BÖLÜM 6

6.OPTİK
6.1.IŞIK VE IŞIK KAYNAKLARI
Işık ısı gibi bir çeşit enerjidir. Aslında ışık, yüksek sıcaklıktaki maddeler tarafından yayılan ışımanın ya da ışınsal enerjinin, görülebilen kısmıdır. Lamba, mum, alev ve güneş gibi birtakım cisimler kendiliklerinden görünebilmektedirler. Bunlara ışık kaynağı denir. Güneşten gelen ışık Dünya’nın başlıca enerji kaynağıdır. Bu ışığın bir bölümünü bitkiler fotosentez ile kendi içlerinde kimyasal potansiyel enerji olarak depo ederler. Işık başka birçok kimyasal olaylardan da sorumludur. Bazı yapay ışık olayları kimyasal bir reaksiyona dayanır. Cisimler ya kızıl kor, ya akkora kadar ısıtılmaları, ya da başka bir yolla, bir enerji ile uyarılmaları sonucunda ışıma yapabilirler. Işık enerjisi fotoelektrik hücre ve güneş pili ile elektrik enerjisine dönüşebilir Birim zamanda yayılan ışın enerjisi ışık kaynağının yüzey yapısına ve sıcaklık derecesine bağlıdır. Böyle bir ışın demeti, çeşitli dalga boylarının bir karışımıdır. 300 °C sıcaklık derecesinde bu dalgaların en şiddetlisinin boyları kızılötesi bölgede 5000.10–9 m’dir.800 °C sıcaklık derecesinde bulunan bir cisim kendiliğinden ışıklı olacak derecede yeteri kadar görünür ışık yayar ve bu yüzden de “kızıl sıcak “ görünür. Normal lambalarda filaman ince tungsten telinden yapılmıştır. Filamanın buharlaşmasını engellemek amacıyla lambanın içine argon gibi bir soygaz konur. En parlak ışık kaynağı kömürlü arktır. 50 A’den bir kaç yüz ampere kadar akım çeken kömürlü arklar sinemalarda kullanılırlar. Laboratuvarlarda kullanılan bir ışık kaynağı civalı arktır. Cam veya kuvarzdan yapılmış bir tüpün iki ucuna tungsten elektrodlar kaynatılmış olup, negatif elektrod civa içinde bulunur. Elektrodlar arasına belirli bir potansiyel farkı uygulandıktan sonra civa iki elektrod arasında temas edinceye kadar tüp eğilir. Bu sırada bir miktar civa buharlaşır ve tüp eski durumuna getirilince elektrodlar arasında elektron ve pozitif civa iyonları yardımıyla bir boşalma elektrik akımı meydana gelir. Ortalama dalga boyu 589,3 µm olan bir sarı ışık kaynağı, sodyum ark lambasından elde edilir. Böyle bir ark lambası iki ucuna elektrodların kaynatıldığı cam tüpten yapılmıştır. Elektrodların her biri soygaz içinde boşalma akımı meydana getiren, elektron veren birer filamandır. Soygaz boşalma akımı birkaç dakika devam ettikten sonra sıcaklık derecesi(sodyum buharının karakteristik sarı ışığını çıkaracak yeterlikte), elektron oluşturacak kadar yükselir. Sodyum lambaları ucuz ışık vermeleri ve monokromatik ışığın daha çok görülme etkisinde olması sebebiyle çoğunlukla caddelerin aydınlatılmasında kullanılırlar.

