BÖLÜM 6

6.OPTİK
6.1.IŞIK VE IŞIK KAYNAKLARI
Işık ısı gibi bir çeşit enerjidir. Aslında ışık, yüksek sıcaklıktaki maddeler tarafından yayılan ışımanın ya da ışınsal enerjinin, görülebilen kısmıdır. Lamba, mum, alev ve güneş gibi birtakım cisimler kendiliklerinden görünebilmektedirler. Bunlara ışık kaynağı denir. Güneşten gelen ışık Dünya’nın başlıca enerji kaynağıdır. Bu ışığın bir bölümünü bitkiler fotosentez ile kendi içlerinde kimyasal potansiyel enerji olarak depo ederler. Işık başka birçok kimyasal olaylardan da sorumludur. Bazı yapay ışık olayları kimyasal bir reaksiyona dayanır. Cisimler ya kızıl kor, ya akkora kadar ısıtılmaları, ya da başka bir yolla, bir enerji ile uyarılmaları sonucunda ışıma yapabilirler. Işık enerjisi fotoelektrik hücre ve güneş pili ile elektrik enerjisine dönüşebilir Birim zamanda yayılan ışın enerjisi ışık kaynağının yüzey yapısına ve sıcaklık derecesine bağlıdır. Böyle bir ışın demeti, çeşitli dalga boylarının bir karışımıdır. 300 °C sıcaklık derecesinde bu dalgaların en şiddetlisinin boyları kızılötesi bölgede 5000.10–9 m’dir.800 °C sıcaklık derecesinde bulunan bir cisim kendiliğinden ışıklı olacak derecede yeteri kadar görünür ışık yayar ve bu yüzden de “kızıl sıcak “ görünür. Normal lambalarda filaman ince tungsten telinden yapılmıştır. Filamanın buharlaşmasını engellemek amacıyla lambanın içine argon gibi bir soygaz konur. En parlak ışık kaynağı kömürlü arktır. 50 A’den bir kaç yüz ampere kadar akım çeken kömürlü arklar sinemalarda kullanılırlar. Laboratuvarlarda kullanılan bir ışık kaynağı civalı arktır. Cam veya kuvarzdan yapılmış bir tüpün iki ucuna tungsten elektrodlar kaynatılmış olup, negatif elektrod civa içinde bulunur. Elektrodlar arasına belirli bir potansiyel farkı uygulandıktan sonra civa iki elektrod arasında temas edinceye kadar tüp eğilir. Bu sırada bir miktar civa buharlaşır ve tüp eski durumuna getirilince elektrodlar arasında elektron ve pozitif civa iyonları yardımıyla bir boşalma elektrik akımı meydana gelir. Ortalama dalga boyu 589,3 µm olan bir sarı ışık kaynağı, sodyum ark lambasından elde edilir. Böyle bir ark lambası iki ucuna elektrodların kaynatıldığı cam tüpten yapılmıştır. Elektrodların her biri soygaz içinde boşalma akımı meydana getiren, elektron veren birer filamandır. Soygaz boşalma akımı birkaç dakika devam ettikten sonra sıcaklık derecesi(sodyum buharının karakteristik sarı ışığını çıkaracak yeterlikte), elektron oluşturacak kadar yükselir. Sodyum lambaları ucuz ışık vermeleri ve monokromatik ışığın daha çok görülme etkisinde olması sebebiyle çoğunlukla caddelerin aydınlatılmasında kullanılırlar.

