BÖLÜM 6

6.OPTİK
6.1.IŞIK VE IŞIK KAYNAKLARI
Işık ısı gibi bir çeşit enerjidir. Aslında ışık, yüksek sıcaklıktaki maddeler tarafından yayılan ışımanın ya da ışınsal enerjinin, görülebilen kısmıdır. Lamba, mum, alev ve güneş gibi birtakım cisimler kendiliklerinden görünebilmektedirler. Bunlara ışık kaynağı denir. Güneşten gelen ışık Dünya’nın başlıca enerji kaynağıdır. Bu ışığın bir bölümünü bitkiler fotosentez ile kendi içlerinde kimyasal potansiyel enerji olarak depo ederler. Işık başka birçok kimyasal olaylardan da sorumludur. Bazı yapay ışık olayları kimyasal bir reaksiyona dayanır. Cisimler ya kızıl kor, ya akkora kadar ısıtılmaları, ya da başka bir yolla, bir enerji ile uyarılmaları sonucunda ışıma yapabilirler. Işık enerjisi fotoelektrik hücre ve güneş pili ile elektrik enerjisine dönüşebilir Birim zamanda yayılan ışın enerjisi ışık kaynağının yüzey yapısına ve sıcaklık derecesine bağlıdır. Böyle bir ışın demeti, çeşitli dalga boylarının bir karışımıdır. 300 °C sıcaklık derecesinde bu dalgaların en şiddetlisinin boyları kızılötesi bölgede 5000.10–9 m’dir.800 °C sıcaklık derecesinde bulunan bir cisim kendiliğinden ışıklı olacak derecede yeteri kadar görünür ışık yayar ve bu yüzden de “kızıl sıcak “ görünür. Normal lambalarda filaman ince tungsten telinden yapılmıştır. Filamanın buharlaşmasını engellemek amacıyla lambanın içine argon gibi bir soygaz konur. En parlak ışık kaynağı kömürlü arktır. 50 A’den bir kaç yüz ampere kadar akım çeken kömürlü arklar sinemalarda kullanılırlar. Laboratuvarlarda kullanılan bir ışık kaynağı civalı arktır. Cam veya kuvarzdan yapılmış bir tüpün iki ucuna tungsten elektrodlar kaynatılmış olup, negatif elektrod civa içinde bulunur. Elektrodlar arasına belirli bir potansiyel farkı uygulandıktan sonra civa iki elektrod arasında temas edinceye kadar tüp eğilir. Bu sırada bir miktar civa buharlaşır ve tüp eski durumuna getirilince elektrodlar arasında elektron ve pozitif civa iyonları yardımıyla bir boşalma elektrik akımı meydana gelir. Ortalama dalga boyu 589,3 µm olan bir sarı ışık kaynağı, sodyum ark lambasından elde edilir. Böyle bir ark lambası iki ucuna elektrodların kaynatıldığı cam tüpten yapılmıştır. Elektrodların her biri soygaz içinde boşalma akımı meydana getiren, elektron veren birer filamandır. Soygaz boşalma akımı birkaç dakika devam ettikten sonra sıcaklık derecesi(sodyum buharının karakteristik sarı ışığını çıkaracak yeterlikte), elektron oluşturacak kadar yükselir. Sodyum lambaları ucuz ışık vermeleri ve monokromatik ışığın daha çok görülme etkisinde olması sebebiyle çoğunlukla caddelerin aydınlatılmasında kullanılırlar.

68

yansıma açısına( r ) eşittir. ışık cisimden geçerek arkadaki cisimleri göstermezse yarı saydam madde denir. Şekil 6.3. ) ) 2-) Gelme açısı( i ). yansıyan ışının normalle yaptığı açıya da yansıma ) açısı (r ) denir. ışık bir maddeden geçip arkadaki maddeleri gösterirse saydam madde. 2-) Gelme açısının sinüsünün. Sin i = n ( Snell kanunu ) Sin r 69 .1. kırılma açısının sinüsüne oranı sabittir. normal ve yansıyan ışın aynı düzlemin içindedir. Işığı geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde.2. ışığın bir yüzeyden yansımasını göstermektedir. yani yüzeyin normalini göstermektedir. tekrar geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. pürüzsüzse yansıma düzgündür. FİZİK Tefek 6.YANSIMA KANUNLARI Kaynaktan çıkarak homojen ortam içinde doğrular boyunca yayılan çok ince ışık demetine ışık ışını denir. Kırılma kanunları. bazen de bir kısmı cisimden geçer. Işık bir cismin yüzeyine çarptığı zaman bir kısmı yansır. bir kısmı da cisim tarafından emilir. 1-) Gelen ışın. Gelen ışının normalle ) yaptığı açıya geliş açısı( i ). Optikte tüm açılar bu doğrultuya göre ölçülür. ) ) i =r Şekil 6. 1-) Gelen ışın. Buna göre yansıma kanunları.1 Işığın bir yüzeyden yansıması 6. Yüzey pürüzlü ise yansıma dağınık. Burada N yüzeye dik doğrultuyu. Işığın saydam bir ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirmesine kırılma denir.KIRILMA KANUNLARI Işık homojen bir ortamda doğrultu değiştirmeden yayılır. yüzeyin normali ve kırılan ışın aynı düzlem içindedir. Işığın bir cismin yüzeyine çarpıp.

aseton üzerine hangi açıyla gelmesi gerekir? na =1.1. Şekil 6.9 2.423 Çözüm: Sin i.2).33 1.42 . nh =1.574 veya i = 35 0 1 70 Mutlak kırılma indisi 1. Aseton içinde 25 0 ‘de kırılması için.n a Sin i. Sin i n 2 = = n12 Sin r n1 şeklinde yazılır. o maddenin mutlak kırılma indisidir. Çizelge 6. Buradaki n12 = n2 n1 oranına.1 Bir ışık ışını havadan aseton içine geçmektedir. sin 25 0 = 0.0.n h = Sin r.1 = Sin 25 0.358.1’de gösterilmiştir.1 Madde hava su cam elmas Örnek 6. Kırılma indisi n1 olan madden.358 1. Havadan bir maddeye geçen ışık için.358. üzerine gönderilen ışığın rengine bağlıdır. ikinci maddenin birinciye göre bağıl kırılma indisi denir(şekil 6. gelme açısının sinüsünün kırılma açısının sinüsüne oranı. kırılma indisi mutlak kırılma indisine çok yakındır.423 Sin i = = 0.5 –1.2 Işığın kırılması Bir maddenin kırılma indisi. Bazı maddelerin bir renkli ışık için mutlak kırılma indisleri çizelge 6. kırılma indisi n 2 olan maddeye geçen ışık için snell kanunu.00 1. FİZİK Tefek Boşluktan bir maddeye geçen ışık için.

Kalın bir ışık borusu yerine. Işınlar sınır açısından büyük açılarla geldiğinde ikinci ortama çıkamazlar.TAM YANSIMA Şekil 6. Kırılma acısının 90º olduğu geliş açısına sınır açısı denir(İs). teknolojide ve haberleşme sistemlerinde çok büyük ilerleme sağlanmıştır. Bu olaya tam yansıma olayı denir(şekil 6.3). FİZİK Tefek Örnek 6. Bu durumda. Işık çok kırıcı ortamdan az kırıcı ortama geçerken.3 Tam yansıma olayı Işık az kırıcı ortamdan.33 ns ns 6.4.4 ⇒ 1. Tam yansıma olayından yararlanılarak. ışık borunun bir ucundan içeri girer ve tam yansımalarla yoluna devam ederek diğer uçtan dışarı çıkar(şekil 6. Cam veya plastikten yapılan eğri borularda. çok kırıcı ortama geçerken normale yaklaşarak kırılır. bir uçtan giren herhangi bir görüntü. Çözüm: nse = ne 2.8 = ⇒ n s = 1. Elmasın mutlak kırılma indisi 2. çok sayıda ince cam lifleri kullanılırsa. tekrar birinci ortama geri dönerler. her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunmayabilir.2 Sudan elmasa geçen ışın için bağıl kırılma indisi 1.4).4 olduğuna göre suyun mutlak kırılma indisini bulunuz. ışığın her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunur.8’dir. öteki uçtan bozulmamış olarak 71 .

5). elektronların çarpmasıyla civa atomları uyarılır. Bu olaya kendiliğinden emisyon denir. Dalga boyu ışığınkinde daha küçük olan bu görünmez ışınlar. Tıpta kullanılan röntgen aygıtlarının ekranı da. tüpün içini kaplayan fluoresans maddeden geçerken. üzerine x ışınları çarptığında yeşilimsi ışık yayan fluoresans bir maddeyle kaplanmıştır.Televizyon ekranındaki pırıltılı ışığın nedeni de aynı olaydır. Fluoresan lambalarda civa buharı içinde elektriksel boşalma meydana getirilirse. 6. Fluoresans maddelerin hepsi mor ötesi ışınlarla uyarıldığında değişik renkte ışık saçtığı için. mum gibi ışık kaynakları bu yolla ışık verir. lamba. mantarların ve mikropların tanımlanmasında bu yöntemden yararlanılır. Bu atomlar temel enerji düzeyine dönüşte mor ötesi ışınlar yayar. 72 . insan gözünün algılayabileceği dalga boylarındaki görünür ışığa dönüşür. Yıkanan yiyeceklerin daha parlak gözükmesi için çamaşır tozlarına da bir miktar fluoresans madde katılır.5. Güneş. Her atom farklı frekans ve fazda her doğrultuda ışıma yapar(şekil 6. FİZİK Tefek Şekil 6. Uyarılarak E2 enerji düzeyine geçirilen atomların hepsi aynı anda temel hale dönmezler. bu özelliği taşıyan maden cevherlerinin.FLUORESANS Bir atom herhangi bir nedenle uyarılırsa 10-8s gibi kısa bir süre içinde ışıma yaparak tekrar eski enerji düzeyine döner.4 Işık borusu çıkar. Teknolojide buna fiber optik denir.

Bu esnada yine E2-E1 enerjili fotonlar salınır. 73 . FİZİK Tefek Şekil 6. iki serbest foton salınmış olur.5 Fluoresans olayı 6. Atomlar bu enerji düzeyinden E1 temel düzeye veya E2 yarı kararlı düzeye geçebilir.6. Böyle maddeler bir süre aydınlatıldıktan sonra ışıksız bir yere götürülürse uzun bir süre maddenin ışık yaydığı görülür. Bu fotonlar diğer atomlara çarparak onların E1 enerji düzeyine inmesini sağlar. Bu yarı kararlı enerji düzeyine uyarılan atomlar derhal temel enerji düzeyine inemezler. Bu olaya fosforesans denir(şekil 6. Bu fotonların enerjisi de E2 -E1 dir. atomları E1 enerji düzeyine geçmeye zorlar. akrep ve yelkovanın karanlıkta da görülmesini sağlayan fosforlu boyaların yapımında genellikle çinko sülfür kullanılır. Eğer E2 yarı kararlı enerji düzeyindeki atom sayısı E1 temel düzeydeki atom sayısından fazla olursa.FOSFORESANS Temel haldeki atomlar. Bazı atomlar. dolayısıyla birbirini destekleyen şiddetli bir dalga ortaya çıkar. Kalsiyum.6). Böylece biri bombardıman fotonu olmak üzere. enerjisi E2-E1 olan fotonlar. Saatlerdeki rakamların. E3 kararsız enerji düzeyine uyarılırlar. yarı kararlı enerji düzeyine sahiptirler. baryum ve çinko sülfürler en iyi bilinen fosforesans maddelerdir. aynı enerji ve fazlı. Bu olay tüm atomlar için düşünülürse.

Her iki cins merceği sınırlayan küre yüzeylerinin merkezlerini birleştiren doğruya asal eksen(optik eksen). Bu nokta merceğin odak noktasıdır ve ışınların kendileri değil uzantıları odak noktasından geçtiği için de sanaldır(şekil 6. Iraksak merceklerde küreler birbirleriyle kesişmez. Kesişen veya kesişmeyen küreler arasında kalan ve merkezler doğrusuna göre simetrik olan saydam ortamlara küresel mercekler denir. Kullanılan merceklerin büyük çoğunluğu küresel merceklerdir. orta noktalarına da optik merkez denir. yakınsak(ince kenarlı) ve ıraksak(kalın kenarlı) olmak üzere ikiye ayrılır. MERCEKLER Başlıca iki çeşit mercek vardır.1. 74 .KÜRESEL MERCEKLER Küresel mercekler. Küresel mercekler ve sindirsel mercekler. Bu noktaya odak noktası denir(F).9 ). Merceğin yüzeylerini sınırlayan kürelerin yarıçaplarına. Merceğin optik merkezinden geçen her doğruya da ikincil eksen denir.6 Fosforesans olayı 6. Üzerine düşen paralel ışık demetini bir noktada toplarlar. Asal eksene paralel gelen ışınlar. Yakınsak mercekler kesişen iki küre yüzeyinin oluşturduğu saydam ortamlardır. 6.8).7). Iraksak merceklerin ortası ince kenarları kalındır. Yakınsak merceklerin ortası kalın kenarları incedir. Paralel eksenli.7. FİZİK Tefek Şekil 6.7. merceğin eğrilik yarıçapı denir. Odak noktasının optik merkeze uzaklığına da odak uzaklığı(f) denir(şekil 6. Asal eksen merceğin optik merkezinden geçer (şekil 6. asal eksen üzerindeki bir noktadan geliyormuş gibi kırılır. kesişen veya kesişmeyen iki silindirin yüzeyi arasında kalan saydam ortamlara da sindirsel mercekler denir.