68

YANSIMA KANUNLARI Kaynaktan çıkarak homojen ortam içinde doğrular boyunca yayılan çok ince ışık demetine ışık ışını denir. bir kısmı da cisim tarafından emilir. ışık bir maddeden geçip arkadaki maddeleri gösterirse saydam madde.3. Işığın saydam bir ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirmesine kırılma denir. ışık cisimden geçerek arkadaki cisimleri göstermezse yarı saydam madde denir. ) ) i =r Şekil 6. Yüzey pürüzlü ise yansıma dağınık. FİZİK Tefek 6. Buna göre yansıma kanunları. yansıma açısına( r ) eşittir.2. ) ) 2-) Gelme açısı( i ). kırılma açısının sinüsüne oranı sabittir.1 Işığın bir yüzeyden yansıması 6. Işığın bir cismin yüzeyine çarpıp. pürüzsüzse yansıma düzgündür. 2-) Gelme açısının sinüsünün. Işığı geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde. yani yüzeyin normalini göstermektedir. Şekil 6. Burada N yüzeye dik doğrultuyu. 1-) Gelen ışın. Gelen ışının normalle ) yaptığı açıya geliş açısı( i ). bazen de bir kısmı cisimden geçer. yüzeyin normali ve kırılan ışın aynı düzlem içindedir. Işık bir cismin yüzeyine çarptığı zaman bir kısmı yansır. Sin i = n ( Snell kanunu ) Sin r 69 .1. 1-) Gelen ışın. ışığın bir yüzeyden yansımasını göstermektedir. tekrar geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. normal ve yansıyan ışın aynı düzlemin içindedir. yansıyan ışının normalle yaptığı açıya da yansıma ) açısı (r ) denir. Optikte tüm açılar bu doğrultuya göre ölçülür.KIRILMA KANUNLARI Işık homojen bir ortamda doğrultu değiştirmeden yayılır. Kırılma kanunları.

9 2. aseton üzerine hangi açıyla gelmesi gerekir? na =1. kırılma indisi n 2 olan maddeye geçen ışık için snell kanunu.0.42 .2).358. Kırılma indisi n1 olan madden. sin 25 0 = 0.1’de gösterilmiştir.423 Çözüm: Sin i.1 = Sin 25 0.2 Işığın kırılması Bir maddenin kırılma indisi.5 –1.574 veya i = 35 0 1 70 Mutlak kırılma indisi 1.1 Bir ışık ışını havadan aseton içine geçmektedir. Sin i n 2 = = n12 Sin r n1 şeklinde yazılır. gelme açısının sinüsünün kırılma açısının sinüsüne oranı. üzerine gönderilen ışığın rengine bağlıdır.423 Sin i = = 0.1.33 1. Aseton içinde 25 0 ‘de kırılması için.1 Madde hava su cam elmas Örnek 6.358 1.00 1. Çizelge 6. o maddenin mutlak kırılma indisidir. ikinci maddenin birinciye göre bağıl kırılma indisi denir(şekil 6. nh =1.358. Buradaki n12 = n2 n1 oranına. kırılma indisi mutlak kırılma indisine çok yakındır. FİZİK Tefek Boşluktan bir maddeye geçen ışık için.n a Sin i. Bazı maddelerin bir renkli ışık için mutlak kırılma indisleri çizelge 6. Şekil 6. Havadan bir maddeye geçen ışık için.n h = Sin r.

2 Sudan elmasa geçen ışın için bağıl kırılma indisi 1.4).3). çok sayıda ince cam lifleri kullanılırsa.4 ⇒ 1.4 olduğuna göre suyun mutlak kırılma indisini bulunuz. Bu olaya tam yansıma olayı denir(şekil 6. ışığın her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunur. bir uçtan giren herhangi bir görüntü. Elmasın mutlak kırılma indisi 2.4. teknolojide ve haberleşme sistemlerinde çok büyük ilerleme sağlanmıştır.8 = ⇒ n s = 1. ışık borunun bir ucundan içeri girer ve tam yansımalarla yoluna devam ederek diğer uçtan dışarı çıkar(şekil 6. öteki uçtan bozulmamış olarak 71 . Cam veya plastikten yapılan eğri borularda. her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunmayabilir. Tam yansıma olayından yararlanılarak. tekrar birinci ortama geri dönerler. Işık çok kırıcı ortamdan az kırıcı ortama geçerken.TAM YANSIMA Şekil 6. Işınlar sınır açısından büyük açılarla geldiğinde ikinci ortama çıkamazlar.8’dir.3 Tam yansıma olayı Işık az kırıcı ortamdan.33 ns ns 6. Bu durumda. Kalın bir ışık borusu yerine. Kırılma acısının 90º olduğu geliş açısına sınır açısı denir(İs). Çözüm: nse = ne 2. çok kırıcı ortama geçerken normale yaklaşarak kırılır. FİZİK Tefek Örnek 6.

Güneş. Uyarılarak E2 enerji düzeyine geçirilen atomların hepsi aynı anda temel hale dönmezler. 6. tüpün içini kaplayan fluoresans maddeden geçerken. elektronların çarpmasıyla civa atomları uyarılır. Teknolojide buna fiber optik denir.5). insan gözünün algılayabileceği dalga boylarındaki görünür ışığa dönüşür.4 Işık borusu çıkar. mum gibi ışık kaynakları bu yolla ışık verir. Her atom farklı frekans ve fazda her doğrultuda ışıma yapar(şekil 6. Bu atomlar temel enerji düzeyine dönüşte mor ötesi ışınlar yayar. Yıkanan yiyeceklerin daha parlak gözükmesi için çamaşır tozlarına da bir miktar fluoresans madde katılır. 72 .Televizyon ekranındaki pırıltılı ışığın nedeni de aynı olaydır. Dalga boyu ışığınkinde daha küçük olan bu görünmez ışınlar. FİZİK Tefek Şekil 6. mantarların ve mikropların tanımlanmasında bu yöntemden yararlanılır. Tıpta kullanılan röntgen aygıtlarının ekranı da. bu özelliği taşıyan maden cevherlerinin. Fluoresans maddelerin hepsi mor ötesi ışınlarla uyarıldığında değişik renkte ışık saçtığı için.5. Bu olaya kendiliğinden emisyon denir. Fluoresan lambalarda civa buharı içinde elektriksel boşalma meydana getirilirse. lamba. üzerine x ışınları çarptığında yeşilimsi ışık yayan fluoresans bir maddeyle kaplanmıştır.FLUORESANS Bir atom herhangi bir nedenle uyarılırsa 10-8s gibi kısa bir süre içinde ışıma yaparak tekrar eski enerji düzeyine döner.

Bu esnada yine E2-E1 enerjili fotonlar salınır. baryum ve çinko sülfürler en iyi bilinen fosforesans maddelerdir. atomları E1 enerji düzeyine geçmeye zorlar. 73 . akrep ve yelkovanın karanlıkta da görülmesini sağlayan fosforlu boyaların yapımında genellikle çinko sülfür kullanılır. iki serbest foton salınmış olur. dolayısıyla birbirini destekleyen şiddetli bir dalga ortaya çıkar.6. aynı enerji ve fazlı. Kalsiyum. Bu fotonların enerjisi de E2 -E1 dir.5 Fluoresans olayı 6. Atomlar bu enerji düzeyinden E1 temel düzeye veya E2 yarı kararlı düzeye geçebilir. yarı kararlı enerji düzeyine sahiptirler. Eğer E2 yarı kararlı enerji düzeyindeki atom sayısı E1 temel düzeydeki atom sayısından fazla olursa. Bu olaya fosforesans denir(şekil 6. E3 kararsız enerji düzeyine uyarılırlar. Bu olay tüm atomlar için düşünülürse. Bu yarı kararlı enerji düzeyine uyarılan atomlar derhal temel enerji düzeyine inemezler. enerjisi E2-E1 olan fotonlar. Böyle maddeler bir süre aydınlatıldıktan sonra ışıksız bir yere götürülürse uzun bir süre maddenin ışık yaydığı görülür. FİZİK Tefek Şekil 6.FOSFORESANS Temel haldeki atomlar. Saatlerdeki rakamların.6). Bu fotonlar diğer atomlara çarparak onların E1 enerji düzeyine inmesini sağlar. Bazı atomlar. Böylece biri bombardıman fotonu olmak üzere.

Bu noktaya odak noktası denir(F). MERCEKLER Başlıca iki çeşit mercek vardır. Paralel eksenli. Yakınsak mercekler kesişen iki küre yüzeyinin oluşturduğu saydam ortamlardır. Kesişen veya kesişmeyen küreler arasında kalan ve merkezler doğrusuna göre simetrik olan saydam ortamlara küresel mercekler denir. asal eksen üzerindeki bir noktadan geliyormuş gibi kırılır. Merceğin yüzeylerini sınırlayan kürelerin yarıçaplarına. Küresel mercekler ve sindirsel mercekler. Asal eksene paralel gelen ışınlar.6 Fosforesans olayı 6. 74 .7. Odak noktasının optik merkeze uzaklığına da odak uzaklığı(f) denir(şekil 6. merceğin eğrilik yarıçapı denir. Üzerine düşen paralel ışık demetini bir noktada toplarlar. FİZİK Tefek Şekil 6. Yakınsak merceklerin ortası kalın kenarları incedir.9 ).7). kesişen veya kesişmeyen iki silindirin yüzeyi arasında kalan saydam ortamlara da sindirsel mercekler denir.7. orta noktalarına da optik merkez denir. Her iki cins merceği sınırlayan küre yüzeylerinin merkezlerini birleştiren doğruya asal eksen(optik eksen). 6.8). Kullanılan merceklerin büyük çoğunluğu küresel merceklerdir. Asal eksen merceğin optik merkezinden geçer (şekil 6.KÜRESEL MERCEKLER Küresel mercekler. Bu nokta merceğin odak noktasıdır ve ışınların kendileri değil uzantıları odak noktasından geçtiği için de sanaldır(şekil 6. Iraksak merceklerde küreler birbirleriyle kesişmez. Iraksak merceklerin ortası ince kenarları kalındır. yakınsak(ince kenarlı) ve ıraksak(kalın kenarlı) olmak üzere ikiye ayrılır.1. Merceğin optik merkezinden geçen her doğruya da ikincil eksen denir.

 FİZİK Tefek Şekil 6. F ve FI noktaları iki mercekte de optik merkeze göre simetriktir. R2 eğrilik yarıçapları ve dış ortama göre n kırılma indisi arasında.7 Yakınsak ve ıraksak mercekler Şekil 6.9 Iraksak mercekte odak uzaklığı Sağ taraftan asal eksene paralel gelecek ışınlar için de merceklerin birer odak noktaları(FI) daha vardır.10).10 Değişik mercek biçimleri Kalınlığı küçük bir merceğin f odak uzaklığı ile R1. Küresel yüzeylerinin yarıçapları(eğrilik yarıçapları) birbirinden farklı veya aynı olabilir.  1 1 1 = (n − 1)  + R R f 2  1 75     . Yüzeylerinden biri düzlem de olabilir(şekil 6. Küresel mercekler yüzeylerinin durumuna göre de isimlendirilirler. Şekil 6.8 Yakınsak mercekte odak uzaklığı Şekil 6.

3 Kırılma indisi 1. Bu merceğin eğrilik yarıçapları aynı olduğuna göre. Örnek 6.11 Yakınsak ve ıraksak merceklerde özel ışınlar bağıntısı vardır. merceğin yapıldığı saydam maddenin havaya göre kırılma indisidir. Merceklerde görüntü çiziminde kullanılan özel ışınlar şekil 6. Özel ışınlar kullanılarak merceklerde bir cismin görüntüsü çizilebilir. Buna mercekçi denklemi denir.52 − 1)  +  = 0. mutlak kırılma indisi n2 olan bir ortam içinde bulunuyorsa n = n2 / n1 olur. FİZİK Tefek Şekil 6. Odak uzaklığı istenilen değerde bir mercek yapmak için bu denklemden yararlanılır. Bu formülde (n -1) çarpanındaki n. çukur yüzeylerin eğrilik yarıçapları (-) alınır.52 olan crown camından yapılmış yakınsak bir merceğin odak uzaklığı 25 cm‘dir.11).11’de gösterilmiştir. Bu formül kullanılırken merceklerin tümsek yüzeylerinin eğrilik yarıçapları (+). 76 .52 ⇒ R = 26 cm 25 R R R Merceklerin çiziminde kolaylık sağlamak için mercekler şematik olarak gösterilebilir(şekil 6. eğrilik yarıçaplarını bulunuz. Eğer mutlak kırılma indisi n1 olan mercek. Bu oran merceğin yakınsak veya ıraksak olmasını belirtir. Çözüm :  1 1 1  = (n − 1)  + R R   f  1 2  1 2 1 1 = (1.

Y ‘nin birimi de m-1 olur. y görüntünün F odağına uzaklığını gösterirse. u′ görüntünün merceğe uzaklığı. 77 . Bir merceğin ışınları asal eksene yaklaştırması onun odak uzaklığıyla ters orantılıdır. x cismin Fl odağına uzaklığı. c cismin boyu.12 Merceklerde görüntü çizimi Yakınsak mercekler için. Görüntünün merceğe uzaklığını ve boyunu bulunuz. aralarında.4 Odak uzaklığı 20 cm olan yakınsak bir mercekten 30 cm uzağa. u cismin merceğe uzaklığı. 1 1 1 = + f u u′ c u = g u′ f 2 = x. FİZİK Tefek Şekil 6. 2 cm boyunda bir cisim konuyor. g görüntünün boyu. Bu birime diyoptri de denir. Bir merceğin odak uzaklığının tersine onun yakınsaması denir. Yakınsak mercekler için yazılan bu bağıntılarda odak uzaklığı (-) alınırsa. Iraksak merceklerde yakınsama negatiftir. y bağıntıları vardır. ıraksak mercek formülleri elde edilir. Y= 1 f Uygulamada f ‘nin birimi metredir. Örnek 6.

cetvel. Yanan mum kağıt şeridin bir ucuna yerleştirilir. uçlarından bantla yapıştırılır. Görüntünün ters mi yoksa düz mü olduğu bulunur. FİZİK Tefek Çözüm : 1 1 1 1 1 1 = + ⇒ = + ⇒ u ′ = 60 cm f u u′ 20 30 u ′ c u 2 30 = ⇒ = ⇒ g = 4 cm g 60 g u′ 6. Yanmakta olan muma merceğin diğer tarafından kağıt şerit doğrultusunda bakılır. kurşun kalem. UYGULAMA 1 : YAKINSAK MERCEKTE GÖRÜNTÜ Deneyin Amacı: Yakınsak mercekte gerçek ve sanal görüntüleri incelemek Araçlar ve Gereçler: Yakınsak mercek. uzun kağıt şerit.13 78 . mum. Her durum için cismin bulunduğu yerdeki odak noktasıyla. cismin arasındaki uzaklık(x) ve görüntüyle diğer odak noktası arasındaki uzaklık(y) şeritten ölçülür. Deneyin Yapılışı: Yakınsak merceklerde görüntü cismin yerine bağlı olarak ters veya düz. Mercek masanın ortasına. Cismin çok uzakta bulunması durumunda görüntünün yeri bulunur(F). Mum mercekle odak noktası arasına konur. Uzun kağıt şerit masa boyunca yerleştirilip. yapışkan bant. Görüntünün yeri.13 ). gerçek veya sanal olabilir. Şekil 6. kağıt şerit üzerine konur. x ve y arasındaki bağıntıyı bulmak için y ile 1/x arasında bir grafik çizilir(şekil 6.8. kırılan ışınların önüne konan bir levha üzerine görüntüyü düşürerek bulunabilir.

5 e-) 2 10. DEĞERLENDİRME SORU VE PROBLEMLERİ 1. 4.Yakınsak mercekte oluşturulan sanal görüntüyü betimleyiniz.Düzlem-çukur bir merceğin kırılma indisi 1. Yansıma açısı kaç derecedir ? a-) 0 b-) 30 c-) 45 d-) 60 e-) 90 8. yakınsak mercek.5 ve çukur yüzün eğrilik yarıçapı 50 cm’dir. fosforesans. kırılma kanunları.Çift tümsek bir merceğin eğrilik yarıçapları eşit ve 40 cm‘dir.Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak bir mercekten 20 cm uzağa konan bir cismin görüntüsünün merceğe uzaklığı kaç cm’dir? a-) 20 b-) 25 c-) 30 d-) 35 e-) 40 79 . tam yansıma.F odak noktasının dışında gerçek bir cismin bulunması durumunda.25 b-) 0.Aşağıdakilerden hangisi bir ışık kaynağı değildir? a-) Kömürlü ark b-) Güneş c-) Mum alevi d-) Fluoresan lamba e-) Ay 7.Fluoresans ve fosforesans olaylarının hangisinde ışık yayımlama süreci çok daha uzundur ? 3. 5. FİZİK Tefek 6. Bu merceğin odak uzaklığı kaç cm’dir? a-) –50 b-) –100 c-) 50 d-) 100 e-) 150 9. yakınsak bir mercek için görüntüyü betimleyiniz. diyoptri 2.9. ıraksak mercek. odak uzaklığı. geliş açısına eşittir. fluoresans.5 c-) 1 d-) 1. Bu merceğin odak uzaklığı 40 cm olduğuna göre merceğin kırılma indisi kaçtır? a-) 0. 6.Yansıtıcı bir yüzeye gelen ışının yüzeyle yaptığı açı.Verilen terimleri tanımlayınız: yansıma kanunları.Gerçek bir cismin ıraksak bir mercek tarafından oluşturulan görüntüsünü betimleyiniz.