İçindekiler

:
Marş sistemi : a).Sistemin Görevi, b).Marş sistemi ana parçaları, Marş Motoru : a).Marş motorunun başlıca parçaları b).Marş motorlarının çalışma prensibi. c).Marş motoru çeşitleri. Marş Sisteminin Bakımı : Marş Sisteminde Arıza Tesbiti : Marş Sistemi Arızaları : Marş Motorunda Periyodik Bakım : Marş Motorlarında Periyodik Sökme : Marş Motorunun Sökülüp Takılması : Marş Motoru Arızaları : Kaynaklar : 1. 4.Yıl Oto Motor Tamirciliği (Motor Yardımcı Sistemleri) Ankara Üniversitesi Yayınları İrfan ÖZLÜ 2. Motorlu Taşıt Tekniği MEB Yayınları Wilfried STAUDT 3. Termik Motorlar Ankara Üniversitesi Yayınları Prof.Dr.Ahmet SARAL 4. Oto Elektrik Sistemi Soma Çıraklık Eğitim Merkezi Yayını Bilal KARAKAYALI

MARŞ SİSTEMİ

:

bendiks. Marş Motoru. Marş Sistemi Devre Şeması -Batarya (akü) marş motoruna mümkün olduğu kadar kısa ve kalın kablo ile birleştirilmelidir. 3. dizel araçlarda 100-150 dev/dakika civarında döndürülmeleri gerekmektedir. (Akü). Motorsiklet motoru gibi küçük motorlarda ise pedalla ilk hareket veriliyordu.A). B). Marş motoru veya starter motoru adını verdiğimiz bu motor. IGN : Bobin ve gösterge ucu. kullanılan motorun cinsine göre yer alır. Daha sonra elektrik motorları kullanılmaya başlanmıştır. sürme endüvili tipi motorlarda manyetik marş şalterleri tercih edilir. benzinli araçlarda 80-100 dev/dakika.ister dizel olsun bütün otomobil motorlarının ilk harekete geçebilmeleri için harici bir kuvvetle.SİSTEMİN GÖREVİ : İçten yanmalı motorlarda ilk hareketi vermektir. ST : Selenoidli sistemlerde marş selenoidine. Batarya. Selenoid veya marş şalteri. ACC (15) : Kontaktan akım alan alıcılar. dayer. Boşaltıcı tip marş motorlarında mekanik marş şalteri veya selenoid. Otomobil motorlarında kullanılan kontak anahtarları bazı farklılıklar göstermekle birlikte genellikle üzerlerinde şu uçlar bulunur.MARŞ SİSTEMİ ANA PARÇALARI : 1. İster benzinli olsun. MARŞ MOTORU : . BAT (30) : Akım giriş ucu. 2. 4. elektrik enerjisini hareket enerjisine çevirerek motora ilk hareketini vermektedir. İlk imal edilen araçlarda bu devir krank milinin ön tarafına takılan bir kol ile veya motorun dış kısmında bulunan kasnak yardımıyla sağlanmakta idi. Marş anahtarı. -Marş sistemlerinde kontak anahtarından sonra manyetik şalter veya marş motoru.

İkaz sargıları bazılarında sadece 2’ si üzerinden geçer. aralarında fiber bulunan bakır dilimlerinden oluşur ve mil üzerinde sıkı geçme olarak takılır. Marş motorlarında genellikle 4 pabuç bulunur. Üzerinden akım geçtiği sürece elektro-manyetik alan meydana getirirler. Böylece fırçalar iyi temas etmediği zaman meydana gelebilecek arklar bunun sayesinde kollektörün yanmasını önler. İkaz sargıları karşılıklı olarak sarılarak (N) ve (S) kutuplar yaratılır. Milin frezeli ucuna kavrama tertibatı takılır. Endüvi mili ön ve arka kapaklar üzerinde burçlarla yataklanır. kalın bakır telden yapılır ve yalıtılmış olarak kollektör dilimlerine lehimlenir. Endüvi sargıları. ısı meydana getirmeden sargılardan geçmesi istenir. Diğer ucunda da sargılar ve kollektör bulunur. endüvi milinin . Bunun için de endüvi sargıları lama şeklindeki çok düşük dirençli kalın bakır tellerden yapılmıştır. Yüksüz olarak uzun süre çalıştırılamazlar.İkaz sargıları ve Pabuçları : İkaz sargıları. Bunlardan 2’ si yalıtılmış 2’ side şasi fırçasıdır.kollektör ve milden meydana gelir. Endüvi. Boş olan pabuçlarda ise etki oluşarak mıknatıslanma meydana gelir. Ön kapak. marş motoru gövdesi içine yerleştirilmiştir. Sargıların birer ucu akım giriş ucuna lehimlenir. 3.Görevi : Motorun ilk çalışmasında. İç yüzeyine ikaz sargıları ve pabuçları takılır. ek yeri kaynakla birleştirilir.Gövde ve Kapaklar : Gövde kalın demir saçtan kıvrılıp. Demir nüveler marş motoru gövdesine vidalanarak bağlanır. 2).Endüvi : Endüvi. Sargısı olsun veya olmasın 4 pabuçlu marş motorlarında 4 fırça (kömür) vardır. Aksi halde hızları sürekli olarak artıp ambele olurlar. Marş motorunun başlıca parçaları : 1). aküden aldığı elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirerek volanın dönmesini sağlar. Diğer uçları ise yalıtılmış fırçalara bağlanarak ikaz sargılarından gelen akımın seri olarak endüvi sargılarından da geçmesi sağlanır. Marş motorlarında maximum gücü verecek akımın. Kullanılan kalın tel ile ikaz sargılarının iç direnci düşük tutulmuş ve marş motorunun gücü de istenilen seviyeye çıkartılmıştır. ikaz sargıları arasında elektro manyetik alan meydana getirerek dönme hareketini sağlar. Kollektör. Yapı bakımından şarj dinamolarına benzetilen marş motorları seri motorlardır. Üzerinde kömürlerin çalıştığı parçadır. sargı. Daha sonra bunların üzeri bantlanarak yalıtılır. Demir nüvelerin (pabuçların) üzerine ikaz sargıları (manyetik alan bobini) sarılmıştır. Yalıtılmış fırçalar kalın bir iletkenle birbirine bağlanarak ikaz sargıları çıkışındaki gerilim dengelenir.

benzinli motorların hemen hemen hepsinde kontak anahtarı üstündedir. motor çalıştıktan sonra endüvinin yüksek devirle dönmesini önlemek ve volan dişlisi ile marş dişlisinin kolaylıkla birbirinden ayrılmasını sağlamaktır. endüviyi yataklamanın yanı sıra kömür yuvalarını ve yaylarını taşır. endüvinin dönme hareketini üzerinde bulunan marş dişlisi yardımıyla volana iletir. Ters yönde ise boşa dönerek hareketin marş motoruna geçişini önler. Marş Düğmesi (Marş Butonu) : Marş düğmesi. 4. Tek yönlü kavrama. Dizel motorlu araçlarda ise ayrı bir . volan dişlisinden kolaylıkla ayrılmasını sağlar. Marş dişlisi ile volan dişlisinin kavraşmasını kolaylaştırır. Kavrama tertibatı. en kısa yoldan marş motoruna ulaşmasını sağlar. marş dişlisinin volanı motor dönüş yönünde dönmesini sağlar.yataklanmasını ve marş motorunun motora bağlanmasını sağlar. Marş motorunun çalışması için gerekli akımın . Selenoid ve manyetik tip olmak üzere iki çeşittir. Motor çalıştıktan sonra marş dişlisinin.Arka kapak.Marş Şalteri ve Kavrama Tertibatı : Marş şalteri. Bundan amaç.

endüvinin 1800’ lik dönüşünden sonra sargıdan geçen akım yönü değişir. Aynı zamanda iletkene her durumda akım verebilmek için uçlarına kollektör ve sabit fırça tertibatı eklenir. Batarya akımı endüvi sargılarında ok yönünde dolaşır. orta eksenden yataklanmış (U) şeklinde tel kullanmak gerekir. selenoid bağlantı ucudur. daimi bir mıknatısın (N) ve (S) kutupları arasına yerleştirilirse.” diye ifade edilebilir.düğme olarak yer alır. Manyetik alanı uzatılan bir lastik gibi düşünebiliriz. MARŞ MOTORLARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ : Eğer bir iletken.eşit ve zıt kuvvetler doğar. akım uygulandığında dönmeye başlayacaktır. Eğer iletkenlerdeki bu olayı marş motoruna uyacak şekilde düzenlemek istersek. Bu iletkenin bir tarafında (zıt yön sebebiyle) açılarak zayıflamış olan manyetik alan.Bu döner sistem endüvidir. Buda endüviyi döndürür. akımın çerçevenin her iki tarafından farklı yönlerde geçmesidir. Kontak anahtarı üzerinde St veya 50 numaralı uç. Bir daimi mıknatısın kutupları arasına yerleştirilen bir tel çerçeve. Marş motorunun çalışma prensibi “Sabit bir manyetik alan içinde. iletkenden geçen akımın manyetik kuvvet çizgisi birbiriyle çakışır. İletkenlerin etrafındaki manyetik alanlar. MARŞ MOTORU ÇEŞİTLERİ : . Doğru zamanlamayla bir kollektör kullanarak akımın geçiş yönünün alternatif olarak değiştirilmesi endüvinin devamlı olarak aynı yönde dönmesini sağlayacaktır. Bunun nedeni. serbest duran iletkenden akım geçirilecek olursa iletken hareket eder. Bunun sonucu olarak tel çerçeve saat ibresi yönünde döner. Manyetik alan lastiği düz bir hatta çekmeye çalışan kuvvettir. diğer tarafta ise (yönlerin aynı olması sebebiyle) sıkışarak kuvvetlenmiş bir manyetik alan grubu meydana gelir. (N) ve (S) kutupları arasındaki manyetik hatların geçiş yolunu bozar ve iletkenlerin birer kenarlarında toplanmasına neden olur. Böylece mıknatıs ile telin manyetik kuvvet çizgilerinin kesişmesiyle.

Marş motoru dönmeye başladığı anda marş dişlisi ileriye doğru kayarak volan dişlisi ile kavraşır. Günümüz araçlarında en çok kullanılan marş motorudur. Kavramalı bendikste tipinde ise marş dişlisine kavrama tertibatı eklenmiştir. .Kavramalı bendiks tip marş motorları. kullanılan şalterler ve hareket şekillerine göre isimlendirilen marş motorları çeşitleri şunlardır. Boşaltıcı Tip Marş Motorları : 1. Ters bendikste kavraşma dıştan içe doğru gerçekleşir.Röle selenoidli marş motorları. tel kesiti kalın olan çekici sargı fazla manyetik alan . 3.Selenoidli.Ters bendiks tip marş motorları. Tertibatta bulunan bendiks yayı ilk kavraşma esnasında doğan darbeyi üzerine alarak kavraşmanın daha sarsıntısız olmasını sağlar. Marş yapıldığında. 2. Sargılardan kalın kesitli olanına çekici sargı denir ve selenoidin marş motoru terminaline bağlanarak marş motorundan devresini tamamlar. Sargıların ikisi birlikte akım alırlar. batarya akımı her iki sargıdan geçer. Düz bendiks tipine marş dişlisi dışa doğru açılarak kavraşır. Marş motorunun üzerinde selenoid dediğimiz bir şalter vardır. b). Kavraşma atalet prensibine göre gerçekleşir. Nüvenin etrafında ise tel kesitleri farklı olan çekici ve tutucu sargılar vardır.Bendiks Tip Marş Motorları : 1. Dişli üzerindeki dengeyi bozacak şekilde ağırlık bulunur. a). Selenoidlerin içerisinde bir demir nüve vardır ve bu nüveye sürücü kol bağlanır. 3. Marş motoru dönmeye devam ettiği sürece marş dişlisi volan üzerinden motoru çevirir.Kavrama tertibatları. 2.Adi boşaltıcı tip marş motorları. Bendiks marş motorlarında marş dişlisi endüvi mili üzerinde rahatlıkla hareket eden kayıcı manşon üzerindedir.Selenoidli boşaltıcı marş motorları. İnce sargı ise tutucu sargıdır ve selenoid gövdesinden şasi yaparak devresini tamamlar.Düz bendiks tip marş motorları. Tel kesitleri ince olan tutucu sargı az.

otobüs gibi büyük araçlarda kullanılan Dayer tipi marş motorlarında marş dişlisinin volana çarpması engellenmiştir. Röle marş motorunun kolay çalıştırılabilmesini ve emniyetli çalışmasını sağlar. Tutucu bobin ise sadece nüveyi bu durumda tutmaya yarar.Dayer Tipi Marş Motorları Kamyon. diğer taraftan selenoid köprüsünü iterek kontakları birleştirir. Kontak anahtarı bırakıldığında çekici ve tutucu bobinler birbirine zıt manyetik alanlar meydana getireceği için yay nüveyi geri çeker ve kontakları açar. c).meydana getirir. Kontak . Röleli tipte ise selenoide emniyet açısından bir röle ilave edilmiştir. Çekici sargı nüveyi çektiği anda bir taraftan sürücü kol yardımıyla marş dişlisini kavraştırır. Batarya akımı marş motoruna giderek motoru çalıştırır.

Sürme Endüvili Marş Motorları. MARŞ SİSTEMİNİN BAKIMI : . Kavraşma gerçekleştikten sonra kontaklar birleşerek marş motoru sargılarına akım gider. Marş devresindeki akım kesildiğinde geri getirme yayı endüviyi tekrar eski yerine getirir. d). çekici sargı ve ikaz sargısı olmak üzere üç çeşit sargı vardır. Gövdede tutucu sargı. Sürme endüvili marş motorları yapı itibariyle diğer marş motorlarından biraz farklıdır. Büyük araçlarda kullanılan sürme endüvili marş motorlarında akım önce çekici ve tutucu sargılara gelir. Kavraşma gerçekleştiği anda kollektördeki şalteri serbest bırakarak ikaz sargılarına akım verir.anahtarından akım selenoide geldiğinde göbek kontakları birleştirmeden çatal aracılığıyla önce marş dişlisini volanla kavraştırır. Motor çalışmaya başladığında marş dişlisini geri doğru iter. Sargılarda oluşan manyetik alan endüvinin komple ileri doğru hareket etmesine neden olur. Endüvi ileri doğru giderek marş dişlisini volanla kavraştırır. Motor çalışmaya başladıktan sonra volan marş dişlisini hızla geriye doğru iterek tahdit kanalına oturtur.

 Marş kömürleri ve kollektör yüzeyi kontrol edilir.de küçük bakıma. Marş motorunun üzerindeki toz kapağı çıkartılarak fırçaların durumu ve yaylar kontrol edilir. b). c). MARŞ MOTORLARINDA PERİYODİK BAKIM : Marş motorlarında periyodik bakım daha uzun ömürlü ve istenmeyen arızalara meydan vermemek için gereklidir. Büyük bakımda Marş motoru tamamen sökülerek revizyondan geçirilir. Lambalar anormal derecede ışık şiddetini kaybediyorsa batarya şarjsız demektir.de bir periyodik bakım aşağıdaki şekilde yapılmalıdır.de büyük bakıma alınır. kirli özelliğini kaybetmiş veya yerinden çıkmıştır.Marş motoru arızalıdır. çalışmıyorsa marş motoru da arızalı veya akım gelmiyordur.sıkılır. Arıza tespiti farlarla yapılır. Küçük bakımda :  Kablo bağlantıları gözden geçirilir.temizlenir. Yağdanlıkla kapaktaki yatak yağlanarak motor yerine monte edilip marş sisteminde gerilim düşmesi kontrol edilir.  Marş motoru tesbit civataları sıkılır. Kısa devre yapıldığında marş motoru çalışıyorsa selenoid. MARŞ MOTORLARINDA PERİYODİK SÖKME: . Aşınmış fırça söz konusu ise marş motoru sökülerek fırçalar değiştirilmelidir. MARŞ SİSTEMİNDE ARIZA TESBİTİ : Marşa basıldığında hiç ses gelmiyorsa bağlantılar kontrol edilir.Marş düğmesi (kontak anahtarı) veya solenoid arızalıdır. 45 000 km. Lambalarda hiç değişiklik yoksa sistemde direnç vardır. Marş motoru basınçlı hava ile temizlenir.Marş motoru kablo bağlantıları gevşek. bağlantılar ve kablolar kontrol edilir. d). Lambalarda sönme fazla olmuyor ise sistem normaldir. Gerekli kontroller yapıldıktan sonra farlar yanık vaziyette iken marşa basılır. Marş motorundan küçük bir tık sesi geliyor ama marş motoru çalışmıyorsa kontaklar kısa devre yapılır.Marş sistemi 15 000 km. MARŞ SİSTEMİ ARIZALARI : Motor. Bataryadaki (akü’de) elektrolit yoğunluğu. Marş devrinin belirtilen devirden düşük olması motorun zor çalışmasına veya hiç çalışmamasına neden olur. a). Marşa basıldığında motor hiç dönmüyor veya çok döndürüyor ise muhtemel sebepler şunlardır. Daha sonra ağzı yumuşak bir mengeneye bağlanan marş motoru boşta iki-üç defa çalıştırılarak motorun çalışması kontrol edilir. marş süresince dakikada 100 ila 120 devirle dönmelidir. Kollektör yüzeyi.dilimlerin arasındaki boşluk ve izolasyonu sağlayan mikaların durumu gözden geçirilir. Marş motoru yavaş dönüyorsa farlar yakılarak marşa basılır. Akü arızalı veya şarjsızdır. Marş motorlarında her 10 000 km.

MARŞ MOTORUNUN SÖKÜLÜP TAKILMASI : Marş motoru ağzı yumuşak bir mengeneye bağlanır. kısa devre ve direnç kontrolü yapılır. 2-Marş motoru az akım çekiyor: -Kömürler aşınmıştır. Değişmesi gereken parçalar değiştirilir. (Kollektör dilimleri arasımdaki fiberler yüzeyden 0. Kısa devre kontrolünde endüvi. devre sağlamlık kontrolü. Sargıların tek tek çektikleri akım ölçülerek direnç kontrolü yapılır. Fiziki Kontroller : Kapakların. Bu kontroller endüktör sargıları içinde tekrarlanır.5 mm.fırçaların ve yayların durumuna bakılır. Marş dişlisinin dişleri ve hareketi kontrol edilir.Endüvi. Endüvi ve lehimler kontrol edilerek kollektör gerekiyorsa tornalanıp. -Marş şalteri kontakları düzgün basmıyor veya yanmıştır. Endüvi çıkartıldıktan sonra marş dişlisi endüviden çıkartılır. aşağıda olmalıdır) -Endüvi sargıları kopmuş veya kollektör üzerinden lehimi atmıştır. Elektiriki Kontroller : Endüvi. . -Kollektör yüzeyi kirlenmi.Marş motorları arıza sözkonusu olmasa dahi 45 000 km ile 50 000 km arasında komple sökülerek temizlenmesi gereken yerler temizlenir. Daha sonra çatal kavrama tertibatından ayrılarak kavrama ile birlikte endüvi çıkartılır. endüktör sargıları ve hız kavramaları izolasyonu zayıflatacak gres giderici solvent veya başka metodlarla temizlenmemelidir. Marş motorları gerekli tamir ve bakım işleminden sonra sökme sırasında tam tersi işlem yapılarak tekrar toplanır. Devre kontrolünde seri lamba yanarken şasi kontrolünde lamba yanmamalıdır. -İkaz sargılarında veya endüvi sargılarında kısa devre veya şasi vardır. Şasi kontrolünde seri lambanın bir ucu kollektöre diğer ucu ise gövdeye değdirilir. Endüvi sargılarında devre kontrolü kollektör dilimleri tam karşılayacak şekilde bataryaya bağlanan seri lamba ile kontrol edilir. endüvi kontrol aletine yerleştirilip üst kısmına saç lama konulur. Aşınmış fırçalar ve sertliği azalmış yaylar değiştirilir. dilimlerin araları yaklaşık olarak yarım mm boşaltılır. Toz kapağı ve tespit vidaları mil üzerindeki segman çıkartılır. kömür baskı yayları basıncını kaybetmiş veya kırılmıştır. endüktör sargıları ve şalterlerde şasi kontrolü. MARŞ MOTORU ARIZALARI : 1-Marş motoru fazla akım çekiyor : -Endüvi mili burçları aşınmıştır. Kapak çıkarıldıktan sonra fırçalar yaylardan kurtarılıp pozitif fırçalar taşıyıcıdan ayırt edildikten sonra tabla dışarı alınır. Şeridin çıkardığı ses değiştiğin de lambanın tam karşısındaki sargılarda kısa devre olduğu sonucuna varılır. Daha sonra parçalar üzerinde fiziki ve elektriki kontrol yapılmalıdır. bozulmuş veya fiberler yüzeye çıkmıştır. İkaz sargılarını selenoide bağlayan kablolar sökülüp gövde çıkartılır. Parçalar gaz yağı veya benzinle yıkanabilir. Kırık dişliler değiştirilir. Kontrol aleti çalıştırılarak endüvi yavaş yavaş çevrilir.burçların. Daha sonra selenoid dağıtılır. -İkaz sargıları ekleri gevşemiştir.

-Marş dişlisi aşınmıştır. -Volan dişlisi aşınmıştır. . 4-Marş motoru bazen basıyor bazen basmıyor : -Kollektör fiberleri yüzeyine çıkmıştır. -Solenoid sargıları aşınmıştır.3-Marş motoru çalışıyor fakat motoru döndürmüyor : -Tek yönlü kavrama kolu bozuktur.