ay 7. 4.5 ve çukur yüzün eğrilik yarıçapı 50 cm’dir. tam yansıma.Fluoresans ve fosforesans olaylarının hangisinde ışık yayımlama süreci çok daha uzundur ? 3. diyoptri 2.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->