68

YANSIMA KANUNLARI Kaynaktan çıkarak homojen ortam içinde doğrular boyunca yayılan çok ince ışık demetine ışık ışını denir.KIRILMA KANUNLARI Işık homojen bir ortamda doğrultu değiştirmeden yayılır. FİZİK Tefek 6. ışık bir maddeden geçip arkadaki maddeleri gösterirse saydam madde. bir kısmı da cisim tarafından emilir. Işığın saydam bir ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirmesine kırılma denir. ışık cisimden geçerek arkadaki cisimleri göstermezse yarı saydam madde denir. ) ) 2-) Gelme açısı( i ). Şekil 6. yansıma açısına( r ) eşittir. Gelen ışının normalle ) yaptığı açıya geliş açısı( i ). 1-) Gelen ışın.3. Sin i = n ( Snell kanunu ) Sin r 69 .1. Buna göre yansıma kanunları. tekrar geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. bazen de bir kısmı cisimden geçer. ) ) i =r Şekil 6. normal ve yansıyan ışın aynı düzlemin içindedir. Işık bir cismin yüzeyine çarptığı zaman bir kısmı yansır. ışığın bir yüzeyden yansımasını göstermektedir. 2-) Gelme açısının sinüsünün. yani yüzeyin normalini göstermektedir. Burada N yüzeye dik doğrultuyu. Kırılma kanunları. Yüzey pürüzlü ise yansıma dağınık. Işığın bir cismin yüzeyine çarpıp. yansıyan ışının normalle yaptığı açıya da yansıma ) açısı (r ) denir. Işığı geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde.2. pürüzsüzse yansıma düzgündür. 1-) Gelen ışın. kırılma açısının sinüsüne oranı sabittir. Optikte tüm açılar bu doğrultuya göre ölçülür.1 Işığın bir yüzeyden yansıması 6. yüzeyin normali ve kırılan ışın aynı düzlem içindedir.

2 Işığın kırılması Bir maddenin kırılma indisi.42 .1’de gösterilmiştir. kırılma indisi mutlak kırılma indisine çok yakındır.1.00 1.2).1 = Sin 25 0.358 1.9 2. aseton üzerine hangi açıyla gelmesi gerekir? na =1.n a Sin i. Şekil 6. ikinci maddenin birinciye göre bağıl kırılma indisi denir(şekil 6.n h = Sin r. Sin i n 2 = = n12 Sin r n1 şeklinde yazılır. nh =1.0. Buradaki n12 = n2 n1 oranına. o maddenin mutlak kırılma indisidir.1 Bir ışık ışını havadan aseton içine geçmektedir. Aseton içinde 25 0 ‘de kırılması için.358. kırılma indisi n 2 olan maddeye geçen ışık için snell kanunu.423 Sin i = = 0.574 veya i = 35 0 1 70 Mutlak kırılma indisi 1.1 Madde hava su cam elmas Örnek 6.358.423 Çözüm: Sin i. Kırılma indisi n1 olan madden. üzerine gönderilen ışığın rengine bağlıdır.33 1.5 –1. Bazı maddelerin bir renkli ışık için mutlak kırılma indisleri çizelge 6. sin 25 0 = 0. Çizelge 6. FİZİK Tefek Boşluktan bir maddeye geçen ışık için. Havadan bir maddeye geçen ışık için. gelme açısının sinüsünün kırılma açısının sinüsüne oranı.

Kırılma acısının 90º olduğu geliş açısına sınır açısı denir(İs). her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunmayabilir. Cam veya plastikten yapılan eğri borularda.2 Sudan elmasa geçen ışın için bağıl kırılma indisi 1.TAM YANSIMA Şekil 6. Elmasın mutlak kırılma indisi 2.4 olduğuna göre suyun mutlak kırılma indisini bulunuz.4 ⇒ 1. ışık borunun bir ucundan içeri girer ve tam yansımalarla yoluna devam ederek diğer uçtan dışarı çıkar(şekil 6. teknolojide ve haberleşme sistemlerinde çok büyük ilerleme sağlanmıştır. çok kırıcı ortama geçerken normale yaklaşarak kırılır. Çözüm: nse = ne 2. çok sayıda ince cam lifleri kullanılırsa. bir uçtan giren herhangi bir görüntü.3 Tam yansıma olayı Işık az kırıcı ortamdan.8 = ⇒ n s = 1. öteki uçtan bozulmamış olarak 71 . Tam yansıma olayından yararlanılarak.3). Kalın bir ışık borusu yerine.4). ışığın her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunur.8’dir.4. Bu durumda. Işınlar sınır açısından büyük açılarla geldiğinde ikinci ortama çıkamazlar. tekrar birinci ortama geri dönerler. FİZİK Tefek Örnek 6.33 ns ns 6. Bu olaya tam yansıma olayı denir(şekil 6. Işık çok kırıcı ortamdan az kırıcı ortama geçerken.

FLUORESANS Bir atom herhangi bir nedenle uyarılırsa 10-8s gibi kısa bir süre içinde ışıma yaparak tekrar eski enerji düzeyine döner. Tıpta kullanılan röntgen aygıtlarının ekranı da. insan gözünün algılayabileceği dalga boylarındaki görünür ışığa dönüşür. Güneş.5). 72 .5. 6. Dalga boyu ışığınkinde daha küçük olan bu görünmez ışınlar. elektronların çarpmasıyla civa atomları uyarılır. Bu olaya kendiliğinden emisyon denir. Fluoresan lambalarda civa buharı içinde elektriksel boşalma meydana getirilirse. üzerine x ışınları çarptığında yeşilimsi ışık yayan fluoresans bir maddeyle kaplanmıştır. Teknolojide buna fiber optik denir. FİZİK Tefek Şekil 6.4 Işık borusu çıkar.Televizyon ekranındaki pırıltılı ışığın nedeni de aynı olaydır. Bu atomlar temel enerji düzeyine dönüşte mor ötesi ışınlar yayar. Fluoresans maddelerin hepsi mor ötesi ışınlarla uyarıldığında değişik renkte ışık saçtığı için. tüpün içini kaplayan fluoresans maddeden geçerken. Yıkanan yiyeceklerin daha parlak gözükmesi için çamaşır tozlarına da bir miktar fluoresans madde katılır. bu özelliği taşıyan maden cevherlerinin. Her atom farklı frekans ve fazda her doğrultuda ışıma yapar(şekil 6. Uyarılarak E2 enerji düzeyine geçirilen atomların hepsi aynı anda temel hale dönmezler. mantarların ve mikropların tanımlanmasında bu yöntemden yararlanılır. mum gibi ışık kaynakları bu yolla ışık verir. lamba.

Bu fotonlar diğer atomlara çarparak onların E1 enerji düzeyine inmesini sağlar. dolayısıyla birbirini destekleyen şiddetli bir dalga ortaya çıkar. Bazı atomlar. Böylece biri bombardıman fotonu olmak üzere. Atomlar bu enerji düzeyinden E1 temel düzeye veya E2 yarı kararlı düzeye geçebilir.FOSFORESANS Temel haldeki atomlar. Kalsiyum. iki serbest foton salınmış olur. yarı kararlı enerji düzeyine sahiptirler. akrep ve yelkovanın karanlıkta da görülmesini sağlayan fosforlu boyaların yapımında genellikle çinko sülfür kullanılır.5 Fluoresans olayı 6. baryum ve çinko sülfürler en iyi bilinen fosforesans maddelerdir. Bu yarı kararlı enerji düzeyine uyarılan atomlar derhal temel enerji düzeyine inemezler. Böyle maddeler bir süre aydınlatıldıktan sonra ışıksız bir yere götürülürse uzun bir süre maddenin ışık yaydığı görülür. aynı enerji ve fazlı. 73 . Bu fotonların enerjisi de E2 -E1 dir. Bu esnada yine E2-E1 enerjili fotonlar salınır. atomları E1 enerji düzeyine geçmeye zorlar.6. Saatlerdeki rakamların. enerjisi E2-E1 olan fotonlar. Bu olay tüm atomlar için düşünülürse. Eğer E2 yarı kararlı enerji düzeyindeki atom sayısı E1 temel düzeydeki atom sayısından fazla olursa. FİZİK Tefek Şekil 6.6). Bu olaya fosforesans denir(şekil 6. E3 kararsız enerji düzeyine uyarılırlar.

Yakınsak merceklerin ortası kalın kenarları incedir. Asal eksen merceğin optik merkezinden geçer (şekil 6.7).KÜRESEL MERCEKLER Küresel mercekler. Merceğin optik merkezinden geçen her doğruya da ikincil eksen denir.6 Fosforesans olayı 6.7.7. Küresel mercekler ve sindirsel mercekler. MERCEKLER Başlıca iki çeşit mercek vardır. Paralel eksenli. asal eksen üzerindeki bir noktadan geliyormuş gibi kırılır. Odak noktasının optik merkeze uzaklığına da odak uzaklığı(f) denir(şekil 6. kesişen veya kesişmeyen iki silindirin yüzeyi arasında kalan saydam ortamlara da sindirsel mercekler denir. Merceğin yüzeylerini sınırlayan kürelerin yarıçaplarına. Üzerine düşen paralel ışık demetini bir noktada toplarlar. Kullanılan merceklerin büyük çoğunluğu küresel merceklerdir. Yakınsak mercekler kesişen iki küre yüzeyinin oluşturduğu saydam ortamlardır. 74 . Kesişen veya kesişmeyen küreler arasında kalan ve merkezler doğrusuna göre simetrik olan saydam ortamlara küresel mercekler denir.8).1. Bu nokta merceğin odak noktasıdır ve ışınların kendileri değil uzantıları odak noktasından geçtiği için de sanaldır(şekil 6.9 ). yakınsak(ince kenarlı) ve ıraksak(kalın kenarlı) olmak üzere ikiye ayrılır. orta noktalarına da optik merkez denir. FİZİK Tefek Şekil 6. merceğin eğrilik yarıçapı denir. Bu noktaya odak noktası denir(F). 6. Her iki cins merceği sınırlayan küre yüzeylerinin merkezlerini birleştiren doğruya asal eksen(optik eksen). Asal eksene paralel gelen ışınlar. Iraksak merceklerde küreler birbirleriyle kesişmez. Iraksak merceklerin ortası ince kenarları kalındır.

Küresel mercekler yüzeylerinin durumuna göre de isimlendirilirler.10 Değişik mercek biçimleri Kalınlığı küçük bir merceğin f odak uzaklığı ile R1. Yüzeylerinden biri düzlem de olabilir(şekil 6.7 Yakınsak ve ıraksak mercekler Şekil 6.9 Iraksak mercekte odak uzaklığı Sağ taraftan asal eksene paralel gelecek ışınlar için de merceklerin birer odak noktaları(FI) daha vardır. Şekil 6.  1 1 1 = (n − 1)  + R R f 2  1 75     .8 Yakınsak mercekte odak uzaklığı Şekil 6.10). F ve FI noktaları iki mercekte de optik merkeze göre simetriktir. FİZİK Tefek Şekil 6. R2 eğrilik yarıçapları ve dış ortama göre n kırılma indisi arasında. Küresel yüzeylerinin yarıçapları(eğrilik yarıçapları) birbirinden farklı veya aynı olabilir.

3 Kırılma indisi 1.52 ⇒ R = 26 cm 25 R R R Merceklerin çiziminde kolaylık sağlamak için mercekler şematik olarak gösterilebilir(şekil 6. Bu merceğin eğrilik yarıçapları aynı olduğuna göre. mutlak kırılma indisi n2 olan bir ortam içinde bulunuyorsa n = n2 / n1 olur. Bu oran merceğin yakınsak veya ıraksak olmasını belirtir.52 − 1)  +  = 0. FİZİK Tefek Şekil 6.11 Yakınsak ve ıraksak merceklerde özel ışınlar bağıntısı vardır. Bu formülde (n -1) çarpanındaki n. Çözüm :  1 1 1  = (n − 1)  + R R   f  1 2  1 2 1 1 = (1. eğrilik yarıçaplarını bulunuz. merceğin yapıldığı saydam maddenin havaya göre kırılma indisidir. Özel ışınlar kullanılarak merceklerde bir cismin görüntüsü çizilebilir. Örnek 6. Odak uzaklığı istenilen değerde bir mercek yapmak için bu denklemden yararlanılır. Buna mercekçi denklemi denir.52 olan crown camından yapılmış yakınsak bir merceğin odak uzaklığı 25 cm‘dir.11). Merceklerde görüntü çiziminde kullanılan özel ışınlar şekil 6. çukur yüzeylerin eğrilik yarıçapları (-) alınır. Bu formül kullanılırken merceklerin tümsek yüzeylerinin eğrilik yarıçapları (+). 76 . Eğer mutlak kırılma indisi n1 olan mercek.11’de gösterilmiştir.

4 Odak uzaklığı 20 cm olan yakınsak bir mercekten 30 cm uzağa. Bir merceğin odak uzaklığının tersine onun yakınsaması denir. u cismin merceğe uzaklığı. y bağıntıları vardır. Iraksak merceklerde yakınsama negatiftir. Görüntünün merceğe uzaklığını ve boyunu bulunuz. x cismin Fl odağına uzaklığı. Bir merceğin ışınları asal eksene yaklaştırması onun odak uzaklığıyla ters orantılıdır. 2 cm boyunda bir cisim konuyor. c cismin boyu. aralarında. 77 . Y ‘nin birimi de m-1 olur. y görüntünün F odağına uzaklığını gösterirse. u′ görüntünün merceğe uzaklığı. FİZİK Tefek Şekil 6.12 Merceklerde görüntü çizimi Yakınsak mercekler için. 1 1 1 = + f u u′ c u = g u′ f 2 = x. Yakınsak mercekler için yazılan bu bağıntılarda odak uzaklığı (-) alınırsa. g görüntünün boyu. Örnek 6. Bu birime diyoptri de denir. Y= 1 f Uygulamada f ‘nin birimi metredir. ıraksak mercek formülleri elde edilir.

kırılan ışınların önüne konan bir levha üzerine görüntüyü düşürerek bulunabilir. kurşun kalem. Görüntünün yeri. UYGULAMA 1 : YAKINSAK MERCEKTE GÖRÜNTÜ Deneyin Amacı: Yakınsak mercekte gerçek ve sanal görüntüleri incelemek Araçlar ve Gereçler: Yakınsak mercek. mum.13 ). uzun kağıt şerit. Her durum için cismin bulunduğu yerdeki odak noktasıyla. Mercek masanın ortasına. cetvel.8. uçlarından bantla yapıştırılır. Mum mercekle odak noktası arasına konur. Yanmakta olan muma merceğin diğer tarafından kağıt şerit doğrultusunda bakılır. Deneyin Yapılışı: Yakınsak merceklerde görüntü cismin yerine bağlı olarak ters veya düz. x ve y arasındaki bağıntıyı bulmak için y ile 1/x arasında bir grafik çizilir(şekil 6. Şekil 6. gerçek veya sanal olabilir. Cismin çok uzakta bulunması durumunda görüntünün yeri bulunur(F).13 78 . FİZİK Tefek Çözüm : 1 1 1 1 1 1 = + ⇒ = + ⇒ u ′ = 60 cm f u u′ 20 30 u ′ c u 2 30 = ⇒ = ⇒ g = 4 cm g 60 g u′ 6. Uzun kağıt şerit masa boyunca yerleştirilip. kağıt şerit üzerine konur. Görüntünün ters mi yoksa düz mü olduğu bulunur. yapışkan bant. cismin arasındaki uzaklık(x) ve görüntüyle diğer odak noktası arasındaki uzaklık(y) şeritten ölçülür. Yanan mum kağıt şeridin bir ucuna yerleştirilir.

Bu merceğin odak uzaklığı kaç cm’dir? a-) –50 b-) –100 c-) 50 d-) 100 e-) 150 9.5 e-) 2 10.Düzlem-çukur bir merceğin kırılma indisi 1.Fluoresans ve fosforesans olaylarının hangisinde ışık yayımlama süreci çok daha uzundur ? 3.5 ve çukur yüzün eğrilik yarıçapı 50 cm’dir. Bu merceğin odak uzaklığı 40 cm olduğuna göre merceğin kırılma indisi kaçtır? a-) 0. fosforesans.Verilen terimleri tanımlayınız: yansıma kanunları. 4. geliş açısına eşittir.Çift tümsek bir merceğin eğrilik yarıçapları eşit ve 40 cm‘dir.25 b-) 0. yakınsak mercek. kırılma kanunları.Yakınsak mercekte oluşturulan sanal görüntüyü betimleyiniz. tam yansıma. 6.Yansıtıcı bir yüzeye gelen ışının yüzeyle yaptığı açı.Gerçek bir cismin ıraksak bir mercek tarafından oluşturulan görüntüsünü betimleyiniz.Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak bir mercekten 20 cm uzağa konan bir cismin görüntüsünün merceğe uzaklığı kaç cm’dir? a-) 20 b-) 25 c-) 30 d-) 35 e-) 40 79 . FİZİK Tefek 6. Yansıma açısı kaç derecedir ? a-) 0 b-) 30 c-) 45 d-) 60 e-) 90 8. ıraksak mercek. odak uzaklığı. diyoptri 2. fluoresans.9.Aşağıdakilerden hangisi bir ışık kaynağı değildir? a-) Kömürlü ark b-) Güneş c-) Mum alevi d-) Fluoresan lamba e-) Ay 7. 5.F odak noktasının dışında gerçek bir cismin bulunması durumunda. DEĞERLENDİRME SORU VE PROBLEMLERİ 1. yakınsak bir mercek için görüntüyü betimleyiniz.5 c-) 1 d-) 1.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful