BÖLÜM 6

6.OPTİK
6.1.IŞIK VE IŞIK KAYNAKLARI
Işık ısı gibi bir çeşit enerjidir. Aslında ışık, yüksek sıcaklıktaki maddeler tarafından yayılan ışımanın ya da ışınsal enerjinin, görülebilen kısmıdır. Lamba, mum, alev ve güneş gibi birtakım cisimler kendiliklerinden görünebilmektedirler. Bunlara ışık kaynağı denir. Güneşten gelen ışık Dünya’nın başlıca enerji kaynağıdır. Bu ışığın bir bölümünü bitkiler fotosentez ile kendi içlerinde kimyasal potansiyel enerji olarak depo ederler. Işık başka birçok kimyasal olaylardan da sorumludur. Bazı yapay ışık olayları kimyasal bir reaksiyona dayanır. Cisimler ya kızıl kor, ya akkora kadar ısıtılmaları, ya da başka bir yolla, bir enerji ile uyarılmaları sonucunda ışıma yapabilirler. Işık enerjisi fotoelektrik hücre ve güneş pili ile elektrik enerjisine dönüşebilir Birim zamanda yayılan ışın enerjisi ışık kaynağının yüzey yapısına ve sıcaklık derecesine bağlıdır. Böyle bir ışın demeti, çeşitli dalga boylarının bir karışımıdır. 300 °C sıcaklık derecesinde bu dalgaların en şiddetlisinin boyları kızılötesi bölgede 5000.10–9 m’dir.800 °C sıcaklık derecesinde bulunan bir cisim kendiliğinden ışıklı olacak derecede yeteri kadar görünür ışık yayar ve bu yüzden de “kızıl sıcak “ görünür. Normal lambalarda filaman ince tungsten telinden yapılmıştır. Filamanın buharlaşmasını engellemek amacıyla lambanın içine argon gibi bir soygaz konur. En parlak ışık kaynağı kömürlü arktır. 50 A’den bir kaç yüz ampere kadar akım çeken kömürlü arklar sinemalarda kullanılırlar. Laboratuvarlarda kullanılan bir ışık kaynağı civalı arktır. Cam veya kuvarzdan yapılmış bir tüpün iki ucuna tungsten elektrodlar kaynatılmış olup, negatif elektrod civa içinde bulunur. Elektrodlar arasına belirli bir potansiyel farkı uygulandıktan sonra civa iki elektrod arasında temas edinceye kadar tüp eğilir. Bu sırada bir miktar civa buharlaşır ve tüp eski durumuna getirilince elektrodlar arasında elektron ve pozitif civa iyonları yardımıyla bir boşalma elektrik akımı meydana gelir. Ortalama dalga boyu 589,3 µm olan bir sarı ışık kaynağı, sodyum ark lambasından elde edilir. Böyle bir ark lambası iki ucuna elektrodların kaynatıldığı cam tüpten yapılmıştır. Elektrodların her biri soygaz içinde boşalma akımı meydana getiren, elektron veren birer filamandır. Soygaz boşalma akımı birkaç dakika devam ettikten sonra sıcaklık derecesi(sodyum buharının karakteristik sarı ışığını çıkaracak yeterlikte), elektron oluşturacak kadar yükselir. Sodyum lambaları ucuz ışık vermeleri ve monokromatik ışığın daha çok görülme etkisinde olması sebebiyle çoğunlukla caddelerin aydınlatılmasında kullanılırlar.

68

Burada N yüzeye dik doğrultuyu. Buna göre yansıma kanunları.1 Işığın bir yüzeyden yansıması 6. bir kısmı da cisim tarafından emilir. Kırılma kanunları. yani yüzeyin normalini göstermektedir.3. ) ) i =r Şekil 6.YANSIMA KANUNLARI Kaynaktan çıkarak homojen ortam içinde doğrular boyunca yayılan çok ince ışık demetine ışık ışını denir. Işığı geçirmeyen maddelere saydam olmayan madde. Yüzey pürüzlü ise yansıma dağınık. Gelen ışının normalle ) yaptığı açıya geliş açısı( i ). ışık bir maddeden geçip arkadaki maddeleri gösterirse saydam madde. ışığın bir yüzeyden yansımasını göstermektedir. Işık bir cismin yüzeyine çarptığı zaman bir kısmı yansır. 2-) Gelme açısının sinüsünün. Sin i = n ( Snell kanunu ) Sin r 69 .1. normal ve yansıyan ışın aynı düzlemin içindedir.2. 1-) Gelen ışın. Işığın saydam bir ortamdan diğer bir saydam ortama geçerken doğrultu değiştirmesine kırılma denir.KIRILMA KANUNLARI Işık homojen bir ortamda doğrultu değiştirmeden yayılır. 1-) Gelen ışın. kırılma açısının sinüsüne oranı sabittir. yansıyan ışının normalle yaptığı açıya da yansıma ) açısı (r ) denir. yüzeyin normali ve kırılan ışın aynı düzlem içindedir. pürüzsüzse yansıma düzgündür. Işığın bir cismin yüzeyine çarpıp. tekrar geldiği ortama geri dönmesine yansıma denir. ışık cisimden geçerek arkadaki cisimleri göstermezse yarı saydam madde denir. Şekil 6. yansıma açısına( r ) eşittir. bazen de bir kısmı cisimden geçer. ) ) 2-) Gelme açısı( i ). Optikte tüm açılar bu doğrultuya göre ölçülür. FİZİK Tefek 6.

1 Bir ışık ışını havadan aseton içine geçmektedir. kırılma indisi n 2 olan maddeye geçen ışık için snell kanunu.n h = Sin r. o maddenin mutlak kırılma indisidir. FİZİK Tefek Boşluktan bir maddeye geçen ışık için. Kırılma indisi n1 olan madden. kırılma indisi mutlak kırılma indisine çok yakındır. nh =1.0.358 1.358. Buradaki n12 = n2 n1 oranına.n a Sin i.1 Madde hava su cam elmas Örnek 6.9 2.1’de gösterilmiştir. ikinci maddenin birinciye göre bağıl kırılma indisi denir(şekil 6. Çizelge 6. Sin i n 2 = = n12 Sin r n1 şeklinde yazılır. gelme açısının sinüsünün kırılma açısının sinüsüne oranı.1.33 1.5 –1. aseton üzerine hangi açıyla gelmesi gerekir? na =1. üzerine gönderilen ışığın rengine bağlıdır. Aseton içinde 25 0 ‘de kırılması için.423 Çözüm: Sin i. Bazı maddelerin bir renkli ışık için mutlak kırılma indisleri çizelge 6.574 veya i = 35 0 1 70 Mutlak kırılma indisi 1. Havadan bir maddeye geçen ışık için.1 = Sin 25 0.2).00 1. Şekil 6.423 Sin i = = 0.358.42 .2 Işığın kırılması Bir maddenin kırılma indisi. sin 25 0 = 0.

her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunmayabilir.2 Sudan elmasa geçen ışın için bağıl kırılma indisi 1. ışığın her gelme açısına karşılık bir kırılma açısı bulunur. FİZİK Tefek Örnek 6. tekrar birinci ortama geri dönerler.8’dir.4. Işık çok kırıcı ortamdan az kırıcı ortama geçerken.3 Tam yansıma olayı Işık az kırıcı ortamdan. Kalın bir ışık borusu yerine.TAM YANSIMA Şekil 6. öteki uçtan bozulmamış olarak 71 .4).33 ns ns 6. çok kırıcı ortama geçerken normale yaklaşarak kırılır. Kırılma acısının 90º olduğu geliş açısına sınır açısı denir(İs).4 ⇒ 1. Çözüm: nse = ne 2.8 = ⇒ n s = 1. Tam yansıma olayından yararlanılarak. ışık borunun bir ucundan içeri girer ve tam yansımalarla yoluna devam ederek diğer uçtan dışarı çıkar(şekil 6. bir uçtan giren herhangi bir görüntü. teknolojide ve haberleşme sistemlerinde çok büyük ilerleme sağlanmıştır. çok sayıda ince cam lifleri kullanılırsa. Bu durumda. Cam veya plastikten yapılan eğri borularda.4 olduğuna göre suyun mutlak kırılma indisini bulunuz. Elmasın mutlak kırılma indisi 2.3). Işınlar sınır açısından büyük açılarla geldiğinde ikinci ortama çıkamazlar. Bu olaya tam yansıma olayı denir(şekil 6.

Tıpta kullanılan röntgen aygıtlarının ekranı da. FİZİK Tefek Şekil 6.5).Televizyon ekranındaki pırıltılı ışığın nedeni de aynı olaydır. 6. mum gibi ışık kaynakları bu yolla ışık verir.4 Işık borusu çıkar. mantarların ve mikropların tanımlanmasında bu yöntemden yararlanılır. tüpün içini kaplayan fluoresans maddeden geçerken.FLUORESANS Bir atom herhangi bir nedenle uyarılırsa 10-8s gibi kısa bir süre içinde ışıma yaparak tekrar eski enerji düzeyine döner. Fluoresans maddelerin hepsi mor ötesi ışınlarla uyarıldığında değişik renkte ışık saçtığı için. Güneş. Dalga boyu ışığınkinde daha küçük olan bu görünmez ışınlar. Bu atomlar temel enerji düzeyine dönüşte mor ötesi ışınlar yayar.5. Her atom farklı frekans ve fazda her doğrultuda ışıma yapar(şekil 6. Fluoresan lambalarda civa buharı içinde elektriksel boşalma meydana getirilirse. bu özelliği taşıyan maden cevherlerinin. elektronların çarpmasıyla civa atomları uyarılır. Yıkanan yiyeceklerin daha parlak gözükmesi için çamaşır tozlarına da bir miktar fluoresans madde katılır. lamba. Uyarılarak E2 enerji düzeyine geçirilen atomların hepsi aynı anda temel hale dönmezler. Teknolojide buna fiber optik denir. insan gözünün algılayabileceği dalga boylarındaki görünür ışığa dönüşür. üzerine x ışınları çarptığında yeşilimsi ışık yayan fluoresans bir maddeyle kaplanmıştır. Bu olaya kendiliğinden emisyon denir. 72 .

Eğer E2 yarı kararlı enerji düzeyindeki atom sayısı E1 temel düzeydeki atom sayısından fazla olursa.5 Fluoresans olayı 6. E3 kararsız enerji düzeyine uyarılırlar. Bu olay tüm atomlar için düşünülürse. Bu fotonların enerjisi de E2 -E1 dir. Saatlerdeki rakamların.6). Bu yarı kararlı enerji düzeyine uyarılan atomlar derhal temel enerji düzeyine inemezler. baryum ve çinko sülfürler en iyi bilinen fosforesans maddelerdir.FOSFORESANS Temel haldeki atomlar. Kalsiyum. yarı kararlı enerji düzeyine sahiptirler. Bu esnada yine E2-E1 enerjili fotonlar salınır. akrep ve yelkovanın karanlıkta da görülmesini sağlayan fosforlu boyaların yapımında genellikle çinko sülfür kullanılır. FİZİK Tefek Şekil 6. 73 . atomları E1 enerji düzeyine geçmeye zorlar.6. Bu olaya fosforesans denir(şekil 6. dolayısıyla birbirini destekleyen şiddetli bir dalga ortaya çıkar. Böyle maddeler bir süre aydınlatıldıktan sonra ışıksız bir yere götürülürse uzun bir süre maddenin ışık yaydığı görülür. Bu fotonlar diğer atomlara çarparak onların E1 enerji düzeyine inmesini sağlar. Böylece biri bombardıman fotonu olmak üzere. enerjisi E2-E1 olan fotonlar. Bazı atomlar. Atomlar bu enerji düzeyinden E1 temel düzeye veya E2 yarı kararlı düzeye geçebilir. aynı enerji ve fazlı. iki serbest foton salınmış olur.

merceğin eğrilik yarıçapı denir.9 ). 74 . FİZİK Tefek Şekil 6. Asal eksen merceğin optik merkezinden geçer (şekil 6. kesişen veya kesişmeyen iki silindirin yüzeyi arasında kalan saydam ortamlara da sindirsel mercekler denir.1. Iraksak merceklerin ortası ince kenarları kalındır. Iraksak merceklerde küreler birbirleriyle kesişmez. Yakınsak mercekler kesişen iki küre yüzeyinin oluşturduğu saydam ortamlardır. Merceğin yüzeylerini sınırlayan kürelerin yarıçaplarına.6 Fosforesans olayı 6.7. Kesişen veya kesişmeyen küreler arasında kalan ve merkezler doğrusuna göre simetrik olan saydam ortamlara küresel mercekler denir. Küresel mercekler ve sindirsel mercekler.7. Her iki cins merceği sınırlayan küre yüzeylerinin merkezlerini birleştiren doğruya asal eksen(optik eksen). MERCEKLER Başlıca iki çeşit mercek vardır. orta noktalarına da optik merkez denir. 6. Kullanılan merceklerin büyük çoğunluğu küresel merceklerdir.8). Asal eksene paralel gelen ışınlar. Yakınsak merceklerin ortası kalın kenarları incedir. Merceğin optik merkezinden geçen her doğruya da ikincil eksen denir.7).KÜRESEL MERCEKLER Küresel mercekler. Paralel eksenli. Bu nokta merceğin odak noktasıdır ve ışınların kendileri değil uzantıları odak noktasından geçtiği için de sanaldır(şekil 6. asal eksen üzerindeki bir noktadan geliyormuş gibi kırılır. yakınsak(ince kenarlı) ve ıraksak(kalın kenarlı) olmak üzere ikiye ayrılır. Bu noktaya odak noktası denir(F). Üzerine düşen paralel ışık demetini bir noktada toplarlar. Odak noktasının optik merkeze uzaklığına da odak uzaklığı(f) denir(şekil 6.

 FİZİK Tefek Şekil 6.7 Yakınsak ve ıraksak mercekler Şekil 6. R2 eğrilik yarıçapları ve dış ortama göre n kırılma indisi arasında.9 Iraksak mercekte odak uzaklığı Sağ taraftan asal eksene paralel gelecek ışınlar için de merceklerin birer odak noktaları(FI) daha vardır. F ve FI noktaları iki mercekte de optik merkeze göre simetriktir. Küresel yüzeylerinin yarıçapları(eğrilik yarıçapları) birbirinden farklı veya aynı olabilir.8 Yakınsak mercekte odak uzaklığı Şekil 6. Küresel mercekler yüzeylerinin durumuna göre de isimlendirilirler. Yüzeylerinden biri düzlem de olabilir(şekil 6.  1 1 1 = (n − 1)  + R R f 2  1 75     .10).10 Değişik mercek biçimleri Kalınlığı küçük bir merceğin f odak uzaklığı ile R1. Şekil 6.

Özel ışınlar kullanılarak merceklerde bir cismin görüntüsü çizilebilir. Çözüm :  1 1 1  = (n − 1)  + R R   f  1 2  1 2 1 1 = (1. Bu formülde (n -1) çarpanındaki n.52 olan crown camından yapılmış yakınsak bir merceğin odak uzaklığı 25 cm‘dir. Bu merceğin eğrilik yarıçapları aynı olduğuna göre. 76 .52 ⇒ R = 26 cm 25 R R R Merceklerin çiziminde kolaylık sağlamak için mercekler şematik olarak gösterilebilir(şekil 6. Merceklerde görüntü çiziminde kullanılan özel ışınlar şekil 6.52 − 1)  +  = 0.11’de gösterilmiştir. Örnek 6. Bu oran merceğin yakınsak veya ıraksak olmasını belirtir. Odak uzaklığı istenilen değerde bir mercek yapmak için bu denklemden yararlanılır. FİZİK Tefek Şekil 6.11 Yakınsak ve ıraksak merceklerde özel ışınlar bağıntısı vardır. merceğin yapıldığı saydam maddenin havaya göre kırılma indisidir. Buna mercekçi denklemi denir. eğrilik yarıçaplarını bulunuz.3 Kırılma indisi 1.11). Bu formül kullanılırken merceklerin tümsek yüzeylerinin eğrilik yarıçapları (+). çukur yüzeylerin eğrilik yarıçapları (-) alınır. mutlak kırılma indisi n2 olan bir ortam içinde bulunuyorsa n = n2 / n1 olur. Eğer mutlak kırılma indisi n1 olan mercek.

12 Merceklerde görüntü çizimi Yakınsak mercekler için. 1 1 1 = + f u u′ c u = g u′ f 2 = x. 2 cm boyunda bir cisim konuyor. Yakınsak mercekler için yazılan bu bağıntılarda odak uzaklığı (-) alınırsa. g görüntünün boyu. Bu birime diyoptri de denir. Örnek 6. aralarında. Y= 1 f Uygulamada f ‘nin birimi metredir. c cismin boyu. Iraksak merceklerde yakınsama negatiftir. Görüntünün merceğe uzaklığını ve boyunu bulunuz. Bir merceğin ışınları asal eksene yaklaştırması onun odak uzaklığıyla ters orantılıdır. u′ görüntünün merceğe uzaklığı. y görüntünün F odağına uzaklığını gösterirse. Bir merceğin odak uzaklığının tersine onun yakınsaması denir. FİZİK Tefek Şekil 6. Y ‘nin birimi de m-1 olur. ıraksak mercek formülleri elde edilir. x cismin Fl odağına uzaklığı. 77 . y bağıntıları vardır.4 Odak uzaklığı 20 cm olan yakınsak bir mercekten 30 cm uzağa. u cismin merceğe uzaklığı.

Şekil 6. Mum mercekle odak noktası arasına konur. Cismin çok uzakta bulunması durumunda görüntünün yeri bulunur(F). Görüntünün yeri. kağıt şerit üzerine konur.13 78 . uçlarından bantla yapıştırılır. cismin arasındaki uzaklık(x) ve görüntüyle diğer odak noktası arasındaki uzaklık(y) şeritten ölçülür. Uzun kağıt şerit masa boyunca yerleştirilip. x ve y arasındaki bağıntıyı bulmak için y ile 1/x arasında bir grafik çizilir(şekil 6.13 ).8. Görüntünün ters mi yoksa düz mü olduğu bulunur. Yanan mum kağıt şeridin bir ucuna yerleştirilir. kırılan ışınların önüne konan bir levha üzerine görüntüyü düşürerek bulunabilir. FİZİK Tefek Çözüm : 1 1 1 1 1 1 = + ⇒ = + ⇒ u ′ = 60 cm f u u′ 20 30 u ′ c u 2 30 = ⇒ = ⇒ g = 4 cm g 60 g u′ 6. Deneyin Yapılışı: Yakınsak merceklerde görüntü cismin yerine bağlı olarak ters veya düz. cetvel. mum. uzun kağıt şerit. Yanmakta olan muma merceğin diğer tarafından kağıt şerit doğrultusunda bakılır. Mercek masanın ortasına. gerçek veya sanal olabilir. kurşun kalem. Her durum için cismin bulunduğu yerdeki odak noktasıyla. UYGULAMA 1 : YAKINSAK MERCEKTE GÖRÜNTÜ Deneyin Amacı: Yakınsak mercekte gerçek ve sanal görüntüleri incelemek Araçlar ve Gereçler: Yakınsak mercek. yapışkan bant.

Çift tümsek bir merceğin eğrilik yarıçapları eşit ve 40 cm‘dir. Bu merceğin odak uzaklığı kaç cm’dir? a-) –50 b-) –100 c-) 50 d-) 100 e-) 150 9. ıraksak mercek.Fluoresans ve fosforesans olaylarının hangisinde ışık yayımlama süreci çok daha uzundur ? 3. yakınsak mercek.Verilen terimleri tanımlayınız: yansıma kanunları.5 c-) 1 d-) 1. 6. fluoresans.Düzlem-çukur bir merceğin kırılma indisi 1.Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak bir mercekten 20 cm uzağa konan bir cismin görüntüsünün merceğe uzaklığı kaç cm’dir? a-) 20 b-) 25 c-) 30 d-) 35 e-) 40 79 . 5. diyoptri 2. fosforesans.Aşağıdakilerden hangisi bir ışık kaynağı değildir? a-) Kömürlü ark b-) Güneş c-) Mum alevi d-) Fluoresan lamba e-) Ay 7. odak uzaklığı.5 ve çukur yüzün eğrilik yarıçapı 50 cm’dir. geliş açısına eşittir.Yansıtıcı bir yüzeye gelen ışının yüzeyle yaptığı açı. kırılma kanunları. Bu merceğin odak uzaklığı 40 cm olduğuna göre merceğin kırılma indisi kaçtır? a-) 0. tam yansıma.5 e-) 2 10. yakınsak bir mercek için görüntüyü betimleyiniz. 4. FİZİK Tefek 6.9.Gerçek bir cismin ıraksak bir mercek tarafından oluşturulan görüntüsünü betimleyiniz. Yansıma açısı kaç derecedir ? a-) 0 b-) 30 c-) 45 d-) 60 e-) 90 8.F odak noktasının dışında gerçek bir cismin bulunması durumunda. DEĞERLENDİRME SORU VE PROBLEMLERİ 1.25 b-) 0.Yakınsak mercekte oluşturulan sanal görüntüyü betimleyiniz.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful