İçindekiler

:
Marş sistemi : a).Sistemin Görevi, b).Marş sistemi ana parçaları, Marş Motoru : a).Marş motorunun başlıca parçaları b).Marş motorlarının çalışma prensibi. c).Marş motoru çeşitleri. Marş Sisteminin Bakımı : Marş Sisteminde Arıza Tesbiti : Marş Sistemi Arızaları : Marş Motorunda Periyodik Bakım : Marş Motorlarında Periyodik Sökme : Marş Motorunun Sökülüp Takılması : Marş Motoru Arızaları : Kaynaklar : 1. 4.Yıl Oto Motor Tamirciliği (Motor Yardımcı Sistemleri) Ankara Üniversitesi Yayınları İrfan ÖZLÜ 2. Motorlu Taşıt Tekniği MEB Yayınları Wilfried STAUDT 3. Termik Motorlar Ankara Üniversitesi Yayınları Prof.Dr.Ahmet SARAL 4. Oto Elektrik Sistemi Soma Çıraklık Eğitim Merkezi Yayını Bilal KARAKAYALI

MARŞ SİSTEMİ

:

Selenoid veya marş şalteri. ST : Selenoidli sistemlerde marş selenoidine.MARŞ SİSTEMİ ANA PARÇALARI : 1. ACC (15) : Kontaktan akım alan alıcılar. B). sürme endüvili tipi motorlarda manyetik marş şalterleri tercih edilir. Boşaltıcı tip marş motorlarında mekanik marş şalteri veya selenoid. MARŞ MOTORU : . (Akü). İlk imal edilen araçlarda bu devir krank milinin ön tarafına takılan bir kol ile veya motorun dış kısmında bulunan kasnak yardımıyla sağlanmakta idi. İster benzinli olsun. BAT (30) : Akım giriş ucu. dizel araçlarda 100-150 dev/dakika civarında döndürülmeleri gerekmektedir. -Marş sistemlerinde kontak anahtarından sonra manyetik şalter veya marş motoru. 3. Otomobil motorlarında kullanılan kontak anahtarları bazı farklılıklar göstermekle birlikte genellikle üzerlerinde şu uçlar bulunur. IGN : Bobin ve gösterge ucu. elektrik enerjisini hareket enerjisine çevirerek motora ilk hareketini vermektedir. benzinli araçlarda 80-100 dev/dakika. Marş Motoru. Daha sonra elektrik motorları kullanılmaya başlanmıştır. dayer. Batarya. bendiks. 2.A). Marş Sistemi Devre Şeması -Batarya (akü) marş motoruna mümkün olduğu kadar kısa ve kalın kablo ile birleştirilmelidir. kullanılan motorun cinsine göre yer alır.ister dizel olsun bütün otomobil motorlarının ilk harekete geçebilmeleri için harici bir kuvvetle. Marş anahtarı. Marş motoru veya starter motoru adını verdiğimiz bu motor. Motorsiklet motoru gibi küçük motorlarda ise pedalla ilk hareket veriliyordu. 4.SİSTEMİN GÖREVİ : İçten yanmalı motorlarda ilk hareketi vermektir.

Sargıların birer ucu akım giriş ucuna lehimlenir. marş motoru gövdesi içine yerleştirilmiştir. sargı. Üzerinde kömürlerin çalıştığı parçadır. Kullanılan kalın tel ile ikaz sargılarının iç direnci düşük tutulmuş ve marş motorunun gücü de istenilen seviyeye çıkartılmıştır.Gövde ve Kapaklar : Gövde kalın demir saçtan kıvrılıp. Diğer ucunda da sargılar ve kollektör bulunur. Daha sonra bunların üzeri bantlanarak yalıtılır. Endüvi mili ön ve arka kapaklar üzerinde burçlarla yataklanır. ek yeri kaynakla birleştirilir. Bunun için de endüvi sargıları lama şeklindeki çok düşük dirençli kalın bakır tellerden yapılmıştır.Görevi : Motorun ilk çalışmasında. endüvi milinin . Kollektör. 3. İç yüzeyine ikaz sargıları ve pabuçları takılır. ısı meydana getirmeden sargılardan geçmesi istenir. Endüvi sargıları. Üzerinden akım geçtiği sürece elektro-manyetik alan meydana getirirler.Endüvi : Endüvi. Ön kapak. kalın bakır telden yapılır ve yalıtılmış olarak kollektör dilimlerine lehimlenir. Boş olan pabuçlarda ise etki oluşarak mıknatıslanma meydana gelir. aküden aldığı elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirerek volanın dönmesini sağlar. Demir nüvelerin (pabuçların) üzerine ikaz sargıları (manyetik alan bobini) sarılmıştır. Yüksüz olarak uzun süre çalıştırılamazlar.İkaz sargıları ve Pabuçları : İkaz sargıları. Böylece fırçalar iyi temas etmediği zaman meydana gelebilecek arklar bunun sayesinde kollektörün yanmasını önler. Yapı bakımından şarj dinamolarına benzetilen marş motorları seri motorlardır. ikaz sargıları arasında elektro manyetik alan meydana getirerek dönme hareketini sağlar. Milin frezeli ucuna kavrama tertibatı takılır. Yalıtılmış fırçalar kalın bir iletkenle birbirine bağlanarak ikaz sargıları çıkışındaki gerilim dengelenir. Marş motorlarında maximum gücü verecek akımın. İkaz sargıları bazılarında sadece 2’ si üzerinden geçer. Demir nüveler marş motoru gövdesine vidalanarak bağlanır. Diğer uçları ise yalıtılmış fırçalara bağlanarak ikaz sargılarından gelen akımın seri olarak endüvi sargılarından da geçmesi sağlanır. Aksi halde hızları sürekli olarak artıp ambele olurlar. aralarında fiber bulunan bakır dilimlerinden oluşur ve mil üzerinde sıkı geçme olarak takılır. Endüvi. 2). Marş motorunun başlıca parçaları : 1).kollektör ve milden meydana gelir. İkaz sargıları karşılıklı olarak sarılarak (N) ve (S) kutuplar yaratılır. Marş motorlarında genellikle 4 pabuç bulunur. Bunlardan 2’ si yalıtılmış 2’ side şasi fırçasıdır. Sargısı olsun veya olmasın 4 pabuçlu marş motorlarında 4 fırça (kömür) vardır.

Marş Şalteri ve Kavrama Tertibatı : Marş şalteri. en kısa yoldan marş motoruna ulaşmasını sağlar. Marş dişlisi ile volan dişlisinin kavraşmasını kolaylaştırır. 4. Tek yönlü kavrama. Motor çalıştıktan sonra marş dişlisinin.Arka kapak. volan dişlisinden kolaylıkla ayrılmasını sağlar. Marş motorunun çalışması için gerekli akımın . endüvinin dönme hareketini üzerinde bulunan marş dişlisi yardımıyla volana iletir. marş dişlisinin volanı motor dönüş yönünde dönmesini sağlar. benzinli motorların hemen hemen hepsinde kontak anahtarı üstündedir. Bundan amaç. Ters yönde ise boşa dönerek hareketin marş motoruna geçişini önler. endüviyi yataklamanın yanı sıra kömür yuvalarını ve yaylarını taşır. motor çalıştıktan sonra endüvinin yüksek devirle dönmesini önlemek ve volan dişlisi ile marş dişlisinin kolaylıkla birbirinden ayrılmasını sağlamaktır. Selenoid ve manyetik tip olmak üzere iki çeşittir. Dizel motorlu araçlarda ise ayrı bir .yataklanmasını ve marş motorunun motora bağlanmasını sağlar. Marş Düğmesi (Marş Butonu) : Marş düğmesi. Kavrama tertibatı.

Bunun nedeni. akım uygulandığında dönmeye başlayacaktır. iletkenden geçen akımın manyetik kuvvet çizgisi birbiriyle çakışır. endüvinin 1800’ lik dönüşünden sonra sargıdan geçen akım yönü değişir. Bunun sonucu olarak tel çerçeve saat ibresi yönünde döner. Doğru zamanlamayla bir kollektör kullanarak akımın geçiş yönünün alternatif olarak değiştirilmesi endüvinin devamlı olarak aynı yönde dönmesini sağlayacaktır. akımın çerçevenin her iki tarafından farklı yönlerde geçmesidir. Manyetik alanı uzatılan bir lastik gibi düşünebiliriz. MARŞ MOTORLARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ : Eğer bir iletken. daimi bir mıknatısın (N) ve (S) kutupları arasına yerleştirilirse. MARŞ MOTORU ÇEŞİTLERİ : . diğer tarafta ise (yönlerin aynı olması sebebiyle) sıkışarak kuvvetlenmiş bir manyetik alan grubu meydana gelir. Buda endüviyi döndürür. Bir daimi mıknatısın kutupları arasına yerleştirilen bir tel çerçeve. Kontak anahtarı üzerinde St veya 50 numaralı uç.Bu döner sistem endüvidir. orta eksenden yataklanmış (U) şeklinde tel kullanmak gerekir. Böylece mıknatıs ile telin manyetik kuvvet çizgilerinin kesişmesiyle. Manyetik alan lastiği düz bir hatta çekmeye çalışan kuvvettir. serbest duran iletkenden akım geçirilecek olursa iletken hareket eder.düğme olarak yer alır. Bu iletkenin bir tarafında (zıt yön sebebiyle) açılarak zayıflamış olan manyetik alan. selenoid bağlantı ucudur. Marş motorunun çalışma prensibi “Sabit bir manyetik alan içinde. Batarya akımı endüvi sargılarında ok yönünde dolaşır.” diye ifade edilebilir. Eğer iletkenlerdeki bu olayı marş motoruna uyacak şekilde düzenlemek istersek. Aynı zamanda iletkene her durumda akım verebilmek için uçlarına kollektör ve sabit fırça tertibatı eklenir. İletkenlerin etrafındaki manyetik alanlar. (N) ve (S) kutupları arasındaki manyetik hatların geçiş yolunu bozar ve iletkenlerin birer kenarlarında toplanmasına neden olur.eşit ve zıt kuvvetler doğar.

Marş motoru dönmeye devam ettiği sürece marş dişlisi volan üzerinden motoru çevirir. kullanılan şalterler ve hareket şekillerine göre isimlendirilen marş motorları çeşitleri şunlardır.Kavrama tertibatları. . Marş motorunun üzerinde selenoid dediğimiz bir şalter vardır. Selenoidlerin içerisinde bir demir nüve vardır ve bu nüveye sürücü kol bağlanır. 2. Dişli üzerindeki dengeyi bozacak şekilde ağırlık bulunur. Kavramalı bendikste tipinde ise marş dişlisine kavrama tertibatı eklenmiştir. Nüvenin etrafında ise tel kesitleri farklı olan çekici ve tutucu sargılar vardır. Bendiks marş motorlarında marş dişlisi endüvi mili üzerinde rahatlıkla hareket eden kayıcı manşon üzerindedir. 2. Marş yapıldığında.Adi boşaltıcı tip marş motorları. Kavraşma atalet prensibine göre gerçekleşir.Selenoidli. a). Tertibatta bulunan bendiks yayı ilk kavraşma esnasında doğan darbeyi üzerine alarak kavraşmanın daha sarsıntısız olmasını sağlar. Ters bendikste kavraşma dıştan içe doğru gerçekleşir.Selenoidli boşaltıcı marş motorları. batarya akımı her iki sargıdan geçer.Kavramalı bendiks tip marş motorları. 3. Günümüz araçlarında en çok kullanılan marş motorudur. Tel kesitleri ince olan tutucu sargı az. Sargıların ikisi birlikte akım alırlar. tel kesiti kalın olan çekici sargı fazla manyetik alan .Röle selenoidli marş motorları. Boşaltıcı Tip Marş Motorları : 1.Bendiks Tip Marş Motorları : 1. 3. Düz bendiks tipine marş dişlisi dışa doğru açılarak kavraşır.Düz bendiks tip marş motorları. Marş motoru dönmeye başladığı anda marş dişlisi ileriye doğru kayarak volan dişlisi ile kavraşır. b). Sargılardan kalın kesitli olanına çekici sargı denir ve selenoidin marş motoru terminaline bağlanarak marş motorundan devresini tamamlar.Ters bendiks tip marş motorları. İnce sargı ise tutucu sargıdır ve selenoid gövdesinden şasi yaparak devresini tamamlar.

Kontak anahtarı bırakıldığında çekici ve tutucu bobinler birbirine zıt manyetik alanlar meydana getireceği için yay nüveyi geri çeker ve kontakları açar. Batarya akımı marş motoruna giderek motoru çalıştırır. Kontak . Röleli tipte ise selenoide emniyet açısından bir röle ilave edilmiştir. diğer taraftan selenoid köprüsünü iterek kontakları birleştirir. Tutucu bobin ise sadece nüveyi bu durumda tutmaya yarar. otobüs gibi büyük araçlarda kullanılan Dayer tipi marş motorlarında marş dişlisinin volana çarpması engellenmiştir. Çekici sargı nüveyi çektiği anda bir taraftan sürücü kol yardımıyla marş dişlisini kavraştırır.Dayer Tipi Marş Motorları Kamyon. Röle marş motorunun kolay çalıştırılabilmesini ve emniyetli çalışmasını sağlar. c).meydana getirir.

çekici sargı ve ikaz sargısı olmak üzere üç çeşit sargı vardır. Marş devresindeki akım kesildiğinde geri getirme yayı endüviyi tekrar eski yerine getirir. Gövdede tutucu sargı. Sürme endüvili marş motorları yapı itibariyle diğer marş motorlarından biraz farklıdır. Endüvi ileri doğru giderek marş dişlisini volanla kavraştırır. d). Motor çalışmaya başladıktan sonra volan marş dişlisini hızla geriye doğru iterek tahdit kanalına oturtur. Motor çalışmaya başladığında marş dişlisini geri doğru iter. Sargılarda oluşan manyetik alan endüvinin komple ileri doğru hareket etmesine neden olur. Büyük araçlarda kullanılan sürme endüvili marş motorlarında akım önce çekici ve tutucu sargılara gelir. Kavraşma gerçekleştikten sonra kontaklar birleşerek marş motoru sargılarına akım gider.Sürme Endüvili Marş Motorları.anahtarından akım selenoide geldiğinde göbek kontakları birleştirmeden çatal aracılığıyla önce marş dişlisini volanla kavraştırır. Kavraşma gerçekleştiği anda kollektördeki şalteri serbest bırakarak ikaz sargılarına akım verir. MARŞ SİSTEMİNİN BAKIMI : .

Marş motoru arızalıdır.dilimlerin arasındaki boşluk ve izolasyonu sağlayan mikaların durumu gözden geçirilir.Marş motoru kablo bağlantıları gevşek.sıkılır. Aşınmış fırça söz konusu ise marş motoru sökülerek fırçalar değiştirilmelidir. kirli özelliğini kaybetmiş veya yerinden çıkmıştır. Marş motorunun üzerindeki toz kapağı çıkartılarak fırçaların durumu ve yaylar kontrol edilir.  Marş motoru tesbit civataları sıkılır. Bataryadaki (akü’de) elektrolit yoğunluğu. Marş motorlarında her 10 000 km. c). 45 000 km. Lambalarda hiç değişiklik yoksa sistemde direnç vardır.temizlenir. MARŞ MOTORLARINDA PERİYODİK BAKIM : Marş motorlarında periyodik bakım daha uzun ömürlü ve istenmeyen arızalara meydan vermemek için gereklidir. çalışmıyorsa marş motoru da arızalı veya akım gelmiyordur. Arıza tespiti farlarla yapılır. Lambalarda sönme fazla olmuyor ise sistem normaldir. Yağdanlıkla kapaktaki yatak yağlanarak motor yerine monte edilip marş sisteminde gerilim düşmesi kontrol edilir. b). Büyük bakımda Marş motoru tamamen sökülerek revizyondan geçirilir. Lambalar anormal derecede ışık şiddetini kaybediyorsa batarya şarjsız demektir. bağlantılar ve kablolar kontrol edilir. Marş motorundan küçük bir tık sesi geliyor ama marş motoru çalışmıyorsa kontaklar kısa devre yapılır. Akü arızalı veya şarjsızdır. MARŞ SİSTEMİNDE ARIZA TESBİTİ : Marşa basıldığında hiç ses gelmiyorsa bağlantılar kontrol edilir. Kollektör yüzeyi.  Marş kömürleri ve kollektör yüzeyi kontrol edilir.de küçük bakıma. Marş motoru yavaş dönüyorsa farlar yakılarak marşa basılır. Küçük bakımda :  Kablo bağlantıları gözden geçirilir. d).Marş düğmesi (kontak anahtarı) veya solenoid arızalıdır. MARŞ MOTORLARINDA PERİYODİK SÖKME: .de büyük bakıma alınır. Daha sonra ağzı yumuşak bir mengeneye bağlanan marş motoru boşta iki-üç defa çalıştırılarak motorun çalışması kontrol edilir. Marş motoru basınçlı hava ile temizlenir. Kısa devre yapıldığında marş motoru çalışıyorsa selenoid. Marşa basıldığında motor hiç dönmüyor veya çok döndürüyor ise muhtemel sebepler şunlardır. Marş devrinin belirtilen devirden düşük olması motorun zor çalışmasına veya hiç çalışmamasına neden olur. a).de bir periyodik bakım aşağıdaki şekilde yapılmalıdır. marş süresince dakikada 100 ila 120 devirle dönmelidir. Gerekli kontroller yapıldıktan sonra farlar yanık vaziyette iken marşa basılır.Marş sistemi 15 000 km. MARŞ SİSTEMİ ARIZALARI : Motor.

endüktör sargıları ve şalterlerde şasi kontrolü. İkaz sargılarını selenoide bağlayan kablolar sökülüp gövde çıkartılır. . Marş motorları gerekli tamir ve bakım işleminden sonra sökme sırasında tam tersi işlem yapılarak tekrar toplanır. Parçalar gaz yağı veya benzinle yıkanabilir.Marş motorları arıza sözkonusu olmasa dahi 45 000 km ile 50 000 km arasında komple sökülerek temizlenmesi gereken yerler temizlenir. devre sağlamlık kontrolü. 2-Marş motoru az akım çekiyor: -Kömürler aşınmıştır. Daha sonra selenoid dağıtılır. kömür baskı yayları basıncını kaybetmiş veya kırılmıştır. aşağıda olmalıdır) -Endüvi sargıları kopmuş veya kollektör üzerinden lehimi atmıştır. Sargıların tek tek çektikleri akım ölçülerek direnç kontrolü yapılır.burçların. Daha sonra parçalar üzerinde fiziki ve elektriki kontrol yapılmalıdır. Marş dişlisinin dişleri ve hareketi kontrol edilir.Endüvi. Kısa devre kontrolünde endüvi. Kapak çıkarıldıktan sonra fırçalar yaylardan kurtarılıp pozitif fırçalar taşıyıcıdan ayırt edildikten sonra tabla dışarı alınır. Fiziki Kontroller : Kapakların. Endüvi ve lehimler kontrol edilerek kollektör gerekiyorsa tornalanıp. -İkaz sargıları ekleri gevşemiştir. Endüvi sargılarında devre kontrolü kollektör dilimleri tam karşılayacak şekilde bataryaya bağlanan seri lamba ile kontrol edilir. Değişmesi gereken parçalar değiştirilir. Kontrol aleti çalıştırılarak endüvi yavaş yavaş çevrilir. Daha sonra çatal kavrama tertibatından ayrılarak kavrama ile birlikte endüvi çıkartılır. Kırık dişliler değiştirilir.fırçaların ve yayların durumuna bakılır. Endüvi çıkartıldıktan sonra marş dişlisi endüviden çıkartılır. -Marş şalteri kontakları düzgün basmıyor veya yanmıştır. -İkaz sargılarında veya endüvi sargılarında kısa devre veya şasi vardır. endüvi kontrol aletine yerleştirilip üst kısmına saç lama konulur. Toz kapağı ve tespit vidaları mil üzerindeki segman çıkartılır. MARŞ MOTORU ARIZALARI : 1-Marş motoru fazla akım çekiyor : -Endüvi mili burçları aşınmıştır. dilimlerin araları yaklaşık olarak yarım mm boşaltılır. bozulmuş veya fiberler yüzeye çıkmıştır. Şeridin çıkardığı ses değiştiğin de lambanın tam karşısındaki sargılarda kısa devre olduğu sonucuna varılır. endüktör sargıları ve hız kavramaları izolasyonu zayıflatacak gres giderici solvent veya başka metodlarla temizlenmemelidir. (Kollektör dilimleri arasımdaki fiberler yüzeyden 0.5 mm. Elektiriki Kontroller : Endüvi. Aşınmış fırçalar ve sertliği azalmış yaylar değiştirilir. kısa devre ve direnç kontrolü yapılır. Bu kontroller endüktör sargıları içinde tekrarlanır. Şasi kontrolünde seri lambanın bir ucu kollektöre diğer ucu ise gövdeye değdirilir. MARŞ MOTORUNUN SÖKÜLÜP TAKILMASI : Marş motoru ağzı yumuşak bir mengeneye bağlanır. -Kollektör yüzeyi kirlenmi. Devre kontrolünde seri lamba yanarken şasi kontrolünde lamba yanmamalıdır.

-Marş dişlisi aşınmıştır. -Solenoid sargıları aşınmıştır. -Volan dişlisi aşınmıştır.3-Marş motoru çalışıyor fakat motoru döndürmüyor : -Tek yönlü kavrama kolu bozuktur. 4-Marş motoru bazen basıyor bazen basmıyor : -Kollektör fiberleri yüzeyine çıkmıştır. .