 1 1 1 = (n − 1)  + R R f 2  1 75     .10). F ve FI noktaları iki mercekte de optik merkeze göre simetriktir. Küresel yüzeylerinin yarıçapları(eğrilik yarıçapları) birbirinden farklı veya aynı olabilir.9 Iraksak mercekte odak uzaklığı Sağ taraftan asal eksene paralel gelecek ışınlar için de merceklerin birer odak noktaları(FI) daha vardır. R2 eğrilik yarıçapları ve dış ortama göre n kırılma indisi arasında.8 Yakınsak mercekte odak uzaklığı Şekil 6. FİZİK Tefek Şekil 6. Yüzeylerinden biri düzlem de olabilir(şekil 6.7 Yakınsak ve ıraksak mercekler Şekil 6. Küresel mercekler yüzeylerinin durumuna göre de isimlendirilirler. Şekil 6.10 Değişik mercek biçimleri Kalınlığı küçük bir merceğin f odak uzaklığı ile R1.

52 − 1)  +  = 0.52 ⇒ R = 26 cm 25 R R R Merceklerin çiziminde kolaylık sağlamak için mercekler şematik olarak gösterilebilir(şekil 6. 76 .11’de gösterilmiştir. çukur yüzeylerin eğrilik yarıçapları (-) alınır. Bu oran merceğin yakınsak veya ıraksak olmasını belirtir. Bu merceğin eğrilik yarıçapları aynı olduğuna göre. Bu formül kullanılırken merceklerin tümsek yüzeylerinin eğrilik yarıçapları (+). mutlak kırılma indisi n2 olan bir ortam içinde bulunuyorsa n = n2 / n1 olur. Bu formülde (n -1) çarpanındaki n. Çözüm :  1 1 1  = (n − 1)  + R R   f  1 2  1 2 1 1 = (1. FİZİK Tefek Şekil 6. merceğin yapıldığı saydam maddenin havaya göre kırılma indisidir.11 Yakınsak ve ıraksak merceklerde özel ışınlar bağıntısı vardır.11).3 Kırılma indisi 1. Özel ışınlar kullanılarak merceklerde bir cismin görüntüsü çizilebilir. Örnek 6. Merceklerde görüntü çiziminde kullanılan özel ışınlar şekil 6.52 olan crown camından yapılmış yakınsak bir merceğin odak uzaklığı 25 cm‘dir. Eğer mutlak kırılma indisi n1 olan mercek. eğrilik yarıçaplarını bulunuz. Buna mercekçi denklemi denir. Odak uzaklığı istenilen değerde bir mercek yapmak için bu denklemden yararlanılır.

aralarında. y görüntünün F odağına uzaklığını gösterirse. Iraksak merceklerde yakınsama negatiftir. u′ görüntünün merceğe uzaklığı. y bağıntıları vardır. 2 cm boyunda bir cisim konuyor. Örnek 6. Y= 1 f Uygulamada f ‘nin birimi metredir. ıraksak mercek formülleri elde edilir. Bir merceğin odak uzaklığının tersine onun yakınsaması denir. Bu birime diyoptri de denir. 77 . Y ‘nin birimi de m-1 olur. Görüntünün merceğe uzaklığını ve boyunu bulunuz.4 Odak uzaklığı 20 cm olan yakınsak bir mercekten 30 cm uzağa. FİZİK Tefek Şekil 6. x cismin Fl odağına uzaklığı. Yakınsak mercekler için yazılan bu bağıntılarda odak uzaklığı (-) alınırsa. Bir merceğin ışınları asal eksene yaklaştırması onun odak uzaklığıyla ters orantılıdır.12 Merceklerde görüntü çizimi Yakınsak mercekler için. 1 1 1 = + f u u′ c u = g u′ f 2 = x. c cismin boyu. u cismin merceğe uzaklığı. g görüntünün boyu.

x ve y arasındaki bağıntıyı bulmak için y ile 1/x arasında bir grafik çizilir(şekil 6. UYGULAMA 1 : YAKINSAK MERCEKTE GÖRÜNTÜ Deneyin Amacı: Yakınsak mercekte gerçek ve sanal görüntüleri incelemek Araçlar ve Gereçler: Yakınsak mercek. Görüntünün yeri. uçlarından bantla yapıştırılır. Mercek masanın ortasına. cetvel.13 78 . uzun kağıt şerit. Yanmakta olan muma merceğin diğer tarafından kağıt şerit doğrultusunda bakılır. cismin arasındaki uzaklık(x) ve görüntüyle diğer odak noktası arasındaki uzaklık(y) şeritten ölçülür. Şekil 6. FİZİK Tefek Çözüm : 1 1 1 1 1 1 = + ⇒ = + ⇒ u ′ = 60 cm f u u′ 20 30 u ′ c u 2 30 = ⇒ = ⇒ g = 4 cm g 60 g u′ 6. gerçek veya sanal olabilir. Mum mercekle odak noktası arasına konur. Her durum için cismin bulunduğu yerdeki odak noktasıyla. Görüntünün ters mi yoksa düz mü olduğu bulunur. Deneyin Yapılışı: Yakınsak merceklerde görüntü cismin yerine bağlı olarak ters veya düz.8. kırılan ışınların önüne konan bir levha üzerine görüntüyü düşürerek bulunabilir. kağıt şerit üzerine konur. Cismin çok uzakta bulunması durumunda görüntünün yeri bulunur(F). kurşun kalem. mum. Uzun kağıt şerit masa boyunca yerleştirilip. Yanan mum kağıt şeridin bir ucuna yerleştirilir. yapışkan bant.13 ).

25 b-) 0. 6.Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak bir mercekten 20 cm uzağa konan bir cismin görüntüsünün merceğe uzaklığı kaç cm’dir? a-) 20 b-) 25 c-) 30 d-) 35 e-) 40 79 . Yansıma açısı kaç derecedir ? a-) 0 b-) 30 c-) 45 d-) 60 e-) 90 8.5 e-) 2 10. 4. fluoresans.Verilen terimleri tanımlayınız: yansıma kanunları.Düzlem-çukur bir merceğin kırılma indisi 1. kırılma kanunları. odak uzaklığı. yakınsak bir mercek için görüntüyü betimleyiniz. 5.Yansıtıcı bir yüzeye gelen ışının yüzeyle yaptığı açı.Aşağıdakilerden hangisi bir ışık kaynağı değildir? a-) Kömürlü ark b-) Güneş c-) Mum alevi d-) Fluoresan lamba e-) Ay 7.Yakınsak mercekte oluşturulan sanal görüntüyü betimleyiniz. diyoptri 2.Çift tümsek bir merceğin eğrilik yarıçapları eşit ve 40 cm‘dir. Bu merceğin odak uzaklığı 40 cm olduğuna göre merceğin kırılma indisi kaçtır? a-) 0. ıraksak mercek.9. FİZİK Tefek 6. geliş açısına eşittir. Bu merceğin odak uzaklığı kaç cm’dir? a-) –50 b-) –100 c-) 50 d-) 100 e-) 150 9.Fluoresans ve fosforesans olaylarının hangisinde ışık yayımlama süreci çok daha uzundur ? 3. fosforesans. tam yansıma.5 c-) 1 d-) 1. yakınsak mercek.5 ve çukur yüzün eğrilik yarıçapı 50 cm’dir.F odak noktasının dışında gerçek bir cismin bulunması durumunda. DEĞERLENDİRME SORU VE PROBLEMLERİ 1.Gerçek bir cismin ıraksak bir mercek tarafından oluşturulan görüntüsünü betimleyiniz.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful