You are on page 1of 233

1

BİZİMKİLER
Anadolu Merkezli Dünya Tarihi

6. KİTAP

M.S. 500- M.S. 700

Müslümanlık

Yazarlar

Arda Kısakürek

2
BİZİMKİLER............................................................................................................................. 2
6. KİTAP .................................................................................................................................... 2
Marovenj ................................................................................................................................ 5
İustinus ................................................................................................................................... 8
Volkanik Kış ........................................................................................................................ 10
Justinyen............................................................................................................................... 11
Roma tekrar Batıyı istiyor .................................................................................................... 17
Doğu Roma’da Sosyal gelişmeler ........................................................................................ 19
Roma Sasani Savaşları ......................................................................................................... 21
Doğu Batı Çıkar Farklılaşması ............................................................................................. 26
Roma Kenti Boşalıyor.......................................................................................................... 27
Bedeviler .............................................................................................................................. 30
Hıristiyanlık Arabistan’da .................................................................................................... 33
Mürüvvet .............................................................................................................................. 35
Mekke................................................................................................................................... 36
Göktürkler ............................................................................................................................ 39
Mu-Kan (Mogan) Kağan...................................................................................................... 41
İpek Ticareti ......................................................................................................................... 45
Batı Göktürk elçileri Doğu Roma’da ................................................................................... 50
Avarlar Macaristan’da.......................................................................................................... 52
Şehin Şah.............................................................................................................................. 53
Hazar .................................................................................................................................... 57
Sui Hanedanı ........................................................................................................................ 59
Avarlar techizatlanıyor......................................................................................................... 63
Çin’e Bağımlılık................................................................................................................... 64
Paralı Ordunun parası kesilemez.......................................................................................... 69
Doğu ve Batı Avrupa............................................................................................................ 71
Protokol ................................................................................................................................ 75
Herakleios............................................................................................................................. 79
Dağılan Avrupa’nın ilacı...................................................................................................... 82
Papa ...................................................................................................................................... 84
Avrupa’da Değişim Başlıyor................................................................................................ 88
Kaynaşma ............................................................................................................................. 91
Benedictus ............................................................................................................................ 94
Şeytanla işbirliği................................................................................................................... 96
Türklerin adetleri.................................................................................................................. 98
Türklerin yazısı .................................................................................................................... 99
Gökte bir Güneş ................................................................................................................. 101
T’ang Hanedanı .................................................................................................................. 103
Doğu Roma’nın karşı saldırısı............................................................................................ 104
Muhammed Peygamber...................................................................................................... 107
Kuran.................................................................................................................................. 109
İlk Müslümanlar ................................................................................................................. 112
Kureyş’in Tepkisi............................................................................................................... 114
Mekke’den Kaçış................................................................................................................ 117
Hicret.................................................................................................................................. 120
Bedr .................................................................................................................................... 123
Yahudilerle Anlaşmazlık.................................................................................................... 124
Uhud ve Hendek Savaşları ................................................................................................. 125
Hayber ve sonrası ............................................................................................................... 126

3
Constantinopolis alınamaz ................................................................................................. 128
Türüklerde kargaşa ve dağılma .......................................................................................... 130
Veda ................................................................................................................................... 132
Peygamberin ölümü ve gömülmesi .................................................................................... 137
İslam dini hakkında kısa notlar .......................................................................................... 139
Peygamber’den hemen sonra ............................................................................................. 143
İlk Halife Seçimi ................................................................................................................ 144
Ebubekir Dönemi ............................................................................................................... 147
Halife Ömer........................................................................................................................ 150
Hindistan ............................................................................................................................ 151
Kudüs Müslümanların ........................................................................................................ 153
Doğu Roma’nın Dönüm Noktası........................................................................................ 155
Galya’da Feodalitenin Temelleri........................................................................................ 157
İran Müslümanların ............................................................................................................ 159
Zengin Arap........................................................................................................................ 163
Halife Osman...................................................................................................................... 166
Osman’ın ölümü................................................................................................................. 170
Batı Türkmenistan .............................................................................................................. 172
İslam Ordusu Horasan’da................................................................................................... 178
Çin Ordusunda Türkler....................................................................................................... 182
Halife Ali............................................................................................................................ 187
Ali’nin ölümü ve ayrışma................................................................................................... 191
Emeviler ............................................................................................................................. 194
Doğu Roma İmparatoru Sirakuza’da.................................................................................. 197
İngiliz Kilisesi .................................................................................................................... 199
Kadere Hükmetmek............................................................................................................ 200
Şeriat................................................................................................................................... 203
Bulgarlar............................................................................................................................. 204
Monofisitler tekrar mahkum ediliyor ................................................................................. 207
Kültürün Kaybı................................................................................................................... 209
Kerbela ............................................................................................................................... 211
Emevilerin Kabesi Çıkarlarıdır .......................................................................................... 213
Türk budunun canlanışı...................................................................................................... 215
İlk Resmi Kuran Yakılıyor................................................................................................. 216
Kabe Bombalanıyor............................................................................................................ 218
Franklar Toparlanıyor ........................................................................................................ 221
Banker Mabetler................................................................................................................. 222
Mavali................................................................................................................................. 224
Müslüman olmak Yasak..................................................................................................... 228
6. Kitap, Faydalanılan eser ve kaynaklar ........................................................................... 231

4
Marovenj

Anastasius

Doğu Roma İmparatorluğunda Zenon ölmüştü. Zenon'un ölümünden sonra, karısı Ariadne,
saray muhafız komutanı Anastasius ile evlendi. Anastasius İmparator oldu (491 – 518).
Anastasios, maliye bakanlığında yöneticilik, İmparator Zenon’un kişisel koruyuculuğu gibi
görevlerde bulunmuştu. Maliyedeki görevi sırasında İmparatorluğun para sistemini
yetkinleştirmiş, hazineyi genişletmiş, iç ve dış işlerde yetenekli bir yönetici olarak ün
yapmıştır. Zenon’un ölümü üzerine, karısı Ariadne tarafından imparator seçildiğinde 61
yaşındaydı. Ariadne’yle evlenen Anastasios yönetime geçer geçmez memurlukların satışı
uygulamasını kaldırdı, vergilendirmeyi düzeltti ve muhbirlerin öldürülmesine son verdi.
Orduyu desteklemek için, ticarete konu olan mallar üzerindeki bir vergiyi toprak üzerindeki
bir vergiye dönüştürdü. Bu yeni uygulama zaten zaman zaman ayaklanan çiftçilere ağır bir
yük daha getirmiş oldu. Anastasios, Zenon’un dik başlı ve güçlü yurttaşları İsaurialıları
Konstantinopolis’ten (İstanbul) çıkartarak Trakya’ya yerleştirdi. Daha önce anlatıldığı gibi,
devlet ve kent içine yerleştirilmiş olan İsaurialılar, başkentte büyük bir huzursuzluk kaynağı
idiler. Anastasius, İsaurialıları tüm görevlerinden uzaklaştırıp mallarına el koydu.

Dış ilişkilerinde, İtalya’da Theodoric’in Ostrogot yönetimini tanıdı (497), ama iki hükümdar
kısa süre sonra karşı karşıya geldiler. Anastasios İtalya kıyılarını yağmalamak üzere bir
donanma gönderdi (508).

Bu sırada, Batı Avrupa’da yeni bir siyasi oluşum, Galya’da, göçebeler tarafından
gerçekleştiriliyordu. Daha önce anlatıldığı gibi, Batı Avrupa, Latin kimliğini değiştirmiş ve
antik uygarlıktan soyutlanmıştı. V. yüzyılın ortalarından itibaren, Galya’da “ İle-de-France “
adlı küçük bir devlet oluşmuştu. “ İle-de-France “ Roma imparatorluğunun Galya’daki son
kalıntısı idi. Bu ufak devletin etrafında Franklar, bu devlete bağımlı olarak yaşıyorlardı. 470
yılları çivarında, Franklar arasında, Tournai kralı Childeric İle-de-France’ın Romalı şeflerini

5
saf dışı ederek, onların yerine geçti. Tournai şimdiki Fransa Belçika sınırı olan bölgeydi.
Childeric, pek çok Frank kabilesi içinde Salien denilen Frankların kralıydı. Salienlerin
kendilerine mahsus miras ve ceza hukukunu kapsayan kanunları vardı. Bunlar IV: yüzyıldan
beri sözlü olarak biliniyor ve uygulanıyordu.

Childeric Oğlu Clovis, Romalı büyük


toprak sahibi senatoryaller ile
mücadelesine devam etti ve sonunda
hepsini yenerek, hazinelerini, eline
geçirdi (M.S. 486). Clovis, çeşitli
Frank kabilelerinin beylerini de
ortadan kaldırarak, kendi hükmü
altında bir birlik kurdu. Doğuda
Almanların üzerine yürüdü, onları da
yenerek, Meuse ve Loire nehirleri
arasındaki topraklara hâkim oldu.

Clovis, V ci yüzyılın sonuna doğru,


Vizigotları Tours kentinden kovdu.
Burada Aziz Martin’in mucizeleri ona
anlatıldı, Clovis de bu mucizelere
hayran kalıp, Hıristiyanlığı Katolik
olarak kabul etti. Clovis, tüm Batı’nın
tek Katolik devlet başkanıydı. Batı’nın
piskoposları, onu hemen etrafı
Hıristiyanlaştırma konusunda göreve
çağırdılar. O da, hemen Arius’cu
Vizigotların üzerine yürüdü. M.S. 507
yılında, Vouille’de Vizigotları yendi,
kral Alaric’i öldürdü, Vizigotların
Pireneler’in ötesine sürdü. Doğu
Roma imparatoru Anastasius, Clovis’i
konsül ilan edip, konsüllük
Clovis, XIX yy temsili resim
alametlerini ona yolladı. Doğu Roma,
Batıyı hala kendi parçası sayıyordu.

Clovis, Paris’e yerleşti. Frank kilisesinin, Orleans’daki ilk toplantısına başkanlık etti. 511
yılında öldü. Clovis zamanında Salique kanunları denen ve az önce bahsedilen kanunlar
Marovenj kralları zamanında uygulandı ve yazıya geçirildi. Salique kanunları, bundan 9 -10
asır sonra Fransa tahtına çıkışın kurallarını belirlemek için kullanılacak ve Fransa ile İngiltere
arasında yapılacak olan 100 Yıl Savaşlarının nedenlerinden biri olacaktır.

511 yılından başlayarak, Clovis’in kurduğu devlet dörde bölündü ve her parçasını Clovis’in
oğullarından biri aldı. Bunlar “ Marovenj “ krallarıydı. Marovenj kralları, kendilerini göçebe
toplumun kabile şeflerinden farklı görmüyorlardı. Her şeyden önce birer savaş şefiydiler.
Halklarını savaşta yönetmekle ve adli sistemi çalıştırarak iç huzuru sağlamakla
yükümlüydüler. Silahla ele geçirdikleri tüm Galya’nın sahibiydiler. Romalı veya Germen
olduğuna bakmaksızın, özgür tüm erkekleri, askerlik görevi yapmak ve adli duruşmalarda
bulunmak yükümlülüğüne tabii tuttular.

6
Zaten göçebe krallar dönemi Avrupasında, veraset yolu ile savaş şefi olan kral,
silahlanabilecek durumda olan bütün hür erkeklere, savaşa gitmek için buluşma yeri olarak
tespit edilen yere silahlı olarak gelmelerini emrediyordu. Gelmeyenler çok büyük para
cezasına çarptırılıyorlardı. Kralın yanında savaşçılardan meydana gelmiş ufak bir maiyet de
oluyordu. Kral maiyetine maaş öderdi. Kralın hazinesi değerli madenlerden oluşmuştu. Eski
Roma İmparatorluğu içinde bulunan şeflik-krallıklarda hâkim olunan toprak eskiden
İmparatorluğun vergi aldığı topraktı. Bu nedenle yeni göçebe kökenli krallar da bu vergiyi
almaya çalıştılar. Kentlere de eski bir Roma unvanı taşıyan, kralın yetkilerini kullanan bir
askeri komutan yolladılar.

Kazak Bozkırında, daha önce bahsettiğimiz Onogurlar, Sabar adlı Türk boylarını göçmek
zorunda bırakmıştı. Sabarlar baskı altındaydılar. 503 yılında, Kafkasya’nın kuzeyindeki
bozkıra geldiler. Burada siyasi bir birlik oluşturup, Doğu Anadolu ve Kafkasya’nın
egemenliği için Doğu Roma ve Sasaniler ile mücadeleye başladılar. Kafkasya üzerinden
gelecek, göçebe akınlarını hem Sasaniler ve hem de Doğu Roma durdurmak istiyordu.
Sasaniler, Daryal ve Derbent geçitlerini tahkim ettiler.

Bu arada Makedonya’ya ve Trakya'ya Bulgar ve Slav akınları başlamıştı. Balkanlar talan ve


yağmadan hiç kurtulamıyordu. Ancak, göçebeler yerleşik düzene geçene kadar kurtuluşu da
olmayacaktı. Akınlar, Constantinopolis'i de tehdit ediyordu. Anastasius, akınları başşehirden
uzakta tutabilmek için, Constantinopolis'den 40 km batıda Marmara denizinden Karadeniz’e
kadar uzanan bir sur yaptırdı. Ancak istenen sonuç elde edilemedi, sur akınları durduramadı.

Sasani kralı, Kafkasya geçitlerinde, Sabarlara karşı alınan önlemlerin masrafına Doğu
Roma'nın da katılması gerektiğini düşünüyordu. Roma, oralı olmadı. Sasaniler ortak
masraflara karşı Nizip kentini istediler. Roma buna razı olmadı. Sasaniler de, Anadolu içlerine
yağma akınları düzenlemeye başladılar. Perslerin saldırısını bahane eden Anastasios, 442’de
yapılmış olan antlaşmayı tanımayarak, doğu sınırını korumak için kaleler yaptırdı. Sasaniler,
Doğu Anadolu’da ilerleyip, Erzurum ve Diyarbakır'ı bir süre işgal ettiler. Sonunda Pers
kralına ödeme yapmayı kabul edince 505’te barış yeniden sağlandı.

Doğu Roma, Sabar Türklerinden yardım istedi. Sabarlar, Daryal geçidini geçerek, İran
ordusuna saldırdılar. Ancak, kısa bir süre sonra, Sabarlar ve Sasaniler anlaştılar. Sabar
akınları, Doğu Roma üzerine döndü. 515 ve 516 yıllarında, Sabarlar Ermenistan’ı talan ettiler.
Ankara, Kayseri ve Konya'ya kadar ilerleyip, bu bölgeleri de yağmaladılar.

7
İustinus

İustinus

Doğu Roma içindeki din kavgaları da şiddetli bir tarzda devam ediyordu. 431 yılında, Efes
konsili, Nasturiliği mahkûm etmiş, Nasurilik de, Sasani ülkesine sığınmıştı. 451 yılında,
Kadıköy Konsili de Monofizitliği mahkûm etmişti. Ama Monofizitlik, Doğu Anadolu, Suriye
ve Mısır’da gücünden hiçbir şey kaybetmemişti. Hatta daha da güçlenerek,
Constantinopolis’de hükümet çevrelerine kadar sokulmuştu. İmparatorlar Monofistlere karşı,
iç barışın sürebilmesi için ödünler vermişlerdi. Ancak bu ödünler tam başarılı olamamış ve bir
yandan da Roma kilisesi ile Constantinopolis kilisesinin arasına soğukluk getirmişti.

Başlangıçta Ortodoks inancı benimseyen Doğu Roma İmparatoru Anastasios, giderek İsa’nın
tanrısal tek bir doğası olduğunu savunan Monofizit öğretiye bağlandı. Bu durum,
Konstantinopolis’te ve Avrupa eyaletlerinde büyük kargaşaya yol açtıysa da, Mısır ve Suriye
ile barışı sağladı. Ama Trakya’da komutan Bitalianos’un ayaklanmasına neden oldu. İki kez
başkaldıran ve her ikisinde de isteklerinin yerine getirileceği güvencesini aldıktan sonra geri
çekilen Bitalianos, üçüncü kez saldırdığında bozguna uğratıldı (515).

Anastasius'un erkek çocuğu olmamıştı. Ölünce, İmparator olarak 70 yaşındaki muhafız


kuvvetleri komutanı İustinus (Justin, Justinus) seçildi (518 – 527). İustinus, Makedonyalı bir
köylüydü. Cahildi ancak çok ihtiraslı ve entrikacıydı. İustinus (Justin) yeğeni İustinianos'u
(Jüstinyen) başkente getirtip, ona iyi bir eğitim verdirdi. İustinianos Roma ve Hıristiyan
gelenek ve görenekleri ile yetiştirildi. Devlet yönetiminde çeşitli görevlerde çalışarak deneyim
sahibi oldu. Olgun, kültürlü ve metin bir kişiliği vardı. Zamanla devlet yönetiminde amcasının
en büyük yardımcısı oldu. Denilebilir ki, İustinus'un son zamanlarında, devletin yönetimi
fiilen İustinianos'un elindeydi. Amca, yeğen beraberce, Doğu Roma İmparatorluğunun o
sıradaki en büyük derdi olan Hıristiyanlar arasındaki çekişmeyi ele aldılar. Roma kilisesi ile
olan dini ayrılık sona erdirildi. Monofizism'e şiddetle karşı çıkıldı. Monofizitler izlendi,
pasifsize edildi.

8
İustinianos’un öğretmeni ve mürebbiyesi Agapetos, öğrencisi için, Hıristiyan kralların dini,
ahlaki ve siyasal ödevleri hakkında adlı bir eser yazmıştı. Bu eser çok sevilmiş, bir sürü dile
çevrilmiş ve yüz yıllarca okunmuştur.

M.S. 522 de Yunanistan’da meydana gelen büyük bir deprem, eski Yunanistan’dan artta
kalmış pek çok bina ve eseri yerle bir etti.

Doğu Roma İmparatoru İustinus 523’te Ariusçuluğa karşı bir ferman çıkardı. Ostrogotların
Ariusçu kralı Theoderich, Papa I. Johannes’i fermanın yumuşatılmasını sağlaması için
Constantinopolis’e gitmeye zorladı. İustinus daha sonra Ariusçulara bazı ödünler verdiyse de
bunlar Theoderich için yeterli olmadı.

Doğu’da Perslere karşı yürütülen mücadele İustinus’u Lazika’yı (bugün Kalkhis, Gürcistan)
elde tutmaya ve Mezopotamya ile Güney Suriye’de müttefikler bulmaya zorladı. Sasanilerin
Arabistan’a nüfuz etmesini engellemek amacıyla Etiyopya’yla iyi geçinmeye çalıştı. Kuzey
sınırında ise, Tuna’yı geçerek Balkan eyaletlerinde karışıklıklar çıkaran Slavları püskürtmeyi
başaramadı.

9
Volkanik Kış

M.S. 500 yıllarında, Yemen’de Himyaritler Hıristiyanlara zulmetmeye başladılar. Yahudi bir
Himyarit kralı Yemen’de Hıristiyanlara kök söktürüyordu. M.S. 525 tarihinde, Habeşler,
Hıristiyanları kurtarmak için, Yemen’i tekrar ele geçirerek, Himyarit krallığına son verdiler.

M.S. 535 – 536 yıllarında, atmosferdeki yoğun tozlanma nedeniyle, dünya ikliminde önemli
bir değişiklik oldu. Sıcaklık ciddi bir şekilde düştü ve hatta yazın kar bile yağdı. Yoğun
bulutlar nedeniyle, güneş ışığı günde ancak bir kaç saat görülebildi. Genelde, kuru bir iklime
sahip olunan yerlerde bile aşırı yağışlar nedeniyle seller oluştu. Ürünler tahrip oldu.

Atmosferdeki aşırı tozlanmanın, meteor yağmurları veya volkan patlaması nedeniyle oluşmuş
olabileceği düşünülmektedir. Endonezya’daki Krakatoa volkanının patladığı da
düşünülmektedir. Sonuçta Volkanik kış denilen olay yaşanmıştır.

Bu kışın yaşanmış olmasının pek çok olayı aktive ettiği de düşünülmektedir. Vebanın hızlı bir
şekilde yayılmasını, Orta Asya’dan Batıya doğru bir göçün başlamasını, Roma
imparatorluğunun gücünü kaybetmesini, Sasani devletinin zayıflamasını ve İslam dininin
yükselişini, Orta ve Güney Amerika’daki pek çok medeniyetin sonlanmasını bu olaya
bağlayanlar vardır.

535 yılı Volkanik Kışı ile başlayan büyük yağışlar ve seller nedeniyle, Yemen’deki devasa
toprak baraj çatlayarak, büyük hasar gördü. Kayıtlardan barajın son bakımın ve tamirinin 557
de yapıldığı anlaşılmıştır. M.S. 570 veya M.S. 575 de tepesinin çöktüğü ama tamir edilmediği
anlaşılmaktadır.

Bundan sonraki tek kayıt veya bilgi ise Kuran dadır. Kuran barajın yıkılmasını “ Saba ülkesini
cezalandırma” olarak tefsir etse de tabiî ki bu tefsir politik ama asılsız bir yaklaşımdır. Kuran
barajın tamamen tahrip olduğundan sulama sisteminin yok olduğu ve 50 000 kişinin göç
ettiğinden söz eder. Çölleşme ile beraber göç edenlerin Suriye taraflarına gittiği
söylenmektedir. Bu olay Kuran’ın 34 cü suresinin 16 cı ayetinde de anlatılmıştır.

Barajın yıkılması Kuran'da bahsedilen “ Arim seline “ yol açmış ve büyük tahribata neden
olmuştu. Sabalıların yüzlerce seneden beri işletmekte olduğu bağları, bahçeleri ve tarım
alanları tamamen yok olmuştur.

Sel felaketinin peşinden veba salgını geldi. Yıkılıp, iflas eden Yahudi ve Arap kabileleri
kuzeye, bazıları Arap yarımadasına göç ettiler.

10
Justinyen

İustinianos Theodora

527 yılında amca ölünce, İustinianos doğal bir şekilde ve hiç bir dirençle karşılaşmadan
İmparator oldu. 527–565 arasında hüküm süren Bizans imparatoru. Asıl adı Petrus Sabbatius
olan İustinianos, Yugoslavya’da bugünkü Niş (Naissus) kentinin güneyinde olduğu sanılan bir
köyde doğmuş, Latince konuşan bir İllyrialıydı. Latince İustinianos (Justinyanus) adını,
amcası İustinos’tan dolayı almıştı. İmparator tarafından yasal olarak evlat edinildi ve önemli
görevlere getirildi. 525’te “ Caesar ” unvanını aldı, 527’de “ Augustus ” unvanıyla ortak
imparator yapıldı. İustinianos’un üzerinde oldukça etkili olan karısı Theodora da “ Augusta ”
olarak taç giydi

İustinianos'un (Justinianus, Justinyanus) 527 ile 565 yılları arasında 38 yıl süren saltanatı
Doğu Roma İmparatorluğunun parlak dönemidir. Karısı Theodora, 548 yılında ölene kadar
İustinianos'un en büyük yardımcısı olmuştur. Theodora, Constantinopolis hipodromunda
görevli bir ayı bakıcısının kızıydı. Genç yaşta tiyatro oyuncusu olarak çalışmaya başlayan ve
evlilik dışı ilişkilerinden en az bir çocuğu olduğu söylenen Theodora, İustinianos ile tanıştığı
sırada Monofizit öğretiyi benimsemişti. Theodora’nın güzelliğinden ve zekâsından etkilenen
İustinianos, onu patriciliğe yükselterek birlikte yaşamaya başladı ve 525’te de evlendi

İustinianos, eski, parlak Roma İmparatorluğunu yeniden kurma ideali ile doluydu ve bunu
hedef yapmış, görev saymıştı. Batı Roma toprakları içinde kalan yerlerde, Afrika’da,
İtalya’da, İberya’da, Galya’da, daha önce bahsedildiği gibi, Ariuscu göçebe krallara karşı,
Katolikler, Doğu Roma’nın yanındaydılar. Doğu Roma’nın bu toprakları ele geçirip, kâfirleri
temizlemesini istiyorlardı. Yani, siyasi konjonktür İustinianos’dan yanaydı. Tabii, temelde,
İustinianos’u büyük Roma İmparatorluğunu tekrar kurma fikrine götüren neden, mali

11
nedenlerdi. Göçebelerle yapılan savaşların inanılmaz masraflarına dayanabilmek için gelir
kaynaklarını arttırmak gerekiyordu.

İustinianos, kendini Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi ve kilisenin başı veya kilisenin efendisi
olarak görüyordu. Doğu Roma İmparatoru aynı zamanda en yüksek rütbeli ordu komutanı, en
yüksek yargıç ve tek yasa koyucuydu. Konstantinopolis’teki (Constantinopolis) Ortodoks
Kilisesi’nin patriğini de imparator atardı. Başkent Constantinopolis’te, Roma Senatosu örnek
alınarak oluşturulmuş bir senato vardı. Bu senato imparatora yönetim işlerinde danışmanlık
yapardı. Bazı yasalar yürürlüğe girmeden önce senatoda okunurdu. Senato da yasa tasarıları
hazırlayarak imparatora sunabilirdi.

M.S. 529 tarihinde Yeni


Platoncuların son
sığınaklarından ve düşünce
tarihinin en büyük
mabetlerinden biri olan Atina
Okulu, Justinianus’un emri ile
kapattırıldı. Hıristiyanlığın,
kendinden farklı görüşlere
toleransı yoktu. İustinianos, II.
Thedosius zamanında açılmış
Ayasofya
olan İstanbul Üniversitesinde
Hıristiyan olmayan hocaların
ders vermesini yasakladı. Hukuka verdiği önem nedeniyle de, Üniversite öğrenimini 5 yıla
çıkarttı. Üniversite öğrenimi İustinianos’tan sonra zayıflamaya başlamıştır.

Constantinopolis’in tepesinden, her şeye


hâkim olarak şehre bakan Ayasofya’yı,
iki mimar, Miletli İsidoros ile Tralesli
Anthemius yapmıştır. Bu iki mimarın
cesaret ve ustalığı inanılmazdır. Dıştan,
sade ve hiçbir süslemenin kullanılmadığı
kütlesel bir yapıdır. İçerden ise, görkemi,
inanılmaz boyutları, renkli
mermerlerinin harmonisi, süslemeleri ve
kocaman kubbesi ile insanda hayranlık,
şaşkınlık ve saygı uyandırır.

Constantinopolis’de, bu ulvi yapı inşaa


edilirken, Saint Benoit adlı bir keşiş de,
Mont-Cassin manastırında, Benedikten
adı alacak olan önemli bir topluluk
kuruyor ve bu topluluğun yaşam
Ayasofya iç görünüş kurallarını açıklıyordu. Benedikten
toplulukları ilerde anlatılacaktır.

İustinianos iktidara geldiğinde, kentlerde düzensizlik ve sefalet hüküm sürüyordu. Yasalar


açık, seçik belirli değildi. Adalet keyfi ve taraf tutularak uygulanıyor, yani uygulanmıyordu.
Vergiler toplanamıyor, zaten iyice azalmış olan devlet gelirleri daha da azalmaya devam
ediyordu. Roma İmparatorluğunda hukuk dokümanları ve dolayısıyla hukuk eğitimi karmaşa

12
içinde idi. Aktarıldığına göre hukuk eğitimi nerede ise imkânsız hale gelmişti ve öğrenciler
İmparatora bu durumu düzeltmesi için başvurdular. Bununla birlikte, artık görmezden
gelinemeyecek olan kanun dağınıklığını ve hukuk karmaşası karşısında, bizzat İmparatorun
karmaşaya son verme gereğini görmüş olma olasılığı da vardır.

Justinianos

İustinianos'un en önde gelen yardımcısı Trebonianos’du. İustinianos, başıboşluğa son vermek


ve düzeni sağlamak için Trebonianos'u görevlendirdi. 528 yılında, kimine göre 10, kimine
göre 16 kişilik işinin ehli insanlardan oluşmuş bir komisyon kurdurdu ve geniş yetkilerle
donatarak, görevlendirdi. Komisyon İmparator adına, yasalarda istedikleri değişiklikleri
yapmaya, tekrarları iptal etmeye, eskimiş olanları yürürlükten kaldırmaya, yenilerini yapmaya
yetkiliydi. Komisyonda, Trebonianos’a, Theophilus adlı önemli hukukçu da yardım ediyordu.

Bu komisyon, öncelikle I. ve III. Yüzyılda yaşamış olan


39 Romalı hukukçunun eserlerini ve dağınık halde
bulunan Roma Yasalarını derledi. Komisyon, İmparator
Hadrianus'tan beri çıkarılan yasaların başlıcalarını bir
bütün halinde topladı ve tasnif etti. 529 da, toplanmış
yasalar Codex İustinianos adı altında yayınlandı. Daha
önce, Julian kanunlarının sonraki yüzyıllarda
yenilendiğini söylemiştik. Bu kanunlara sonuncu atıf da
Hıristiyanlığın etkisi ile çok ağırlaştırılmış olan
İustinianos (Justinian) kanunlarıdır.

530 yılında yeni bir komisyon kuruldu. Bu komisyon


Hadrianus'den sonra yani II. Ve III. yüzyıllarda,
hukukçuların verdikleri kararları birleştirip, tasnif etti. 50
cilt tutarındaki bu büyük iş üç senede yani 533 de ancak
bitti. Bu esere " Digeste " veya " Pandectes " denir. Bu
Digeste eser daha sonra, hukuk öğrencileri için " İnstitutiones "

13
adı altında özetlendi. Digeste’de klasik Roma hukukçularının birbiri ile çelişen yargı ve
düşünceleri düzenli bir sistematik içinde toplanmıştı. Eser temel bir hukuk kitabı
özelliğindeydi.

İmparator hukuk bilginlerinden yararlanmayı ömrü boyunca sürdürmüştür. Kanunun


yayınından sonra Roma, Constantinopolis ve Beyrut’ taki okulların dışında kalan bütün hukuk
okulları kapatıldı. Artık hukuk eğitimi uzun ve yorucu olsa da anlaşılabilir bir eğitimdi.
Yasaların merkezinde imparator vardır. İmparator, doğa ve doğaüstü güçlerin temsilcisi
olarak, bütün yetkileri elinde tutuyordu.
İustinianos yasaları 12 kitap halindedir:
. 1.Kitap, yasaların amacı ve Hıristiyan hukuku ile ilgiliydi.
. 2–8. Kitaplar özel haklarla ilgili kitaplardı.
. 9. Kitap, Ceza yasasıydı.
. 10–12. Kitaplar yönetim ile ilgiliydi.

Toplam, 4652 yasa hazırlanıp yürürlüğe konulmuştu. Yasalar, uygulamalar ve ekler Latince
olarak hazırlanmıştı. O yıllarda Constantinopolis başta olmak üzere Yunanca öne çıkmaya
başlamıştı. Yasaların anlaşılıp benimsenmesinde dilin Latince olması büyük bir güçlük
çıkartmaya adaydı.

İustinianos döneminde herhalde Volkanik Kış ve devamında gelen kötü hava koşulları
sonucunda kırsal kesimden kentlere büyük göçler oldu. Kentler iş yapmayı bilmeyen
insanlarla doldu. Bu yoksulluğu iyice yükseltti. Ama bu iş bilmez kalabalık vasıflı iş gücünün
ücretlerinin düşmesine neden olamadı. Vasıflı iş gücü loncalar şeklinde örgütlenmişti ve
durumunu dayanışarak koruyordu. Yeni gelenler ise çeşitli şekilde kandırılarak
sömürülüyorlardı. Genç kızlar pabuç, elbise gibi hediyeler ile kandırılarak loncalar dışında
çalışmaya çekildiler. Bu kızları kendi aileleri de satıyordu. Kızlar satıldıkları yerlerde süresiz
alıkonuluyorlardı. Daha önce bu tip durumlara az rastlanırdı. Ayrıca fuhuş, hırsızlığı da
besliyordu. Bu tip insan sömürüleri için caydırıcı olacak bir dizi kanun çıkarıldı. Ayrıca
hırsızlarla iş birliği yaptığı tahmin edilen başkent polisi yeniden örgütlendi.

Hıristiyanlığın etkisi İmparatorluğun birçok yaşam alanında görülüyordu. Örneğin M.S. 342
de çıkartılan bir yasa ile Constantinus (Konstantin) eşcinseller için yüzyıllardır uygulanmayan
ölüm cezasını yürürlüğe koymuştu. M.S. 390 da Theodosius erkek fahişeliğini şiddetle
yasaklamıştı. Erkek çocuklarının bu amaçla satılması ve kullanılması yasak da olsa VI. yy la
kadar İmparatorlukta bu tip faaliyetler yine de yapılmıştı. Hatta erkek fahişelerden ve
yasaklanmayan kadın fahişelerden vergi alma işi bile sürmüştü. Ancak M.S. 532’de
İustinianos tüm eşcinsel eylemleri zina olarak vasıflandırarak, yasakladı. M.S 538 ve 544
yıllarında yayınlanan yeni yasalarda (bu eklere Novella deniliyor) eşcinsel ilişkiye girenlerin,
bu işten vazgeçmeleri ve yasalar önünde af dilemeleri istendi. Hatta 123 numaralı Novella’da
manastırlarda papazların birbirlerinden ayrı odalarda yatmaları kuralı kondu.

Bu kadar yasağı, dini kaygılarla ve fakirlik nedeni ile fuhuş ve eş cinsel fuhuşun artması ile
açıklamak yeterli olabilirdi. Ancak, dönemin tarihçileri, işin içinde rakiplerini yok etmek
isteyen siyasi hırsın olduğunu da söylemektedirler. İki ünlü tarihçi Prokopius ve Malalas'ın
dediklerine baktığımızda işin içinde politikanın olduğunu görürüz. Örneğin, oğlancılık bir
yasayla yasaklanır ve yönetime karşı olanlar adil bir yargılama olmaksızın oğlancılıkla
suçlanıp yargılanırlar. Bizans tarihinin en görkemli döneminde İmparator İustinianos
(Justinianus, Justinyen) ile İmparatoriçe Theodora zamanında yaşayan Prokopius hem resmi
saray tarihçisi olarak hem de önemli görevlerde bulunarak Bizans'taki her olayın iç yüzüne

14
tanıklık etti. Ölümünden sonra açıklanmak üzere kaleme aldığı " Gizli Tarih " önemli bir
başvuru kaynağıdır.

O yıllarda Hıristiyan kilisesinin veya din adamlarının henüz eşcinsellikle ilgili verilmiş karşıt
bir beyanları veya imparatorun eşcinsellik karşıtı yasalarını desteklediklerini gösteren
herhangi bir kanıt yoktur. Malalas, bu yasalarla ilgili olarak sadece iki din adamının adının
geçtiğin söyler. Bunlar eşcinsel ilişkilere girmekle suçlanan iki piskopostur. Bu din adamları
zaten eşcinsel “suçun ” failleridirler.

İustinianos (Jüstinyen, Justinianus)


İmparator olduğunda, Doğuda Sasaniler
tekrar Roma topraklarına saldırmışlardı.
Sasani tehlikesi ordunun büyük bir
kısmını doğuda tutma zorunluluğunu
getiriyordu. İustinianos’ün aklı Batıda
idi. Bu nedenle, Sasanilere yıllık vergi
vermeyi kabul ederek, onlarla 532 yılında
barış anlaşması imzaladı. Bu sırada
Sasani kralı I. Kubad (Kavad) ölmüş
yerine I. Hüsrev tahta çıkmıştı. 532
barışında Lazların oturduğu topraklar
Doğu Roma’da kaldı, Gürcistan
toprakları Sasanilere geçti. 532 barış
anlaşmasına " ebedi barış " dendi. Bu
sırada. Jüstinyen (İustinianos,
Justinianus, Jüstinyanüs), Sabarlarla da
Sasaniler aslan avı anlaşarak, onları Sasanilerin yanından,
kendi yanına çekti. Verdiği haraçlarla da,
Sabarların Anadolu içlerine yaptıkları
akınları önledi.

Hipodromdaki araba yarışlarında Maviler ve Yeşiller ezeli bir rekabet sürdürüyorlardı. Daha
önce anlatıldığı gibi, bu iki grup zaman içinde partileşmiş, siyasal ve sosyal bir nitelik
kazanmıştı. Son zamanda, buna dinsel bir farklık da eklenmeye başlandı. Birbirine rakip olan
bu iki partiyi, birbirine yaklaştıran tek husus, mevcut hükümete karşı duydukları nefretti. 532
yılında Maviler ve Yeşiller birleşerek, tarihe Nika (zafer) isyanı diye geçen, büyük bir halk
hareketini başlattılar. İsyan, Constantinopolis'e hızla yayıldı. Binalar, sanat eserleri ateşe
verildi. İsyan başkenti yıkıyordu. İsyancılar Anastasius'un bir yeğenini İmparator ilan ettiler.
Artık İmparatorluk ailesi kentten kaçmayı düşünüyordu. Tek direnen ise İmparatoriçe
Theodora idi. Theodora'nın israrı ile isyanı bastırma görevi General Belisarios'a verildi.
Belisarios, ünü ve kişisel otoritesi herkesçe kabul görmüş bir komutandı. 6 gün içinde,
Hipodroma toplanan 30 – 40 bin isyancıyı öldürerek, çok kanlı bir şekilde isyanı bastırdı. Bu
isyanın bastırılmasında, Mavilerin şefini satın alan İmparatoriçe Theodora’nın ve
hipodromdaki silahsız kalabalık arasına gizlice paralı askerleri sokan entrika ve hilenin
katkısını da unutmamak gerekir. Bu arada Prokopius’un “ Gizli Tarih “ inde aktarıldığı şekli
ile “ İmparatoriçe Theodora’nın siyasi rakiplerini eşcinsellikle suçlayarak ” bertaraf etmesi
eşcinsel suçlamalarının siyasette kullanılmasının en bilinen örneğidir.

İustinianos, Nika ayaklanması sırasında yanan Ayasofya’yı olağanüstü boyutlarda yeniden


yaptırarak, Hıristiyanlığın en büyük kilisesini inşa ettirdi. 532 ile 537 yılları arasında görkemli

15
Ayasofya kilisesi inşa edildi. Justinianus, bir taraftan bu büyük mabedi inşa ettirirken, bir
diğer taraftan, düşünce tarihinin en büyük mabetlerinden biri olan Atina Okulunu
kapattırmıştı.

Atina okulu 1

16
Roma tekrar Batıyı istiyor

Vandalizm

Sasanilerle ebedi barış yapılmış, Nika isyanı bastırılmıştı. Geçen yüzyılın sonundan itibaren,
Doğu Roma donanmasını yeniden kurmaya başlamış ve sonunda o günün en kuvvetli
donanmasına sahip olmuştu. Kısa sürede, korsanlık da yapan Vandal donanmasının
Akdeniz’deki hâkimiyetine son verildi. Kuzey sınırlarında göçebelere boyun eğen Roma,
şimdi güçlü bir deniz imparatorluğu idi. Bütün bunların bir sonucu olarak, İustinianos için,

17
artık Batı'ya dönme zamanı gelmişti. Bu sırada İtalya ve Afrika'da Gotların yönetiminde
yaşayan halk, İmparatorluk günlerini çoktan özlemişti. İmparatorluğun nüfuzu altına girmeyi
istiyordu. Got krallıkları, Vandallar ve Ostrogotlar kendi aralarında çelişiyor, bir türlü bir
birlik meydana getiremiyorlardı.

Hıristiyanlarla anlaşmış olan Vandal Kralı Hilderich, 530 yılında Gelimer tarafından tahttan
indirilmişti. İustinianos, Haziran 533’te Hilderich’e yardım etmek üzere Kuzey Afrika’ya
saldırdı. Hiçbir direnişle karşılaşmadan, 500 gemilik filo ve 92 savaş gemisiyle Ağustosta
karaya çıktı. 533 yılında, Belisarios komutasında yaklaşık 15 bin kişilik bir Doğu Roma
ordusu, Vandallar üzerine yürüyordu. Bu orduda Kutrigurlar da vardı.

Ancak dostluk yağma akınlarını önlemiyordu. Kutrigurlar, fırsat buldukça Tuna'yı geçip,
Doğu Roma topraklarını yağmalıyorlardı. Prokopius, Kutrigurlar için " İmparatorluğun aynı
zamanda düşmanı ve müttefiki " diyordu. Başlangıçta Ostrogotlar Doğu Roma’nın
müttefikiydiler.

Belisarios’un ordusu Ostrogotların yardımı ile Sicilya üzerinden Afrika’ya geçip, Vandalları
gafil avladı. Vandal ordusunun yarısı Kartaca’da, yarısı Sardunya’daydı. İlk başta, Roma
Vandallara karşı peş peşe zaferler kazanmaya başladı. Belisarios Vandal ordusunun
Kartaca’yı savunan yarısını yenerek kente girdi (533). Sonra Kuzey Afrika’ya dönen diğer
yarısını da yendi ve Vandal kralını bütün hazinesi ile ele geçirip, Constantinopolis’e yolladı.
Bu sırada, Belisarios, başkente geri çağrıldı. Belisarios, Afrika'dan ayrılınca Berberiler büyük
bir isyan çıkardılar. Roma ordusu hem Berberilerle ve hem de Vandallar ile uğraştığından,
savaş uzadı. Doğu Roma, Afrika'daki hâkimiyetini ancak 548 yılında sağlayabildi.

Kuzey Afrika seferinin peşinden, Doğu Roma orduları, İtalya’daki Ostrogotlar üzerine de
seferler yapıyordu. Doğu Roma Ostrogot müttefikliği kısa sürmüştü. Doğu Roma imparatoru
Belisarios’a 9 bin kişilik bir ordu verebilmişti. 535 yılında, bir ordu Dalmaçya üzerine
yürüdü. Belisarios komutasındaki ikinci bir ordu da, deniz yoluyla, Sicilya'ya çıkarma yaptı.
Sicilya kolayca ele geçirildi. İtalya'ya geçen Belisarios, Napoli ve Roma'ya girdi. 540 yılında
Ostrogotların merkezi, Ravenna alındı. Ostrogot kralı tutsak edildi. Belisarios, tutsak kralı
yanına alarak Constantinopolis'e geri göndü.

Bu dönemde, İskenderiye Üniversitesi hocalarından İoannes Philoponos (490 – 566)


Hıristiyan İnancının açıklanmasında Aristo mantığından ve kategorilerinden yararlanıyordu.
İoannes Philoponos gramerci adı ile ünlüdür ve Ammonios Sakkas’ın öğrencisidir. Ortodoks
skolâstiğinin müjdecisi sayılır.

M.S. 538 tarihinde, Japonya’da “ Kofun “ dönemi biterek, “ Asuka “ dönemi başladı. Asuka
dönemi 710 yılına kadar sürecekti. Bu dönem Japon tarihinin en önemli dönmelerinden
biridir. Kore ile büyük bir etkileşim başlamıştır.

18
Doğu Roma’da Sosyal gelişmeler

Doğu Roma İmparatorluğunda, uzun zamandır uygulanmakta olan evlilik, yoksulluk gibi bazı
sosyal kavramlar Hıristiyanlık ile birlikte sarsılmıştı. Ve tabii ilgili kanunlar da işe yaramaz
hale gelmişti. Ama VI. Yüzyılın ortalarında bu kavramlar yeniden hukuki bir statüye
kavuşmaya başladılar.

Doğu Roma İmparatorluğunda, çeşitli toplum kesimleri arasında evlilik müessesesi açısından
kanuni farklar ortaya çıkmıştı. Yoksullar arasında, askerler ve köylüler için, kadın ve erkek
aynı evi paylaşıyorsa bu onların evli sayılması için yeterli kabul ediliyordu. 538 yılında
çıkarılan bir yasa da, yasa koyucu, bunun gerekçesi olarak, toplumun bu kesiminin, kent
hayatından kopuk yaşamasını ve hayatla boğuşmasını ileri sürüyordu.

Yoksulların durumu da yeniden hukuki bir statüye kavuşturulmaya başlandı. Baştan sınırlar
geniş tutulmuştu. Kendini ve ailesini geçindiren zanaatkârlar bile bu kapsama alındılar. 539
da çıkarılan bir kanunla 50 altın sikkesi olmayanların ifade verme yasağı yeniden yürürlüğe
konuldu. Bu kişiler ancak işkence altında ifade verirlerdi. İşkence olmaksızın yoksulların
ifade verebilmesi üçüncü bir kişinin kefaletine bağlanmıştı. Bu açıdan yoksullarla, köleler
arasında bir fark yoktu.

Daha önce anlatıldığı gibi, başkent suç örgütleri ile işbirliği yapan yoksul bir kalabalıkla
dolmuştu. Bu kalabalığın Constantinopolis dışına çıkarılması için idari birimler kuruldu.
Dilencilik yasaklandı. Bu önlemler sonucu epey insan geldikleri köy ve kasabalarına geri
döndüler. Bu dönenler fiilen kendileri de kötülükleri görmüş ve yaşamışlardı.

Şehirlerde evi olanlara pek dokunulmadı. Devletin ek iş gücüne daima ihtiyacı vardı. Sayıları
çok artmış olan sokak çocukları ise, köle olarak yetiştirilmek üzere toplandılar. Bunların
durumlarını ele alan yeni kanunlar çıkarıldı. Buna ilave insana zararı dokunmayacak küçük
bıçaklar hariç her türlü silahın devlet kontrolü dışında üretilmesi yasaklandı.

Bu dönem kentsel şiddetin hüküm sürdüğü, çetelerin terör estirdiği, ayaklanmaların çıktığı bir
dönemdir. Doğu Roma devleti ile halkı kentlerde birbirine düşmüştü. Birbirini ve sivil halkı
vuran kent çetelerinin Maviler ve Yeşiller örgütlerinden türedikleri düşünülür.

Kentlerden uzaklaştırılan sağlıklı yoksullar, sunabildikleri niteliksiz iş gücünü kabul eden her
yere gittiler. Bu iş gücünün ucuzluğu, inşaatların çoğalmasına neden oldu. Bu meyanda
mantar gibi manastırlar çoğalmaya başladılar. Kentlerden uzaklaştırılan yoksulların önemli bir
kısmı da manastırlara yönelmişti. Bunun sonucu olarak, kent dışında manastır sayısı

19
inanılmaz bir şekilde arttı. Manastırların iç sistemleri çok gelişmişti ve her koşulda yaşamaya
müsaitti. Manastırlar yoksulluğa karşı bir çözüm oldular. Hatırlanacağı gibi keşişler, nedamet
ve tövbe için, yoksulluğun güç koşullarını, sunni olarak oluşturup, bu koşullarda yaşıyorlardı.
Ama kişi hem bu koşullara gönüllü olarak katlanıyordu ve hem de çevresi büyük bir güvenlik
duygusu ile kaplıydı. Böylece yaşlılık ve hastalık dâhil her koşulda kendini güvende hisseden
keşişler, diğer kardeşlerinin sorumluluğunu da kolayca ve isteyerek üsleniyorlardı.

Manastırlar bir yandan üretip, bir yandan ticaret yapıyordu. Bir yandan da bağışlar ve
muafiyetler geliyordu. Servet fazlalığı keşişleri hep koruyarak, güvenli ortamın devamını
sağladı. Manastırlar maddi ve manevi açıdan sığınma evleri rolünü oynamaya devam ettiler.
Buralar gezginler için de geçici iş, yatacak yer ve aş sağlıyordu.

Sağlıklı yoksullar gibi hastalar da şifa bulmak için manastırlara ve kutsal topraklara (Kudüs)
gidiyorlardı. Manastırlar yoksullara ve bakıma muhtaç olanlara yardım ettikçe, yardım fikri
yardım örgütleri kurmak şeklinde belirginlik kazandı. Bebekler için, yetimler için, yaşlılar
için, hastalar için, fakirler için, yoksul seyyahlar için ve fahişelikten vazgeçen fahişeler için
ayrı ayrı bakım evleri kurulmaya başlandı. Bunların içinde cüzamlıları tedavi için değil ama
onlara bakmak için kurulanlar, zamanla hastane niteliği kazanacaktı.

Doğu Roma’da yardım faaliyetleri ve organizasyonları gittikçe gelişiyordu. Toplum yararına


olduğuna karar verilen hizmetler karşılığında vergi muafiyeti sağlanıyordu. Manastır
mülkiyetleri satılamaz ve devredilemez hale getirildi. Böylece manastırlar ve diğer yardım
örgütlerinin bazıları bağımsızlaştılar. Bazılarının da ruhban sınıfı dışında bir mülki sahipleri
oldu.

Bütün bu gelişmeler manastırların ve keşişlerin halk gözündeki değerini inanılmaz arttırdı. Bu


büyük itibar sadece Doğu Roma topraklarında değil, onun dışında da dalga dalga büyüyerek
yayıldı. Daha önce gördüğümüz gibi gelişmelerin başlarında, Batı Avrupa’ya manastır sistemi
gitmişti. Giderken itibarı ile ve organizasyonu ile gitmişti. Halk ruhban sınıfına göstermediği
ilgi ve güveni keşişlere gösteriyordu. Bu itibar sadece Batı Avrupa’da Hıristiyanlığın
yayılmasına yol açmadı. Buna benzer bir tarzda Arabistan’da, yeni bir dinin doğuşuna,
önemli bir etkiyi yaptı. Az sonra bu konu tekrar ele alınacaktır.

Kilisenin iyi yönetilmesini sağlamak ve resmi öğretiyi desteklemek, İustinianos’un en çok


önem verdiği konulardan biri idi. Çünkü kilise ve devlet, birlikte, Hıristiyan imparatorluğunun
bölünmez iki temel direğiydi. İustinianos’un çıkardığı yasaların çoğu bu nedenle dinsel
sorunlarla ilgili ayrıntılı hükümler getiriyordu. Örneğin çok tanrılı dinlerin, heretiklerin ve
Samiriyelilerin herhangi bir konuda öğretmenlik yapmaları yasaklanmıştı. İustinianos, ilkçağ
kültür mirasının değerini eksiksiz kavradığı halde çok tanrılı dine inanan öğretmenleri de işten
çıkardı. III.yüzyılda İskenderiye’de yaşamış ünlü ilahiyatçı Origenes’in Filistin’de manastır
çevrelerinde yayılan öğretisinin de mahkûm edilmesini sağladı (542–543).

20
Roma Sasani Savaşları

Bu sırada ismi ebedi olsa bile, Sasani barışı ebedi olamadı. İustinianos’ün büyük Roma
İmparatorluğunu kurma arzusu öyle ayan beyan idi ki, bundan ürken Sasaniler, İustinianos
Batıda meşgul iken, anlaşmayı bozarak tekrar saldırdılar. Sasani hükümdarı Hüsrev
Anuşirvan (Adil), 540 yılında Suriye üzerine yürüdü. Antakya'yı yıkıp, yaktı. Sasaniler
Akdeniz'e çıktılar. 542 yılında Malatya ve çevresi yağmalandı. Sasaniler üzerine yollanan
Doğu Roma orduları tutunamıyor, bir bir yenilip, geri çekiliyorlardı. Bunun üzerine,
Belisarios, Doğu cephesine yollandı.

Doğu Roma, Sasani mücadelesi, sadece toprak kazanma veya hâkimiyet alanını genişletme
mücadelesi değildi. En başta ticari gerekçeleri vardı. Her iki taraf da İpek Yoluna ve burada
yapılmakta olan ticarete hâkim olmak veya en azından ondan mümkün olan en büyük payı
almak istiyordu. Ayrıca, iki imparatorluk arasında kıyasıya bir din mücadelesi de sürüyordu.
Doğu Roma’nın mahkûm ettiği Nasturilik Sasani topraklarına sığınmış ve hızla gelişiyordu.
Bu olgu, Monofizitler için belki en önemli tehlikeydi.

Doğu Roma sarayı ve aristokrasisi, ipeksiz, baharatsız olamıyordu. Sarayın debdebesi


anlatılamaz bir seviyeye varmıştı. Doğu Roma dışardan pek pahalıya getirdiği kimi ürünleri,
kendi topraklarında üretmeye girişti. İmparatorluğun gezici keşişleri, ipek üretiminin sırrını
öğrenmişlerdi. Constantinopolis’e kozalar ve ipekböceği yetiştirmekle ilgili bilgileri
getirdiler. Bu zanaat Marmara denizi çevresine yayıldı, Sicilya’ya kadar gitti. Tabii ki Doğu
Roma’nın ipek üretim kalitesi Çin üretiminin çok altındaydı, ama yine de Sasaniler için ciddi
bir tehditti.

Doğu Roma ile Sasaniler arasındaki sürekli savaşların nedenlerinden biri de, iki
İmparatorluğun bölüştüğü Ermeni ve Arami halkları içindeki uyuşmazlıktı. Bu nedene, Sasani
aristokrasisinin savaşçı eğilimini ilave etmek gerekir. Monarşi de aristokrasinin savaşçı
eğilimini bilerek, onları savaşa teşvik ediyordu.

542 ve 544 yılları arasında Doğu Roma topraklarında büyük bir veba salgını oldu. Bu tip
felaketler insanların dine daha fazla sarılmasına neden oluyordu. Veba salgını sonrası Doğu
Roma İmparatorluğu daha Hıristiyan’dı. Bu salgının bütün acısına rağmen bir faydası kentlere
dolmuş olan ve asayişi tamamen çığırından çıkarmış olan kalabalığı azaltarak, suçların
kontrol edilebilir hale gelmesine yardımcı olmasıydı.

548 yılında Kraliçe Theodora kanserden öldü. Kadın haklarına önem veren ilk
hükümdarlardan biri olarak tanınan Theodora, kadın ticaretini yasaklayan sert yasalar
çıkartmış, boşanma yasalarında kadınların lehine değişiklikler yaptırmıştı. Ayrıca
Monofizitlere karşı çıkarılmış olan yasaların yumuşatılması için de çaba göstermişti.
Theodora aralarında Ravenna’daki San Vitale Kilisesi’nde yer alan ünlü mozaik portrenin de
bulunduğu birçok sanat yapıtına da konu oldu. Ölümünden, İustinianos’un ölümüne (565)

21
değin hiçbir yasanın çıkarılmamış olması, Theodora’nın Bizans’ın siyasal yaşamında oynadığı
rolün önemli bir göstergesidir.

Theodora Ravenna mozaiki

Ostrogotların yeni kralı Totila idi. Ostrogotlar, Totila'nın yönetiminde, kısa sürede kendilerini
toparladılar. İtalya'da durum kötüye gitmeye başladı. Belisarios, Doğu cephesinden alınarak,
İtalya'ya yollandı. Ancak, Ostrogotları durdurmak mümkün olmuyordu. Roma'nın kazandığı
topraklar ve kentler bir bir Ostrogotların eline geçmeye başladı. Belisarios, başkente geri
çağrılıp, yerine, dönemin başka bir büyük komutanı Narses yollandı. Narses, strateji
konusunda gerçek bir dehaydı. Ustaca planlanan askeri harekâtlar sonucunda, durum, Doğu
Roma'nın lehine döndü. 552 yılında, Busta-Gallarum Savaşı'nda, Ostrogotlar hezimete uğradı
ve kral Totila kaçmaya çalışırken öldü. 20 yıl süren savaşlardan sonra, 554 yılında, İtalya,
Dalmaçya ve Sicilya, Doğu Roma yönetiminde bir kere daha birleşti.

Bu sırada, İspanya'da Vizigotlar arasında taht kavgaları vardı. İustinianos, 550 yılında,
İspanya'ya, denizden bir ordu yolladı. Sefer, büyük bir başarı kazandı ve İspanya'nın güney
batı toprakları Doğu Roma'nın eline geçti. İustinianos'un bu başarıları ile İmparatorluk eski
sınırlarına yaklaşmaya başlamıştı.

İustinianos, aslında denizden varabileceği yerleri eline geçirmiş, Batı’nın çevresindeki tüm
eyaletleri Germenlere bırakmıştı. Doğu Roma önce varlığını sürdürmek istiyordu. Bunun için
kalkınmaya ihtiyacı vardı. Yeterli kalkınmayı ve ekonomik gücü elde ettikten sonra,
göçebelerle uğraşmaya başlayabilirdi. İmparatorluğun giderleri inanılır gibi değildi. Sarayın

22
lüksü karşılanacak, şehirlerdeki plebler beslenecek, göçebeleri birbirine kırdırabilmek için
zengin armağanlar dağıtılacak ve ordu ile donanmanın masrafları karşılanacaktı. Bunun için
vergiyi ve vergi tahsilâtını yeniden düzenledi. Bütün büyük toprak sahiplerini ve tüccarları
sisteme katmaya çalıştı.

Karadeniz’in kuzeyinde, Ogurlar birbirleri ile boğuşmaktaydılar. Roma, Utigur ve


Kutrigurları birbirine karşı durmadan kışkırtıyordu. Kutrigurlar yenildiler, Doğu Roma da
2.000 aileyi Trakya'ya yerleştirdi.

M.S. 522 depremine benzer şekilde 551 yılında Yunanistan’da deprem ve sel felaketi oldu. Bu
eski eserlerde büyük hasar meydana getirdi. Eski Olimpiyat Oyunları'nın izleri hemen hemen
yok oldu.

Bu sırada dünyanın öbür ucunda, eski Japon Şinto dini Şamanizm’den değişirken boş
inançlara çok yer vermişti. Ahlak anlayışını da geliştirememişti. Bu yeni bir dinin gelişmesine
olanak sağlayacak bir durumdu. Daha önce gördüğümüz gibi, IV. Yüzyıldan itibaren, Budizm
Japonya’ya girmeye başlamıştı.

552 yılında bir Kore elçisi (Kore’deki Paekche krallığı), Japon İmparatoruna bir Buda heykeli
ile Budist sutralarını getirdi. Buda heykelini ve sutraları (kutsal metinler) alan İmparator,
Budizm’i devlet dini olarak kabul etti. Bu Japonya’da sert bir çatışmaya yol açtı. Budizm
karşıtları ile yandaşları kıyasıya dövüşmeye başladılar. Soga Ailesi, Budizm’den yanaydı ve
zaferi onlar kazandı.

Kore Paekche devleti kanalı ile gelen üç unsur, yazı, Konfüçyusizm ve Buddha (Buda) Japon
kültürünü çok derinden değiştirmeye başlayacaktı.

Hıristiyan öğreti alanında İustinianos’un karşısına çıkan temel sorun, Khalkedon (Kadıköy)
Konsilinin (451) İsa’da tanrısal ve insani doğaların bütünleşmiş olduğu yönündeki Ortodoks
öğretisiyle İsa’nın yalnızca tanrısal doğasını vurgulayan Monofizit öğreti arasındaki
çatışmaydı. Monofizitlik Suriye ve Mısır’da çok tutuluyor, gitgide artan ulusçu duygularla
Bizans’a yönelik tepkilerle iç içe gelişiyordu. İustinianos’un karısı Kraliçe Theodora
Monofizitlerin yandaşı idi. İustinianos tahta çıktıktan hemen sonra Monofizit önderleri ikna
etmeye çalışmış, onlara Papa I. Agapetus’un tepkisine yol açacak kadar iyi davranmıştı.

İustinianos 544’te (Mesisli) Thedoros, Kyrrhoslu Theodoretos ve Edesalı (Urfa) İbas’ın


yazılarının bazı bölümlerini, Nasturiliğin izlerini taşıdıkları gerekçesiyle mahkûm eden bir
ferman çıkararak uzlaşma yönünde bir adım daha attı. Böylece Khalkedon kararlarını
savunanları Nasturilere yakınlıkla suçlayan Monofizitleri yatıştırmayı ummuştu. Bu ferman
Batıda öfkeyle karşılanırken doğu eyaletlerindeki piskoposlardan destek gördü. II.
Constantinopolis Konsili (553) sonunda Khalkedon çizgisini onayladı ve “ Üç Metin “ adı
verilen yazıları mahkûm etti. Monofizitlerin gönlü alınamadığı gibi, Antakya Okulu’nun
öğretmenlerine yönelik saldırılarıyla da bu kentin öfkesi çekildi. Papa Vigilius karşısındaki
davranışı ve öğreti sorunlarını karara bağlamaya kalkışması yüzünden Roma’yı da
öfkelendirdi. Konsilin kararları Vigilius’un yandaşlarınca kabul edilmeyince, Roma ile
Constantinopolis arasında çıkan bölünme devam etti gitti.

Bu sırada, Doğu Roma’nın bitmek tükenmek bilmeyen Sasani savaşları, 562 yılında, Doğu
Roma'nın Sasanilere yıllık vergi vermesi koşulu ile sonuçlandırıldı. Bu savaşların bir bölümü
de Trabzon Batum arasındaki " Laz " bölgesinin hâkimiyetine ilişkindi.

23
Lazlara “ Laz “ ismini veren Romalılardır. Lazların oturduğu Arkeolopolis, Atina (Pazar) gibi
tarihi kentlerin isimleri de yerleşimlerin kurucusu olan Romalılar tarafından verilmiştir.
Gürcüler ise Lazları “ Çan “ diye adlandırırlar. Lazika’nın o dönemlerdeki bir ismi de “ bal
ülkesidir “. Lazika’nın üzümü, zeytini, narı, fındığı, turunçgilleri, derisi ve balı meşhurdu.

Daha önce de bahsettiğimiz gibi, Lazlar Kafkasya üzerinden gelmiş, kuvvetli olasılık ile
Gürcü kökenli bir halktı. Çerkezlerin baskısı sonucu, Karadeniz’in kuzeyinden güneye doğru
göçmek zorunda kaldılar. Söz konusu tarihlerde Hıristiyanlığı kabul etmişlerdi. Lazlar
Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra, Hıristiyanlığa öyle sahip çıkmışlardır ki, çevre topluluklara
dahi papaz yetiştirip, göndermeye başladılar.

Doğu Roma, Laz şeflerine kral unvanı verdi ve onları Kafkasya’nın Batı geçitlerini, göçebe
Türk boylarına karşı korumakla yükümlü tuttu. Ancak Ticaret tekeli Doğu Romanın elindeydi
ve Roma ekonomik olarak sömürüyordu. Roma bölgenin sadece ürünlerini sömürmekle
kalmıyor, aynı zamanda bölgeyi bir esir kaynağı olarak kullanıyordu. Abaza, Gürcü ve Laz
esirler çok iyi kazanç kapılarıydı. Hayat, Lazlar için dayanılmaz bir hal alınca, onlar da
Sasanilerden yardım istediler. Aslında Hıristiyan olan Lazların Sasanilerle geçinmesi pek
mümkün değildi. Nitekim Sasani hâkimiyetinde iken Doğu Roma’dan, Doğu Roma
hâkimiyetinde iken Sasanilerden yardım istiyorlardı.

Lazistan savaşları, Sabarların da sonu oldu. Önce bölündüler, sonra Sasanilerden yerleşmek
için yer istediler. 53 bin erkekli Sabar topluluğu, şimdiki Azarbeycan bölgesine, şefleri ile
birlikte yerleştirildiler. Bir kısmını da, Doğu Roma, kendi topraklarına yerleştirdi.
Kafkasya’da kalanlar ise, Hazar boyları içinde eridiler. Bu tarihlerde, Kuzey Kafkasya’da
Onogur, Sabar, Hazar, Saragur gibi 13 ayrı göçebe topluluk vardı.

Tüm bu olaylar olurken, Balkanlarda Bulgarlar ve Slavlar, sık sık saldırıp, etrafı
yağmalıyorlardı. 550 yılında Utigur, Trakya’dan İmparatorluğun üzerine yürüdü. Sasaniler ve
Balkan savaşları, İustinianos'u frenlemiş ve Batıda İmparatorluğun eski sınırlarına varmasını
önlemişti.

24
Bu dönemde Slavların iki ana kolu olan Sloven ve Antları görüyoruz. VI yüzyılın başlarında
Slovenler, Eflak’da bulunuyorlardı. Antlar ise Ukrayna’daydı, bazı kolları ise Boğdan ve
Basarabya'da bulunuyordu. Antların, İran kökenli Alanlarla Slavların bir karışımı olduğu
düşünülür. Doğu Roma İmparatoru, Antlara Akkerman kalesini (Tuna’da) vererek, sınırlarını
Bulgarlara karşı korumak istedi. Ancak Antlar ve Kutrigurlar müştereken, Trakya ve
Yunanistan’ı yağmaladılar. Doğu Roma'dan, haraç almadan topraklarına geri dönmediler.

Tuna Irmağı’nın ötesinden gelen saldırılar bir türlü önlenemedi ve sonunda Slavlar, ardından
da Bulgarlar Roma eyaletlerine yerleşmeyi başardılar.

Hükümdarlığının son döneminde İustinianos bir ölçüde devlet işlerinden çekildi ve ilahiyat
sorunlarıyla ilgilendi. 564’ün sonunda, İsa’nın bedeniyle acı çekmiş olamayacağını, bunun
yalnızca bir görüntü olduğunu öne süren Aftartodosetizm (kendi dininin kurallarına karşı
çıkan) lehinde bir ferman çıkararak heretik düşünceleri savundu. Bu ferman protestolara yol
açtı, birçok din adamı bu öğretiyi onaylamayı reddetti. İmparatorun ölümünden sonra yeğeni
II. İustinos’un tahta geçmesi ile konu kapandı.

25
Doğu Batı Çıkar Farklılaşması

M.S. 550

İustinianos döneminde, dışarıda savaşlar ve fetihler sürerken, içerde durum hiç de parlak
değildi. Görünürde pek çok imar faaliyeti yapılmıştı. Başkent dâhil kentlerde kiliseler,
sarnıçlar, su kemerleri yapılmıştı. Ancak, rüşvet almış başını gitmişti. Sümerler’de, ilk
yerleşik toplumlar da gördüğümüz rüşvet, Hıristiyanlık gibi gelişmiş ve ahlaka önem veren bir
dinin hükmü altındaki toplumlarda bile var gücüyle yaşıyordu. Rüşvet kişisel vergi olarak, bir
hak haline dönüşmüştü. Kimsenin gücü, hiç bir dini söylem, hiç bir yaptırım, rüşvetin önünü
kesemiyordu. Daha önce bahsedildiği gibi, yasaların açık olmaması da keyfiliği körüklüyor ve
rüşvete, irtikâba zemin hazırlıyordu. Devlet hazinesi sıfırı tüketmişti. Batıda yapılan sürekli
savaşlar, iç isyanlar, imar faaliyetleri devletin maddi imkânlarını tüketmişti. Tek çare vergileri
arttırtmaktı. Vergiler arttılar, bir daha, bir daha arttılar. Halk kan kusuyordu. Anadolu tekrar
yoksulluğa düşmüştü. Ama yeni kazanılan toprakların halkları da bu zalimce vergilerin
altında eziliyordu. İmparatorluğun nimetlerinden faydalanmak için, İmparatorluğu isteyen
halklar, şimdi İmparatorluğa iyice yabancılaşmıştı. Artık Doğunun ve Batının çıkarları
birbirinden ayrılmıştı. Doğuda harcanacak paralar, Batıdaki vergi mükelleflerini hiç
ilgilendirmiyordu. Her yerde, Constantinopolis'den gelen vergi memuru, kin ve nefret duyulan
bir zalimdi.

İmparatorluğun ulaşımı da emniyet altında değildi. Constantinopolis ile İtalya arasındaki kara
yolu, Bulgar ve Slav tehdidi altındaydı. Batı ve Doğu kiliseleri arasındaki ayrım da gün
geçtikçe kökleşiyordu. Roma, İmparatorluğun Doğu kiliselerine verdiği ödünleri
benimseyemiyor, Roma kilisesi ile Constantinopolis kilisesi arasında çelişki gittikçe
büyüyordu. İustinianos, Roma ile Constantinopolis arasında arayı bulmaya çalışmış, ancak bu
fayda yerine zarar getirmişti. Doğu eyaletleri de en az Batı eyaletleri kadar İustinianos’dan
soğumuştu. İustinianos döneminde, Yahudilere baskı uygulaması da başlamıştı. Bu baskı,
gittikçe artarak devam edecekti.

26
Roma Kenti Boşalıyor

Ravenna mozaik örneği

Doğu Roma imparatorluğunun Batıdaki hâkimiyeti, bir deniz imparatorluğunun


hâkimiyetiydi. Batıda elinde tuttuğu topraklar, denizden rahatça ulaşabileceği yerlerdi.
Fethedilen eyaletler, deniz imparatorluğunun ekleri haline gelmişti. Buralarda, hemen,
Doğunun sanatsal ve kültürel etkisi görülmeye başlandı. Doğu Roma modası, bu kolonileri
istila etti. Fresklerde, mozaiklerde Doğu ve yerli geleneklerin karışmasından büyüleyici
eserler ortaya çıktı. Ravenna’da hayranlık uyandıran mozaikler yapıldı. İmparatoriçe
Theodora’nın ve diğer saygın kişilerin görüntüleri peş peşe sıralandı.

Bu kolonilerde kültür arttı ama ekonomik sömürü ondan kat be kat fazla arttı. Sonunda,
Batıda, Yunan ağırlıklı Doğu kültürü ve ekonomik sömürü ile birlikte, Roma uygarlığının son
temellerini de sarsıldı. Roma kenti artık, hem gözden ve hem de güçten düşmüştü. 541
yılından sonra Roma konsülleri ortadan kalktılar; 549’dan sonra sirk oyunları oynanmaz oldu;
552 den sonra zafer alayları da yapılmıyordu; yıl 579’a geldiğinde artık Senato yoktu. Kırsal
alan yakılıp, yıkıldı. Halkın kalburüstü kısmı dağıldı. Halkta, genel olarak, Doğu Roma’ya
karşı büyük bir kin oluştu.

Roma kenti ve Batı Avrupa’nın diğer önemli kentleri küçülürken, Doğu Roma kentleri hızlı
bir gelişme içindeydiler. İçlerinde en hızlı büyüyeni de Constantinopolis’di. Balkanlardan
aldığı göçmenlerle nüfusu bir milyona yaklaşmıştı. Güzel, görkemli, tahkimatı yerinde, güçlü
bir başkent ve ticaret merkeziydi.

27
Doğu Roma’nın mimarisi, sanatı sadece Yunan sanatı değildir. Suriye’nin, Ermenilerin ve
Orta Doğunun sanatları, Constantinopolis’de, bir potada eriyerek bir Bizans anlayışı
doğurmuştur. Bu anlayış, herhangi bir sanatın özeti mahiyetinde değil, kendi geleneğini
yaratan ve kendinden sonra gelen sanatları da derinden etkileyen bir anlayıştır.

İskenderiye okulunda ve Constantinopolis’de açılan üniversitede felsefe ve bilimsel düşünce


sürüklenmeye çalışılmıştı. Ancak, genel olarak, Hıristiyan dünyası dini düşünce ve motiflere
kayarak, düşünce özgürlüğünü yavaş yavaş ortadan kaldırıyordu. Her yerde dinin belirgin
baskısı ve yönetimi ortaya çıkmıştı. Dinsel şiir yazımında, bir Romanos doğmuştu. Onun
dinsel türküleri, bundan sonra sürekli olarak, Anadolu ve Yunan halklarının dine olan
bağlılığını besleyecekti.

Bununla birlikte, yeni büyüme hayalleri, yeni savaşlar ve olaylar tarih yazıcılığını
geliştirmiştir. Bu dönem tarihçileri arasında en önemlisi Prokopios’dur. Başlangıçta
İustinianos’a (Justinianus’a) övgüler düzmüş ama sonra karşısında yer almıştır. Pers, Vandal,
Ostrogot savaşları, Yapılar kitabı, Gizli Tarih adlı eseri dönemi için birinci sınıf kaynaklardır.
Gizli Tarihinde söyledikleri dönemi için skandaldır. Bundan başka Doğu Roma tarihçisi
İoannes Malalas Khronogrophia’sını (Dünya Tarihi) yazdı. Bu Dünya Tarihi de başlangıçtan
563 yılına kadar olan bütün dünya tarihini (Roma ve çevresi) kapsamaktaydı.

565 yılında İustinianos öldü.

Özetle, Doğu Roma’nın Batı’yı fethi, Roma dünyasının birliğini kurmak yerine, Batı ve
Doğuyu kesin olarak birbirinden koparmış oldu. Batı Avrupa, artık tamamen, antik kültür ve
öğretiden soyutlanıyordu.

Galya’da Clovis’in ölümünden sonra oğulları, Merovenj kralları, çevrelerini istila ede ede,
büyümeye devam etmişlerdi. Breton, Bask ülkesi ve Vizigotların Saptimanie’si dışında tüm
Galya’ya ve Germanya’nın bir bölümüne sahip oldular. Bu devlete “ Regnum Francorum “
dendi.

Merovenj kralları, bu devleti kendi güçleri ile fethederek kurmuşlardı. Yakıp, yıkmalar,
yağmalar olmamıştı. Kamu topraklarına ve belki bazı Galyalı-Romalı aristokratların
topraklarına el koymuşlardı. Galya’da oturan Romalılar Hıristiyan bir devletin içinde,
göçebelerle bir araya gelmişlerdi. Roma gelenekleri ile göçebelerin getirdikleri örfler birbirine
karışıyordu ve bu karışımdan, özgün bir kültür oluşuyordu. Oluşumu ve yapısı itibarı ile
Galya’da olup bitenler, Doğu Roma etkisinden tamamen uzaktı. Hatta Doğu Roma’dan ap
ayrı bir yön çiziyordu.

Merovenj kralları, daha önce gördüğümüz diğer göçebe krallar gibi Roma eserini sürdürmeyi
bir görev olarak görmüyorlardı. Krallıklarına, sadece sahibinin yararlanacağı bir işletme gibi
bakıyorlardı. Hazine topraklarını kâhyalarını yollayarak yönetiyor, gelen paralarla da
saraylarının yaşamını sağlıyorlardı.

Roma döneminde, topraktan adam başına alınan vergi çok karmaşıktı. En azından sürekli
güncelleşmesi gereken bir tapu sicili gerektiriyordu. Göçebeler için, doğrudan alınan vergi
kavramı zaten örflerine uymuyordu. Merovenj kralları, topraktan alınan adam başına vergi
üzerinde pek durmadılar. Buna karşılık, gidiş-gelişlerden, mal nakliyesinden ve pazarlarda
mal sergilemekten vergi aldılar veya mevcut vergileri çoğalttılar. Bu vergilerin tahsilâtı çok

28
kolaydı. Diğer yandan, topraktan alınan vergi önemsenmeyince, buna bağlı idari
mekanizmalar da çözülüp, yok oldular.

Ticaretten alınan vergi nakit ve tahsili kolay bir vergiydi, Ama ticaret varmıydı. Akdeniz’le
yapılan ticaret iyice azalmıştı. Bunun yerine, yavaş yavaş, Batı Galya ve Britanya arasında
örgütlenen bir ticaret yolu oluşmaya başladı. Seine ve Loire üzerinden, Kuzey denizi ve
Manş’a kayık ve gemilerle yapılan mal nakli gelişti. Rouen ve Quenturic limanları büyüdü.
Tüccarlar, Saint-Deniz, Londra ve York ile Galya, Ren Germanya’sı ve Baltık ülkeleri
arasında ilişkiler kurdular. Doğu Roma İmparatorluğunun imparatorluk altınının yerini
Anglosaksonların gümüş parası almaya başladı.

İustinianos (Justinianus) döneminde bütün sapkınlara ve imansızlara savaş açılmıştı.


Arius’çulara, Şamanlara, çok tanrılı din mensuplarına, Manicilere, Yahudilere, Monofizitlere,
Nasturilere zulm edildi. Ama inanç ile mücadele kaba kuvvetle yapılamıyordu. Monofizitler
kesin biçimde ayrı ve özerk kiliseler kurdular. Kipti kilisesi, Yakubi kilisesi, Ermeni kilisesi
böyle doğdu. Her biri törenlerini kendi dillerinde yapıyordu ve kendi hiyerarşisine bağlıydı.
Artık her halkın kendi kilisesi olmuştu.

Farklı dillerin, farklı kiliseleri oluşunca, halklar arasındaki farklılık daha bir belirginleşmeye
başladı. Farklı yazılı eserler verilmeye başlandı. Bunlar, İlahiyat, Kilise hukuku, dinsel tören
usulleri gibi genelde dine dönük eserlerdi. Bu eserler arasında Süryani’lerce gerçekleştirilen
eserlerin özel ve ayrı bir yeri vardır. Yazılı eserlerin kaynağı manastırlardı. Bir bölümü
Monofizit, bir bölümü Nasturidi. Monofizitliği Urfa Okulu temsil ediyordu. Nizip,
Cundişapur (Irak’ta) Nasturi merkezleriydi. Bu manastırlarda, Hıristiyanlık öncesi düşünce ve
biliminin şaheserleri tercüme edildi. Bu çeviriler sayesinde, önce İslam düşüncesine sonra da
Batı Avrupa’ya Helenistik miras aktarılabilindi. Aristo, yeni Eflatunculuk, Ptolemaios,
Hippokrates, Galeienus, Euclides ve diğer pek çoğu insanlığa tekrar kazandırıldı. Asıl eserler
tercüme edilirken, fazla sayıda olmasa da, bunlara sahteleri de karışıyordu. Bu sahteler,
gelecek kuşakların epey uğraşıp, çelişkiye düşmesine neden olacaktı. Süryani din adamları
çok önemli işler başarmışlardı. Yazık ki, din dışı Yunan ve Latin edebiyatı ve eski tarih
onların ilgi alanları dışında kaldı.

Doğu Roma imparatorluğunun resmi görüşü olan Ortodoksluk, Hıristiyan öncesi kültürü
redediyordu. Nasturiler ve Monofizitler ise bize kazandırdıkları eski eserlerle kültürümüze
büyük katkılarda bulunmuşlardır.

Doğu Roma topraklarında yeni Hıristiyan topluluklar oluştukça, onların özgün sanatları da
gelişiyordu. Ermenistan’da kiliseler yükselmeye başladı. Ermeni mimarlar sadece
Ermenistan’da değil, bütün Roma topraklarında eserler veriyorlardı. Etkileri Batı Avrupa’ya
kadar yayıldı. Suriye’de de Hıristiyan sanatı gelişiyordu. Kilise ve manastırlar, geometrik
şekillerle, bitkisel ve hayvansal motiflerle süsleniyordu. Mısır’daki Hıristiyanlar ise, Yunan
portre sanatına uygun sanat ve bağımsız bir mimari geliştirdiler.

29
Bedeviler

M.S. 535 yılında, Yemen ticaret ve ekonomisinin çöküşü ile Arap Yarımadasının iç
bölgelerinde yaşayan kabilelerin eline bir fırsat geçti. Bedevi kabilelerine Hay adı verilirdi ve
bunlar aslında birkaç büyük aileden ibaretti. Kişiler, falan veya filanın oğlu diye anılırdı. Hay,
yalnızca kan akrabalığı örgütlenmesi değildi. Diğer göçebe topluluklarda gördüğümüz gibi,
yabancılar da aileden ilan edilip, eşit hak ve yükümlülüklerle kabileye alınabilirdi. Hay içinde
köle ve cariyeler de vardı. Ancak, bu katılımcılar da birkaç nesil içinde özümsenirlerdi.
Otlakları, su kaynakları (kuyular), tanrıları ortak olan kabile (Hay) üyeleri, birlikte göçer ve
konarlardı.

Şeyh veya Seyitlerin yönettiği Bedevi kabilelerde, her göçebe kabile gibi, birlikteliklerinin
temeli kabile bağlarıydı. Bedeviler, çok sağlam yapılı ve kabileleri içinde bireyci davranışlara
temayüllü kişilerdi. Kabilenin kararı veya kabilenin menfaatleri gerektiğinde kabile için her
şeyi yaparlardı. Ancak, bunun dışında bireysel davranışları severlerdi. Namuslarını korumak,
kendilerine sığınanı himaye etmek, gözü peklik, yiğitlik, müteselsil kefalet, öç almak, kan
gütmek, kabile ahlakının ana hatlarıydı. O dönemde yetişmiş olan pek çok şairin sürekli
işlediği konular da bunlardı. Seyidin otoritesi tamamen saygınlığa dayanıyordu. Seyit aslında
eşitler arasında birinci olandı. Kabilenin meclisinde tek bir olumsuz oy bile veto özelliği
taşırdı. Bu nedenle kararların oy birliği ile alınma zorunluluğu vardı.

Kabile içinde herkes eşit zenginlikte değildi. Devesi fazla olanlar, cariyesi, kölesi az olanlar
vardı. Para kazanmak için mümkün olan tüm yollar denenirdi. Güzel ve genç cariyeleri
olanların arasında, cariyelerini kiralayanlara rastlanırdı. Kadın ticareti, para getiren karlı bir
işti.

Bedevi yaşamında, susuzluk ve açlık yaşamın bir parçasıydı. Ufak vahalarda, çok kısıtlı bir
şekilde yapılan tarım kimseye yetmezdi. Göçebe Araplar, tarım yapanı hor görürlerdi. Savaşçı
göçebeler, çiftçileri himaye eder ve buna karşılık hurma ile ödenen bir vergi alırlardı. Bedevi
beslenmesinin temeli süte dayanırdı. Yağmurlardan sonra hafif yeşillenen çöle develer,
keçiler ve aileler birlikte çıkarlardı. Çöldeki su ihtiyacını hayvanlar bitkileri yiyerek,
Bedeviler de onların sütünü içerek giderirlerdi. Temizlik ihtiyaçları deve sidiği ve kumla
çözülürdü. Çöldeki otlar kuruyunca kabile kendi arazisine geri dönerdi.

Açlık, kabilelerin birbiri ile savaşması sonucunu getirirdi. Kadınlar, çocuklar esir edilir, sonra
fidye karşılığı geri verilirdi. Gazve denilen bu yağma savaşları sonunda, beslenecek adam
sayısı azalır, bu da besin nüfus dengesini tekrar kurardı. Kabilesi için savaşmak en büyük

30
onurdu. Kabile içinde, öldürdüğü düşman sayısına bağlı olarak bir saygınlık oluşurdu.
Savaşmak, kazanılan ganimet ve azaltılan düşman nedeni ile üretici bir faliyetti. Bu nedenle
aileler çok sayıda erkek çocuk sahibi olmak isterlerdi. Bir anlamda, ailenin zenginliği sahip
olunan erkek çocuk sayısıydı. Kız çocukları ise neredeyse istenmezdi. Kız çocuğu olan aileler,
mecazi manada karalar bağlarlardı. Diğer aileler, kız çocuğu olanları hor görür, hatta onlarla
alay ederlerdi. Doğan kız çocuklar ya her türlü hakarete katlanılarak alı konulur, ya da kuma
gömülerek öldürülürdü.

Bedevi açtı. Aç kalınca, kertenkele, yılan, çöl faresi, kurt, tilki ve bitki köklerini, yani ne
bulursa onu yerdi. Bu aslında, tüm göçebeler için geçerli olan bir durumdu. Bedevi için
çekirge saldırıları tam bir ziyafetti. Çekirgeler tuzlanarak, ateşte kavrularak yenirdi. Bu açlık
duygusu ve açlık halinde dayanışma ihtiyacı, Bedevileri konuk sever yapmıştı. Yiyecekleri
varken yer ve yedirirlerdi, cömert davranırlardı.

Yaşanan hayat, Bedeviyi içkiye düşkün yapmıştı. Şarabı çok severlerdi ve her bulduklarında
içerlerdi. Daha sonra görüleceği gibi, alınacak bütün önlemlere rağmen Arapları içkiden
uzaklaştırmak pek mümkün olamamıştır. Zaten dini yasakların bile bir sınırı vardır.

Bedevilerde ve genel olarak Araplarda, kadın erkeklerden sonra gelirdi, yani ikinci sınıftı.
Kadın özgür bir kadınsa, yani cariye veya köle değilse, çocuk doğurduktan sonra, kabile üyesi
kabul edilir ve az çok bir saygınlık kazanırdı. Ancak, daima kadınlar verasete konu olurlardı.
Babası ölen bir erkek üvey annelerine, kardeşi ölen bir erkek, kardeşinin karılarına sahip
olurdu. Yani aile içinde kadın da terekedendi. Bu âdetin benzerinin Orta Asya’da ve
Türklerde de bulunduğu unutulmamalıdır. Bu adet göçebelerin çoğunda görülen bir
durumdur.

Yukarda kadınlarla ilgili olarak anlatılanlara ters gelse bile Bedeviler’de, kadınlara geniş bir
cinsi özgürlük tanınırdı. Özgür kadınlar, gizliliğe dikkat etmek şartıyla, dost edinme hakkına
sahiptiler. Kadın ve erkek, velilerinin iznine gerek duymaksızın, kısa bir süre için geçici
evlilik yapabilirlerdi. Bu tip geçici evliliklerde, kabilesinde kalan kadın, erkeğe mızrak ve
çadır verirdi. Erkek, kadının kabilesi içinde yaşar ve bu süre içinde kabile üyesi gibi muamele
görürdü. Kadın evliliğe son vermek istediğinde, çadırının kapısını ters çevirir, bunu gören
erkek de kendi kabilesine geri dönerdi. Bu evlilikten bir çocuk doğarsa, bu çocuk kadının
kabilesinde kalırdı.

Genel olarak ailenin mal varlığı o kadar azdı ki, onun dağılmasına müsaade edilemezdi. Bazı
kabilelerde sadece büyük ağabey evlenirdi. Diğer kardeşler ayrı karılar almazlardı. Bütün
kardeşler, ağabeyin karısıyla serbestçe ilişkide bulunmak hakkına sahiptiler. Strabon, bu
konuda “ kapıya şapka asma “ hikâyeleri anlatır. Ama aile zenginse, tek kadınla yetinmek
yerine, pek çok kadın ve cariye alınırdı.

Bedeviler çok tanrılı bir din ile Şaman dini arasında yer alan bir inanışa sahiptiler. Her
kabilenin belli zamanlarda çevresinde toplandıkları kutsal taşları vardı. Ancak Bedeviler uzun
bir zamandır Yahudilerle, Zerdüştlerle ve Hıristiyanlarla sıkı temas içindeydiler. Dinler arası
çelişmelere, çekişmelere ve tartışmalara şahit oluyorlardı. İçlerinden pek çoğu Yahudi ve
Hıristiyan olmuştu. Bu tek tanrı fikri, Bedevi kabileleri sarmış ve onların çok tanrılı dinlerini
etkilemişti.

Daha önce, Roma’nın ticaret yolunu ele geçirmesinin pan-arabik bir harekete sebep
olduğundan ve Yemenden göçenlerin çeşitli krallıklar kurduklarından bahsetmiştik. Şimdi

31
Habeş Aksum krallığının Yemeni tekrar işgal edip, Mekke’ye dayanması ve çöldeki
Bedevileri tehdit etmesi, bu pan-arabik düşünceyi ivmelemişti. Burada, bugünkü kavramımıza
benzer şekilde bir ulusal hareketten bahsedilmemektedir. Söz konusu olan, yine kabile
çıkarları ağır basarken, bütün Bedevilerin birbirlerini, yabancılara nazaran (Romalılara göre,
Sasanilere göre), daha yakın hissetmeleridir. Tabii hala kabile menfaatleri önde gelmektedir.
Ama artık Arap olmak uzak bir akrabalık gibidir.

Arap şairleri de bu duyguyu körüklüyorlardı. Bu dönemde yazılan eserlerin güzelliği daha


sonra Abbasiler döneminde ve Andaluzya’da (İspanya) yazılanlardan hiç aşağı değildiler. Bu
dönem şiir ve kasideleri Arap edebiyatının altın çağıdır. Bu kasidelerin ve şiirlerin bir kısmı,
Araplarca, bugün bile okunmaya devam edilmektedir. Bunlar arasında, yedi Muallagat diye
bilinen, yedi destansı şiir vardır. Bunları yazan şairler, Kindah emiri prens İmru-al-Keys,
Tarfah, Zuhair, Labid, Antar, Amr ibn Kalthum, El-Harit ibn Hillizah dır. Bu şairlerden
Labid, daha sonra Kuran’ı okuduktan sonra, onun gücüne ve şiirselliğine öyle âşık olmuştur
ki, ömrünün son otuz yılında şiir yazmayı ret etmiştir. Yedi önemli Arap şairi, ihtirası, aşkı,
belagatı, cesareti ve cinselliği işlemişlerdir. Bu yedi şair ve onların eserleri, dönemlerinde
Arap edebiyatının hazineleri kabul edilirdi ve bugün de, öyle kabul edilirler. Bu yedi en
önemli şaire, o dönemin başka şairlerini de katmak gerekir. İlave edilecekler arasında
Nabigah el-Tubyani, Hasan İbn Sabit, El- Hutayah ve kadın olan El-Khansa sayılmalıdır.

Şairlerin eserleri, her yıl, Mekke yakınında Ukaz’da (Okaz) organize edilen fuarında okunur
ve övülürdü. Arabistan’ın en uzak köşelerinden insanlar bu yarışmalara katılmaya ve
izlemeye gelirlerdi. Gelenler arasından Arabistan dışından yabancılar da olurdu. Öne çıkan
eserler, halkın okuması, şevklenmesi ve etkilenmesi için, Kâbe’nin kapı ve duvarlarına
asılırdı. Birincilik kazananlar altın harfler ile yazılarak asılırdı.

Önemli şairlerin yanı sıra, sayılamayacak kadar çok Bedevi de şiir yazmaya çalışıyor ve
kendini şair sanıyordu. Önemli şairler ve eserleri nasıl yere, göğe konamıyorsa, kendini şair
sananlarla da alay ediliyordu. Yani, o günkü Arap yarım adasında iyi bir şair olmak ne kadar
gurur verici ise, kötü bir şair olmak, o kadar imtina edilmesi gereken bir durumdu. Bu çelişki
aslında, şair olmaya heveslenen ama başaramayıp sosyal durumunun zayıflamasından
korkanları frenleyici bir durumdu.

Hicaz’da, en eski zamanlarda, Udra kabilesi Hıristiyanlığı benimsemişti. Burada, özel bir şiir
türü gelişti. Bu daha sonra, Batı Avrupa’da şövalyelerde göreceğimiz tarzda, spritüel ve âşık
olana şeref veren bir aşktı.

32
Hıristiyanlık Arabistan’da

Hıristiyanlık Arap edebi dünyasını 4 cü yüzyıldan başlayarak derinden etkilemişti. Bu etkinin


sonuçları 5 ci yüzyıldan itibaren alınmaya başlandı. Bu etki düz yazıdan fazla, Arap adetlerine
daha uygun olan şiirsel eserlerde kendini gösterdi. Hıristiyanların ve tabii Musevilerin dua
kitapları ve kutsal okuma kitapları, Arapça yayınlanıyor ve tabii bunun etkileri edebiyatta
ortaya çıkıyordu.

Hıristiyanların Araplar üzerindeki en büyük etkisi manastırlarla geldi. Araplar, zaten,


sessizliğin ve unutulmuşluğun içinde, çölde yaşıyorlardı. Çölde, kendi kendileri ile baş başa
kalmak adetleriydi. Bu münzevi Hıristiyanlar, manastırların keşişleri, dünyayı bir tarafa itip,
aynen Arapların yaptığı gibi inzivaya çekiliyorlardı. Bu Araplar için çok hürmet edilmesi
gereken bir durumdu. Manastırlar, Arapların kalplerine girdiler. Ve bu yolla da, şimdiye kadar
hiçbir dinin giremediği en iç bölgelere yerleştiler. Böylece, manastırların Araplar üzerindeki
etkisi, kiliselerden çok daha fazla oldu. Manastırlarda Hıristiyan hayırseverliği ile Arap
misafirperverliği karşılaştı ve karıştı.

Bir yandan Hıristiyanlık, bireyselliği öne çıkartarak komün ahlakını zayıflatıyordu. Bireylerin
kaderlerine kutsal bir değer katıyordu. Ölümden sonraki yaşam öğretisi, kişinin
ölümsüzlüğünün ancak kabilenin sürekliliği ile olanaklı olduğunu öğreten kabile ülküsü ile
çelişiyordu. Bu da bireyi gruba bağlayan bağların gevşemesi demekti.

Diğer bir yandan, Hıristiyan misyonerler, bir taraftan kutsal metinleri Arapça’ya çevirerek, bir
taraftan da onları dağıtıp, anlatarak, Arapları İsmail’den indiklerine inandırdılar. İsmail gibi
saygın bir ataya kavuşmak, Araplara hem yeni bir kimlik verdi ve hem de onların pan-Arap
duygularını kuvvetlendirdi. İsmail, İbrahimin yani halkın babasının oğluydu. Yahudiler de
İbrahimin diğer oğlu İshak’dan geliyorlardı. Böylece Araplar büyük bir Atadan, İbrahim’den
geldiklerine inanır oldular. Kutsal bir atadan inme fikri, Arapları birbirlerine daha yakın
olmaya iterken, onların gururunu okşarken, akıllara bir soru gelmesine de neden oluyordu.
Her kavmin bir kitabı vardı, ama neden Tanrı Araplara bir kutsal kitap vermemişti?

Yukarda anlatılanların doğal bir sonucu olarak, artık her kabilenin ayrı bir tanrısı olması,
Araplara yetmiyordu. Hepsine ortak olan, onları birleştirici olan bir Tanrı kendiliğinden
ortaya çıktı. Bu, Tanrı demek olan Allah’dı.

Arabistan’da üç din birlikte yaşıyordu: İdollere tapınma, Yahudilik ve Hıristiyanlık.


Yahudilerin ve Hıristiyanların Arapça yazılmış kutsal kitaplarında, Tanrı ismi Allah olarak

33
geçiyordu. Dördüncü asırda, Suriye, Lübnan, Irak ve Filistin’deki kiliselerde Arapça şöyle
yazıyordu “ Bismil Allah al- Rahman al-Rahim “.

Allah’tan sonra onun kızları sayılan Uzza, Manat ve Lat da Tanrıçalar olarak tüm Arap
yarımadasındaki çok tanrılı din sahiplerinin saygısını kazanmış ve Kabe’deki panteonda yer
almışlardı. Mekkeliler Allah’ın oğullarını da tanrılaştırmışlardı. Allah ulu Tanrı’ydı. En büyük
yeminler onun adına yapılırdı. Ancak günlük hayatta diğer Tanrılara daha çok tapılırdı. Allah
ulu ve erişilmezdi. Diğer Tanrılar, ulaşılması daha kolay olan, daha samimi Tanrılardı.
İnsanlar, bu Tanrıların kendilerine yardım etmesini isterlerdi. Cinler Tanrıların yardımcıları
idiler, onlara da inanılır, onlarında yardımı beklenirdi. Arapların tanrılardan oluşmuş bir
panteonu vardı ama Tanrıları ve Kutsal yerleri açıklayan bir mitoloji gelişmemişti. Ölümden
sonra yaşam inancı yoktu. Ölümden sonra yaşam yerine kadere inanırlardı.

Bedevilerin, develeri çölde kaybolduğunda başvurdukları kâhinleri de vardı. Kâhinler cinlere


sahiptiler veya cinler tarafından ele geçirilmişlerdi. Bunlar meczup kişilerdi ve onlara çok da
iyi gözle bakılmazdı. Etrafta dolaşan serseri cinler de vardı. Bunlar, bir nedenle ortalıkta
dolaşan insanları ele geçirip, onlara olmadık işler yaptırırlardı. Herkes cinler tarafından ele
geçirilmekten korkardı. Şairler de biraz cinlere karışmış, biraz da meczupkabul edilen
kişilerdi. Çünkü bilinmezlerden gelen ilham pek tekin bir şey olamazdı. Hasan ibn Sabit, şiir
esini geldiğinde, cinlerin onu sarıp, sözleri ağzından zorla aldıklarını anlatırdı.

34
Mürüvvet

Temel ihtiyaç maddelerinin paylaşılması konusunda birbiri ile çekişen, didişen Bedevi
kabilelerini ayakta tutan ideoloji, asırların içinden süzülerek çıkmıştı. Yaşamın
sürdürülebilmesi için toplumsal bir inanışa ihtiyaç vardı. Buna Araplar “ mürüvvet “ derlerdi.
Bu terim cesareti, sabır ve metaneti, kabileye olan mutlak bağlılığı ifade ediyordu. Bir Arap,
kendi kişisel güvenliği ne olursa olsun, seyidine anında itaat eder, kabilesine karşı işlenen
suçlara karşı şövalyece bir tavır alır, kabilenin (Aşiret) zayıf üyelerini korurdu.

Seyit, malını mülkünü kabilesi ile paylaşırdı. Kabileden öldürülen bir kişinin öcü, mutlaka
suçlu kabileden biri öldürülerek alınırdı. Katilin kendinin cezalandırılmasına gerek yoktu, bir
cana karşı bir can alınırdı. Kan davası, merkezi otoritenin olmadığı, her kabilenin kendi
kurallarının bulunduğu bir ortamda, toplum güvenliğini sağlayacak tek yaptırımdı. Bir şeyh
veya seyit, misillemede başarısız olursa, artık kimse o kabileye saygı göstermez ve kimse o
kabilenin üyelerini öldürmekten çekinmezdi. Kan davası, hiçbir kabilenin diğeri üzerinde
egemenlik kurmasına müsaade etmeyen bir hukuk düzeniydi. Ama bir yandan da şiddet
şiddeti çeker ve ortaya sonu olmayan bir çevrim çıkardı

Mürüvvet, derin ve kuvvetli bir eşitlik duygusu veriyordu. Hayati mallara karşı bile
umursamaz bir tavrın gelişmesini teşvik ediyordu. İhsan ve merhamet kültleşmişti. Bedeviler
ertesi günü dert etmeyen bir kültürde yetişiyorlardı.

Arap yarım adasının Kuzey ve Kuzey Doğusunda, Doğu Roma ile Sasaniler arasında çeşitli
Arap emirlikleri veya krallıkları, Doğu Roma imparatorluğunca Sasanilere karşı sınırlarını
koruması ve tampon görevi yapması için besleniyordu. Başkenti Basra olan Gassaniler,
başkenti el-Hira olan Lahmiler tampon görevi yapıyorlardı. Bunlardan Monofizit olan
Gassaniler, Doğu Roma’nın içindeki din kavgalarına karışmış, hırsla mücadele ediyordu.
Lahmilerin kralı ise kendini tüm Arapların kralı ilan ediyordu.

Tekelci karlar sağlayan Sasaniler, Uzak Doğu ticaretinin Basra körfezinden geçmesini
istiyorlardı. Doğu Roma imparatorluğu ise, Sasani tekelciliğinden kurtulmak için, ticaretin
Kızıldeniz ve Arabistan üzerinden yapılmasını destekliyordu. Böylece, Doğu Roma ile
Arabistan Araplarının çıkarları birleşiyordu.

Doğu Roma ile Sasani devleti arasındaki savaşlar Mezopotamya ve Suriye üzerinden yapılan
ticareti durdurmuştu. Ticaret yolu tekrar Arap yarım adasına kaydı. Ama Yemen, daha önce
anlatıldığı gibi, kendi derdindeydi. Ticaret Arap yarımadasının iç bölgelerinde yaşayan
Bedevilerin eline geçmişti. Başlangıçta Bedeviler, kervanlarda çalışıyor ve kılavuzluk
ediyorlardı. Sonra aralarından yetenekli iş adamları çıktı.

35
Mekke

Mekke

Arap yarımadasının çorak bir bölgesi olan Hicaz’ın başkenti durumundaki Mekke, kervanlar
için bir konaklama merkezi idi. Kutsal tapınak Kâbe, Mekke’yi sürekli bir panayır, fuar, pazar
kenti durumunda tutuyordu. Göçebeler hayvansal ürünlerini, yerleşikler bitkisel ürünlerini
burada değiş tokuş ediyordu. Bu ticaret o kadar önemliydi ki, uzaklardan gelen kabileler
pazara katılabilsin diye, yılın dört ayı kutsal sayılıyor ve her türlü silahlı çatışmaya ara
veriliyordu.

Ticaretle beraber, Mekke daha da canlandı. Mekkeliler, kendileri de kervan düzüyor, ticaretle
uğraşıyorlardı. Sonunda Mekke bir tacirler kenti durumuna yükseldi. Mekke’yi kabile şefleri
ile eşrafın katıldığı bir kurul yönetiyordu. Arabistan’da Bedevilerin bir devlet yapılanması
yoktu. Mekke’de de bir devlet yoktu, polis yoktu. Hâlbuki kabile bağları artık sosyal sorunları
çözmeye yetmiyordu.

Mekkeliler aralarında ortaklıklar kurarak, ticaret yapıyor, kervanlar düzüyorlardı. Kadın,


erkek herkes bu işle ilgileniyordu. Kervanlar hem güney Arabistan’ın ürünlerini, hem Çin,
Hindistan ve Afrika’dan gelen malları Akdeniz’e ulaştırmak için durmadan gidip,
geliyorlardı. Bedevilerin yurdu olan çöl sadece develerle aşılabiliyordu. Deve günde 300 Km
yol giden, 200 Kg yük taşıyabilen, çölün sıcağında 17 gün yürüyebilen, bir çöl gemisiydi.
Kervanlardaki deve sayısı bazen 2500 adete kadar çıkıyordu. Kervanlar tüm çöle nur
yağdırıyorlardı. Bedeviler, kendi arazilerinden geçen kervanlardan geçiş ücreti alıyor,
ticaretin herkese az çok bir yararı dokunuyordu.

36
Kervan işine para yatıran şirketler, yüzde elli ile yüzde yüz arasında kar sağlıyorlardı. Paranın
dolaşım hızı yüksekti. Mekke kenti bir taraftan da tefecilik yapıyor, banka gibi çalışıyordu.
Verilen borçların faizi yüzde yüz oluyordu. Mekkeliler simsar olmuşlar, bankacılık deyimleri
günlük hayatlarına girmişti. Vade, kredi, hesap günü, ödeme gibi terimler her yerde, olağan
konuşmalarda bile durumu ifade etmekte kullanılıyordu. Mekkeliler, banka terimleri ile
anlatılanları daha kolay anlıyorlardı. Gelen para arttıkça, Hicaz ve özellikle Mekke,
ekonomik olarak kalkınmaya başladı. Çölün içinde bir ticaret ekonomisi gelişti.

Mekke kenti, M.S. 500 yıllarında, Arabistan’ın en önemli kentiydi. Çeşitli kabile idollerinin
bulunduğu Kâbe tapınağı, onu dinsel bir başkent yapıyordu. Ticarette ise artık Petra’nın
yerine geçmişti. Zenginleşen Mekkeli tacirler, bir çeşit aristokrasi oluşturmuşlardı. Mekke
kent sakinlerinin tümü zengin değildi, fakirler kent varoşlarında yaşam savaşı veriyorlardı.
Genellikle esnaflar bu kesimden çıkıyordu.

Mekke’nin en kuvvetli ailesi Kureyş kabilesi içinden çıkmıştı. Daha iki kuşak önce, Kureyş
kabilesi de diğer Bedevi kabileler gibi, çölde, katı bir göçebe yaşamı sürüyordu. Her gün
yaşamda kalabilmek için acımasız bir mücadelenin içindeydiler. Kısa bir süre içinde, ticarette
büyük başarı göstererek, Mekke’yi Arabistan’ın en önemli yerleşim yeri haline getirmişlerdi.
Şimdi çok zengindiler. Bu sırada da eski aşiret bağları kapitalist ilişkiler içinde yok oluyordu.

Kureyş kabilesi pek çok aileye bölünmüştü. Zengin ve güçlü Umayya (Emevi) ve Mahzum
ailesi, Haşimiler, daha sonra Halife olacak olan Ebu Bekir ve Ömer’in ailesi olan Taym ve
Adis aileleri Kureyş kabilesinin önemli aileleri idi. Bu aileler içinde Emeviler ve Haşimiler en
önde geliyorlardı. En zengin aile Haşimiler değildi, ama en saygın olanı onlardı. Emeviler ise
Mekke’nin siyasi ve askeri yönetimini ellerinde tutuyorlardı. Haşimiler, Emevilerden daha
güçsüz olmalarına karşılık, saygınlıkları sayesinde tüm ülkede sözleri önemseniyordu.
Haşimiler ayrıca Kâbe’de önemli görevlere sahiptiler ve bu onların haç sırasında önemli rol
oynamalarına sebep oluyordu.

Hicaz’daki gelişmeler, kabile dokusunu sarsmaya başlamıştı. Değerler değişiyordu. Çöl


çocuklarının geleneksel nitelikleri üzerine, kazanç hırsı ve doymazlıkla egemen olmaya
başlamıştı. Zenginler, artık kabilelerinin değil, şahsi başarılarının gururunu taşıyorlardı. Bu
duruma ayak uyduramayanları, yoksulları, gençleri, dürüst insanları ise, daha önce
tatmadıkları manevi bir ezilmişlik içine almış, canlarını acıtıyordu. Kabile ülküsü çağının
gerisinde kalmıştı, yerine yeni bir ülkünün gelmesi gerekiyordu.

Yahudilik ve Hıristiyanlık, Arap dünyasında iyice yayılmış olmasına rağmen, onlarda


Arapları rahatsız eden bir şeyler vardı. Edebiyatın körüklediği Arap hasletleri, Arap gururu ve
gittikçe gelişen Arap birliği duygusu, Yahudi ve Hıristiyan dinlerini yabancı bir ideoloji gibi
algılamalarına neden oluyordu. Bedeviler, çölün hür çocukları kendi idol tapınmalarına ve
Allahlarına daha sıkı sarılma gereği duyuyorlardı. Ama kabile bağları zayıfladıkça, idol
tapınmaları da geriliyor, birlik duygusu arttıkça Allah daha öne çıkıyordu.

Arap gururu, kimi insanların yeni yollar aramasına neden oluyordu. Allah’tan korkuyor ama
sayısız kabile putları karşısında kuşkuya düşüyorlardı. Tüm Arabistan’ı birleştirecek ve ona
saygınlık kazandıracak devlete ihtiyaç vardı. Bu devlet, kazanılmış servetleri koruyacak,
ticareti güvence altına alacaktı. Ticareti yapan Bedevilerdi Ama karnı aç olan Bedeviler
ticarete engel oluyor veya en azından kazançları riske sokuyorlardı. Hırsa yeni bir yön vermek
gittikçe daha kaçınılmaz oluyordu.

37
Yeni yaşam kabile dayanışmasına değil, ekonomik arz ve talebe dayanıyordu. Zenginleşmeler
kabilenin ortak çabası ile değil, bireysel çabalarla gerçekleşiyordu. Kan bağları zayıflarken,
ortaklık bağları kuvvetleniyordu. Sınıflar beliriyor ve zengin yoksul çelişkileri başlıyordu.
Ama en öne çıkan bireysellik ve bireysel kurtuluş yollarıydı.

Bütün İdollere tapan Araplar, Panteonun tepesinde yer alan Allah’ın, Yahudi veya
Hıristiyanların Tanrısı ile aynı olduğuna inanıyordu. Allah’ın idolü çok uzun zamandan beri
Kâbe’de duruyordu. Ama onlara, diğer uluslara yaptığını yapmamış, peygamber ve vahiy
yollamamıştı. Arapların pek çoğu Kâbe’nin de Allah adına yapıldığına inanıyorlardı. Zaten,
bütün Mekkeliler, Arabistan’ın en kutsal yeri olan Kâbe ile gururlanıyordu.

Her yıl Arap yarımadasının her yerinden insanlar Haç için Mekke’ye geliyor ve birkaç gün
süren Haç görevlerini belli ritüelleri uygulayarak yerine getiriyorlardı. Bu süre içinde kentteki
bütün şiddet eylemleri yasaklanmıştı. Mekke’ye gelenler, aşiret (kabile) düşmanlıklarının
askıya alındığını bilerek, rahatça ibadet ediyor ve ticaret yapıyorlardı.

Kâbe olmadan Kureyşlilerin ticari başarısı olamazdı. Onlar bunun farkındaydılar. Kâbe’nin
muhafızlığının onlara diğer kabilelerin üzerinde bir saygınlık sağladığını da görüyorlardı.
Fakat Allah, Kureyş’i özel olarak seçmiş olmasına rağmen, onlara Musa veya İsa gibi bir
peygamber yollamamıştı. Eski ve Yeni Ahid’in Arapça tercümesi, Allah tarafından doğrudan
Araplara, Arapça’nın o şiirsel havası ile yollanacak bir Kutsal Kitabın yerini tutamazdı.

Bu durum psikolojik olarak Arapları rahatsız ediyordu. Yahudi ve Hıristiyanlar, onları


Tanrıdan vahiy almamış bir halk olarak aşağı görüyorlardı. Araplar ise onlara, kendilerinin
bilmedikleri bir şeyi bilen halklar olarak, haset ve saygı karışık duygularla yaklaşıyorlardı.

Arap yarımadasının içinde Yahudi ve Hıristiyan topluluklar vardı. Yesrib’de (Medine)


Yemenden gelmiş Yahudi toplulukları olduğunu söylemiştik. Ancak hem kuzey ve hem de
güneydeki Hıristiyan veya Yahudi Araplar ve Arap devletleri, Doğu Roma imparatorluğunun
veya Sasanilerin yönetimi altındaydılar. Yani bağımsızlıklarını kaybetmişlerdi. Bedevilerin
özgür kişiliklerinin bunu kabul etmesine imkân yoktu. Doğu Roma’nın ve Sasanilerin, kendi
emperyal tasarıları için Yahudilik ve Hıristiyanlığı kullandıklarının tamamen farkındaydılar.
İçgüdüsel olarak, bozulmakta olan kültürlerinin sonunda bağımsızlıklarını ellerinden
alacaklarını hissediyor olmalıydılar. En son gereksinimleri, yabancı bir ideolojiydi.

Aslında, bazı Araplar, emperyalist bağlantılara girmeden tek Tanrıcılığı keşfetmişlerdi.


Suriye'de İbrahim peygamberin zamanındaki gibi olduğunu iddia eden bir din ortaya çıkmıştı.
Yahudilikten ve Hıristiyanlıktan daha önceki öğretiyi esas alan bu din, mevcut siyasi
ilişkilerin dışında kalıyordu. Bu dine Hanifilik denirdi. Hanif Arapca Allah’ı tekleyen
(birleyen) demektir.

38
Göktürkler

Altaylarda, Juan-Juan'a unagan-bogol olarak demircilik yapan Göktürklerin (Tu-kiu veya Tu-
küe, Türük) yönetimine Bumin geçmişti. Çinliler Bumin'e T'u-men derler. Bumin ne kadar
T'u-men'e benziyorsa, Çin tarihinden öğrendiğimiz Türk boy, kişi, yer adları o kadar Türk
isimlerine benzerler.

Bumin'in etrafındaki oymak sayısı artmaya başladı. Bu oymaklar, ticaret yapmak için Çin
sınırına geldiler. Ancak bu sırada To-ba devleti gücünü kaybetmiş, 550 yılından başlayarak
Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştı. Batı To-ba ile Doğu To-ba kendi aralarında iktidar
mücadelesi yapıyorlardı. Doğu To-ba devleti, Chi veya Tsi sülalesinin hâkimiyetindeydi.
Juan-Juanlar Doğu To-ba'yı destekliyorlardı. Batı To-ba güç dengesini kurabilmek için
Göktürklerle ilişkiye geçti. 545 yılında Bumin'e elçi yolladı.

Bu tarihten itibaren, Çin kaynaklarının Kao-külerden (Yüksek tekerlekli arabalılardan), "


Töles " diye bahsetmeye başladıklarını görüyoruz. 546 yılında Tölesler, Juan-Juan'lara
saldırmak üzere hazırlıklara girişirlerken, Bumin ve ona bağlı oymaklar, Töleslere saldırıp,
onları yendiler ve kendilerine bağımlı hale getirirdiler. Tölesler Göktürklere unagan-bogol
oldular. Göktürkler ise, Töleslerin katılması ile daha da güçlendiler.

Göktürkler (Türük), Juan-Juan'lara saldırmaya hazırlanan Tölesleri yenmekle, bağımlı olduğu


Juan-Juan'lara hizmet etmişti. Bumin, bu başarısından kuvvet alarak, Juan-Juan şefinin kızını
kendine eş olarak istedi. Juan-Juan şefi bu talebe çok kızdı ve elçisi ile Bumin'e haber
yollayarak hakaret etti. “ Sizler Altay dağlarında bizim silahlarımızı imal eden demirci
kölelerimiz değilmisiniz? “ diye sordu. Bumin bu hakaretlere kızıp, Juan-Juan elçisini
öldürttü. Bu durumda Juan-Juan'ları karşısına almış olduğundan, kendine eş olarak, Batı To-
ba İmparatorundan bir kız istedi. Batı To-ba Çin İmparatorluğu çok zayıflamıştı. Batı To-ba
İmparatorluğu Göktürkler ile akraba olmayı kabul ederek, Bumin'e bir prenses yolladı. 551
yılında Bumin, bu prensesle evlendi.

552 yılında, Göktürkler ve Batı To-ba ordusu müştereken, Juan-Juanlara saldırdılar ve onları
yendiler. Bozkırda Juan-Juan egemenliği 407 ile 552 yılları arasında sürmüştü ve bu
egemenlikten halkının çoğunluğu Türk olan Orta Asya pek mutlu olmamıştı. Juan-Juan
zaferinden sonra, Bumin " İ-li Kağan (İl Kağan) unvanını aldı. Bundan böyle, Bozkırda,
Krallar kralına verilen unvan, Hunların kullandığı " Tanhu " yerine " Kağan " olacaktır.

39
Kağan olan Bumin bundan sonra “ Ötüken’e kutsal ormana “ gidip, yerleşti. Bu yerleşimden
Türüklerin bozkır imparatoru olmak istedikleri bellidir. Kendilerini Hunların (Hiong-nu) ve
Juan-Juan’ların doğal mirasçısı kabul ederler. Ötüken onların yerleştikleri kutsal topraklardır.
Ötüken’de oturan sonsuz krallığın sahibi olacaktır.

Bumin, Kağan ilan edildiği yıl öldü. Yerine önce ilk oğlu K'o-lo geçti. Ko-lo adı, Çinlilerce
söylenen addır ve Türkçe karşılığı (orijinali) tam bilinmemektedir. Ko-lo, tahtta 1 yıl kaldı.
Bu sürede Batı To-ba ile iyi ilişkiler devam etti. Karşılıklı elçi teatisi sırasında, Göktürkler
Çinlilere 50 bin at verdiler, Çinliler buna karşılık 100 bin parça ipekli yolladılar.

553 yılında, Ko-lo ölünce, vasiyeti icabı yerine kardeşi Mu-kan (Mu-han, Mugan kağan)
geçti. Bütün göçebelerde ve tabii Türklerde de, Kağan ölünce yerine ona en yakın olan, en
yaşlı erkek akraba geçer. Bu özel mülkiyet öncesi, eşitlikçi avcı toplumdan gelen bir miras
dır. Aile başkanı, serbestçe kullanma hakkına sahip bulunmadığı aile mallarının yöneticisi
durumundadır. O ölünce yerine geçen saygın ve yaşlı kişi kuralı, aile boy, budun yani her tip
toplumsal örgütlenmede geçerliliğini korur. Bu kural, özel mülkiyetin gelişmesi ile birlikte
gittikçe zayıflamasına rağmen, uzun süre hükmünü icra etmiştir. İskitlerde, Keltlerde,
Vandallarda, Makedonyalılarda, Türklerde, Moğollarda bu kural geçerliliğini korur.

Kağan boyların bir kısmının yönetimini fiilen üstlenir. Geri kalan boyları ise, ailenin öteki
erkek üyeleri arasında paylaştırır. Merkezde oturan Kağan'a (Göktürklerde merkez Ötüken
dir) Büyük Kağan denir. Hiyerarşinin başına seçilen sadece kağan değildir, hanımı “ Hatun “
ve “ Kağan “ birlikte seçilirler. Bu İmparatorluk çifti Gök tarafından seçilmiştir. Bu çiftin
etrafında önemli kişiler yani “ beg’ler “ (beyler) yer alır. Büyük Kağan, Doğu ve Batı boy
guruplarının yönetimini kardeş çocuklarına verir. Batı ve Doğu Kağanları için, küçük Kağan
veya Yabgu unvanları kullanılır. Yabgu unvanı, Batıda anlam genişleterek, Kağan soyunun
unvanı haline gelmiştir. Küçük Kağan ve Yabgu gibi benzer anlamda kullanılan bir unvan da
" tegin " unvanıdır. Örneğin Kül-tegin Kağanın tegin'i böyle bir unvandır. Tohoristan kralına
Yabgu, kardeşine Tegin denir. Bu unvanlar doğuştan verilen unvanlar değildirler. Zaman
içinde, yönettikleri yörelere bağlı olarak verilirler. En üstte Kağan, ondan biraz aşağıda Yabgu
ve Tegin, onlardan biraz aşağıda da Şad en üst unvanlar olarak görülmektedirler. Yabgu ve
Tegin, sadece Kağan ailesine (Türklerde Aşina ailesi) verilebilir unvanlar olarak görülürler.
Daha alt kademede kullanılan unvanlar da Tarkan, çor, tutuk ve ataman’dır.

Adı ne olursa olsun, ister Kağan, ister Yabgu, ister Tegin, bu prenslere bağlı boylar vardı. Bu
prensler, o boyların komutanı, yöneticisi ve vergi alıcısıydı. Bunlar, Büyük Kağana itaatle
yükümlü olmalarına rağmen, oldukça bağımsız yöneticilerdi. Buna dayanan Çin politikası iyi
bir saptama yapmıştır. " Her prensin buyruğunda büyük ordular vardır. Bunlar, dört yönden
birine yerleşmişlerdir. Görünüşte birlik içinde bulunurlar. Bunları kuvvet kullanarak yenmek
güçtür, ama birbirlerine düşürmek kolaydır ". Bu görüş, Çin'in Türk tehlikesini azaltmak için
başvuracağı politikanın temelini oluşturur.

Göktürklerin başkenti Ötüken, Orhon akarsuyunun doğu tarafına yakın bir yerdedir. 47. kuzey
enlemi ile 101. boylamın kesişme yerindedir. Budapeşte ile aynı enlemde kabul edilebilinir.
Baykal gölüne güneyden Selenga nehri akar. Selenga nehri Türk tarihi açısından en önemli
yerlerden ilkidir. Selenga nehrine, güneydoğudan Orhon suyu karışır. Ötüken’in az güneyine,
daha sonraki tarihlerde, Cengiz imparatorluğunun başkenti Karakurum kurulacaktır.
Uygurların daha sonra başkent yapacakları Karabalgasun, Ötüken’den 60 Km
kuzeydoğudadır.

40
Mu-Kan (Mogan) Kağan

Göktürkler

Mu-kan, 553 yılından 572 yılına kadar 19 yıl Kağanlık yaptı. Bu dönemde, Juan-Juan siyasi
birliği tamamen dağıtıldı. İyice dağılan Juan-Juanlar, Bozkır'ı Göktürklere bırakıp, Çin
topraklarına geçtiler. Doğu To-ba topraklarına geçenler, Çinelilerle sürekli çarpışmak zorunda
kaldılar. Batı To-ba ise, kendi topraklarına geçen Juan-Juan'ları, müttefiki Göktürklere teslim
etti. Bunlar, Göktürkler tarafından 555 yılında tamamen yok edilirler. Burada kullanılan yok
ettiler söylemi, tümünü öldürdüler anlamında değildir. Daha önce bahsedildiği gibi, Bozkır
metoduyla, assimile edilmeleri demektir.

Bu arada, bir kısım Juan-Juan'lar, Batıya kaçarak, bir süre sonra, Avrupa’da, Avarlar adı ile
tekrar tarih sahnesine çıktılar.

Çin'de, M.S. 556 – 557 yılında, göçebe kökenli Batı To-ba Hanedanı yıkıldı, karabudunu
Göktürklere katıldı. Bunlar kendi boy adlarını yitirerek, Türk boyları içinde eridiler. Yani,
kısa bir özetle, Altaylara çekilen Hun kalıntıları, bazı Töles boyları, Juan-Juan boy kalıntıları
ve To-ba boy kalıntıları, Aşina soyunun önderliğinde bir araya gelerek, Göktürklerin
çekirdeğini oluşturmuşlardır. Bu arada, Çin'de, Batı To-ba Hanedanı yerine " Sonraki Chou "
ailesi geçti. Sonraki Chou hanedanını kuranlar Yü-wen ailesiydi. Yü-wenler, göçebe bir
kökten geliyorlardı. Kuzey Çin'de halen mevcut olan ve Çinleşmemiş To-ba kabile bakiyeleri,
Batıya giderek, bir kısmı bu devlete katıldılar, bir kısmı da, yukarda söylendiği gibi,
Göktürklere (Türüklere) katıldılar.

41
Sonraki Chou mezar steli

Bu dönemde bulunan iki kuzey devletine " Doğu Wei " ve " Batı Wei " devletleri dendiği de
olur. Doğu Wei, Ch'i devleti, Batı Wei " Sonraki Chou " devletidir. Doğuda bulunan Juan-
Juan bakiyeleri Ch'i devleti sınırları içine kaçmışlardı. Juan-Juan ve Ch'i ler arasında savaşlar
oldu, 555 de Juan-Juan'lar yok edildiler. Batıda bulunan Juan-Juan'lar da, " Batı Wei " ye
kaçmışlardı. Göktürklerin ısrarı ile bunlar 555 de iade edildiler. Daha önce de söylendiği gibi
iade edilen Juan-Juan'lar Türk kabileleri içinde eriyerek yok oldular.

Ch'i ile Chou devletleri, durmadan birbirleri ile savaştılar. Bu savaşlara Türükler de karıştılar,
bazen bir tarafta, bazen diğer tarafta savaşıyorlardı. Ama sonuçta, Türükler (Göktürkler) ağır
ağır, Kuzey Çin'e yerleşmeye, sahip çıkmaya başladılar.

Göktürkler Juan-Juanları dağıttıktan sonra, Batıya kaçan Uar-Hunlardan artık Avarlar diye
bahsedilecektir. Avarlar, 550 lı yıllarda, Kuzey Kafkasya’da görülmüşlerdi. Onların
Kafkasya'ya gelişleri Onogur ve Sabarlarda panik yaratmış ve yeni bir hareketlenmeye sebep
olmuştu. 558 yılında Avarlar, Doğu Roma'ya elçi yolladılar. Avarların istekleri, normal
göçebe istekleriydi. Avarlar, Doğu Roma'yı Kutrigur ve Utigur gibi göçebelere karşı
koruyacak, buna karşılık kendileri yerleşecek bir toprak ve yıllık ücret (vergi) verilecekti.
Doğu Roma, Avar elçisini hoş tuttu, hediyeler verdi ama âdeti olduğu üzere, fazla bir şey
söylemedi. Peşinden, Doğu Roma, Valentinos'u elçi olarak Avarlara yolladı. Doğu Roma,
kendini koruması koşulu ile Avarlara yıllık ücret ve hediye vermeyi teklif etti. Avarlar
yerleşecek toprak elde edememişlerdi.

Bu sırada Göktürk Kağanı Mu-kan, 560 yılında, Doğuda Kitayları yenerek, onları Kore
yarımadasına sürdü. Türükler (Göktürkler) artık iyice genişlemişlerdi. Kuzeyde, Kırgızlar
Türük egemenliğe alındı. Mu-kan Kağan, Kuzeydeki vahşi topraklarda yaşayan çeşitli boyları
yönetebilmek için Töles boylarından istifade etti. Mu-kan Kağan, Ötüken’de oturuyordu ve
kendine doğrudan bağlı boylar vardı. Ancak, Türük siyasi yönetim şekli de, Hunlar gibi
ülkenin doğu ve batı olarak ayrılmasına dayanıyordu. Ti-teou Kağan doğu boylarını, Pu-li

42
Kağan batı boylarını yönetiyordu. Bu doğu ve batı Kağan yönetimleri oldukça bağımsız
yönetimlerdi.

Çin'deki iç savaşlar ve bunun getirdiği zayıflık, Türüklerin işine gelmişti. Türükler de,
Bozkırda, savaşarak, siyesi bir birlik kurup, geniş topraklara hükmetmeye başlamışlardı.
Çinliler, iç savaşları sırasında, kendi yanını tutsun diye, Türüklere sık sık kıymetli hediyeler
yollayarak, bir nevi haraç ödediler. Kağan da, bu hediyeleri boy beyleri arasında
paylaştırarak, kendine olan bağlılığı kuvvetlendirdi.

M.S. 563 de. Çin'de, " Sonraki Chou " devleti, Ch'i devletine karşı büyük bir hücuma kalktı.
Ama yardım edeceklerini vaat etmelerine rağmen Türükler savaşa katılmadılar. " Sonraki
Choular " hezimete uğradılar. Bununla beraber, Ch'i yi ele geçirme fikrinden vazgeçmediler.

Bu sırada Hindistan’da Budistler geçmiş katliamların intikamını Heftalitlerden aldılar.


Türükler (Tu-kue) ve Sasaniler işbirliği yaparak Heftalitleri tamamen ortadan kaldırdılar
(565). Güçlerini tamamen kaybeden Heftalitlere ne olduğuna dair pek bir şey
bilinmemektedir. Hint halkı içinde erimiş olmaları gerekir. Tarihçi el-Harezmî’ye göre, daha
sonra ortaya çıkacak olan ve Türkçe konuşan Kalaçlar (Halaçlar) buradan gelmektedirler.

572 yılında, Türüklerde Mu-kan ölünce, vasiyeti icabı, yerine üçüncü kardeş olan T'a-po
geçti. Mu-kan, Türk ananelerine uyarak, yerine oğlunu değil kardeşini seçmişti ve bu vasiyete
boylar uymuşlardı. T'a-po 581 yılına kadar, Türüklerin başında kaldı.

T'a-po'nun hükümranlığının ilk yıllarında, Çin'deki iki rakip İmparatorluk ailesi, Choular ve
Ch’i (T'si, Qi) ler, Türüklere (Göktürklere) hediyeler yollamakta birbirleri ile yarış etmeye
devam ettiler. Çin'le ticaret hızla gelişti. Türük Kağanlığına bağlı, on binden fazla tüccar, Çin
kentlerine yerleştiler. Türük tüccarları, ayrıcalıklı olarak, ticaret yapar hale geldiler.

Artık, Türük soyluları, Çin lüks tüketim maddelerini bolca ve kolayca bulabiliyorlardı. Ancak,
bir yandan da Çin'in zenginliğinin kaynaklarını sorgulamaktan geri kalmıyorlardı. Budist
misyonerler, Çin'in zenginlik nedenini Budizm dinine bağlıyorlardı. Hint misyonerler, Türük
ülkesine gelip, orada rahatça yerleşiyorlardı. Türklerin tüm din adamlarına ve her türlü dine
gösterdiği hoşgörü ve misafirperverlik dillere destan olmuştu. 574 ile 584 yılları arasında
meşhur Budist misyoner Jinagupta Türük ülkesinde özgürce vaazlar verdi ve bununla da
övündü.

Türük Kağanı T'a-po, Budist söyleme inandı. Budist olup, tapınak ve Buda heykeli yaptırdı.
T'a-po, Budizm'i yaymaya çalıştı. Türük ülkesi din özgürlüğü açısından o kadar çekici idi ki,
Çinlilerden zulüm gören Budistler de Türük ülkesine kaçıyorlardı. Zaten tarih boyunca, Türk
İmparatorlukları çoğunlukla dini taassuptan kaçanların sığınabilecekleri yerler olmuşlardır.
T’a-po kağana dönersek, Kağan, Budizm'i ve Çin yaşam tarzını benimsemişti ama Çin
siyasetini yolunda götüremiyordu.

576 yılında Çin'de, Choular Ch’i (T'si) leri yıktılar. Bir T'si prensi Göktürklere sığındı. T'a-po
Kağan, bu prensi, Çin İmparatoru ilan etti. Artık, Çin Chou İmparatorluğu ile Türüklerin arası
açılmıştı. T'a-po, Çin içlerinde Pekin'e kadar ilerleyip, Pekin'i yağma etti. Barış koşulu olarak
da, bir Chou prensesinin kendine eş olarak yollanmasını istedi. Chou'lar karşı koşul olarak,
İmparator ilan edilen T'si prensinin kendilerine teslimini istediler. T'a-po Kağan, bu karşı
teklife fazla direnmedi. Bir av partisi sırasında, Chou'lar T'si prensini kaçırıp, öldürdüler.

43
Ancak, T'a-po Kağanın böyle bir ihanete alet olması, Türk Budun (Türük) arasındaki
saygınlığını zedeledi. Göktürk boyları arasında güven bunalımı başladı.

M.S. 576’dan sonra, " Sonraki Chou " devleti kuzeye hâkim oldu. Kuzeyde iyi kötü birliği
temin edince, güney devletleri arasındaki anlaşmazlıklara karışmaya başladı. Güneyin önemli
prensliklerinin başına önce kendi adamlarını geçirtiyor, sonra ilhak ediyordu. " Sonraki Chou
" böylece kısa sürede, Çin'in büyük bir kısmına hâkim oldu.

Çok kısa özetlemeye çalıştığımız Çin'in bu 300 yıllık karışık dönemin, önemli hanedanlarını
ve devletlerini yine özetleyerek sıralayalım. Kuzey Çin'de: Bir Hun hanedanının iktidarda
olduğu " Han " sonra isim değiştirerek " İlk Chao " devleti (304–329); Yine Hunların
iktidarda olduğu " Sonraki Chao " devleti (328–352); Tibetli bir hanedanın iktidarda olduğu "
İlk Ch'in " devleti (351–394); Tibetlilerin iktidarda olduğu " sonraki Ch'in " devleti (384–
417); Hunların iktidarda olduğu " Batı Ch'in " devleti (385–431); Sien-pilerin iktidarda
olduğu devletler: İlk Yen (352–370), Sonraki Yen (384–409), Batı Yen (384–395), Güney
Yen (398–410), Kuzey Yen (409–436); İlk To-ba devleti " Tai " (338–376); Liang devletleri:
Çinli bir ailenin iktidarda olduğu " İlk Liang " (313–376), Hunların iktidarda olduğu " Kuzey
Liang " (397–439), Batı Liang ( 400–421), Tibetlilerin iktidarda olduğu " Sonraki Liang "
(386–403), Sien-pilerin iktidarda olduğu " Güney Liang " (397–414); To-ba devleti (385–
550); Kuzey Ch'i devleti (550–576); To-baların hâkim olduğu " Sonraki Chou " devleti (557–
579).

Güney Çin'de: Doğu Chin sülalesi (317–419); Sunglar (420–478); Güney Ch'i (479- 501);
Liang (502–556); Ch'en (557–588).

Yukarıdaki özette görüleceği gibi, bu dönem Kuzey Çin'i, yabancıların yani kökeni Çinli
olmayan ailelerin hükmettiği devletler dönemidir. Bu nedenle, bu döneme, " yabancı
hükümdarlar dönemi " de denir. Yine Kuzey Çin'de, aynı dönemde, pek çok devlet birlikte
mevcut olmuş, Kuzey Çin'in bütünlüğü sağlanamamıştır. Kuzey Çin'de bütünlüğü kuranlar
To-balılardır. Güney Çin'de ise, Kuzey kadar fazla devlet kurulamamıştır. Güneyde aynı
devletin iktidarı, bir aileden diğerine geçerek ve devletin adı değişerek sürüp gitmiştir. Ama
daha önce de belirtildiği gibi, hem Kuzeyde ve hem de Güneyde esas iktidar daima, bürokrat
yani " memur kökenli toprak lordu " ailelerde olmuştur. Tüm Çin, bu ailelerin,
haremağalarının bitmek tükenmek bilmeyen entrikalarının, hizip mücadelelerinin,
ihtiraslarının ve menfaatlerinin alanıdır.

44
İpek Ticareti

581 yılı geldiğinde, dünyanın doğu ucunda, iki önemli olay birden oldu. Çin'de yeni bir sülale,
Suiler, Chouları devirerek, hem İmparatorluğu ele geçirdiler ve hem de Çin birliğini
sağladılar. Çin birliği 350 yıldır bozulmuştu, iç savaşlar Çin'i yiyip bitirmişti. Şimdi, 581
yılında, Çin yeniden birlik ve düzene kavuşuyordu. 581 yılındaki diğer olay T'a-po Kağanın
ölümüdür. Bu Türükler arasında Kağanlık mücadelesine yol açtı. Mevcut Göktürk birliği,
Aşina soyunun bağımlı boyları paylaşmasına bağlıydı.

T'a-po Kağan zamanında, Doğu boylarını ağabeyinin oğlu (yeğeni) İşbara, Batı boylarını ise
Mu-kan'dan beri Batı Kağanı olan Pu-li yönetiyordu. Doğu ve Batı Kağanlıkları kendilerine
bağlı önemli askeri güçlere sahiptiler. Bu arada, Göktürklerin Batı sınırından daha batıda olan
boyları, konfederatif bir disiplin altına almak gerekiyordu. Bumin Kağanın kardeşi İstemi,
daha Bumin Kağan sağ iken, kendine bağlı boylarla Batıya, bu işi kotarmaya gitmişti. İstemi,
Batıdaki Türk boylarını kendi egemenliği altında örgütledi. Batı da To-lu, Nu-şi-pi, Karluk,
Ç'u-yü, Ç'u-mi gibi Türk boyları bu örgütlenmeye temel teşkil ettiler. Böylece Batıda,
Ötüken’den tamamen bağımsız başka bir siyasi birlik kuruldu. Çinliler onlara " On Kabile
Türkleri " veya " Yabgu Türkleri " dediler. " Yabgu " deyişi, İstemi ve onun takipçisi
Kağanların unvanlarının ayrılmaz bir parçası oldu. Bundan böyle, Batı Türk Yabguları,
Ötüken'deki Kağana biçimsel olarak bağlıydılar. İstedikleri ile savaş ya da ittifak yapmakta
serbesttiler. İstediklere yerlere elçiler yollayabilirlerdi. Batı ve Doğu, konuştukları Türkçe
açısından da biraz farklılaşmıştı. Başlangıçta, Doğu ve Batı Türkleri arasında çok ufak bir
dayanışma vardır. Ancak, bu dayanışma, çok kısa sürede düşmanlığa dönüştü.

Roma İmparatorluğunun Doğu ile ve Çin ile yaptığı ticaret, uzun zamandır, gittikçe artarak
devam ediyordu. Hindistan’ın baharatları Roma mutfağı için, Hindistan fildişi mobilyalar için
vazgeçilmez olmuştu. Çin'den gelen ipek ise, çoktan kurulmuş olan ipek sanayii için zorunlu
hammaddeydi. Çin'den hammadde sağlanamaz ise, tezgâhlar durmaya mahkûmdu. İpekli
kumaşlar ise, Roma zenginlerinin ve Sarayın vazgeçemeyeceği tüketim maddeleriydi.

Doğu Roma ve Sasani saraylarındaki lüks ve görkem inanılmaz bir seviyeye ulaşmıştı. Yalnız
giyilen giysiler değil, her taraf ipek kumaşlarla süslenirdi. Bu, hem zenginliğin bir göstergesi
olarak ve hem de Çin ve Hindistan’la yapılan ticaretin görsel ispatı olarak kabul edilirdi. Uzak
Doğu ile yapılan ticaretin vurgulanması, siyasi bir güç gösterisiydi. Doğu Roma, misyonerler
aracılığı ile ipek böceği elde etmeye çalışıyordu. Çin ise, ipek böceğinin sınırları dışına
çıkmasını kesin yasaklamış ve ciddi önlemler almıştı. Ama sonunda, ipek böceği Çin dışına

45
kaçırıldı. Ancak, daha uzun süre, ne ipek böcekleri ve ne de onları besleyecek dutluklar yeterli
üretimi yapacak kapasiteye erişemediler. İpek yolu ticareti, asırlarca sürdü gitti.

İpek yolu

Çin ile yapılan ticaret, deniz ve kara yolu olmak üzere iki ana ulaşım yolu ile yapılıyordu.
Ama ister denizden, ister karadan yapılsın, mal taşımacılığı el değiştire değiştire yapılırdı.
Deniz yolu ile yapılan taşımada, Çin gemileri malları Seylan veya Hindistan’a kadar getirir,
oradan mallar başka gemilerle Süveyş veya Basra'ya ulaştırılırdı. Süveyş’ten gemilerle,
Basra’dan kervanlarla, mallar Roma İmparatorluğuna dağılır ve özellikle Constantinopolis'e
ulaşırdı.

Çin'den gelen kervan yolu yani İpek yolu ise üç ana yol izlerdi. Bu yollar tali yollarla
birbirine bağlanmıştı. İlk ana yol, kuzey yoluydu. Kuzey yolu, Gobi çölünü aşıp, Kuzeye
döner, Batı Göktürklerin yerleştiği araziden geçerek, Talas kentine varırdı. Talas, çok uzun
zamandır, her ulustan tüccarların yaşadığı, uluslar arası bir tüccar kentiydi. Talas’tan sonra,
kervanlar Seyhun veya Ceyhun nehirlerini, Aras gölünü takiben Kafkasya’ya ve Karadeniz’e
varırlardı. İran içinden geçilmek istenmiyorsa, Hazar denizinin kuzeyi takip edilerek Kırım
limanlarına varılırdı. İkinci ana yol, Güneyden, Tanrı dağları boyunca giderek, Buhara ve
Semerkant istikametine ilerler, İran'a varırdı. Üçüncü ana yol ise, Göktürklerin güney
kısmından geçer, Pamir yaylasını aşar, Toharistan’dan geçip, Bamian ve Gazne boğazları ile

46
Hindistan’a ulaşırdı. Hindistan üzerinden ise, kara yolu veya deniz yoluyla İran ve
Anadolu’ya gidilirdi

Karayolu kullanıldığında, Çin kervanları Türkmenistan'a kadar gelirlerdi. Buradan sonra,


taşımacılık Soğdlular tarafından yapılırdı. Soğdlular, Çin kaynaklarınca İranlı kabul edilirler.
Semerkant, Buhara ve Orta Asya'da yaygın olarak yaşarlardı. Çinlilerin Soğdlar için
anlattıkları şöyledir: " Şarabı severler, yollarda şarkı söyler ve dans ederler. Çocuk doğunca,
büyüdüğünde tatlı dilli olsun diye şeker verirler. Ticarette üstündürler ve kazancı severler.
Yirmi yaşına gelen kişi, komşu krallıklara gider. Her para kazanılan yere giderler ".
Çinliler, Semerkant halkını da yetenekli tüccarlar olarak överlerdi. Çocuklara, küçük yaşta,
okuma ve ticaret öğretildiğini anlatırlar.

Türükler daha Altay dağlarında


iken Soğdların kültürel etkisi
altına girmişlerdi. Mugan Kağanın
mezar anıtı olan Bugut
İmparatorluk Yazıtı Türkçe değil
Soğdca’dır. Türükler Soğd
öğretilerinden etkilenmeye devam
edecekler ve gümüş levhalar
üzerine Sasani İmparatoru
Hüsrev’in kabartmalarını
işleyeceklerdir. Türükler kağan ve
yabgularının yanında yani devlet
bürokrasisinde Soğdlu
danışmanlar kullandılar. Çinliler
bu Soğdluları “ düzenbaz “ ve “
fesat “ buluyor, gelen her kötülüğü
Soğdlu danışmanlara yoruyorlardı.

İran sınırına giren kervanları


Sasaniler (İranlılar), ticaret
tekellerine alıyorlardı. Sasaniler
için, İpek yolu ticareti, Doğu
Roma’ya karşı kullanabilecekleri
bir silahtı, ekonomik baskıydı.
Buna karşılık Doğu Roma'da,
İran'dan geçmeden ticaret
yapmanın yollarını aradı ve
İmparatorluk giriş kapılarını sıkı
denetim altında tuttu.

Batıya giden Bumin Kağanın


kardeşi İstemi, kısa sürede Altay
Bugut Anıtı dağlarının batısını Isık göl ve
Tanrı dağlarına kadar, egemenliği
altına aldı. Batıdaki Türk boylarını
da örgütleyerek, iyice güçlendi. Şimdi sıra, İpek yolunun denetimini ele geçirmekteydi. İstemi
Han, Sasanilerle ittifak yaparak, Ak Hunların ipek yolu üzerindeki tehdidini ortadan kaldırdı.

47
Sasani hükümdarı Anuşirvan'a (531 – 579), kızını vererek, akrabalık ilişkisi kurdu. Bu
evlilikten doğan Türkzâde lakaplı IV. Hürmüz (579 – 590) halef Şah olacaktır.

557 yılında Sasaniler ve


İstemi Han, Ak Hun'lar
ülkesini paylaşdılar.
Paylaşma sonucu, aslan
payı Sasanilere düşmüştü.
İstemi ise, Ak Hun'lar
topraklarındaki payına ilave
Soğd topraklarını,
Semerkant, Buhara,
Taşkent ve Fergana’yı ele
geçirdi. Ceyhun nehri,
Sasanilerle Batı Göktürkleri
(Türükler) arasında sınır
oldu. İpek yolunun önemli
bir bölümü, şimdi Türklerin
denetimindeydi.

İustinianos'un (Jüstinyen)
ölümünden az önce, 561
yılında, yaklaşan Türüklerin
etkisi ile Avarlar,
Anuşirvan av partisi Kafkasya’dan Batıya doğru
gitmeye karar verdiler.
Karadeniz kıyılarından
geçerken, birtakım Onogur boylarını kendilerine kattılar. Bazı Alan, Slav, Onogur ve Çerkez
boyları Kafkasya ve Karadeniz’in kuzeyinde kalıp, aynı toprakları paylaşmaya devam ettiler.
Avarlar, Onogurların Kutrigur kolu ile anlaşıp, geri kalan Onogurları ezdiler. Basarabya'daki
Antlara saldırdılar. Onları büyük bir yenilgiye uğratarak, Dobruca'yı ele geçirdiler. Avarlar,
bu yeni konumlarında, Doğu Roma'ya tekrar elçi yollayarak, yerleşmek için toprak talebinde
bulundular. Avar elçisi, bir taraftan da, silah yapımcıları ile temasda bulunuyordu. Doğu
Roma, elçiyi tutukladı ve silahlara el koydu. Bu olay, Avar Doğu Roma ilişkilerini bozarak,
düşmanlık yarattı.

İustinianos'un (Jüstinyen) ölümü Doğu Roma İmparatorluğunu büyük bir kargaşa içine soktu.
Daha doğrusu, mevcut sefalet perişanlığa döndü. İustinianos'dan boşalan tahta 2. İustinos
geçti (565 – 578). İustinos, İustinianos’un yeğeniydi ve yakın danışmanıydı. İlk iş olarak,
uyruklarına kararlılık ve sağduyu çağrısında bulundu. Devlet borçlarını ödedi, gecikmiş
vergileri bağışladı, harcamaları kıstı. Hükümdarlığının ilk yıllarında kilise içindeki ayrılıkçı
Monofizitlere (İsa’nın tanrısal olan tek bir doğası bulunduğuna inananlar) karşı hoşgörülü
davrandı. Başlangıçta Monofizit grupları birleştirebileceğini ve daha sonra da bunları resmi
kiliseye bağlayabileceğini umuyordu.

567 yılında, Dobruca'daki Avarlar, Batıya Ren kıyılarına kadar yağma akınları düzenlemeye
başladılar. Frankları yendiler. Lombartlar, çekinerek, İtalya’ya doğru göçmeye başladılar.
Avarlar, Hunlardan sonra, ilk defa, tüm Macaristan ovasına hâkim oldular. Aslında, Avarlar
kalabalık değildiler. Avarların hâkimiyetindeki topraklarda, Germenlerden boşalan yerlere
Slav kabileleri gelip, oturdular. Slavlar, Avarların askerleri haline geldiler. 568 de Lombartlar

48
İtalya'nın büyük bir kısmını işgal ettiler. Doğu Roma İmparatorluğunun elinde Batı toprakları
olarak, sadece, Sicilya, Güney İtalya, Napoli, Roma ve Ravenna kaldı. Diğer taraftan,
İustinos, Sasanilerle yapılan barışın koşulu olan yıllık vergiyi ödemeyince, Doğudaki barış da
bozuldu.

Lombard göçü

Sasaniler, Batıdaki Türk güçlenmesinden ve İpek yolunun denetim altına almasından


rahatsızdılar. Ne günü Türk istila orduları İran'a girecek diye bekliyorlardı. İpek yolu
ticaretini keserlerse, Göktürklerin ticaretten aldıkları vergi, yani kazandıkları para kesilecekti.
Böylece, Göktürkler ekonomik olarak zayıflatılacak ve iç huzursuzluklar doğmasına neden
olunacaktı. Bu değerlendirme ile Sasaniler, Soğd tüccarlarından ipek satın alınmasını
yasakladılar. Hakikaten bu yasak hem Soğdlu tüccarlara ve hem de Türklere zarar verdi.

İstemi Han, ticaret yasağını kaldırtmak için, Soğdlu tüccar Maniakh başkanlığında bir heyeti
elçi olarak, İran'a, yolladı. Sasani hükümdarı Anuşirvan, elçilerin getirdiği ipekleri önce satın
alıp, sonra, kararının kesinliğini belirtmek için, onları yaktı. Heyet, İstemi Hanın yanına eli
boş dönmüştü. Arkadan yollanan bir başka heyeti de, Sasaniler zehirleyerek telef ettiler.
İran’la uzlaşma imkânı kalmamıştı.

49
Batı Göktürk elçileri Doğu Roma’da

İstemi Han, hem ipek yolunun İran'a girmeden Hazer’in kuzeyinden geçirilmesi ve hem de
müşterek bir strateji ile Sasanilere saldırılması konularını görüşmek üzere, Constantinopolis'e,
Maniakh yönetiminde bir heyeti, elçi olarak yolladı.

Doğu Roma, Göktürk heyetetine hüsnü kabul gösterdi. Maniakh, Türüklerin (Göktürklerin)
İpek yolu ticaretine aracılık etmek, Çin ile Doğu Roma arasındaki ticareti İran'dan,
geçirmeden yapmak istediklerini anlattı. Türüklerin gücünden bahsetti. Heftalitlere boyun
eğdirilmişti; Avarlar (bir kısım Uar-Hun kabileleri) Türüklerin önünden Avrupa’ya
kaçmışlardı. Beraberce, Bizans ve Türükler, Sasanilere saldırabilirlerdi. Türkler, Bizans ile
yapılacak bir anlaşmaya sadık kalmayı taahhüt ediyorlardı.

Doğu Roma, bu tip durumlarda, kesin kararını hemen vermezdi. Doğu Roma, Türklerin
gücünü değerlendirmek için, karşı bir elçi heyeti yolladı. Bu arada, İustinos (Justinos II), Batı
Türüklerine Avarlarla anlaşma yapmayacağına dair teminat verdi. Zaten, Türüklerin
yaklaştığını gören, Avarlar, tedirgindiler, yerlerini terk edip, Avrupa içlerine doğru gitmeyi
düşünüyorlardı.

Doğu Roma elçisi, Kilikyalı Zamarkos idi. 568 yılında, Tanrı dağları üzerinde Akdağ'da
bulunan İstemi Yabgunun karargâhına geldi. İstemi Han, Zamarkos'u çok iyi karşıladı, ona bir
Kırgız kızı ikram etti. Elçi, İstemi Hanın karargâhını çok görkemli bulup, etkilenmişti.

İstemi Yabgu, çadırında, gerektiğinde atla çekilebilen, iki tekerlekli altın bir taht üzerine
oturmaktaydı. Çadır, sırma işli ipek kumaşlarla kaplıydı. Altın bir yatak, altın ibrikler, kâseler,
fıçılar vardı. Elçinin gördüğü gümüş hayvan heykelleri, her sanatçıyı kıskandıracak
ustalıktaydı. Sofralarda kullanılan tabak, çatal, kaşık altındandı.

50
Bu sırada, Türüklerin İran içlerine yaptıkları akınlar devam ediyordu. 569 ve 570 yıllarında
Horasan Türük akınlarından kurtulamadı. 571 yılından sonra da İstemi Han, Kafkasya'ya
girdi. Kafkasya’daki Türk boylarını ve Alanları kendine bağladı. Ogurlar, kendiliğinden
Türük (Göktürk) hâkimiyetini tanıdılar, Onogurlara ve Alanlara ise silah gücü ile baş
eğdirildi.

Zamarkos'dan sonra, Doğu Roma daha üç elçisini, birbiri peşinden, Batı Türüklere yolladı. Bu
arada, İstemi Yabgu da, 571 yılında Constantinopolis'e Anankast adlı bir elçi yolladı. Ancak,
Doğu Roma, Türük (Göktürk) görüşmeleri net bir anlaşmayla sonuçlanamadı.

Doğu Roma İmparatoru 2. İustinos başlangıçta Monofizit grupları birleştirebileceğini ve daha


sonra da bunları resmi kiliseye bağlayabileceğini umuyordu. Ama Mart 571’de baskı
politikasını başlatarak, tüm kilise mensuplarının imzalamasını istediği Monofizitlik karşıtı
uzun bir ferman çıkardı.

51
Avarlar Macaristan’da

Bu sırada, Kuzeyden, Tuna boylarından Avarlar gelmişti. Avarlar, daha önceki Türk
kabilelerinin izlediği yolu izleyerek Rusya steplerini aşmış, Macar ovalarına inerek
yerleşmişlerdi. Avarlar, komşu Slav ve Germen kabilelerini egemenlikleri altına alarak, Doğu
Roma İmparatorluğunun durduramadığı akınları yapmaya başladılar. Macaristan'a yerleşen
Avarlar, araziye hâkim olan stratejik noktalara garnizonlar kurdular. Bunlar, etrafları
topraktan tahkimatla çevrili karargâhlar ve yerleşimlerdi.. Bunlara Avar Halkaları dendi.
Halkaların içinde ve yakın bölgesinde Avarlar, dışarıda kırsal alanlarda ise Slavlar yaşıyordu.
Zamanla, Avarlarla birlikte yaşayan Slav kabileleri, başlarından kendi beylerini kovarak, Avar
beylerini bey olarak tanıdılar. Aşağı Tuna'daki, Avar etki alanı dışında kalan Slavlar ise, kendi
şeflerine dokunmadılar.

Bu dönemde Avarların Doğu Roma politikası, Batı Hunlarının uyguladığı politikaya


benziyordu. 568 yılında, Avarlar Sirminium'a (Mitroviça) saldırdılar ama ele geçiremediler.
565- 602 yılları arasında, Avarların egemenliğindeki Kutrigurlar Dalmaçya kıyılarına kadar
uzanan akınlar yaptılar. Avarlar, Constantinopolis'e elçi yollayarak, daha önce, Doğu
Roma'nın Utigur ve Kutrigurlara ödediği yıllık vergi ile Mitroviça'yı istediler. Doğu Roma,
buna razı olmayıp, Avarlar üzerine ordu yolladı. Ama giden ordu, daha savaşmadan,
Avarların çıkardığı savaş gürültülerinden korkarak kaçtı. 574 yılında, Avarlarla Doğu Roma
arasında yapılan barışta, Avarlar şartlarını dikte ettiriyorlardı. Ancak, her şeye razı olan Doğu
Roma, Mitroviça'dan bir türlü vaz geçemedi. Avarlar da ısrarlı olmadılar.

Doğu Roma ile Türükler (Göktürkler) arasındaki görüşmeler kesin bir sonuca ulaşamadı, Ama
bu görüşmeler Doğu Roma ile Sasanilerin arasını daha da açtı. Bu esnada, İustinos (Justinos)
Doğu Roma'nın Sasanilere ödemekte olduğu yıllık vergiyi kesti. Sasani elçisini, Doğu
Roma'dan kovdu. Sonuç, 572 tarihinde, Ermeni isyanı gerekçe sayılarak, Sasani Doğu Roma
savaşları tekrar başladı. 572 ile 574 tarihleri arasında Sasaniler Nusaybin'i kuşattılar, sınırda
bulunan müstahkem Dara kenti Sasanilerin eline geçti.

Bu sırada, İstemi Yabgu, Sasanilerden para istiyor, vermedikleri takdirde, Derbent geçidi
üzerinden İran'a saldıracağını bildiriyordu. Anuşirvan, para vermedi, Ama Derbent geçidini
hem askeri ve hem de yapısal olarak pekiştirdi. Bunu öğrenen, İstemi Han, saldırı
düşüncesinden vazgeçti. Aynı zamanda, Sasaniler karşısında başarısız olan Doğu Roma
İmparatorunu da eleştirdi.

52
Şehin Şah

Sasani ordusunun temelini yoksul kesimden devşirilen piyade oluşturuyordu. “ Şahlar Şahı “
olan Sasani hükümdarı, savaşlara ve yönetime fiilen katılırdı. Şahlar Şahının etrafı büyük bir
debdebe ile kuşatılmıştı. Çok saygındı, nerede ise kutsal bir kişiliği vardı. Doğu Roma
imparatoru “ Basileus “ tan farklı olarak tahta miras yolu ile geçiyordu. Yücelik, adil olmak,
kültür, yönetim sanatını ve inceliklerini bilmek, yiğitlik, Sasani hükümdarlarının genel
niteliğiydi. Şahlar şahlarının bu özellikleri, İran ve çevre halklarını derinden etkilemiştir.
Sasani hanedanı yıkıldıktan sonra da, gelecek kuşaklar, bunu, belleklerinde yaşatacaklardır.
Asırlar sonra, bin yılı çıvarında, Firdevsi, yazdığı ulusal destan Şehname’de, Sasani
hükümdarlarının bu imrenilecek durumlarını kaleme alacaktır.

Sasani devletindeki adaletin derecesini anlatabilmek için şu hikâye naklolunur. Bir Sasani
şahı, yetkililerin halkın doğrudan sultana başvurulmasını engelleme ihtimaline karşı önlem
olarak, çok uzun bir zincire bağlı çan astırır. Yedi buçuk yıl çan hiç çalınmaz. Sonunda çan
çalınır, çalan uyuz bir eşektir. Eşeğin sahibi bulunarak, hayvana iyi bakması sağlanır.

Sarayın hükümranlığını yöneten idari kadro, inceden inceye ölçülüp biçilmiş kuralları ile ve
bu kurallara harfiyen uyması ile temayüz etmiştir. Bu idari kadro da bir kast teşkil ediyordu.
Velhasıl, İran, Perslerden Parthlara ve oradan Sasanilere uzanan ve sağlam bir devlet geleneği
olan, ilkeli bir devlettir. Sasaniler, bu devlet geleneğini taçlandırmışlardır. Bu adil ve yüce
yönetimin oluşabilmesinde, Zerdüşt din ve düşüncesinin etkisi ve katkısı unutulmamalıdır.

Sasani İmparatorluğunda herkesin, her ayın ilk yedi günü içinde, hükümdara ve devlet
yetkililerine şikâyetlerini bildirme hakkı vardı. İmparator yılda iki gün bütün halka açık
toplantı düzenlerdi. Bu toplantılara herkes davetliydi ve herkes girebilirdi. Toplantıya girişi
engellemek, Tanrı’ya ve devlete karşı en büyük suçlardan biri kabul edilirdi. Şikâyetler
alındıktan sonra, yargılama başlardı. Yargılamaya, hakkında şikâyet varsa, İmparatorun

53
kendinden başlanırdı. Dinsel lider, bu toplantılarda, İmparatorun yanında baş yargıç olarak
yer alırdı.

Hakkında şikâyet olan İmparator, başyargıcın önünde diz çökerek, ufak bir konuşma yapardı.

“ Hükümdarın suçu Tanrı’nın gözünde bütün suçların en büyüğüdür. Çünkü Tanrı hükümdara,
adaletsizliklere karşı halkını koruma görevi vermiştir. Eğer hükümdar halkına haksızlık
yaparsa, halk da ateş tapınaklarını yok etme, mezarları çiğneme hakları olduğuna inanırlar...
Ben sade bir kulum, yarın senin Tanrı’nın önüne çıkacağın gibi burada senin önündeyim.
Tanrı’nın yanını tutarsan, Tanrı da seni tutar. Hükümdarın yanını tutarsan, Tanrı seni
cezalandırır. “

Sonra şikâyet incelenir, hükümdar haksız bulunursa, haksızlık düzeltilirdi. Eğer hükümdar
haklı çıkarsa, bu defa davacı cezalandırılırdı. Dava bitince, hükümdar tahtına oturur ve baş
yargıç olarak diğer davalara bakardı.

Sasani İmparatorları, şifahi emirler yerine yazılı emir verilmesini gelenek haline getirmişlerdi.
Bu uygulamada haksızlık ve yanlışlık yapmama isteği, açıkça ortaya çıkmaktadır. Sasani
hükümdarı emir verince, sekreteri hemen onu yazar ve bir başka memur da kontrol için emri
deftere geçirirdi. Emir sekreter tarafından anında yazılır ama deftere aylık olarak kaydedilirdi.
Ay sona erince, emirlere İmparator mührü vurularak arşivlenirdi. Emrin orijinali ise,
İmparator mührünü taşıyan memura verilirdi. O da emri mühürleyerek, uygulayıcı memura
yollardı.

Sasani İmparatorunun yazılı ve mühürlü emri, devlet bürokrasisi tarafından tekrar ele alınarak
ağdalı bir tarzda yeniden yazılırdı. Bu yeniden yazılmış emir mühür taşıyıcısına yollanırdı.
Mühür taşıyıcısı orijinal emir ile yeniden yazılmış emri karşılaştırarak, uygun olup olmadığını
kontrol eder ve eğer uygunsa İmparator’a sunardı. İmparatorun onayından sonra ağdalı üslup
ile yazılmış olan emir, İmparatorun huzurunda mühür taşıyıcısı tarafından mühürlenirdi.
Ancak, bütün bu bürokratik işlemlerden geçmiş olan emirler, yürürlüğe girerdi.

Sasani İmparatoru içkili iken herhangi bir emir verirse,


bu emir de anında yazıya geçirilirdi. İmparator kendine
geldikten sonra, genel olarak sabahları, bu emirler
okunur, eğer İmparator uygun bulursa, formaliteler
başlardı. Böylece hata yapılmasının önüne geçilmeye
çalışılırdı.

Sasani yönetimi altında, Zerdüştlük bir miktar


değişmişti. Artık Persler ve Parthlar zamanından
farklıydı. Monarşiye sıkı sıkıya bağlı resmi İran dini
haline gelmişti. Din adamları, olabilecek en hiyerarşik
yapıda örgütlenmişlerdi. Her yerde ateş tapınakları
bulunuyordu. Zerdüşt dini, ruhban sınıfının çabaları ile
yeni bir alfabe oluşturdu. Bu arada diğer tek tanrılı
dinlerin kutsal kitapları ortaya çıkmıştı. Zerdüşt
dininin kutsal kitabı Avesta, M.S. 100 yılı çıvarında
başlayan çalışmalarla, III cü asırda bitirilebilmiş ve
diğer kutsal kitaplarla yarışmaya başlamıştı. Yeni
alfabe, Avesta’nın dev mirasına kondu. Ama iş işten
Avesta

54
geçmişti, Zerdüşt dini Hıristiyanlıkla yaptığı mücadeleyi kaybetmişti. Zerdüşt dini, bilim ve
hukuk adına büyük bir birikimdi. Ancak, İran ulusal dini olarak kalmış, İran dışındaki
insanların yüreklerine hitap etmenin yollarını aramamıştı. Bu durumda, Yahudilik ve özellikle
Hıristiyanlık karşısında, daha az anlaşılır (net olmayan), kemikleşmiş (değişime açık
olmayan) bir durumda kalmış ve devrin insanlarının yeni sorunlarına yanıt vermekte yetersiz
kalmıştı.

Zerdüşt dininin diğer tek tanrılı dinlerle olan mücadelesini kaybetmesindeki bir diğer etken
de, değişen mücadele ortamına uyamamasıydı. Zerdüşt dini, uzun bir zaman diliminde, çok
tanrılı dinlerin hoş görü ortamında yaşamış ve bu hoşgörü kuralları içinde hareket etmişti.
Yahudilik ve Hıristiyanlığın, yani diğer tek tanrılı dinlerin, katı ve benden başka tanrı yoktur
düsturuna adapte olamadı. Zora, zor ile karşılık vermekte gecikti. Zora başvurduğunda ise geç
kalmıştı. Gücünü kaybeden Zerdüşt dininin karşısına, İran topraklarında III cü yüzyılda
doğmuş bir başka din, “ Mani “ dini çıkmıştı. Manicilik çok zulüm görmesine karşın, gittikçe
gelişerek, anlatılan dönemde artık Zerdüşt dini kadar güçlüydü.

Mani dini, tüm dinlerin bir karışımı olduğunu iddia ediyordu. Bu söylem, onun
yaygınlaşmasında rol oynamış olmalıdır. V. yüzyılda, Mani dini yalnız Sasani
imparatorluğunda değil, Kuzey Afrika’da, Mısır’da, Roma ve Constantinopolis gibi büyük
kentlerde (az sayıda), Orta Asya’da yayıldı. Mani dini, İslam hâkimiyetine kadar yaşayacak,
ondan sonra yavaş yavaş marjinal duruma düşecektir. XIII cü yüzyılda bile Mani dininin
varlığı duyulacaktır.

Sasani topraklarında, pek çok din birlikte yaşıyordu. İranlı olmayanlar arasında Nasturilik
hızla yayılıyordu. Zerdüşt dini, Mani dini, Nasturilik (Hıristiyanlık), Budizm bir arada, iç
içeydi. V. yüzyılın sonlarında, yeni bir din, “ Mazdekçilik “ bu dinler kervanına katılmıştı.
Mazdekçilik, diğer dinlerden farklı olarak, sosyal bir protesto niteliği taşıyordu.

55
Şamanlık, Zerdüşt, Mani derken, İran topraklarında ve İran etkisinde kalmış Orta Asya'nın bir
bölümünde, eski bir inanç, insanların içine iyice işlemişti. Gerçekliğin iki yönü vardı. Biri
görülebilinen Gökyüzü idi. Diğeri olağan algılarımızla göremediğimiz Gökyüzü (cennet) idi.
Bu dünyada yaptığımız ibadet ve erdemli işler, göremediğimiz Gökyüzünde tekrarlanıyordu.
Ancak bu sayede her şey gerçeklik ve ebedi bir anlam kazanıyordu. Bu, halka mal olan
düşünce, ilerde göreceğimiz gibi, Müslümanlıktan sonra da yaşamaya devam edecek, Şii
düşüncesini ve özellikle İsmailileri çok etkileyecektir.

İustinos, Sasani savaşının kötü gidişine çok üzülüyordu, sonunda akli dengesini yitirdi.
İustinos'un karısı Sofi, Sasanilere 45.000 altın ödeyerek bir yıllık bir silah bırakma yapmayı
başardı. 575 tarihinde, bir yıllık süre bitip, savaş yeniden başladı. Sasani İmparatoru
Anuşirvan, Erzurum'u geçti, Kapadokya'ya girdi, Sivas kentini yaktı. Bir ara, Doğu Roma
ordusu, Malatya önlerinde Sasanileri bozguna uğrattı. Ama Sasaniler güçlüydü, bu Sasani
yenilgisi taktik bir yenilgi olarak kaldı.

Doğu Roma, Türüklerin (Göktürklerin) Sasanilere saldırarak savaşa girmesi için çalışıyordu.
576 yılında, elçi Valentinos, Türükleri ikna etmeye gitti. İstemi'nin oğlu Türk Şad
(Tourxanth) ile görüştü. Göktürkler, Doğu Roma’nın Avarlarla yaptığı sulha ve anlaşmaya
çok kızıyorlardı. Türk Şad, Valentinos’u azarladı. “ Kölelerimiz Uar-Hunlarla (Avarlar) başa
çıkamıyorsunuz; Gelip onları atlarımıza çiğneteceğiz “, dedi. Ama Türüklerin muhalefetine
rağmen, Avar Doğu Roma işbirliği bir süre daha devam etti.

Bu sırada İstemi Han öldü. Bizans elçisi de, Türkler gibi yanaklarını kesip, kanlı gözyaşları
akıttı. İstemi'nin yerine Yabgu olarak Tardu geçti. Tardu ile görüşen Valentinos, bir de ondan
Avarlar için azar işitti. Tüm bu gelişmeler sonunda, Doğu Roma Batı Türük anlaşması
gerçekleşmedi, tersine Türükler Doğu Roma topraklarına yağma akınları düzenlemeye
başladılar.

Türüklere bağımlı Utigurlar, Kırım'a girdiler. 576 yılında Doğu Roma için çok önemli bir kale
olan Kerç, Utigurlar tarafından kuşatıldı. Bu sırada, Doğu Roma'nın başı, aşağı Tuna'da
oturan Slav kabileleri ile de dertteydi. Slavları cezalandırma işini Avarlar üstlendiler ve bunu
yaptılar.

56
Hazar

Bu dönemde, Hazar adından


bahsedilmeye başlanmıştır.
Hazarların kökeni hakkında
çok değişik görüşler ve
tartışmalar vardır. Ancak, hiç
bir köken teorisi
ispatlanabilmiş değildir.
Hazarlar, Orta Asya'dan
göçmüş Türklerdendir. Ama
hangi Türk topluluğundan
gelmişlerdir. Daha önce sözü
edildiği gibi, Rhetor,
Kafkasya’nın kuzeyinde, 570
tarihlerinde 13 göçebe
topluluk olduğunu söylemiştir.
Bunların büyük bir çoğunluğu
değişik adlı Türk
topluluklarıdır. Bazı tarihçiler,
yere ve Hazerlere adını veren
Hazarlı savaşçı olduğu sanılıyor
topluluğun Akatzirler
olabileceğini söylerler. Ama
Hazarların başlangıcı, Sabarlar da olabilir. Hazarlardan söz edilmeye başlandıktan sonra,
Semender, Belencer, Sabar, Saragur, Utigur, Ogur gibi boyların adlarından artık söz edilmez
olmuştur. Kırımdaki Kerç kalesi alındıktan sonra, Göktürklerin, Sabar, Ogur ve Onogur
boylarını birleştirerek, Kazar (Hazar) adında, kendine bağlı bir birlik kurmuş da olabilirler.
Çin kaynakları da Göktürklerin " K'o-sa (Hazar) boyundan bahseder.

Hazarların orijini gibi, Hazarların başındaki hükümran ailenin kimliği konusunda da, değişik
fikirler ve tartışma vardır. Hükümdar ailesinin Aşina soyundan geldiğini söyleyen tarihçiler
olduğu gibi, bunu Uygurların bir boyuna bağlayanlarda vardır. Kağan ailesi Aşina'dan gelse
bile Hazar halkının büyük çoğunluğu, Göktürklerden ayrı bir topluluk olan Ogur Türklerinden
gelmektedir.

Türklerle, Hazarlıların ortak bir dil konuşamadıkları " İstahri " tarafından bildirilmişti. Bunun
temel nedeni Bulgar ve Ogurların konuştukları dilin, öteki Türklerin dilinden " z " yerine " r "
, " ş " yerine " l " kullanmaları ile ayrılmasıdır.

57
Sasani savaşı, İustinos'dan sonra İmparator olan Tiberios (578 – 582) ve Maurikios (582 –
602) zamanında da devam etti. 579 yılında Hüsrev Anuşirvan ölünce, Sasani devletinde taht
kavgaları başlattı. Bu iç çekişmeler, Doğu Roma lehine bir durum yarattı. Savaşın seyri Doğu
Roma İmparatorluğunun lehine döndü. Doğu Anadolu, Dara müstahkem mevkii dâhil
Sasanilerden yani İran'dan geri alındı.

Anuşirvan diye anılan I. Hüsrev, uzun saltanatı boyunca Sasani İmparatorluğunu güç ve
kudretinin zirvesine çıkardı. Onun döneminde Sasani İmparatorluğu iyice büyümüş ve hatta
570 yılında Yemeni alarak geniş bir alana yayılmıştı. Daha önce anlatıldığı gibi, Anuşirvan
İstemi Hanın kızı ile evlenmişti. Bu evlenmeden doğan ve “ Türk-zad “ (Türk’ten doğma)
denilen oğlu IV. Hürmüz, Anuşirvan’ın halefi olacaktı.

581 yılında, Türük (Göktürk) Büyük Kağanı T'a-po, yerine oğlu Anlo'nun değil, abisi Mu-
kan'ın oğlu T'a-lo-pien'in büyük Kağan olmasını vasiyet etmişti. Ama T'a-po ölünce, aile
meclisi, vasiyeti tutmayıp, annesi asil değil gerekçesi ile T'a-lo-pien'i Kağan seçmediler. Bu
kararı Doğu Kağanı İşbara da destekledi. T'a-po'nun oğlu Anlo tahta çıktı. Anlo Kağan
olunca, T'a-lo-pien kendine bağlı boylarla, isyan etti. Bunun üzerine, Anlo Kağanlıktan
feragat etti ve İşbara Kağan oldu. T'a-lo-pien, İşbara'nın Kağanlığını tanıyarak, yeni bir unvan
aldı. Bundan sonra, T'a-lo-pien'e Apo Kağan denecekti.

Türüklerin yayılmasını aslında hiçbir şey durduramıyordu. Hâkimiyetlerini Moğolistan’dan


tüm Türkmenistan’a, Hazar Denizinin batısına, Afganistan’a, Kuzey Hindistan, Keşmir ve
Kandahar’a kadar genişletmişlerdi. İmparatorluk artık Kore ve Mançurya sınırından
Karadeniz’e kadar bütün bozkırı kaplıyordu. Bu geniş topraklara komşu olan bütün yerleşikler
Türük saldırılarından nasiplerini alıyorlardı. Türkler kuzeyden bir karabulut gibi yerleşiklerin
üzerine çökmüşlerdi.

58
Sui Hanedanı

Çin'de, M.S. 581 yılında, kuzeybatıdan bir General, Çin'i birleştirerek Sui hanedanını
kurmuştu. Sui hanedanı M.S. 581 ile 618 yılları arasında tahtta kaldı. Böylece yeni bir
imparatorluk dönemi başlamış oldu. Sui hanedanı ile onu takip eden T'ang hanedanı
arasındaki ilişkiler, daha önceki Ch'in (Çi) ile Han hanedanları arasındaki ilişkilere benzer.
Sui hanedanı, Çin'i yeknesak bir temele oturtmaya çalışmıştır. Birinci Sui imparatoru Wen Ti,
kuzey Wei'de kullanılmakta olan toprağın eşit tahsis sisteminin düzeltilmesi, mevcut
vergilerin indirilmesi, vergi toplamanın adil bir yapıya kavuşabilmesi için nüfus sayımı
yapılması gibi, bir seri ekonomik reform yapmıştır. Her vergi mükellefi olabilecek erkeğe,
toprak ihsanında bulunuldu. Bu tahsis edilen toprağın bir bölümü, mükellef 60 yaşına gelip
vergi ödeme yükümlülüğünden kurtulunca geri alınıyor, bir kısmı da mükellefin varislerine
kalıyordu.

Sui hanedanı ile birlikte, Kuzey devletinin zaferi tescil edilmişti. Zaten, baştan beri, Kuzey
askeri bakımdan daha güçlü ve daha hareketliydi. Kuzey hükümdarları genellikle, savaşçı
kavimlerden geliyorlardı. Durmadan göçebelerle ve zaman zaman Güneyle savaşarak
bileniyorlardı. Kuzey ve onun göçebelerle olan ilişkileri, bürokrat sınıfı yani " memur kökenli

59
toprak lordu " aileleri de değiştirmişti. Müzikte, giyimde, gündelik hayatın pek çok unsurunda
Kuzeyin adetleri benimsenmişti. Bürokrat ailelere, baştan yabancı olan ama sonradan
Çinlileşen pek çok yeni aile katılmıştı. Göçebelerin Ak budun sınıfı, Çin bürokrasisini
etkileyerek, onlarda da bir asalet hissi uyanmasına sebep olmuştu. Büyük bürokrat aileler
kendilerini diğerlerinden üstün görüp, artık sadece kendi aralarında ve sarayla evleniyorlardı.
Bürokrasi, eskiden asker olmayı pek içine sindiremezdi. Ama göçebelerle yapılan savaşlar ve
yabancı imparatorlar, bu hissi de değiştirmişti. Artık, bürokrat aileler, askeri görevler
üstlenmeyi ve savaşmayı istiyorlardı.

Sui için en önemli sorunlardan biri,


Kuzey ve Güney Çin arasında oluşmuş
olan farktı. Kuzey ve Güney Çin, 350
yıl birbirlerinden ayrılmış olmaları
sonucunda farklılaşmışlardı. Gündelik
hayatta konuşulan dil değişmişti. Bugün
bile Nankin ve Pekin yüksek Çincesi
arasında farklar sezilir. Suiler, Çin'in
yeknesak bir hale gelmesi için ilk
adımları atmışlardır.

Bir diğer önemli sorun, kırsal kesimin


nüfus yoğunluğunun, yer yer çok
değişken olmasıydı. Batıda nüfus azdı.
Batının büyük toprakları, kuzey
doğunun ufak topraklarından daha az
ürün veriyordu. Güneyde yaşayan
köylüler, kendilerinin Batıya
yollanacağından korkmaya başladılar.
Bunlar, eski imparator ailesi olan To-
baların yönetiminde, pek çok isyan
çıkardılar.

Wen Ti'nin ölümü, ihtiraslı oğlu Yang


Ti nedeniyle zamansız oldu. Yang
Wen Ti Ti'nin büyük projeleri ve askeri
hedefleri vardı. Projelerinin bazıları
üretken projelerdi. Örneğin, Huang
Huai ve Yangtze nehirlerini birbirine bağlayıp, kuzeyi güneye birleştiren büyük kanal üretken
bir projeydi. Bu kanala imparator kanalı dendi. Eskiden beri nehirleri birbirine bağlayan ufak
kanallar vardı ve gemiler güneye kadar gidebiliyorlardı. Fakat bu gemiler büyük yük gemileri
değildiler. Şimdi 500 ve hatta 800 ton yük alabilecek büyük mavnaların geçebileceği bir kanal
yapılmıştı.

Konfüçyus öğretisi yayan mektepler tekrar açıldı. Memurlara uygulanan imtihan sistemi
tekrar kondu. Bürokrasi Konfüçyus’a sahip çıkıyor, öğreti tekrar yaygınlaşıyordu.

Yang-ti zamanında dış siyaset, P'ei Chü (Pey Cü) tarafından yönetiliyordu. Bu devirde Orta
Asya ve Batı Asya için bilgilerimizi, P'ei Chü'nün yazdığı eserlere borçluyuz. P'ei Chu, Çin'de
bir sanat haline gelmiş olan entrikanın üstatlarından biriydi. Çeşitli Türk kabilelerini birbiri

60
aleyhine komplolar kurup, kışkırtarak ve onları birbiri ile vuruşturarak, güçten düşürtmeye
girişti.

Büyük Kanal
Yang Ti

Türük İmparatorluğu kuşkusuz uçsuz bucaksızdı. Ama Çinliler bu imparatorluğa korku ile
baktıkları günleri geri bırakmışlardı. Kendi geleneksel dış siyasetlerini büyük bir sabırla
sürdürüyorlardı. Bu siyasette kural askeri savaşın yanı sıra aynı şiddetle ve hiç bıkmadan
diplomatik çabayı da sürdürmekti. Türükler bu durumun farkındaydılar ancak önlemeğe
güçleri yetmiyordu. “ Çin halkı çok kurnaz olup, nifak sokucu, ayartıcı ve rüşvetçidir… Bu
halk büyük kardeşi küçük kardeşe düşürür… Bey ile halkın arasını iftiralar atarak açar…”

581 yılında, Çin’de Sui Hanedanlığı kurulup, Çin'in birliği sağlandıktan sonra, İmparatorluk
ipek yolunu denetimi altına almaya girişti. Çin'in en önde gelen asker ve devlet adamları,
Türüklerin (Göktürklerin) gevşek konfederatif yapıları içindeki çeşitli beyleri birbirine
düşürerek, Türükleri zayıflatmayı, en iyi siyaset olarak görülüyorlardı. Yabgu Tardu'nun,
Kağan İşbara'dan daha büyük bir askeri gücü vardı. Ama siyasi konumu daha alt bir
düzeydeydi. Dışarıya karşı birlik halinde görülseler bile içlerinde karşılıklı kıskançlık ve
düşmanlık vardı. Bu durumu değerlendiren Çin kararını verdi.

Çin, Yabgu unvanlı Tardu'ya kurt başlı tuğ yolladı. Hâlbuki kurt başlı tuğ, Ötüken'de oturan
Büyük Kağanın egemenlik simgesiydi. Çin, Tardu'yu büyük Kağan olarak algılıyordu. Çin
sarayında da, Tardu'nun elçilerine, İşbara'nın elçilerinden daha üst protokol mevkii verildi.
Aşina soyunun bu iki hükümdarı arasında var olan çelişkilerin tohumları yeşertilmişti.

582 tarihinde İşbara Çin üzerine yürüdü. Yabgu Tardu ise bu seferde, Büyük Kağanın yanında
yer almadı. Bu hem Çin ile olan dostluğunu gösteriyor ve hem de bağımsızlığını belgeliyordu.

61
T'a-po'nun 580 tarihli Pekin seferi
sonunda, kendine Chou Hanedanından
prenses Ts'ien Kien eş olarak verilmişti.
Kağan ölünce, bu prenses, Türk adetleri
gereği, Kağan İşbara ile evlendi. Aynı
prenses İşbara'dan sonra K'i-min Kağanın
da karısı olacaktır. Yabgu Tardu'nun
katılmadığı 582 Çin seferinde, İşbara ve
Apo Kağanlar, biraz da prensesin yani
Chou Hanedanının öcünü almayı
düşünüyorlardı. Ama sefer başarılı olmadı.
Çin, seferden sonra, ticareti engelledi. Çin
Çin seddi kentlerinde ayrıcalıklı durumda ticaret
yapan 10.000 Türük uyruklu taciri kovdu.
Engellenen ticaret, Bozkırda kargaşa
çıkarır. İşbara ile Apo'nun arası açıldı ve birbirlerine düştüler. Çin, Apo'ya İşbara'dan ayrılıp,
Çin ile dost olan Yabgu Tardu ile birleşmesini önerdi. Apo, Tardu'nun yanına gitti ve onun da
desteği ile İşbara’ya karşı savaşmaya başladı. Ama başarı sağlayamadı. Artık, Türükler kendi
aralarında can düşmanı olmuşlardı.

583 yılına gelindiğinde, Çin'in ticareti engellemesi Türükler arasında problemleri arttırıyordu.
O yıl bir de büyük bir kıtlık oldu. Türk kabileleri, açlıktan ölmemek için, ölü kemiklerini
ezerek yemek zorunda kaldılar. Hemen peşinden veba geldi. Bu sırada, Kağan İşbara, Apo
yanlısı boyları cezalandırıyor, onlar da kaçarak Çin'e sığınıyorlardı.

Çin Sui hanedanı İmparatoru Yang-Ti, bir yandan Göktürlkler ile işbirliği yaparken, bir
yandan da Çin seddini tamir ettiriyordu.

62
Avarlar techizatlanıyor

Flavius Tiberius 574 – 582 yullarıu arasında Doğu Roma İmparatoruydu. General Maurikios
da 578’den beri doğudaki imparatorluk kuvvetlerinin komutanı idi. Maurikios İranlılar
karşısında kazandığı başarılar sonucunda İmparator II. Tiberios’un ardılı seçilmişti 582’de
ağır bir hastalığa yakalanan Tiberios, ölümünden bir gün önce, Maurikios’a taç giydirdi.
Maurikios 5 Ağustos 582’de imparator oldu ve Tiberios’un kızı Konstantina’yla nişanlandı.
Maurikios 582–602 yılları arasında Bizans imparatorluğu yaptı.

583 yılında, Batıda da, Macaristan’da oturan Avarların bir kısmı, kaçarak Doğu Roma'ya para
kazanmaya gidiyorlardı. Bunlar, Doğu Roma ordusunda, hemen, paralı asker olarak
görevlendiriliyorlardı. Bu kaçakların, Doğu Roma'ya Sirmium (Mitroviça) üzerinden gittiğini
ileri sürerek, Avar Kağanı Bayan Kağan, Avar ve Slav müşterek ordusu ile Doğu Roma'nın en
önem verdiği kalelerden biri olan Sirmium'a saldırıp, kenti kuşattı. Sirmium bir süre direndi,
ama gittikçe gücü azalıyordu. Sonuna doğru, Bayan Kağan, kent halkının şehri bırakarak,
sırtlarındaki tek giysi ile dışarı çıkmalarını buyurdu. Böylece, Avarlar ganimeti kan dökmeden
yağmalamış oldular. Artık, Avarlar Adriyatik kıyılarına kadar geliyorlardı. Sirmium'dan sonra
Avarlar birkaç Roma kentini daha kuşattılar. Köylülere iyi davrandılar. Onların ekip biçmeye
devam etmelerini istediler. Ürünün yarısını vergi olarak almakla yetindiler. Üretimden pay
almak, Avarlara yağmadan daha iyi gelmişti. Ama kuşatılan kentleri alabilmek için de,
çevresini yakıp, yıkmak gerekiyordu. Avarların elinde modern kuşatma makineleri yoktu.
Sorun, Apiaria kentinin makine ustası Buzas'ın Avarlara kuşatma makineleri yapmayı
öğretmesi ile çözümlendi. Sirmium elden gidince ve bu gelişmeler olunca, Doğu Roma,
Avarlara üç yıldır ödemediği haracı vermeyi kabul etti. 240 bin altın ödedi.

63
Çin’e Bağımlılık

584 yılında, Çin İmparatoru, Şansi'nin batısına geldi. Bu arada, yaklaşık 10.000 kişiden
oluşan üç Türk boyu, Tardu'nun yanından ayrılarak, yerleşmek üzere Çin'e gitmişti. Tardu
Yabgu, Çin İmparatorunun yanına gidip, ona bağımlı olduğunu bildirdi.

Ötüken de durum hiç iyi gitmiyordu. Ticaret yasağı, kıtlık, açlık, veba, kaçıp Çin'e sığınan
boylar, merkezi Göktürk devletini iyice zayıflatmıştı. İşbara bunlar yetmezmiş gibi, Batıdan
Batı Göktürklerinin, Doğudan Kitayların baskısı altındaydı. İşbara'ya Çin himayesine
girmekten başka çare kalmamıştı. Biat törenleri için, Çin'i temsilen, General Ç'ang-sun Şeng,
İşbara'nın karargâhına geldi. Davranışları ve sözleri Büyük Kağanı aşağılıyordu. İşbara, Çin
İmparatorunun oğlu ve kölesi olmayı kabul etti. Ama Çin'e bu yetmezdi. Çin, Türkleri
Çinleştirmek istiyordu.

Yine 584 yılında, Doğu Roma topraklarında, Avar - Slav akınları devam ediyordu. Slavlar,
Avarlardan savaşmayı ve kendi güçlerine güvenmeyi öğrenmişlerdi. Suriyeli Piskopos
Johannes bu konuda şöyle yazıyordu: " eskiden ormanlardan çıkmaya cesaret edemezken,
Avarlar sayesinde savaşa alışan ve altın, gümüş, at sürüsü sahibi olan Slavlar ".

Doğuya, Çin sınırına dönersek, 585 yılında, İşbara'nın Çin İmparatoruna yazdığı mektup
şöyledir: " Şimdi oğlum, sarayınızda bulunacaktır. Size, her yıl, hediye olarak göksel atlar
sunulacaktır. Her gün, sabahtan akşama kadar, sadece sizin buyruklarınızı dinleyecek, başka
kimsenin buyruğunu dinlemeyeceğim. Ancak, giysilerimizin önlerini kesmeye,
omuzlarımızda dalgalanan saç örgülerimizi çözmeye, dilimizi değiştirmeye ve sizin adet ve
yasalarınızı kabul etmeye gelince, bizim adet ve geleneklerimiz o kadar eskidir ki, ben
şimdiye kadar bunları değiştirmeye cesaret edemedim ".

İşbara ve Türk kabileleri açısından bağımlılık tamamdır da, iş adetleri terk etmeye gelince,
buna razı olmak zordur. Daha sonra, 612 yılında yayınlanmış olan bir iç ferman bakarak, pek
çok şeyin değiştiği ve Türklerin Çinleşmeye başladığı görülür. " Eskiden ülkemiz, sınırda,
vahşi bir bölgede bulunduğundan, omuzlarımızda dalgalanan saçlarımız vardı ve giysilerimizi
soldan ilikliyorduk. Şimdi, Sui büyük sülalesinin hâkimiyeti altında, evren barış ve birlik
içindedir. Avam kişiler ve onların üstleri, herkes, saç örgülerini bozmalı. Çin usulü saç biçimi
yapılmalı, giysileri soldan iliklemekten vazgeçilmeli ". Bunu duyan Çin İmparatoru
sevinmişti. Çin adetlerini almak için, vahşi adetlerini terk ettiler diyordu.

Bu sırada, Batıda, Göktürk akınları İran üzerinde yoğunlaşmıştı. Tardu'ya bağlı, aynı soydan
(Aşina) gelen bir şef, Şaba, İran içlerine girdi. Ama ünlü Sasani komutanı Bahram-i Çupin'e

64
yenilerek, öldürüldü. Bu sırada, Bahram-i Çupin, isyan ederek, Sasani hükümdarı Ormuzd'u
tahttan indirdi ve gözüne mil çekerek kör etti. Ormuzd'un yerine, Sasani tahtına, oğlu
Hüsrev-i Parviz geçti. İran'da Bahram ile Hüsrev arasında iç savaş başladı. Doğu Roma
Hüsrev'i, Türükler (Göktürkler) Bahram'ı destekliyorlardı. Bahram'ın ordusunda Türkler de
vardı.

Batıdaki Türkler arasında, Zerdüşt,


Buda ve Hıristiyanlık dinleri oldukça
yayılmıştı. Soğdıyan'daki Türkler
arasında, 560 lardan itibaren,
Nasturilik hızla yayıldı. Bugün
müzelerde, Nasturi alfabesi ile
yazılmış, Türkçe kitaplar vardır.

Sasani iç savaşının sonunda, Bahram


yenildi, askerleri Hüsrev tarafından
esir alındı. Hüsrev esirleri fillere
ezdirerek öldürttü. Bu arada, Doğu
Roma himayesinde olan
Hıristiyanlar, ölümden kurtularak,
Doğu Roma'ya yollandılar.
Hıristiyan Türkler de
çocukluklarından beri, alınlarına haç
yaptıkları için, ölümden kurtulup,
Husrev II Doğu Roma'ya teslim edildiler.
Alınlarındaki haç, onları sâri
hastalıklara karşı korusun diye, daha
çocuk yaşta iken yapılmıştı.

Doğu Göktürkler de (Doğu Türükler de) ise, Büyük Kağan İşbara 587 yılında öldü. Yerine
kardeşi Ye-hu Kağan geçti. Artık, hem Doğu ve hem de Batı Türük Kağanları Çin ile dost
ama birbiri ile düşmandılar.

Bu sırada, Apo Kağan, Tardu Kağanın desteği ile Doğu Türükleri üzerine akınlar yapmaya
devam etti. Apo'ya bağlı boylar bir süre sonra bölündüler. Bir kısmı, Ye-hu kağanın saflarına
katıldı. Bir kısmı da Apo ile birlikte mücadeleyi sürdürdü. 587 yılında Apo Kağanı, Ye-hu
Kağan tutsak aldı. Apo'ya bağlı kalan boylar, Tardu Kağanın torununu " Ni-li " adıyla,
kendilerine yeni Kağan seçip, mücadeleye devam ettiler.

Savaşlar sırasında, Ye-hu Kağan öldü. Yerine, İşbara'nın oğlu Tu-lan, Kağan seçildi. Ye-
hu'nun oğlu Tu-li ise, bunu kabul etmeyerek, Kağan olarak Doğu Türüklerin Kuzey
bölgelerini yönetmeye başladı.

En Batıda, İspanya’da, Vizigot kralı Arius’cu Recaredo, 589 yılında Katolikliği kabul etti.
Bundan sonra, İspanyol-Romalılar birbirlerine yaklaşıp, kaynaştılar. Bu birleşmenin peşinden
Roma kültürü çökecek, aristokrat sınıf yükselecektir. Hıristiyan öncesi yazılar okunmamaya
başlandı. Klasik Latince kullanılmaz oldu.

Galya’da ise Hıristiyanlık, kentlerden kırsal alana doğru yayılmaya başlamıştı. Daha önce
anlatıldığı gibi egemen sınıflar çoktan kırsal alana göç etmişler, bunları diğer halkın göçü

65
izlemişti. Kentler küçülüp, güçsüzleşmiş, buna karşılık malikânelerin çevresi kalabalıklaşıp,
fonksiyonel hale gelmişti. Malikânelerin özel dua yerleri, vaftiz edilmiş kiliselerin düzeyine
yükseldi. Bunlar Hıristiyanların yeni merkezleri haline dönüştüler.

Recaredo

592 – 597 tarihleri arasında, Doğu ve Batı Göktürkler (Türükler) defalarca savaştılar. Çin
bazen arabuluculuk yaptı, bazen ateşi körükledi. Bu yıllarda, Batı Göktürk (Türük) Kağanı
Tardu'nun baskısı ile Doğu Roma İmparatoru Mauricios, Avarları kovmaya girişti. Atlı Slav
karargâhını gece basarak, Slavları dağıttı. Ama kısa bir süre sonra, Slavlar, Kuzey Slavlarını
da yanlarına alarak geri döndüler. İmparator Mauricios'un ordusu, yine bir gece baskını yapıp,
Slavları bir daha dağıttı. Avarlar, Doğu Roma işgalini protesto ettiler. Doğu Roma ordu
komutanı, Avarlarla çatışmamak için, elde ettiği ganimeti, Avarlarla paylaştı. Roma askerleri
ise ganimet ellerinden gittiği için bu işe çok bozuldular. 592 yılında, Avar kağanı Bayan
Kağan, Çorlu'ya kadar ilerleyerek, yeni bir yağma akını yaptı.

Japonya’da, Soga ailesinden İmparatoriçe Suiko 593 yılında tahta çıktı. Suiko, Japonya’da
tahta çıkan ilk kadın hükümdardı (593–629). Yine Soga ailesinden Shotoku Taishi (574–622)
devrin en önemli kişisiydi. İmparatoriçe, yeğeni ve sonra damadı olacak olan Shotoku
Taishi’yi kendine yardımcı olarak seçti. Bu dönemde Budizm Japonya’da önemli bir merhale
kazandı. Shotoku Taishi, bugün Japonların kendileri için kullandığı “ Nihon “ adını Çin Sui
hanedanına yazdığı bir mektupta ilk kullanan kişidir. Nihon güneşin doğduğu ülke demekti.

Japonya’ya göç eden Çinliler gelirken, onların arasında, 522 yılında, Shiba Tatto adlı bir
semer imalatçısı oğlu Tasuna ile birlikte gelmişti. Bu aile Japonya’da semer yapımcılığına
devam ettiler. Tasuna’nın oğlu Tori Busşi, ailesiyle çalışırken dökümcülük, kaplama ve ağaç
işçiliği konularında kendini çok geliştirdi. 588 yılına gelindiğinde Tasuna’nın Budist rahipliği
yaptığını ve Buda heykelleri yonttuğunu görüyoruz.

66
Şaka

606 yılında Tori Busşi, Asukadera’daki bronz Şaka resmini yaptı. Yapılan resim İmparatoriçe
Suiko’yu çok etkiledi. İmparatoriçe, Tori Busşi’ye toprak ve rütbe verdi. İmparatorluk
ailesince desteklenen Tori Busşi, pek çok ünlü Buda heykel ve resmi yapmıştır. Onun stili
daha sonra da heykeltıraşlar tarafından devam ettirilerek, ortaya Tori stilini çıkarmıştır. Bu stil
Çin Wei krallığı tarzından türemiş bir tarzdır.

İmparatoriçe Suiko’nun hükümdarlığı sırasındadır (M.S. 592 – 628 veya 593 – 629). 500’lü
yıllarda başlamış ve daha önce anlatılmış olan Kore Paekche devleti ile Yamato devleti
arasındaki işbirliği yıkıldı. Bunun sonucunda Kore yarımadasındaki Japon ticaret kuruluşları
büyük zarar gördü. Koreliler dalga şeklinde Japonya’ya göç ettiler. Bu göçün getirdiği büyük
sorunlar sonucu, Yamato devletinin güçlü militer aristokrasisi, Yamato hegemonyasına karşı
direnmeye başladı.

67
Bu arada, 597 ve 598 tarihlerinde, Batı Türkistan’da Belh ve Kunduz Göktürklerin
(Türüklerin) eline geçti. O bölgelerde oturan Heftalit prensleri, Göktürklere bağımlı hale
getirilip, vergiye bağlandılar.

Yine 598 tarihinde, Avar Kağanı Bayan Kağan Belgrat’ı aldı. Surları yıkarak, halkını
Macaristan'a sürdü. Doğu Roma, artık, ne pahasına olursa olsun, Avar saldırılarını durdurmak
kararındaydı. Doğu Roma ordusu, Macaristan içlerine daldı. Burada, Avarların eline
Dalmaçya akınlarından geçmiş olan, bir sürü ganimeti geri aldı. Bayan Kağan, Trakya’ya akın
düzenleyerek, Roma'ya cevap vermek istedi. Ama Avar ordusunda veba çıktı. Avarlar geri
dönerek, barış yapmak istediler.

Asya’da ise, 599 yılına gelindiğinde, dengeler değişmişti. Şimdi Doğu ve Batı Göktürkler
birbirlerine dost, Kuzey ise Çin ile beraberdi. Tardu Kağan Çin orduları ile savaşırken, Tu-lan
Kağan, kuzey Kağanı Tu-li ile savaşıyordu. Tu-li yenilerek, Çin sarayına sığındı. Ama kendi
boyları ayaklanarak Tu-lan Kağanı öldürdüler. Tardu Kağan şimdi kendini Büyük Türük
(Göktürk) Kağanı olarak görüyordu. Doğuya Kağan atadı. Çin ise, kendine tam bağımlı bir
Kağan olacağını bildiği Tu-li'yi desteklemeyi tercih etti. Tu-li, mücadeleyi kazanarak " Ki-
min " adı ile Doğu Türük Kağanı oldu (600 – 609). Ki-min, durumunu Çin'e borçluydu ve
bunun bilincindeydi.

VI. Yüzyılın sonlarında, Güney Doğu Asya


devletleri iyice Hintlileşmişlerdi. Bunların içinde
Funan en etkili olanıydı. Funan’ın bir vasal kralı
olan Çenla, Funan kral hanedanını devirerek yerine
Khmer imparatorluğunu kurdu. Bu krallık en az 1
yüzyıl görkemli bir şekilde yaşadı. Kraliyetin
Asya’nın diğer mutlak krallıklarından bir farkı
yoktu. Devlet kadrolarında katı bir hiyerarşi vardı.
Önemli Hint mezhepleri burada bir arada
yaşıyordu. Kültür dili Sanskritçeydi. En belli başlı
dikkati çeken nokta Tanrı Çiva’nın erkeklik
organının bir kült olmasıydı. Tanrı Çiva’nın
erkeklik organı linga nerede ise devlet dini
olmuştu.

Linga

68
Paralı Ordunun parası kesilemez

Aynı tarihlerde Doğu Roma imparatoru Maurikios (Mauricios), Avarlarla uzun ve yıpratıcı
savaşlara girişti. Bu sırada, Sasanilerin iç çekişmeleri nedeniyle, Doğu Roma'nın Doğudan
Batıya asker ve birlik kaydırması mümkün olmuştu. Avar savaşları, zaman zaman Avarların,
zaman zaman Roma'nın kazandığı savaşlar olarak devam etti. Avarların barış isteklerine
rağmen, vebadan zayıflamış Avarlar karşısında Doğu Roma yakaladığı fırsatı kaçırmak
istemedi. Roma ordusu, Tuna'nın kuzeyine geçti. Avarlar için, Doğu Roma ordusunu Tuna'nın
güneyine geri sürmek yaşamsaldı. Yapılan savaşlarda, Bayan Kağanın dört oğlunun dördü de
öldü. Bayan Kağanın kendisi de altı kez üst üste yenildi. Maurikios, 601 yılında,
Macaristan’da Tisa kıyılarında, Avar Kağanı Bayan'ı bir daha yendi. 602 yılında Roma
orduları Tuna'ya hâkimdiler ve 602 yılında, duyduğu acıya dayanamayarak, Bayan Kağan
yaşamını bitirdi. Bu dönemde Maurikios “ Strategikon “ adlı askeri el kitabını yazıyordu. Bu
kitap sadece Doğu Roma askeri taktikleri hakkında değil aynı zaman da Avarlar hakkında da
bilgi vermekteydi.

Bu arada Lombardlar İtalya’nın bir bölümünü işgal ederek ülkenin içlerine ilerlemeye
başlamışlardı. Sivil yetkililerin geri kalan Bizans topraklarını koruyamayacağını gören
Maurikios Ravenna’ya, Ravenna ve Roma’nın yönetiminden sorumlu bir eksarkhos (askeri
genel vali) atadı. Daha sonra Berberi kabilelerinin saldırılarına karşı koymak için Kuzey
Afrika’daki Kartaca’da da bir eksarkhosluk oluşturdu. Bu yönetim biçiminin, Bizans
imparatorluğunda sonraki yıllarda ortaya çıkan tema (thema) sisteminin temelini oluşturduğu
söylenir.

İranlılar, Slavlar, Avarlar ve Lombardlara karşı düzenlenen seferler önemli mali sorunlara yol
açınca, Maurikios vergileri yükseltip, asker ücretlerini düşürdü. Bu uygulamanın orduda
yarattığı hoşnutsuzluk, Maurikios’un 602’de bazı birliklere kışlık ordugâhlarını Tuna’nın
ötesindeki topraklarda kurmalarını emretmesiyle doruk noktaya ulaştı

Ama Avar zaferinden kısa bir süre sonra, 602 yılında, Tuna ordusunda isyan çıktı. Maurikios
bütün ailesi ile birlikte öldürülerek yerine ufak rütbeli bir subay olan Phokas İmparator ilan
edildi (602 – 610). Ordunun 602’de imparator Maurikios’a karşı düzenlediği ayaklanmanın
ardından, sözcü olarak Constantinopolis’e gönderildi. Başkentteki karışıklıklardan
faydalanarak imparator seçilmeyi başardı. Roma’yla iyi ilişkiler kuran Phokas, dinsel
konularda papalığın üstünlüğünü kabul ederek Papa I.Gregorios’un desteğini kazandı.

69
Eski müttefiki Maurikios’un öcünü almak için Sasani kralı II. Hüsrev tekrar saldırdı. Suriye
ve Filistin işgal edildi, Sasaniler Anadolu'yu da yağmaladılar. Bu durum, Avarları da
kurtarmıştı. Yeni Avar Kağanı ile yeni Roma İmparatoru sulh yaptılar. Doğu Roma, Avarlara
yıllık vergiyi ödemeye devam edecekti. Doğu Roma, Avar baskısından kurtulup, Sasanilere
dönmek istiyordu.

Sasanilerin başkomutanı, Ermeni asıllı Simbat Bagratuni idi. Simbat Bagratuni, 603 de
Heftalitlerin üzerine yürüdü. Heftalitler, Batı Göktürk Kağanından yardım istediler. Göktürk
ordusu Rey ve İsfahan'a doğru ilerlerken, Tardu orduyu geri çağırdı. Meydan Sasanilere
kalmıştı. Simbat da, Heftalit kralını öldürerek, Belt ve Heart bölgesini yağmalayıp, geri
çekildi.

Bu sırada Sasani tahtında, Türk’ten doğma denilen IV. Hürmüz’ün oğlu II. Hüsrev vardı. II.
Hüsrev 589 – 628 yılları arasında 39 yıl saltanat sürmüştür. Bu dönemde Anadolu’nun ve
Doğu Akdeniz’in hâkimiyeti konusunda Doğu Roma ile Sasaniler arasında son derece hırslı
mücadeleler olmuştur. Bu sırada Araplar, kuzeye çıkmak üzereydiler. Sasaniler, Doğu
Roma’ya karşı kazandıkları başarılardan biraz sarhoş, gelmekte olan tehlikeyi göremiyorlardı.
Zaten, Arap tehlikesi kolay bilinebilecek bir konjonktürde değildi.

M.S. 600

70
Doğu ve Batı Avrupa

Gregory I

Doğu Roma İmparatorluk yönetimi, Constantinus’dan başlayarak ve Justinianus döneminde


iyice örgütlenerek, kilise ile bütünleşmişti. Kilise ve Devlet iç içe girmişti. Doğu Roma
topraklarında kilise, devletin denetimi altındaydı. Doğu kiliseleri, cemaatinin yardımlarına
ilaveten devletin yaptığı katkılarla daha da zenginleşmiş ve güç sahibi olmuştu. Patriklerin
tümü ağırlığı olan kişilerdi. Hele Constantinopolis patrikleri dirayetli ve oturaklı yöneticilerdi.
Ancak, hükümdar olan İmparatordu ve iman konusunda bile son söz, onun sözüydü.

71
İmparator, “ Basileus “, mutlak ve kutsal bir hükümdardı. Genelde asker kökenliydi. İktidara
miras yoluyla gelinemezdi. İmparatorluk sarayı, kent içinde, çevresi kapatılmış, gerçek bir
kentti. İşitilmemiş bir lüks içinde ve törenlerle dolu bir yaşamı olan İmparator halktan
soyutlanmıştı. Basileus orduları yöneten bir generaldi, her şeyi yöneten ve denetleyen bir
yöneticiydi. Halk kökenli kalabalık bir memur topluluğu devlet dairelerinde çalışıyordu. Ama
genellikle büyük dairelerin başına önemli kişiler tayin edilirdi. Basileus’un iradesi dışında bir
irade yoktu. Böyle olunca da eşgüdüm de yoktu. Bürokratik yapı hiyerarşikti, tüm memurlar
maaşlı olarak çalışırlardı.

Batı Avrupa’da, Roma piskoposluğu, Papalık, çelişki yaşıyordu. Justinianus’un işgalinden


beri, Roma, Doğu Roma İmparatorunun vesayetinde bir piskoposluk hüviyetindeydi. Kilisede
ise, Doğu patriklerinin ve Yunan tarzının baskın etkisi vardı. Hâlbuki Roma’daki makam,
manevi bir üstünlüğe doğru, doğal olarak, önemli bir yol kat etmişti. Papa, yakılıp, yıkılmış
İtalya’da saygınlığını korumayı bilmişti. Roma kentinde sivil kurumlar yok olunca, kentin
gerçek başı durumunda Papa kalmıştı. Ayrıca, Roma piskoposluğu, Saint Pierre’in mülkü
sayesinde, İtalya’nın en büyük toprak servetine sahip hükmi şahsiyeti idi. Servet, ona, büyük
bir gelir getiriyordu.

Lombard istilasına karşı direnmede Roma piskoposluğu başı çekmeye başladı. Yerel milisleri
toplayıp, örgütleyerek, Latin yurtseverliğinin temsilcisi haline geldi. Yavaş yavaş, otoritesi
Roma Cumhuriyetinin geride kalanları ile özdeşleşiyordu. İtalya’yı işgal eden göçebelerin
nazarında da bu böyleydi. Onlar da, Roma piskoposluğuna, İmparatorluk kimliğinin bir
temsilcisi gibi bakıyorlardı.

590 yılında, Gregorius Papa seçildi. Yunanca bilmiyordu. Ama dini Doğu Roma
imparatorluğunun etkisinden kurtarmak gerektiğini biliyordu. Bu etki mutlakıyetçi, dediğim
dedik bir etkiydi. Gregorius, Roma piskoposluğunu, göçebelerin hâkimiyetindeki Batı
Avrupa’nın önderi konumuna getirtmeye çalıştı. Yazdığı yazılar, bütün Batı Avrupa’ya hızla
dağıldılar. Papalık makamının saygınlığı hızla artmaya başladı.

Saksonların İngiltere’si henüz Şamandı. Keltler, ülkelerini işgal edip, kendilerini kuzeye süren
Germen istilacılara karşı büyük bir hınç besliyorlardı. Bu psikolojide yetişen İskoç
misyonerlerin Saksonları Hıristiyan yapmak gibi bir istekleri yoktu. Etrafları Hıristiyanlarla
sarılı olmasına rağmen, Anglosaksonlar hala Hıristiyan olmamışlardı. Papa Gregorius, 596
yılında, Anglosaksonları dine döndürmek için, adaya bir Benedikten keşiş kafilesi yolladı.
Benediktenler, Cantenbury’de İtalya dışındaki ilk Benedikten manastırını kurdular. Manastır
kısa sürede büyük başarı sağladı, Anglosakson beyleri vaftiz olmaya başladılar.

Papa Büyük Gregorius (540 – 604), dini bilgisi fazla, ruhsal dünya konusunda uzman, ama
entelektüel olmayan tipik bir Romalı idi. Gregorius’un düşündüğü Tanrı Saint Augustinus’un
Tanrı’sına pek benzemiyordu. Gregorius’un Tanrı’sı, insanlarla geçilemez bir karanlıkla
ayrılıyordu. Nyssa’lı Gregorios ve Dionysos gibi Doğu Romalı Hıristiyan düşünürleri, Tanrı
ile insanlar arasında bir bilgisizlik bulutunun olduğunu söylemişlerdi. Ama Papa Gregorius’un
bulutu, bilgisizlik bulutu değil, acı veren zifiri karanlıktı. Acı ve izdirap Tanrı’ya
ulaşılamamanın zorluğundan doğmaktaydı. Tanrı ile ortak yönlerimiz olsa bile Tanrı’nın
davranışları hakkında tahminde bulunmamız olanaksızdı. Tanrı hakkında bildiğimiz tek
doğru, bilebilecek yeterli bir şeyimizin olmadığıydı.

72
Gregorius, iç dünyasında Tanrı’ya ulaşma çabasındaydı. Tefekkürün verdiği neşe ve huzur,
karanlığı aşmak için yapılan zorlu ve acılar dolu mücadeleden sonra, yaşanan kısa bir andı.

“Gönül, kendi içinde gördüğüne, gözlerini dikip bakamaz, çarçabuk bir göz atar, çünkü kendi
alışkanlıkları sonucu, aşağı batmamak zorundadır. Bu sırada ruh özlem çeker, mücadele eder,
kendini aşmaya uğraşır, Ama yorulur, her zamanki karanlığına geri batar. “

Tanrı’ya ancak zihnin büyük çabası ile ulaşıla bilinirdi. Yakup nasıl melekle güreşmişse, öyle,
kendinle güreşilmeliydi. Tanrı’ya yaklaştıkça, ruh, ağlamaktan başka bir şey yapamaz olurdu.

Gregorius, uzun bir süre, en az altı asır, Hıristiyan dünyasında, ruhsal bir kılavuz olmuştur.

Batı Avrupa, Germen kralların hâkimiyetinde, Doğu Roma’dan ayrı bir yola sapmış
gidiyordu. Ama Doğu Roma topraklarının tümünün de aynı yeknesaklıkda olduğu
söylenemezdi. Mısır, Suriye, Anadolu, Yunanistan ve Balkanlar pek çok açıdan birbirlerinden
farklı idiler. Yunanistan’ı bir yana bırakırsak, Balkan yarım adası Doğu Roma’dan çok daha
fazla Batı Avrupa’ya benziyordu. Bölgelerin kendi aralarındaki farklılıkları bir yana,
bürokrasinin demir pençesi ve aşırı vergilendirme, her yerde halkı eziyordu. Bütün halklar
devlet yönetim biçimine karşı genel bir soğukluk duyuyorlardı. Doğuda da büyük toprak
mülkiyeti gelişmişti. Özgür köylülerin önemli bir bölümü kolon uygulaması içinde erimişti.
Köylülerin yakalarını devletten veya patronlardan kurtarabilmesi için tek çare kaçmaları idi.
Ama bunu başarmak o kadar kolay değildi. Balkanlar, göçebe akınları ile hallaç pamuğu gibi
atıldığından, buralarda yaşayan köylüler, kötünün iyisisi seçmek zorundaydılar.

Kentlerde, kasabalarda, köylerde velhasıl her yerde, devlet, insanları babalarına, mesleklerine
ve kamusal sorumluluklarına bağlayarak, sosyal yaşamı kalıplamıştı. Zanaat ve ticaret
devletçe inceden inceye düzenlenmişti. Silah üretimi ve lüks eşya üretimi devlet tekelindeydi.
Devlet, büyük kentlerin yiyecek ve ihtiyacını karşılıyordu. Ama bunu yaparken zorba
yöntemleri kullanmaktan da çekinmiyordu. Ürüne, mallara el koyuyor veya bunları piyasa
fiyatının altında çok düşük fiyatlarla satın alıyordu. Doğu Roma ordusu da, aynen Batı’da
olduğu gibi, göçebelerin hâkimiyetine girmişti. Özellikle V yüzyılda, Doğudaki göçebeler de,
aynen Batı’da, İtalya, Galya, İspanya ve Afrika’da olduğu gibi bölgesel iktidarı ele
geçirmenin peşindeydiler. Doğu Roma da onları topraklarına yerleştiriyordu. Paralı ve büyük
ordu, mali açıdan devleti çıkmaza sokuyor, hazineyi yiyip bitiriyordu. Hazine bitiyor, sonra
hemen tekrar doluyordu. Doğunun Batıya olan en büyük üstünlüğü Ticaret ve zanaattı. Ticaret
ve zanaat, antik kültürle sürekli beslenen ve çoktan özümlenmiş bir kültür ortamında
yaşamaya ve gelişmeye devam ediyordu.

Uluslararası ticaret, halk kitlelerini doğrudan etkilemiyordu. Zaten konusu lüks tüketim
mallarıydı. Bu da aristokrasinin ilgi alanına giriyor, halka yararı dokunmuyordu. Ama iç
ticaret ve bölgeler arasında yapılan ticaret, halkın doğrudan kendini ilgilendiriyordu. Devletin
idari olarak bu ticarete karışması zorluklar ve adaletsizlikler yaratıyordu ama yine de halkın
can damarı olmaya devam ediyordu. Bu ticaretten her kesim bir pay alıyordu. Kentlerde
varlıklı bir sınıf oluşuyor ve mal varlığını günden güne büyütüyordu.

Göçebeler, Batı Avrupa’da içerlere kadar, gönüllerinin istediği her yere girmişlerdi.
Bunlardan Roma İmparatorluğunun esas topraklarına girenler, ya özümsenmişti veya
özümsenecekti ve etrafları Romalılarca çevrilmişti. Doğuda ise göçebeler sınırlarda
kalmışlardı. İçerlerdeki zengin ve gelişmiş kentlere kadar sokulamamışlardı. Doğu Roma
ordusu, bu büyük ve güçlü ordu, onların içerlere sızmasını önlüyordu. Doğu, durmadan yeni

73
ordular doğurabiliyordu. Doğunun kaynakları, göçebelerin başa çıkabileceğinden çok
fazlaydı. Suyun mecrasında akması gibi, göçebeler de Doğu toprakları yerine, direncin
tamamen bittiği Batı Avrupa’yı tercih ettiler. Buda, Doğu Roma üzerindeki baskıyı azaltıp,
onun nefes almasını ve kendini toparlamasını sağladı. Ancak, Yunanistan hariç Balkanlar,
Batı Avrupa’ya benzer şekilde göçebe istilalarına ve göçebe krallıklarına sahne oldular ve
olacaklardı. Bu nedenle Doğuda Batı Avrupa’ya en benzeyen gelişme Balkanlarda oluyordu.

Her ne kadar, Suriye, Doğu Anadolu ve bazen Mısır, İranlıların saldırılarına ve işgaline maruz
kalıyorsa da, bu göçebe istilasından çok farklı bir olguydu. Bu topraklar iki imparatorluk
arasında el değiştiren ama yapı ve kültürünü devam ettiren yerlerdi. Toprakların Doğu
Roma’nın veya Sasanilerin elinde olması, yapısal bir değişiklik getirmiyordu.

Doğu Anadolu, durmadan, Doğu Roma İmparatorluğu ile Sasaniler yani genel olarak İranlılar
arasıında gidip, geliyordu. Doğu Anadolu’da İran etkisi, Roma etkisinden çok daha fazlaydı.
Daha önce anlatıldığı gibi, Doğu Anadolu halkı ufak ufak bölgelerde, parçalanmış olarak ve
yerleşik aşiretler olarak yaşıyordu. Aşiretin başındaki aile, bütün aşirete hâkimdi ve tek otorite
idi. Bu sert ve despot bir otoriteydi. Yaşam hakkı aşiret reisinin ve meclisinin iki dudağı
arasındaydı. Hak hukuk, beslenebilmek, herşey ağaların (prenslerin) yetkisindeydi. Aşiret
reisini sınırlayan tek şey geleneklerdi. Bu nedenle aşiretin halkı, gelenekleri, kendilerini
koruyan tek güç olarak görür ve ona sarılırdı. Bu gelenekler bu kadar uzun süre insanların
çerçevesi ve tek güvencesi olunca, günümüze gelindiğinde bile etkisi devam etmektedir.
Aşiretler birbiri ile çelişirken, aralarındaki düzen kan davası geleneği ile korunuyordu.

Aşiret yönetici aileleri, Doğu Roma İmparatorluğunu ve İran İmparatorluğunu politik


manevralarla daima lehlerinde kullanıyorlardı. Hepsi, siyaset ustası olmuşlardı. Zaten çok
sıkıştıklarında, Doğu Anadolu’nun o haşin, sert ve geçit vermez doğası onları koruyordu.
Aşiret, aslında bir göçebe kabilesinden çok farklı bir yapılanmaydı. Kabilenin eşitlikçi yapısı
yerine bir cins köle topluluğu gelmişti. Göçebelerin örfleri, yüz binlerce yıllık Şaman dininin
doğa ile uyum için bulduğu adetlerdi. Doğu Anadolu’da geçerli olan ise, yerleşik düzenin
yapısına uygun, sınıfsal, ağaların kişisel çıkarları doğrultusunda gelişmiş adetlerdi.

74
Protokol

Son yıllarda yapılan Batı Göktürk (Türük) Çin savaşlarında, Türükler başarılı olamamıştı.
Savaşların büyük bir kısmını Çin kuvvetleri kazanmıştı. Çinliler suları zehirleyerek, büyük
miktarda insan ve hayvanın telef olmasına sebep oluyorlardı. Boylar, toplu ölümlerin nedeni
olarak, Gök Tanrının, zararlı yağmurlar yollayarak, onları cezalandırdığı zannına
kapılmışlardı. Çin, bir taraftan da Töles boylarını başkaldırmaya teşvik ediyordu. Sonunda,
603 yılında, isyan patladı. Tardu Kağanın yanında ki bütün boylar ondan uzaklaştılar. Tardu
Kağan tek başına kaldı ve Tibet'e kaçarak, yok oldu. Aynı yıl, Batı Göktürklerin Doğu bölgesi
Kağanı Ni-li de yapılan savaşlar sırasında öldü.

Batı Göktürkleri ağır yenilgiler almışlar, önderlerini kaybetmişlerdi. Normal olarak


dağılmaları gerekirdi. Ancak, dağılmadılar. Ni-li'nin oğlu Ç'u-lo, Batıda hâkimiyeti eline aldı
(603 -611). Ç'u-lo, kendine bağlanan boyları iyi yönetemedi. Töles boylarına ağır vergiler
koydu. Duruma itiraz eden Töles beylerini öldürdü. Tölesler isyan ettiler ve Türüklerden
(Göktürklerden) ayrı bir siyasi birlik kurdular.

Töles’ler Ki-pi boyundan Koleng'i, Baga unvanı ile Kağan yaptılar. Baga Kağan, Tanhan
dağının kuzeyine yerleşti. Baga Kağan cesur, etkili ve nitelikleri üstün bir insandı. Onun
zamanında Töles siyasi birliği genişledi, Hami, Turfan, Yarkent Töles hâkimiyetine girdi.

Batı Türükleri, kendi iç problemleri ile uğraşıp, zayıflayınca, Karadeniz ve Kafkasya’nın


kuzeyinde de hâkimiyetlerini kaybetmişlerdi. Buradaki Ogur, Alan, Çerkez, Macar ve Slav
boyları, Han Kurt (605 – 665) çevresinde siyasi birlik kurdular. Han Kurt'un ait olduğu Dulo
ailesi, Attila'nın küçük oğlu İrnek'ten geldiğini iddia ediyordu.

Efsanevi soy kütüğüne göre, ilk Han Avitohol du. Peşinden İrnek Han tahta geçti. Daha sonra
Sever Han kağan oldu. Bu Türk Hanları, geleneğe göre, " Kut " kaybedince, tahtlarını da
kaybediyorlardı. Diceng Han, kör olunca, Kut kaybetti diye, iple boğularak öldürülmüştü.

Han Kurt tarafından kurulan konfederatif siyasi birliğe " Büyük Bulgarya " adı verildi. Bulgar
Kağanları iki ad taşırlardı. Örneğin Han Kurt Kağanın, Türk adı Kurt (Kovrak, Kavrak), Slav
adı Kobrados du. Kurt'tan sonra gelen Kağan Türkçe Bat-Bayan (665 – 668) , Slavca Bezmer
adlarını taşıdı.

75
Japonya’da Yamato devletinin güçlü militer aristokrasisi, Yamato hegemonyasına karşı
direnmeye başlamıştı. Yamato sarayı bu probleme, Çin modeli bir hükümet uygulaması ile
cevap verdi. VII. Yüzyılın hemen başlarında Yamato Çin’e yönetimi, toplumu ve filozofiyi
incelemek üzere araştırmacılar yolladı. Bunun sonucunda da Japonya Çin tipi yönetim
modelini, Budizm’i ve Çin takvimini kabul etti. Bütün bu değişiklikler Prens Shotoku Taishi
(Şotoku) (Shotoku Taishi 573 – 621) tarafından yönetildi. Bilindiği gibi Shotoku, İmparator
Suiko döneminde Yamato sarayının kral naibiydi. Shotoku’nun en önemli icraatı Çin yazı ve
sitilini Japon yaşamına adapte etmesidir (M.S. 604).

604 yılında İmparatoriçe Suiko’nun


yeğeni ve yardımcısı Shotoku Taichi
Budist ahlaka dayalı bir yönetim
fermanı yayınladı. “ Kuruluşun on
yedi maddesi “ (Kenpo Jushichijo)
Japon yönetiminin kuruluş filozofisini
belirten ilk yazılı eserdir. Bu anayasa,
içinde Budist unsurlar taşıyan
Konfüşçyus prensipleri doğrultusunda
hazırlanmış bir anayasadır. Bu 17
maddelik ferman otoriter, adil ve
merkeziyetçi olmayan bir hükümet
yapısının temellerini attı. Japon
İmparatorluk yönetimi, bundan sonra
bu ferman ile şekillenecekti.
Japonya’da Budizm yerleşmiş ve eski
Japon dini Şintoizm gerilemişti.
Budist tapınakları ülkenin her yerinde
yükselmeye başladı.

607 yılına gelindiğinde, Doğu


Türükler Ki-min Kağan sayesinde,
Çinlileşmeye başladılar. Bazı
Türklerde saçlarını Çinliler gibi örme,
Çin giysileri giyme, Çin yaşam tarzını
benimseme görülmeye başlandı.
Doğu Türük orduları, Çin saflarında,
Batı Türük orduları ile savaşıyorlardı.
Ama Çin, fazlasını istiyordu. Çin,
Batı Türüklerin de kendisine bağımlı
hale gelmesini istiyordu. Çin elçisi,
Ç'u-lo Kağanı bağımlı yapmak için
Shotoku Taichi huzuruna çıktı.

Çin elçisinin söylediklerine


geçmeden, bir hususu açıklığa çıkaralım. Herhangi bir hükümdarın, Çin elçisi veya Çin
İmparatoru ile protokol kuralları neyi ifade eder ve neden önemlidir.

Bilindiği gibi, Gök dinine inanan Çin için Göktanrı, en büyük Tanrıdır ve evrenin uyumunu
simgeler. Çin İmparatoru, Göğün oğlu olarak, evrenin bir parçası olan yeryüzünde uyumu
gözetmek ve sağlamakla yükümlüdür. Çin, dünyanın merkezi ve tek asli devletidir. Çin

76
İmparatoru, Çin'i yönetmekle, dünyayı yönetir. Bu nedenle, dünya üzerinde Çin
İmparatorundan daha kutsal, daha yetkili, daha önemli kimse yoktur. Diğer bütün devletler ve
hükümdarlar, Çin İmparatorundan aşağı durumdadırlar ve Çin'e bağımlı olmak zorundadırlar.
Bu nedenle, Çin yabancı hükümdar ve şeflere, kendi hiyerarşisi içinde unvanlar verir ve onları
verdiği unvanlarla çağırır.

Dünya üzerinde yapılan ritüeller, törenler çok önemlidirler. Bunlar, evrenin işleyişi ve
dünyanın düzeni ile yakından ilgilidir ve hatta bazıları bire bir etkilidir. Çok önemli törenleri,
bizzat Göğün oğlu yönetir ve herhangi bir yanlışlık yapılmasını önler. Shang rahipleri ve üst
düzey yöneticileri de törenlerin gereği gibi yapılmasını, bir hata oluşmamasını sağlamaya
yetkili, görevli ve sorumludurlar. Bu törenlerin gereği yerine getirilmez ise, evrenin
işleyişinde bir düzensizlik, bir çatlak meydana gelir. Bu da tüm dengeyi bozduğundan kötü
olayların ve istenmeyen durumların ortaya çıkmasına sebep olur. Veba salgını, kuraklık,
büyük isyanlar, seller, Sarı nehrin mecrasını değiştirmesi, depremler, açlık, bütün bunlar,
yapılan yanlışlıkların sonunda ortaya çıkan durumlardır.

İşte yukarıdaki nedenlerle, herkes Çin İmparatoruna biat etmek ve onun önünde secdeye
kapanmak zorundadır. Çin İmparatoruna karşı, onun cismani varlığı orada olsun veya
olmasın, herkes, konuşurken, hediye alıp verirken, onun sözlerini dinlerken, İmparatora karşı
uyulması gereken protokol kurallarına uymalıdır. Bu kişisel değildir. Dünyanın işleyişi ile
ilgili bir durumdur.

Elçi ise İmparatoru temsil etmektedir. Elçiye gösterilecek saygı Çin İmparatoruna gösterilecek
saygıdır. Elçi için düzenlenecek tören, kuralları belirli bir tören olmak zorundadır. Törenin
şekli, sırası ve tören sırasında uygulanacak simgesel davranışlar Çin rahiplerince belirlenmiş
ve zorunlu kurallar haline getirilmiştir.

Türkler de Göktanrı’ya inanmaktadırlar. Ama bu inanç, köken itibarı ile Çin inancı ile aynı
menbadan gelmesine rağmen farklıdır. Türk Kağanı Göktanrı ile ilişkili bir kutsal yaratıktan
türemedir. Dolayısı ile Gök tanrı ile bağlantılıdır ama onun oğlu değildir. Onu, Göğe bağlayan
ve kutsal yapan atalarının ruhlarıdır. O sadece yaşayan kabilelerinin üyelerinin değil, ölmüş
bütün atalarını temsil etmekte ve onlar adına hareket etmektedir. Bu dünyada atalarını
utandıracak davranışlarda bulunursa, onlar bunun hesabını, ölünce, ondan soracaklardır.
Atalarının yüzüne bakacak durumda olmalıdır. Onlar tarafından dışlanmamalıdır. Kabile
dışında kalmak adsız kalmak demektir. Adsız kalmak da yok olmakla eşdeğerdir. Korunan
yalnız kendi onuru değildir, aynı zamanda atalarının onurudur.

Türkler de dünyanın düzenini koruyabilmek ve düzenin bozulmasını önleyebilmek için


törenler yaparlar. Tanrıların kızarak kendilerine kötülük yapmasını önlemek için, atalarının
onları korumaya devam etmesi için kurban törenleri ve ritüeller düzenlerler. Ama bu törenler,
Çinlilerinki kadar şekilci ve şatafatlı değildir. Kurallar yazılı olmadığından doğaçlamaya
açıktır. Töreni yöneten baş Şamanın kişisel tarzını törenlere eklemesini kimse yadırgamaz.
Ecdat mağarasında düzenlenen törenler gibi önemli törenleri, bizzat büyük Kağanın kendisi
yönetir. Böylece Kağan en büyük Şaman, öbür dünya ile aracılık edebilen en yetkili kişi olur.

Çin elçisi ile Kağan karşılaştıklarında, protokoller çatışır. O anda uygulanan protokol, güçlü
olan devletin protokoludur Ama yine de törenin Çin için minimum bir kabul edilebilirliği
vardır. İşbara Kağan, Çin'e bağımlı olmayı kabul ettikten sonra gelen bir Çin elçisi önünde,
Çin protokoluna uymayı ret eder. " Atalarımız bu güne kadar kimseyi böyle selamlamadı "
der. Ama sonunda, İmparator mektubunu alabilmek için yerlere eğilip, mektubu başının

77
üzerine almak zorunda kalır. Törende bulunan Türklerin yüzleri kızarır, acı acı feryatlar
ederler.

İşte, Çin elçisi, Ç'u-lo Kağana karşı, Doğan Avcıoğlu'nun Türklerin tarihinden aktardığımız,
şu konuşmayı yapar.

" Tek krallıktınız. Ortadan bölündünüz, birbirine düşman iki krallık çıktı. Her yıl, birçok on
yıl savaştılar. İkisi de birbirini yok edemedi. Bundan açıkça ortaya çıkıyor ki K'i-min ve Ç'o-
lo'nun krallıkları, rakip krallıklardır. Şimdi K'i-min bir milyona yakın oymak ve askerinin
başına geçerek Çin arazisine girdi ve Gök Oğluna bağımlılığını bildirdi. O neden İmparatora
bu kadar büyük bağlılık gösteriyor? Yalnızca ve yalnızca sizden nefret ettiği ve siz Kağanı tek
başına yenemeyeceği için. Bu nedenle kendini küçük düşürmeye rıza gösterdi ve Gök'ün
Oğluna hizmet etti. İki büyük krallığın askerlerleri, sizi yok etmeye gelecek. Askerlerin yola
çıkacakları gün saptanmış idi. Bununla birlikte, Çin kökenli anneniz Hiang ülkesine geri
döndü ve başkentte konuk evine yerleşti. Anneniz, Gök'ün Oğlunun verdiği kararı öğrenince,
yok olacağınızdan korktu. Acıklı bir şekilde yakınarak ve ağlayarak sarayda kaldı. Gök'ün
Oğlu ona acıdı ve savaş planlarını durdurdu. Anneniz, yere kapanarak hataların
bağışlanmasını istedi. Uyarmak üzere size bir elçi yollanmasını önerdi. Gök'ün Oğlu bu isteği
kabul etti. Bağımlılığınızı bildirmeye gelmenizi ve K'i-min'e yapılan bağışların ve şereflerin
size de yapılması yolunda yakarmanızı buyurmak için beni elçi yolladı. Ey Kağan, kendinizi
bağımlı tanırsanız ve mektup önünde yere kapanırsanız, krallığınız sonsuza dek barış içinde
olacak ve anneniz bahtiyarlık günlerini uzatabilecek, yoksa anneniz Gök'ün Oğlu'nu aldatmış
sayılacak ve zorunlu olarak öldürülecek, kellesi barbarların sarayına yollanacak. Büyük Sui
Hanedanı askeri sefere çıkacak, bir sürü kavimlere yardım edilecek. Doğudan ve Batıdan
gelecek yardımlarla size saldıracağız. Yok olmanız bir gün bile sürmeyecek. O halde ne
yapmalı? İki kez yere kapanmak size dokunduğu için mi sevgili bir anneyi ölüme
yollayacaksınız? Bağımlılığınızı belirten bir sözü söylemek isteyişinizden mi krallığınızın
yitirilmesine neden olacaksınız? "

Ç'u-lo Kağan, iki kez yere secde edip, İmparatorun mektubunu dizleri üzerinde aldı. Peşinden,
İmparatora elçi yollayarak bağımlılığını bildirdi. Ancak, kendisi, Çin sarayına, İmparatorun
yanına gitmedi. Bu ise Çin'de, Ç'u-lo'nun bağlılığı konusunda tereddütler yaratıyordu.

M.S. 600 ile 1200 yılları arasında, Güney Amerika'da yayılan en azından üç politik oluşum
vardı. Titicaca Gölü yakınlarındaki Tiwanaku şehri, gücünü göl çevresindeki zengin tarım
alanlarından alıyordu. Zamanla topraklarını Peru’nun güneyindeki aşağı bölgelere yakın
vadilere, hatta Şili'nin ve Arjantin'in Kuzey bölgelerine kadar genişletmişti. Böylece bu bölge
ilk İnka toplumunun geliştiği yer oldu.

78
Herakleios

Herakleios ve oğlu

Üzerlerindeki Türük (Göktürk) baskısı hafifleyince, Sasaniler tekrar Doğu Roma topraklarına
girdiler. Sasani orduları 608 de Kadıköy'e kadar geldi. Bu arada Doğu Roma içeriden de
kaynıyordu, anarşi almış başını gitmişti. Suikastlar, karışıklıklar birbirini izliyordu.
İmparatorluk kurtarıcısını bekliyordu.

Maurikios (Mauricios) döneminde, Batı topraklarının savunmasını kolaylaştırmak için, Batı


iki askeri valiliğe bölünmüştü. Bunlara " eksarh " deniyordu. Tüm askeri ve sivil otorite askeri
valilerin elindeydi. " Ravenna eksarh " lığı İtalya'ya, " Kartaca eksarh " lığı Afrika’ya
bakıyordu. Daha önce, Avarlardan korktukları için İtalya'ya göçen Lombartlar, İtalya'da zor
durumda kalıp, Avarlardan yardım istediler. Doğu Roma ile sulh anlaşmasını imzalayan Avar
Kağanı, 609 ve 610 da İtalya'ya gitti. Avarlar, önce İtalya'yı yağmaladılar, sonra, kendilerini
yardıma çağıran Lombartlar ile savaştılar.

610 yılında Kartaca eksarhının oğlu Herakleios isyan etti. Mısır isyanı destekledi. Herakleios,
bir donanma ile Constantinopolis'e geldi. Kent halkı, hemen onun yanını tuttu. Phokas tahttan

79
indirilip, idam edildi. Phokas döneminde eğitimi iyice zayıflayan İstanbul Üniversitesi
kapatıldı. Üniversite 50 yıldan fazla kapalı kalacaktı.

Herakleios, dağılmış orduyu toparlayıp, yeniden organize etti. Ciddi tasarruf önlemleri alarak
maliyeye çeki düzen verdi. Başkentte, partilere, yeşil ve mavilere karşı sert önlemler aldı.
Onları etkisiz hale getirdi. Herakleios (Herakleos), devleti yeniden yapılandırmaya çalışırken,
daha hala yeterli güce erişememişti.

Bu durumda Herakleios (Herakleos), Avar Kağanının isteği ile Marmara Ereğlisinde, Avar
Kağanı ile yüz yüze yapılacak bir görüşme düzenledi. Herakleios (Herakleos), konuk Kağan
onuruna büyük şenlikler ve araba yarışları yapılmasını buyurdu. Halk, Marmara Ereğlisi’nde
toplandı. İmparator, en seçkin askerleri ile yola çıktı. Avar Kağanı ise, İmparatora karşı
baskın düzenledi. Hileyi önceden anlayan Herakleios, askerleri baskına karşı direnirken,
köylü kılığına girerek kaçtı. Avar Kağanı ise, baskın başarısız olunca, Constantinopolis
surlarına kadar ilerledi. Bu sırada, Avar ordusunda yine salgın hastalık çıktı. Avarlar da ele
geçirdikleri ganimet ve esirlerle yetinmek zorunda kaldılar. Avar ordusu, karargâhına geri
döndü.

Avar Kağanı, Constantinopolis'e elçi yolladı. Avar elçisi, suçu laf dinlemeyen, Avar
ordusunun üzerine atıp, Kağanı suçsuz göstermeye çalıştı. Herakleios'un aklı fikri Sasanilerde
idi. Elçiye inanmış görünmek işine geldi. Avarlara 200 bin altın ödendi. Ancak, bu olaylar
Herakleios'a ders olmuştu, bir taraftan Avarlarla iyi ilişkiler sürdürürken, diğer taraftan,
Avarlara karşı bir koalisyon örgütlemeye çalıştı. Bulgarlarla ittifak yapıldı. Doğu Roma
ajanları Galiçya'daki Hırvatları, Elbe Sırplarını ve Bohemya Çeklerini Avarlara karşı
kışkırtmaya başladılar.

Sasani saldırısı daha da şiddetlenerek sürüyordu. 611'de Urfa ve Antakya, 612’de Kayseri
Sasanilerin eline geçti. Doğu Roma İmparatoru Herakleios’un ilk karısı Eudoksia 612’de
öldü. İmparator bir yıl sonra yeğeni Martina’yla evlenince bu evliliğin ensest, Martina’yı da
lanetli sayan pek çok uyruğunun tepkisi ile karşılaştı. Bu tepki Herakleios’un yönetimine
zaman zaman ciddi zorluklar çıkarttı.

613'te Dımaşk (Şam), 614'te Kudüs İranlılarca işgal edildi. Kudüs patriği Sasanilere esir oldu.
İsa'nın Haç’ı, Hıristiyanların en kutsal hatırası idi. Sasaniler, kazandıkları zaferin bir
göstergesi olarak, Haç’ı Kudüs’ten alıp Sasani başkenti Medain'e (Ktesiphon) götürdüler.

619 yılında Sasaniler Mısır'ı işgal etmeye başladılar. İskenderiye düştü. Bu düşüşün psikolojik
yanıyla birlikte, Doğu Roma'nın tahıl kaynağı kaybedilmiş oldu.

Sasani ordusu, Anadolu'yu bir baştan bir başa kat ederek, Constantinopolis önlerine geldi. 617
yılında, Constantinopolis surları Sasanileri güçlükle durdurdu. Sasaniler geri döndüler.

80
Avrupa-Akdeniz-Ortadoğu M.S. 620

81
Dağılan Avrupa’nın ilacı

Tarihin anlatımında VII yüzyılda ilerlemeye başladığımız ve Müslümanlığın ortaya çıkacağı


bu sırada, biraz geriye dönüp, bir özet yapmakta yarar olacaktır. Roma İmparatorluğu önce
Doğu ve Batı diye ikiye ayrılmış, sonra Batı Roma yıkılarak, ayakta, Doğu Roma kalmıştı.
Kısa bir süre içinde, Avrupa Hıristiyan olacak, İslam dini doğacak, Arap yayılması
başlayacak, Türkler Batıya gelecektir. Yeni olaylara ve gelişmelere geçmeden, buraya kadar
oldukça geniş bir şekilde anlatılmış olanların son kısmını, özellikle Batı Avrupa açısından,
kısaca özetleyelim. Böylece konular bir toparlamış ve yeni gelişmelerin kolay anlaşılması
sağlanmış olacaktır. Ayrıca, Avrupa devletlerinin ortaya çıkış zemini gözden geçirilmiş
olacaktır.

III ve IV yüzyıllara gelindiğinde, eski Roma'nın asil aileleri çoktan silinip gitmişti.
Şövalyeler, asillerle karışarak " senatoryal " denen bir sınıf oluşturmuştu. Bu sınıf, bütün
büyük toprak sahibi aileleri, eski bir senatör ataya dayanarak, kapsamı içine alıyordu. Maddi
durumu az çok iyi denebilecek olan orta büyüklükteki toprak sahipleri de, bağlı oldukları
sitede curia'lara girmişlerdi ve bir orta sınıf oluşturuyorlardı. Kentlerde toplanmış pleblerden
oluşan geniş halk kitleleri " humilis " (aşağılık, aciz) diye nitelendiriliyordu. Bunlar herhangi
bir nedenle mahkûm olurlarsa, en ağır cezalara çarptırılıyorlardı. Uzun zamandır, savaşlardan
köleler elde edilemiyor, böylece toprak köleler tarafından ekilip, biçilemiyordu. Büyük toprak
sahiplerinin yanına yerleşmiş olan, hür ama yoksul insanlar " kolonlar " olarak, kiraladıkları
topraklarda tarım yapıyorlardı.

Göçebeler gelip, kuzey eyaletlerini işgal etmişlerdi. Yağma, istila, kıyım derken nüfus azalmış
ve yoksullaşmıştı. Eski büyük ve yaygın şehirler, şimdi, şehir surları içine sıkışıyor ve
küçülüyordu. Eskiden, fütuhatlar sonucu, Roma'ya akan yabancı kralların hazineleri, altın ve
gümüşler, artık yoktu. Tam tersine, Çin ile yapılan ticaret sonucu, altın ve gümüşler, Doğuya
doğru akıyordu. Göçebeler de yağma ettikleri yerlerden ele geçirdikleri kıymetli madenleri,
Roma İmparatorluk sınırları dışına çıkarıyorlardı. Enflasyon azdı. Aslında 3–4 gr gümüşten
yapılan gümüş sikkeye, gittikçe daha fazla oranda bakır karıştırılmaya başlandı. III cü
yüzyılın sonuna gelindiğinde, sikke içindeki bakır oranı % 95 bulmuştu.

Savaşlardan geri kalan sürelerde, askerler, talimlerin yapıldığı ve disiplinin sağlandığı


garnizonlarda yaşıyorlardı. Para kıtlaşınca, asker maaşları yiyecek ve toprakla ödenmeye
başlandı. Bunun sonucu olarak askerlere ailelerini de yanlarına getirme izni verildi. Böylece,
sınırlardaki ordular, hareket kabiliyetini kaybedip, köylü-asker milisleri haline dönüştüler.
Göçebeler, şefleri ile birlikte askere alınabilindiğinden, ordunun savaşkan bölükleri
(muharipler), göçebe ordusu haline dönüştü.

III. yüzyılın sonunda, ordularca iş başına getirilen İmparatorlar, generallik rütbesine çıkmış
halk adamlarıydı. Kaba, cahil ama yiğit ve çalışkandılar. Sade ve eziyetli bir hayat sürdüler
ama İmparatorluğu geçici de olsa kurtardılar. Bir tek kişi tarafından yönetilemeyecek kadar

82
büyümüş olan İmparatorluk toprakları iki İmparator tarafından, bölünerek yönetilmeye
başlandı. Bu İmparatorlar Augustus unvanını taşıyorlardı. Biri İtalya'da oturup, Batıya
bakıyor, diğeri, Constantinopolis'de oturup, Doğuya bakıyordu. Daha İmparatorluk birliğini
muhafaza ediyordu. Kamu evraklarında, iki İmparatorun adı yan yana yazılıyordu. Ancak, V.
yüzyılın başında, bu bölünme kesin bir hale geldi.

Doğu Roma sarayı, daha önceki Asya saraylarına benzedi. İmparator, başında bir taç taşıyan,
haremi olan, secdeye kapanarak selamlanan, veraset yoluyla işbaşına gelen, kutsal, ömrü
boyunca tahtta oturan bir hükümdardı. Memurlar, artık, kısa süreli seçilen majistralar değildi.
Her biri yalnız bir işle görevli, daimi bir memurlar topluluğu idiler. Bürokrasi, kalemler
şeklinde teşkilatlanmıştı. Servis şefleri, görev unvanı ve rütbe taşıyorlardı. Belli bir hiyerarşi
içinde, sıraya uyarak, bir rütbeden diğerine yükseliniyordu.

En yüksek görevler, mali işler, saray yönetimi, toprakların idaresi, adına arkadaş (komit)
denen, İmparatorun çevresinden kişilere veriliyordu. Komit, daha sonra, önemli bir asalet
unvanı olan " kont " olacaktır. Eski Roma eyaletleri, daha küçük parçalara bölünmüş, her
birinin başına, büyük toprak sahipleri aristokrasisinden valiler getirilmişti. Valiler, yönetiyor,
adalet hizmetlerini veriyor, mali işlere göz kulak oluyorlardı. Sınırlar, asker kökenli olan ve
adına şef (dux) denilen kumandanlara emanet edilmişti. İlerde bir asalet unvanı olacak olan "
Dük " unvanı da bu kökten gelmektedir.

Arazi vergisinin toplanabilmesi için, tarım araçları, ürünler ve toprağa bağlı köylüler ile
birlikte bütün topraklar bir deftere yazılıyordu. Ticaret ve endüstriden de her beş yılda bir "
altın ve gümüş " vergisi toplanıyordu. Vergiler ağırlaştıkça, mükellefler bunlardan kurtulmaya
çalışıyorlardı. Kentlerde, arazi vergisinin ödenmesinden müteselsil sorumlu durumda bulunan
curialler yani toprak sahipleri mülklerini terk ediyorlardı. " Altın ve gümüş " vergisine tabi
olanlar, ticareti ve zanaatlarını bırakıyorlardı. Hükümet de, bu kaçışı önlemek için, meslekleri
mecburi ve babadan oğla geçer bir hale soktu. Curialler, curiaya; zanaatkârlar loncalarına,
askerler de orduya bağlandı. Çiftçiler, köleler ve kolonlar toprağın ayrılmaz bir parçası haline
getirildiler. Köylü serf olmuştu. Herkesin yerinden ayrılması yasaklanmıştı.

Asırlar boyunca silahsızlandırılmış, kamu işlerine karıştırılmamış, uzak bir hükümete tabi
olan İmparatorluk sakinleri, boyun eğmeye alışık, karşı koyamayan, aidiyet duygularından
yoksun, topluma karşı duyarsız uyruklar haline geldiler. Kimseyi kendi özel işi ve kişisel
menfaati dışında bir şey ilgilendirmiyordu.

İşte hiç bir orijinal fikir hayatına sahip olmayan bu tembel ve hareketsiz halka, doğudan bir
din geldi. Avrupa’da yaşayanların bütün dinsel alışkanlıklarını ve ahlak kavramlarını alt üst
etti. Sonunda, Avrupa’ya kendi birliğini kabul ettirdi. Daha önceki dinlerde, rahip, törenleri
icra ile görevli bir nevi tapınak bekçisiydi. Hiç bir belirli inanca sahip olma mecburiyeti
yoktu. Uzun zamandır yürürlükte kalan ölülere tapınma adetleri gereği ve ölü bedenlerin
sağlığa zarar vermesini önlemek için, onları gömmek mecburiyeti uygulanıyordu. Ölünün
mezarından çıkması yani hortlak fikri, bütün Avrupa’da kökleşmiş kuvvetli bir korkuydu.

Hiçbir din, tek bir tanrıya inanılmasını istemiyordu. Bir tanrının kudretine beslenen inanç,
başka bir tanrının kudretine de inanılmasına engel olmuyordu. Avrupa’da, Romanın
Yunanlılardan devşirilen resmi tanrılarına, mahalli tanrılara, Mısırdan gelen İsis’e,
Anadolu’nun Kibele’sine, Perslerin Mitra’sına (Mithra), hepsine tapılıyordu. Bu sistem
sağlıklı bir şekilde çalışır gözükürken, Hıristiyanlık gelip girdi ve diğer dinlere baskın çıktı.

83
Papa

Hıristiyanlık, Anadolu’da, Suriye’de ve Mısır'da doğmuş, serpilmiş ve şekillenmişti. Bu


ülkelerdeki din adamları, Tanrının niteliği ve insanın ölümden sonraki kaderi hakkında, zaten,
tutarlı bir doktrin kurmuşlardı. Şimdi, burada, daha önce zaman zaman bahsettiğimiz bir
konuyu biraz işlemek gerekecektir. Bu topraklarda, gizli dini tarikatlar çoktan beri faaliyet
gösteriyorlardı. Gizli olduklarından, bunlar hakkında çok şey bilmiyoruz. Bu tarikatlar, eski
dini inançları (örneğin İsis, Adonis vs), başka kökenli usul ve ayinleri içlerine almışlardı.
Amaç, kötülük kuvvetlerinden kurtulup, ruh ve beden temizliğini sağlamak ve çile doldurarak
sonunda işin sırrına varmaktı. Gizli tarikatların inananları çile çekerek, selamete kavuşuyor
yani Tanrı ile şahsen ve doğrudan doğruya buluşuyorlardı. Gizli tarikat (Mystere), aynı
tanrıya tapanlar arasında bir kardeşlik bağı yaratıyordu.

Dünyanın izahı, İran’dan, Zerdüşt dininden gelmişti. Işık ve iyilik Tanrısı ile karanlık ve
kötülük Tanrısı arasındaki sürekli savaş meydanı dünyaydı. Bu kötülük fikri Yahudilerde
satan (şeytan), diğerlerinde diabolos (diable) şekline dönüşmüştü. Şeytan fikri, ölülerin
ruhlarının yeraltında kaldıkları inancı ile ve Tanrının şefaati sayesinde selamete erişileceği
kavramı ile birleşerek temel bir doktrin olmuştu.

Yakın Doğuda, kötülük kuvvetlerinden korkma ve bunlara karşı korunma ihtiyacı; Çile
çekerek, günahları bağışlatmak ve öbür dünyada mutlu ve sonsuz bir hayata erişmek umudu,
iyice yerleşmişti. Şeytan, cehennemin hâkimiydi ve daha alt rütbeden kötü ruhlardan,
iblislerden yardım alıyordu. Batı Avrupa’ya, Hıristiyanlık girerken, beraberinde bu doktrini ve
şeytanı da getirmişti. Artık, Batı da, ebedi izdirapların dehşet verici etkisi altındaydı.

Tüm Doğu ve bu arada Yakın Doğu, yaşarken ruhu bedenin kalıbından kurtarmanın yollarını
da aramıştı. Bedenin bağlarından kurtulan ruh, vecd ve cezbe haline gelecekti ki, bu sayede,
Tanrısal âleme ulaşıla bilinsin. Oruç, uyumamak, hiç hareket etmemek, konuşmamak gibi
usullerle beden zayıflatılıyordu. Bu yola girenlerin, tanrısal âleme yaklaştıkça, mucizeler
yaratması beklenen bir husustu. Bunlara " mucize yapıcılar " (virtus) deniyordu. Yaratılan
mucizeler, uzun uzun anlatılıyor ve biyografya yazılarına geçiyordu. Okuyanların inançlarını
pekiştirmek için, yazarlar mümkün olduğu kadar çok mucize anlatmayı makbul bir iş
sayıyorlardı.

Yeni din, Hıristiyanlık, ulusal bir din olan Yahudilikten türeyip, uluslararası bir din olmuştu.
Bu oluşumda Anadolu’nun ve Paulus'un katkısı çok büyüktü. Tabii, bu din içine, yukarda
saydığımız tüm unsurları almıştı. İlk başlarda, uzun uzun, Mesih'in gelip, " Tanrının Krallığını

84
" kurması beklendi. Sonra, bu umuttan vaz geçilip, Mesih bir kral olmaktan çıkıp, müminleri
Kötülüğün gücünden kurtaracak olan " Kurtarıcı " oldu ve kıyamet günü de belirsiz bir
geleceğe bırakıldı.

Bu yeni dine, Yunan kültürü ve dili damgasını vurmuştu. En eski kiliseler, Helenleşmiş
şehirlerde kurulmuş; Ortodoks dogmaları tespit eden ilk ökümenik (evrensel) kurullar bu
kentlerde toplanmıştı. Kilisenin en eski kurucuları, bu kentlerde konuşup, yazarak Hıristiyan
inancının kesin formüllerini vermişlerdi. Dinin evrensel niteliğini belirleyen " Katolik "
deyimi bile Grekçeydi. Hıristiyanlık, Batıya girince, yine ilk kiliseler, Yakın Doğu
kökenlilerin oturdukları kentlerde kuruldu. Ayinler Yunanca yapılıyordu. Roma piskoposları,
" Papalar ", dâhil, din adamları Yunanca isimler alıyorlardı.

Başlangıçta, Hıristiyanların büyük bir çoğunluğu köleler dâhil, aşağı tabakalardan insanlardı.
Öbür dünyada rahat edecekleri vaadi, yaşadıkları sefaleti katlanılabilinir kılıyordu. İncil'de,
zenginliğin şiddetle karşısına çıkılıyordu. Hıristiyanlar, aralarındaki sosyal seviye farkına
rağmen, kardeşçe bir eşitliğe alışıyorlardı. Bu din, Yakın Doğunun, duygularına cevap
veriyordu.

Avrupa’da ise, Hıristiyanlık, yabancılar tarafından getirilmiş, yabancıların oturduğu kentlerde


yabancı bir dille öğretilen bir dindi. Din şehitleri bile Avrupa halkları için yabancılardı. IV
yüzyılın başlarına kadar, bu din, Avrupa yerli halklarının yabancısı olarak kaldı. Sonra,
birden, Hıristiyanlık, İmparatorluğun resmi dini olarak kabul edildi. Bu birden bire lafı,
Avrupa halkları içindir. Yoksa Mısır, Suriye, Anadolu ve Yunanistan için, zaten halk birkaç
asırdır, boğazına kadar, dini tartışmaların içine girmişti. Ama Doğu Roma topraklarında bir
taraftan Hıristiyanlık tartışılırken, diğer taraftan, Hıristiyan olmayan halk hala çoğunluktaydı.
Constantinius (Konstantin), Hıristiyanlar arasındaki dogma tartışmasını bitirmek için İznik
konsülünü topladı ve buradan, bütün Hıristiyanların uyması zorunlu olan kurallar çıktı. Bu
konsül sonucu, din, emredici hukuk kuralları kazanmıştı. Bundan, Hıristiyan kilisesinin üst
kademe din adamları tarafından uygulanan, otorite ve disiplin zorunluluğu ortaya çıktı. Bu
tartışma dışılık ve emredici kurallar, Avrupa'da inancın tek olma zorunluluğunu hazırlıyordu.

Hıristiyan dini, İmparatorluk sınırları içinde ve özellikle Avrupa’da, IV yüzyıl boyunca, önce
imtiyazlı, sonra mecburi din olarak herkese kabul ettirildi. Doğu Roma'da mecburi Hıristiyan
yapma eylemi, Batı Roma kadar başarılı olamamıştır. Çünkü bu topraklarda, kökleri binlerce
yıllara dayanan organize ve Hıristiyanlık kadar güçlü dinler, örneğin Yahudilik, Zerdüşt dini,
Eski Mısır ve Babil dinleri ve bunların köklü gelenekleri vardı. Doğuda, Halk resmi dine karşı
direniyordu. Hükümet piskoposlara yüksek memur muamelesi yaparak, onları korudu.
Piskoposlara, Hıristiyanları yargılama yetkisi verildi. Daha sonra başka dinlerin ayinlerinin
yapılması yasaklandı. Ve eski dinlerin tapınaklarının yıkılması emri verildi.

İmparator, Kilisenin en üst makamı gibi davranıyordu. Dogma tartışmalarında taraf tutuyor,
karar veriyor, doktrin tespit ediyor, sözünü dinlemeyen piskoposları işlerinden atıyor, dini
görevlere kendi ile uyumlu olanları getiriyordu. İmparator, başka dinlerin ayinlerini nasıl
yasak ettiyse, adına Ortodoks (doğru fikir) denen dogmadan başka herhangi bir doktrinin
yayılmasını da yasak etti. Diğer bütün doktrinler, Grekçe " hairesis " sözünden türeyen "
heresie " (özel fikir) olarak adlandırıldı. Bunlara inananlar zındık sayılarak ölüme mahkûm
edildi. Böylece, dine, insanların içinden gelen duygular değil, İmparatorun gücü hâkim
olmuştu.

85
IV yüzyıl boyunca, Batıda, yalnız, kent halkı Hıristiyan olmuştu, köyler ise eski dinlerine
bağlıydılar. Her Hıristiyan cemaatin kendi önderleri vardı ve her cemaat kendi kentinde ibadet
ediyordu. Köleler dâhil, her sosyal sınıf bu cemaatlere üyeydi. Herkes için aynı inanç ve
kurallar vardı. Tanrının çocukları olarak eşittiler ve İsa inancında birleşerek kardeş
olmuşlardı. Bu söyleme ve görüntüye rağmen, aslında, Hıristiyan cemaati, aynen Roma
İmparatorluğu gibi yönetenler ve yönetilenler haline gelmişti. Ruhbanlar, aynen
İmparatorluğun memurları gibi, mutlak bir iktidara sahiptiler. Grekçe " laik " (halk) veya
Latince " pleb " ler, ruhban sınıfına körü körüne uymakla görevliydiler. Papazlar " çoban ",
halk " sürü " idi.

Cemaatin şefi olan piskopos, tüm yetkiyi elinde toplamıştı. Cemaate başkanlık ediyor, din
görevlilerini tayin ediyor, kilise mallarını idare ediyor, yoksullara yapılacak yardımı
belirliyor, papaz adaylarını eğitiyor, sistemi yönetiyor, kişileri ve işleri takdis ediyor, vaazlar
veriyordu. Cemaat üyelerine ağır çile doldurmaları emrini vermeye ve aforoz etmeye
yetkiliydi. Cemaat üzerinde yetkisi sınırsız ve kontrolsuzdu.

Her eyaletin piskoposları kendi aralarında sinod (meclis) olarak toplanıyorlardı. Burada da
yapılanma, İmparatorluğun eyalet meclisleri örnek alınarak yapılmıştı. Eyalet merkezine "
metropole " deniyor, Sinoda metropole piskoposu (metrapolid) başkanlık ediyordu.
Metrapolid, papazlar arası anlaşmazlıkları çözme, yargılama ve disiplin tedbirlerini almakla
da yetkiliydi. Bazen, İznik'te olduğu gibi, İmparatorluğun bütün piskoposları birlikte
toplanıyorlardı. Bu halde meclise ökümenik (evrensel) deniyordu. Ökümenikte, bütün
Hıristiyanlar için tek olan formüller oluşturuluyordu.

Başlangıçta Grekçe'nin ağır bastığı dini ayinler, sonraları, Batıda yerini Latince’ye bıraktı.
Latince'nin hâkim olduğu kiliseler, Roma Piskoposuna, eşitler arasında birinci olacak tarzda
bir üstünlük tanıdılar. Ona, Doğu usulü " Papa " dendi.

Avrupa’da Cemaatler oluşur ve din örgütlenirken, Doğudan yeni bir tür din adamları da
gelmeye başladılar. Bunlar, toplumun kötü olduğunu ve insan tabiatının da kötülüğe meyyal
olduğunu düşünen keşişlerdi. Gerçek Hıristiyan, dünyadan elini eteğini çekmeli ve " ascetizm
" (perhiz, oruç, vs) ile kişisel eğilimlerine karşı mücadele etmeliydi. Bunlar kendi aralarında "
manastırlarda " toplandılar. Keşişler, hayatı hoş hale getirecek her şeyden ellerini
çekiyorlardı. Tanrıya itaatkâr olacaklarına, yoksul kalacaklarına yemin ediyorlardı. Kaba saba
giyiniyor, yağsız yiyecekler yiyor, oruç tutuyor, uykusuz kalıyor, kendilerini sopa veya
kırbaçla döverek cezalandırıyorlardı. Başlangıç kırsal kesimden ve özellikle çölden
başlamıştı. Ama şimdi, kentlere geliyor ve eski dinlerin tapınaklarını yıkıyorlardı.

Bunların gelişi ve davranışları, Avrupa’daki piskoposların hoşuna gitmedi. Papa, bunları


ayıpladı," vaftiz edilip edilmedikleri bile belli değil " dedi. Ama bunlar Doğunun " mucize
yapıcıları " gibi mucizeler gösterme imajları vermeye başladılar. Hastaları iyileştiriyorlardı.
Halk, bunların doğaüstü güçleri olduğuna inandı. Bunlara, kutsal yaratıklar olarak bakılmaya
başlandı. Hiçbir resmi yetkileri olmamasına rağmen, halk üzerinde en az papazlar kadar etki
ve nüfuz sahibiydiler.

Hıristiyanlık, başka tanrılara tapmayı suç kabul ederek yasaklıyordu. Bunlara " sahte Tanrılar
" diyor, yani varlıklarını inkâr etmiyor, ancak, habis ruh tarafından gönderildiğini anlatıyordu.
Bir arıtma ritüeli olan vaftiz töreniyle, kişi yeni bir hayata başlıyordu. Piskopos soruyordu: “
Şeytandan ve onun debdebesinden, onun fiillerinden (birçok tanrıya tapmaktan) vazgeçiyor
musun “?

86
Eskinin değerleri şan, şeref, iktidar, zenginlik, zevk, sefa hor görülüyor, eskinin hor
görülenleri acizlik, itaat, yoksulluk ise ebedi mutluluk için en emin yol oluyordu. Ama bu
halk için böyleydi. Yoksa kurum olarak, Hıristiyan kurumu, İmparatorluğun politik rejimini
ve aristokrat sınıfı kabul ediyor ve onunla bütünleşiyordu.

Roma İmparatorluğu, aslında Batı Avrupa’yı ikiye bölmüştü. Bir yanda " Roma sulhunun "
hüküm sürdüğü, aynı siyasi rejimle idare edilen, benzer kültüre sahip, ekonomisi bütünleşmiş
ve Latince konuşan bir Avrupa vardı. Diğer yanda, seyrek bir nüfusa sahip, şehirleri olmayan,
çetin ve basit bir hayat süren, Kuzey ve Kuzey Doğunun göçebe veya yerleşik bile olsa
kabileler şeklinde örgütlenmiş, Şaman halkları vardı. Bu ikinci Avrupa ve orada yaşayanların
hayatı pek bilinmiyor. Onlar yazılı eserler bırakarak kendilerini ifade etmediler. Eldeki
bilgiler, özellikle kilise adamlarının yanlı ifadelerine dayanıyor.

Eşcinselliğin, doğal bir özgürlükle yaşandığı Antik Yunan’ın ardından, Hıristiyan dininin
elinde tıpkı cinselliğin kendisi gibi eşcinsellik de, baskıya maruz kalmış ve gizliliğe itilmiştir.

Ortaçağda Kutsal Kitap kökenli Sadom- Gomore söylencesine atıfla eşcinsel ilişkiler için
Sadomy, sadomite kavramı oluştu böylece önde gelen günahlar listesine eklenen
homoseksüellik bir sorun halini aldı. Günümüze kadar ulaşan, eşcinselliğe karşı Batı
toplumlarındaki olumsuz tavrın Hıristiyan geleneğiyle bağlantılı olduğunu söyleyebiliriz.

Hıristiyanlığın oluşturmaya çalıştığı toplumsal normlarda insanlara ne olmamaları gerektiği


öğretilmeye çalışılmıştır. Aile olarak karı koca ilişkisine dayanan model kabul görmüştür.
Meşru ve döl veren kadınlarla kurulacak ilişkilerin dışındaki ilişkiler ahlaka aykırı kabul
edilmiştir. Döl veren kadının borusu ötmüş, kısır olanlar bir kenara itilmiştir. Homoseksüel
ilişkiler ise günah kabul edilmiş ve eşcinsellik anormallik olarak nitelenmeye başlanmıştır.
Ortaçağda sadomiteleri (eşcinselleri) vahşi törenlerle cezalandırarak sosyolojik anlamda
eşcinsellik, toplumsal ahlak normları oluşturmakta araçsallaştırılmıştır. Tabi bu arada
manastırlarda yaşanan her türlü homoseksüellik örtbas edilmiş zaman zaman bir günah keçisi
papaz veya yamağı ateşe atılarak halka hem sus payı hem de gözdağı verilmiştir. Bir
toplumda “ biz “ yani kabul gören, erdemli olan olarak belirlenen ahlaki birimin oluşması için
ahlaka aykırı olanların “ ötekiler “ veya doğru olmayanlar veya erdemsizlerin bulunmasının
zorunludur. Böylece, bir gurup insan ötekileştirilir.

Aytunç Altındal’dan bir alıntı yapalım.” Halen Vatikan’ın asla çiğneyemeyeceği üç kural
vardır: Kürtaj, Homoseksüellerin rahip olması ve eşcinsel birliktelik(evlilik). Bir katoliğin
eşcinsel olması asla kabul edilemez. Vatikan’ın kurucusu olan Aziz Peter’in ve Aziz Paul’un
yazdığı risalelere göre Hıristiyanlıkta eşcinselliğin kabul edilemeyeceği açıkça yazılıdır.
Bunun nedeni de Hz. İsa’nın eşcinselleri kurtarmayacak olmasıdır. Bu risaleler kilisenin
kuruluş gerekçeleri olan yok edilebilecek veya göz ardı edilebilecek dokümanlar değildir.
Ama pratikte kiliselerde homoseksüellik çok yaygındır.”

87
Avrupa’da Değişim Başlıyor

Avrupa’da değişiklik, göçebelerin gelip, İmparatorluk sınırlarından içeri girmesiyle başladı.


Gelen göçebeler, Hint-Avrupa dilini konuşuyorlardı. Bunları iki ana gurupta düşünebiliriz.
Batıda Germenler, doğuda Slavlar vardı. Buraya kadar tarihi takip edenler, bunların hiç
birinin bir ırk teşkil etmediğini anlamıştır. Bu kavimler değişik boyların, kabilelerin bir
karışımı idiler. Onları birbirine bağlayan benzer dilleri ile benzer adetleri idi.

Germen dili (çok değişik diyalektik) konuşan kabileler, daha önce anlatıldığı gibi Avrupa
içlerine daldılar. Genel olarak " Nordik " denen Germen kabilelerinin bir kısmı, Danimarka,
Norveç ve İsveç’e gelip yerleştiler. Langobardlar (Lombardlar), Elbe nehrinin denize
döküldüğü yerde kaldılar. Burgondlar, Vandallar, Gotlar Avrupa'ya yayıldılar. III yüzyıla
gelindiğinde, öne çıkan kabile isimleri: Kuzeyde, Elbe ile Weser arasında Saksonlar (bunlara
komşu olarak az doğusunda Jütler, Angiller, Lombardlar)dı. Merkezde Ren’in (Rhein) iki
kıyısında Franklar; Onların güneyinde, Ren'in kollarının bulunduğu yukarı Ren (Rhein)
bölgesinde Alamanlar; Bunlara komşu Kuzey-Doğuda Thuringenler vardı. Güney-Doğuda
Bohemya’dan gelip, buraya Bavyera adını verecek olan Bajuvarlar görülmekteydi. Bunların
Avrupa'ya yerleşmesi, daha önce anlatıldığı gibi çeşitli şekillerde gerçekleşmiştir. Bazıları,
İmparatorluk tarafından boşalan topraklara yerleştirilmiş; kimileri şefleri ile beraber ordular
şeklinde İmparatorluğun hizmetine girmişler; kimileri kralları ile birlikte, tüm bir kavim
olarak ve Roma'nın müttefiki olarak, belli bir bölgeye yerleşmişler; Bir kısmı da savaşarak,
istila ederek gelmişlerdir. İstilanın sonunda, nüfusun ne oranda değiştiğini bilmiyoruz.
Bilinen, yerlilerle gelenlerin kaynaşarak yeni ırklar oluşturduklarıdır. Kısa süre sonra, "
Massif Central " a kadar bütün Güneyde, İspanya'da, İtalya'da, Galya'da, Vandallardan,
Vizigotlardan, Ostragotlardan, Burgondlardan, Langobardlardan (Lombardlar) hemen hemen
hiç bir iz kalmamıştır. Bunların hepsi de, ismi bilinen belli başlı, örgütlü göçebelerdi. İstiladan
sonra dil ve hukuk Romalı olarak kalmıştır. Sanılan o’dur ki, Romalılaşmış nüfus içinde,
bunlar az sayıda aristokrasi oluşturmuşlardır.

Kuzeyde ise, Büyük Britanya'da, Kuzey Fransa'da, Belçika'da, Güney Almanya'da, bugün bile
çok sayıda Germence yer adlarına, Germen özel hukukundan kalma geleneklere, Germence
bir dile rastlanmaktadır. Konuşulan diller, İngiltere'de Saksonca, Belçika'da Flamanca,
Bavyera'da, Baden'de, İsviçre'de ve Rhein çevresinde Almancadır.

Romalılar Büyük Britanya'nın Kuzey ucu ile İrlanda'yı hiç bir zaman hâkimiyetleri altına
alamamışlardı. Roma orduları geri çekilince, Kelt kökenli savaşçı kabileler, kendilerine
komşu bölgeleri istila ettiler. İrlanda'dan gelen İskoçlar (İskot) İskoçya'nın bir kısmını işgal

88
ettiler. Kelt dili konuşan Bretonlar ise, durmadan birbiri ile savaşan pek çok küçük krallığa
bölündü. V. yüzyıldan itibaren, Germenler Büyük Britanya'ya gelmeye başlayıp, kıyılara
yerleştiler. Güney-Doğuda Jütler, Güneyde Saksonlar, Doğuda Angiller yerleştiler. Sonra,
yavaş, yavaş kıyılardan, merkeze doğru yayılmaya başladılar. Şimdi Bretonlar her iki yandan
baskı altındaydılar, bir taraftan İskoçlar, diğer yandan Cermenler. Bretonlar yavaş, yavaş
içerlere doğru çekilmeye başladılar. Bir kısmı, denizi aşarak, Kuzey Fransa'ya yerleşti. Bunlar
Fransa’nın Bretonlarıdır. Hala adlarını ve Kelt dillerini muhafaza ederler.

İngiltere’deki üç Sakson toprağından Doğudaki Essex, Güneydeki Sussex, Batıdaki de


Wessex Sakson hâkimiyetindeydi. Angiller ise 2 yerde hâkimdi ve adları Norfolk ve Suffolk
isimlerini alıyordu.

Avrupa, pek çok krallığa


bölünmüştü. Ancak, bu
krallıklar verayet
sisteminin çalıştığı,
bildiğimiz krallıklar gibi
değildi. Bunlar, şahsi
krallıklardı. Kralın şahsına
boyun eğiliyordu, yoksa
ailesinin hükmetme
hakkına değil. Bu
krallıklarda topraklar
bazen birkaç oğul arasında
bölündü. Bazen, tek bir
kişinin hâkimiyeti altında
birleşti. Bazen, topraklar
fetihlerle büyüdü, bazen
ayaklanmalarla küçüldü.
Bu nedenle, Avrupa'da, XI
yüzyıla kadar, toprakların
adını taşıyan krallıklar
değil, kavimlerin adını
taşıyan krallıklar görüldü.
Fransa kralı yerine
Frankların kralı gibi. Bu
kavim adlı krallıkları,
zaman içinde savaşlar yok
etti. Galya'da egemen olan
Burgonların hâkimiyetini
Franklar bitirdi.
Clovis'in vaftizi İspanyadaki Vizigot
hâkimiyetine, Araplar son
verdiler. Bu istila
sonrasında, ancak bazı yerlerde istilacıların hâkimiyeti kaldı. Kuzey İtalya'da Langobardlar,
Büyük Britanya'da Angil ve Saksonlar, Fransa'da Franklar hükmetmeye devam edebildiler.
Bunların içinde, en güçlüsü, Clovis’in şahsi kabiliyeti ile Galya'ya hâkim olan Franklardır.
Clovis’in oğulları, Burgond topraklarını fethettiler, Alamanları ve Bavyeralıları dize
getirdiler, Thuringen krallığını yıktılar, Mein bölgesini işgal ettiler. Frank hâkimiyeti en
yaygın ve en sürekli hâkimiyet oldu.

89
Frank krallığı

Büyük Britanya’da Bretonların Saksonlara boyun eğmesi kolay olmadı. Ama sonunda, ortada
iki krallık kaldı: biri adanın bir ucunda, diğeri diğer ucundaydı. Sakson kralı ve Angil kralı,
Kelt yerlileri aşağı bir sınıfa indirgeyip, hâkimiyetlerini kurdular. Germen dili, Kelt dilinin
yerini aldı. Kelt dili İskoçya ve Bretonya’da kaldı. Roma dönemindeki yönetim şekli ve
memurların yerini çok daha basit bir rejim aldı. Bu rejim, nüfus topluluklarının durumuna
göre, değişiklikler gösterdi.

Buna karşılık, Roma döneminden kalan büyük bir nüfusun ortasında azınlık teşkil eden
yerlerde, İtalya'da Ostrogotlar, Galya’nın güneyinde ve İspanya'da Vizigotlar, Roma
İmparatorluk rejimini kısmen muhafaza ettiler. Ancak, göçebe gelenekleri uyarınca, hükümet
kralın şahsına bağlı kaldı. Kralın iktidarı iyi tanımlanmamıştı Ama krallar, yerli, göçebe
ayrımı yapmadan, tüm uyrukları üzerinde eşit bir hâkimiyet kurdular. Kral, bir bölgenin
merkezi olan her şehre, kral adına yetki kullanan asker kökenli birini yolluyordu. Bunlara,
Galya ve İspanyada Kont, Lombardiya'da Dük deniyordu. Bu kral vekili, asker toplamaya,
para cezalarını tahsile, krallık emlakini korumaya ve devletle olan suçlara bakan mahkemeyi
yönetmekle görevliydi.

Germen kabilelerinin hepsi aynı tarzda savaşmıyordu. Vandal, Burgond, Got, Alaman ve
Langobard (Lombard) gibi genelde Kuzey Karadeniz ovalarından gelenler at üstünde mızrak
ile savaşıyorlardı. Kuzey denizi kıyılarından gelmiş olan Frank, Sakson, Angil gibiler yaya
olarak, ellerinde kalkan, kargı ve balta ile savaşıyorlardı. Bunlar bir yığın halinde düşmana
saldırıyorlardı. Bir tek şefleri ata binerdi.

90
Kaynaşma

Roma dilinin konuşulduğu yerlerde, Romalılar ve göçebeler, üç asır boyunca birbirlerine


karışmaksızın yan yana yaşadılar. Herkes kendi kılığını giydi, kendi yaşam tarzına devam etti,
aile ve veraset hukukunu muhafaza etti. Davalar her birinin kendi kanununa uygun olarak
görüldü. Kral, herkesin uymak zorunda olduğu fermanları yayınlıyordu. Mahkeme kararları,
fermanlar derken, bir kurallar ve yönetmelikler topluluğu oluştu ki, bu da ortak bir hukukun
kurulmasını hazırladı.

Roma hukuku, toprak sahibi olan kişiye, bunu satmak, hibe etmek, vasiyet yoluyla bırakma
hakkını mutlak bir şekilde veriyordu. Anababaya, kızları evlenirken drahoma verme yetkisi
veriyordu ve koca drahomayı devr-ü ferağ yapamazdı. Göçebeler ise toprağı bölünmez bir
mülk sayıyor ve kişiye bunu hibe etme ve satma hakkı vermiyordu. Karı ve kocanın malları
bir ortaklık şeklinde birleşiyor ve sadece koca bunun üzerinde tasarruf edebiliyordu (işlem
yapabiliyordu). Kadın ise anne ve babasından drahoma almıyordu. Roma hukukuna göre,
toprak sahibi toprağını canı istediği gibi ekip, biçerdi. Germen toprak rejiminde ise aynı
köydeki bütün toprak sahipleri toprağı ekmeğe mecbur tutuluyorlardı. Bir bütün olarak
hareket etmek zorundaydılar.

Roma hukuku, memurlara, bir suçtan zan altında olan her uyruk hakkında kovuşturma yapma
ve ölüm cezası dâhil cezalandırma hakkını veriyordu. Göçebelerde ise, savaştan kaçmak gibi
kabileye zarar veren davranışlar, fermanla yasaklanmış fiilleri işleyenler cezalandırılıyordu.
Devlete karşı olan suçlar cezaya konu olurken, kişileri ilgilendiren fiiller aile meseleleri içinde
kalıyordu. Mağdurun yakınları, suçluya ve yakınlarına karşı savaş açarak, onun öcünü
alabilirlerdi (alırlardı). Aileler arasında böyle bir savaş çıkınca, devlet, iki tarafı suçlu tarafa
tazminat ödeterek uzlaştırmaya çalışıyordu. Tazminat, fiilin vehametine, mağdurun değerine,
öç almanın tehlikesine göre hesaplanıyordu. " İnsanın değeri " denen bu tazminatı, toplumun
töreleri tayin ediyordu. Töre, el, ayak, göz gibi her vücut parçası için bir fiyat biçmekteydi.

Bir başkası tarafından herhangi bir suçla itham edilen kişi, mahkemeye sayıları töre tarafından
tespit edilen saygıdeğer insanlar getirerek, kendini temize çıkarma hakkına sahipti. Bu
gelenler, itham edilenin suçlu olmadığına dair yemin ediyorlardı. Franklarda, mahkeme, aynı
tarzda silahlanmış iki kişiyi birbiri ile dövüştürerek haklıyı buluyordu. Yenilen, mahkûm
ediliyordu. Bu sonradan yaygın bir hale gelecek olan düellonun köküdür.

Aşağı tabakadan olanlar ve genelde kadınlar, masumluklarını ispat edebilmek için, kızgın bir
demiri taşımak veya elini kaynar suya sokmak gibi bir imtihandan geçiriliyorlardı. Buna "

91
Tanrının verdiği hüküm " gözüyle bakılıyordu. Kilise de bu usulü kabul etmiş ve dinsel bir
törenle takdis ediyordu.

Roma İmparatorluk sınırları içinde eski asillerin hiç bir gücü kalmamıştı. Paraları, toprakları,
siyasi güçleri ve çoğunun adı bile kalmamıştı. Ama Almanya'da, İngiltere’de, Saksonlarda
asilzadeler kalmıştı. İngiltere'de bunlara " earl " deniyordu. Franklarda, Langobardlarda,
Vizigotlarda kralın yakınlarından, büyük arazi sahiplerinden oluşan yeni bir sınıf oluştu, bu
sınıf eski Roma asilleri ile karışıp, kaynaştı.

Yeni kavimlerin istilası ile Batı Avrupa nüfusu değişmiş, politik rejim alt üst olmuştu. Bu
sırada yeni din de köylere kadar sokuluyor, manevi dünyayı da değiştiriyordu. Hıristiyanlık,
Doğudan Batı Avrupa'ya geçerken, mahiyet değiştirmişti. Artık bu dinin, ilk Hıristiyanları
harekete geçiren duyguları ile şu anki durumu aynı değildi. Tanrı sevgisinin yerini Cehennem
korkusu almıştı. Kardeşçe sevgi (caritas), merhamet haline dönüşmüş ve sadaka vermekten
ibaret hale gelmişti. Batı, dinsel törenlere, tapınma usullerine önem veriyordu. Tüm bunlar,
Roma kanunları gibi, emirler ve yasaklar şekline büründü. Ayinde hazır bulunmak, takdis
edilmek, oruç tutmak, perhiz ve imsak, sadaka vermek mecburi hale geldi. Buna karşı, pazar
günleri çalışmak, hısımlar arası evlilik, evlilik dışı cinsi münasebet, eski dinlere ait fiillerde
bulunmak, büyü yapmak yasak edildi. Bu yasakların ihlali günahtı ve cezası ebedi azap
çekmekti. İşlenen günahlar ancak çile çekilerek bağışlanabilinirdi. Çile çekme ile beraber
genelde ağır fiziki ceza da uygulanıyordu. Büyük günahların cezası ise aforoz edilmekti.
Aforozla, günahkârlar din kanunları ve Hıristiyan cemaati dışında bırakılıyorlardı. Ruhban
sınıfından oluşan bir " çile mahkemesi ", müeyyideler konusunda karar verme yetkisine
sahipti. Yeni din, kaba saba insanlara öğretilebilmek için özetlenmiş ve ayinler de geniş
ölçüde basitleştirilmişti.

Ruhban sınıfı, halkı eski dinlerinden vazgeçirmek için, eski ayinleri, Tanrının düşmanları olan
şeytanlar için yapılan tapınmalar sayarak, suçladı. Kilise, putları kırdı, Ama halkın
mucizelerin yapıldığı, hastaların iyileştiğini görmeye alıştığı yerleri bıraktı. Bir süre sonra da,
buraları bir Hıristiyan azize ithaf ederek, buralarda ayinler yapmaya başladı. Buralara Doğuda
“ ayazma “ dendi.

Dinin kurallarının, herkes tarafından aynı tarzda uygulanmasını sağlamak gerekiyordu.


Uyulması mecburi olan kurallar konsül tarafından kararlaştırılacaktı. Ama Teslis üzerinde
Hıristiyanlar arasında belirmiş olan anlaşmazlık, ilk Hıristiyan olan göçebeleri, Gotlar,
Vandallar, Burgondlar ve Langobardlar (Lombard) gibi kavimleri etkilemişti. Bunlar, daha
Arius'un öğretisi, İmparatorlukta mahkûm edilmeden önce, Hıristiyan olmuşlardı. Bunlar
Arius taraftarı olarak kalmışlardı. Kendi papazları vardı ve ayinleri bu papazlar, kuvvetli bir
olasılıkla, kendi dillerinde icra ediyordu. İmparatorluğun kararından sonra, Ortodoks
mezhebine sağdık kalan İmparatorluk halkı, mezhep ayrılığı nedeniyle, bu kabilelerden nefret
ettiler. Sonuçta göçebe krallarla, Romalı uyrukları arasında düşmanlık baş gösterdi.
Almanya'ya daha sonra gelmiş veya orada yerleşmiş kabileler (Franklar, Saksonlar,
Alamanlar, Bavyeralılar) eski Germen tanrılarına tapmaya devam ediyorlardı. Hıristiyan din
adamlarını rahatsız eden bu iki soruna çözüm Galya'dan geldi. Galya piskoposları, Frank
krallarından biri olan Clovis’le anlaştılar. Clovis vaftiz oldu. Roma halkının içine yerleşmiş
olan Frank kabileleri, Hıristiyanlığı onların tarzında, Ortodoks tarzda, kabul etti. Kuzey
Frankları ve Almanya'daki kabileler, daha bir süre eski dinlerinin peşinden gitmeye devam
ettiler. Arius taraftarı olan İspanya'daki Vizigot ve İtalya'daki Lombard kralları da, Ortodoks
inanca döndüler. Böylece, Batı Avrupa'da din birliği sağlanmış oldu. Piskoposlar ise, bütün

92
topraklarda, duruma göre, kraldan düke kadar her asalet sıralamasına eşit önemde şahsiyet
muamelesi görmeye başladılar.

Batı Avrupa müşterek bir otoriteye ihtiyaç duyuyordu. Doğu Roma İmparatorluğunda, doğal
olarak, zaten Roma kültüründen daha üstün bir kültür durumunda bulunan ve Roma kültürüne
yön vermiş olan Grek kültürü ağır basmaya başlamıştı. Daha önce teferruatlı olarak görüldüğü
gibi, Hıristiyan dininin oluşmasında ve yayılmasında Grek kültürü asli ve en önemli unsurdu.
Böylece, Hıristiyan Doğu Roma, hızla Helenistik bir görünüm kazanıyordu. Batı ise Roma
tarzını daha benimsemişti ve onu bundan çıkaracak kuvvetli bir etki de yoktu. Göçebelerin
etkisi, kültürü değiştirecek kadar etken olamazdı ve olmadı da. Batı, Doğunun otoritesini,
uzaklık nedeniyle, kültür farkı nedeniyle, kendini Roma'nın asli unsuru sayması nedeniyle,
göçebelerin getirdiği yeni oluşumlar nedeniyle, kabul edemezdi. Ama piskoposlar müşterek
bir otoriteye ihtiyaç duyuyorlardı. Doğu, bu ihtiyacı duymazdı. Çünkü İmparatorluğun
bütünlüğü ve İmparatorun kişisel otoritesi, müşterek otorite ihtiyacını gideriyor ve hatta
onunda üzerine çıkarak, merkezi bir otorite tarzına dönüşüyordu.

Batıdaki piskoposlar, eşitler arasında birinci olarak, Roma'daki piskoposu yani Papa'yı
tanıyorlardı. Onun Latince " decretum " adlı kararları, Batı Avrupa'daki kiliseler tarafından
mecburi imiş gibi algılanmaya başladı. Papa, Constantinopolis'de oturan İmparatorun uyruğu
idi ama bağımsız bir hükümdar gibi davranmaya başlamıştı. Büyük Roma İmparatorluğunun
başkentinde oturan, Roma ve Latin kültürüne sahip çıkmış, büyük toprak sahibi olarak ve eski
dinlerin zenginliklerine el koymuş ve aşırı zenginleşmiş bir kilise olarak, merkezi otoriteden
uzakta ve etrafı pek çok küçük krallıkla çevrili olan ve etrafında kendinden daha güçlüsü
olmayan bu organizasyonun başka türlü de davranması düşünülemezdi.

VI. yüzyılın sonunda, büyük adı ile anılan I. Gregorius, elindeki bütün kaynakları, Roma
surlarını onarmak ve şehir halkını beslemek için kullanmaya başladı. Grekçe bilmiyordu.
Hıristiyanları günahtan korku yoluyla korumaya çalıştı. Öbür dünyadan gelen birinin
ağzından Cehennem azaplarını tasvir eden hutbeler verdi.

V. yüzyıla kadar, Batıda Hıristiyan ini, ancak kentlerde örgütlenmişti. Kuzey Galya, Britanya
gibi yerlerde şehirler çok seyrekti ve Hıristiyanlık yayılmamıştı. Papazların, keşişlerin, genel
olarak ruhban sınıfının çalışmaları ile çok yavaş olarak din kırsal bölgelere yayılmaya başladı.
Bu yayılış IX. yüzyıla kadar sürdü. Her şehirde yerleşmiş piskoposların emrinde papazlar
vardı. Piskopos, çeşitli topraklara ayinleri yönetmekle görevli papazları yolluyordu. Önce
kasabalar, sonra büyük malikânelerin toprakları papazlara kavuştular. Başlangıçta,
piskoposlar komünyon ve vaftiz yapma dâhil tüm takdis yapma yetkisini kendilerinde
saklamışlardı. Bu da, bütün Hıristiyanların, yortularını kutlamak ve kendilerini takdis ettirmek
için şehre gelme zorunluluğunu doğurdu. Zamanla, papazların yetki sınırları genişletildi.

Sonunda her papaz için bir bölge ayrıldı. Bu bölgelerin, toprağa sahip bir kilisesi vardı. Bu
toprakdan elde edilen ürün ile papazlar doyuyor, ayinlerin masrafları karşılanıyordu. Her
Kilise, koruyucu olan bir azize ithaf edilmişti. Müritler, bu azizi, gerçek bir koruyucu olarak
takdis ediyorlardı. Yani bir anlamda, kişisel tanrılar veya kent tanrıları, yaşamaya devam
ediyorlardı. Bu koruyucu, hastaları iyileştiriyor, salgın hastalıkları, su baskınlarını,
kuraklıkları def ediyordu. Böylece, bir anlamda azizlere bir nevi tapınma başladı. Müritler ise,
doğaüstü güce sahip, görünmeyen bir şef tarafından korunan mistik bir cemaat haline geldiler.

93
Benedictus

Saint Benoit

Hıristiyanlık kırsal bölgeye sadece papazların ve kilisenin gayretleri ile yayılmamıştı.


İnsanlardan kaçan keşişlerin de bu yayılmada azımsanamayacak etkisi vardı. Doğuda,
manastır hayatı demek, elini eteğini dünyadan çekip, perhiz, oruç, sofuluk gibi fiillerle
kendini terbiye etmek, tefekküre dalmak demekti. Ama bu şekil, Batıya geçerken değişmiş,
batının yapısına uymuştu. VI cı yüzyılın sonlarına doğru, aziz Benedictus (Saint Benoit),
keşişlerine, günün saatlerini nasıl kullanacaklarını gösteren açık ve seçik bir talimat vermişti.
Buna göre zaman, dini eylemlerle (dua, zikir, hatim gibi), el işleri arasında taksim ediliyordu.
Keşişler ya toprağı ekip biçiyor veya bir zanaat icra ediyorlardı veya dinsel eşyalar imal
ediyor, el yazmalarını kopyalıyorlardı.

94
Saint Benoit, hali vakti
yerinde Nursia’lı bir
aileden geliyordu.
Roma’da edebiyat
öğrenimi görmüştü. 525
yılı çıvarında, Mont-
Cassin manastırında,
ılımlı bir yaşam
biçimini çevresindeki
keşişlere kabul
ettirmişti. Üyeler
herkesin gözü önünde
ve yazılı olarak, dengeli
bir yaşam sürebilmek
için konulmuş kuralları
kabul ediyorlardı.
Giyinişleri, beslenme
Mont Cassin manastırı (yeni hali) biçimleri, zamanı
planlamaları, dönemin
köylü askerlerine
benziyordu. Manastır bir sığınaktı, kapıları herkese açıktı ama Hıristiyan inancını yayma
görevi ile de görevli değildi. Orası tam bir sığınaktı. Büyük bir çöküşün yaşandığı dünyada,
kendi içine kapanık, çevresinden soyutlanmış bir yerdi.

Benedictus'un kuralları, çok geçmeden, Batıdaki tüm manastırlarda kabul edildi. Bunlara "
Benedictinler " dendi. Bu yapılanmaya uygun olarak, kadın baş rahibeler tarafından yönetilen
kadın manastırları da kuruldu. Bu manastırlar, türlü cefaya çeken, eziyete ve kötü muameleye
maruz kalan kadınlar için bir sığınak haline geldi. Bütün bu manastırlar, Hıristiyan dininin
manastırları olmalarına rağmen, içlerinde, Hıristiyanlık öncesi çağın bilgisini, kültürünü ve
eserlerini iyi kötü taşıyor ve muhafaza ediyorlardı. Antik çağ bilgisinin günümüze gelmesini,
Müslümanların yanı sıra bu manastırlara borçluyuz.

Manastırlar, büyük bir mülk sahibinin verdiği ve içinde, bu toprağı ekip biçen köylülerin de
bulunduğu büyük arazilere kurulmuştu. Çevre halk (laikler), manastırın kilisesine gelerek,
ayinlere katılıyorlardı. Bu kilise, çevre halkı için bir Hıristiyanlık propaganda merkezi idi.
Böylece, paralel iki sistem kurulmuş oldu: Resmi kiliseler sistemi ve Manastırlar sistemi.

Yeni din, göçebeler arasında, kolaylıkla yayılamıyordu. Papanın yolladığı misyoner papazlar
ve manastırlardan misyoner olarak yola çıkan keşişler, göçebe kabileler üzerinde etki
sağlayamıyorlardı. Zamanla, bunun yolu, yordamı öğrenildi. Kabileler, kralları yeni dini kabul
etmeden, din değiştirmiyorlardı. Krallara din değiştirtmenin yolu da, karılarının din
değiştirmesinden geçiyordu. Sonunda, göçebe krallar Hıristiyan yapılıp, vaftiz edildikçe,
tebaaları da Hıristiyanlaştı.

95
Şeytanla işbirliği

Hıristiyanlığın ilk yılarlıda hastalık Tanrının lütfü olarak addedildi. Öyle ki hastalık Tanrının
gücünün bir delili idi. İşlediğimiz bir günah karşılığı hasta oluyor ama Tanrının affına
uğrayınca iyileşiyorduk. Duanın dışında, kilisenin kabul etmediği yollarla şifa aramak
affedilemezdi. Böylece şifa dağıtmak, eski günlerdeki gibi, tamamen ruhban sınıfının
tekelinde devam edip gitti. Bununla birlikte ebelik ve çok sınırlı tedavi işlerinde kilise bir
kadını gayrı resmi olarak görevlendiriyor veya şifacılık yapılmasına göz yumuyordu.
Genellikle dul kadınların yaptığı bu işlerde, şifacı kadının kutsanmış azizlerin adlarını taşımak
şartı ile muska ve nazarlık gibi ufak tefek geleneksel şeyleri kullanmasına da göz
yumuluyordu. Bunu dışında davranmak şeytanla işbirliği demekti. Daha ileri tarihlerde
Engizisyonun yakacağı pek çok kadın geleneksel şifacılardan başkası olmayacaktı.

Gizemle karışmış olan tıbbi uygulamaların çoğu gizlilik içinde ve büyük bir dikkatle
uygulanırdı. Eh ne de olsa insanoğlu Tanrıların alanında bir şeyler yapıyordu ve kusur
işlenemezdi. Bu büyünün etkisini arttırırken büyücülüğün tehlikesini çoğaltıyordu.

Ruh hayatın temel özelliği idi. Özellikle genç ölülerde (idam mahkûmları gibi), doğumda ölen
bebek ve annelerde hayatın özü olan şey tükenememiş olurdu. Hayatın özünü elde etmek için,
bu özün içinde bulunduğuna inanılan taze kanın elde edilmesine çalışılırdı. Bu kanı elde
etmek için darağaçlarının etrafında kalabalıklar oluşurdu. Bu özü taşıyan kanın katıldığı
büyülü ilaçlar yapılır ve hastalar böyle büyülü ilaçlarla tedavi edilmeye çalışılırdı. Bu inanç
tarzı, ölüden medet uman bir inanıştı. Bu inanç anlatmaya çalıştığımız dönemden sonra
bitmemiştir, günümüze kadar gelmiştir. Ölülerin iyileştirme hasletlerinden medet umulan bu
anlayış halen aziz ve evliyaların eşya ve mezarlarının hastalarca ve sakatlarca ziyaretinde
sürmektedir.

İyileşmek için ölüm sembolik olarak çokça kullanılmıştır. İnsanlar ölüm ile yaşam arasındaki
çelişki ve birliği hissetmiş olmalıdırlar. Hastalıktan kurtulmanın yolu olarak yeniden doğuş
her yerde ve her zaman kullanılmıştır.

Türkler kutsal sayılan dişbudak ağacını hastalıkları iyileştirmek için çok kullanırlardı. Hasta
başı doğan güneşe yönelik olarak gövdesinde yarık açılan dişbudak ağacının içinden geçirilir
ve ağaca sıkıca sarılırdı. Hasta ve ağaç birlikte iyileşirlerdi.

96
Dinler tarihi doğaüstü olaylar ve mucizelerle doludur. Büyünün ve büyücülerin gizemli
dünyalarını çağrıştırmayan kutsal metin bulmak bir hayli zordur. Birçok din, hatta örgütlü
dinler bile (semavi dinler gibi) bu anlamda büyüyü, sihri tümden ne tam reddedebilir, ne de
tam kabullenilebilir durumdadırlar. Dinlerin çoğu büyüyü kötü ve iyi veya ak ve kara büyüler
olarak sınıflandırmış, kötü amaçlılar şiddetle yasaklanırken diğerine daha ılımlı yaklaşılmıştır.
Kara büyü, daha önce de görüldüğü gibi, dinsel kurumlarca, devlet otoritelerince, defalarca
yasaklanmaya çalışılmıştır. Daha sonra Engizisyon dönemine geldiğimizde, Kara büyü
Engizisyon sayesinde Şeytan tapınıcılığı olarak kabul edilmeye başlanacaktır.

Ak ve Kara büyüde kullanılan malzemeler de farklıdır. Ak büyüde ateş, altın, cıva,


Gümüş, fildişi, inci, elmas, horoz, zeytinyağı, su, süt, tuz, sirke, sarımsak, yumurta, portakal,
ayçiçeği, elma, fasulye vb. kullanır. Kara büyü ise ceset parçaları, idrar, kan, karga, kara kedi,
kurbağa, kurt kanı, timsah dişleri, muhtelif tüyler tercihen kara, yarasa vs. gibi itici ve kabul
görmeyen malzemeler kullanır.

Ak büyü amacıyla verilen sırların da kötü amaçlı kullanımı mümkündür. Zaten tüm gizlerin
kaynağı aynıdır. Ama amaçları onları iyi büyü veya kötü büyü, ak büyü veya kara büyü yapar.
Zaten kutsal arayışların hemen tümünde iyiyi ve kötüyü temsil eden ayrı odaklar olagelmiştir.
Gizemler âlemindeki iyi güçlerle yapılan ittifaklar daima kabul görmüş kötü güçlerle
yapılanlar ise lanetlenmiştir. Genelde iyi niyetle paylaşılan bir gizli bilgi bile kötülerin elinde
yıkıcı bir silaha dönüşebilir. Büyücülerin kullandığı bilgiler de Tanrılara ait gizlerdir. İnsanın
mutluluğu için verilen bilgiler kötüleri eline geçince amaç dışı kullanılmaya müsaittirler.
Kötülük, iblis, şeytan ne derseniz pusuda beklemektedir.

Kara büyüye karşı tılsım, muska ve benzeri şeyler kullanılarak, kara büyülerin şerrinden
korunulmaya çalışılmıştır. Bu tarih boyunca, bildiğimiz bileli böyle olmuştur. Kaynağı
Şamanlık dönemine dayandığından, tılsım, muska ve benzeri şeyler tüm kütlerlerde vardır, tek
bir kültüre özel ve has değildir.

İbraniler de doğaldır ki diğer toplumlar gibi önceki uygarlıklardan aldıkları ve kendi


biriktirdikleri ile sentezler yaparak bu sanatı zenginleştirdiler ve uyguladılar. Genel kural olan
gizlilik ve sembolik ifade şekline bağlı kaldılar. Kudretin kendini saklama özelliğinden şüphe
edilemezdi. İnançsız kişilerle bu güç paylaşılamazdı. Büyücülere göre rüyalar da gizli sırların
aktarma vasıtalarıydı. Rüyaların sembolik anlamını çözebilecek yetenekte olan çok sayıda
müneccim her kültürün ve her devir saraylarının vazgeçilmezi oldular.

Dünya şeytanlar ve kötü ruhlarla öylesine doluydu ki onları görebilsek korkudan ödümüz
patlardı şüphesiz. Ama bunlar herkese saldırmazlardı başlıca hedefleri ne yazık ki
Hahamlardı. Hahamlar onların kötülükten korunmak için cüppeler, bol ve ağır giysiler
giyerler. Hahamlara saldırı her an her yerden gelebilir, örneğin dişi şeytanların saldırısına
uğramamak için gece yalnız yatmamaları gerekir. Büyü ile uğraşanlar geceleri nasıl yatar tam
olarak bilemiyoruz. Ama büyücülerin ve hatta bazı Hıristiyan kilisesi mensuplarının olası
saldırılara karşı korunmak için eski hahamların bu abartılı giysilerini yeğlediklerini biliyoruz.
Bazı Tılsımlar hem koruyucudur ama hem de büyüyü kalıcı kılarlar. Ateşten atlayarak veya
su dökülerek kötülüklerin uzaklaştırılması ve arındırma ritüelleri birçok kültürde kullanılır.

97
Türklerin adetleri

Bu tarihlerde, Türkler Şamandırlar. Kağanları, gökten türediğinden, Gökseldir, yani kutsaldır.


Kağan, dinsel, siyasi ve askeri şeftir. Türük (Göktürk) Kağanı, Ötüken dağında, çadırda yaşar.
Çadırının kapısı ve oturduğu yer doğuya, güneşin doğduğu yöne bakar. Yeni Kağan tahta
çıkınca, kabilenin, ailenin ileri gelenleri tarafından bir halı üzerinde, havaya kaldırılıp,
güneşin devinimi yönünde dokuz kez döndürülür. Bir ipek kumaşla boğazı, kendini
kaybedene kadar sıkılır. Kağanın kendinden geçmiş bir halde söyledikleri, hükümranlığı ve
hükümranlık süresi için söylenmiş sözler sayılır. Buna benzer bir uygulama Hazar krallığında
da görülür.

Türüklerin yaşam tarzı ile Hunların yaşam tarzı birbirine çok benzemektedir. Saçlarını tepede
topuz yaparlar veya ortadan ayırıp, iki yana, kalın ve kısa örgü örerler. Genelde bıyıklıdırlar
ve yanaklarını kaplayan bıyıkları buruludur. Kürkten veya yün kumaştan yapılmış elbiselerini
soldan iliklerler. Keçe örtülü çadırlarda yaşarlar. Genelde et yemeyi ve kımız içmeyi severler.
Savaşta ölmek onlar için onur verici, istenen bir olaydır. Buna karşılık hastalanarak ölmeyi
ayıp sayarlar. Savaşırken ok, kılıç, bıçak, mızrak kullanırlar. Ama esas maharetleri at üzerinde
giderken, isabetli ve hızlı ok atmalarından gelir. Törelerine göre, isyan, ihanet, cinayet, zina
ve bağlı bir atı çalmanın cezası ölümdür. Diğer suçlar için, genelde, tazmin etme kuralı
çalıştırılır. Örneğin, gözü çıkarılan birine, bekâr bir kız verilir. Bir at çalınırsa, bu on kat
fazlası ile ödettirilir.

Ölen kişinin cesedi çadırına konur. Oğulları ve yakın akrabaları, ayrı ayrı, koyun veya at
kurban ederler. Çadırın etrafında yedi kez dönülür. Bu yedi kez dönüş defalarca, törenin
değişik aşamalarında uygulanır. Yüzler, gözyaşları kan ile karışacak şekilde kesilir. Sonunda,
ölü, eşyaları ve atı ile birlikte yakılıp, külleri toplanır. Gömme töreni yılın belli zamanlarında
yapılır. O zamana kadar, küller bekletilir. Gömme törenleri, sonbahardan kışa geçerken veya
kıştan ilkbahara geçerken yapılır. Genelde, yaprakların düşmesi veya çiçeklerin açması
beklenir. Gömme törenleri, ölümün başlangıcındaki törenlerin benzeridir. Mezarların etrafına,
balbal denilen, savaşırken öldürdüğü kişilerin adedi kadar taş dikilir.

Türükler, Gök tanrıya, Yer tanrıya ve " ecdat mağarasındaki " kurt ataya kurbanlar sunarlar.
Bu törenler, büyük törenlerdir, bayramlardır ve Kağanın kendi tarafından yönetilir. Mücbir
sebep varsa, Kağan, töreni yönetmek için bir vekil atar. Sarhoş oluncaya kadar kımız içilir.
Müzik çalınır, danslar edilir, kızlar ayak topu oynarlar. Çinlilere göre, bu törenlerde söylenen
şarkılar, vahşi ama melodiktir, insanın kulağına ve kalbine hoş gelir.

Türükler spor etkinliklerine de yatkındılar. Kadınların oynadığı ayak topu dışında, ok atmak,
at yarışları, güreş, cirit, deve güreşleri gibi sportif oyunlar oynanırdı. Sık sık şölen
düzenlerlerdi. Evlenme törenleri, erginlik ritüelleri, elçi kabulleri, anlaşmaların kutlanması,
ölülerin yolcu etme merasimleri, yaslar hep şölenler eşliğinde yapılırdı. Şölenlerde bol bol
yemek yenir, doyasıya içilirdi. Şarap bilinmiyordu, Türkler kımız içerlerdi. Bununla birlikte
Çin’e üzüm kütüklerini Türkler götürmüşlerdir. Şölenlerde sarhoş olmacasına içilirdi. Türkler
sarhoş olmayı severlerdi. Türkler şölenlerine daima konuklar davet etmişlerdir. Türükler
daima konuksever olmuşlardı. Bu adet veya huy bugün de Türkler arasında eskisi kadar
güçlüdür.

98
Türklerin yazısı

Orhun anıtları 1

Türüklerin (Göktürklerin) yazıyı kullandıklarını Orhun yazıtlarından biliyoruz. Göktürklerin


kullandıkları alfabenin, kimler tarafından ve ne zaman oluşturulduğu bilinmemektedir. Ancak,
kullanılan alfabe, Türk ses uyumuna uygundur. Yazı ilk defa, Orhun anıtlarında
kullanılmamış olsa gerektir. Yazının çok önceden beri kullanıldığını, ancak ağaç gibi nesneler
üzerine yazıldığı için zaman içinde yok olup gittiğini düşündürecek kanıt fazladır. Alfabede
dördü sesli olan 38 harf vardır. Sesli harflerde a, e ile ı, i ve o, u ile ö, ü aynı harfle ifade
edilmiştir. Göktürk alfabesi seneler süren, değişik milletlerden, değişik bilim adamlarının
çabalarına rağmen, 1822 den 1893 tarihine kadar çözülememiştir. Nihayet 1893 yılında,
Danimarka Kraliyet Akademisi hocalarından Vilhelm Ludvig Peter Thomsen alfabeyi
çözmeyi başarmıştır. İlk olarak “ Tengri “, Türk ve Kültegin adları okunmuştur. Göktürk
yazısı, Arap yazısı gibi sağdan sola yazılan bir yazıdır. Alfabenin hangi harfleri ifade ettiği
bilindikten sonra, okunması bu günkü yazımız kadar kolaydır. Ayrıca, yazım dili de, bugün
bizim kullandığımız dile aradan 1300 yıl geçmiş olmasına rağmen oldukça yakındır. Bugün,
bizim konuştuğumuz Türkçe ile yazıyı okuyarak, tümünü değil ama en azından manayı
kavramak mümkündür. Türkçe’nin, o günle bugün arasındaki büyük coğrafi uzaklığa ve uzun
zaman aralığına rağmen, anlaşılabilir kalmış olması, dilin yazı dilinden çok önceleri,
gelişerek, dengelendiğini göstermektedir.

Türük (Göktürk alfabesi), Uygur hâkimiyetinden sonra, Uygur alfabesinin etkisi ile ortadan
kalkmıştır. Buna rağmen, tümü olmasa bile bazı harfleri, Batıya göç eden Türk kabileleri
arasında uzun süreler yaşamaya devam etmiştir.

Takvim olarak, zaman zaman Kağanların yaşlarına ilişkin sayıları, zaman zaman da
Çinililerin " on iki hayvan takvimini " kullandıkları olmuştur. Türükler bu takvimi Çinlilerden
almışlardır ama içselleştirmişlerdir. Yaşadıkları topraklarda mevsimlerin belirlediği bir düzen
içinde hayvan sürüleri dolaşırlar. Yazın yükseğe yaylaklara, kışın vadilere kışlaklara gidilir.

99
Takvimleri doğaldır. Yıl otların yeşermesi ile başlar, fırtınalar, hayvanların doğumu, göçmen
kuşlar gibi olaylar zamanın neresinde olunduğunu gösterir.

Bilinen en eski on iki hayvan takvimi M.S. 584 yılına aittir. Bu takvim Batı Türük
topraklarında bulunmuştur. On iki hayvan takviminde, her yıl, her ay, her gün ve her saat bir
hayvan adı ile anıldığı için ona on iki hayvan takvimi denmiştir.

Göktürkler, Uygur Türkleri, Tuna Bulgarları, İdil Bulgarları, Hunlar bu takvimi


kullanmışlardır. Kimilerine göre Çin kökenli, kimine göre bozkır (Türk) kökenlidir.!’ Hayvan
takvimi Göktürk Manas destanlarında, Bulgar kral listelerinde, Uygur belgelerinde vb
karşımıza çıkar. Bir yılda 12 ay vardır. 12 yılın 5 katı olan 60 yıllık devreleri olan bir
sistemdir. Bu 12 yıllık dönemlerin her birini bir hayvan sembolize eder. Bu yıllara Fare,
Öküz, Kaplan, Tavşan, Ejderha, Yılan, At, Keçi, Maymun, Horoz, Köpek, Domuz adları
verilmişti.

Bu takvimi kullanan göçebe Türkler bir günü 12 ye bölerlerdi Bu 2 şer saate tekabül eden
bölümlere ” çağ ” adını vermişlerdi. Her “ çağ ” sekiz Kehten oluşuyordu. Yeni yılın
başlangıcı 21 Mart (nevruz) idi. Mevsimler, İlkbahar Oğlak ayı, Yaz Uluğ Oğlak, Sonbahar
Uluğ ay, Kış ay olarak adlandırılırdı. Bir yılda 12 ay vardı. Aylar birinci ay, ikinci ay…
onikinci ay olarak adlandırılırdı.

Efsaneye göre bu 12 hayvan Buddha tarafından belirlenmiştir. Buddha, ölümü yaklaşırken


hayvanların hepsini yanına çağırmıştır, hayvanlardan sadece 12'si Buddha'yı ziyaret etmiştir.
Bu hayvanlar şöyle sıralanırlar: Büyük Fare, Öküz, Kaplan, Tavşan, Ejder, Yılan, At, Keçi
Maymun, Horoz, Köpek ve Domuz. Buddha bu hayvanları, 12 yıllık Zodyak Ay Takvim
döngüsünü temsil etmeleri için görevlendirmiştir.

Türükler de sayıları yazışları enteresandır. On yedi için " yedi yirmi " derler. Yani sayı
çıkartma işlemi ile belirlenir. Bazen ileriye doğru da hesap yapılır. Yani otuz üç için " yedi
kırk " veya " otuz artuki üç " denilebilir.

100
Gökte bir Güneş

Son bıraktığımızda Sasaniler, Doğu Roma topraklarındaydılar. Sasanilerin, bu kadar rahat


Doğu Roma üzerine yürümelerinde en önemli etken, Türüklerin kendi dertlerine düşerek
Sasanileri rahat bırakması ve Sasanilerin doğu kaynaklı bir tehlike algılamaması olmuştur.
Ç'u-lo Kağan, Çin İmparatoruna her ne kadar bağımlı gözükse de, Çin İmparatorunu ziyaret
etmekten kaçıyor ve bağımlılığın gereklerini yerine getirmiyordu. Çin, Ç'u-lo Kağandan
huzursuzdu. Batı Göktürklerin, Batı bölgelerine hâkim olan, Ç'u-lo'nun amcası Şi-koei'yi
desteklemeye başladı. Çin'in entrikaları ve yardımları sonucu, bir gün ansızın, Şi-koei, Ç'u-lo
Kağana saldırdı. Ağır bir yenilgiye uğrayan Ç'u-lo bir kaç bin atlı ile ailesini bile bırakarak
dağlara kaçtı. Batı Göktürklerin (Türüklerin) hâkimi artık Şi-koei idi. Bundan sonra, Töles
boyları, bağımsız davranışlarını bırakıp, bir kısmı Batı Göktürk, bir kısmı da Doğu Göktürk
Kağanlıklarının yönetimini kabul edip, onlarla birleştiler.

611 yılında, Ç'u-lo, kendini affettirmek ve yeniden güçlenebilmek için Çin sarayına gitti. Çin
İmparatoru ona şöyle dedi: " Gökte bir güneş var. Işığını veriyor. Herkes yerinde ve sakin
duruyor. İki, üç güneş olsa, huzur kalmazdı ". Çinde kalan Ç'u-lo Kağanın kendi oymağına
bağlı 10.000 savaşçısı da, onunla beraberdi. Sürüleri, Çinlilerin tahsis ettiği bir bölgede
barınıyordu.

Çin İmparatoru Yang Ti'nin gerçekleştirdiklerine mali açıdan bakınca, Çin İmparatorluğunun
güç durumda olduğu görülür. Hem entrikalar ve hem de savaşlar çok pahalıya mal oluyordu.
Büyük kanalın inşaatı, hazineyi boşaltmıştı. Saray masrafları muazzamdı, ayrıca Yang-ti, tüm
maiyeti ile sürekli ülkeyi dolaşıyor, bu da büyük masraflara yol açıyordu. İmparatora her
dediğini yaptıran bürokrasi de ondan kopuyordu. İmparator Göktürkler tarafından da hezimete
uğratılmıştı. M.S. 615 den itibaren Çin’de isyanlar başladı.

Yang Ti'nin imparatorluğu genişletme ve bunun için savaşma politikası hem kendinin ve hem
de hanedanının sonu oldu. Kore'ye saldırdı. Kore ile Çin arasında yıkıcı, yok edici savaşlar
yapıldı. Bu savaşlara, Ç'u-lo, kendi oymağının askerleri ile katıldı.

Doğu Türük Kağanı Şi-pi (Shih-pi) (609 – 619) ise, Töleslerin de katılması ile tekrar
kuvvetlenmişti. Yeni siyasi konjektürün sonucu olarak, Şi-pi, Çin'e ödediği vergiyi ödemeyi
durdurdu. Çin'e ani bir baskın yaparak, İmparatoru, 615 yılında, Ordos bölgesinde kuşattı.
Ancak, İmparator Yang-ti'yi esir almadı veya ordusunu yok etmedi. Şi-pi, bilinçli bir göçebe
politikası izleyerek, Çin'den haraç almayı ve Çin'den uzakta durmayı tercih ediyordu. Bu
politika, daha önce Mete'nin ve Atilla'nın uyguladığı politika ile aynı idi. Şi-pi, Çin
İmparatoru Yang-ti'yi serbest bıraktı. Kuşatmanın kaldırmasında, genç Çin komutanı Li Şi-
min'in (Li Shih-min) yaptırdığı savaş hileleri de işe yaramıştır.

101
616 yılında Çin'de çıkan ihtilalde,
Ç'u-lo ve askerleri Sui Hanedanı
yanında savaştılar. Zafer Suilerin
olunca, İmparator Ç'u-lo'ya "
Adalete Dönüş Yapan Bölgesel Kral
" unvanını verdi. Doğu Türük
Kağanı Şi-pi ise, düşmanı Ç'u-lo'nun
kendine teslim edilmesini istiyordu.
Yang-ti " Bize sığınmış, öldürmek
adalete aykırı " demesine rağmen, bu
söze uygun davranmadı. Çin, Ç'u-
lo'yu iyice sarhoş ederek, Doğu
Türüklere teslim etti. Ç'u-lo, 619
yılında öldürüldü.

Kore savaşı, Çin'i zayıflatmıştı. Bir


seri savaş sonunda, bir milyon askeri
aşan Çin ordusu bozguna uğradı ve
kaçmak zorunda kaldı. M.S. 618
yılında, Yang Ti, bir gurup asker
tarafından öldürüldü. Suikastçı
askerler arasında bir gurubun lideri
olarak bulunan Li Shih-min, T'ang
hanedanını kurarak, babasını
imparatorluk tahtına oturttu. M.S.
626 yılında da, taht T'ai Tsung (627–
649) adıyla kendine kaldı.

618 yılında, Sui Hanedanı yıkılınca,


birbiri ile çarpışan komutanlar,
prensler Türüklerin (Göktürklerin)
yardımını istediler. Şi-pi Kağan, Çin
T'ai-Tsung taht mücadelesine karıştı. Şi-pi genç
komutan Li Şi-min ve babası Li
Yüan ile anlaştı. Li Şi-min, Şi-pi
Kağanın kuvvetleri ile başkent Ç'ang-an üzerine yürüdü. Başkentteki İmparatorluk servetini
Kağana verdi. Ayrıca, 30.000 top ipekli ve yıllık vergi vermeyi kabul etti.

Li Shih-min, 615 ve 616 yıllarından itibaren Türüklerle ilişkiler kurmaya başlamıştı. Ailesi,
eskiden beri To-ba'larla evlendiği için, bunu doğal olarak yapıyordu. Li Shih-min'in ailesi, "
Batı Liang " ailesinden olduğunu iddia eder, ancak ailesinin Çinlileşmiş To-ba'lardan olma
olasılığı da vardır. Müttefiki Göktürklerle birlikte, Sui başkenti Ch’ang-an üzerine yürüyen Li
Shih-min, önce, Yang-ti'nin torununu, kukla bir hükümdar olarak tahta çıkardı, iki sene sonra
onu tahttan indirip, yerine babasını tahta çıkarıp, T’ang hanedanını kurdu.

Bu usul, her ne kadar bu kitapta bundan önce belirtilmemiş olsa bile Çin tarihinde genel bir
kuraldır. Hanedan değişikliklerinde, önce, son hanedandan biri kukla imparator olarak tahta
çıkarılır. İki, üç sene sonra, o tahtan indirilerek yeni hanedan kurulur. Belki de böylece daha
ılımlı bir yönetim geçişi düşünülmektedir.

102
T’ang Hanedanı

T'ang hanedanı M.S. 618 ve 907 yılları arasında imparatorluk yapmıştır. T'ang hanedanı,
devlet memurlarının hakediş ve eğitim düzeyi esaslarına göre görevlendirildikleri bürokratik
bir sistemi kurdular. İmparator, devlet bürokrasisinin en üst mevkiinde bulunuyordu. T'ang
imparatorları, iş başına gelir gelmez, eşit tahsis sistemini (toprağın eşit dağıtımı) yürürlüğe
koydular. Böylece, devlete vergi dönüşünü garantiliyor ve vergilendirmede ciddi bir adalet
getiriyorlardı. Her üç yılda bir yapılan nüfus sayımları ile hem sistemi denetlediler ve hem de
güçlendirdiler. Böylece her üç sene sonunda yeni insanların sisteme katılması da sağlanmış
oldu. Sonuç mükemmeldi. Tahıl üretiminde ciddi artışlar oldu. Bunun sonucunda hem ticaret
ve hem de kentler büyüdü.

T'ang hanedanı dönemi, Çin'in genişleyip, çevresini denetimi altına aldığı dönemdir. En geniş
sınırlarına da VIII. asrın ilk yarısında varmıştır. Tibet, Orta Asya, Batı Moğolistan, Mançurya
ve Kore, bu dönemde Çin yönetimine tabi olmuşlardır.

T'ang sülalesi Çin'de iç karışıklıklarla uğraşmaktaydı. T'ang'lar, Doğu Türük (Göktürk) hakanı
Şi-pi'nin (Shih-pi'nin) yardımı ile tahta çıkmışlardı. Buna rağmen, Doğu Türüklere vermeyi
taahhüt ettiği vergiyi vermeyip, savsaklıyordu. Bu durumda, Şi-pi Kağan, daha önce
yıkılmasına çalıştığı Sui Hanedanını T'ang'lara karşı desteklemeye başladı. Çin içerlerine
akınlar düzenledi.

619 yılında Şi-pi öldü. Kardeşi Ç'u-lo (619 – 621) aynı politikayı devam ettirdi. Karısı Çinli İ-
çing, onu zehirleyerek öldürdü. Yerine küçük kardeşleri Kie-li (621 – 630) geçti. Kie-li,
geleneksel Türk adetleri gereği yengesi İ-çing ile evlendi. Ama Doğu Göktürklerin Çin
politikası değişmedi.

103
Doğu Roma’nın karşı saldırısı

Avrupa’daki genel düzensizlik hali hala devam ediyordu. Ve VIII. Yüzyıla kadar da devam
edecekti. Marovenj krallarının toprakları üzerindeki hâkimiyetleri de VII. Yüzyılda yıkılmıştı.
Almanya’daki Alaman, Bavyeralı, Thuringenli kabilelerin savaş şeflerine şimdi dük
deniyordu ve artık Marovenj krallarına boyun eğmiyorlardı. Galya’nın (Gaul, Gol), kendi
adlarını aldığı bir bölgesine göç etmiş olan Bretonlar da (Bröton) tam bağımsız yaşıyorlardı.

Bu sırada, Doğu Roma İmparatorluğunda, Avarlar İmparatorluğun Batı eyaletlerini


yağmalıyorlardı. Sasaniler bir taraftan, Avarlar diğer taraftan, Roma İmparatorluğu iyice
sıkışmıştı. Heraklios, bu iki amansız düşmandan önce Sasaniler ile mücadele etmeye karar
verdi. Hazırlıklar için gereken parayı devlet hazinesinin sağlamaya gücü yetmiyordu.
İmparator kiliselerin hazinelerine el koydu. Topladığı tüm altın ve gümüşleri eriterek para
bastı. Batı cephesini güvenlik altına alabilmek için, Avarlara büyük miktarda haraç verdi ve
rehineler yolladı.

Doğu Roma İmparatorluğu, bir yandan da, dini yorumların getirdiği kargaşayı yaşıyordu.
Ortodokslar, Monofizitler ve Nasturiler arasındaki mücadele imparatorluğu zayıf
düşürüyordu. Heraklios, mücadeleyi kesebilmek için yasalar yapma yolunu seçti. İsa’nın ne
olduğu konusunda, Bir nitelikten veya İki nitelikten söz edilmesini yasakladı. Tek bir iradeye
inanılacaktı. Ancak bu yasa da bir işe yaramadı, kimse tatmin olmamıştı.

620 yılında Ankara ve Rodos Sasanilerin eline geçti. Doğu Roma'nın Sasanilerle yapacağı
mücadelenin hazırlıkları 622 ilkbaharında bitti. 622’de, Herakleios dinsel pişmanlık giysileri
içinde ve elinde Meryem Ana’nın tasviriyle Perslere karşı yola çıktı. Herakleios, tüm askeri
kuvvetlerini yanına alarak, üs olarak seçtiği Kafkasya'ya gitti. Constantinopolis askersiz,
müdafaasız kalmıştı. İmparator Kafkasya'daki yerli kabileleri de savaşçı olarak ordusuna kattı.
Parlak bir zafer sonunda Persleri Anadolu’dan çıkardı ve Pers hükümdarına bir ateşkes önerdi.
Doğu Roma kuvvetleri, İran'a akınlara başladılar. II. Hüsrev bu öneriyi reddetti. Sonraki iki
yıl boyunca, Herakleios Doğu Anadolu’ya seferler düzenledi, İran’ı istila ederek yakıp yıktı.
625’te Anadolu’ya geri çekildi.

Bu sırada Batı Türüklerin (Göktürklerin) başında T'ong Yabgu vardı. T'ong Yabgu, cesur,
akıllı, savaş taktiklerinde usta bir komutandı. Töleslerin egemenliğini pekiştirdi, Heftalit
ülkesine tamamen hâkim oldu. Şimdi, İran, Hint, Grek ve Çin uygarlıklarını birleştiren önemli
kültür ve ekonomi merkezleri Batı Türüklerin (Göktürklerin) hâkimiyetindeydiler. Bu tüccar,

104
yerleşik tarımcı ve sanayici ufak krallıkların bazıları şunlardı: 21 kenti olan Turfan krallığı,
Kuça krallığı, Tokmak, Hoten, Kaşgar krallığı, Udyana krallığı, 30 kentli Soğd krallığı. Türük
(Göktürk) Kağanlığı, bu krallıklardan önemli gelirler elde ediyordu. Bu da, Türüklerin gücünü
arttırıyordu.

Volga nehri ile Karadeniz arasında bulunan Sabar ve Ogur gibi Türk boyları da Batı
Göktürklerine bağımlıydılar. Hazar etrafındaki ve Karadeniz’in kuzeyindeki boyları ve
toprakları, T'ong Yabguya bağımlı küçük bir Kağan yönetiyordu. Bu küçük Kağana kaynaklar
çeşitli adlar vermişlerdir. Bu Kağandan kaynaklarda, Yabgu Kağan, Cebu Hakan, Cebuks
Han, Ziebel diye söz edilir. Burada, adı net belli olmadığından, ondan Yabgu Kağan olarak
bahsedilecektir.

Batı Türükler, T'ong Yabgu zamanında, Yabgu Kağan önderliğinde, Doğu Roma ile ittifak
içinde, Sasanilere karşı tekrar mücadeleye başladılar. Doğu Roma ve Göktürk ordularının
birleşmesini, Gibbon, Doğu Roma ve Ermeni kaynaklarına dayanarak anlatır. Bu anlatımda
Hazer Türkleri ile Göktürkler (Türükler) karışmakta, Yabgu Kağandan Ziebel diye söz
edilmektedir. Karşılaşma şöyledir:

" Hüsrev’in (Sasani Şahı) Avarlarla anlaşmasına karşılık, Roma İmparatoru da Türklerle
onurlu bir anlaşma yaptı. İmparatorun çağrısına uyan Türkler, çadırlarını Volga boylarından
sökerek Gürcistan dağlarına taşıdılar. Heraklios, onları Tiflis dolaylarında karşıladı. Yabgu
Kağan ve yanındakiler, birlikte attan indiler, kendilerini yere atarak, İmparatorun mor
harmanisini eteklediler. Bu gönüllü saygı gösterisi, sağlanan büyük yardım da dikkate
alındığında, en sıcak karşılığı hak ediyordu. İmparator, derhal tacını çıkararak Türk
başbuğunun başına koydu. Sonra onu şevkatle kucaklayıp, selâmlayarak, ona " oğlum " dedi.
Görkemli bir şölenden sonra Yabgu'ya (Ziebel'e) bir tepsi içinde mücevherler sundu. Altınlar,
değerli taşlar, İmparatorluk sarayında kullanılan ipekliler verdi. Daha sonra değerli
mücevherleri, küpeleri kendi elleri ile müttefiklerine dağıttı. Gizli bir görüşmede kızı
Eudocia'nın bir resmini Yabgu'ya gösterdi. Bir barbara soylu ve beyaz bir gelin vererek, onu
gönderdi. Ve kırk bin atlılık yardım sözünü de böylece koparmış oldu ".

Başarılı olmayan Tiflis kuşatmasından sonra, Yabgu Kağan, oğlu Şad'ı kırk bin kişilik bir
kuvvetle Heraklios'un hizmetinde bırakarak, ülkesine döndü.

Bu sırada, başı Doğu Türükler ile dertte olan Çin ise, Batı Türüklerden yardım sağlamaya
çalışıyordu. Çin, tekrar. Doğu ve Batı Türükleri birbiri ile savaştırmaya uğraşıyordu. Aslında,
T'ong Yabgu da, Doğu Türükleri üzerine yürümeyi istiyordu ve bunun için büyük bir ordu
hazırlıyordu. Çin İmparatorundan eş olarak bir prenses istedi. Çin İmparatoru, prenses
vermeye yanaşmıyor, danışmanları ise onu razı etmeye çalışıyordu.

Batıda ise nasıl Sasanilere karşı, Doğu Roma - Batı Göktürk (Türük) ittifakı kurulmuşsa, buna
karşılık, Sasani - Avar ittifakı da kurulmuştu. Avarlar ve Sasaniler, birlikte Constantinopolis
üzerine yürümeyi planlıyorlardı. Doğu Roma da boş durmuyor, bir taraftan İmparator ordusu
ile Sasanilerle savaşıyor, diğer taraftan, Roma ajanları Avarlara karşı isyanlar organize
etmeye çalışıyorlardı. Daha önce belirtildiği gibi, Avar garnizonuna yakın yerleşimlerde,
Macaristan’da, yıllar önce, Slavlar kendi şeflerini kovarak, Avarlardan kendilerine şefler
seçmişlerdi. Kendi şeflerini kovan Slavlardan biri de Çeklerdi. 623 yılında, Samo adlı bir
tüccarın liderliğinde, Çekler Avarlara karşı ayaklandılar. Çok sayıda Avar öldürüldü. Avar "
halka " larından biri (dokuz garnizondan biri), Çeklerin eline geçti. Tüccar Samo

105
başkanlığında kurulan ve 30 yıl devam edecek olan bu devlet, Slavların kurduğu ilk siyasi
birliktir.

Avarlar, Çekleri cezalandırmak için eyleme geçmediler. Onlar, Sasanilerle birlikte


yapacakları Constantinopolis seferine hazırlanıyorlardı.

Bu sırada, Roma İmparatoru Heraklios, Doğuda Sasanilerle uğraşırken ve Macaristan’da


bunlar olurken, 624 yılında, İspanya'da Vizigotlar Doğu Roma işgalindeki toprakları
zaptettiler.

624 yılında, Doğu Türük ordusu, Çin başkenti Ç'ang-an'ı tehdit etmeye başladı. T’ang
hanedanının kurucusu, o sırada komutan olan Li Şi-min savaşmaya karar verdi. Doğu Türük
savaş meclisi, savaşmaktan vaz geçerek, orduyu geri çekti. Ordu geri dönerken, çok şiddetli
bir yağmur yağmaya başladı. Li Şi-min, " Türklerden ok atabilirken korkmak lazım. Şimdi,
Bozkır denize döndü " deyip, Türük ordusunu gece bastı. Baskın çok başarılı olmuştu. Çin
savaşçıları Kağanın çadırının yanına kadar geldiler. Türük ordusu Moğolistan'a çekildi. Kie-li
Kağan anlaşma zemini arıyordu, Çin razı oldu, anlaşma yapıldı. Ama anlaşma yürümedi. 626
yılında, Doğu Türük ordusu yeniden Çin başkentini tehdit etti. Li Şi-min, yine savaşmaya
karar verince, Doğu Türük ordusu geri çekildi.

106
Muhammed Peygamber

Şimdi tekrar 40 – 50 yıl geriye M.S. 570 yılına dönersek, Habeş Aksum krallığının Güney
Arabistan’ı ele geçirmesi bitmiş, ilerlemesi Mekke kenti yakınlarında durmuştu. Asrın sonuna
doğru Sasaniler gelip, Habeşleri Yemenden atıp, Güney Arabistan’a yerleşeceklerdi.

Muhammed Haşimi ailesinden di. M.S. 570 yılında Mekke’de doğdu. Doğum tarihi kesin
belli değildir ve çok fazla söylenti vardır. Annesi Emine, Yesib Hazreç kabilesinden Zahra
ailesindendi. Babası Abdullah, doğumundan iki ay sonra öldü (Babasının Muhammed
doğmadan önce öldüğü de söylenir). Muhammed adı, övülen kişi anlamına gelmektedir. O
zamanın âdeti gereği, yeni doğan çocuklar, kırsal kesimde sütanneye verilerek, kent dışında
baktırılırdı. Emine’nin çok parası olmamasına rağmen, Muhammed, Halime adlı,
Muhammed’in yaşlarında çocuğu olan, bir sütanneye emanet edildi. Halime, Muhammed üç
yaşına erdiğinde, onu Mekke’ye getirerek, annesi Emine’ye geri verdi. Muhammed altı
yaşında iken, annesi ile Yesib’e (Medine) ye akrabalarının yanına gitti. Yesib’de aslen
Yemenli Evs ve Hadmut’lu Hazreç kabileleri yaşıyordu. Bunlar yerleştikleri bu yere Yemen
Serabı anlamında Yesrip veya Yesib derlerdi. Yesib dönüşünde annesi hastalanarak öldü.
Öksüz çocuğu başlangıçta büyükbabası Abdül Mutalip korumasına aldı. Ama iki yıl sonra
Abdül Mutalip ölünce amcası Ebu Talib Muhammed’e sahip çıktı.

Ebu Talip, Mekke ile Suriye arasında kervan işleten bir iş adamıydı. Muhammed’i yanına
alarak, kervan sürücüsü olarak yetiştirmeye başladı. Muhammed’in çocukluk ve gençlik
yılları acılı geçmiş olmalıdır. Zeki, ölçülü ve gerçekçiydi. Sinirli ve tutku dolu bir yanı da
vardı.

Kervanlarla birlikte, Muhammed durmadan seyahat ediyordu. Suriye’de, manastırların birinde


Bahira adlı bir keşişle tanışmış ve Bahira, onun ile yakın ilişki kurmuştu. Hıristiyanlar,
Bahira’nın Muhammed’e Tanrı kavramı üzerinde bilgilerini aktardığını ve ona Kutsal kitabın
pek çok bölümünü öğrettiğini söylerler. Müslüman kaynakları da keşiş Bahira’yı yadsımaz,
öyküyü şöyle anlatırlar: Bahira, Muhammed’le konuşup, onu sorguladıktan sonra, amca Ebu
Talib’e dönüp “ Bu gençle geri dönüp, onu Yahudilerin gazabından koru, çünkü yeğeninin
büyük bir kariyeri olacak “ demiştir.

Genç Muhammed on yedi yaşındayken de amcası Zübeyr ile Yemen’e gitti. Bu geziler, bilgi
ve görgüsünü artırmasının yanı sıra ruhsal yapısının gelişmesinde de etkin rol oynadı. Bu
arada da amcaları ile birlikte Kureyş ve Kays kabileleri arasındaki Ficar Savaşı’na katıldı.
Muhammed’in ticaretle olan ilgisi Hatice ile tanışmasına neden oldu.

107
Muhammed yirmi beş yaşı cıvarında, Mekke’de zengin bir dul olan Hatice’nin yanında
çalışmaya başladı. Hatice’nin deve kervanlarını ve ticaretini yönetiyordu. Hatice,
Muhammed’den epey yaşlıydı, ancak bir süre sonra evlendiler. Çiftin pek çok çocuğu oldu,
ancak bunlardan erkek olanlar yaşayamadı. Kızlarından biri Fatma, ilerki tarihlerde,
Muhammed’in yeğeni Ali ile evlenecek ve önem kazanacaktır.

Muhammed’in gençlik yılları doyumsuz geçmişti. Kendinden yaşlı bir hanımla evlenmişti.
Bedevilerin çok önem verdikleri erkek çocukları yaşamamıştı. Hatice ile evlenmesinin
ardından yoksulluktan kurtulmuştu ama hayal kırıklıkları devam etmekteydi.

Bilgili, düşünen ve farkında olan biri olarak, çölde yaptığı seyahatlerde, Bedevilerin
köklerinden uzaklaştığını ve yitiklik duygusu içine düştüklerini izliyordu. Kureyş tehlikeli bir
yoldaydı. Artık onların dini para olmuştu. Zenginliklerinin, onları, göçebe yaşamın risk ve
tehlikelerinden koruduğunun farkındaydılar. Gittikçe, daha fazla, kendilerinin efendileri
oluyorlardı. Zenginlik, onlara, bir nevi ölümsüzlük kazandırıyordu. Ama kabilenin fakir
üyelerine ne oluyordu. Onlar, kabilenin koruyucu şemsiyesinden çıkartılmışlardı. Bireysellik,
kabile dayanışmasının yerini almıştı. Rekabet, kural haline gelmişti. Kişisel servetler
birikiyor, ama ihtiyaç halindeki insanlara kimse aldırmıyordu.

Rekabet içinde bazı aileler başarılı oluyor ama bazıları da başaramıyordu. Haşimiler gibi
başaramayan ailelerin varlıkları gün geçtikçe daha fazla tehlikeye maruz kalıyordu. Kureyş
bencillik ve hırsı yenmedikçe, ahlaki çöküşten ve bunu takip edecek olan parçalanma ve
siyasi çöküşten kurtulamazdı.

Hatice'nin kuzeni Varaka Bin Nevfel Hıristiyan'dı ve bilimle ilgiliydi. Tevrat ile İncil'i de
kapsayan Kitabı Mukaddes'i iyiden iyiye incelemiş ve Arapça'ya tercüme etmişti. Dinler
tarihini çok iyi biliyordu. Araştırmaları sonucunda çok tanrıcılığı bırakıp Hıristiyanlığı kabul
etmişti. Varaka'nın Muhammed'e Yahudi ve Hristiyan dini metinlerini okuduğu, Âdem’den
İsa'ya kadar bütün Peygamberlerin menkıbelerini anlattığı iddia edilir. Başta Kuran'ın kendisi
olmak üzere tüm islami kaynaklar buna şiddetle karşı çıkarlar.

108
Kuran

Hira

Muhammed, M.S. 610 yılında, Mekke’den birkaç kilometre uzakta bulunan Hira dağında,
devamlı inzivaya çekildiği mağarada, uyurken, melek Cebrail, ona “ oku “ demişti.
Muhammed tereddüt edince, Cebrail ona sıkı sıkı sarılıp, onu sıkmıştı. Sonunda Muhammed “
ne okuyayım? “ diye sormuş, Cebrail’de, ona, “ Yaratan Tanrı’nın adı ile oku! İnsanı bir kan
pıhtısından yaratan, keremine sınır olmayan, kalemle insana bilmediğini belleten Rabbın
adına oku! “ demişti (Alak suresi 96:1–5). Bu Muhammed’in aldığı ilk vahiydi ve bundan
sonra pek çoğunu alacaktı. Tanrı’dan inen vahiylerin toplandığı kitaba, Arapça okumak
(kıraat) kelimesinden gelen “ Kuran “ denir.

Muhammed kendini cin çarptı sanmaktaydı. Cebrail’i her gördüğünde, mistik bir duruma
girip, kendinden geçiyordu. Meczup olmak veya toplum tarafından meczup sayılmak en

109
korktuğu şeydi. Korkuyordu, kimseye de bir şey söyleyemiyordu. Ruhsal bir bunalım içine
düşmüştü.

O kadar mutsuzdu ki yaşama isteğini kaybetmişti. Mağaradan fırlayarak, aşağı atlamaya karar
verdi. Yamaçta gördüğü ise bambaşka bir şeydi, Cebrail orada duruyordu. “ Ey Muhammed
sen Tanrının elçisisin ve ben Cebraillim “. Cebrail tüm göğü tutmuştu. Muhammed nereye
bakarsa baksın, onu görüyordu.

İslam’da Cebrail vahiy getiren melektir. Tanrı’nın insanlarla iletişim kurma aracıdır. Cebrail
sıradan bir melek değildir. Kaçılamaz, karşı konulamaz, her yerde hazır ve nazır olan bir
varlıktır. Muhammed’den önce İbrani peygamberleri de, onunla karşılaştığında, fiziki ve
ruhsal olarak güçlerinin sonuna kadar zorlandığını hissetmişlerdi. İbrani peygamberlerini
bunalıma düşmekten kurtaran yerleşik bir gelenekleri vardı. Arapların ise, böyle bir geleneği
yoktu. Muhammed, Tanrının korkutucu, ezici ve esrarlı yüzü ile karşılaşan ilk Arap dı.

Doğal olarak, karısı Hatice’nin yanına gitti. Durmadan şiddetle titriyerek, beni örtün diyordu.
Kendinin bu korkunç varlıktan korunmasını istiyordu. Biraz yatıştıktan sonra Karısına
meczup olup, olmadığını sordu. Hatice de onu meczup olmadığına Allah’ın Resulü olduğuna
ikna etti. “ Sen nazik ve akrabalarına karşı duyarlı birisin. Fakirlere yardım eder, onların
acılarına katılıp ortak olursun. Halkının yitirdiği yüce ahlakı diriltmeye çalışıyorsun.
Konukları ağırlar, muhtaçlara yardım edersin. Sen meczup olamazsın “.

Hatice, olup biteni, kuzeni Varaka ibn Nevfal’e danışmalarını önerdi. Varaka’nın yorumu
açıktı. Muhammed’e Musa ve diğer peygamberlerin Tanrısından vahiy gelmişti, artık
Muhammed Arapların tanrısal elçisiydi. Muhammed birkaç gün içinde, yeni durumunu içine
sindirmişti. Arkasına dar bir dost çevresinin manevi desteğini alarak, Tanrı buyruğunu
herkese açıklamaya karar verdi.

Muhammed'in 610 yılından başlayarak, öldüğü yıl olan 632'ye kadar aldığına inanılan
vahiyler Kur'an'ı oluşturur.

Tevrat Sina dağında Musa peygambere bir kerede inmişti. Hâlbuki Kuran, Muhammed’e
parça parça, satır satır 23 yılda indi. Vahiylerin gelişi daima acılı deneyimler olmuştu.
Muhammed, “ Vahiy geldiğinde ruhumun benden koparılır gibi olmadığı bir defa olmadı “
demiştir. Vahiyler her zaman açık ve sözlü gelmiyordu. Açık geldiklerinde Cebrail’i görüyor
ve sözleri duyuyordu. Bazen ise, sanki ziller çalıyor gibi oluyor ve Muhammed vahiyi
anlamadan da susmuyorlardı. Sanki bilinçaltından bir şeyler çıkıyor, zihninin derinliklerinden
yavaş yavaş beliriyordu. Şiir tarzında gelen metinler, Muhammed’in beyninden çıkıyordu ama
ondan ayrı, kendine özgü ve kendi içinde bir birlik halinde, kendini dikte ettiriyordu. Tanrı
Muhammed’in içinde doğan sesi dikkatle dinlemesini ve zorlamamasını istiyordu. Doğru
anlam, zamanı gelince kendini ortaya koyacaktı ve zorlanmamalı ve belirli bir tarzın peşine
düşülmemeliydi.

“ Cebrail sana Kuran okurken, unutmamak için acele edip onunla beraber söyleme, yalnız
dinle. Doğrusu, o vahiy olunanı, kalbine yerleştirmek ve onu sana okutmak, Bize düşer. Biz
onu Cebrail’e okuttuğumuz zaman, onun okumasını dinle. Sonra, onu sana açıklamak, Bize
düşer “. (75 sure, 17 19)

Zaten bütün yaratıcı süreçler zordur. Muhammed’in yaşadığı bu vecde gelip kendinden geçme
hallerini, bütün mistikler yaşamışlardır. Bunlar, tümüyle kendini vermenin, bütün gücünü

110
bilinç düzeyinin değişmesi uğruna harcamanın sonuçlarıdır. Muhammed terler, acılar içinde
kıvranır, başı sanki ağırlaşmış bedenine fazla gelmektedir.

Yahudilik kanalı ile mistizm (Taht mistizmi) tek tanrılı dinlere girmişti. Bunun etkileri
Muhammed’in Kudüs Tapınak tepesine yaptığı gece yolculuğunda da görülmektedir.
Rüyasında, Cebrail bir at sırtında, Muhammed’i Kudüs’e uçurur. Gideceği yere vardığında,
Muhammed’i İbrahim, Musa, İsa ve daha pek çok peygamber karşılamıştır. Burada, Cebrail
ve Muhammed tehlikeli yükselişlerine başlarlar (miraç). Yedi kat göğe çıkılır. Bu katların her
birine bir peygamber başkanlık etmektedir. Sonunda Allah’ın katına gelinir. Burada anlatım
durur, tasvir devam etmez.

Muhammed Tanrı’yı değil, onun simgelerini görmüştü. Göğe yükselmek, insan ruhunun en uç
sınıra varması demektir. Ve sonuç olarak, anlamın da sınırına varılmış olunur. Bu mistik ve
hayali yükselişin ne kadar yaygın olduğunu hatırlamakta yarar vardır. Şamanın göğe
tırmanışı, taht Mistiklerinin seyahatleri, Augustinus’un yükselişi ve miraç aynı tür mistik
deneyimlerdir.

111
İlk Müslümanlar

Muhammed vahiy ile aldığı emre dayanarak en yakınlarını evine davet etti. Kırk kişiden fazla
olan davetlilere önce İslam dinini bildirdi. Sonra “ kim bu işte kendisine yardım ederse onun,
kardeşi, vasisi ve halifesi olacağını “ söyledi. Ali bunu kabul edince, Ali’yi kardeşi, vasisi ve
halifesi olarak bildirdi.

Sünni inanışına göre Muhammed’in İslam'a çağrısına ilk uyan, eşi Hatice oldu. Onu amcası
Talip’in oğlu Ali, azatlı kölelerden Zeyd bin Harise ve Ebu Bekir izledi. Şia'ya göre ise ilk
Müslüman amcasının oğlu Ali bin Ebu Talib'dir.

Bir süre vahiy inişi kesildikten sonra on bir ayetten oluşan Duha Suresi (93) indi. Bu surede,
Allah’ın Peygamber’i yalnız bırakmadığı, yetimken barındırdığı, bu nedenle yoksullara
yardım edilmesi ve iyi davranılması gerektiği üzerinde duruluyordu. Bu dönemde islam dinini
kabul edenlerin büyük bir çoğunluğu üst düzeyden, mal ve canlarını vermekten çekinmeyen
kişiler oldukları halde, Mekke’de yeni dinlerini gizlemek zorunda kaldılar.

Muhammed Mekke’de öğüt vermeye başladığında, evrensel bir dinin kurucusu olduğunu
bilmiyordu. Kureyş’deki kötü gidişi durdurmak istiyor ve onlara eskinin tek Tanrılı dinini
getirdiğini sanıyordu. Hatta sadece Mekke ve cıvarındaki insanları düşünüyor, diğer Bedevi
kabilelerine vazedeceğini aklına bile getirmiyordu. Allah, onu, Kureyş’in tutumunun getirdiği
tehlikeleri konusunda uyarması için görevlendirmişti. Verdiği ilk vaazlar hüküm içermiyor,
etrafa umut ve iyimserlik aşılamaya çalışıyordu. Zaten, Tanrının varlığını ispatlamak zorunda
değildi. Mekke, Allah’ın yerin ve göğün yaratıcısı olduğuna inanıyordu. Hatta büyük bir kitle,
Allah’ı, Yahudi ve Hıristiyanların Tanrısı ile bir ve aynı Tanrı olduğuna da inanıyordu.
Allah’ın Allah olduğu anlatmak malumu ilan etmekti.

“ Onlara gökleri, yeri yaratan; güneşi, ayı size musahhar kılan (yöneten, ele geçiren, buyruğu
altına alan) kimdir? Diye soracak olsan muhakkak ki: Allah’tır! derler. O halde niçin aldanıp
dönüyorlar? Hak Teala, kullarından dilediğinin rızkını genişletir, dilediğinin rızkını darlaştırır.
Hak Teala her şeyi hakkıyla bilir. Onlara: Gökten yağmuru indirip, ölümden sonra topraklara
can veren kimdir? Diye soracak olursan, herhalde: Allah’tır! derler. “ (Sure 29, 61–63)

Sorun, Kureyş’in kendini evrenin merkezine koymasında, sorumluluklarını unutmasındaydı.


Aslında her şeylerini Allah’ın cömertliğine borçluydular. Bunu anlamaları gerekmekteydi.

112
“ Allah onu neden yarattı? Onu bir nutfeden (döl suyu) yarattı. Onu bir ölçüye göre yaptı.
Sonra ona yolu kolaylaştırdı, sonra onun canını alıp kabre soktu, daha sonra dilerse onu tekrar
hayata kavuşturur. Hayır, insan, Allah’ın emirlerini yerine getirmedi. O halde insan
yiyeceğine bir baksın. Suları. Biz, bol bol yağdırdık. Sonra yeryüzünü iyiden iyiye Biz
yarattık. Orada taneli bitkiler, üzümler, sebzeler, zeytinler, hurmalar, sık bahçeler, meyvalar,
otlar bitirdik. Bütün bunlar, sizin ve hayvanlarınızın geçinmesi içindir. “ (Sure 80, 18–32)

Anımsatılıyordu ama yeni bir şey öğretilmiyordu. Herkezçe bilinenlere veya bilinmesi
gerekenlere açıklık getiriliyordu. Kuran’da sık sık “ Görmediniz mi? “, “ Düşünmediniz mi? “
denir. Tanrı, kendi yüksek katından, buyruklar vermek yerine, hatırlatarak, nedamet
getirilmesini sağlamaya çalışmaktadır.

Mekke’nin tacir aristokrasisi baştan kayıtsız kaldı. Daha sonra, Muhammed peygamberin
naklettiklerinden rahatsız olup, giderek de kızmaya başladı.

Muhammed, Müslümanların günde iki kez namaz kılarak, Allah’a ibadet etmelerini şart
koşuyordu. Müslüman, bütün varlığını Allah’a teslim eden kişi demekti. Kureyş,
Müslümanların ilk defa namaz kıldıklarını gördüğünde korkup, şaşırmıştı. Kureyş’in yüce
üyeleri, onurlu bir Bedevi bağımsızlığı içinde iken, şimdi köleler gibi yerlere yüz mü
süreceklerdi. Bu kabul edilemez bir durumdu.

Kureyşliler, gün geçtikçe, Muhammed peygamberin Tanrı’nın buyrukları ile çok tanrılı dine
saldırmasını tehdit olarak algılayarak düşmanca bir tutum içine girdiler. Muhammed’in
yaymaya çalıştığı din kabilelerin tek tek Tanrılara ve Tanrı İdollerine sahip olmasına karşı
çıkıyordu. Kureyş, bunun Kâbe’nin gelirlerini azaltarak, ticarete sekte vuracağından
korkuyordu. Kureyş gittikçe sertleşti.

Ömer bin el-Hattap eski dinine bağlı, Peygamberi öldürmeye hazır bir Kureyşliydi. Okuma
yazması olan birkaç Kureyşliden biriydi. Arap şiirleri konusunda otorite kabul edilir ve
şairler, dilin kusursuz kullanımı konusunda ona danışırlardı. Ömer’in Müslüman olmayı kabul
etmesi iki farklı şekilde anlatılır. Birincisinde, gizlice Müslüman olmuş olan kız kardeşini,
yeni bir sureyi okurken yakalar. Öfke ile zavallıyı hırpalar. Kan aktığını görünce durup, yere
düşmüş olan bazı yazıları eline alır. Okuduklarının o kadar etkisinde kalır ki hemen
Müslüman olmayı kabul eder. Sözlerin güzelliği onun önyargılarını ve nefretini yok etmiştir.

Diğer rivayette, Ömer bir gece Kâbe’ye gider. Muhammed orada kendi kendine yüksek sesle
Kuran okumaktadır. Saklanarak, Kuran’ı dinler. Kuran’ın güzelliği bütün hislerini
değiştirmiştir. “ Kuran’ı duyunca kalbim yumuşadı ve ağladım ve İslam içime doğdu “ der.

Ömer gibi Müslümanların, Kuran’ı ilk duyduklarında, bir duygu fırtınasına yakalandıkları
bellidir. Müslüman olmayı ret eden Kureyşliler bile Kuran’dan etkileniyor ve O’nun
bilmedikleri bir kategoride olduğunu anlıyorlardı. Bu ne bir kâhinin sözleriydi, ne bir şairin
esintileriydi, ne de bir büyücünün sözleriydi. Bu başka, bilinenin dışında bir şeydi.

Muhammed’in ilk müritleri gençler arasından çıkmıştı. Kadınlar, köleler ve aşiretin zayıf
üyeleri, yani ayrıcalık sahibi olmayan ve marjinal olan guruplar bu yeni dine geçiyordu. Bir
ara neredeyse bütün Mekke Müslümanlığı kabul edecek gibi oldu. Sadece, eski durumdan
memnun olan zengin kesim uzak duruyordu, ancak ciddi bir karşı koymada da bulunmuyordu.

113
Kureyş’in Tepkisi

Muhammed görevini yerine


getirirken, ilk yıllarda, tek Tanrı’yı
fazla öne çıkarmadı. Mekkeliler,
eskiden yaptıkları gibi, yüce
Allah’ın yanı sıra inandıkları diğer
Tanrılara da tapabileceklerini
sandılar. Sonra birden eski kültler ve
Tanrılar mahkûm edildiler. Pek çok
Mekkeli Muhammed’in saflarından
ayrıldı ve Müslümanlar horlanan ve
sorgulanan bir azınlık haline
dönüşüverdiler. Artık onlar da ilk
Hıristiyanlar gibi Tanrı tanımazlıkla
suçlanıyorlardı. Etrafta kan kokusu
vardı, ata Tanrıları kan istiyorlardı.

Kureyş’in birden bire böyle


kopmasını “ şeytan ayetlerine “
bağlayanlar vardır. Şeytan
ayetlerinin hikâyesi ne Kuran’da ve
ne de Müslümanlığın ilk
dönemlerine ait yazılı veya sözlü
kaynakta yer almamaktadır.
Bundan, asırlar sonraki bazı
yazarların eserlerinde olaydan
bahsedilir. Onuncu yüzyıl tarihçisi
Ebu Cafer üt-Taberi Şeytan
ayetlerinden bahseden yazarların
başında gelir. İbn İshak ve al-
Muhammed peygamber Kabe'de dua ediyor Vahidi’nin de konuya değinen
yazarlardandır.

Olayın gelişimi şöyle hikâye edilir. Peygamber, Tanrıçaları ret ettikten sonra, Kureyş’in
çoğunluğu ile Müslüman azınlığın arası iyice açılmıştır. Bu sırada Şeytandan gelen bir
ilhamla, benat’ullah’a, melekler gibi şefaatçiler olarak saygı duyulmasına izin veren bazı
ayetler yayınlar. Şeytan ayetleri denen bu ayetlerde, üç Tanrıça Allah’a eşit değillerdir.
Ancak, Allah’a insanlar adına şefaat edebilecek kadar da kutsaldırlar. Daha sonra Cebrail
gelerek, bu ayetlerin şeytan kaynaklı olduğunu ve Kuran’dan çıkarılması gerektiğini tebliğ
eder. Onların yerine aşağıdaki ayetin konmasını ister.

114
“ Şimdi, Lat, Uzza ve üçüncüsü Manat’ın ne olduğunu söyler misiniz? ... Bunlar sizin ve
babalarınızın taktığı adlardan başka bir şey değildir. Allah onları destekleyen bir delil
indirmemiştir. Onlar sadece sanıya ve canlarının istediğine uymaktadırlar. Rablarından and
olsun ki, onlara doğruluk rehberi gelmiştir. “ (Necm suresi, sure 53, 19 ve 23)

Bu ayetten sonra, artık Kureyş ile uzlaşma imkânı hiç kalmamıştı. Bu aşamanın peşinden,
Muhammed, tavizsiz bir tek Tanrıcıdır ve şirk koşmak (Allah’ı başka varlıklarla
ilişkilendirmek) İslam’ın en büyük günahıdır.

Şeytan ayetleri denen olayın olup olmadığını kesin olarak söylemek mümkün görülmüyor.
Zaten, Kuran, birçok peygamberin, ilahi mesajları açıklarken benzer şaşırmalar yaşadığını ve
Tanrı’nın daima onların yanlışını düzeltip, yeni vahiyler gönderdiğini söylemektedir.

“ Biz senden önce hiçbir resul ve peygamber göndermedik ki, o bir şey dilediğinde şeytan
onun düşünce ve dileği içine bir şey atmış olmasın. Ama Allah, şeytanın attığını siler, sonra
kendi ayetlerini muhkemleştirir. Allah Âlim’dir, Hâkim’dir.” (Hacc suresi, sure 22, 52)

Aslında, bütün kaynaklar Muhammed’in Kureyş ile çok Tanrılık konusunda uzlaşmayı
kesinlikle ret ettiğini ortaya koymaktadır. Önemli görmediği konularda, anlaşabilirdi.
Siyasetçi yapısı uzlaşmaya müsaitti. Ama tek Tanrı gibi hayati bir konuda taviz veremezdi ve
vermedi de. Kuran ahlakının temelinde Tanrı’nın tekliği vardır.

Yeryüzü ve gökyüzünü yaratan Allah’tan başka Tanrı yoktur. Tüm nimetleri veren ve
insanları kurtaracak olan O’dur. Tek Tanrı kabile örgütlenmesinin parçalanmış yapısının
düşmanıdır ve toplumun birliğini sağlayacak unsurdur. Allah’ın tek olduğunu söylemekle
sadece sayısal bir tanımlama yapılmamaktadır. Tekliğin getirdiği birlik, insan yaşamının ve
toplumun belirleyici öğesidir. Ve aynı zamanda da bir çağrıdır, birliğe yapılmış bir çağrıdır.

Mekkeliler, Peygamberin yakınlarını uyardılar. Sonra, Peygamberin yakınında olup, çevresi


güçlü olmayanlara ve kölelere kötü davranmaya başladılar. Bütün bu baskıların rağmen,
Muhammed’in ilk müritleri köleler ve azatlılardan geldi. Muhammed olup, bitenlere
aldırmadan, doğru bulduğu yolda yürüyordu.

Kureyş’in müthiş tepkisi, Müslümanları, Mekke’nin çevresindeki vadilerde, kimse görmeden,


ibadetlerini gizli yapmak zorunda bıraktı. Tehditlerin daha da artması üzerine, durumları iyice
kötüleşen yeni müminler Habeşistan’a göçtüler. İki dalga halinde göç edenler, bir süre sonra
Muhammed’in Mekkeli müşriklerle anlaştığı yolunda aldıkları bir haber üzerine geri
döndülerse de Mekke’ye geldiklerinde bunun doğru olmadığını öğrenince bir kısmı yeniden
gitti.

Bu arada iki güçlü ve önemli mevki sahibi kişi olan Ömer ve Hamza’nın Müslümanlığı kabul
etmeleri Müslümanların moral ve cesaretlerini artırdı; Kabe’de açıkça namaz kıldılar.
Muhammed’in, amcası Ebu Leheb dışındaki akrabalarından yardım görmesi ve Mekke önde
gelenlerinden bazılarının Müslüman olmaları, Mekke halkının tepkilerini daha da artırdı.

Peygamberin kendisi ise karısı Hatice ve amcasının koruması altında idi. Ancak, bu ikisi de
peş peşe öldüler. Gün geçtikçe Peygambere ve müminlerine Mekke’de barınma imkânı
kalmıyordu. Muhammed, eşi Hatice ve amcası Ebu Talib’in ölmeleri üzerine Mekkeliler’in
müslüman olmaları konusunda ümitsizliğe kapılarak Taif’e yerleşmek istedi. Ancak burada
tepki daha da büyük oldu ve Muhammed geri dönmek zorunda kaldı.

115
Bu sırada Ebu Bekir, Muhammed’e kızı Ayşe ile evlenmesini önerdi. Bu sırada Ayşe 6
yaşındaydı. Muhammed ile Ayşe nişanlandılar. Ayşe, buluğa erene kadar Babasının evinde
kalmaya devam etti.

Muhammed Hac mevsiminde Mekke’ye gelen Yesiblilerle ile anlaşmaya çalışıyor, iki taraf
birbiri ile görüşüyordu. Kur'an’dan ve hadislerden aktarılanlara göre, Muhammed Yesib’e
gitmeden bir süre önce, İsra (gece yürüyüşü) ve bazı kaynaklara göre Mirac olayı meydana
geldi.

Muhammed, bir Hac mevsiminde Akabe’de Yesibliler (Medineliler) ile görüştü.


Medinelilerden, önce altı, sonra on iki kişi Müslüman oldu. Medineliler İslam’ı kabul edip
memleketlerine döndüler ve İslam’ı anlatmaya başladılar. Ertesi yıl aynı yerde yetmiş üç
erkek, iki kadın Medineli Müslüman, Muhammed Yesib’e gelip bu kente yerleşirse kendisini
koruyacaklarına söz verdiler. Bu anlaşma Mekke’de öğrenilince, Müslümanlara baskı ve
zulüm daha da arttı ve Müslümanlar büyüklü küçüklü topluluklar halinde Yesib’e göç etmeye
başladılar. Yesib’in, Mekke ticaret yolu üzerinde bulunması ve burada Müslümanların giderek
çoğalması, Mekkeliler’in çıkarlarına aykırı düştü; bu nedenle müslümanların Medine’ye göç
etmelerine engel olmaya çalıştılar.

116
Mekke’den Kaçış

Arabistan haritası ve belli başlı aşiretler. M.S. 600

Mekkeliler, her türlü baskıyla, Muhammed’i davasından vazgeçiremeyince ve Yesdib’de


Müslümanların giderek kuvvetlendiğini görünce; durumun kendileri için tehlike yaratacağı
düşüncesiyle, meclislerinde toplanarak meseleyi görüşmeye başladılar.

Görüşler, İslam denen hareketin hızla büyüdüğü ve Muhammed’in bu çalışmalarını


durdurmak gerektiği merkezinde birleşiyordu. İslam, Mekke’nin düzenini bozabilecek
güçteydi. Önce şu görüş ortaya atıldı: “ Muhammed’i prangaya vurup hapsedelim! ”. Bu
kabul edilmeyince: “ Onu memleketimizden sürgün edelim; ne hali varsa görsün! ” denildi.
Bu görüş de kabul edimeyince, İslam'ı sevmeyen ve onu çok tehlikeli bulan Ebu Cehil: “
Benim görüşüme göre, onu öldürmekten başka çaremiz yoktur. Bunun için de, her kabileden
birer genç seçelim. Her birine de birer keskin kılıç verelim. Bunların hepsi birden,
kararlaştırdığımız yer ve zamanda Muhammed’i pusuya düşürerek öldürsünler; biz de ondan
kurtulalım! Böyle olursa, onun kan davası bütün kabilelere düşeceğinden ve ailesi olan Benu
Abdi Menaf, herkese savaş açamayacağından, diyete razı olurlar, biz de diyetlerini veririz! ”
dedi. Kabul edilen görüş bu oldu.

117
O gece suikastçiler, Muhammed’in evini sararak, onu öldürmek için uyumasını beklediler.
Muhammed bu durumu öğrendiği için Ali, Muhammed'in yerine geçti. Suikastçiler yorganı
açıp yatakta Ali´yi görünce cok şaşırdılar ve durumu anlatmak üzere gittiler. Bu fırsattan
istifade Muhammed, evden çıkarak Ebu Bekir’in evine gitti. Peygamber Ebu Bekir’e hicret
için geldiğini söyledi. Bunun üzerine Ebu Bekir sevinçten ağlamaya başladı. Ebu Bekir’in
evinde bir süre oturduktan sonra beraberce, Mekke’nin güneybatısında bulunan Yesib’e doğru
hareket ettiler.

Mekkeliler, Muhammed hicret edecek olursa, Yesib’e gideceğini biliyorlardı. Muhammed,


bunu düşünerek, Yesib yoluna değil, Mekke’nin güneybatısına düşen Sevr dağına hareket etti.

Muhammed, Ebu Bekir ile Sevr mağarasında üç gün geçirdi. Mağaraya önce Ebu Bekir girmiş
ve içinde akrep, yılan gibi zehirli hayvanların olup olmadığını yoklamıştı. Muhammed’in
hicret ettiğini öğrenen Mekke Hükümeti, her tarafa asker seferber etmiş, onları bulup getirene
yüz deve ödül vadetmişti. Hükümet askerleri ve Ebu Cehil her tarafta Peygamberi ve sadık
arkadaşı Ebu Bekir’i arıyordu. Nihayet askerler Ebu Bekir’in evine gelince Ebu Bekir’in kızı
Esma, onlara Ebu Bekir ve Muhammed’in nerede oldukları konusunda bir şey söylemedi.
Bu sırada Mekkeliler, her tarafta Muhammed’i arıyordu. Hatta becerikli bir iz sürücüsü,
Mekke askerlerini Sevr mağarasına kadar getirmişti. Ancak bu sırada bir mucize olmuş bir
örümcek mağaranın ağzına ağ örmüş ve bir güvercin de yuvasını mağara girişine kurmuştu.
Askerler mağaranın yanına gelince, Ebu Bekir endişenmeye başladı. Muhammed, onu teselli
ediyordu: “ Tasalanma, Allah bizimle beraberdir.” Bu sırada askerler, mağara girişindeki
örümcek ağını ve güvercin yuvasını görünce içeride kimse olamayacağını düşünerek geri
döndüler.

118
Muhammed ve Ebu Bekir 20 Eylül 622’de, Yesib yakınlarındaki Kuba’ya ulaştılar. Kuba’ya
varır varmaz Kuba Mescidi’ni inşa ettirdi. Burada Külsüm bin Hedm’e konuk oldu.
Muhammed, on gün dinlendikten sonra, yanında bulunan ashabı ile beraber Yesib’e hareket
etti. Bu sırada Ali de Kuba’ya vardı.

Muhammed Yesib’e girdiğinde, Peygamberin hangi evde kalacağı tartışınca, Muhammed "
devesinin ilk çökeceği yere evinin yapılması " önerini sundu. Devesinin ilk çöktüğü yere bir
Mescid ve kendi ailesinin kalması için mescide bitişik odalar yaptılar. Mescidin bir yanına da
barınaksız kişilerin kalabilmeleri için “ Suffe ”adı verilen bir yer yapıldı. Aynı zamanda İslam
dünyasının ilk yatılı okulu sayılan bu yurtta kalanlara “ Ashabu's-Suffe ” denildi.

119
Hicret

Arabistan’da, Muhammed Peygamber, M.S. 622 yılında, Mekke’nin kuzeyindeki Yesib’e


sığınmıştı. Hicret diye adlandırılan ve İslam takviminin başlangıcı olan bu olay salt bir kaçış
değildi. Çok yakına gelmiş bir risk azaltılıyordu ama bunun sosyal bir yönü de vardı. Kabile
dışına çıkılmış ve kabile bağları koparılmıştı. Bu şimdiye kadar Arabistan’da duyulmuş,
işitilmiş bir şey değildi. Kabile (Aşiret), Bedevilerin en kutsal değeriydi ve bu adım, en
önemli değerleri çiğniyordu. 622 yazında Peygamber ve 70 kadar Müslüman, aileleri ile
birlikte, Yesib’e göçmüştü.

Yesib’te Yahudi dininden üç büyük kabile ile Arap çok tanrılı dininden iki kabile (Avs ve
Hazreç kabileleri) yerleşmişti. Yesib tarım yapılan sulak bir vahaydı. Bu kabilelerin bir biri ile
uzlaşarak, birlikte yaşaması gerekiyordu. Ama iki Arap kabilesi durmadan birbiri ile
boğuşuyor ve boğuştukça güçsüz düşüyorlardı. Haşimilerin saygınlığı ve Peygamberin
ispatlanmış uzlaştırıcı kişiliği, bu iki kabileyi, Muhammed’in hakemliğinde aralarındaki
anlaşmazlıkları çözmeye itti. Hakemlik görevi için Muhammed’i kentlerine davet ettiler.
Mekke’de zaten yaşayamaz hale gelen Müslümanlar için bu bir fırsattı. Yesib’e hicret edildi.

Yesib’te ki Beni Kurayza, Beni Nadr ve Benî Kaynuka adlı üç büyük Yahudi kabilesi, burada
atalarının dinine inanan Arapları çoktan tek Tanrı fikrine alıştırmışlardı. Yani Arap
Tanrılarının ret edilmesinden Kureyş kadar etkilenmiyorlardı. Arapların büyük bir çoğunluğu,
sorunları çözecek ise, Müslüman olmaya razıydı. Yahudi kabileleri arasında birlik sağlamak
oldukça güçtü. Medine sınırları yakınlarında Hayber vb.gibi yerlerde yaşayan Yahudiler,
varlıklı kişiler olduklarından, çevre üzerinde etkiliydiler.

Yesib’de Evs ve Hazreç kabileleri arasındaki geleneksel düşmanlığın yeniden alevlenme


olasılığı vardı. Ayrıca Ensar ile Muhacirunu kaynaştırmak, çözülmesi gereken bir sorundu.
Ancak her şeyden önce çok yoksul olan göçmenlerin durumlarının düzeltilmesi gerekiyordu.
Muhammed Muhacirleri Ensar ile kardeş ilan ederek, ensarın onlara yardım etmesini sağladı.
Yahudiler ile açılan aralarını düzeltmek için Yahudileri, Hristiyanları, Çok Tanrılı dinden
olanları, Müslümanları içine alan Medine kent devletini kurdu. Bütün kesimlerin hak ve
yükümlülüklerini saptayan 47 maddelik bir tür Medine Anayasası'nı (Medine vesikası)
benimsendi.

Hicretten sonra Müslümanlar arasında Yesib’in adı değişip, Peygamberin kenti anlamında
Medinet-ül Nebi veya kısaca Medine denmeye başlanmıştı. Müslümanlar, kendi dinlerine çok
yakın buldukları Yahudiliğin yanına taşınmaları ile birlikte, ibadet şeklinde de değişikliğe
gittiler. Müslümanlar Yahudilerin Kefaret gününde oruç tutmaya başladılar ve o zamana
kadar günde iki defa olan namaz sayılarını, Yahudilere benzer şekilde günde üç defaya

120
çıkardılar. Müslümanların Yahudi kadınlarla evlenmesi serbestti. Yahudilerin bazı yemek
kurallarına uymakta bir mahzur yoktu. İbadet, Yahudi ve Hıristiyanlar gibi Kudüs’e dönülerek
yapılıyordu.

Yahudi namazı

Medine’deki ilk yıllarında Müslümanlar askeri bir güçten ve maddi bir destekten yoksundular.
Tarımdan anlamıyorlardı, hurma ağacı yetiştirmeyi bilmiyorlardı. Açlık çektiler, kuyudan su
çekip, ağaç sulamak gibi düz işlerle karınlarını doyurmaya çalıştılar.

Dört duvar bir mescit, imece ile yapıldı. Peygamber burada yaşamaya başladı. Gece, mescide
bitişik yapılmış olan, karılarının kulübelerine gidiyor, gündüz, mesçidin avlusunda
oturuyordu. Müslümanların pek çoğu da, geceleri bu avluda yatıyorlardı. Hiç para yoktu.
Peygamber, bağışlarla gelen paraları kabul etmeye başladı. Aslında, faizle para verebilecek ve
hatta vermek isteyen pek çok kişi vardı. Ancak faizle borç almak, İslam toplumunun sonu
olurdu. Bu sırada, faizi yasaklayan hüküm geldi ve bu yol tamamen kapandı. İslam topluluğu
bağımsızlığını korumaya devam ediyordu.

İslam dininin faizi yasaklamış olmasına rağmen, tarihin bütün dönemlerinde, ismi değişik ve
yöntemi farklı olsa bile aslı itibarı ile Müslümanlarca faiz uygulanmıştır. Bunun çeşitli
örnekleri ileride verilecektir.

Medine’ye geldikten sonra, Peygamberin söylem ve davranışı da değişmişti. Mekke’de iken


Tanrısal bir göreve çağrıldığını söylüyordu. Medine’de örgütleyiciydi ve devlet başkanı
olarak davranıyordu. İbrahim peygamberden gelen Arapların dini ve siyasi örgütlenmesi
beraber yürüyordu. Devlet ve din iç içe girmişti. Bu yadırganacak bir durum da değildi.
Ezelden beri bilinen ve uygulanan örgütlenme şekliydi.

İnananları arasında Mekke’den Medine’ye Muhammed ile birlikte gelenlere Muhacirun,


Medine’de Muhammed’i kabul edenlere Ensar (Ansar) deniyordu. Peygamberin Medine’ye
gelmesi ile sosyo politik bir mücadele de başladı. Mekke’deki ticaret aristokrasisi yerel
adetler konusunda tutucu ve şovendi. Medine ise, kabilelerin birliğine dayanan herkesi
kucaklayan bir ülkü peşinde koşuyordu. Çatışma sürerken, işe Peygamberin kişiliği karıştı.
Rakiplerini iyi tanıyan Muhammed, gerektiğinde onlarla uzlaşarak ana hedefine doğru
yürüyordu. Peygamberin yakın çevresinde, Mekkelilere derin bir kin besleyenler bu

121
uzlaşmalara karşı çıkıyordu. Ancak Peygamber, gereğinde canını, gereğinde gururunu ortaya
koyarak, ince bir hat üzerinde yürüdü ve sonunda zaferi diplomasi ile kazandı.

Hicretten sonra, 9 yaşına girip buluğa eren Ayşe ile Muhammed evlendiler. Ayşe bu
gelişmeyi şöyle aktarır.

Muhammed el-Buhari'nin Sahih-i Buhari'de aktardığına göre Ayşe şöyle demiştir:

“ Peygamber benimle 6 (yaşında) bir kızken nişanlandı. Medine'ye gittik ve Beni-el-Haris bin
Hazrec'in evinde kaldık. Sonra hastalandım ve saçlarım döküldü. Daha sonra saçlarım
(yeniden) büyüdü ve annem, Um Ruman, salıncakta kız arkadaşlarımla oynarken yanıma
geldi. Beni çağırdı, yanına gittim, bana ne yapacağını bilmiyordum. Elimden yakaladı ve beni
kapıda bekletti. Soluğum kesilmişti, nefesim yerine geldiğinde, biraz su aldı ve yüzümle
başımı bu su ile ovdu. Daha sonra beni eve aldı. Evde Ensari bir kadın gördüm ve kadın şöyle
dedi, "Hayırlı olsun, Allah selamet versin, iyi şanslar." Daha sonra beni onlara emanet etti ve
onlar beni (evlilik için) hazırladılar. Hiç beklemezken sabah Allah'ın Elçisi bana geldi ve
annem beni ona teslim etti, o esnada 9 yaşında bir kızdım. “

122
Bedr
624 yılında, Müslümanlar, Bedr’de bir Mekke kervanını bastılar ve soydular. Müslümanlar
Küreyş’in ana damarına, yapılan ticarete saldırıyorlardı. Ve böylece, parasızlık sorunlarını
çözüyorlardı. Peygamber, amcası Hamza’yı, Kureyş konvoylarını soymaya yolladı. Arap
yarımadasında, savaşların durduğu kutsal ayda bile soygunlar devam etti. Gelen ganimetler,
başlangıçta, mesçidde, büyük küçük, özgür köle, kadın erkek tüm Müslümanlara eşit
dağıtılıyordu.

Ama devletin de kuvvetlenmesi şarttı. Başlangıçtaki, inananların o ilk yoksulluğu biter gibi
olunca, Bedr savaşından hemen sonra gelen bir ayetle, ganimetin beşte birini devlet aldı. “
Biliniz ki, ganimetinizden beşte biri Allah’a, Resulüne, onun ailesine, yetimlere, yoksullara ve
yolda kalanlara aittir “.

Yapılan düzenleme ile bu beşte birin, beşte ikisi Peygamber ve ailesine, beşte üçü sıkıntıdaki
kişilere dağıtıldı. İlk öncelik, muhtaç kişilerin ihtiyaçları karşılamaya verilmiş olmasına
rağmen, Peygamberin elinde, devletin ilk kuruluş masraflarını karşılayacak bir fon, artık
vardı. Devletin hazinesi ile Peygamberin kişisel serveti arasında bir ayrım yapılmıyordu.

Bedr savaşı, Müslümanların talihini değiştirmiştir. Savaşın en kritik anlarında, Muhammed


askerlerini cesaretlendirmek için şöyle bağırdı: “ Büyük Allah adına söylüyorum ki, bugün
gerilemeyen, döğüşün çilelerine göğüs geren her savaşçı, eğer ölürse doğrudan doğruya
cennete gidecektir ”.

Cennet, cann sözünden gelir. Sık dalları ve yaprakları ile yeri gölgelendiren hurmalık ve bağ
anlamınadır. Genel olarak Müslümanların tasvirlerine bakarak denilebilir ki, cennette evler,
odalar, çadırlar altın ve gümüştendir. Çok güzel kokan, bol meyve ve gölge veren ağaçlar
vardır. Meyveler, onları koparmak isteyenlerin yanına kadar sarkar. Cennet pınarlarla dolu,
her yerde şırıl şırıl berrak suların aktığı bir yerdir. Burada hastalık, ihtiyarlık, sakatlık yoktur.
Her türlü yemek, her çeşit et, güzel kokulu ve lezzetli şerbetler, pak şarap sakinlerinin
hizmetine sunulmuştur. Cennetin kızları yani Huriler, safran, misk, amber ve kâfurudan
yaratılmışlardır. Kemiklerinin iliği yetmiş kat ipekli altından görülecek kadar saydamdırlar.
Cennete giden kişiyi bu kızlardan biri karşılar. Cennetteki kişi, sağlığında yaptığı hayırlarla
orantılı olarak, istediği kadar Huri ile birlikte olur. Huriler, bakiredirler ve her zaman öyle
kalırlar.

Kuran’da (sure 9, 112) cennet konusunda, Allah ile müminler arasındaki ilişki, ticari bir
ilişkiye benzetilir. Cennet müminlerin yeridir, inanmayanlar yani kâfirler ise, öbür dünyada
cehenneme giderler.

Bedr savaşında Ebu Cehl dahil pek çok Mekkeli lider öldü. Müslüman kuvveti kendinden çok
daha kalabalık bir düşmanı yenmişti. Bu savaşta herkes ama en fazla Hamza kahramanlık
gösterdi. Peygamberin kızı Rukiyye hasta olduğu için Peygamberin damadı Osman Müslüman
ordusuna katılmamıştı. Savaştan az sonra peygamberin kızı Rukiyye öldü. Bu sırada
Peygamberimizin en küçük kızları ve o zaman yirmi yaşlarında olan Hz. Fatıma evlilik yaşına
gelmişti. Eshab ona en uygun kişi olarak Ali’yi gördü ve Fatıma’yı istemesi hususunda onu
teşvik etti. Çift yapılan sade bir törenle evlendi.

123
Yahudilerle Anlaşmazlık

Bu sırada, stratejik bir değişiklik de oldu. Başlangıçtan beri ibadetin yönü Kudüs idi.
Kudüs’ün kutsal yön olması, sanki İbrahim peygamberin yolunun izlendiği intibağını
veriyordu. Bu tutum, Medine’de yerleşik Yahudilere de sempatik gelen bir tutumdu. Bu
arada, Ahid’de anlatılmış pek çok hikâye, Kuran’da halka, daha anlaşılır gelecek tarzda tekrar
anlatılıyordu. Ancak, normalde uzlaşmaya doğru gitmesi gereken durum, yön değiştirip,
ortaya ciddi bir ayrılık çıkardı.

Yahudilerin, Muhammed’in peygamberliğine inanmaları düşünülemezdi. Onlar peygamberler


çağının bittiğine inanıyorlardı. Geçmişte, duruma göre değişik Arap kabileleri ile müttefik
olarak, vahada yaşayabilmiş ve kuvvet kazanmışlardı. Şimdi, Müslümanlar kuvvetlendikçe,
yaşamak için ümmetin içine çekildiklerini hissediyorlardı. Düşmanlık baş verdi. Yahudiler,
eski Ahid ile vahiyle gelenler arasındaki farkları çıkarıp, Müslümanlarla alay etmeye
başladılar. Peygamberin cevabı netti, Yahudiler kitaplarını bozmuş ve değiştirmişlerdi.

Ocak 624 tarihinde, artık Medine’deki Yahudilerin düşmanlığının kalıcı olduğu


anlaşıldığında, Peygamber, yeni dinin bağımsızlığını ilan etti. Peygamber, Müslümanlara
Kudüs yerine Mekke’ye dönerek ibadet etmelerini emretti. Müslümanlar, Kıble olarak
Kâbe’ye dönmekle hiçbir kurumlaşmış dinle bağlarının olmadığını, yalnızca Tanrı’ya teslim
olduklarını ilan ediyorlardı. Onlar, tek Tanrı’nın dinini yozlaştıranlara karşı çıkıyor ve
İbrahim'in esas dinine dönüyorlardı. İbrahim peygamber ilk Müslüman’dı.

“ Yahudi veya Hıristiyan olarak doğru yolu bulun, dediler. Ey Muhammed de ki: Doğru yola
yönelmiş olan ve Allah’a eş koşanlardan olmayan İbrahim’in dinine uyarız. Allah’a, bize
gönderilene, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Yakub’a ve torunlarına gönderilene, Musa ve İsa’ya
verilene, Rableri tarafından peygamberlere verilene, onları bir birinden ayırt etmeyerek
inandık. Biz O’na teslim olanlarız “ (Bakara suresi, sure 2, 135–136)

Medine’deki üç büyük Yahudi kabilesinden biri olan Benî Kaynuka kabilesine mensup
Yahudiler ile Müslümanlar arasında kuyumcu dükkanında çıkan bir anlaşmazlık nedeni ile
karşılıklı öldürme olayları oldu. Muhammed bunu Medine Anayasasının bozulması kabul
ederek Beni Kaynuka kabilesine saldırdı. Kent dışındaki mustahkem mevkileri kuşatma altına
alındı. 14 – 15 gün kuşatmadan sonra Beni Kaynuka teslim oldu. Muhammed Beni Kaynuka
erkeklerinin öldürülmesini istiyordu. Başta Abdullah ibn Ubayy olmak üzere bir kısım
Müslümanlar buna karşı çıktılar, Beni Kaynuka kabilesi de Medineyi peşinden de Arap yarım
adasını terke zorlandı. Beni Kaynuka kabilesinin malları Müslümanlar arasında paylaştırıldı.
Müslümanlarla Yahudi Beni Nadr kabilesi arasındaki güven ortamı da yok olmuştu.
Müslümanlara göre Beni Nadr, Muhammed’i bir punduna getirip öldürmek istiyordu. Bu
durumda Beni Nadr kabilesi mallarını alarak Medine’den ayrılma kararı verdi. Kabilenin bir
kısmı Suriye’ye gitti. Bir kısmı da Hayber topraklarına, oradaki Yahudilerin yanına yerleşti.

124
Uhud ve Hendek Savaşları

Mekke, Bedr savaşının öcünü bir yıl sonra, Uhud’da Müslümanları yenerek aldı. Mekke üç
bin kişilik bir ordu ile Medine'ye doğru yola çıktı. Mekke ordusunda, Hamza’yı öldürmekle
görevlendirilen Habeşistanlı köle Vahşi de bulunuyordu

Bu sırada peygamberin kızı Fatıma Hasan adında bir erkek çocuğu doğurmuştu. Uhud
savaşını çok büyük kayıp veren Müslümanlar kaybetti. Savaşta Vahşi, Peygamberin amcası
Hamza’yı öldürmüş, ceseti yarıp içinden karaciğerini çıkarmıştı. Mekke ileri gelenlerinden
Ebu Süfyan’ın karısı Hind de Hamza’nın çiğerini ısırarak, ondan bir lokma yedi.

Savaşı Mekke kazanmış, ama Müslümanlar yok olmamışlardı.

Uhud savaşından sonra cesaretlenen Mekke, Medine’yi kuşattı. Medine kendini savunabilmek
için kentin çevresine hendek açtığından, bu savaşa hendek savaşı denir (M.S. 627). Bu
savaştan önce, Kureyş ordusu Medine’ye yaklaşırken, Selman-ı Farisi’nin önerisi ile
Müslümanlar çevrelerine handek yapmaya girişmişlerdi. Medine anayasası gereği, hendek
kazılırken Beni Kurayza Yahudileri Müslümanlara yardım etmişti. Ancak daha sonra Beni
Kurayza, Kureyşlilerin savaşı kazanacağını sanarak, Müslümanlara yardımı durdurdu. Bu
karşı saflara katılmak olarak yorumlandı.

Kureyşliler hendeği geçemediler. Muhammed peygamberin, politik oyunları sonucu, Mekke


cephesinde çatlaklar oldu. Mekkeliler Medine kuşatmasını kaldırmak zorunda kaldılar.

Savaş sırasında döneklik yapan Beni Kurayza Yahudi kabilesi üzerine Müslümanlar kuvvet
yolladı. Yahudilerin kaleleri kuşatıldı. Teslim olduktan sonra, peygamber tüm Beni Kurayza
erkeklerinin kafalarının vurulmasını emretti. Öyle yapıldı. Beni Kurayza’nın malları ve esirler
Müslümanlar arasında paylaştırıldı.

125
Hayber ve sonrası

Haybar

627 yılına gelindiğinde, Yahudilerin hâkim oldukları Hayber vahasında zengin hurma
plantasyonu vardı ve Müslümanların da bu hurmalara ekonomik gereksinmesi vardı. Kanlı
savaşlar sonucu, Müslümanlar Hayber vahasına hâkim oldular. Bundan sonra Müslümanların
geçim sorunu da bitmişti. Peygamber Hayber vadisine hâkim olunca, Yahudilerin arazilerini
ganimet olarak dağıtmadı. Yahudilerin bu arazileri ekip biçmesine müsaade etti. Ama ürünün
yarısını aldı. Müslümanlara paylaştırdığı, bu gelirlerdi. Bu gelir türüne “ fay “ dendi. Bundan
sonra, Hayber adı İslam toplumunda “ fay “ adıyla anılmaya başlandı.

Artık devletin fonu gittikçe zenginleşmekteydi. Ganimet savaşlarında veya baskınlarında, ele
ne geçerse alınıyordu. Erkek, kadın, çocuk esirler, silahlar, hayvanlar yani, baskın yapılan yer
veya kervandaki her şey alınıyordu. Esirler fidye karşılığında kabilelerine geri satılıyorlardı.
Küreyş esirlerinden dört bin dirheme (bir dirhem 2,97 gr gümüştür) iade edilenler bile vardı.

Mekke ile yapılan Bedr ve Uhud savaşından sonra, Peygamber çabalarını Mekke dışında
yoğunlaştırdı. Bazı kabile veya aileleri Müslümanlığa kazandırabilmek için çeşitli evlilikler
yaptı. Bu dönemde gelen vahiyler, toplumu istim üzerinde tutucu vahiylerdir. Ebedi mutluluk
bu sıralarda anlatılır. Hiçbir suçlama karşılıksız kalmaz. Topluma sürekli cesaret verilir.

Bu dönemde, Müslüman dini neredeyse tamamlanmak üzereydi. Bütün eski inançların üzerine
çıkmıştı. Kendini, kendinden önceki tek Tanrılı dinlere bağlamıştı. İbrahim peygamberi
Kâbe’nin kurucusu yaparak, hem Arapları birleştiriyor, hem birleşmenin somut göstergesi
olarak Kâbe’yi işaretliyor ve hem de eski Bedevi inançlarını kendi bütünlüğüne katıyordu.

126
Artık, Müslümanların yaptıkları silahlı eylemlere, gün geçtikçe daha fazla Bedevi katılıyordu.
Bedevileri, eylemlere katılmaya iten neden, hem cennete gidecek olmak ülküsü ve hem de
yağmalardan elde edilen ganimetin çekiciliğiydi. Mükâfat bu ve öbür dünyada, her durumda
vardı. Peygamber ise şiddet, cezalandırma, çıkar sağlama gibi çeşitli yöntemleri büyük bir
ustalıkla kullanarak, Bedevileri kendine çekiyordu. Peygamberin diplomasisi başarılı oluyor,
ama buna rağmen Mekke ve Yahudi kabilelerinden saflarına yeni katılımlar olmuyordu.

Peygamber, politikanın her unsurunu kullanıyordu. Lihyan oğulları kabilesinin şeyhi, bir fedai
yollanarak öldürüldü. Müştalik oğulları aşireti basılarak 2000 deve ve 200 kadın gasp edildi.
Müştalik oğulları şeyhinin kızı da esirler arasında idi ve bir Müslüman savaşcının payına
düşmüştü. Muhammed, kızı para vererek satın aldı ve evlendi. Böylece Müştalik oğulları
kabilesi, Müslümanlığı kabul etti. Mekkelilerle iş birliği yapan Gatafan ve Fezara
kabilelerine, işbirliğinden vaz geçmeleri karşılığı olarak, hurma ürününün üçte biri önerildi.
Zengin Taif kenti ve müttefik kabileleri yenilgiye uğratılarak, malları ve kadınları alındı. Bu
kabileler, kadınlarını geri alabilmek için Müslüman oldular.

Başkaldıran kabileleri iteate almakla ilgili bir seferden dönerken Peygamberin en sevdiği eşi
olan ve Ebu Bekir’in kızı Ayşe, kaybettiği gerdanlığı bulmak için ordudan geride kaldı.
Yanında Sahvan b. Muttal vardı. Ertesi gün Ayşe veSahvan b. Muttal orduya yetiştiklerinde,
haklarında dedikodu çıkıp, Ayşe gayri meşru ilişki ile suçlandı. Ayşe bunu redetti ve inen bir
vahiy Ayşe’yi akladı.

Bu inen ayetlerin gereği olarak Hasan b. Sabit ve Mistah b. Esase iftira cezası olarak seksener
değnek vurulmak suretiyle cezalandırıldılar. Bu iftirayı esas yayan iftira cezası gereği İbni
Selül de cezaya tabi oldu ve ilelebet şahitlik yapması yasaklandı.

Yine bu dönemde, Peygamber Doğu Roma, Sasani ve Habeşistan krallarına mektup


yollayarak, onları hak dinine davet etti. Ancak, krallardan ret cevabı aldı. Arap yarımadası
içinde çeşitli, kabileleri hizaya getirici seferler düzenlendi. Bu seferleri, peygamberin yakın
arkadaşları yönettiler.

Beni Nadr itaate alınıyor

127
Constantinopolis alınamaz

626 yılına gelindiğinde, Kafkasya'daki Doğu Roma ordusu, Sasanilere kesin bir darbe
indirecek konuma gelmişti. Lazika, Gürcistan ve Ermenistan artık tam olarak Roma
hâkimiyetindeydi. Ama bu sırada Doğu Roma'nın kendi başkenti tehdit altındaydı. Bir tarafta
Slav, Kurtigur ve Bulgarların desteklediği Avar hakanı, diğer yanda Kadıköy’e kadar gelmiş
olan Sasani ordusu, hep birlikte Constantinopolis'i sıkıştırıyordu.

Avar - Sasani anlaşmasına göre, Avarlar ve müttefikleri Constantinopolis surlarına kadar


geleceklerdi. Sasani ordusu da Kadıköy’e varacak ve oradan karşıya, Slav kayıkları ile
geçilerek, iki ordu birleşecekti. Sasani ordusu Haziran ayında Kadıköy’e geldi. Avarlar ise
ancak 27 Temmus ta Constantinopolis surlarına varabildiler.

Kenti koruyacak asker yoktu, ama kentin surları ve Marmara’da Doğu Roma donanması
vardı. İmparator Kafkasya'da olduğundan, yönetimi Patrik Sergio üstlenmişti. Başkent halkı
canını dişine takarak, Patrik Sergio yönetiminde direnmeye başladı. Boğazların Doğu Roma
donanmasının denetiminde olması, kentin müdafaasına büyük katkıda bulundu. Sasanilerin
deniz gücünden yoksun olmaları, Doğu Roma donanmasını Boğazın tek hâkimi haline
getirmişti. Slav kayıkları bir işe yaramadı. Avarlar, bir kaç defa, hafif gemilerini (veya büyük
kayıklarını), karadan Halice indirdiler. Ama Roma donanması bunları, her seferinde imha etti.
Avar ve müttefiklerinin kara harekâtı da surların önünde eridi. Yine salgın hastalıklar başladı.
Önce Avarlar, sonra Sasaniler elleri boş geri döndüler. Constantinopolis, halkının
kahramanlığı sonucu, işgal edilmekten kurtulmuştu.

626 seferindeki başarısızlık, Avar Kağanının prestijini sarstı. Bu tip başarısızlıkların, kut
yokluğuna yorumlandığı ve Göktanrı’nın elini o şeften çektiğine inanıldığı unutulmamalıdır.
Doğu Roma'nın da etkisi ile Sırplar ve Hırvatlar birleşerek, Avarları yenip, bağımsızlıklarını
kazandılar. Elbe'deki Sırplar ve Galiçya'daki Hırvatlar, yer değiştirerek, bugünkü yerlerine
geldiler. Sırp ve Hırvat başarısı diğer toplumları da cesaretlendirdi. Daha önce anlatılanlardan
hatırlanacağı üzere, Avarlar tarafından Makedonya’dan Macaristan'a götürülen Bulgarlar, 60
yıl orada kaldıktan sonra, geri dönerek Selanik çevresine yerleştiler.

Bu sırada kuzeydoğu Karadeniz’de bulunan Bulgarlar üzerinden hem Avar ve hem de Türük
(Göktürk) baskısı kalkmıştı. Bulgarların bir kısmı, Slavlarla birlikte hareket ederek, bugünkü
Bulgaristan topraklarına geldiler ve orada siyasi birlik kurdular.

128
Balkanlardaki Avar hâkimiyeti, Balkanların Türkleşmesi sonucunu getirmemiştir. Avarlar
sayesinde, Balkanlar Slavlaşmıştır.

627 yılında, Dicle kıyısında, Musul cıvarında (eski Ninova harabeleri yakınında), Doğu Roma
ordusu, Sasani ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu yenilginin sonucu olarak Sasani
hükümdarı 2. Hüsrev tahtan indirilerek öldürüldü (628). Yeni Sasani hükümdarı barış yapmak
zorunda kaldı. Barış koşullarına göre Suriye, Filistin, Mısır Doğu Roma'ya geri veriliyordu.
Kutsal Haç da İmparatora geri verildi.

Heraklios, bu başarılardan sonra Constantinopolis'e büyük bir törenle döndü. İmparatorun


karşılanışı ve yapılan geçit alayı çok görkemli olmuştu. Heraklios 630 yılında Kudüs'e
giderek kutsal Haç'ı yerine koydu.

Sasaniler Boğazda ve Ege’nin Anadolu kıyılarında at koştururken, Arap tehlikesi büyüyordu


ve Sasanilerin bundan haberi yoktu.

Sasanilerde II. Hüsrev ölmüş yerine oğlu Kavat tahta çıkarak, Doğu Roma imparatorluğu ile
barış yapmıştı. 628 yılında II. Hüsrev ölünce, Sasani ailesi içinde ciddi ve yıpratıcı bir taht
kavgası başladı. 628 yılında 1 yıl içinde taht 4 defa el değiştirdi ve 4 ayrı kişi başa geçti.

Doğu Roma imparatoru Heraklios, muzaffer bir hükümdardı. Batı Türük (Göktürk) devleti
ise, Yabgu Kağan yönetiminde, Kafkasya’nın fethine devam etmekteydi. Yabgu Kağan
Tiflis’i zapt etti. Oğlu Şad'ı Gürcistan'ın ve İran'ın fethi ile görevlendirdi. Ermenistan, Batı
Türüklerinin hâkimiyetine girmişti. Ermenistan gibi yeni ele geçirilen yerlerde, çeşitli iş
kollarının denetimi için müfettişler atandı. Altın yıkamada, gümüş ve demirin çıkarılmasında
ve balın temizlenmesinde uzman zanaatkârlar yollandı. Sasanilerin yaptığı nüfus sayımına
dayanılarak, herkese bir drahmi vergi kondu. Kur ve Aras gibi büyük nehirlerde yapılan
balıkçılıktan vergi alınmaya başlandı. Ticaret ve bazı mallar vergilendirildi.

628 yılında, Batı Türklerini oluşturan boylardan 10 boy, bir sebeple, kendi aralarında birbirine
düşman iki guruba ayrıldı. Bu guruplardan biri kendine To-lu, diğeri Nu-şi-pi dedi.

129
Türüklerde kargaşa ve dağılma

Yine 627 yılında, Çin kendini toparlamış, müdafaadan hucuma geçmiştir. Doğu Türüklerde
(Göktürklerde), Kie-li Kağanın küçük kardeşi Şö-ol, Töles kabilelerini yönetmekteydi. Şö-ol,
ufak yaştan beri cesareti ve bilgeliyle ün kazanmıştı. Kendi yönetimindeki kabilelerden vergi
almazdı. Onların bolluk içinde olması bana yeter derdi. Abisi Kağanın Çin içlerine yaptığı
seferlere de muhalefet ediyordu. Abisi hem yönetimindeki kabilelerden yüksek oranda vergi
alıyor ve hem de Çin'e getirisi olmayan, başarısız akınlar yapıyordu. Doğu Türüklerde boylar
arasında genel bir hoşnutsuzluk hüküm sürüyordu. Durumu değerlendiren ve oluşturan Çin,
Uygur ve Sir Tarduş boylarını ayaklandırmayı başardı. Savaşı, başkaldıran boylar kazanıp,
pek çok Türk Buduna ait oymağı esir aldılar. Bağımsızlaşan Uygur ve Tarduşlar, Çin
himayesine girdiler. Bir ara Kie-li Kağan, Tarduşlara karşı zafer kazandı ama artık kendi
oymakları da onu dinlemiyorlardı. Uygurlar, Oğuzlar gibi, Töles boylarındandı. Çin'e göre,
Uygurlar dokuz oymaktan meydana gelirler. Uygur Kağanının içinden çıktığı egemen boyun
adı " Yaglakar " (Yağlakar) dır. Uygur adlı bir oymak yoktur. Her oymağın kendine ait bir adı
vardır. Uygur, dokuz oymağa birden verilen genel bir addır. Uygur, Oğuz, Onok vs gibi adlar,
boyların birliğini gösteren genel adlardır. Yani bunlar bir boy adı değil, boy toplulukları için
kullanılan genelleştirmelerdir. Uygur şefleri, zaman içinde " İlteber " veya " Yabgu "
unvanlarını almışlardır.

Çinliler Uygurları “ kısa boylu, gururlu ve acımasız, mükemmel binici ve okçu, bütün diğer
bozkır boylarından daha yırtıcı” olarak tanımlarlar.

629 yılında, oğlu Kie-li Kağana karşı isyan etti. Kendine bağlı boylarla, Çin'e sığındı. İyice
zayıflayan Kie-li Kağan da Çin himayesini istedi, ama Çin bu isteğini ret etti. Sonunda, Çin,
Uygur, Tarduş ve ayaklanmış Türk boylarının ortak askeri harekâtı ile Kie-li Kağan mağlup
edilip, esir alındı (630).

Esir düşen Kie-li Kağan, Çin sarayının bahçesine kurduğu çadırında yaşadı. Ölünce, Türk
gelenekleri uyarınca naşı yakıldı ve külleri mezara kondu. Çin İmparatoru onu Türklerin "
Gök Kağanı " ilan etti.

Bundan sonra, Doğudaki Türk Budun dağılıp, parçalandı. Çin, onları, guruplar halinde, Sarı
nehrin dirseğindeki bölgelerde, Çin valilerinin nezaretinde, yerleşmeye zorladı. Bir milyondan
fazla Türk böylece zorunlu olarak iskân edildi. Türkler de To-ba'larda olduğu gibi
Çinlileştirileceklerdi. Türk beyleri, Çin generalleri oldular, Türk asilleri Çin sarayına alındılar.

130
Başlayan, bu elli yıllık zaman Çinlileşme süreciydi. Bu süreç, daha sonra Orhun anıtlarında
acı acı anlatılacaktır.

Daha sonra, Bilge Tonyukuk, bu duruma düşülmesinden Türk kara Budunu sorumlu tutar.
Kağanlarını yalnız bıraktılar der. Kül-tegin ve Bilge Kağanlar ise, beyleri, kötü Kağanları ve
onların yardımcılarını yani yönetimi sorumlu tutarlar.

Batı Türükleri, T'ong Yabgu döneminde (618 – 628), Çin ve Bizans ile iyi komşuluk
ilişkilerini sürdürmüşlerdir. Sasaniler de artık korkulacak bir düşman değildir. Ama kuvvetli
bir olasılıkla vergi nedeniyle, konfederasyona bağlı boylar huzursuzdu. T'ong Yabguya karşı
Karluk boyları ayaklandı. Bu kargaşa içinde, amcası T'ong Yabguyu öldürdü. Böylece, Batı
Göktürklerin en parlak dönemlerinden biri biterek, ülke anarşi içine düştü.

Kuvvetli bir siyasi birliğin, kağan ölünce, böyle birdenbire anarşi içine düşmesi kimseyi
şaşırtmamalıdır. Birdenbire darmadağın olan bu siyasi birlik, Batı Türük (Göktürk) devleti,
bilindiği gibi göçebe boyların konfederatif bir örgütlenmesi idi. Daha önce, defalarca
anlatıldığı gibi, bu konfederasyon birbirine çok gevşek bağlarla bağlı bulunuyordu. Kuvvetli
ve ganimeti adil dağıtan bir liderin yönetiminde çok güçlü görülen birlik, liderin ölmesi gibi
bir nedenle anında darmadağın olabilirdi. Her göçebe aile alır başını, çeker giderdi. O zaman
ortada ne ordu, ne devlet, ne organizasyon kalırdı.

T’ong Yabgunun ölümünden sonra, Batı Türük topraklarının içine düştüğü anarşi
anlatılabilinir gibi değildir. Birbiri ile dövüşen boylar; aynı anda birkaç kişinin birden kendini
Yabgu veya Kağan ilan etmesi; Çin'in işlere karışması; Bölünmeler; birçok Yabgu, Kağan
gibi önemli kişilerin öldürülmesi; Yani lafın kısası kargaşa. Bir ara daha önce adından söz
ettiğimiz Doğu Türük ufak Kağanlarından Aşina soyundan Şö-ol, Batıya saldırıp, ülkenin
yarısını eline geçirdi. Ama Tarduşlarla yaptığı savaşlarda yenilince Çin'e sığındı. Aşina
soyundan Şö-ol, daha sonra Çin'in en önemli generallerinden biri olacaktır. Şö-ol, önce, " Sol
Atlı Muhafızlar Birinci Generali " oldu. Saraydan bir prenses ile evlenip " İmparator Damadı
Askeri Komutan " unvanını aldı. İlerde anlatılacağı gibi, Şö-ol’ün Çin imparatorluğu içindeki
yükselişi devam edecektir.

Batı Türüklerdeki bu büyük kargaşa sırasında, Hazar siyasi birliği bağımsızlığını kazandı.
Böylece, ilerde anlatılacak olan Hazer devleti ortaya çıktı.

Batı Türkleri arasındaki kargaşalar sırasında, bir kısım Çu-yü Türk boyları, Aşinalardan Mı-şi
ile birlikte Çin'e gittiler. Mi-şi, ilerde, Batı Türk tarihinde, Çinli bir general ve memur olarak,
önemli rol oynayacaktır. Bir kısım Çu-yü Türk boyları da, ilerde yine adından çok söz
edilecek olan Aşina Ho-lu Yabgu ile kaldılar. Bunlar, Bar gölü çevresinde bulunuyorlardı.
Burada çöl vardı. Bunlara " kumlu çöl insanları " anlamına gelen Şato adı verildi. Şato adını
alanlar tüm Çu-yü'ler değildi, sadece çölde bulunan boylardan oluşan bir guruptu.

131
Veda

Veda haccı

Mekke ile Müslümanlar arasında yapılmakta olan sıcak temaslar bir sonuç vermiyordu.
Müslümanlar gittikçe çoğalıyor, din oturuyor, devlet yerleşiyordu. Mekkeli tacirler için en
önemli olan rahatça ticaretlerine ve para kazanmaya devam edebilmeleriydi. Kureyş, artık,
kurulmakta olan devletin getireceği ekonomik faydaları anlıyordu. Mekkeliler, Müslüman
olmanın kendileri için faydalı olduğunu görmeye başlamışlardı.

Durumu değerlendiren Muhammed, takdik bir eyleme geçti. M.S. 628 yılında, müminlerinin
başında, Mekke’ye Hac için yürümeye başladı. Mekke süvarileri, kafilenin yolunu kesmek
için mevzilendiler. Görüşmeleri yapmaya, tam yetki ile Emevi ailesinden gelen, geleceğin
Halifesi, Osman yollandı. Sonuçta on yıl silah bırakılması ve Müslümanların gelecek yıl
Mekke’de hac yapabilmesi ve bunun için üç gün orada kalabilmeleri kararlaştırıldı.
Müslümanlar kendilerine sığınmış olan Mekkelileri iade edeceklerdi. Müslümanlar eşkıyalık,
çapul yapmayacaklardı.

Mekke’nin güçlü aristokrasisi, Muhammed ile bir anlaşma yapmıştı. Yani Muhammed
legalitesi ve otoritesi kabul edilmişti. M.S. 629 yılında Müslümanlar Mekke’ye gidip, Hac

132
yaptılar. Peygamberin saygınlığı tüm yarımadaya yayılmıştı. Bu sırada, durumunu iyice
kuvvetlendirmek isteyen Muhammed, Mekke aristokrasisinin en önemli isimlerinden Ebu
Süfyan’ın kızı ile evlendi.

Peygamberin, meşhur ilk karısı Hatice’nin ölümünden sonra pek çok karısı olmuştur.
Peygamber politik nedenlerle, ilişkileri kuvvetlendirmek için, bazıları bakıma muhtaç
oldukları için pek çok kadın almıştır. Bu kadınların içinde en meşhuru Ebu Bekir’in kızı olan
Ayşe’dir. Peygamber’in amcaoğlu Ali ile evlendirilen kızı Fatma, ilk karısı Hatice’den olma
çocuğudur.

Muhammed Peygamberin Fatma’dan başka kızları da vardı. Daha önce görüldüğü gibi
kızlarından Rukiye ilerde halife olacak olan Emevilerden Osman’la evlenmişti. Yani Ali ve
Osman’ın her ikisi de Peygamberin damatlarıydı. Ayrıca Muhammed, Ömer’in kız kardeşi
Hafsa ile evlenerek, onunla da akrabalık ilişkisi kurmuştu. Daha ileride görüleceği gibi Hafsa
ilk Kuran’ı muhafaza etmiş olan kişidir.

Peygamberin amcasının oğlu ve damadı olan Ali’nin de Fatma’dan başka karıları olmuştur.
Bu hanımlarından da çocukları vardır.

Kabe'nin içi

Hacdan bir yıl sonra, kabileler arasındaki bir anlaşmazlık bahane edilerek Mekke üzerine
yüründü. Mekke savaşmadan ele geçirildi. Kâbe’ye girilip, tüm idoller parçalandı. Kâbe kıble
olmuştu, Müslümanların Kâbe’yi ziyareti yükümlülük haline gelmişti. Küreyş’in ticareti
açısından, durum belki eskisinden de iyiydi.

Ticaretin belirlediği ortamda doğan İslam, ticarete iyi bir gözle bakıyordu. Ticaret “ Allah’ın
bir bağışıydı “ ve Hac sırasında bile yapılabilinirdi. Fiyatların arz ve talep mekanizması ile
oluşması, Allah’ın iradesine uygundu. Besin maddeleri üzerinde karaborsa yapılması ise
kınanmıştı.

133
Kabe'nin kesidi

Mekke Müslümanların eline geçince, bütün Mekkeliler, İslam’ın baş düşmanlığını yapmış
olan Umayya (Emevi) ailesi dâhil Müslüman oldular. Bu Müslüman olanların pek çoğu
istemeden, mecburiyetten Müslüman olmuştu. Bunu herkes biliyordu ama bizzat Peygamberin
kendisi Ebu Süfyan’ın kızı ile evlenerek eski düşmanlıkların bittiğini ve yaraların
kaşınmaması gerektiğini göstermişti. Emeviler Mekke’yi yönetmeye alışmışlardı. Zengin,
güçlü, örgütlü ve devlet işlerinde tecrübeli idiler. Mekke’nin düşmesi ve Müslümanların bu
kadar kuvvetlenmesinin peşinden Medine artık Arap yarımadasının başkenti gibi
davranıyordu. Emevi ailesinin ileri gelenleri de Medine’ye, gücün merkezine gittiler.

M.S. 631 yılında Arap yarım adasında Muhammed’e baş kaldırılar oldu. Başkaldıran
kabilelerin üzerine yürünüp, Huneyn geçidinde zafer kazanıldı. Çeşitli yerlerden
peygamberlik iddiaları yapılıyordu. Hepsi bertaraf edildi. Arap yarımadasında yaşayanlar
isteyerek veya zorla İslam dinine giriyorlardı. Böylece siyasi yönden de İslam’a boyun eğmiş
oluyorlardı.

M.S. 631 yılında Doğu Roma İmparatoru’nun Arabistan üzerine sefer yapacağı haberi
alınınca, Muhammed 30 bin kişilik bir ordu ile onu karşılamaya çıktı. Tebük denen yere
gelindiğinde haberin asılsız olduğu anlaşıldı. Tebük seferi sırasında bölgedeki pek çok Arap
kabilesi İslamiyet’i kabul etti. Onun için bu başarılı bir seferdi.

Tebük savaşına giderken Peygamber Ali’yi Medine’de yerine halife bırakmıştı. Bu sırada
kendi ile Ali arasındaki ilişkiyi, Musa ile Harun arasındaki ilişkiye ve yakınlığa benzetmiştir.

134
Muhammed peygamber 632 yılında Mekke’ye Veda haccı denilen ziyareti yaptı. Orada
insanın hak ve ödevlerini belirten “ Veda Hutbesini “ okudu. Aynı gün gelen vahiy,
Muhammed’in vahiy alma sürecinin sona erdiğini bildirdi. Maide suresi,3.

Hac

Veda haccı ile birlikte, Arapların asırlardır devam eden hac ritüelleri İslamlaştırılmış
oluyordu. Böylece, Araplar için çok önemli olan hacılık, dinin beşinci şartı oldu. Bütün
Müslümanlar eğer, koşulları müsait ise, hayatları boyunca en az bir kere hacı olmak
zorundadırlar. Hacın yorumunda ağırlık İbrahim peygamberin, Hacer’in ve İsmail
peygamberin hatırlatılması doğrultusundadır. Hac faraziyesine katılanlar, her türlü ırk ve sınıf
farklarının ortadan kalktığı, günlük yaşamın bencilliklerinden uzaklaşıp, amacı ve odağı aynı
olan bir topluma ait olduklarını kuvvetle hissederler. Bu duygu İranlı filozof Ali Şeriati
tarafından şöyle anlatılır:

“ Çevresinde dönüp, Kâbe’ye yaklaştıkça, kendinizi koca bir ırmağa katılan küçük bir akıntı
olarak hissedersiniz. Bir dalga tarafından taşınarak, toprakla temasınızı kaybedersiniz.
Aniden, yüzüyorsunuzdur, bir sel üzerinde taşınıyorsunuzdur. Merkeze yaklaştıkça,
kalabalığın baskısı sizi o kadar sıkıştırır ki size yeni bir yaşam verir. Şimdi Halkın bir
parçasısınızdır; şimdi canlı ve ezeli bir İnsansınızdır... Allah’ın çevresinde dönerken, çok
geçmeden, kendinizi unutursunuz... Yavaş, yavaş eriyen ve yok olan bir parçacığa
dönüşürsünüz. “

Hacdan sonra Medine’ye dönen Muhammed, birkaç ay içinde hastalanarak öldü (8 Haziran
632). Medine’ye gömüldü. Peygamber, kendinin bütün zaafları ile bir insan olarak
algılanması için elinden geleni yapmıştı. O keramet sahibi biri değildi, hata yapmayacak biri
de değildi. Her fani gibi, zayıf anına rastlar ve hata yapabilirdi. Peygamber, insanların kendini
sadece bir rehber olarak görmesini istemişti. Ama bütün çabalarına rağmen, peygamber
öldükten sonra, inananlarca bir model olarak algılanması kaçınılmazdı ve öyle de oldu.

135
Muhammed, Araplar için yeni bir siyasal düzlem oluşturmuştu. Bu süreçte, ortaya dini
edebiyatın en parlak örneklerinden biri, bir klasik çıkmıştı. Söz konusu olan, Tanrı’nın Arapça
olan buyruklarıydı.

İslam öğretisi, çeşitli dinlerin ve toplum inanışlarının seçici bir özümsenmesi gibidir.
Kendinden önceki tek Tanrılı dinlerden de aldığı pek çok öğe vardır. Ancak, Müslümanlığı
Museviliğe, Hıristiyanlık ve diğer dinlerden çok daha yakın görmek mümkündür.

İslam’ın temel ilkesi tek Tanrı’ya, Allah’a inanmaktır. Allah buyruklarını peygamber yoluyla
ve Arapça yollamıştır. Gelen vahiyler Kuran’ı oluşturur. Kuran, İslam dininin temeli ve kutsal
kitabıdır. Tanrının sözü olduğu için de ebedi bir eserdir. Başlangıçta, İslam dini bir Arap
diniydi. Ve hatta sadece kentli Araplar için vaz edilmiş bir dindi. Göçebe Bedevi kabileleri
bile hesaba katılmamıştı. İslam dininin evrensel bir nitelik alıp, uluslararası bir din haline
gelmesi, çok sonraları olacaktır. Sırası geldiğinde bundan bahsedilecektir. İslam dini Araplar
için oluşmuş bir din olduğundan, Araplar için bağlayıcı bir dindi. Eski çok tanrılı dinlerini
sürdürmekte olan Araplar için alternatif yoktu. Ya öldürülürler veya İslam dinini kabul
ederlerdi. Hâlbuki Yahudi ve Hıristiyanlara böyle davranılmıyordu. Onlar kitap sahibi
olduklarından, İslam himayesine girerek dinlerini koruyabiliyorlardı.

136
Peygamberin ölümü ve gömülmesi

8 Haziran 632 yılında, Muhammed, 63 yaşında Medine’de öldü. Öldüğünde, etrafında


bulunanların önemli bir kısmı Halife seçimi ile meşgul olunca cenazenin defnine katılım
olmadı. Cenaze, Peygamberin ailesinin dışında sahabeden 17 kişinin hazır bulunduğu cemaat
tarafından Hz. Ali’nin İmamlığı ile kaldırıldı. Bu durum İslam içinde büyük bir tartışmaya
sebep oldu ve ileriki zamanda Sünni / Şia ayrışmasının en önemli sebeplerinden biri haline
geldi.

Muhammed’in öleceğine ve öldüğüne inanmak istemeyen Ömer’in bilerek veya bilmeden


yaptığı iki önemli durum vardır. Bunlardan biri olarak Muhammed’in vasiyetinin yazılmasını
engellendiği iddia edilir. Hakikaten peygamberin vasiyet bırakmadan ölmüş olması çok garip
bir durumdur. Yazılmasını ise “ Kuran bize yeter “ diyen Ömer engellemiştir. Diğeri ise
Ömer’in peygamberin ölümünün halktan gizlenmesini istemiş ve sağlamış olmasıdır. Ömer,
Muhammed öldü diyenleri ölümle tehdit etmiştir.

A. Gölpınarlı Hz. Ayşe’nin şöyle bir anlatımını naklediyor: “Ömer ve Mugıyra b. Şa’be, izin
alarak Resulullah’ın hücresine girdiler; yüzlerine örtülmüş olan bezi kaldırdılar. Ömer
bağırarak “ Ah “ dedi, “ Resulullah nede şiddetli bir baygınlığa düşmüş “; sonra çıkıp yola
düştüler. Mugıyra, hücre-i saadetten çıkarken Ömer’e, Andolsun Allah’a ki dedi, Resulullah
dünyadan gitmiştir. Ömer, yalan söyledin dedi; Resulullah asla ölmedi. Fakat sen fitneci
adamsın; onun için böyle söylüyorsun…” Hatta bu sözü de yeterli bulmadı; Resulullah vefat
etti diyeni ölümle tehdide başladı ve “ Musa nasıl kırk gün kavminden gizlendiyse, nasıl bu
müddet içinde ona öldü dendiyse, Resulullah da onun gibi Rabbinin katına gitti, Andolsun ki
gene dönecek; bu şüpheye düşenlerin, öldü diyenlerin ellerini, ayaklarını kesecek “ demeye
başladı.

Muhammed’in toprağa verilmesi Ali, amcası Abbas ve birkaç yakını tarafından büyük bir
gizlilik içinde gece yapılmıştır. Bu defin işleminden, aynı avludaki başka bir odada bulunan
Ebu Bekir’in kızı olan, Muhammed’in genç ve en sevgili eşi Ayşe’nin bile haberi olmamıştır
“Peygamber Pazartesi günü vefat etmişti. Çarşamba gecesi sabaha karşı defnedildi. Zevceleri
(Ayşe), biz, kazma seslerini duyup Resul’ün defnedilmekte olduğunu anladık der.”

Mekke’de hava öyle sıcaktır ki, bir ölünün bekletilmesi, hele Ömer’in dediği gibi kırk gün bile
bekleyebileceğinin dillendirilmesi, korkunç bir şeydir. Maxime Rodinson, olayı şöyle anlatır:
“ Ve o gece, alabildiğine anormal ve hiç beklenmedik bir iş yaptılar. Bu büyük ölünün şanına
layık bir törenle Baki mezarlığına, oğlu İbrahim’in, kızı Rukiye’nin ve sayısız yoldaşlarının

137
yanına gömülmesi gerekirdi. Çok daha önemsiz nice kimseler parlak törenlerle gömülmüştü
oraya. Ama öyle anlaşılıyor ki Ali, Abbas ve dostları, cenaze alayını yönetecek olan Ebu
Bekir’in, peygamberin tartışmasız halefi olarak kabul edileceği bir törene meydan vermek
istemiyorlardı.

Daha sonra Muhammed peygamberin gömüldüğü odaya, Ayşe’den izin alınarak ilk iki
halifenin, Ebu Bekir ile Ömer’in cenazeleri de defnedildi. Konunun iyice anlaşılması için şu
ayrıntıyı da aktaralım: Muhammed’in torunu, Hasan İbn Ali hastalandığında dedesini yanına
gömülmek istediğini söyler (vasiyet eder), ancak cenazeyi buraya gömmek için yürüyüşe
geçen halk durdurulur, bu gerçekleşirse iç savaş çıkacağı tehdidi savrulur, kargaşa çıkar, sonra
Muhammed’in torunu dedesinin yanına değil de Baki mezarlığına defnedilir. Ev sahibesi,
Ayşe’nin bu konuyla ilgili tavrı rivayetlere göre muhteliftir: Konuyu Nabia Abbott, Ayşe adlı
kitabında şöyle anlatıyor: “ Peygamber, Ayşe’nin dairesinde gömülü olduğundan, Hasan’ın
isteğinin yerine getirilmesi için Ayşe’nin razılığı gerekmekteydi. Hasan’ın kardeşi Hüseyin’in
bu izni aldığı söylenir…” ancak yazar o anki atmosferi anlattıktan sonra anlatımına şöyle
devam eder: “ Aslında Ayşe’nin böyle bir defin için gerçekten izin verip vermediğini tespit
etmek oldukça zordur. Bu öykünün başka bir anlatımında… Ayşe, gri bir katırın üstünde
protesto edilen cenazeyi karşılamaya çıktı: “ Burası benim evim, kimseye (gömülmesi için)
içeri girmesi için izin vermiyorum “ diyerek Hasanın vasiyetinin gerçekleşmesini engelledi.

Çok sonraları, çok mutsuz bir ruh hali içine, son günlerini yaşayan Ayşe kendisinin
Muhammed’in yanına gömülmesini açıkça yasaklar. Baki mezarlığında kız kardeşinin yanına
gömülmek ister. Ayşe “ Hiç doğmamış olmayı dileyerek ”, “ Allah beni keşke hiç
yaratmasaydı ” diyerek ölecektir.

138
İslam dini hakkında kısa notlar

Muhammed peygamberin kabri

Peygamber öldüğünde Kuran’ı oluşturan vahiyler, kimi ezberde kimi yazılmış halde idi ama
kitaplaşıp, bir formata konmuş değildi. Kuran’da çeşitli ayet ve surelerin tam tarihleri bellidir.
Buradan görüşün nasıl evrimleştiği ve sonunda evrensel bir görüş açısı kazandığı izlenebilinir.
Başlangıçta, planlanmış ve buna göre yapılmış bir düzenleme söz konusu değildir. Gelişmeler
meydana geldikçe, olayların temelinde yatan mantığın cevapları verilmiştir. O nedenle de
Kuran parça parça açıklanmıştır. Kuran’da İslam’ın başlangıcı hakkında an be an yorumlar
vardır. Eleştrilerin cevabı verilir, savaş veya çatışmaların neyi ifade ettiği anlatılır. Kuran
ardışık sıra izleyen bir metin değildir. Allah’ın insanlarca algılana bilinir yanları,
Peygamberin hayatı, Ahiret günü gibi konularda bilgiler verir. Aynı konular, ayrı ayrı
yerlerde, defalarca insanın karşısına çıktığı da olur. Ancak Kuran insanları ikna etmek için
değil okunmak içindir. Arapça’nın harmonisi ve güzelliği ile okunduğunda, Arapça’ya vakıf
olanların içine işler ve tüylerini diken diken ederek, onları başka bir âleme taşır. Kuran’ın
dinlenmesi ve verdiği duygular ancak mistik deneylerle mukayese edilebilinir.

Peygamberin ölümünden sonra, vahiyler bir araya getirilerek kitaplaştırılmıştır. Kitap


toparlanırken 114 bölüm (sure) uzundan kısaya göre sıralanarak dizilmiştir. Kuran surelerinin
sıralanışında vahiylerin geliş sırasına hiç uyulmamıştır. Bu sıralamanın getirdiği en önemli
problem, çelişen buyrukların içinde hangi buyruğun, hangi buyruğu ortadan kaldırdığının
anlaşılamamasıdır. Kuran vahiyler olarak, Peygambere malum olurken, okuryazar olmadığı
swöylenern Muhammed bunları yüksek sesle tekrarlamış, sonra bunlar Müslümanlarca
ezberlenmiştir. Bu ezberlenen metinler, okuryazar olan ufak bir azınlık tarafından kaleme

139
alınmıştır. Peygamberin sağlığında, parça parça ve elden ele dolaşan metinlerin dağılıp,
kaybolmasını önlemek için, dört halife döneminde, Kuran kitap haline getirilmiştir.

İslam’da, bakmasını bilene, doğadaki her şey Allah’ı işaret eder ama Kuran’ın kendisi en
büyük işarettir. Kuran, Arapçanın özelliklerinden faydalanılarak, yoğun, imalı, kısa bir
anlatım içerir. Arapça’yı başka bir dile çevirmek zordur. Kuran’ı Arapça dışına tercüme
etmek daha da zordur. Kuran’ı Arapça okumakla, başka bir dilde okumak, sanki iki ayrı kitap
okumak gibidir. Kuran, yüksek sesle ve sesi kullanarak, ezberden okumak üzere meydana
getirilmiştir. Kuran okunurken, onu dinleyen Müslüman’a verdiği ilahi duygu bir kendinden
geçme hali, dünyayı bir tarafa bırakıp mutlak güce erişme halidir.

Kuran sadece bilgi edinmek için okunacak bir kitap değildir. Bu nedenle Arap olmayanlar,
Kuran'ın ilahi yanına kendi dillerinde yapılmış tercümesini okuyarak varamazlar. Onlar
bilgiyi kendi dillerinde okuyarak ve ilahi duyguyu da Arapça Kuran dinleyerek alabilirler.
Ama Arapça’yı iyi bilmeyen birinin Kuran dinlemesi yine de bir Arab’ın Kuran dinlemesi
kadar amacına uygun olmaz.

Yunanca Yeni Ahit’in, yukardaki anlamda olduğu gibi ahenk açısından kutsal bir yönü
yoktur. Ama Yahudiler için Tevrat’ın anlamı, Müslümanların Kuran’ı gibidir. Kitabı
Mukaddes’in ilk beş kitabını belli bir makamda, yüksek sesle, çoğu zaman ezberden, ileri geri
sallanarak okurlar. Sanki Musa, Sina dağında Yahova’nın önündedir. Ama Pentateuch’u
okuyan Hıristiyanlar hiç de böyle bir duyguya kapılmazlar. Hatta çoğu zaman onu sıkıcı bile
bulurlar. Bu dilin özelliği, yazılıştaki harmonidir.

İlk Müslümanlar, Kuran’ı ilk defa işittiklerinde vecde gelmiş, büyük bir duygu seline kapılmış
ve pek çoğu hemen o anda Müslümanlığı kabul etmiştir. Bir dil, Tanrının parmağı olmadan,
bu kadar olağanüstü kullanılamaz demişlerdir. Kuran’ı dinlerken bir Arab’ın hisleri çok
sevdiği bir şiiri dinleyen veya bir müzik eserini ruhunda hisseden birinin hislerine
benzetilebilinir. Kuran, Tanrı’yı dışarıdaki bir gerçeklik olmaktan çıkarıp, inananın içine,
yüreğine sokar.

Kuran’ın bu tür bir etkisi olmadan, İslam bu denli kök salamazdı. İsraillilerin, tek tanrıya
geçmesi 700 yıl almıştı. Arapların ise bu zorlu dönüşümü yaşaması sadece 23 yılda olmuştur.
Bunda Kuran’ın etkisi çok büyüktür.

Kuran’da nitelik açısından üç farklı bölüm vardır. En eski olanı, dünyanın sonunu ve son
hükümü, tehditkar bir tarzda açıklar. Diğer bir bölüm, eski halkları ve peygamberlerini
hikâye eder. Ama Kuran’ın en önemli bölümü yasa içeriklidir. Uyulması gereken kuralları
dikte eder. Ayrıca Mekke’deki vahiylerle, Medine’dekiler arasında da içerik farkı vardır.
Mekke’de öğretiye ve ahlaka ilişkin vahiyler çoğunluktadır. Medine’de ise dinsel topluluğun
büyüyüp bir devlet olması ile ortaya çıkan siyasal ve yasal sorunlar ele alınmıştır.

Allah’a bütünlükle bağlanmak demek olan “ selem “ den türeyen İslam, kelime manasına
uygun olarak, Allah’a tam bir bağlılığı ön görür. İnsan sınırsız gücü olan bir varlığın
karşısında kendi iradesinden vaz geçerek, Allah’a mutlak bir bağımlılıkla bağlanır. Bu
kavrama biçimi İslam dinini tüm diğer dinlerden ayırır. Tanrının sınırsız gücü ve bu güce olan
mutlak bağımlılık, tüm insan etkinliklerinin kurallar ile düzenlenmesi zorunluluğunu getirir.
Hiç bir eylem dinin kapsamı dışında değildir. Her sorun karşısında Müslümanlığın
söyleyecekleri veya söyledikleri vardır.

140
İslam öğretisi kısadır, açıktır, yalındır, hiçbir esrar perdesi taşımaz. “ Allah’tan başka Tanrı
yoktur ve Muhammed O’nun Peygamberidir “. Buna şahadet denir. Bu ilke, aziz, ermiş, kim
olursa olsun, Allah’tan başkasına tapınmayı önler. Ama insanoğlu, kendince bir nedenle
ulvileştirdiklerine aidiyet duymayı hep istemiştir. Bu nedenle, yasaklanmış olmasına rağmen,
insanlar Allah’a aracılık edebilecek kişileri hep arayıp, bulmuşlardır.

İslam’da Tanrı konusunda zorlayıcı öğretiler yoktur, dinsel kurgu yapılmamıştır. Kimsenin
gerçeği bilemeyeceği ve ispatlayamayacağı konularda akıl yürütülerek tahminde bulunulması
ret edilmiştir. Bu dinde şüpheye “ zan “a hiç yer yoktur. Hıristiyanların diriliş ve Teslis
öğretileri zan olarak görülür ve bu nedenle şiddetle ret edilir. Yahudilikte olduğu gibi,
Müslümanlıkta da Allah’ın varlığı ahlaki bir mecburiyettir.

Allah insanın algılama sınırlarının o kadar üzerindedir ki, tasvir edilemez. O’nun hakkında
ancak doğadaki işaretlerinden bir şeyler sezilebilinir, ancak benzetmelerle konuşulabilinir.
Kuran, Allah’ı idrak edebilmek için, dünyanın izlenmesini ister. O’nun iktidarına bakılıp,
anlaşıldıkça, O’nu algılayabilme düzeyi yükselebilir.

Kuran, Allah’ın mesaj ve işaretlerinin anlaşılması için aklın gereğini vurgular. Doğa merak
edilmeli, dikkatle incelenmeli, Müslüman mantığı ile yorumlanmalıdır. Bunun sayesinde,
gelecekte, Müslümanlar doğayı dikkatle inceleyecekler ve önemli doğa bilimcileri
yetiştireceklerdir. İleride, Hıristiyanlık doğa bilimlerini kendi için tehlike olarak görürken,
Müslümanlık bunu dini destekleyen bir unsur sayacaktır. Doğa üzerinde yapılacak
araştırmalar, Allah’ın büyüklüğünü, kerametini vurgulayacak işaretleri bulacaklarından, O’nu
daha iyi anlamamıza neden olacaktır.

Allah, kavram olarak basit bir kavram değildir. Bizim bilebileceğimiz, anlayabileceğimiz,
bizim boyutumuzda bir varlık değildir. Ancak, bu kavranılamaz ve ulaşılamaz Tanrı
kendisinin bilinmesini istemiştir. Tanrı Muhammed’e “ Ben gizli bir hazineydim ve bilinmek
istedim. Ve bilineyim diye dünyayı yarattım “ demiştir. Müslümanlık da, Yahudilik ve
Hıristiyanlık gibi, Tanrı’yı ancak eylemleri ile görebileceğimizi kabul eder. Tanrının söz ile
ifade edilemez varlığı, bu şekilde, insanlara sunulmuştur.

Allah, diğer iki dinde olduğu gibi, mutlaktır. Sahici varlığa sahip olan sadece O’dur. “
Yeryüzünde bulunan her şey fanidir. Ancak, Yüce ve Cömert olan Rabbinin varlığı bakidir”
(sure 55, 26). Kuranda Allah’ın 99 adı veya sıfatı vardır. Bu adlar, Allah’ın insanın
anlayabileceği niteliklerini belirtirler. Örmeğin el-Alim, her şeyi bilen O’dur demektir. El-
Muhyi, yaşamı veren O’dur demektir. Allah’ın adları Müslüman inancında merkezi bir rol
oynar, ezbere söylenirler, tespihle zikir edilirler.

Allah’ın ilahi adlarından biri de en-Nur dur. Yani ışıktır. Kuran’ın ünlü Nur suresinde, Allah
bütün bilginin kaynağıdır. Işık Tanrının kendisi değildir. O’nun insanları aydınlatmak için
yolladığı bir şeydir. Işık taşınabilinir ama ona sahip olunamaz. Yani ışık, onu taşıyanla
özleşleştirilemez. Işık zaman ve mekânı aştığı için, ilahi Gerçeklik için iyi bir simgedir.

Düalite gibi olmasa bile Allah’ın karşısına Şeytan konmuştur. Aslında Şeytan da Allah’ın bir
meleğidir. Kıyamet gününde affedilecektir. Bu nedenle Şeytan, her olayda muhalefet yapıcı
ve sınayıcı olarak bulunabilir. Bu İslam dininde bir rahatsızlık meydana getirmez.

İslam dininde, bireyler Tanrı önünde eşittir, bireylerin özel mülkiyeti ilke edinilmiş ve
Müslüman bireyler arasındaki toplumsal dayanışma düzenlenmiştir. Kabile hiyerarşisinin

141
yerini, hukuk bakımından eşit bireyler almıştır. Kabilenin dayanışması, cemaatin dayanışması
haline getirilmeye, kan davası sınırlanmaya çalışılmıştır. Alınan öcün, yapılmış olan kötülüğü
aşması yasaklanmış ve yeni bir öçün konusu olması önlenmiştir. Ama bu hükümler kan
davalarını bitirmeye yetmemiştir.

Tanrı’ya karşı olan görevlerin önemlilerinden biri de Tanrı’ya ibadet etmektir. İbadet, beş
unsurdan oluşur. Şahadet edilmelidir. Günde beş vakit namaz kılınacaktır. Namaz vakti ezan
okunarak belirtilir. Namaz, Allah’a yapılan bir niyaz veya dua değildir. Salt, Allah’a
tapmaktır. Camide olması şart değildir. Nerede olursa olsun, yüz Mekke’ye çevrilerek (Kıble)
yapılmalıdır. Namazdan önce temiz su veya su yoksa kumla abtes alınır. İbadetin diğer bir
unsuru da oruç tutmaktır. Ay yılına göre düzenlenmiş takvimde, Ramazan ayında bir ay oruç
tutulur. Güneşin doğuşundan, batışına kadar hiç bir şey yenip, içilmez, cinsi münasebette
bulunulmaz. İbadetin bir unsuru da zekât vermektir. Gelirin onda biri, muhtaç durumdakilere
verilir. Son şart, Mekke’ye Hacca gitmektir. Ancak bu, sağlık ve mal varlığı ile
koşullandırılmıştır.

İslam dininde yiyecek ve içecekle ilgili kısıtlamalar da vardır. Şarap ve mayalanmış içki
içilmez, domuz eti ve ölü hayvan eti yenmez.

Kuran, zaman zaman ayrıntıya girse bile Müslüman toplumunun bütün zorluklarını
çözümleyemeyeceği bellidir. Böylece, Şeriat denen İslam hukuku, başlangıçda doldurulması
gereken pek çok boşluk içeriyordu. Ama burada problem, dinin temel mefhumundan
geliyordu. Kuran, sessiz kaldığı yerlerde, adına laf edilmesini ve din adamlarının toplanarak
yani konsil kurarak Allah adına yargıda bulunmasını kabul etmiyor ve yasaklıyordu. Bu
açmazdan nasıl kurtulunulacaktı.

Kurtuluş çaresi Muhammed Peygamberin kendinden ve yaşamından çıkartıldı. Muhammed’in


görüşleri, tutumu, konuşmaları, hareketleri, suskunlukları, tümü değerlendirildi ve Hadis adı
altında toplandı. Bütün bunlara da adet demek olan “ sünnet “ dendi. Ortodoks Müslümanlara
verilen “ Sünni “ adı buradan gelir. Sünniler arasından çıkan Hadis araştırmacıları ellerindeki
malzemeyi durmadan zenginleştirdiler. Sonunda ortaya, bir insan ömrünün yapmaya
yetmeyeceği hacimde bir birikim çıktı.

İslam dininde ruhban sınıfı yoktur. Ama yine de ortaya bir takım din adamları çıkmıştır.
Müslümanlar arasındaki uyuşmazlıkları çözen Kadı vardır. Hukuki konularda görüş bildiren
Müftü vardır. Müftünün yanıtı Kadıyı bağlamaz ama içtihada yol açar. Diğer yandan
Müftünün yetki bölgesi ile sınırlı bir yetki ve etki alanı vardır.

Müslümanlara maddi ve manevi her konuda başkanlık eden kişiye İmam denir. İmam, dar
anlamı ile saf tutmuş müminlerin önündeki kişidir, ama geniş anlamı ile İslam topluluğunun
başı olan Halifedir.

Halife müminlerin hükümdarıdır. Askeri gücün başı olarak manevi gücüne, maddi bir güç de
katmıştır. Halifenin manevi gücü vardır ama dine katkıda bulunma hakkı yoktur. Halife,
şeriatın uygulanmasını denetler ama onu etkileyemez. İslam da hükümdara karşı bile “ şeriat
isteriz “ deme hakkı vardır. Bu “ İslamın temel hukuk kurallarının uygulanmasını isteriz,
adalet isteriz “ demektir. Şeriat isteriz sözü, bir cins direnme hakkına dönüşmüş ve pek çok
halk ayaklanmasında kullanılmıştır.

142
Peygamber’den hemen sonra

Peygamber ölür ölmez yerine kimin çıkacağı meselesi hemen gündemin başına oturdu.
Peygamber sağlığında, bağımsız ruhlu Bedevileri bir arada tutmayı başarmıştı. Ancak şimdi
otorite tanımazlık hortluyordu. Kabile anlayışına göre, Muhammed’e bağlılık yemini eden
kabileler, şimdi kendilerini kimseye bağlı saymıyorlardı. Kadın veya erkek bir sürü
peygamberlik iddiasında kişi ortaya çıktı. Ancak, Arap yarımadasının siyasi birliği güçlü bir
şekilde kurulmuştu. Araplar artık kendilerini çağdaş dünyanın üyesi olarak görüyorlardı.
Sonunda inkârcı bir kabile kalmadı. Yeni din, kendi cemaati için, sevecen bir ahlak anlayışı
getirmişti. Kardeşlik ve toplumsal adaleti ön plana çıkarmıştı. Güçlü bir eşitçilik duygu
insanları sarmıştı.

Müslümanlık öncesinde, Arap yarımadasında kadının cinsi ilişki hariç, ne denli ezildiğini
anlatmıştık. Çok eşliydiler, zengin kadınlar hariç köleler kadar hak sahibiydiler, siyasal
hakları yoktu, toplumsal hakları yoktu, bireysel hakları yoktu, kız bebek katli yaygındı. Buna
karşın, Kadınlar, köleler gibi ilk Müslüman olanlardandı. İslam dini, kız çocukların
öldürülmesini kesinlikle yasakladı. Hatta Arapların kız çocuk doğurduklarında pişman
olmalarını önledi. Kadınlara miras ve boşanma konularında yasal haklar verdi. Topluluğu
ilgilendiren konularda fikirlerini açıkça ifade edebilir ve dinlenir hale geldiler. Kadınlara da
hitap eden Ahzab suresi indirildi. Burada, cinslerin ahlaki ve ruhsal eşitliği işlendi. Bu
sureden sonra da Kuran’da sık sık kadınlara hitap edildi.

Ancak, daha sonra, erkekler, Kuran’ı kadınlar aleyhine yorumlayarak durumu kadınlar
aleyhine değiştirdiler. Kuran’da, Peygamberin eşlerinin sosyal konumları gereği peçe
zorunluluğu sadece onlara getirilmişti, yoksa tüm kadınlara değil. Ancak, fetihlerden sonra,
Müslümanlık dışı dünya ile Müslümanlar tanışınca, bu dünyada kadının ikinci sınıf durumunu
hemen kabullendiler. Bizans ve İran’ın peçe âdetini kabullendiler. Kadının hareme
kapatılması da, yine Bizans ve İran etkisiyle oldu.

143
İlk Halife Seçimi

Peygamberin ölümüne, ümmeti hazırlıksız yakalanmıştı. Muhammed’in öldüğüne ve


ölebileceğine uzun süre inanılmadı. Ömer gibi önde gelen bir sahabe, O’nun ölümünden
bahsedenleri ölümle tehdit etti.

“ Musa bin İmran’ın kırk gün kavminden uzaklaşarak O’nun yanına gidişi gibi, O da O’nun
yanına gönderilmiştir. Allah’a and olsun ki, tekrar dönecek ve ona öldü diyenlerin ellerini
ayaklarını kesecektir. “

Peygamberin ani ölümünden sonra, Halifenin kim olacağı konusunda Muhacirler ve Ensar
(Medineliler) arasında ciddi anlaşmazlık oldu. Muhammed ölünce Ensar (Medineliler)
Saideoğullarında toplandılar. Hazrec kabilesi Ubade oğlu Sait’i halife yapmak istiyordu.
Ebubekir, Medine de değildi, hemen Medine’ye döndü. Ömer’e

“ Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip, geçmiştir. O ölür
veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Geriye dönen Allah’a bir ziyan vermez;
fakat Allah kendisine hamdedenlere ihsanda bulunur. “(III, 144) ayetini okudu.

Ömer’e bu ayeti daha önce İbn Ümmü Mektum hatırlatmış ama sonuç alamamıştı.
Ebubekir’den sonra, Ömer yatıştı ve Peygamberin öldüğüne inandı.

Ömer ve Ebubekir, Medinelilerin kendi başlarına karar almamaları için yapılan toplantıya
katıldılar. Bu sırada bazı Muhacirler de toplantıya katılmışlardı. Bu olaylar olurken,
Peygamberin ölüsünü yıkama işi Ehlibeyt’e bırakılmıştı. Muhammed’in amcası Abbas, Ali,
Abbas’ın oğulları Fazl ve Kusam, Hariseoğlu Usame bin Zeyd, Usame’nin kölesi Salih
Peygamberin naşını yıkadılar.

Peygamberin halifesi olarak ortaya üç aday çıkmıştı. Bir aday Abu Talip oğlu Ali’ydi. Ali’nin
halifeliğini önemli sayıda Muhacir ve bir miktar Ensar istiyordu. Bu arada Ebu Süfyan Ali’nin
halifeliğine şiddetle taraftardı.

İkinci aday, Medinelilerin adayı Sad’dı. Hasta hasta aday olmuştu. Halifeliğin Muhacirlere
bırakılmamasını istiyordu. Halife Muhacir mi olacak, Ensar mı olacak tartışması sırasında her
iki taraftan da bir halife olsun fikri bile çıktı. Durum enteresandı. İslam kabileleri güya
ortadan kaldırıp, birlik kurmuştu. Ama daha ilk anlarda Müslümanlar bölük bölük
bölünmüşlerdi.

144
Üçüncü aday Ebubekir’di. Halife seçilemiyor, Müslümanlık parçalanıyor, olay gittikçe
büyüyordu. Sorunu, kararlı davranışları ile Ömer çözdü.

Ali, Fadl bin Abbas, Evs, Usame bin Zeyd gibi birkaç yakını gömü işleri ile uğraşırken, İslam
önderlerinin büyük çoğunluğu iktidar sorununun çözümü ile uğraşmaya devam ediyorlardı.
Ebu Bekir, Ömer, Sad bin Ubade, Ebu Ubeyde, Abdurrahman bin Avf, peygamberden sonra
kimin halife olacağına dair tartışıyorlar, çözüm yolları ve mutabakat arıyorlardı. Çok insan
halife olmak istiyordu ve herkesin kendine göre geçerli nedenleri vardı. Aradan üç gün
geçmiş ama herhangi bir sonuca ulaşılamamıştı. Sorunu Ömer kılıcı ile Ebu Bekir’i işaret
ederek çözdü. Ebu Bekir’e olan muhalefet sinmişti. Çözüm, tehdit içeriyordu ve bu şiddeti
işaret eden çözüm, aslında, ilerideki yaşanacak olayların ipucuydu. Bu ortam içinde
peygamberin gömülmesi de üçüncü günün gecesine kalmıştı.

Halifenin Ensardan mı yoksa Muhacirlerden mi olacağı sorununa Ömer kılıcı ile Ebubekir’i
işaret ederken, legalite de Ebubekir tarafından getirilmişti. Ebubekir: “ Ey Ensar topluluğu,
Kureyş’in dışında bir imam nasıl olabilir? Peygamber’in “ imamlar Kureyş’tendir “ sözünü
duymadınız mı? “ demişti. Bu hadis karşısında çaresiz kalan Ensar kendilerinden birinin
seçilmesi fikrinden vazgeçmişlerdi. Böylece ortaya halifenin Kureyş’ten olması zorunluluğu
çıkmış oldu. Ancak bu sorun Abbasilerden sonra tekrar gündeme gelecekti. Osmanlı
halifelerinin meşruiyeti tartışılacaktı.

M.S. 632 tarihinde Ebubekir halife seçildi. Halife muhacirlerden yani Mekke’den seçilmişti.
Muhammed Peygamber pazartesi günü ölmüştü. Salı günü Ehlibeyt cenaze hazırlıkları
yaparken, Ebubekir Halife seçildi. Çarşamba gecesi, Ali, Abbas ve oğulları, Peygamberin
kölesi Şükran ve rivayete göre Usame’nin bulunduğu bir azınlık Peygamberin cenazesini
defnetti.

Hilafet seçiminde Haşimiler bulunmamıştı. Bu nedenle Ali, Abbas ve onların tarafını tutanlar,
uzun bir süre, Ali’nin hanımı ve Muhammed peygamberin kızı Fatma ölene kadar Ebubekir’e
biat etmediler. Ali ancak karışıklık çıkmasın diye Fatma’nın ölümünden sonra biat etti.

Buna karşılık Sad inat ederek biat etmemiş ve hatta Ebubekir’den sonra Ömer’e de
uymamıştır. Ömer zamanında Sad Şama göçmüştür. Sad, Havran’da kalbine saplanan iki okla
öldürülmüştür. Onu cinlerin öldürdüğüne dair bir rivayet yayılmıştır.

Peygamberi Medine’ye kabul eden Avs ve Hazreç kabileleri güneyliydiler. Küreyşliler ise
kuzeyli sayılıyorlardı. Bu çatışmayı Kureyş kazanmıştı ama güney kuzey rekabeti bitmedi ve
hatta şiddetlenerek devam etti. Bu tartışmalar sırasında, ilk defa Ali’nin ümmetin önderi
olması gerektiği de tartışıldı.

Peygamber öldüğünde yerini alacak olan lider sorunu peygamberin sağlığında çözülmemiş ve
hatta sanki böyle bir olay olmayacak gibi davranılmıştı. İslamiyet, daha sonra, dünyanın
siyasal, ideolojik ve teolojik şekillenmesine tayin edici bir faktör olarak katılacaktı. Böyle bir
ideolojinin devlet yapısı ve iktidarın nasıl belirleneceği konusunda sessiz kalmış olması
anlaşılabilir bir durum değildir. Kuran’da içki, faiz ve pek çok konuda ayet varken, bu kadar
önemli bir konunun ele alınmamış olması gariptir.

Peygamber öldüğünde geride siyasal bir hukuk bırakmamıştı, bu nedenle her sorun
geleneklere ve güç dengelerine bağlı olarak çözümlendi. Bu konuda Şii kaynakları Ali’nin
bizzat Muhammet tarafından vasi olarak atandığını söylerler. Bu atama, ölümün hemen

145
öncesinde, binlerce kişinin önünde açıkça ilan edilmişti. Buna karşı Sünniler, hadislere ve
onların doğrulanmasına dayanarak bu iddianın doğru olmadığını söylemektedirler. Şii iddiası
doğru olsa bile, bu bir yöntem değildir. İslam’ın bu konuda yöntem vazetmediği gerçeğini
değiştirmez. Ayrıca, bu durum Müslümanların yönetilmesini monarşik bir yönetime mahkûm
etmiştir.

Şiilerin iddiası şöyledir. Peygamber son hac ziyaretinden dönerken Cuhfe’de Gadiru Humm
denen su birikintisinin yanında durup, tüm haçtan dönenleri etrafına topladı. Onlara veda
anlamında bir söylev verdi. Bu söylevin sonuna doğru “ Ben kimin mevlası isem, Ali onun
mevlasıdır. Allahım ona dost olana dost ol, ona düşman olana düşman ol; ona yardım edene
yardım et; onu horlayanı horla; nerede olursa gerçeği onunla beraber kıl. “ diye dua etti.
Orada bulunanların, bulunmayanlara da bildirmelerini emretti.

Tebliğden sonra V. Surenin 2. ayeti indi. “ Bugün dininizi ikmal ettim; size nimetimi
tamamladım; size din olarak Müslümanlığı verdim ve hoşnut oldum. “

Bu ayetin inişinden sonra başta Ebubekir, Ömer olmak üzere sahabe, Ali’yi tebrik ettiler.

Bu yukarıda ufak bir parçası verilen hadisi, pek çok Sünni hadis bilgini, tarihçi; kelamcı
yazmıştır. Ayrıca pek çok sahabe de rivayet etmiştir. Ali bunu Kufe’de iki defa anlatmış ve
anlattıklarına dördü Bedir savaşında bulunmuş olan Sahabeler şahitlik etmişlerdir. Halife
Ömer’in ölümünden sonra ve Sıffın savaşında da bu hadiseyi anmıştır.

Ali’nin Ebubekir’in Halifeliğini nasıl kabul ettiği de bir sorudur. Ali’nin kendisi, halife iken,
Şıkşıkıyye denilen hutbede bu konuda şunları demişti:

“ Andolsun Allah’a ki Ebubekir halifeliği bir gömlek gibi giyindi; oysaki o da bilirdi; ben,
halifeliğe, adeta değirmen taşının mili gibiydim, sel benden akardı; hiçbir kuş uçtuğum yere
uçamazdı. Halifelik elbisesini soyundum; kendi kendime düşündüm; yardımcım yokken
saldırayım mı, yoksa halkın körlüğüne sabır mı edeyim? Öylesine körlük ki hem ihtiyarları
yıpratır, gençleri kocatır; hem de inanan, ölünceye dek zahmet çeker. Gördüm ki sabretmek
akıllılıktır; sabrettim; fakat gözlerime toz toprak doluyordu; mirasımı zapt edilmiş
görüyordum… “ (İmam Ali Buyruğu).

146
Ebubekir Dönemi

Ebubekir ile birlikte Hülefa-i Raşidin denen dört Halife dönemi başladı (M.S. 632 – 661). Bu
dört halife dönemi kavramını Şiiler kabul etmezler. Dört Halife dönemi hem Müslümanlığın
fetihler yoluyla Arap yarımadası dışına çıkması ile ve hem de iç siyasi çatışmaların başlaması
ile öne çıkar. Bu dönemde başlayan iç çatışmalar, daha sonra mezhep mücadelelerine
dönüşecek ve Müslüman âlemini asırlarca meşgul edecektir. Yatağında ölebilen tek Halife
Ebubekir’dir. Diğer üçü suikasta kurban gideceklerdir.

Siyaset bir Müslüman’ın kişisel dini yaşamından kopuk bir konu değildir. Müslümanlar,
kendilerini, Tanrı’nın isteği doğrultusunda, adil bir toplum olarak yaşatmakla yükümlü
sayarlar. Ümmetin yani Müslüman toplumun siyasal birliği, psikolojik olarak büyük bir önem
taşır. Hıristiyan ve Yahudiler, Müslümanların bu siyasi tutkusunu anlayamazlar ve garipserler.
Ama Müslümanlar da Hıristiyan veya Yahudilerin bitmek bilmez teolojik tartışmalarını, aynı
şekilde, anlayamaz ve garipserler.

Müslümanlar arasında çıkan, ümmeti kim yönetecek ve yönetim kurumları nasıl olacak
tartışmaları, biçimlendirici olmuştur. Hıristiyanlarda nasıl İsa’nın kişiliği ve niteliği
üzerindeki tartışmalar Hıristiyanlığı şekillendirmişse, aynı işlevi, Müslümanlarda kimin
Halife olacağına dair tartışmalar yapmıştır.

Yahudi kabileleri ile ara bir kere açıldıktan sonra, bir daha düzelmemiştir. Yahudi kabileleri
uzlaşılamaz kabul edilmişlerdir. Yahudi kabileleri önce Medine’den daha sonra da
Arabistan’dan kovuldular. Genel olarak, her ne kadar Müslümanlıkta aynı Tanrı’dan kabul
edilen Hıristiyan ve Musevilere, haraç vergisi karşılığı, dinsel özgürlük veriliyor olsa da bu
hak Arap yarım adasındaki Yahudilere uygulanmamıştır. Hıristiyan ve Musevilere Kuran’da
verilen bu söz, bizzat Peygamberin kendi tarafından Arabistan’da geçersiz kılınmıştır.
Yahudiler, kendi dinlerinde kalmak istiyorlarsa, tüm mallarını bırakarak, Arap yarım
adasından gitmek zorunda kalmışlardır. Kendilerini Arap saymayan ve dilleri de farklı olan
güney Arabistan halkı hızla Araplaştırılmıştır. Sonunda Arap yarımadası tümüyle Arap ve
Müslüman oldu. Bunun dışında kalanların yarımadada barınmasına müsaade edilmedi.

Peygamberin ölümünden hemen sonra, dininden dönen kabilelerin olduğundan bahsedilmişti.


Dinden dönen kabileler arasında bir işbirliği veya müşterek hareket etme örgütlenmesi yoktu.
Bu nedenle, üzerlerine yollanan merkezi ordu onları tek tek yendi. Onlar direndikçe, İslam
ordusu zorbalaştı. Müslümanlar şiddet gösterdikçe, dinden dönenlerin direnci arttı. Sonunda
büyük bir şiddete maruz kaldılar. Demirle dağlandılar, ateşte yakıldılar. Kendini peygamber

147
ilan edenlerin, yalancılığı ilan edildi ve bir doktrin olarak Muhammed peygamberin son
peygamber olduğu vurgulanmaya başlandı. Bu sırada dinden dönenlere uygulanan
işkencelerin korkunçluğu, anlatabilinir gibi değildir.

Ebu Bekir’in halifeliği yıllarında, dinden dönenlerle yapılan savaşlar sırasında, Kuran’ı ezbere
bilenlerin (Hafızların) sayısı, savaştaki ölümler nedeniyle azalmaya başladı. Hafızların tümü
ölüp gitmeden orada burada yazılı ayetler derlenmeli, tümü bir kitap halinde toplanmalıydı.
Ebu Bekir, bu fikre başta sıcak bakmamıştı. Ancak Ömer’in kesin tavrı ve diretmesi sonucu
Kuran’ın toplanmasını kabul etti.

Ebu Bekir zamanında toplanan ve yazılan Kuran için başvurulan hafızların sayısı konusunda
Müslümanlar arasında bir uzlaşma yoktur. Buhari’nin e’s-Sahih’inden anlaşıldığı kadarı ile
hafız sayısı en fazla yedi dir. Zaten, peygamberin sağlığında da, kuranın tümünü bilen hafız
sayısı bir elin parmaklarından fazla değildi.

Yazılı olan ayetler ise taşlara, deriye, kemiklere, ağaç parçalarına yazılmış olarak,
Peygamberin evinde, bir arada bulunuyordu. Bunlar dağılıp, kaybolmasın diye, bir iple
birbirlerine bağlı oldukları söylenir.

Kuran’ı derleme işi Zeyd ibn Sabit’e verildi. Zeyd, herhangi bir parçanın Kitaba alınması için
iki şahit şartı koydu. Müminlere duyuru yapılarak, herkesten, Peygamberden ayet olarak elde
ettiği ne varsa, getirmesini istedi. Zor ve sorumluluğu çok büyük olan bir işti. Örneğin Zeyd,
Beraat suresinin sonunu sadece Huzeymetu’l-Ensari’de bulup, başka hiçbir yerde bulamadı.
Çalışma bir yıl sürdü, Zeyd bu zor işin altından kalkmıştı.

Bu birinci Kuran, ölene dek Ebu Bekir’in yanında kaldı. Sonra halife Ömer’in yanında
bulundu. Ömer ölünce de, kızı Hafsa’ya verildi.

Bu ilk toplanan Kuran’dan önce yapılmış derlemeler olduğu da bellidir. Bu güne kadar
gelmemiş bile olsa Peygamberin yakını ve ezberine başvurduğu dört hafızdan biri olan ibn
Mesud’un derlemesi, yine dört hafızdan biri olan Übeyy ibn Ka’b’ın derlemesi, Abdullah ibn
Abbas’ın derlemesi, Muhammed’in eşlerinden biri olan Ayşe’nin derlemesi, Ali’nin
derlemesi. Bunlara esas derleme dediğimiz Kuran ile kavram karışıklığı olmasın diye derleme
dedik. Bu derlemeler bu güne gelmemiştir ancak içerik listeleri günümüze ulaşmıştır. İçerik
listelerdeki sure isimleri ve sure uzunlukları nedeniyle, Müslümanlar arasında, zaman zaman
tartışmalar yaşanmış ve eldeki Kuran’ın tam olup olmadığı meselesi gündeme gelmiştir.

Halife Ebu Bekir’in döneminde, Arap yarımadasında uygulanan şiddet sonunda meyvesini
verdi ve Arabistan tek bir dinin egemenliğine girdi. Ancak, birlik zorla, kanla elde edilmişti.
İlk fırsatta, yeni baş kaldırmalar beklenebilinirdi. Çare, Arap yarımadası dışına taşmaktaydı.
Bedevilerin göçebe toplumlara özgü savaşçılıkları nitelikleri harekete geçirildi. Zengin
ganimet vaat edilerek, kabilelerin halifenin bayrağı altında toplanması sağlandı. Ebu Bekir
hem günü kurtaracak ve hem de geleceğe köprü olacak çözümü bulmuştu.

Arabistan yarımadası çevresindeki topraklarda yaşayan Halklar, hayatlarından bezmiş, ait


oldukları rejimlerden çoktan soğumuşlardı. Onlar aslında kendileri farkında olmasalar bile
kurtarıcı arıyorlardı. Müslümanlar, kendi sınırları ötesinde talan hareketlerine girişince, hiçbir
direnç ile karşılaşmadılar ve diğer ülkelerin ne denli zayıflamış olduklarını fark ettiler.
Bundan sonra fetih hareketleri başlayıp, kimsenin ön göremeyeceği kadar hızlı bir şekilde

148
gelişti. Fethin hızı ve başarısı, Müslümanların kendilerine duydukları güveni arttırdı. Bu da
fethin daha da yaygınlaşmasına yol açtı.

İslam orduları, İslam dinini yaymak için harekete geçmemişlerdi. Peygamber döneminden
başlayarak, askeri harekette öncelik daima yağma ve talanda olmuştu. Yabancı topraklara
girildiğinde bu nedenlere bir de sömürgecilik eklenecekti. İslamın dışa yayılmasında, siyasi
nedenler, yağma ve talan, bu yolla göçebe Arapların (Bedevilerin) enerjisini kanalize etme
esas nedendi. Ama böyle bir dış yayılmacılık için gereken motivasyon da dinde vardır.

632 yılında başlayan Suriye’nin fethi üç yılda, hemen peşinden gelen Irak’ın fethi bir yılda
tamamlandı. Muhammed daha sağken Usame bin Zeyd’i Şam’a gidecek (Doğu Roma üzerine
yürüyecek) orduya kumandan tayin etmişti. Usame Medine dışında ordugâh kurmuştu. Herkes
Peygamberin hastalığının sonucunu beklediğinden, ordu bir türlü toplanamadı. Orduya katılan
çok az sayıdaki kişi de Muhammed ölünce Medine’ye döndü. Ordu ancak Ebubekir’e biat
edildikten sonra toplanabildi.

634 yılında Ebubekir öldü. Yerine, Ömer seçildi.

MÜslüman fetihleri başlangıcı

149
Halife Ömer

Ömer dönemi İslam İmparatorluğu

Ömer Halifelik seçimini, bir düzene soktu. “ Şura “ uygulamasını getirtti. Şura üyeleri Kureyş
kabilesinin önde gelenlerinden oluşuyordu. Yeni Halife seçimi için Halife Ömer’in talimatı
şöyleydi. “ Üç gün danışıp, görüşün. Azınlık çoğunluğa uysun. Size muhalefet edenlerin
boynunu vurun. “ Böylece, Halife seçiminde konu kapanmış oldu.

Bir an için Müslüman dünyadan Hıristiyan dünyaya dönersek, bu dönemde yazılan dini
felsefe eserleri ile Yeni Platonculuk Hıristiyan Ortodoks düşüncesine yerleşiyordu. Diğer bir
yandan da Maximos Homologetes’un (580 – 662) felsefi görüşleri Doğu Hıristiyanlığı mistik
düşüncesine mal oluyordu. Maximos’a göre Allah ile insanı, akıl değil sezgi (hisler)
birleştirirdi. Bu dönemde Doğuda Hıristiyan mistizmi daha manastırlardan dışarı çıkamamıştı
ve hala manastırların içinde icra ediliyordu.

Doğu Roma İmparatorluğu İranlıları yenmişti, ancak şimdi doğuda yeni bir tehlike gittikçe
büyüyerek geliyordu. Müslümanlar, büyük fetih hareketlerine girişmişti. 634 yılında İslam
orduları Suriye’ye girdi. Yermuk da yapılan savaşta İslam ordusu, Doğu Roma ordusunu
büyük bir yenilgiye uğrattı. 635 yılında, Suriye'nin merkezi Dimaşk Müslümanlarca ele
geçirildi. 636, Ecnadin savaşında Doğu Roma ordusu ikinci kez yenildi. Suriye ve Filistin
Müslümanların eline geçti. Bütün bu yenilgiler üzerine Heraklios, Constantinopolis'e geri
döndü. Suriye'den ayrılırken " Elveda Suriye, düşmanlar için ne güzel ülkesin " dediği
söylenir.

150
Hindistan

Orta Doğuda İslam dini Arap yarımadasının sınırları dışına çıkarken, Hint yarımadasında kast
sistemi bütün gücü ile devam ediyordu. Brahmanlar, hükümdar soyundan Kşatriyalar, tüccar
Vaisyalar, çiftçi veya köylü Surdalar, daha aşağılık kastlar, kast dışında kalanlar ve
dokunulmazlar vardı. Kasaplar, balıkçılar, cellâtlar kent dışında oturmak zorundaydılar.
Bunlar köylere gidip gelirken açıkta ve yolun sol kıyısında yürürlerdi.

Kuzey Hindistan’ın hükümdarı olan Harşa (Harsha veya Harsavardhana) 590 ile 647 tarihleri
arasında yaşamış önemli bir imparatordu. 606 tarihinde tahta çıktı. Tahta çıktığında kuzey
Hindistan’da dört krallık vardı. Budist olan bu hükümdar Pencap ve Rajastan’ın bir kısmını da
hâkimiyeti altına alarak geniş topraklara, nerede ise tüm kuzey Hindistan’a hükmetmiştir.
Yaşlı ve hastaların bakımı için kurumlar oluşturmuştur. 641 yılında Hindistan ile Çin arasında
ilk diplomatik ilişkileri kuran da o dur.

İmparator Harşa, Guptaların izinden gidiyor, onların görkemini sürdürüyor ve Budizm’i


heyecanla koruyordu. İmparator Harşa büyük bir komutan ve yetkin bir devlet adamı olmanın
yanında döneminin en seçkin aydınlarından biriydi. Şiir ve dram yazardı. Meclisleri yazarların
buluşma yerleri olurdu. Budizm’in ateşli bir yandaşı olmasına rağmen, Hint İmparatorlarının
geleneğini devam ettirerek, tüm dinler karşısında tarafsız kalmış ve diğer dinlere karşı geniş
bir hoşgörü politikası izlemişti.

Başkenti Kayna-kubja (Kananj), Çin hacısı Hiuan-sang’ın anlatımı ile şöyledir.

“ Ganj’a yakın bir yerde, yüksek duvarlar ve derin çukurlarla korunmuştur. Her yerde, pek
çok kule ve köşk görülmektedir. Her yanda çiçekli korular, suları duru ve ayna gibi parlak
küçük göller ve balık havuzları vardır. Yabancı ülkelerden getirilmiş en nadide mallar
bulunur. Kentte oturanlar, zengin ve mutludur ve her aile bolluk içinde yüzmektedir. Her
yanda çiçekler ve yemişler dökülmekte… Yüz kadar manastır vardır ki, bunlarda yaklaşık
1000 din adamı oturmaktadır… 200 kadar (Hindu) tanrılarının ve binlerce de sapkının (Budist
olmayan) tapınağı vardır. “

Çinli hacıların yazdıklarına göre, Hinduizm, artık iyice gelişmişti. Budistlerin bulunduğu
yerler, Hindu tapınak ve kentleri ile çevrelenmişti. Hinduizmin kutsal kenti olan Benares’te
otuz Budist manastırına karşı yüz Brahman tapınağı vardı. Tanrı Çiva’ya inananlar, Ganj
kıyılarında toplaşarak, sularda yıkanıp arınmaktaydılar. Hindular, bu sularda boğulanların,
tanrılar arasında doğma hakkını elde ettiğine inanıyorlardı.

151
Budist manastırları, batıya bakan yüzünde anıtsal kapısı olan, üç dört katlı, etrafı surlarla
çevrili, süslemeler için mermer veya taklitleri, altın, gümüş ve kıymetli taşlar kullanılmış,
heykellerle bezenmiş anıtsal yapılardı. Manastırlar aynı zamanda büyük toprakların da
sahibiydiler. İçlerinde 200 den fazla köyü barındıran ve bunların gelirlerinden faydalananları
vardı. Manastır gelirlerinin önemli bir bölümünü de bağışlardan sağlanıyordu. Büyük bağış
yapanların yanında, normal halk her gün keşişlere ve öğrencileri pirinç, tereyağı ve süt
getiriyordu. Ayrıca hükümdarın da önemli bağışları oluyordu.

Bu Budist manastırları aynı zamanda Üniversite işlevi de görüyorlardı. Zamanın en bilgili


hocaları, buralarda ilahiyat ve diğer bilimleri okutuyorlardı. Öğrenciler, daha önce temel
eğitimden geçmiş, yirmi yaşından büyük gençlerdi. Manastırlarda büyük bir disiplin hüküm
sürerdi. Zaman su saati ile ölçülüyordu. Toplantı, yemek, dua, ders ve uyku saatleri çan
çalınarak bildiriliyordu. Gündüzleri ardına kadar açık olan kapılar, gece kilitlenir ve
mühürlenirdi. Adli vakalar, toplulukça görülür ve kararlar oy birliği ile verilirdi. Manastır
mensupları verilen kararları kendileri uygularlardı. Hırsızlık ve dolandırıcılık gibi suçların
karşılığı, toplumun dışına çıkarılmaktı.

İmparator, her beş yılda bir, geniş halk kitlelerinin katıldığı servet dağıtma veya hediye verme
törenleri düzenlerdi. Ganj ile Jumna’nın birleştiği geniş ovalarda yapılan bu törenlere “ Büyük
Kurtuluş Meclisi “ denirdi. Hiuan-sang katıldığı böyle bit toplantıyı ayrıntıları ile
anlatmaktadır.

“ Kamışlardan inşa edilmiş geniş bir surun ortasına, içine altın, gümüş, inci, değerli taşlar,
ipekli ve pamuklu giysiler, paralar gibi armağanlar konmuş, kulübeler yerleştirilirdi… Surun
dışında büyük bir yemekhane ile bin kişilik toplantı salonu yapılmıştı. Keşişler, müritler,
çileciler, yoksullar, öksüzler, yurdunu yuvasını kaybetmiş kişiler davet ediliyordu. İmparator
ile vasalları Ganj’a yakın bir yerde çadırlarını kurmuşlardı. Filler ve askerler ovaya
yayılıyordu. Dağıtım iki buçuk ay sürüyordu. Önce, bir Buda heykelinin huzurunda
Budistlerin armağanları veriliyordu. Sonra sırayla güneş kültüne inananlar, Çiva’ya tapanlar
ve çeşitli Hindu mezhepleri geliyordu. Daha sonra çıplak çileciler, en son olarak da din
adamları, yoksullar ve öksüzler geliyordu. İmparator beş yıldır birikmiş olan servetleri orada
dağıtırdı. İmparatorun üzerinde bulunan mücevherler, vasalları tarafından satın alınıp, tekrar
İmparatora geri verilirdi. İmparator bu geri alınmış mücevherleri de dağıtırdı. “

Güney Hindistan daha tropik ve bunun sonucunda aşırılıklar daha fazla idi. Burada da egemen
olan Hinduizm idi. Ama Budizm de direnmeye çalışıyordu. Kuzeybatı eyaletlerinde ise
Türkler gelmişti, İranlılar ve Aryenler vardı. Zerdüşt dini, Mani dini, Nasturilik, Budizm ve
Hinduizm iç içe girmiş, bir dinler mozaiği almış başını gitmişti. Bütün bunların üzerine ise
İslam dini gelecekti.

152
Kudüs Müslümanların

637 yılında Halife Ömer, Kudüs'ü Patrik Sofronios'dan teslim aldı. Hatırlanacağı gibi
Kudüs’te Yahudilerin oturması Roma tarafından 500 yıl önce yasaklanmıştı ve hala Kudüs’e
Yahudiler alınmıyordu. Halife Ömer, Kudüs’ü ele geçirince 70 Yahudi ailesine gösterdiği
yerde yerleşme hakkı verdi. Müslümanlar Tapınak tepesini de çöplük olarak kullanılıyor
buldular. Doğu Roma, Yahudileri küçümsemek için bir kararname ile Tapınak tepesini çöplük
haline getirmişti. Ömer tepeyi temizletti ve oradan Mekke’ye dönerek namaz kıldı. Namaz
kıldığı yere de bir cami yaptırdı. Bu cami yaptırıp yaptırmadığı konusu, tarihçiler arasında
tartışılan bir konudur. Ancak, cami yapılmış biler olsa, o cami bugünkü Cami değildir.

Aynı yıl Sasanilerle yapılan Kadisiye (Kaadisîye) savaşı Müslümanlar tarafından kazanıldı.
Hemen peşinden yapılan Celula savaşını da İslam orduları kazandı. Bu savaştan sonra Sasani
başkenti Ktesifon (Medâyin) Arapların eline geçti. Müslümanlar Babil’i ele geçirince, oradaki
Yahudi cemaatinin başını tekrar tayin ettiler. Babil’deki Yahudilerin baş yöneticisine “ Reş
Galusa “ denirdi. Bu diasporanın başı demekti. Babil’deki Reş Galusa’dan Halife Ömer çok
memnundu ve yakın ilişkiler kurmuştu.

639 yılına gelindiğinde bütün Suriye ve Filistin Müslümanların eline geçmişti. 639 yılında
Amr b. el-As komutansında bir Müslüman ordusu Mısır'ı fethe gitti. Mısır iki yıl içinde
Müslümanların eline geçti. Doğu Roma İmparatorluğu artık Mısır'ı ebediyen kaybetmişti.

Mısır’ın Müslümanlarca ele geçirilmesinden hemen sonra, eski Mısır halkı olan Kıptilerin
Müslüman yapılmasına çalışılmamış, bir taraftan ülke yağmalanmış, bir taraftan da en verimli
topraklara Arap yarımadasından akın akın gelen Araplar yerleştirilmiştir. Bir taraftan Kıpti
Mısır Araplaştırılırken, diğer yandan Kıptiler ve kurmuş oldukları Firavunlar dönemi Mısır
medeniyeti aşağılanmıştır.

Müslümanlar Mısır’a gelmeden kısa bir süre önce Yeni Platonculuk Mısır’da tamamen
ortadan kalkmıştı. Hatırlanacağı gibi M.S. IV. Yüzyılın sonlarında Ortodoks Kilisesi Gnostik
örgütlenmeyi yok etmişti. Bundan sonra 250 yıl kadar daha Yeni Platonculuk devam etti.
Ama yavaş yavaş eriyerek o da silindi. Bu iki akımın silinip gitmesine karşılık Hermes
Trimegistos, hem Hıristiyanlık ve hem de Müslümanlık içinde yaşamaya devam etti.

642 yılında Nehavent’de İslam ve Sasani kuvvetleri bir savaş daha yaptılar, bu savaş da İslam
ordusu tarafından kazanıldı. Artık İran toprakları işgale hazırdı. Arapların önünde Ceyhun
nehrine kadar çok geniş toprakların önü açılmıştı.

153
Bu sırada kuzey Afrika’da Araplar berberi kabileleri ile mücadele ediyorlardı.

Batı Göktürklerin büyük bir kargaşa içine düştükleri anlatılmıştı. Bu kargaşa içinde Çin, İpek
yolunu ele geçirmek için, Doğu Türkistan’ı ele geçirmeye başladı. 640 yılında, Turfan Çin
hâkimiyetine girerek, bir Çin ili oldu. Soğd ülkesi ve Ceyhun nehrinin güneyindeki küçük
krallıkların esas isteği güvenli bir ticaretti. Onlar da Çin'in desteğini istediler. Bu sırada, Doğu
Türkmenistan’daki bazı krallıkların, Çin'e ödedikleri vergileri savsaklamaları üzerine, artık
bir Çin generali olan, Aşina soyundan Şö-ol, Türklerden ve Töles boylarından kurulu bir ordu
ile önce bazı boyları sonra da krallıkları cezalandırdı. Örneğin, sözünü tutmayan Kuça
krallığında 11.000 baş kesip, 5 büyük kenti yakıp, yıktı. Terör sonuç verdi, Doğu Türkistan’da
ki tüm krallıklar Çin'e bağımlı oldular. Kuça, Doğu Türkistan’daki Çin yönetiminin merkezi
oldu. Kuça, Hoten, Tokmak ve Kaşgar'a garnizonlar kurularak, bunlara " Dört garnizon " adı
verildi. Çin İmparatoru. General Şö-ol'ü Pi krallığı Dükü yaptı.

154
Doğu Roma’nın Dönüm Noktası

Herakleios döneminde, Doğu Roma İmparatorluğu Sasanileri yenmişti, Balkanlarda Avarların


gücü kırılmıştı ama hiç hesapta olmayan bir şey, yeni İslam devleti birdenbire karşısına
çıkmıştı. İslam devleti nedeniyle oluşan bu yeni durum, siyasi ve kültürel olarak Doğu Roma
İmparatorluğunun dönüm noktası oldu.

Mısır, Suriye gibi eyaletlerin kaybı Doğu Roma İmparatorluğunu iyice sarsmıştı ama dini
açıdan bir birliğin kurulmasına da yardım etmişti. Müslümanların eline geçen topraklarda
Ortodoks inanç yerine resmi olmayan Hıristiyanlık ağır basmakta idi. Böylece geri kalan
topraklarda Ortodoks inanç çerçevesinde dini bir bütünlük sağlamak kolaylaştı. Herakleios
dönemine kadar, Latince, ısrarla devlet dili olarak kullanılmıştı. Dini bütünlüğün sağlanması
ile beraber, Latince bırakılarak Grekçe’ye geçildi. Kilise zaten, belki baştan beri Grekçe’yi
kullanıyordu. Bu Kutsal Kitabın diliydi. Şimdi kilisenin kullandığı dil, resmi devlet dili
olmuştu. Latince’nin bırakılması, Batı Avrupa ile bağların daha da gevşemesine yol açtı. Batı
Avrupa kiliselerinin dili Latince’ydi.

Themalar M.Ö. 650

155
Bunun sonucu olarak İmparatora verilen unvan da değişti. Artık İmparatora “ Basileos “
deniyordu. Herakleios, bu unvanı ilk defa 629 yılında kullandı.

Sasanilerin, uzun zamandır, Roma İmparatorluğu ile savaştığını, her fırsatta Doğu Anadolu’yu
işgale çalıştıklarını ve zaman zaman Constantinopolis kadar geldiklerini görmüştük. Bu
saldırılara çözüm bulmaya çalışan Doğu Roma İmparatorluğu, sonunda, “ thema “ (ordu) adlı
bir sistemi yürürlüğe soktu. Sınırdaki ordular geri çekilerek, onlara Anadolu’da yerler verildi
ve buralara yerleştirildiler. Anadolu’da dört thema oluşturuldu. Bunlara Anatolikon,
Armeniakon, Obsikion ve Kibyraioton adları verildi. Bunlar ordunun hâkim olduğu yönetim
bölgeleriydi. Başlarındaki komutana “ strategos “ deniyordu. Bölgelerin eskiden, eyalet
yönetimi döneminden kalan ve prekonsül denen sivil valileri vardı. Ama kısa süre içinde
prekonsüller, strategosların yanında ikinci plana düştüler. Themalarda orduda savaşan
askerlere toprak veriliyordu. Mülkiyet askerlere ait oluyordu. Ekilip, biçilebilecek ve ailesini
geçindirebilecek büyüklükte topraklardı. Ama toprak alabilmenin koşulu, savaşçılığı kabul
etmek ve fiilen uygulamaktı. Herakleios döneminin buluşu olan themalar, gelecek yıllarda
geliştirildiler. Sistem kısa sürede, Doğu Roma İmparatorluğunun belkemiği haline geldi.
Aslında thema yeni bir şey değildi. Roma İmparatorluğu bunun bir benzerini, kimi göçebe
kabilelere “ federe “olarak uygulamıştı. Şimdi yapılan bu uygulamayı tüm orduya teşmil
etmekti. Slavlar veya diğer göçebe kabileler, toprağa yerleştirildiğinde, zaten, böyle bir
uygulamaya gidilmesi kaçınılmaz oluyordu. Sistem uygulanıp, yaygınlaştıkça, bütün sonuçları
itibarı ile ufak toprak mülkiyetinin gelişmesine de katkıda bulundu.

Bu dönemden sonra Doğu Roma imparatorluğu kabuk değiştirdiğinden, artık ona Doğu Roma
İmparatorluğu değil Bizans demek adet olmuştur. Doğu Roma İmparatorluğuna Bizans
demek, akıllarda bir kopukluk yaratıp, Roma İmparatorluğundan ayrı bir İmparatorluk
oluşmuş intibağı verdiğinden bizim tarafımızdan benimsenmemektedir. Bu nedenle biz Doğu
Roma İmparatorluğuna, Doğu Roma İmparatorluğu demeye devam edeceğiz.

Herakleios uzun ve oldukça başarılı bir yönetimin sonunda 641 yılında öldü. Yerine birinci
karısından olan oğlu 3. Konstantinos geçti. Ama aynı yıl birkaç ay içinde öldü. Hükümdarlığı
sırasındaki saray entrikalarının ülkeyi sürüklediği iç savaş onun ölümüyle önlenebildi. Üvey
annesi Martina’nin buyruğu ile zehirlendiği söylenmekle birlikte veremden öldüğü
sanılmaktadır.

Bu sefer tahta Herakleios’un ikinci karısı Martina’dan olan oğlu Herakleon geçti. III.
Konstantinos veremden öldüğü halde, Martina ve Herakleon tarafından zehirlendiği
söylentileri ülkede ayaklanmaya yol açtı. Martina’nın dili, Herakleon’un da burnu kesildikten
sonra Eylül 641’de Rodos’a sürüldüler. Herakleon’ın bu sürgünden sonraki yaşamı ile ilgili
bilgi bulunmamaktadır. Yerine 3. Konstantinos’un oğlu 2. Konstans 11 yaşında İmparator ilan
edildi. 2. Konstans (Konstans II. Konstantinos Pogonatos) 641 ile 668 yılları arasında 27 yıl
Basileos oldu. 2. Konstans’ın ilk yıllarında, yönetim senatonun etkisi altında kaldı.

Araplar ilk kez 641 yılında Doğu Anadolu bölgesine girdiler. Dvin Arapların eline geçti.
Bölge Emeviler tarafından bir eyalet yapıldı. Gelen Müslüman valisi sadece vergi ile
uğraşıyordu, iç yönetim Ermeni prenslerinin elindeydi.

İslam kuvvetlerinin her yönde ilerleyişi devam ediyordu. 642 yılında, Müslümanlar
İskenderiye’yi aldılar. Böylece, Mısır’daki Roma egemenliği kesin olarak sona erdi. 643
yılında Müslümanlar Kuzey Afrika’yı ele geçiriyorlardı. 643 yılında Trablus kenti Araplar
tarafından alındı. İslam ordusu Anadolu’da da ilerlemeye çalışıyordu.

156
Galya’da Feodalitenin Temelleri

Uzun bir süredir, Batı Avrupa’da olup bitenlere bakmadık. Şimdi, Galya’daki gelişmelere bir
göz atalım. İdari mekanizma dağıldıktan sonra, Merovenj kralları, kralın dostu olan kişilere
yani “ kontlara “, bölgeleri, yerel otorite olarak, yönetme yetkisi vermişlerdi. Daha önce
gördüğümüz, Merovenj krallarının, toprakları kâhyalar kanalı ile kendi çiftlikleri gibi
yönetmeleri ve alınmayan adam başına toprak vergisi sonucu idari mekanizmalar yıkılınca,
yönetim etkinliğini kaybetmişti. Merovenj kralları, güvendikleri, dostları olan kişileri
arıyorlardı. Göçebe Frank toplumunun yapısı gereği, böyle bir zümre, onların içinden
çıkamıyordu. Zaten, genişleyen topraklar nedeniyle, Frank toplumu içinde toplumu krallara
bağlayan geleneksel bağ zayıflamıştı. Bu zaman zarfında, Galya-Romalı senatoryal büyük
aileler, çocuklarını Frank şeflerinin çocukları ile birleştirerek, yeni bir seçkin topluluk
oluşturmuşlardı. Bu yeni nesillerin, menfaatleri ve görüş açıları krallarınki ile uyuşuyordu.
Krallar, aradıkları dostları buradan buldular. Kralların güvendikleri kişiler, sözlü yapılan bir
bağlılık yemininden sonra, Kralın sadık hizmetkârları oluyorlardı. Krallar, bu sadık
bendelerine, altın ve toprak dağıttılar. Onları, kontlar olarak, bölgesel yönetim yetkileri ile
teçhiz ettiler. Kontların kendi askeri ve idari gücü vardı. Gelirlerini vergi ve uygulanan
cezalardan alıyorlardı. Kazandıkları paraların bir kısmını kendilerine ayırdıktan sonra, geri
kalanını saraya yolluyorlardı.

Krallar, kendi özel korumalarını da, bu bağlılık andı içmiş uyrukları arasından seçtiler.
Kontlar, kralların güçlerine ortaktı ve görevleri ile ilgili toprakları vardı. Krallar, Hıristiyan
cemaatin üzerinde söz sahibi olduklarına da inanıyorlardı. Bu nedenle, kont seçer gibi
piskopos seçtiler. Krallar, kontların ve piskoposların, ayrıcalıklı durumlarını miras yoluyla
gelecek nesillere geçirmelerini de uygun buldular. Krallığın lütfunun miras yoluyla geçişi
destekleniyordu.

Merovenjler, güçlü kaldıkları sürece, lütuflarını adilce dağıtarak ve boyun eğmeyenleri


şiddetle cezalandırarak, kendilerine yapılmış bağlılık yeminlerine sadık kalınmasını
sağladılar. Aracıları vasıtası ile de, krallığın sahibi olarak kaldılar. Ta ki M.S. 639 yılına
gelene kadar, ondan sonra, krallar çok genç yaşta tahta çıkmaya başladılar ve eğlence yaşamı
içinde soysuzlaşıp, etkisizleştiler. Erken ölüp, erken tahta çıkan kralların gücü kalmadı. Güç,
aristokrasinin eline geçti. Neustria, Austrasia ve Burgonya’da kral soyundan gelenler, krallığı
kendileri yönetebilmek için örgütlendiler. Saray nazırlarını bunlar görevlendirir oldular. Saray
nazırları (majordomus, maire de palais), gelirleri bir merkezde toplayarak ve nasıl
harcanacağına karar vererek, sarayın tüm iktisadi yaşamını denetler hale geldiler. Mevki
edinmek için saraya gelen genç soyluları da kabul eden onlardı. Böylece, bütün siyasi güç,

157
büyük toprak senyörlerinden oluşan, küçük bir zümrenin eline geçti. Onlar, kolonların,
kölelerin ve az serveti olan Frankların efendileriydi. Bu arada, Anglosaksonların gümüş
parasının kullanımı, Galya’da iyice yaygınlaşmış ve Doğu Roma imparatorluğunun altını
tamamen yok olmuştu.

Doğu Roma İmparatorluğunun altını Galya’da yok olmuştu ama Uluslararası ticarette, daha
uzun yüzyıllar boyunca geçerlilik ve önemini koruyacaktı. Doğu Roma imparatorluğunun
altını, uluslararası paranın ölçüsü olacak kadar sağlam bir paraydı.

Frank topraklarının üç parçası olan Neustria, Austrasia ve Burgonya’da büyük toprak


sahipleri artık saray nazırlarını dinlemez olmuşlardı. Sadece o kadar da değil kargaşa ruhban
sınıfına da yayılmıştı. Piskoposlar savaşçı büyük toprak sahiplerinin aileleri içinden
seçiliyorlardı. Onlar da akrabalarına benzer yani din adamına benzemeyen bir yaşam
yaşamaya başlamışlardı. Herkes gibi giyiniyor, savaşıyor, avlanıyor, özet olarak herkes gibi
yaşıyorlardı. Ortada dini bir disiplin de kalmamıştı.

İspanya’da Vizigotların merkezi Toledo’ydu. Bir asiller meclisi vardı ve bu meclis


piskoposlarla belli bir etkileşim ve anlaşma içinde ülkeyi yönetiyordu. Kralın emirleri bu
mecliste kararlaştırılıyordu. Bu emirlere herkesin uyması mecburiydi. Bunlar sadece sivil
emirler değildi, tebaanın uyması gereken dini emirler de vardı. Ve her ikisi de aynı sertlikte
uygulanıyordu. Kralın ve piskoposların mutlak otoritesi altında Romalılar ve göçebeler
kaynaşıyorlardı. İspanya kilisesi de bu durumda Papa’dan bağımsız bir hale gelmişti.

İtalya birkaç parçaya bölünmüştü. Toskana’ya kadar kuzey bölgesinde Langobardlar vardı.
Bunlar büyük toprak sahiplerinin pek çoğunu öldürüp yerlerine geçmişlerdi. Bu topraklarda
Romalılar, daha önce gelmiş olan göçebeler ve Langobardlar (Lombard) vardı.

İtalya’da Adriyatik kıyıları ile Güney İtalya Doğu Roma İmparatorluğuna bağlıydı. Doğu
Roma İmparatoru adına “ egzarhos “ denen çok yüksek rütbeli bir temsilci Ravenna’da
oturuyordu.

158
İran Müslümanların

İran’ın fethi diğerleri kadar kolay olmadı. Binlerce yıldır kurulmuş olan devletlerden arta
kalan devlet bilinci ve İranlılık bilinci yer yer direndi. Zerdüşt dini de Müslümanlık karşısında
direniyordu. Yalnız bu direncin soylulardan geldiği sanılmamalıdır. Esas direnen, yapabildiği
kadar, imkânları nispetinde halkın kendiydi. İran’ın büyük bir bölümü 651 yılı cıvarında
Müslümanlarca ele geçirildi.

İslam devletinin, İran ve Doğu Anadolu’ya girmesiyle beraber, İslam dini de Mazdek ve
Zerdüşt dini ile karşılaşıyordu. Kuruluşundan kısa bir süre geçmesine rağmen resmi İslam,
kendi içinde daha parçalanmamıştı ama bu ayrılığa yol açacak siyasi gelişmeler uç vermişti.
İslam daha sadece Ortodoks bir inanıştı. Ancak, İran ve Doğu Anadolu, İslam
Ortodoksluğunun yanında İslam’ın Heterodoks gelişmesini sağlayacak düşünce, kültür ve alt
yapıyı taşıyordu. Hele, kısa bir süre sonra, İslam devleti Horasan’a varınca ve Batı
Türkmenistan ile ilişkiye geçince, Şaman inancının kuvvetli etkisi, Mazdek etkisi ile
birleşerek, Heterodoks İslam’ı doğuracaktı.

Asırlar boyunca, Sasani hâkim sınıfları mazdek dinine öyle baskı uygulamıştı ki, Mazdek dini
çoktan yeraltına inmiş ve illegal yaşamın koşullarına alışmıştı. İslam devleti tarafından süratle
ele geçirilen topraklarda ki tüm dinler İslam dini karşısında çarpıldılar. Ama Mazdek inancı,
asırlarca daha önce yaptığı gibi yaşamaya devam etti. Bütün eski Sasani topraklarında, ama
özellikle Azerbaycan, Horasan, Soğd, Taberistan ve Gürcan da asırlarca yaşadı ve Heterodoks
İslam’ı doğurdu.

İslam kuvvetleri İran’a girip, Sasani devletini yıkınca, aslında Mazdekler geniş bir nefes
aldılar. Mazdek üzerindeki Zerdüşt baskısı kalkmıştı. Yeraltında yaşamaya alışmış, kurulu
düzene defalarca baş kaldırmış, fakir halkın gönlüne taht kurmuş bir din bağlarından da
kurtulunca, ilerde göreceğimiz pek çok sayıda başkaldırının nüvesi ve itici gücü oldu.

Doğu Roma’ya ait topraklarda Arap ordusu umduğunu bulamadı. Sıra Anadolu’ya gelene
kadar Roma eyaletleri çok kolay ele geçirilmişti. Ama Anadolu direndi ve Müslümanların
ilerlemesi orada durdu. Anadolu’dan ilerleyemeyen İslam orduları Kafkasya’ya yöneldiler
ama orada, Hazer Türk devleti İslam ordularına Avrupa’nın kapısını kapattı.

Orta Asya’ya doğru ilerlemede de aynı durum görüldü. Türklere veya Çin’e bağlı topluluklar
şiddetli bir direnme gösterdiler.

159
Kuzey Afrika’da da Berberiler direndiler. Berberilerin mücadelesi çok şiddetli oldu.
Müslümanlar İspanya’yı ele geçirdikten sonradır ki, Berberi muhalefeti ancak kırılabilindi.

Ele geçen geniş topraklarda, Araplar başlangıçta örgütlenmeyi gevşek tutup, yerli örf ve
adetlere saygılı oldular. Bu yerli halkın kolay boyun eğmesini sağladı. Yöresel yönetim işleri
yerli memurların elinde kaldı. Kayıtlar Arapça tutulmadı. Eskiden yapıldığı gibi Farsça ve
Yunanca tutulmaya devam edildi. Yerli memurlar üzerindeki devlet denetimi yok denecek
kadar azdı. Halk vergi için karşısında eski memurları görüyor ve alışık olduğu kadar vergi
veriyordu. Merkez Medine, bu ülkelere bir yönetici atamakla yetiniyordu. Bazen yöneticinin
yanına doğrudan Medine’ye bağlı bir maliyeci veriliyordu.

Sonuçta, bu topraklarda Arap istilası yıkıcı değil birleştirici olmuştur. Herhangi bir yerde,
Araplar yerli halkın arasında eriyeceklerini hissedince, aralarına karışmıyor, ordugâhlar
kurup, buralarda yaşıyorlardı. Ancak çok kısa süre içinde bu ordugâhlar kentleştiler ve çoğul
olarak “ emsar “ denilen ordu kentlere dönüştüler. Kufe, Basra ve Kahire’ye bitişik Fustat bu
ordu kentlerin en bilinenleridir. Bu kentler tarımsal bölgelerle çöl arasında kurulmuşlardı.
Müslümanlar daha denizlere hâkim olmadığından ordu kentlerin denizle ilişkisi yoktu.
Kentlerin inşaatında önce çamur kullanıldı, daha sonraları yaklaşık 20 yıl sonra, yapım
malzemesi olarak tuğla kullanılmaya başlandı. Ordu kentler mahalle mahalle düzenlenmişti.
Mahalleye bir kabilenin ismi verilir ve bu kabileye ait savaşçılar, o mahallede otururlardı.
Mahallenin iç güvenliği kabilenin şeyhi tarafından sağlanırdı. Şeyh, kabile savaşçıları
arasında ganimeti de paylaştırırdı.

Fetihler ve dışa açılma beraberinde kabile örgütlenmesini bir miktar zayıflatmış ancak tam bir
parçalanma meydana getirmemişti. İlerki yıllarda, kabileler arası çatışmalar, Arapların başına
büyük dertler açacaktı. Başta Halife, yakın çevresinde Sahabe vardı. Erkekler eli silah tutacak
yaşa gelince, milis ordusuna alınıyor ve uzak ülkelere gidiyorlardı. Gittikleri yerlerde,
kurdukları ordugâhlarda, belli bir hiyerarşi içinde, harp ganimetleriyle ve çevrelerindeki yerli
halktan aldıkları ödeneklerle yaşıyorlardı. Yukarda bahsedildiği gibi, bu ordugâhlar hızla
kentleşiyordu ama yine de bu sıralarda milisler halktan kopuk bir yaşam sürüyorlardı. Fetihler
sosyal enerjinin büyük bir kısmını yutmasına rağmen, Müslümanların sahip oldukları
topraklarda, siyasi guruplaşmalar da büyüyor ve kemikleşiyordu. Her şeye rağmen, kabile
bağları hala önemini muhafaza ediyor ve sosyal yaşamda yer alıyordu. Bunun en bariz
göstergesi, daha önce bahsedilen, ordu kent içindeki mahalle yapılanmasıydı.

Fetihler, bütün Araplara zenginleşme yollarını açmıştı, en basit askerlere bile önemli paylar
düşüyordu. Örneğin, Sasani hazinesi İran’ın fethi sırasında ele geçmişti. Halifenin beşte bir
payı ayrıldıktan sonra, hazine altmış bin kişilik Arap ordusuna pay edildi. Her savaşçıya 12
bin dirhem ganimet düştü.

Fetih edilen yerlerde, Araplar egemen kast durumuna geliyorlardı. Devletin kuruluşu
sırasında, önemli bir yer tutan ekonomik çıkarlar, şimdi ülke ve halkların sömürülmesi ile
Arap birliğinin tutkalı haline gelmişti. Zaten Araplar arasında var olan ortak tarih, dil ve din
birliği, ekonomik birlikle birleşince, Arapları, Arap olmanın ortak bilincine taşımıştı. Fetihler
bir süre için bile olsa, dikkatleri dışarı yönlendirerek, Arabistan’ın içindeki siyasi tartışmaları
örtmüştü.

Daha önce de bahsedildiği gibi, fetih edilen yerlere, Medine’den bir yönetici yani emir
atanması ile yönetim Müslümanlara geçmiş oluyordu. Bu emirler, merkezden oldukça
bağımsız olarak hem savaşı ve hem de ibadeti yönetiyorlardı. Mekke ve Taifli tüccarlar,

160
ticareti bırakıp, emirliğe soyundular. Fethin hemen başında, daha camiler inşa edilmeden,
emirlerin başkanlığında namaz kiliselerde kılınıyordu.

Arap yarımadasında, tüm halk zorla Müslüman yapılmıştı. Arap yarımadası dışına çıkılıp,
uygar topraklara gelindiğinde bu yola başvurulmadı. Diğer tek tanrılı din mensubu kişilerden,
vergi alındı. Bu aynı zaman da Müslüman olmayanların İslam devletine olan bağlılıklarını
simgeliyordu. Devlet de bu vergi karşılığında, onların canlarını koruyordu. İslam devleti
sınırları içinde, Müslüman olmadan yaşayanlara “ zımmi “ dendi. Vergi veren zımminin canı,
parası ve mülkü korunuyordu. Önce Araplar, daha sonra da İslam devleti, yeni ele geçirilen
topraklardaki eski devlete ait olan veya sahipsiz olan toprak, mülk ve malları alıyordu. Fetih
edilen topraklardaki halk için aslında bir şey değişmemişti. Eski soyluların yerini, şimdi Arap
ordusu almıştı.

Müslümanların yerli halklara dinsel özgürlük (sadece kitaplı dinlere) tanıması tek Tanrı
felsefesinin doğal bir sonucu idi. Her zaman tek Tanrı olduğu için, bütün doğru yöne
yönlenmiş dinler Allah’tan gelmekteydiler. Üstün varlığa ve tek Gerçekliğe inanmak, değişik
kültürlerin etkisi ile farklı toplumlarda farklı yollarla ifade edilmiş olabilirdi. Ama sonuç
itibarı ile hepsinin kaynağı aynı tanrıydı.

Hıristiyan olan Varaka ibn Nevfal Muhammed’i hakiki peygamber olarak tanıdığında, aslında
Müslüman olmuş değildi. Muhammed, Yahudi ve Hıristiyanların, kendileri istemediği sürece,
din değiştirmelerini talep etmemiştir. Kuran, Muhammed’den önceki peygamberlerin
mesajlarını ortadan kaldırmıyordu. Tam tersine, insanların dinsel deneyiminin sürekliliğini
vurguluyordu. Müslümanlara atfedilen hoşgörüsüzlük, diğerlerine rakip olan bir Tanrı
kavramından çıkmamıştır. İslam, kendinden önceki dinleri doğrular, görüşlerini kapsar ve
görevlerini sürdürür. İslam düşünüşüne göre Muhammed’den önce 124.000 peygamber
gelmiştir. Kuran özünde yeni bir mesaj getirmediğini söyler ve Müslümanlardan eski dinlere
yakın durmalarını ister.

“Haksız davrananlar bir yana, Kitap ehliyle en güzel şekilde mücadele edin. Onlara şöyle
deyin “ Bize indirilene de, size indirilene de inandık; bizim Tanrımız da, sizin Tanrınız da
birdir, biz O’na teslim olmuşuzdur. “ (Sure 29, 46).

Müslümanlar, Muhammed’in peygamberlerin sonuncusu olduğuna inanırlar. Onun gerçek tek


Tanrı yolunu göstermekte, İbrahim, Musa ve İsa gibi büyük İbrani peygamberlerinin başlattığı
işi tamamladığını düşünürler.

Diğer yandan devlet genişleyip, İmparatorluk haline dönüştükçe, hükümetin yapısı ve


örgütlenmesi yetmemeye başladı. Ortaya devasa problemler çıktı. En büyük sorun da
uyuşmazlıklardı. Uyuşmazlıklar kişisel görünümlü olsa bile aslı daha derindi. Birinci kuşak
ortadan çekilir çekilmez, ikinci kuşakta uyuşmazlıklar artarak devam etti. Guruplaşma ve
mezhepleşmeler ortaya çıkmaya başladı. Bu öğretilerde siyaset ve din iç içe girmişti.

Sorunların çözümü için ciddi bir devlet örgütlenmesini hızla kurmak gerekiyordu. Ama bu da
yeterli değildi, yeni ortaya çıkan sosyal sorunlara dinsel hükümler çerçevesinde çözüm
getirmek de gerekiyordu. Artık Peygamber dönemindeki dini yasalar sorunları çözmede
yetersiz kalmışlardı. Günümüzde “ İslamiyet eksiksiz bir sistem olarak doğduğu ” iddialarına
rağmen aslında Peygamber döneminde sadece acil ihtiyaçlara cevap veren bir tasarım
kurmuştu. Ancak bu düzen, genişleme döneminde ortaya çıkan ihtiyaçlara cevap vermekten
uzaktı.

161
Her yerde yoğun tartışmalar yaşanıyordu. Hadisler toplanıyor, hadislere herkes farklı bir
yorum getiriyordu. Fikirler birbirini tutmayınca da guruplaşmalar oluyordu. Bütün bunlar
farklı doktrinlerin doğmasına yol açtı. İhtiyaçtan doğan bu tartışmalar, din bilginlerinin ortaya
çıkışını hızlandırdı. Sorunlara dini yasalara uygun çözüm üretme üzerinde yoğun olarak
düşünmeye başlandı. Fetihler yoluyla kazanılan yeni ülke ve şehirlere Arap Yarımadasından
yoğun olarak gelen Arap kabileleri yerleştirildiler. Yeni topraklarda zamanla kentli bir
aristokrat sınıf ve kentli bir İslam kültürü oluştu. Bu sınıf içinde kendini Kuran’ın
araştırılması, peygamberin hadislerinin yorumlanması, fıkıh, kelam ve tasavvuf konusuna
adayan, bilgili ve imanlı kişiler hiçbir resmi sıfatları olmaksızın halk arasında saygı gördüler.
Böylelikle halifelik dışında bir dini otoritenin oluşumu da başlamış oluyordu. Kısa sürede bu
din ulemasının takipçileri de oluştu. Buradan da çeşitli mezhepler ve akımlar ortaya çıkacaktı.

Mezheplerin ortaya çıkışını sadece Kuran’ın ve hadislerin yorum farkına bağlamak


yanıltıcıdır. Halifelik kurumuna atfedilen özellikler ve halife olanların bu özellikleri haiz olup
olmadıkları tartışması da İslam toplumunun çeşitli mezheplere bölünmesinde etkin rol
oynayacaktı.

Başlangıçta, Müslümanlar hepsinin aynı amaca hizmet ettiği düşüncesiyle mezheplerin


tümüne karşı hoşgörü ve saygıyla yaklaşılıyorlardı. Zaten mezhepler arasında da derin
uçurumlar henüz oluşmamıştı. Bu dönemde sık sık mezhep değiştirenler oluyordu ve bu hoş
görülen bir hususdu.

162
Zengin Arap

Fetihin ilk yıllarının hemen peşinden, Halife ile Araplar arasında, ganimetin paylaşılması
konusunda ihtilaf çıktı. Taşınmaz mallar paylaştırılıyordu, ama ele geçen arazinin geliri ne
olacaktı. Savaşçılar, gelirin de paylaştırılmasını istiyorlardı. Bir süre, gelirler paylaştırıldı.

Halife Ömer, bu arazilerin bireylere değil, tüm İslam toplumuna ve hatta gelecek kuşaklara da
ait olduğunu söyleyerek, arazi gelirlerinin paylaşılmasını önlemek istedi. Peygamberin
Hayber’de uyguladığı metodu ve Kuran’ın ilgili ayetini davranışına dayanak yaptı. Araziler,
eskiden olduğu gibi, yerli köylülerce ekilecek ve vergisi (haraç) alınarak toplum
menfaatlerine uygun kullanılacaktı.

Ancak, arazi gelirlerinin paylaşılmasını isteyenler, “ Bizim kılıçlarımızla kazandığımız


hakları, savaşa katılmayanların ve gelecek nesillerin yararı için kullanamazsın “ diyerek
direndiler. Ancak, fetihler hızla ilerliyordu ve ganimet ganiydi. Ganimet bolluğu, direnişi
kırdı. Konu daha sonraları, İslam hukuk (fıkıh) âlimleri tarafından tartışıldı. Şafiler, arazilerin
paylaşılması gerektiğini savundular. Malikiler, tam karşı düşüncedeydiler, arazilerin bütün
İslam’a ait yani “ fay “ olduğunu söylediler. Hanefiler, ganimet veya fay olma yetkisinin
İmamda (devlet başkanında) olması gerektiğini müdafaa ediyorlardı.

Halife Ömer’in fay görüşüne rağmen, fethedilen topraklarda, bazı Araplar büyük arazilerin
sahipleri haline geldiler. Bu Arapların nasıl olup ta bu kadar büyük arazilere sahip
olabildiklerinin mekanizması belirli değildir. Kölelere ekilmeyen arazileri mi ektirmişlerdir,
devlet arazilerini ele mi geçirmişlerdir, yoksa para verilerek satın mı almışlardır, net değildir.
Net olan, devlet mekanizmasının bu arazi ele geçirişleri, bazen durduramadığıdır.

İslam dini özel mülkiyete karşı çıkmamış ve hatta özel mülkiyet yanlısı olmuştur. Peygamber,
Halifeler ve Sahabe arazi sahipleriydiler. Arazilerini belli bir bedel karşılığında, işlenmek
üzere kiraya verirlerdi. Daha önce de görüldüğü gibi, fetih edilen yerlerdeki sahipli topraklar
eski sahiplerine bırakılarak, onlardan vergi yani haraç alınıyordu. Fetih edilen sahipsiz
toprakların ise fay sayıldığını ve gelirinin İslam toplumu için harcandığını görmüştük.
Devletin eline geçen topraklar, bazen ve genellikle o ana kadar işletilmeyen araziler ise,
işlenmesi koşulu ile özel kişilere verilirdi. Katai denen bu durum, arazi mülkiyetinin özel
mülkiyete geçişiydi. Genellikle Müslüman olan bu kişiler, toprağı işlemekle yükümlüydüler.
Bu kişi toprağı fiilen işleyecek demek değildi. Araziyi işleyecek köylüleri bulmak, onun
sorumluluğundaydı. Eğer ekmez veya ektirmezse, arazi geri alınırdı. Ama toprak işleniyorsa,
kişi arazinin tam sahibiydi. Katai, bazen çok geniş bir arazi, bazen köyün bir parçası, hatta

163
bazen kentteki bir taşınmaz olabiliyordu. Katai sahibi öşür vergisi (zekât) öderdi. Daha sonra
Selçuklu devletinde görülecek olan “ ikta “ yı katai ile karıştırmamak gerekir.

İkta, bir askeri hizmet karşılığında, hizmet süresi ile bağlı olarak verilen bir arazidir. Katai ise
ahfada geçen, satılan, tam bir özel mülkiyettir. İkta genellikle, parasal ödeme yapılmadığında
askere verilen bir ödemedir. Katai ise, toprağın işletilmesi amacı ile yapılan bir uygulamadır.
İktada araziyi verene bir bağımlılık ve bağlılık söz konusudur. Katai de ise böyle bir durum
yoktur.

Bazı büyük arazilerin Arapların eline geçmiş olması, devletin işine gelmiyordu. Devletin
güçlenebilmesi için, geniş arazilerin gelirlerinin bireylere değil, devlete vergi olarak gitmesi
gerekmekteydi. Zaten devlet gelirinin en önemli kısmı, yine ödenek olarak savaşçılara geri
dönüyordu. Savaşçıların elde ettiği ganimetlere rağmen, devlet onlara bir de ödenek
yolluyordu. Alınan ödenek boldu. Yıllık 200 ila 2500 dirhem arasında ödeme yapılıyordu.
Ordu kentler ayrıca yiyecek açısından da devletçe takviye ediliyorlardı.

Halife Ömer’in düzenlemesine göre, ödenek sadece savaşanlara değil, başka bazı kişilere de
veriliyordu. Ödenek almaya hak kazananlar listesinde, başta Peygamberin hanımı Ayşe ve
Peygamber ailesinin öteki üyeleri, sonra İslam oluştaki kıdem sırasına göre ilk Müslümanlar
vardı.

İlk iki halife, Ebubekir ve Ömer zamanında, etrafa bol para dağıtıldığından Arapların genel
hayat standardı çok yükselmişti. Toplum içinde önemli bir sorun fark edilmiyordu. Daha,
Peygamber zamanındaki sadelikten de vazgeçilmemişti. Halife Medine’deydi ve diğer
Müslümanlardan onu ayırmak kolay değildi. İsteyenler, Halifenin yanına gidip, sorunlarını
ona rahatça açabiliyorlardı.

Halife Ebubekir ve Ömer, Kureyş kabilesinin pek zengin olmayan ailelerindendiler. Baştan
beri peygamberin yanında yerlerini almışlar, dine ve devlete büyük yararları dokunmuştu.
Seçimle iş başına geldiklerinde açık itirazla karşılaşmamışlardı.

640 yılı geldiğinde, Arap ordusu Kafkaslara girmişti. Arap ordusu Kafkasya’da, Doğu Roma
baskısından bunalmış olan Ermeni ve Gürcülerce dostça karşılandı. İslam ordusunun serdarı
Habib İbn Maslama, Hıristiyan Gürcülerin dinlerini ve canlarını savunmayı garantiledi. Gürcü
ve Ermenilere az vergi kondu. Her Gürcü aile 1 dinar vergi verecekti. İslam olan Gürcüler ise
vergi ödemeyeceklerdi. Hıristiyan toplulukların dinlerine karışılmadı. Araplar, her türlü dış
saldırıya karşı, Gürcüleri koruyacak, buna karşılık, Gürcüler, İslam ordusunda görev
yapacaklardı.

Ermenilerle yapılan anlaşma da şöyleydi. Süresiz bir anlaşma yapılıyordu. Ermenilere 7 yıl
vergi konmuyordu. Ermenistan’da, Arap atlı kuvvetleri bulunmayacak ve Ermeni kalelerine
Arap komutanlar atanmayacaktı. Ermenistan ise, Arapların her istediğinde, hemen Arap
ordusuna katılacak, 15.000 süvariyi, her an hazır tutacaktı. Araplar, bu orduyu istedikleri yere
çağırıp, savaştırabileceklerdi. Ermenistan dış saldırılara karşı kendini ve Arap devletini
koruyacaktı. Eğer, Ermenistan'a Doğu Roma saldırırsa, Arap ordusu hemen yetişecek ve
Ermenistan’ı koruyacaktı.

İslam fethinin hızlanması ile Hazar devletinin kuruluşunu tamamlaması aynı tarihlere rastlar.
Araplar Kuzey Kafkasya’ya geçmeyi düşünüyorlardı. Ermeni ve Gürcüleri yanlarına
almışlardı. Yeni kurulmuş, Şaman Hazar tehlikedeydi.

164
İlk Arap - Hazar savaşları 642 ile 652 yılları arasında olmuştur. Araplar, Derbent'in
kuzeyindeki Belencer'i alıp, yağmaladı. Bir süre sonra Hazar, kenti geri alıp, Arap ordusunu
çekilmeye zorladı. Savaş, çeşitli çatışmalar şeklinde sürdü, gitti. Her iki taraf da korkusuzca
savaşıyordu. Araplar, savaşta ölüp, şehit olup, cennete gitmek istiyorlardı. Şaman Hazarlılar
için ise bu dünya, öbür dünya fark etmiyordu. Onlar da, ölüp, atalarının yanına saygın bir
şekilde gitmeyi istiyorlardı.

M.S. 644 yılında Halife Ömer, Arap – Hazer savaşları yeni başladığı tarihlerde, Basra
valisinin kölesi tarafından öldürüldü. Ömer 53 yaşında öldürüldüğünde, geride peygamberin
632 yılında ölürken bıraktığından çok farklı siyasal bir miras bırakmıştı. Sasaniler yıkılmış,
Doğu Roma iyice hırpalanmış, Ortadoğu’nun tümüne hâkim olunmuş, talan gelirleri ile hem
devlet ve hem de Araplar olağanüstü zenginlemişlerdi. Ancak devlet, bu hızlı gelişmeye
uyumlu siyasi bir hukuktan ve siyasi bir kurumlaşmadan yoksundu.

Kuran’ın getirdiği hukuk peygamber yaşarken karşılaşılan sorunları ancak çözebilen yüzeysel
bir hukuktu. Ebu Bekir ve Ömer tamamen güç dengelerinin sonucu olarak, birer oldubitti ile
halife olmuşlardı. Dönemlerinde, İslamiyet çok yeniydi ve bunun sonucu olan idealist ortam
hala yaşıyordu. Ayrıca her iki halife de hem çok saygın bir kişiliğe sahiptiler ve hem de işbilir
bir yapıları vardı. Dönemlerinde Arapların enerjisi dışarıya boşaltılmıştı. Ve bu boşalan enerji
de kat be kat fazla vermişti. Tüm bunların sonucu olarak, bu iki dönem sorunsuz dönemler
olarak görülüyordu ve görüldü. Hâlbuki iktidar hukuku açısından olan boşluk potansiyel bir
tehlike olarak duruyordu.

Her iki halifenin seçilmesinde tutulan yol, monarşi getireceğine, bir nevi halk iradesi yani
cumhuriyet getirecek tarzda seçilebilinirdi. Aslında Araplar ve halifenin kim olacağına karar
verenler, cumhuriyet yönetiminden bihaber değildiler. İslam öncesi dönemde, antik kentler
misali bir halk rejimi Mekke’de söz konusuydu. Ama bu rejim, kabileler arası güç dengesine
ve çok tanrıcı dinin çoğulcu yapısına dayandığından İslam’a uygulanması özel bir gayret ve
buna matuf kurumların kurulmasını gerektirirdi. Mevcut hali ile Müslümanlık çoktanrıcılığı
tamamen ret ve mahkûm ederek, cumhuriyete dönük bir rejimin ideolojik dayanağını ortadan
kaldırıyordu. Bununla birlikte, ilk dönemlerin idealist ortamı, mevcut güç dengeleri
cumhuriyete dönük kuvvetli bir potansiyele de sahipti. Özellikle mevcut kadrolar idealist ve
paylaşımcıydılar. Bu durumda İslam devleti bir cumhuriyet olarak da şekillenebilirdi.

Ama bu olmadı. Yerine mutlak otoriter bir yönetim kuruldu. Talan gelirleri çok yüksekti. Ele
geçirilen yeni toprakların yönetimi iktidar kavgalarının yönünü değiştirdi.

Orta Doğu’da islam’ın önlenemez ilerleyişi sürerken, çok uzaklarda, Japonya’da da


hareketlenme vardı. Japonya’da “ Kuruluşun on yedi maddesi “ (Kenpo Jushichijo)
Anayasasının peşinden, Shotoku’nun içinden çıktığı Soga ailesine karşı bir hükümet darbesi
yapıldı. Yeni İmparator Kotoku Tenno (645 – 655), 645 de başlatılan ve Taika reformları
denilen enerjik bir reform hareketini yaptı. Bu reformlar, Yamato sarayındaki Konfüçyuscu
ustalar tarafından yazıldı ve oluşturuldu. İmparator mutlak otoriteyi temsil ediyordu. 645
yılından itibaren Fujiwara dönemi başladı. Bu sırada Japonya’da yazı kullanılmaya
başlandığından beri tutulan kayıtlar bir düzene sokuldu.

165
Halife Osman

Halife Ömer ölürken prestijinin en yüksek noktasındaydı. Etraftan istenmesine rağmen yerine
geçecek olanı seçmedi. Toplumsal talep Ali’den yanaydı, ama belli ki Ömer de onu
istemiyordu. Ömer, sorumluluğu yüklenmek yerine Kureyş önde gelenlerinden 6 kişilik bir “
şura “ atadı. Ama adaleti ile öne çıkarılan Ömer’in bu atamasının adil olduğu söylenemezdi.
Seçilen şura içine Ensar’dan kimse alınmamıştı. Seçim Medine’de yapılıyordu, bırakın halife
olmayı, Medinelilerin halifeyi seçme hakkı bile yoktu.

Halife Ömer, Şurayı toplarken, niyeti eksik olan siyasi hukuk açısından boşluğu doldurmak
değildi. Bu Şuradan bir yönetim geleneği veya hukuk ortaya çıkmadı. Şura sadece o ana
mahsus krizi çözer gibi görülüp aslında krizi erteledi. Şura görünürde, suikasta uğrayan
halifenin peşinden yönetim boşluğunu gideriyormuş gibiydi. Ama aslında toplumsal prestijle
seçileceği nerede ise belli olan Ali’nin seçilmesini engelliyordu.

Arap toplumunda akrabalık bağları çok önemliydi. Kabile dayanışması tüm unsurları ile
devam ediyordu. Böyle bir ortam da Şura üyeleri birbirlerine kabile bağları ile bağlıydılar.
Abdurrahman bin Avf ile Sad bin Ebu Vakkas Mekke’nin Zühre kabilesinden amca
çocuklarıydılar. Sad’ın annesi Ebu Süfyan’ın kızı, Abdurrahman da Halife Osman’ın ana bir
kız kardeşinin kocasıydı. Talha bin Ubeydullah, Mekke’nin Beni Teym kabilesinden olup
hem Ebu Bekir’in yeğeniydi ve hem de Ebu Bekir’in kızı Ümmü Gülsüm ile evliydi. Zübeyir
bin Avam da Peygamberin halasının oğlu olup, Ebu Bekir’in diğer kızı Esma ile evliydi.
Şuranın son iki üyesi de halife adayları olan Ümmeye (Emevi) kabilesinden Osman ve Beni
Haşim kabilesinden Ali’ydi.

Şuranın nasıl çalışacağı da Ömer tarafından belirlenmişti. Eşitlik durumunda Abdurrahman’ın


görüşü tercih edilecekti. Şurada ondan başka kimse de kılıç bulunmayacaktı. Şura, yeni halife
belirlenmeden dağılmayacaktı. Karara itiraz olursa Abdurrahman’ın “ boyun vurma “ yetkisi
vardı. Şuranın sonucu toplanmadan belirliydi. Bu şuradan Ali çıkmazdı. Amcası Abbas,
sonucu belli olan bu Şuraya katılmaması, eğer katılırsa sonucun resmilik kazanacağı yolunda
Ali’yi uyardı. Ali ise sonucu görmesine rağmen, düzenin parçası olma yolundaki tutumuna
devam ederek, Şuraya katıldı.

Şura bir süre toplandıktan sonra, karar Osman lehine çıkıp, Abdurrahman başta olmak üzere
Osman’a biat ettiler. Boynu vurulma riski altındaki Ali de biat etti. Üçüncü Halife, Kureyş’in
zengin ve güçlü ailesi Umayya’dan (Emevi) seçilmişti. Saltanat Halife Osman’ındı.

166
Normal koşullarda, Emirler, kendi bölgelerinde elde ettikleri gelirlerden yönetim giderlerini
ve savaşçılara ödenen ödenekleri kesip, geri kalanını merkeze yollarlardı. Fetihlerin getirdiği
zenginlik, Arapları savaşçı olmaya teşvik ediyor ve gün geçtikçe savaşçı sayısı artıyordu. Bu
durum gelirlerin ödeneklere yetmemesi sorununu beraberinde getirdi. Emirler, bölge
gelirlerini merkeze yollamak yerine kendilerinde tutma eğilimi içine girdiler.

Emirlerin askeri gücü, kabile savaşçılarına dayandığından, savaşçılar emirleri destekliyorlardı.


Ayrıca, fay ganimet ayrımının kaldırılmasını, fetih edilen yerlerdeki toprakların gelirlerinin
kendilerine verilmesini istiyorlardı. Halife Osman, emirlerin bu tutumuna, onları
görevlerinden alarak cevap verdi. Yerlerine, daha fazla güvendiği, kendi ailesinden kişileri
atadı.

Umayya ailesinin başı Ebu Süfyan ve karısı Hind, daha 15 yıl önceye kadar, Peygamberin ve
Müslümanların en azılı düşmanları idi. Hatıralar daha canlı iken, Ebu Süfyan ile Hind’in oğlu
olan Muaviye, Şam emiri yapıldı. Halife Osman ailesini kayırmakla ve zenginleştirmekle
suçlanmaya başlamıştı. Medine’ye gelen paraların azalması, başkent ileri gelenlerini de
hoşnutsuzluğa itmişti. Peygamberin yakın arkadaşı (sahabe) Ebu Zerr el-Gifari, bu
hoşnutsuzluğu dile getirdi. Peygamber Ebu Zerr el-Gifari için “ Yeryüzünün en doğru sözlü
insanı “ demiş ve onu böyle ilan etmişti.

Ebu Zerr, müminlerin zengin yaşamlarından hoşnut değildi. Bireylerin az para harcayıp, esas
paralarını hayır işlerine harcamalarından yanaydı. Kuran nasıl Yahudi ve Hıristiyan din
adamlarını aşırı para harcadıkları için suçluyorsa, Ebu Zerr’de İslam devletinin başındakileri
aynı katagoriye sokuyordu. İslam ileri gelenlerinin, asıl İslamlıktan ayrıldıklarına dair
eleştirisi toplumda yankı buldu. Ebu Zerr sürgüne yollanmasına rağmen, fikirleri toplumu
hareketlendirmişti. Halife Osman Ebu Zerr’i susturamıyordu. Muaviye’nin vali olduğu Şam’a
sürgün edildi. Ebu Zerr orada da susmadı, Medine’ye tekrar yollandı. En sonda Rebeze’de
sürgünde, öldü. Ebu Zerr, Ali’den tahammül etmesi konusundaki telkinler dışında açık bir
destek görmemişti.

Ebu Zerr’in Osman’a karşı muhalefeti konusunda, Sunilerin şüpheli yaklaştıkları bir hikâye
vardır. Halife Osman, Ebu Zerr’e sorar: Sen Resullullah’ a atfen, “ Ümmeye kabilesi 3 kişiye
ulaştığında, Allah’ın topraklarını kendilerine devlet, kullarını köle ve dinini oyuncak edinirler
“ şeklinde bir hadis rivayet ediyormuşsun, doğru mu? Ebu Zerr “ Evet “ diye cevap verir.
Halife Osman, böyle bir hadis olup olmadığını tahkik edebilmek için Ali’ye sorar. Ali’nin
cevabı dolaylıdır. Peygamber demişti ki, “ yeşillikler, Ebu Zerr’den daha doğru sözlü bir
kişiyi üzerinde taşımamıştır “.

Gerekçesi ne olursa olsun sonuç itibarı ile Osman, bütün önemli görevlere ailesi olan
(Umayya, Ümmeye) Emevileri atıyordu. Aslında, çok kısa bir sürede olağan üstü bir
büyüklüğe ulaşmış olan İslam devleti kendi hiyerarşisini düzenlemeye çalışıyordu. Ama bunu
İslam’a en zor koşullarda destek vermiş olan idealistler, öncü kadrolar ve kabileler üzerinden
yapmıyordu. Tersine baştan beri İslam’ı ezmeye çalışmış olan Umayyaların çıkar ve
birikimleri doğrultusunda gerçekleştiriyordu. Bu tutum hem öncü kadrolarda kırgınlıklar
yaratıyor ve hem de özgürlüklerine son derece düşkün olan göçebeleri rahatsız ediyordu.

Osman, amcasının oğlu Mervan bin Hakem’i devlet sekreterliği ile görevlendirmişti. Bu görev
devlet hiyerarşisi içinde ikinci adam olmak demekti. Ayrıca Mervan bin Hakem’im babası
Mekke düşene kadar Müslümanlar ile mücadele etmiş bir kişiydi. Sahabe, Osman’ın amcası
Hakem’in Mekke Müslümanların eline geçtikten sonra zoraki Müslüman olduğu kanısına

167
sahipti. Mervan’ın babası, söylentilere göre Medine’de de boş durmuyor, dedikodu yapıyor,
Peygamberin sözlerini değiştirerek aktarıyordu. Medine’deki tutumundan dolayı Mervan’ın
babası, Mervan’la birlikte Taif’e sürgüne yollanmıştı. Halife Ebu Bekir ve Ömer zamanında
Osman sürgün cezalarının affedilmesi için iki halifeye de defalarca ricacı olmasına rağmen,
Mervan’ın babasının cezası affedilmemişti. İşte, Osman’ın devlet sekreteri yaptığı
amcaoğlunun böyle bir geçmişi vardı. Tabii bu geçmiş Sahabeyi çok rahatsız ediyordu.

Osman’ın bütün önemli devlet memurluklarına kendi ailesini atamasının başlangıcı, emirlerin
merkezi dinlemeyip, devlet hazinesinin yeterli geliri alamaması olabilir. Ayrıca, Osman,
merkezi bir yönetimin güven ilişkileri kurduğu kişilerin ortak yönetimi ile sağlanacağını
düşünüp, uygulamak istemiş de olabilir. Ancak bu uygulamada aşırıya kaçtığı bir gerçektir.
Mısır’a, Mısır fatihi Amr bin el-As’ı görevden alarak, sütkardeşi Abdullah bin Sad’ı atadı.
Abdullah bin Sad, Müslüman olduktan sonra Müslümanlıktan vazgeçmiş (mürtedi olmuş) bir
kişiydi. Fiili nedeniyle hakkında ölüm cezası verilmişti. Ölüm kararı Osman’ın araya girmesi
ile engellenmişti. Kufe’ye vali olarak aynı anneden doğma üvey kardeşi Velid’i atamıştı.
Velid daha önce vergi toplarken yaptığı uygulamalar nedeniyle hakkında ayet inmiş ve
münafık ilan edilmiş bir kişiydi.

Halife Osman aile fertlerini sadece önemli devlet görevlerine getirmekle kalmıyor aynı
zamanda onlara gelir bağışlarında da bulunuyordu. Bu bağışların hakkaniyetli olduğunu kimse
düşünmüyordu. Eleştiriler karşısında Osman, şeriata uygun ve hakkı olanı aldığını ve kendi
hakkını ailesine dağıttığını söylüyordu.

Bu sırada halka aşılanan şuydu: “ Ne olursa olsun İslami otoriteye boyun eğilmelidir. Aksi
davranışlar fitne demektir. “

Halife Osman zamanında, Ebu Bekir zamanında derlenen Kuran, kopyalanarak, çoğaltıldı.
Ermenistan ve Azerbaycan da savaşılıyordu. Huzeyfe ibnu’l-Yeman, halife Osman’a gelerek,
Müslümanların okudukları Kuran’larda birbirini tutmazlıktan yakındı. Bunun üzerine, halife
Osman, geri iade etmek şartıyla, çoğaltmak için, Hafsa’daki Kuran’ı istetti. Kuran’ın
çoğaltılma görevi Zeyd ibn Sabit’e, Abdullah ibn Züyebr’e, Sa’d ibnu’l-As’a ve Hişam oğlu
Haris oğlu Abdurrahman’a verildi. Çoğaltma sırasında, Zeyd ile çelişkiye düşülüp, herhangi
bir parça tartışılırsa, o parça Kureyş dilinde yazılacaktı. Çünkü Zeyd Medineli idi ve Kuran
Kureyş dilinde indirilmişti.

Çoğaltma işi bitince, Osman ilk Kuran’ı Hafsa’ya geri yolladı. Çoğaltılmış nüshaları da dört
bir tarafa yollayıp, etrafta dolaşan Kuran’ları (resmi olmayan Kuranlar, Musaflar) yaktırarak
imha ettirtti.

Osman’ın resmi olmayan Kuran’ları yakarak imha etmesine, o zaman ve şimdi de, pek çok
kişi tarafından, Kuran’ın sakatlanması olarak bakılır. Kuranların imha edilmesi Osman’a karşı
başlayan muhalefetin temel nedenlerinden biri olmuştur. Osman merkezi bir yönetim kurmak
istiyordu. İşte diğer Kuranları toplatarak yaktırmasında, bu merkezileştirme isteği başrolü
oynamıştır. Tek bir resmi Kuran olmadan önce, Kura denilen hafız ve Kuran tefsircileri
kitleler üzerinde etkiliydiler. Bunların etkileri merkezi iktidarın etkisini azaltıyordu. Kuran’ın
en önde gelen uzmanı Abdullah bin Mesut başta olmak üzere pek çok Kuran uzmanı
Osman’ın diğer bütün Kuranlarını toplatıp, yaktırmasını şiddetle tenkit etmişlerdir. Abdullah
bin Mesut, Osman’ı, tahrif edilmiş ve Emeviler aleyhindeki bütün ayetleri silen bir metin
oluşturmakla itham etmiştir.

168
Bu sırada Doğu Roma İmparatoru II. Konstans’ın iç politikadaki amacı, dinsel tartışmaların
imparatorluğu bölmesini önleyerek kilisenin birliğini sağlamaktı. 648’de çıkardığı Typos adlı
fermanla, İsa’nın tanrı ve insan doğaları üzerine tartışılmasını yasakladı. Papa I. Martinus
Typos’a karşı çıkınca, Doğu ile Batıdan oluşan birleşik bir Roma İmparatorluğu düşüncesi ile
Papa’yı sürgüne gönderdi

İslam devletinin orduları, Suriye’deki üstlerinden hareket ederek, Anadolu içlerinde


ilerlemeye çalışıyorlardı. Doğu Anadolu ve Kayseri Arapların eline geçti. Suriye valisi
Muaviye ilk İslam donanmasını kurmuştu. İslam donanması kendine ilk hedef olarak Kıbrıs’ı
seçti. 649 yılında yapılan Kıbrıs seferi başarılı oldu.

Bu sırada 642 yılında başlamış olan Hazar savaşları tüm şiddeti ile devam ediyordu. Hazarlar
652 yılında, Arap ordusunu tam bir bozguna uğrattılar. 4 bin Arap askeri öldü. Ölüler arasında
Arap ordusu komutanı da vardı. Araplar, karma karışık kaçtılar. Bundan sonra 30 yıl yeni bir
çatışma olmadı. İslam ordusunun geri çekilmesi ile birlikte, Hazar güçleri güney Kafkasya’ya
inerek Ermenistan’a girdiler. İslam ordularına karşı, Hazar devletinin yaptığı savaşlar
sırasında Doğu Roma ve Hazar müttefik olarak davranmışlardı.

654 yılında Müslümanlar Rodos’a sefer yaptılar. Bu sırada 2 ci Konstans büyümüş ve devleti
fiilen yönetmeye başlamıştı. Konstans, İslam donanmasının ve Müslümanların denizde
kuvvetlenmesinin Doğu Roma üzerindeki tehdidi iyice arttıracağını görüyordu. Önce Kıbrıs,
sonra Rodos, Konstans buna seyirci kalmadı. 655 yılında Fenike açıklarında İslam ve Doğu
Roma donanmaları karşılaştılar. Bizans donanması ağır bir yenilgiye uğradı. İmparator canını
zor kurtardı. Bu savaş sonunda İslam devleti, denizlerde de Doğu Roma’ya üstünlük sağlamış
oluyordu.

169
Osman’ın ölümü

Bedeviler Halife Osman’a olan güvenlerini kaybetmişlerdi, isyan ettiler. O dönemde Halife
Osman ile ilgili genel kanı şöyleydi. Çok önemli ve karlı yerleri Osman kendi ailesine
(kabilesi Emeviler) vermişti. Bu arada Irak’ın verimli toprakları da Osman yandaşlarına
verilmişti. Bedeviler, devlet disiplini ve bürokrasiden sıkılmışlardı. Yolsuzluklara karşı Halife
Osman’ın yetersiz kaldığı ve Kuran’da öngörülen cezaları uygulamadığı düşünülüyordu.

Aranan “ Hak “ dı. Ama kimin hakkıydı. Araplar, topraklarının işgal ettikleri tüm halkları
soyup, soğana çeviriyorlardı. Problem başka halklardan zorla alınan zenginliklerin
paylaşımında çıkıyordu. Bu kavga içinde Halife Osman dostlarını ve saygınlığını gittikçe
kaybediyordu. Peygamberin hanımlarından biri olan Ebu Bekir’in kızı Ayşe, Osman’a karşı
muhalefetin ön saflarında yer almıştı. “ Hz. Resul’ün ayakkabılarını, elbiselerini halka
göstererek: Bunlar daha eskimedi, Osman Onun dinini eskitti, yıprattı “ diyordu. Dahası “
Öldürün Nasel’i (erkek sırtlan, ahmak ihtiyar), Allah öldürsün Nasel’i “ diyerek halkı
ayaklanmaya teşvik ediyordu.

Medine’de halkın tepkisi arttıkça Osman kendisini tutanların çokluğuna işaret ederek etrafı
tehdit ediyor, yangına körükle gidiyordu. “ Allah’a yemin ederim ki, taraftarlarımın sayısı
sizden daha çoktur. Adamlarımı çağırırsam hemen gelirler. Bana dil uzatmayın ve valilerimi
eleştirmeyin. “

İlk Müslümanlardan Ammar halkın şikâyetlerini Osman’a aktarmaya gitti. Ama bayılıncaya
kadar dayak yiyerek, sokağa atıldı. Bu olay, bardağı taşıran son damla olmuştu.

İsyan önce Küfe’de başladı. Küfe, Osman’ın atadığı valiyi kentten attı. Sonra Mısırlılar,
Basralılar başkaldırdılar. İsyancıların temsilcileri isteklerini belirtmek için Medine’ye
geldiler. Halife mütevazı ve bağışlayıcı bir tavır alarak, istekleri kabul etti. İsyancıların
temsilcileri sonuçtan memnun kentlerine geri dönerken, al-Ariş konak yerinde Mısır valisine
yazılmış resmi bir yazı taşıyan bir haberciyi yakaladılar. Habercinin yanındaki yazıda, Osman
Mısır valisi Abdullah bin Sad’a isyancıların liderlerinin yakalanıp, öldürülmesi emrini
veriyordu. Osman’ın esas gayesi ortaya çıkmıştı. İsyancılar hırs içinde Medine’ye geri
döndüler.

Ali araya girerek, Osman’ı açıklamaya davet etti. Osman, yemin ederek, mektubu kendinin
yazmadığını ve yazdırmadığını söylüyordu. İsyancılar ise “ Nasıl olur da birisi kalkar ve senin
köleni, sana ait bir deveye bindirip, bir mektup verir ve mektubu senin mührün ile mühürleyip

170
valine gönderirde, senin haberin olmaz. “ diyerek, Osman’ın Halifelikten istifasını
istiyorlardı.

Osman hem Halifeliği bırakmayı ve hem de Mervan’ı isyancılara teslim etmeyi kabul etmedi.
Bunun üzerine isyancılar Osman’ın sarayını kuşattılar. 40 gün boyunca kuşatma devam etti ve
Osman’ın pes etmesi beklendi. Halife Osman pes etmiyordu. Ama Osman’a hiçbir yerden
yardım da gelmiyordu. Ne muhacirler, ne ensar kimse Osman’ı korumuyordu. Peygamberin
hanımı Ayşe, Medine’den gitmişti. İsyancıların başında Ebu Bekir’in oğlu, Ayşe’nin erkek
kardeşi Muhammed vardı.

17 Haziran 656 tarihinde isyancılar, Osman’ın sarayına karşı saldırıya geçtiler. Osman’ı
sadece sayıları 500 çıvarında olan köle askerler savunuyordu. Osman’ın evi oda oda, dövüşe
dövüşe ele geçirildi. Sonunda Ebu Bekir ‘in oğlu Muhammed’in başında olduğu isyancılar
Osman’a ulaşarak, onu öldürdüler.

O sırada Medine’de ashaptan en az 10 bin kişi yaşıyordu, eli silah tutan Medinelilerin sayısı
20 binden az değildi. Halife Osman 40 gün yardım istemesine rağmen kimse ona yardıma
gitmedi. Öldükten sonra cenazesine de kimse gitmedi.

Osman’ın naşı 3 gün öldürüldüğü yerde kaldı. 3 cü günün sonunda, Osman’ın cesedi,
Osman’ı korumaya çalışırken parmakları kesilen karısı Naile ve birkaç kişi tarafından
kaldırıldı. Cenaze namazını 3 veya en fazla 7 kişi kıldı. Medineliler, Osman’ın cesedinin
Müslüman mezarlığına gömülmesine izin vermediler. Bazı kişiler cesedi taşlamak istedilerse
de bunu Ali önledi. Sonunda ceset Haş-i Kevkeb Yahudi mezarlığına defnedildi. Daha sonra,
Halife Muaviye tarafından Osman’ın gömüldüğü mezarlık, Müslüman Baki mezarlığına
katılarak, bir anlamda Osman Müslüman mezarlığına taşınmış oldu.

Osman öldürüldüğünde, serveti 100 bin Roma altını,1 milyon Pers gümüşü ve 100 bin Pers
gümüşü karşılığı mülk ile pek çok at ve deveydi.

M.S. 656 yılında halife Osman öldürüldüğünde, İslam imparatorluğu inanılmaz ölçüde
genişlemişti. Batıda Kirenaike’ya, kuzeyde Kafkaslara, doğuda Ceyhun (Amuderya, Oxus)
nehrine ve Hindukuş dağlarına varılmıştı. Bundan sonra yayılma devam etti ama hızı biraz
yavaşlamıştı.

Halife Osman’ın öldürülmesinden sonra, İslam devleti içinde çıkan kargaşa, Doğu Roma
İmparatorluğuna rahat bir nefes aldırdı. İmparator Konstans Balkanlara yöneldi.

171
Batı Türkmenistan

Burada Batı Türkmenistan diye bahsedeceğimiz topraklar, bugünkü Türkmenistan’ı,


Özbekistan’ı, Tacekistan’ı, İran’ın Horasan bölgesini kapsayan topraklardır. Bu bölgeyi Hazar
denizinden, Tanrı dağlarına kadar olan ve ortasında Aral gölünün bulunduğu bölge olarak da
söyleyebiliriz. Burada Amuderya (Ceyhun) ve Siriderya (Seyhun) nehirleri akar. Bu bölgede
Horasan, Buhara, Semerkant, Harzem, Furgana, Soğd gibi pek çok kent devletleri vardır.

Ceyhun nehrinin Aral gölüne döküldüğü bölge Harzem dir. Harzem de Kaş, Hilva ve Hazaras
gibi kentler vardır. Ceyhun’un batısı Horasan’dır. Ceyhun’un güneyine ve Horasan’ın
doğusuna Toharistan denir. Soğd, Ceyhun ve Seyhun nehirleri arasındaki orta bölgeye verilen
addır. Buhara, Baykent ve Semerkant Soğd kentleridir. Seyhun ve Ceyhun arasının doğu
bölgesinde Fergana yer alır. Seyhun’un kuzeyinde Taşkent, Çimkent, Taraz bulunur.

Tarihi baştan beri takip edenlerin hatırlayacağı gibi, çok uzun zamandır, bu bölge, Hint-
Avrupa dili konuşan topluluklarca iskân edilmişti. Özellikle M.S. 300 – 400 yıllarına kadar,
bölgede örneğin Soğdlular gibi İran kökenli toplulukların çoğunluk oluşturduğu
söylenmelidir. Ancak, yine hatırlanmalıdır ki, çok eski yıllardan beri bu topraklarda Türkler
de bulunmuşlardır. Türkler, değil Batı Türkmenistan, milattan önceki zamanlarda, Kafkasya
da bile görülmüşlerdir. Türklerin bazıları Batı Türkmenistan’da yerleşmiş, bazıları gelip
geçmiş, bazıları belli bir rutinle zaman zaman bölgeye uğramışlardır. Türkler sürekli

172
İranlılarla savaşmışlar ve ticaret yapmışlardır. Zamanla, Türk ve İran dili konuşan boylar,
giderek birbirlerine karışmaya başlamışlardır. Bu bölge topluluklarından olan Oğuz ve
Peçeneklerin, çok eski tarihlerde Doğudan gelen Türk – Moğol topluluklarla bölgedeki İranlı
toplulukların karışmalarından meydana geldiği bile iddia edilir ve böyle olma olasılığı
fazladır. Şimdi kısaca bölgenin geçmişini, hatırlamak amacı ile gözden geçirelim.

Bugünkü Güney Kazakistan bozkırı, İran kökenli olduğu söylenen Asların (Alanların bir
kolu), Akhun da denilen Uar-hunların (Avrupa’ya gitmeden önce Hunların bir bölümü), Ogur
Türklerinin (Ting-ling ve sonra Töles denen) ve İran kökenli Harizmlilerin (Choalitlerin)
ortak yurduydu.

Aşağı Ceyhun nehrinde,


tarımcılık ve tüccarlık
yapan, İran kökenli
Harizmliler vardı. Harizm
ülkesinin etrafı çöllerle
çevriliydi. Seyhun ve
Ceyhun nehirleri arasında,
daha önce bahsedilen ve İran
kökenli olan Soğdlular
yaşıyordu. Harizm ve Soğd,
Kültürel açıdan Perslere,
Parthlara ve Sasanilere
bağımlı ama siyasi açıdan
bağımsız topluluklardı.
İskender’in bu topraklara
gelişinden sonra, Grek usulü
kent devletleri kurulmuştu.
Ve bulunduğumuz tarih
kesitinde bile ekonomik ve
kültürel hayat, bu kent
devletlerinin etrafında
Yue-çi kralı (kuvvetli olasılıkla)
dönüyordu.

Soğd ve Harizm de, tarım, sulama imkânı olan vahalarda gelişmişti. Sulama da yapay
yollardan sağlanıyordu. Genel olarak vahalar, ekonomik bir birim teşkil ederlerdi. Rustak
denilen bu ekonomik birimlerin birleşmesinden de eyaletler meydana gelirdi. Eyaletlerin
merkezinde genelde kent devleti bulunurdu. Eyaletlere ve Rustaklara, büyük arazi sahibi olan
“ dihkanlar “ egemendi. Dihkanlar hem büyük arazi sahibi, hem sulamanın organizatörü, yerel
yönetici ve hem de savaşta askeri kuvvetlerinin lideriydi.

Sasani devletinde dihkanlar, sınırlı toprağa sahip, köylü ile devlet arasında vergi konusunda
aracılık ederek gelir sağlayan bir sınıftı. Sasani bürokrasisinin temelini oluştururlardı. Hâlbuki
Seyhun ve Ceyhun dihkanları ise, kuleler ve surlar ile kuvvetlendirilmiş şatolarda yaşarlardı.
Yaşantı ve yetkileri açısından feodal birer beydiler. Dihkan şatoları, sulama kanallarının
kesiştiği yerlerde kurulmuş, tehdit edici yapılardı. Bu Dihkanlara bağımlı orta büyüklükteki
çiftlik beyleri de yine, ufak ölçekli şatolarda yaşarlardı. Ama köylüler birer serf durumuna
düşmemişti ve hala özgür insanlardı. Bu köylüler, arazilerini işlemenin yanı sıra arazi vergisi
öderler, sulama kanalları yapımı ve bakımı ile şato yapımlarında angaryaya katılırlardı. Savaş

173
durumunda, köylüler, kendi silahları ile orduya katılmakla yükümlüydüler. Dihkanların
serveti sadece toprağa ve aldıkları vergiye değil aynı zamanda kölelere de dayanırdı.

Seyhun, Ceyhun bölgesinde büyük toprak sahibi dihkanlar, orta toprak sahibi dihkanlar, özgür
köylüler ve kölelerden oluşan bir sınıflı toplum vardı. Doğu Roma yazarı Ammianus’a göre
dihkanlar köleler ve köylüler üzerinde ölüm ve yaşam hakkına sahiptiler. Dihkanlar arasında
bir hiyerarşi olduğu ve bazı dihkanların diğerlerine bağımlı oldukları da bellidir. Ancak bunun
nasıl bir mekanizma ile oluştuğu ve kuralları bilinememektedir.

Dihkanlar sadece tarımla yetinmezlerdi. Bunlar uluslararası ticaretten de önemli kazanç


sağlarlardı. Büyük arazi sahipleri ile büyük tüccarları birbirinden ayırmaya imkân yoktu.
Bulunduğumuz tarihlerde inanılmaz ölçüde zenginleşmiş tüccarlar vardı. Tüccarlarla
dihkanlar, hem birbirinden ayrılmazdı ve hem de çıkarları aynıydı.

Bir ya da birkaç rustak bir araya gelerek bir kent devleti oluştururdu. Bunlar küçük ve
bağımsız prensliklerdi. Çin kaynakları, Soğd prenslerinin Yüe-çi (Tohar) kökenli Çau-vu
ailesinden olduğunu yazar. Bu bilgi pek güvenilir değildir.

Hatırlanacağı gibi, Doğu


Hunlarının baskısı sonucu,
Yüe-çiler (Toharlar)
Seyhun, Ceyhun bölgesine
gelmiş ve buralara
yayılmışlardı. Arkadan
Uar-hunlar gelmişlerdi.
Uar-hunlar da Tohoristan’a,
Hindistan ve İran içlerine,
Doğu ve Batı Türkistan’a
yayılmışlardı. Burada, Uar-
hunlar, Toharlar ve Sakalar
karışmış, M.S. 450
cıvarında başlarına Akhun
(Heftal) ailesi geçince, tüm
bu halk Akhunlar veya
Heftal adıyla anılmaya
başlanmıştı. Akhunlar,
Horasan bölgesini
Mumya, kuvvetli olasılıkla Yue-çi Sasanilerden alarak,
Sasanileri haraca
bağlamışlardı. Akhun siyasi
örgütlenmesi içinde Halaç Türkleri ve bir kısım Oğuz Türkleri de görülüyordu. Halaç Türkleri
kuzey Afganistan’a kadar yayılmışlardı.

Kaşkarlı, Halaçları, Oğuzların 24 boyu içinde sayıyordu. Halaçlar Oğuz konfederasyonuna


katılmayıp ayrıldıkları için, sonradan Oğuz sayılmaz olmuşlar ve onların ayrılması ile Oğuzlar
22 boya düşmüşlerdir, diyordu. İstahri de, Halaçlardan Ceyhun’un güneyine geçmiş Türkler
olarak bahsederdi. Yıllar sonra, Gazne bölgesindeki Halaçlar, yerlilerce özümseneceklerdir.
Bunlar Budist olup, dillerini unuturlar. Ama hala İran’da eski bir Türkçe konuşan Hallaç
kalıntıları vardır. Halaçlar, uzun bir süre, Tohoristan’da ve kuzey Afganistan’da, önemli bir
Türk varlığı olmuştur.

174
Tekrar kent devletlerine, ufak prensliklere geri dönersek, bunlar kendi aralarında sıkça
savaşırlardı. Sayıları çok fazla olan bu kent devletlerine örnek olarak, Semerkant, Buhara,
Taşkent, Harizm, Furgana sayılabilinir. Kent ahalisi içinde tüccarlar, zanaatkârlar, din
adamları, para ticareti ile uğraşanlar, askerler, soylular diyebileceğimiz dihkan ailesi efradı
vardı. Dihkanların kendilerinin tüccar olması yanında, ayrıca büyük tüccarlar ve tüccar aileleri
de bulunuyordu. Bu tüccar aileleri köşklere, geniş arazilere sahiptiler.

Soğdlular ve Harizmliler, Orta Asya ticaretine egemendiler. Harizmliler, bu ticarete ilave


Hazar ile Doğu Avrupa arasındaki ticarete de katılırlardı. Çin’den ipek gelirdi. İran’dan Çin’e
ise sürme, değerli taşlar, halı yollanırdı. Ayrıca narkotik ticareti yapıldığı da sanılmaktadır.
Hatırlanacağı gibi, Çin Soğdlular için, doğuştan tüccar derdi.

Seyhun nehrinin kuzeyinde, M.S. 500 tarihlerinden sonra, Seyhun, Talas ve Çu nehirleri
arasındaki bölgeye yoğun bir Türk sızması oldu. Türklerin yoğunlaşması ile de, giderek,
eskiden İran dili konuşan topluluklar Türkleştiler. Bu bölgede Peçeneklerin de bulunduğu
hatırlanmalıdır. Peçenekler, Aral gölü çevresinde, Harizmlilere komşu olarak yaşıyorlardı.

M.S. 550 yıllarından sonra bölgede Türükler (Göktürkler) görülmeye başladılar. Türükler, pek
çok kenti egemenlikleri altına almış olmalarına rağmen, kendileri çadırlı göçebe hayatlarına
devam etmişlerdir. Başlangıçta, Türükler (Göktürkler), kentlerin yönetimini yerel yöneticilere
bırakmış, sadece vergi alımını denetleyecek bir görevli yollamışlardı. Ancak, egemenler, yerel
yöneticilerden aranan pek bulamamışlardı. Bunun üzerine, Türükler, herhangi bir kentin veya
bölgenin yerel yöneticisinden memnun olmayınca, cezalandırmak için, Aşina soyundan bir
yönetici atamaya başladılar. Zamanla, pek çok kentin yöneticisi olarak Türk kökenli prensler
göreve geldi. Yönetimin Türk prenslere geçmesi ile de, prensin çevresindeki otlaklarda,
göçebe Türk aileleri çoğalmaya ve yayılmaya başladı.

Türüklerin en Batıdaki boyları, Çinlilerin Nu-şi-pi dedikleri Talas vadisinde bulunan boylardı.
Bu boylar, Aral gölü çevresindeki Peçeneklere komşu olarak yaşamışlardı. Daha sonra
Karlukların da bölgeye gelmesi ile Peçenekler, Karluklar ve Türükler iç içe girmişlerdir.

Türükler zamanında, Soğd ülkesindeki kentler, daha Türkleşmemişti ve Soğd kentleri


durumundaydılar. Örneğin, Çu nehri kıyısında ki Balasagun tipik bir Soğd kentiydi. Aynı
şekilde, Isık gölü kıyısındaki Barshan bir Soğd kentiydi. Isık gölü ve Tanrı dağları çevresi,
surlarla çevrili Soğd yerleşimleri ile doluydu. Buraların Türkleşmesi daha üç yüz yıl alacaktır.

Buna karşılık, Fergana eyaleti çevresi, göçebe Türklerle dolmuştu. Ancak Fergana’nın tarım
ve ticaret yapan yerleşik halkı İran kökenliydi. Genelde, bu dönemde yerleşik İranlılar,
göçebe Türklerin içinde kalmış adalar gibiydiler.

Batı Türkmenistan’da kentlerin kuvvetli sur ve kulelerle çevrilmiş olması, dihkanların


şatolarda yaşaması, tamamen göçebe ve özellikle Türk baskısı nedeniyleydi. Her yerleşik yer,
köy bile olsa berkitilmiş yerlerdi. Çin kaynakları, Buhara eyaletinde etrafı surlar ile çevrilmiş
40 kent ve 1000 berkitilmiş yerleşim yeri olduğunu yazar. Hem köy ve hem de kent halkı
silahlı ve savaşçıydı. Çin kaynakları, çiftçilerin toprakla bile uğraşırken zırh giydiklerinden
bahseder. Halk, senenin belli bir ayında askeri eğitimden geçirilir ve özellikle at üzerinde ok
atma alıştırmaları yapılırdı. Belli aylarda tüm halkın katılımı ile yapılan askeri eğitimler,
tatbikat safhasına da geçerek, taktik eğitimler uygulanırdı.

175
Bütün bunlar göstermektedir ki, çok uzun zamandır yerleşik göçebe savaşları yapılmaktadır.
Bu savaşlar şiddetli ve sürekli savaşlardır. Ama daha önce gördüğümüz gibi, özellikle
Göktürkler zamanında, menfaatleri gereği Soğdlular ve Türkler yakın işbirliği yapmışlardır.

Soğdlular ile Türkler arasındaki askeri, siyasal ve ekonomik (ticari) ilişkileri, doğal olarak, bir
süre sonra kültürel ve dini ilişkiler izlemiştir. Zaman içinde göçebe Türk kültürü ile Soğd
kültürü birbirine karışmaya başladı. Dini alanda da Zerdüşt dini Türkler arasında yayılır oldu.
Bilindiği gibi İran’da bile resmi bir devlet dini yoktu. Bu durumda, başına buyruk kent
devletleri ile dolu Batı Türkmenistan’da pek çok din bir arada bulunuyordu. Tohar, Toharistan
ve Kabul üzerinden gelen Budizm bölgeye yayılmıştı. Ceyhun’un güneyindeki Türkler
Budizm’i benimsediler. Akhunlar, bazı Türükler Budist oldu. Budizm, ticaret yolları
üzerinden Doğu Türkmenistan’a, Soğd üzerinden Orta Asya’ya yayıldı. Buradaki bazı Türk
boyları da Budizm’i kabul ettiler.

Daha önce gördüğümüz gibi,


Doğu Roma’dan kovulan Nasturi
Hıristiyanlığı da Seyhun ve
Ceyhun bölgesine yerleşmişti. Bu
bölgedeki bir kısım Türkler de
Nasturi Hıristiyan oldular.
Nasturilik Çin’e doğru giderken
Öngüt, Nayman, Kereyit, Hun ve
bir kısım Merkit gibi Türk ve
Moğol boyları Nasturi
Hıristiyanlığı kabul ettiler.
Genelde Şaman olan Oğuzlar
arasında da Hıristiyan olanlara
rastlanmaya başlandı.

Nasturiler gibi, Mani dininden


olanlar da, Doğu Roma
imparatorluğunun baskısı altında
(bu aslında Hıristiyan baskısıdır),
önce İran’a sonrada Soğd’a
sığınmışlardı. Nasturilik de, Mani
dini de, aslında Doğu Anadolu
kökenli dinlerdi. Dicle ve Fırat
nehirlerinin kaynaklarının olduğu
yerlerde doğmuşlardı. Bu
Nasturi bir hanım - Mumnestorian toprakların uzun zaman Sasani
toprakları içinde kalmış olduğunu
da hatırlamak gerekir.

Mani dini Soğd’a öyle yerleşti ki, Doğu Anadolu’daki dini liderinden bile koparak, bağımsız
bir dini liderlik kurdu. Kutsal kitaplarının yazılı olduğu Süryani dilini bırakarak, Soğd dilini
kullanmaya başladı. Soğd dili, yine hatırlanacağı gibi, Orta Asya’nın beynelmilel ticaret ve
kültür diliydi. Soğd dili, Mani dininin Orta Asya ve Çin’e yayılmasını kolaylaştırdı. Mani
rahipleri beyaz giysiler giyerlerdi. Çok daha sonra, Batı Türkmenistan da Resmi İslam’a baş
kaldırıldığında bu beyaz giysi sembol olacaktı. Batı Türkistan’a Mani dini yerleşince, bazı

176
Türükler bu dini kabul ettiler. Çin kaynakları beyaz giysiler giymiş Türüklerden
(Göktürklerden) söz ederler.

Tarihin bu kesitinde, Batı


Türkmenistan’da, Türklerin iyice
çoğaldığından, Türkler ile
Soğdlular arasında menfaat birliği
kurulduğundan, Soğd Türk
karışmasının iyice ilerlediğinden,
pek çok kent devleti yönetiminin
Türk Aşina soyunun eline
geçtiğinden bahsedilebilinir.
Türkler hala büyük çoğunlukla
Şaman dinindendi. Ancak içlerinde,
Maniciler, Nasturiler, Zerdüştler,
Budistler ve diğer dinlerden
olanlarda vardı. Batı Türkmenistan
çok uluslu, çok dinli ama ekonomik
ve kültürel açıdan gittikçe daha
fazla homojenleşmeye giden bir
yapı göstermekteydi. Zenginler
(dihkanlar, tüccarlar), din adamları
ve okumuşlar arasında İran dili öne
çıkarken, geniş halk kitleleri Türkçe
dili etrafında birleşmeye
başlamışlardı.

Batı Türkmenistan’da Türklerin bir


kısmı göçebe, bir kısmı yerleşik
Mani rahipleri düzende bulunuyordu. Göçebe
olanlar genelde Şaman dinine ait
inanışlarına devam ediyorlardı.
Ama yerleşik düzene geçenler, sınıflı topluma karışınca, sınıflı toplumun dinlerinden birini
kabul ediyorlardı. Yerleşik düzende ve sınıflı toplumda Şaman dini ihtiyaçlara cevap
veremiyordu. Ancak, buna rağmen tüm yerleşik düzene geçen Türklerin, hemen Şaman dinini
terk ettikleri sanılmamalıdır. Yerleşikler içinde de Şaman dini varlığını sürdürüyor, başka dine
geçenler için ise, Şaman dininin pek çok öğesi yeni din içinde yaşatılıyordu.

Yerleşik düzene geçen Türkleri kimse Mazdek dinine girmesi, Zerdüşt olması, Mani dinini
seçmesi, Hıristiyan Nasturi olması, Yahudi olması, Budist olması için zorlamamıştı. Herkes
bir nedenle kendine yakın bulduğu dini seçmiş, eski Şaman alışkanlıkları ile yeni dini birlikte
götürüyordu. Türkistan artık tam bir dinler mozaiği idi. Bölge taassup ve dar görüşlülükten
uzaktı. Her din müsamaha ve tolerans içinde karşılanıyordu. İslam gelene kadar hiçbir din
buraya silah zoruyla, dayatma ile girmemişti. Dinler, Şaman dininin demokratik ortamında,
ideolojilerine uygun insanlar tarafından seçilip, benimseniyorlardı.

Batı Türkmenistan’daki çok dinli yapı, büyük bir kültürel zenginlikti. Bu çeşitlilik, kent
devletleri arasında ki barışa da hizmet ediyordu. Tolerans ve hoş görü gittikçe yayılmaktaydı.

177
İslam Ordusu Horasan’da

İslam İmparatorluğunun sınırları inanılmaz ölçüde genişlemişti. Yirmi yıl içinde bu denli bir
büyüme Allah’ın bir lütfü olmalıydı. Yayılma ahlaki gerekçesini de beraberinde getirdi. Daha
önce bahsedildiği gibi, yayılmanın esas amacı yağma ve talan yani zenginlik idi. Ama bu
yayılmanın ahlaki alt yapısı da İslam dininde vardı. Kuran’da “ Ey iman edenler... Allah
yolunda cihat edin ki kurtuluşa eresiniz (Maide 5, 38)”; “ Şüphesiz ki Allah, cihat eden
müminlerin mallarına ve canlarına karşılık cenneti vermiştir. Çünkü onlar Allah yolunda
savaşırlar... (Tevbe 9, 112) “;” hoşunuza gitmese bile savaşmak size farz kılındı... (Bakara
216) “ diyordu. Buradan hareketle dünya ikiye bölündü. Şeri hukukun geçerli olduğu yerler “
Dar-ül-İslam “, şeriatın dışında kalan yerler “ Dar-ül-Harb “ ilan edildi. Buradan çıkan sonuç
aşikârdı. Her şey Allah’ın olduğuna göre, yeryüzünde Allah adına hâkimiyeti sağlamak
Müslümanların görevi ve bütün mülklerin emiri olmak da onların hakkıydı.

İslam hukuku olan Şeriat açısından durum açıktır: İslam dininden olmayan aslında düşmandır,
ama hak dinine davet edilmesi gerekir; Kabul etmez ise vergi ödemelidir; Bunu da kabul
etmez ise, dinin emri gereği kılıç zoruyla kabul ettirilir. Yani ya ölür veya kabul eder. Başka
bir deyişle de katli vacip olur. İslam dininde zorlama yoktur derken, aslında vergi vererek, din
değiştirmekten kurtulunabilinir denmektedir. Bu bile ancak, İslam dinince kitap sahibi kabul
edilen dinlere uygulanan bir ayrıcalıktır. Yoksa Türkler gibi Şaman olanlar için Müslüman
olmak veya ölmekten başka yol yoktur.

İslam dini, diğer dinleri zorlamaktadır. Ya hak dini kabul edilecektir veya ikinci sınıf olarak
yaşanarak, Müslümanların yönetimi altına girilecek ve ek vergi verilecektir. Bu vergi bir baş
vergisidir. Yani, başını kurtarmak için kitap sahibi dinlere uygulanan bir ayrıcalıktır. İslam’da
zorlama yoktur demek aslında ölmenin dışında ikinci sınıf yaşama hakkı vardır demektir. Bu
daha önce gördüğümüz, Şaman dini gibi, çok Tanrılı dinler gibi birlikte eşit koşullarda, eşit
haklarla yaşama hakkı değildir. Zaten hiçbir tek tanrılı dinde bu tolerans yoktur.

İslam orduları, Sasani sınırları içine ilk girdiğinde ciddi ve örgütlü bir direnişle
karşılaşmadılar. Sasani büyük soyluları, arazilerini korumayı tercih ederek, Arap generali Ebu
Musa el- Eş’ari’ye teslim oldular. Halife Ömer’in kararı ile bu soyluların topraklarına el
konulmadı, arazi sahiplerinde bırakıldı. Tabii, bu Sasani soylularının kolay teslim olmasında
önemli bir etken oldu.

Son Sasani İmparatoru Yezdigirt (Jadzgerd, III. Yezdicerd), Horasan’da İslam’a karşı bir
direniş örgütlemek istedi. Merv’deki Sasani valisi, İmparatoruna yardım edeceğine,

178
Yezdigirt’i kendi eline geçirmek için Badgis (Afganistan’ın kuzey batısında) eyaleti egemeni
olan Akhun kökenli Neyzek Tarhan ile anlaştı. Tarhan, Türklerden oluşmuş birliklerini
yolladı. Yezdigirt, 651 yılında öldürüldü.

Merv

İslam orduları, 650 tarihinden sonra Horasan içlerine ilerlemeye başladı. Başlangıçta direnme
görülmedi. Nişapur ve Serahs teslim oldu. Merv, iki milyon dirhem ödeyerek barış yaptı.
Herat ve Badgis de bağımlılığı kabul ettiler.

İslam ordusu, El-Ahnaf komutasında Murgab nehrini aşınca, ilk ciddi direniş görüldü. Batı
Toharistan dihkanlarının, Türk askerlerine dayalı müşterek ordusu, El-Ahnaf’ın ilerleyişini
durdurdu. Bu İslam ordusunun Türkler ile ilk ciddi karşılaşmasıydı. Belh kadar ilerlemiş olan
İslam ordusu, Türkler ile çatışmaktan kaçınarak, geri çekildi. Bu taktik bir çekilmeydi. Yerli
halkın desteğinden mahrum olan İslam kuvvetleri, yenilerek sadece yeni işgal ettikleri
toprakları değil ama Horasanı ve belki de tüm İran’ı kaybedebilirdi. El-Ahnaf bu riske
girmedi. Soğd-Türk karma ordusu da onları fazla takip etmeyip, geri döndü.

Halife Ömer, kesinlikle Ceyhun nehrinin aşılmasını istemiyordu. Yolladığı bir mektupta şöyle
diyordu: “ Sakın ha, Ceyhun nehrinin ötesine geçmeyiniz. Nehrin berisinde kalınız...
Geçerseniz dağılırsınız, perişan olursunuz “. Tabari’den öğrenildiğine göre, Horasan işgal
haberinin gelmesi üzerine, Halife Ömer, kaygılarını dile getirmişti.

“ Keşke oralara kadar bir ordu yollamamış olsaydım. Ceyhun nehri ile aramızda ateşten bir
deniz olmasını ne kadar isterdim. ... Çünkü oranın ahalisi oradan çıkacak ve üç defa dağılarak
dünyayı istila edecektir. Üçüncüsü onların sonu olacaktır. Bu bela ve musibetin
Müslümanların üzerine gelmesi yerine Horasan halkı üzerine gelmesi daha evladır. “

179
Başka bir zamanda Ömer’in şöyle dediği rivayet olunur: “ Türkler ne yaman bir düşmandır.
Onların verecekleri ganimet çok az, alacakları ise pek çoktur. “

Söz konusu olan düşünceye, yani Türklere pek bulaşmamak gereğine, şu noktadan hareketle
gelinmiştir. Kuran’ın Kehf suresi 93 – 99 ayetlerde, Peygamber Zülkarneyn bozgunculuk
yapan Yecüc ve Mecüclere karşı duran bir kavme yardım eder. İki dağ arasını demirle kapatır,
Yecüc ve Mecücleri oraya hapseder. Bu Yecüc ve Mecüclerin ortaya çıkışı kıyamet
alametidir. Peygamberin bunu tamamlayıcı hadisleri vardır. Buhari’ye göre bir hadiste
Peygamber, “ ... Kıyamet kopmasının şartlarından biri de sizlerin kıldan çarıklar giyen bir
kavimle harbetmenizdir... “ demiştir. Abdullah bin Mesut’a göre başka bir hadis de şöyledir: “
Türkler size dokunmadıkça, onlara dokunmayınız. Zira Kantura soyundan gelenler ilk defa
Allah’ın ümmetime verdiği mülk ve saltanatı onların ellerinden çekip alacaklardır “. Abdullah
bin Büreyde’nin de rivayet ettiğine göre Peygamber “ Sizler şüphesiz, çekik gözlü bir kavimle
çarpışacaksınız. Onlar sizleri üç defa sürüp kovalayacaklar ve sonunda sizlere Arap
yarımadasında yetişeceklerdir. Birinci istilada onların önünden kaçanlar kurtulacaklardır.
İkinci takipte bazılarınız kurtulacak ve bazılarınız ise helak olup gidecektir. Üçüncüsünde ise
onların istilalarının kökü kesilecektir “ demiştir. Buna benzer pek çok rivayet ve hadis vardır.
İslam yorumcuları burada kast edilenlerin Türkler olduğu kanaatine varmışlardır. Bu
yorumculardan biri olan Aliyyül-Kari şöyle der:

“ Türklerde insanlığa has yumuşaklık ve çelebi insanlara mahsus merhamet yoktur. Belki
onlar başka tür bir insan cinsidirler. Onlara insan değil nesnas (bir cins maymun) dense daha
uygundur. Türklere Yecüc ve Mecüc artıkları ve onların kardeşleri ve temsilcileri olduklarını
söylemek, onların ne menem insanlar olduğunu beyan etmeye kâfidir. ... Allah onların
yüzlerini kıyamete kadar bize göstermesin. “ (Mirkatü’l Mefatih)

Bu genel kanı sonucu, daha baştan Türklerden korkuluyordu. Onların ülkesine gitmek,
Ceyhun nehrini geçmek yasaklanıyordu. Buhari, Taberi, Bağdadi, Belhi, ve daha pek çok
Müslüman yorumcu Yecüc ve Mecüc’ün aslında Türkler olduğunu ve Araplarla, insanlığa
felaket getireceğini savunmuşlardır. Bütün bunlara rağmen, para hırsı, korkuya galip gelir.
Zaman zaman Arap orduları ganimet kazanmak için Ceyhun nehrini geçerler. Ceyhun’un öte
tarafında zengin bir kent kültürü ve ele geçirilecek çok mal vardır.

Doğu Roma İmparatoru Konstans iç politikadaki dinsel tartışmaları önlemek için 648’de
Typos adlı fermanı çıkarmıştı. Typos ile İsa’nın tanrı ve insan doğaları üzerine tartışılmasını
yasaklamıştı. Papa I. Martinus Typos’a karşı çıkınca, Doğu ile Batı’dan oluşan birleşik bir
Roma İmparatorluğu düşüncesi ile çatıştı. Konstans Papa’yı sürgüne gönderdi (653). Sonraki
yıl Konstantinos’u kendisiyle birlikte imparator ilan etti. Bu yolla kardeşi Theodosios’un tahta
çıkmasını önledi.

654 yılında, Araplar Ceyhun’u geçip Buhara çıvarına yağma akını düzenlediler. Arapların,
ganimet sağlama amaçlı akınları devam etti. Bunların bazıları başarılı, bazıları başarısız oldu.
Bu sırada, Sasanilerin yedi büyük ailesinden birinden gelen Karin liderliğinde, Horasan’da
Arap işgaline karşı genel bir ayaklanma oldu. İslam kuvvetleri, bu sırada başlayan Ali
Muaviye çekişmesi nedeniyle, Horasan’ı bırakıp, çekildiler. Halife Ali zamanında, Araplar
Horasan'a yağma akınları düzenlemekle yetindiler.

180
M.S. 650

Avrupa-Akdeniz- Ortadoğu M.S. 650

181
Çin Ordusunda Türkler

Tang hanedanı M.Ö. 700

Çin ile Türklerin ilişkilerine geri dönersek, 630 yılında Kie-li Kağan tutsak edilip, Doğu
Türük (Göktürk) egemenliği sona erdiğinde, Çin'in kuzeyinde Uygurlar ve Sir Tarduşlar iki
önemli topluluk olarak kalmışlardı. Çin İmparatoru Sir Tarduş Kağanlığının güçlenmesinden
çekiniyordu. Uygurlar, Sir Tarduşlara saldırarak, onları bağımlı hale getirdiler. 646 yılında,
Uygurların Çin'e bağımlılığı tevsik edildi. 647 yılında, Çin, Doğu Göktürklerin kuzeyini de
kapsayacak şekilde 66 karakol kurdu. Karakolların kurulduğu Kuzey yoluna " Gök Kağanı
Ziyaret Yolu " adı verildi. Çin, 13 Töles boyunu, altı il ve yedi ilçe şeklinde örgütledi. Kırgız
ve Kurikan gibi topluluklarda, toplam 16 il ve ilçe şeklinde düzenledi.

Çin İmparatoru T'ai-tsung döneminde Arapların ve İslamiyet’in, Batı Türkistan’a doğru


yayılması başlamıştı. 638 yılında, Sasani kralı Yezdigirt (Jadzgerd, III. Yezdicerd), Araplara

182
karşı Çin'den yardım istedi, ama aradığı yardımı bulamadı. Yezdigirt’in başına gelenleri
görmüştük.

T'ai-tsung, son saltanat yılları Kore savaşları ile geçmiştir. Daha sonra da devam eden
savaşlar sonucu, Kore tam anlamıyla Çin hâkimiyetine geçti. Kore savaşlarına, daha önce
anlatılan, eski Doğu Göktürk küçük Kağanlarından Aşina soyundan Şö-ol'de general olarak
katılmış ve başarılı olmuştur

Bu dönemde, T'ang başkenti, dünyanın en büyük ticaret ve kozmopolit kenti durumuna geldi.
Başkent Chang'an (Ch'ang-an), Çin'in diğer kentleri gibi, üç ana bölümden oluşuyordu: Saray,
imparatorluk kenti ve kent varoşları. Bu üç bölüm birbirinden duvarlarla ayrılmıştı. İpek
yolunun açılması ile birlikte, Çin'e ticaret kervanları akın ettiler. Batıdan gidip, gelen ticaret
kervanları Çin'i doldurmuş, ticaret başını almış gitmişti. Çin'e gelen yabancılar da artık
koloniler tarzında oturuyorlardı. Bunlar sadece başkentte değil, tüm önemli ticaret merkezi
olan kentlere yerleşmişlerdi. Yabancılarla beraber, Maniheizm (Mani dini), Mazdeizm
(Zerdüşt) ve Nasturilik gibi dinler de gelmişti. Bu sırada, kumaş tüccarı olarak ilk Yahudiler
de gelmeye başladılar. Bu sırada Çin'de Türkler asker olarak, orduda veya sarayda
bulunuyorlardı. Ticaret yapan Türkler ve at ticareti yapan Uygurlar da vardı. Uygurlar burada
Mani dinini öğrendiler ve daha sonra bahsedileceği gibi, Uygur hakanı, bu dini resmi din
olarak kabul etti.

Daha önce ilkelerinden bahsedilen bu dinin bozkır koşullarına hiç uymadığı bellidir. İlerde,
göçebeler Mani dinini seçince, onu koşullarına daha uyumlu hale getirmek için değiştirmiş
olmalıdırlar. Yalnız, bu değişiklikler konusunda bilgimiz yoktur.

T'ang dönemindeki Çin, Japonya’yı


derinden etkilemişti. Japon egemen
sınıflarında yoğun bir Çin severlik
başladı. Çin’den gelen her şey büyük
bir hayranlıkla kabulleniliyordu.
Müzik, takvim, resim tekniği, adap,
yazı, köprü yapım tekniği, arşiv, tapu
sicili, akla gelecek her şey Çin’den
Japonya’ya aktı. Çin tıbbını, bilim ve
sanatını öğrenmek için Japonya Çin’e
öğrenciler yolladı.

Japonya’da İmparatorluk miras yoluyla


geçiyordu. İmparator, imparator olunca
aynı zamanda ulusal Tanrı oluyordu.
Dolayısı ile imparatorun maddi gücü
yanında manevi gücü de büyük
oluyordu. Japon imparatoru emrinde, “
Şinto Dairesi “ ve “ Devlet Konseyi “
adlı iki kuruluş vardı. Şinto Dairesi din
işlerine ve eski Japon tanrıları da dâhil
olmak üzere tapınaklara bakıyordu.
Devlet Konseyi ise idari piramidin
tepesiydi.
Tang dönemi Budist tapınağı

183
646 yılında Japon
İmparatorluk tahtında
İmparator Kotoku vardı. Bu
sırada Shotoku Taishi yeni
ölmüştü ve aslında o, merkezi
yönetimin kuvvetlenmesi için
pek çok reform başlatmıştı.
İmparator Kotoku, sonra
Tenji adıyla imparator olacak
olan prens Naka no Oe ve
Fujiwara ailesinin kurucusu
olacak olan Nakatomi no
Kamatari beraberce ve fiilen
çalışarak bir reform paketini
kaleme aldılar. Bu reform
paketi “ Taika “ reformları
adıyla anılır. Bu reformların
oluşturduğu Japonya aşağıda
özetlenmiştir.

Japon İmparatoru Tanrı


olduğuna göre doğal olarak
tüm topraklar da imparatorun
toprakları sayılıyordu.
Dolayısı ile toprak miras
yoluyla geçmiyordu. Çiftçi
ölünce toprak İmparatora
kalıyordu. Her altı ayda bir
Fujiwara no Kamatari yeniden toprak dağıtımına
gidilerek, toprağı kimin
işleyeceği belirleniyordu. Toprak devredilemez ve satılamazdı. Sadece evler ve Coka (Koka)
ağacı dikili alanlar bu kapsamın dışındaydı.

Japonya’da üç tür vergi uygulaması yapılıyordu. Ekilen toprağın verimliliği ile orantılı olarak
pirinç vergisi alınıyordu. İnsanların her birinden bir kafa vergisi yani kişi başına bir vergi
alınıyordu. Bir de kişiler angaryalara katılarak bir nevi iş gücü vergisi ödüyorlardı. Eyalet
yöneticileri, merkezi devletin onayını alarak, çiftçiye faizi olan ödünç ürün, tohumluk, vs…
verirlerdi. Çiftçi böylece bir de faiz öderdi. Bu faiz zaman zaman çok aşırı olabiliyordu. Yani
bu faiz ödemeleri de köylünün sırtına yüklenmiş bir dördüncü vergi halindeydi. Ayrıca
erkeklerin sırtında bir de üç yıllık mecburi askerlik hizmeti yükümlülüğü vardı. Askerler
kendi donanım ve azıklarını kendileri sağlarlardı. Bir adalar devleti olan Japonya’nın
dışarıdan istila edilmesindeki güçlük ordusunun iç mücadelelerde kullanılması dışında bir
pratik uygulama getirmiyordu.

Japonya, merkezi imparatorluk öncesi, yerleşik kabileler şeklinde yönetiliyordu. Japonya’yı


yani kabilelerini eskiden yönetmiş olan büyük ailelerin topraklarının önemli bir bölümü
imparatorun topraklarına dâhil edilmişti. Ancak hala toprakları ve şatoları (shoen, şoen) olan
eski kabile büyükleri vardı. Toprak ve şoenleri olsun olmasın büyük toprak ailelerinden
gelenler, İmparatorluk üniversitesinde yetiştirilerek, yönetim görevleri alıyorlardı. Japon
yöneticileri kura ile seçilmiyor, imtihan ile işe alınmıyor, tamamen eski ve köklü ailelerin

184
eğitilmiş fertlerinden oluşuyordu. Bu görev onursal bir görev sayılıyor ve yöneticiler büyük
bir saygı görüyorlardı. Ama aslında yetkileriyle, aldıkları vergilerle, çevreden gördükleri
saygıyla özel bir yaşam yaşıyorlardı. Büyük toprak sahipleri topraklarını kaybetmişler ama
sanki miras yoluyla geçen özel bir statü kazanmışlardı. Yararları ve ayrıcalıkları, zaman
içinde giderek artacaktı.

Bu anlatılan Japon yapılanması, Çin T’ang hanedanına hayran kişilerce oluşturulmuştu. Bu


sistemin iyi çalışması için gereken merkezi otorite ise, daha yeteri kadar teşkil edilememişti.

649 yılında Çin İmparatoru T'ai-tsung


öldü. Tahta oğlu Kao-tsung çıktı (650–
683). Kao-tsung, babası zamanında
başlayan tüm işleri bitirdi. Aşina
soyundan General Şö-ol, ölen
imparator ile birlikte gömülmek istedi.
Yani imparator buna razı olmadı ve
Şö-ol'u " Sağ Muhafızlar Birinci
Generali " yaptı. Şö-ol 655 yılında
öldüğünde, Yüen adı ve " Devletin
Desteği Birinci General " unvanı ile
tam bir Çinli olarak gömüldü. Oğluna
da general rütbesi verildi.

651 yılında, Batı Türüklerde


(Göktürklerde), Aşina soyundan gelen
Ho-lu, Türk Budunun bir kısmını
yanına alarak, kendini Yabgu ilan etti
ve Çin’e yağma akınları düzenlemeye
başladı. Çin, yine, Uygurlar ve Türk
Kao-tsung Budun erlerinden oluşan orduları ile
Ho-lu ile savaşmaya girişti. Çin'e
bağımlı Türk boyları ve Çin'in teşviki
ile bazı bağımsız Türk boyları, Çin ordusu saflarına katılarak, Ho-lu ya ve onunla birlikte
hareket eden Türk boylarına saldırdılar. Türk boylarının bir kısmı Ho-lu ile birlikte, bir kısmı
da Çin ile birlikte hareket ediyordu. Çu-yü Türkleri, Ho-lu Yabgu yanında isyana katıldılar.
Bu sırada Şato Türkleri Çin'e sağdık kalıp, Ho-lu isyanına katılmadılar. Altı yıl süren kaçma,
kovalamaca ve savaşlar sonunda, Çin Ho-lu'yu esir aldı. Bu dönemde Çin ordularının başında
Türk Aşina kökenli generaller Mi-şi ve Pu-çen vardı. Son Batı Göktürk Yabgusu Ho-lu,
Çinlilere esir düşmeden önce Taşkent’e sığınmıştı. Taşkent hâkimi Şad, Ho-lu Yabgu yu
korumadı ve Çin’e teslim etti.

Ho-lu yenilip, Batı Türkleri Çin egemenliği altına girince, onlar da Doğu Türklerine yapıldığı
gibi, il ve ilçeler şeklinde örgütlendirildiler. İl ve ilçeler, Başbalık'ta organize edilen Çin
yüksek komiserliğine bağlandılar. Batıdaki güçlü Türk topluluklarından To-lu boylarının
başına Kağan olarak Ho-lu'yu yenen generallarden biri olan Aşina kökenli Mi-şi atandı. Yine
güçlü boy topluluklarından Nu-şi-pi'lere de Kağan olarak, Ho-lu'yu yenen diğer General
Aşina kökenli Pu-çen tayin edildi. Çinlileşmiş bu iki general hem Kağan ve hem de Çin Mülki
amiri idiler. Bunlar da, Başbalık’taki Çin yüksek komiserliğine bağlıydılar. Çin, Çu-yü
Türklerini de ikiye böldü ve iki ilçe olarak organize etti. Bir ilçeye K'in-man, diğerine Şato
dedi ve Çin yüksek komiserliğine bağladı.

185
Batıda bulunan Türkler, şimdi, Arap baskısı ile uğraşıyorlardı ve dolayısı ile Çin için bir
tehlike oluşturmuyorlardı. Ancak, 650 tarihinden itibaren, Tibetliler güçlenmeye başladılar.

Sasani şahı Yezdigirt’den boşalan yeri, prens Firuz doldurmuştu. Firuz 651ve 654
tarihlerinde, İslam ordularının geri çekilmesinden yararlanarak, Sasani tahtını tekrar ele
geçirmek için Çin’den yardım istedi. Toharistan ordusunun desteği ile Firuz, Seistan
bölgesinde hâkimiyet kurdu ve İran kralı ilan edildi. Toharistan’ın başında Türük kökenli bir
Yabgu vardı. Toharistan, Çin egemenliğini tanıdı. Çin, Toharistan’ı 16 yönetim bölgesine
ayırarak, Çin usulü yönetim tarzı uyguladı. Toharistan’ın başındaki Türük kökenli Yabgu da
Çin valisi oldu. Sasani prensi Firuz’a ise İran valiliği verildi.

Hem Yabgu ve hem de Firuz, Çin’den unvan değil, askeri yardım istiyorlardı. Çin askeri
desteği bir türlü gelmedi. Bu arada kuvvetlenmiş olan Tibetliler, Doğu Türkistan’da
ilerlediler, bunun sonucunda Batı Türkistan ile Çin’in bağlantısı kesildi.

186
Halife Ali

Halife Osman öldürüldüğünde, İslam ileri gelenleri arasında, ondan sonra kimin halife
olacağına dair bir yöntem ve mutabakat yoktu. Şam valisi Muaviye’ye Osman’ın kanlı
elbisesi ve eşi Naile’nin kesik parmakları ulaştı. Muaviye, Osman’ın intikamının alınması için
bunlar üzerinden çevresine yemin ettirmeye ve Şam’da kuvvet biriktirmeye başladı.

Medine’de ise en kuvvetli aday Ali olmasına rağmen, üzerinde tam bir mutabakat
sağlanamamıştı. Yine de Ali’den daha uygunu olmadığı için, o halife seçildi. Ama seçilir
seçilmez ciddi bir muhalefet de başladı. Ali’ye karşı Medine’deki muhalefetin başını
Peygamber’in sevgili eşi Ayşe çekiyordu. Ayşe önce Osman’a muhalefet etmişti, ona karşı
halkı kışkırtmıştı. Ama şimdi Ali’ye karşı muhalefetin en ön safındaydı. “ Keşke gökler yere
inseydi de bunu duymasaydım. Osman’ı zulümle öldürdüler, vallahi onun kanını isteyeceğim.
“ diyordu.

Peygamberin yeğeni ve damadı Ali 656 tarihinde dördüncü halife seçilir seçilmez, Medine’yi
bırakıp, Kufe’ye gitti ve bir daha Medine’ye dönmedi. Suriye emiri Muaviye ise, öldürülen
halife Osman’ın öcünü almak için, Ali ile mücadeleye başlamıştı bile.

Dördüncü Halife Ali’ye, önce üçüncü halife Osman sonra da Suriye valisi Muaviye karşı
çıkmıştı. Aslında çatışma, kuzey güney çatışmasının devamıydı. Küreyş’in Umayya soyu,
Müslümanlığa karşı direnen ve en son Müslümanlığı kabul eden ailelerden biriydi. Umayya
(Emevi) ailesinden gelen Osman halife olunca, “ İmamlık, Muhammed’in ailesinin içinde
kalmalı “ diyen Ali yanlıları (Şiiler) karşı çıkmışlardı.

Başa geçecekleri sadece Peygamberin ailesine bağlayanlar, aslında imamlık makamını


Peygamberin kızı Fatma ile yeğeni ve damadı Ali’den gelenlere bağlıyorlardı. Burada sadece
siyasi veya dini bir başkanlıktan değil, daha ileri bir atıftan bahsedilmektedir. Başkanlık
Peygamberin soyunda kaldıkça, ancak vahilerin, doğru yol göstericisi olarak, ehil elerde
kalacağı iddiası vardır. Böylece bu aileden gelenler, müminlere gerçek yolu gösteren İmamlar
olabileceklerdi.

Ali daha halifeliğinin ikinci gününde “ Osman’ın şuna buna verdiği arazilerin, şuna buna
verdiği malların hepsi de Allah’ın malıdır, ammenin hakkıdır; hepsi batıldır ve hepsi Beytül-
Mal’e (devlet hazinesi) alınacaktır. “ diyerek keyfi dağıtılmış malları geri toplamaya başlamış
ve sosyal eşitlikten yana bir tavır koymuştu. Hâlbuki Aristokrasinin (kabile ileri gelenleri)
daima bir sınıf bilinci vardır. Ve aristokrasi mallarını öyle kolay kolay kaybetmezdi. Ali’nin

187
bu tutumu, aristokrasiyi (kabile ileri gelenlerini) bütünleştirdi ve giderek Emeviler etrafında
toparladı. İslam ileri gelenlerinden Talha’nın ve Zübeyr’in Ali’ye karşı olan muhalefetleri
şiddetlendi. Ama Ali’nin geri çekilmeye niyeti yoktu ve sosyal eşitlik alanında ileri doğru
adım atmaya devam ediyordu.

“ … Osman halife oldu, bildiğiniz işler oldu. Sonra bana başvurdunuz. Hiç biriniz Ebu
Talip’in oğlu bizim hakkımızı bize vermedi diyemez. Kim Allah’a inanır, dinimize girer,
kıblemize yönelirse, İslam’ın vacip ettiği şeyleri kabul etmek zorundadır. Siz Allah’ın
kullarısınız; mal da Allah’ın malı… Allah aranızdaki eşitlikle onu bölmemi emretmiştir.
Hiçbirinizin öbürüne üstünlüğü yoktur “ diyerek, devlet hazinesinin eşit paylaşılması emrini
verecekti. Talha, Zübeyr, Abdullah bin Ömer, Sad bin As, Velit bin Ukbe ve diğerleri buna
şiddetle karşı çıkmaya başladılar. Onlar bir önceki halife Osman’a düzenin meşruiyeti adına
karşı çıkmışlardı, hâlbuki şimdi Ali bizzat düzeni değiştirmeye girişiyordu. Değiştirilmeye
çalışılan düzen, Müslümanların iç düzeniydi. Yoksa Müslümanlar, fetih savaşları yaparak,
Arap olmayan halkların zenginliklerine el koyuyor ve onları sonuna kadar sömürmekte bir
mahsur görmüyorlardı. Kimsenin Müslüman olmayanları insan saymaya niyeti yoktu.

Medine aristokrasisi, Halife Ali’nin yanına giderek, bu tavrından vazgeçmesini ve daha


önceki halifelerin yaptığı gibi onlara farklılık yapılmasını istediler. Bunu isterken “ İslam’ı ilk
kabul edenleriz, savaşlarda bulunduk, Ömer de, Osman da bizi üstün tutardı “ diyorlardı.
Ali’nin cevabı susturucuydu: “ benden önce mi Müslüman oldunuz? Peygambere benden daha
mı yakınsınız? Benim kadar mı savaştınız? “. Ali tavrını net koyuyordu: “ Benimle işçim
arasında fark yoktur “.

Artık Müslümanlar fiilen ikiye bölünmüşlerdi. Peygamberin eşi Ayşe, yanına dönemin seçkin
kadroları Zübeyr ve Talha’yı da alarak, Ali’ye başkaldırdı. Ali’nin kuvvetleri ile muhalif
kuvvetler 656 yılında Cemel savaşında karşı karşıya geldiler. İlk kez Müslümanlar birbirleri
ile savaşıyorlardı. Ayşe’nin savaşı bir devenin üzerinden yönettiği için adına Cemel (deve)
denen savaşta 10 bin Müslüman öldü. Savaş alanında Zübeyr ve Talha da ölmüşler, Ayşe esir
düşmüştü. Ayşe’nin hayatı ömür boyu siyaset yasağı karşılığında bağışlandı.

Cemel savaşını Sıffın savaşı izledi. 657 yılındaki Sıffın savaşı günlerce sürdü. Ali’nin
ordusunun başında meşhur komutan Malik bin Eşter vardı. Malik bin Eşter, Muaviye
kuvvetlerini bozguna uğrattı. Tam Muaviye kaçmayı düşünürken Amr bin As devreye girdi.
Muaviye ordusunun mızraklarının ucuna Kuran yapraklarını taktırdı. Bunun Ali’nin askerleri
arasında psikolojik etkisi müthiş oldu. Savaş durdu. Muaviye’den gelen barış önerisi şöyleydi:
“ İki taraf birer hakem seçsin, bu hakemler barış görüşmelerini yapsınlar “.

Ali, ordusunun baskısı ile bu öneriyi kabul ederek, Ebu Musa el Eşari’yi kendi hakemi tayin
etti. Muaviye’nin hakemi ise Amr bin As dı. Ali kararını ordusuna duyururken, bazı Bedeviler
buna itiraz ettiler ve “ Hüküm yalnız Allah’ındır “ dediler. Bu guruplar, Halife Ali’nin ordusu
Küfe’ye dönerken, ordudan ayrılıp Harura bölgesine çekildiler. Bunlar yaklaşık 12 bin kişi
kadardı. Bunlara önce Muhakkimum veya Haruri dendi. Ama kalıcı isim olarak, anlaşmanın
dışında kalanlar anlamında, Harici adıyla anılmaya başladılar.

Sıffın savaşını durdurmak için toplanan hakem heyetinde, Ebu Musa el Eşari, Ali ve
Muaviye’nin dışında üçüncü bir kişinin halife seçilmesi önerisinde bulundu. Amr, Ebu
Musa’nın teklifini kabul edermiş gibi görünerek kalabalığın önüne çıktı. Amr, “
Müslümanlıkta benden üstünsün “ diyerek ilk sözü Ebu Musa’ya verdi. Ebu Musa “ ben

188
Ali’yi halifelikten azlettim “ dedi. Sıra Arm’a gelince, o “ Ebu Musa’yı duydunuz. Kendisini
hakemliğe atayan Ali’yi halifelikten azletti. Ben de halifeliği Muaviye’ye veriyorum “ dedi.

Tabii sorun çözülmüş olmadı. İki ordu tekrar karşılaşmak üzere, birbirlerinden ayrıldılar.
Yolda yukarda söylendiği gibi, Hariciler Ali’nin ordusundan ayrıldılar.

Haricilerin çıkışı, başlangıçta siyasi idi. Ama çıkışın kendi içinde aşırı bir taassup vardı.
Bunlar başlangıçta da aşırı dindar Müslümanlar mıydı, yoksa aşırılar sonradan mı bu guruba
katıldı, bu net değildir. Net olan, Hariciliğin kısa sürede iman konusunda bile dinsel bir
farklılığa dönüştüğüdür.

Hariciler, tüm müminlerin eşit olduğunu ve başa geçecek olanın kökenine bakmaksızın,
tamamen liyakat ilkesi uyarınca başa geçmesi gerektiğini söylüyordu. Başa yetkin bir
Müslüman geçmemişse, bu kişi kim olursa olsun, onu imansız kabul ederek, ona karşı
savaşılmalıydı. Bu görüş İslamlık öncesi Bedevi geleneklerine uygun bir görüştü. Bundan
sonra Hariciler, hemen her konuda katı ve şiddete dayanan tutumlarıyla tanındılar.

Müslüman dünyasında işler iyice karışmıştı. Emeviler Şiilere karşı, Şiiler Emevilere karşı,
Hariciler her ikisine de karşıydı. Muaviye kendini Halife ilan ettirdi. Şam’da bir halife,
Küfe’de bir halife vardı. Muaviye, Mekke Müslümanların eline geçene kadar, İslam’ın en
büyük düşmanlarından biri olan Ebu Süfyan’ın oğluydu. Bedr savaşında dedesi Utbe, amcası
Velid ve kardeşi Hanzala Ali tarafından öldürülmüşlerdi. İşte Müslümanların başına geçmeye
çalışan Muaviye, böyle bir geçmişten geliyordu.

Ali, Muaviye çekişmesinden çok rahatlayan Doğu Roma İmparatoru Konstans, baş ağrısı
Balkanlara dönmüştü. Avarlar ve Slavlar Ege denizine kadar iniyor, Doğu Roma donanmasına
saldırıyor, başkente giden yiyeceğe el koyuyorlardı. 658 yılında 2 ci Konstans (Constantinius
Pogonatos, 630 – 668), Balkanlarda Avarlara karşı başarılı savaşlar verdi. Ele geçirdiği
tutsaklara, Anadolu’nun savunma gücünü arttırmak için, toprak vererek yerleştirip, ordusuna
aldı.

Doğu Roma, elindeki topraklarda, dini yorumda birliği sağlayınca, Roma kilisesi ile olan
anlaşmazlıkları da bitirmek istedi. Anlaşma sağlamak için girişimlerde bulunmaya başladı.
Ama Papa Martinus açıkça cephe aldı. Hatırlanacağı gibi, bu durumda, Konstans Ravenna
eksarhına emir vererek, Papayı yakalattı ve Kırım’da Kerson kentine sürdü. Papa orada öldü.
Yeni Papa, Hıristiyanlar arası anlaşmaya yumuşak bakıyordu. Roma ve Constantinopolis
kiliseleri arasında belli bir yumuşama ve beraberlik başladı.

Bu sırada Müslüman dünyasının her yerinde savaşlar oluyor, taraflar birbirini yağmalayıp,
öldürüyorlardı. Mısır’a vali olarak Ali Halife Ebu Bekir’in oğlu Muhammet’i, Muaviye de
Amr bin As’ı atamışlardı. Arm Muhammet’in kafasını kestirip, tüm vilayetlerde dolaştırttı.
Cesedi ise, eşek pisliği ile birlikte yakıldı. Müslümanlığı kimseye bırakmayan ve
Müslümanlığın ileri gelenleri olduklarını iddia eden kişilerin davranışları akıl alacak gibi
değildir. Yaptıkları hiçbir dine ve ahlaka sığmaz ama onlar bunu Müslümanlık adına yapmaya
devam ederler. Bu meselede olduğu gibi, fetihler sırasında gösterilen gaddarlık, zenginleşip
güç sahibi olmanın her şeyden üstün olduğunu mu, yoksa Arapların yapısal olarak çok gaddar
mı olduklarını veya Müslüman öğretisinin gaddarlıkları durduramayacak kadar zayıf mı
olduğunu göstermektedir?

189
Bu iktidar mücadelesi sırasında yaşanan dramlar korkunçtur. Taraftar olmaktan başka suçu
olmayan insanlar aileleri ile birlikte, kadın, çoluk, çocuk katledildiler, soyuldular, işkenceye
uğradılar. Sadece Hicaz ve Yemen’de 30 binden fazla insan öldü. Tüm İslam topraklarında
ölenlerin sayısı 100 binleri aştı. Halife Ali, aslında yağmadan, baskından kaçındığı için,
Muaviye’ye yeteri kadar şiddetle cevap vermiyordu. Bu da gün geçtikçe Ali’yi zayıflatıyordu.
Savaşlar sürüyor, halkın acıları gün geçtikçe artıyordu.

Doğu Roma İmparatorluğunda da İmparator II. Konstans, tecrit ettiği kardeşi Theodosios’u
660 yılında öldürtüyordu. Bu öldürtme kardeş katili olarak halkın tepkisini çekti. Tabii Doğu
ve Batı kilisesi birleşmesinden yana olmayanlar da olayın üzerine körükle gidiyorlardı.

Harici üç kafadar İbni Mülcem, Berke ve Temim’den Arm, halkı kurtarmak için Ali, Muaviye
ve Arm bin As’ı aynı anda öldürmeyi kararlaştırdılar. Karar 19 Ramazan’da sabah namazında
uygulandı. Ali, sabah namazını kılarken öldürüldü, Muaviye kaba etinden yaralandı, Amr ise
hastalanıp namaza gidemediğinden, onun yerine namaz kıldıran öldürüldü.

190
Ali’nin ölümü ve ayrışma

M.S. 661 yılında, Ali bir harici olan Abdurrahman bin Mülcem tarafından, Kufe mescidinde
öldürülünce, Muaviye iktidarda tek başına kalmış oldu. Ali’yi öldüren, kılıcını indirirken “ Ya
Ali, hüküm ancak Allah’ındır “ diye bağırmıştı. Sahiden bu hüküm Allah’ın hükmümüydü?
Müslümanların Allah adına bu tür davranışları bundan önce olmuştu, şimdi Ali öldürülmüştü,
ne yazık ki bundan sonra da devam edip gidecekti. Müslümanlarda Allah adına hüküm
vermek alışkanlık haline geliyordu.

Artık, Müslümanlığın merkezi Arap yarımadasından dışarı çıkmıştı. Muaviye ile birlikte
Medine başkent olma niteliğini kaybederek, başkent Şam oldu. Arap yarımadası, Mekke ve
Medine siyaset sahnesinden çekildiler. Siyasetin merkezi olma özelliğini çok kısa
sürdürmüşlerdi.

Akdeniz’den Basra körfezine kadar olan topraklar tek bir egemenin eline geçince, ticaret yolu
tekrar Mezopotamya’yı kendine daha uygun buldu. Arap yarımadasının sarp ve meşakkatli
geçişini terk etti. Mekke’nin elinden ticaret gidince, tüccarlar ve kervancılar artık bu yerlerde
barınmaz oldular. Mekke’de dükkânlar ve mağazalar kapandı. Buna karşılık, iyice
zenginleşen Küreyşliler, baba topraklarına geri döndüler ve zenginliklerini burada harcamaya
başladılar. Zengin Kureyşlilerin peşinden şairler ve müzisyenler de Mekke’ye geri döndüler.
Mekke zevk ve sefanın, Arap kültürü ile iç içe girdiği bir kent durumuna geldi.

Dört Halife dönemi sonunda, İslam toplumunda sınıflaşma başlamıştı. Özel mülkiyet ve
ticaret, beraberinde servet farklılaşmasını getiriyordu. Kuran, bütün Müslümanları Allah
karşısında eşit saymıştı. Ama servetteki eşitsizliği de yadsımıyordu. Bir taraftan, öbür
dünyada hesaplaşma günü geldiğinde servet hiçbir işe yaramıyordu. Ama diğer taraftan,
Tanrının bazı kişilere, diğerlerinden fazla verebileceği ve bundan da kıskançlık duyulmaması
gerektiği tavsiye ediliyordu. Cennette kişiler farklı haklara sahip olacaklardı ki bu da eşitlik
ilkesini bozuyordu.

Kuran, fakirlere sahip çıkılmasını emrediyordu. Varlıklı olanlara zekât ödeme yükümlülüğü
getirilerek, zengin ile fakir arasında toplumsal bir dayanışma öngörülmüştü. Bunu fakirin
zengin üzerinde hakkı olduğu tarzında yorumlayanlar olmuştur. Buradan daha ileri giderek,
İslam sınıfsız bir toplum ön görür diyenler vardır. Ancak, İslam dinindeki eşitlik kavramı,
anayasalarda belirtilen ve yurttaşlarını eşit sayan bir ilkenin benzeridir. Müslümanlar, hukuk
açısından, hakimin (kadının) önünde eşittirler. Ama örneğin kölelik vardır. Kölelik
yasaklanmaz.

Dört halife dönemi, İslam ülküsüne en yaklaşılan dönem kabul edilir. Sünnilere göre, bu
dönem devrisaadettir, altın bir çağdır. Ancak, büyük servet farklarının oluştuğu, akraba

191
kayırma ve zenginleştirmenin de başladığı bir dönemdir. Dört halife döneminde büyük bir
idealizm varmış gibi görünse de, bu dönemde iktidar ve şöhret uğruna dünyevi bir mücadele
sürüp gitmiştir. Bu mücadelelerin sonunda varılan yer ise, diğer imparatorluklardan farklı
olmayan bir devlet yapılanması olacaktır.

Sünnilerin Raşidin (doğru kılavuzluk eden) dedikleri dört halife dönemi sona erdiğinde,
Araplar, yayılmaya devam eden bir imparatorluğun efendileri olmuşlardı. Önderleri, dünyalık
ve hırs peşinde gibiydiler. Lüks ve yozlaşma başlamıştı. Artık saray yaşamının, peygamber ve
arkadaşlarının yaşamına benzer bir yanı kalmamıştı.

Politik açıdan, Haricilerin görüşü, Şiilere nazaran daha demokrattı. Bunun temel nedeni,
Haricilerin görüşünün, Bedevilerin ilkel kabile demokrasisine uygun olmasıydı. Bu döneme
gelindiğinde, Irak ve İran İslam ordularınca ele geçirilmişti. Irak’ta halkın Müslümanlığı
kabulü hızlı ve kitlesel oldu. İran’da da Müslümanlığa geçişler ufaktan başlamıştı. Irak uzun
zamandır, Persler, Parhtlar ve Sasaniler tarafından yönetilmişti. Sasani başkenti, şimdiki
Bağdat yakınlarındaki Ktesifon kentiydi. Irak ve İran halkı, çok uzun zamandır, despotik
rejimler altında yaşıyorlardı. Bu halkın Halife seçimini düşünmesi bile mümkün değildi.
Onlar, devlet başkanlığı için ancak veraset yolunu biliyor ve tanıyorlardı.

İşte, bu noktada, Sasani halkının işe karışması ile Şiilik bir düşünce sıçraması yaptı. Şiiler
zaten Halifeliğin Peygamber ailesine ve özellikle Ali soyuna ait olduğunu düşünüyorlardı. Bu
düşünce, Sasani alışkanlığı ile örtüştü. Mademki Peygamber erkek çocuk bırakmadan
ölmüştü, damadı Ali onun doğal mirasçısıydı. Bu halk, hükümdarlarını Tanrı soyundan
görmeye alışmıştı, bu geleneklerini Ali ve onun soyundan gelenlerin üzerine aktardılar. Artık
hem Müslümanlık kökten bir ayrıma gidiyordu ve hem de Batınilik gibi oluşumların yolu
açılıyordu. Başlangıçta, Ali’nin yanını tutan büyük bir gurupta, Ali’yi Tanrılaştırma eğilimi
karşısında, Şiilerden koparak Kuran ve hadislerin açık anlamlarına sadık kaldılar. Bunlara
elil-i sünnet (Sünni) dendi. Bunlar giderek daha gelenekçi oldular.

Şiilere göre Ali Tanrı’nın dostu anlamında “ Veli “ dir. Bu ise onu sadece nebi (peygamber,
Allah’ın elçisi) olan Muhammed’e üstün kılar. Artık Ali’ye, Allah kastedilerek, “ sen O sun “
denmeye başlanmıştır. Bu deyiş hem güç kazanacak ve hem de yeni oluşumlara yol açacaktır.
Ali soyuna Tanrısallık izafe edilecektir. Ali’nin İmamlığı ise, Peygamberin “ ben kimin
efendisi isem, Ali de onun efendisidir “ sözüne dayanır.

Ali şöyle demiştir: “ Ben her akşam Peygamberin evine giderdim. Peygamber pek çok ayetleri
bana yazdırır, gizli anlamlarını açıklardı “. Bu, önce, sadece İmamların bildiği bilgiler olduğu
yolundaki düşünceye, sonra da, giderek, Batıni görüşlere yol açacaktır.

Abd Allah b. Saba, “ Galiye “ veya “ Sebeiye “ kolunu kurmuştur. Bu yola bağlı olanlara
göre, Ali Tanrı’dır ve bulutların üzerinde oturmaktadır. Bir gün yeryüzüne inerek, dünyayı
düzeltecektir. Gök gürlemesi Ali’nin sesi, yıldırım Ali’nin kamçısıdır. Haram denilen her şey,
gizli anlamına bakıldığında helaldir.

Ancak, Şia’nın en güçlü kolu “ İmamiye “ veya “ Rafızîlik “ denen koldur. Rafızîlik, genel
olarak bütün Şiileri de adlandırır. Ebu Bekir ve Ömer’in dışında tüm Halifeleri (İmamları) ret
edenler (terk edenler) demektir. İmamiye koluna Caferilik te denir. Şiiliğin üçüncü büyük
kolu da, Ali’nin torunu ve İmam olan Zeynelabidin’in oğlu Zeyd’in kurduğu “ Zeydiye “
koludur. Bu anlayışa göre, ancak Fatma’dan gelenler İmam olabilirler.

192
Şia’ya göre imam, Allah’ın Kuran’da tarif ettiği gibi insanların en faziletlisi, ilimde hiçbir
âlimin yarışamayacağı, Kureyş kabilesinden ve Haşimioğulları içinden zalim olmayan biridir.
Allah, Kuran’da, Muhammed’den sonra peygamber gelmeyeceğini, dolayısıyla vahiy
gelmesinin de mümkün olamayacağını açıklamıştır. Ancak gelen vahiylerin tebliği,
yorumlanması ve ilahi hükümlerin dünyada yaşama geçirilmesi henüz tamamlanmamıştır. Bu
nedenle Şiiler, Peygamber’in imamet ve velayetinin devamının zorunluluğunu iddia ederler.
Onlara göre Allah’ın hükümleri henüz dünyaya hâkim kılınmadığı sürece bu görevleri icra
edecek bir imama ihtiyaç olduğu ortadadır.

Zaten Kuran’ın zahiri ve batıni olmak üzere iki yönü vardır. Zahirde sadece İslamın
hükümleri ve ibadet konuları insanlara anlatılır. Ancak batın yönünü, yani özünü
yorumlayacak ilim sahibi biri gereklidir. Bu kişi Allah’ın imamet ve velayet makamına tayin
ettiği kişi olabilir.

Batıni yorumu yapabilecek kişi, ilahi ilimle donatılmış, her türlü hatadan, günahtan masum ve
ilahi tayinle o görevin verildiği Muhammed’in amcazadesi ve damadı Ali’dir.

Şii inancında imamet, velayet ve hilafet makamı birbirinden ayrılmaz tek bir otoritedir ve
bunu ancak Allah belirleyebilir.

193
Emeviler

Müslümanlığın genişlemesi

------- 622 – 632 Muhammed peygasmber dönemi

----- 632 – 661 Halifeler dönemi

----- 661 – 750 Emevi dönemi

M.S. 661 yılında Halife Ali’nin Küfe de öldürülmesi üzerine, Muaviye ibn Süfyan Şam’da tek
Halife olarak kalmıştı. Ali’nin büyük oğlu Hasan, Muaviye’nin Halifeliğini tanımadı. Halife
Ali ölmeden önce, Peygamberin kutsal emanetlerini Hasan’a bırakmıştı. Ayrıca, Şii’ler,
Ali’nin İslam dini ve yorumu ile kimsenin bilmediği gizli bilgileri Hasan’a devrettiğine
inanıyorlardı. Küfe’de kendisine biat edilerek, Hasan Halife ilan edildi. Ancak, Hasan’ın,
çevresinden yeterli yardımı alabildiği ve yeteri kadar desteklendiği söylenemez. Hasan,
Muaviye’ye karşı giriştiği askeri teşebbüste başarı sağlayamayınca halifelik üzerinde hak
iddia etmekten vaz geçti. M.S. 661 yılında Muaviye Emevi hanedanını kurdu. Muaviye ibn
Ebu Süfyan, 680 yılına kadar hükümranlık (halifelik) yaptı. Artık başkent, Suriye’de Şam
kentiydi.

Muaviye’nin ilk işlerinden biri, güçlü bir Suriye ordusu kurmak olmuştur. Ordunun
çoğunluğunu Suriye’deki Arap kabileleri oluşturuyordu. Bu ordunun rahatına ve donanımına
özen gösterdi, ödeneklerini iki katına çıkardı, ordu maaşlarını gününde ödemeye başladı. O
zamana kadar, kimsenin parası kimsede kalmıyordu, ama zamanında ödenek ve maaş almak
da pek görülmüş bir şey değildi.

Muaviye, İslam öncesi Mekke iş adamları geleneğinden geliyordu. Bir taraftan, özellikle
güneyden gelmiş Arap kabile şeflerinin kızları ile evlenerek, bir taraftan da kabile şeyhlerine

194
ayrıcalık tanıyıp, onları yönetime dâhil ederek durumunu kuvvetlendirdi. Kabile şeflerine
karşı “ eşitler içinde birinci “ gibi davranıyordu.

“ Eyleme dönüşmedikçe söz beni ilgilendirmez “ diyordu. Bu söylem ve uygulama, bugün


için bile son derece ileri bir tavırdır.

Kabile ve Müslümanlık geleneği içinde monarşi yoktu. Monarşik anlayış, Bedevi kabile
zihniyetine ters düşüyordu. Bütün göçebelerde, Türklerde, Bedevilerde, Germenlerde,
Franklarda, Anglosaksonlarda ve diğer göçebelerde devletin, egemen ailenin ortak mülkü
olduğu anlayışı vardı. Ailenin bütün üyeleri devletin başına geçmekte kendilerini hak sahibi
sayarlardı. Bu yüzden tüm devletlerde, kanlı taht kavgaları devamlı olmuştur.

Muaviye kullandığı metotlar sayesinde, yavaş yavaş yönetimin babadan oğula geçme fikrine
kabileleri alıştırmaya çalışıyordu. Halifeliğin, seçimle yapılmasını gerektiren bir görev olduğu
düşünülürken, Emevi ailesi halifelik hanedanı kurmuştu. Muaviye’ye kadar, halifeler, yanlış
yapmaları halinde, halktan kendilerini uyarmalarını isteyecek kadar eleştiriye açıktılar. Bu
açıklık Emevi hanedanı ile geçmişe mal olmuştur.

Muaviye’ye kadar, İslam devleti, kurumları itibarı ile bir devlet hüviyetini tam olarak
kazanamamıştı. Devlet kasası, Müslümanların bir ortak serveti kabul ediliyor ve fetihler için
yardımcı kasa rolü oynuyordu. Muaviye, devlet hazinesini kurdu. Suriyeli Hıristiyanlarla
yakın ilişkiler kurarak, onları yönetimde kullandı. Muaviye, halifeliğin teokratik yapısı yerine
devlet mekanizmasını geçerli hale getirmiş olan kişidir.

Aslında idealist Müslümanların şaşkınlıkla izledikleri bir süreç başlamıştı. İslam’dan önce
yönetim görevleri ve ekonomik güç Ümmeye oğullarının (Emeviler) elindeydi. Şimdi
Peygamberin ölümünden kısa bir süre sonra yönetim ve ekonomik güç yeniden Emevilerin
eline geçmişti. “ Hakk gelince zail olacağını “ sandıkları “ batıl “ her şeyi tekrar eline
geçirmişti. Emeviler iktidarı ele geçirmişler boyun eğmeyen kim olursa olsun, eskinin şanlı
savaşçıları, Kuran tefsircileri, Muhacir ve Ensar, fark gözetilmeksizin tasfiye ediliyorlardı.

Emeviler, teokratik yapıdan uzaklaştıkça, aralarında birlik olmamasına rağmen, Hariciler her
yerde baş kaldırdılar. Şiiler, Hariciler kadar kavgadan yana tavır almadılar, ancak muhalefete
de devam ettiler.

Emevi hanedanlığına kadar halifeler, eleştirilirlerdi. Emevi Hanedanlığı’ndan itibaren Sünni


ulema, ibadet ve itikadi konularda Peygamber ve sahabeyi örnek alırken, yönetimle ilişkiler
konusunda bir tavır değişikliğine giderek, yönetime isyanı dinden çıkmakla eşdeğer görmeye
başladı. Bu anlayışın gelişmesinde iktidarı zorla ele geçiren ve toplumu baskı altında tutan
yöneticilerin payı vardır. Ama iç mücadeleler nedeniyle fetihlere ara verilmesi ve bunun
savaşçılara kaybettirdiği olası servetler bir diğer etkendir.

Son zamanlarda duraklamış gibi görülen Arap yayılması, Emevilerle birlikte tekrar hız
kazandı. 661 yılında, Muaviye, Horasanın yeniden fethedilmesi için emir verdi. İslam ordusu,
bu sefer, sert ve acımasız bir tarzda ilerliyordu. Gaddarlık direnmeye yol açtı. Badgis, Herat
ve Belh kent devletleri baş kaldırıp, direndiler. Araplar, Belh’e zor kullanarak boyun
eğdirdiler. Kentteki Nevbahar adlı meşhur Budist tapınağı yıktırıldı. Bermek ailesi bu
tapınakta hizmet ediyordu. Bu Belh kentindeki en büyük Budist makamdı. İlerde bu Bermek
ailesi, Abbasilere, en yetenekli ve kudretli vezirleri verecektir.

195
Bu sırada Sünni ve Şii İslam arasındaki farklar daha belirginleşiyordu. Sünni İslamda
yönetenin kişiliği, yönetimi nasıl ele geçirdiği, hatta kişisel olarak dini akidelere bağlılığı çok
önemli değildi. Daha önemli görülen toplum düzeninin İslami kurallara göre yapılandırılmış
olmasıydı. Hilafet makamı da dini değil siyasi bir kurum olarak beliriyordu.

İslam dünyevi bir dindi. Hem din ve hem de devletti. İslami yasaların uygulanması için İslami
yönetimin zorunluluğuna Şiiler de Sünniler kadar inanıyorlardı. Farklılık, yöneticilik
makamının tanımlanmasında ortaya çıkıyordu. Sünni anlayışa göre hilafet makamı, dini değil
siyasi bir kurumdu. Bu nedenle meşruiyetini dinde aramıyordu. O makama gelecek kişiyi
ümmetin iradesinin belirlemesini yeterli buluyordu. Halifelik makamının Peygamber’in halefi
olarak tanımlanması, bu makamın dini otorite olduğu anlamına gelmiyordu. Halifede, ilahi
bilgi, ilahi tayin, masumiyet ve ilahi özellikler aranmıyordu. Hem dinsel hem de siyasal
otoriteyi birlikte temsil etme yetkisi sadece peygamberlere verilmişti, halifelerde olması
gerekmiyordu. Sünniler için yönetenin kişiliği, yönetimi nasıl ele geçirdiği, hatta kişisel
olarak dini akidelere bağlılığı önemli değildi.

Sünnilere göre, Peygamber, kendisinden sonra görev yapacak halifenin seçimini ümmete
bırakmıştı. Dolayısıyla halifenin (imametin) ümmetin tümü ya da ileri gelenleri tarafından
seçebileceği konusundaki icma geçerliydi. İşte burada Şiilikteki imam kavramı ile
Sünnilikteki imam anlayışı farklılaşıyordu. Sünniler imamet kavramından siyasi otoritenin
anlaşılması gerektiği söylerken, Şiiler imamet kavramının hem dini hem de siyasi otoriteyi
kapsadığını öne sürüyorlardı.

196
Doğu Roma İmparatoru Sirakuza’da

Doğu Roma İmparatoru 2 ci Konstans, 663 yılında, Constantinopolis’i terk ederek Sicilya’nın
Sirakuza kentine yerleşti. Başkentten gidiş sebeplerinden biri de, kardeşini öldürdükten sonra
halkın ona karşı duyduğu bitmeyen kindi. Başkentte her an bir halk ayaklanması olabilirdi.
Diğer bir amacı ise hem Arap ilerlemesini ve hem de İtalya’nın kuzeyindeki Lombard
hareketlenmesini izlemek ve tedbir almaktı.

Araplar Merv’i, Toharistan’a yaptıkları cezalandırma ve sindirme akınları için merkez


seçtiler. Sasani tahtını geri almaya çalışan Firuz’un Türklerden oluşmuş bir ordusu vardı. 667
yılında, yapılan bir savaşta, Firuz yenildi ve Çin’e kaçtı.

Constantinos IV ve yönetim

Burada ilginç bir Şii gelişmesinden bahsetmek gerekir. Masala göre, Firuz’un kızı Şahbanu
Ali’nin oğlu imam Hüseyin ile evlenmiştir, aslında ise Hüseyin devrik Sasani İmparatoru
Yezdigirt’in üç kızından biri ile evlendirmiştir. Böylece, masallar ve halk arasındaki sözlü
hikâyeler ile Hüseyin’in ardılları bir taraftan Peygamber’e bağlanırken diğer yandan Sasani
kraliyet ailesine bağlanmış olurlar. Şii hareketi İranlılaşır.

Toharistan’da, Arap saldırılarına karşı Türkler direniyorlardı. Bu sırada, Neyzen Tarhan da


İran içlerinde, dağlara çekilmiş, İslam kuvvetlerini yıpratmaya çalışıyordu. Emeviler,

197
Arabistan’dan elli bin aile getirerek, Horasan’a yerleştirdiler. Horasan içinde halk
hareketlerini önlemek ve sırtlarını güvenilir tutmak istiyorlardı.

Hatırlanacağı gibi, Sasaniler döneminde dihkanlar vergi topluyor, yani, devlet ile köylüler
arasında vergi toplanmasına aracılık ediyorlardı. İslam orduları geldikten sonra da dihkanların
bu işlevi devam etti. Dihkan, Arap yönetimi ile belli bir yıllık vergi rakkamında anlaşıyordu.
Dihkan, vergi toplamakla yükümlü olduğu köylerden, eskiden olduğu gibi, arazi ve kelle
vergisi alıyordu. Araplara verdiği ile köylüden aldığı arasındaki fark da kendine kalıyordu.

50 bin Arap ailenin yerleşmesinden sonra, önemli sayıda köylü Müslüman oldu. Müslüman
olan köylülerden kelle vergisi alınmayacaktı. Ama dihkanlar bunu dinlemediler. Hatta
Müslüman köylüyü, olmayandan daha ağır vergilendirdiler. Emevi döneminin sonuna doğru,
80 bin kâfir köylü vergi ödemez iken, 30 bin Müslüman köylüden haksız yere vergi
alınıyordu.

Dihkanların kendileri Müslüman oluyorlardı. Ama köylünün olmasına tahammülleri yoktu.


Bu sadece gelirden gelen bir nedenle de değildi. İran’da uzun zamandır kast benzeri bir sistem
olduğunu görmüştük. Soylu olan ve soylu olmayan ayrımı son derece kuvvetli idi ve kişilerin
içlerine işlemişti. İslam dinindeki eşitlik kavramı İran soylularının kabul edebilecekleri bir
husus değildi. Köylüyü kendilerine eşit göremezlerdi.

Sirakuza’da oturan Doğu Roma İmparatoru 2. Konstans’ın davranış biçimi çevresini rahatsız
ediyordu. 668 yılında kendi adamları tarafından öldürüldü. Yerine oğlu 4. Konstantinos genç
yaşta tahta çıktı. Aynı yıl, Muaviye doğrudan Constantinopolis üzerine bir ordu yolladı. Arap
ordusu, Kalhedon’a geldi ve kışı burada geçirdi. 669 ilkbaharı ile birlikte, Muaviye’nin oğlu
Yezit komutasında takviye birlikleri geldi. Yezit Başkenti kuşattı, ama surlar kentin
fethedilmesini önlüyordu. Kış gelince, başarısız kalan Emevi ordusu geri döndü. Bu sefere
Peygamberin meşhur sancaktarı Ebu-Eyyubu’l-Ensari (Halid ibni Zeyd) de katılmıştı ve
Constantinopolis surları önünde öldü. Mezarı, ölümünden 754 yıl sonra Fatih Sultan Mehmet
zamanında bulunarak türbe haline getirildi.

Constantinopolis’e yapılan bu ilk seferden sonra, Doğu Roma topraklarına yapılan Arap
akınları bütün şiddeti ile devam etti. Akınlar devam ediyor ancak net bir sonuç elde
edilemiyordu. 670 yılında Kapıdağ yarım adası Arapların eline geçti. 672 yılında, Ege
bölgesinde, Emeviler bazı köprübaşlarını tuttular.

Arapların Constantinopolis’in bu ilk kuşatması sırasında Doğu Roma topraklarında yazılan bir
dini kehanet metininde, Müslümanlar İbrahimoğulları olarak adlandırılarak, önce Tanrı’nın
onların yanında olmasıyla, neredeyse tüm Doğu Roma’yı ele geçirecekleri anlatılıyordu. Ama
daha sonra, Tanrı taraf değiştirince, Roma tümünü kılıçtan geçirip, onların ana yurdu Yesrib’e
kadar kovalayacak ve Yesib’i yerle bir edecek ve hepsi köle olacaklardı.

198
İngiliz Kilisesi

660 yılına gelindiğinde, İngiltere baştan aşağı Hıristiyanlaşmıştı. Kuzeyi Hıristiyanlaştırma


işini İrlandalı keşişler üslenmişti. Anglosaksonları ise Benedikten keşişleri
Hıristiyanlaştırmıştı. Ancak, bu oluşum, İskoçyalı ve Romalı olmak üzere iki uygulama ortaya
çıkarmıştı.

Benedikten tarikatının kuruluşunda olmayan misyonerlik çalışmaları, artık tarikat


uygulamasına girmişti. Benediktenler misyonerdiler. Benediktenler bir yandan Papanın
hizmetindeydiler, bir yandan da İrlandalı gezici keşişlerle sürekli irtibat halindeydiler.

Batı kilisesinde genel olarak, klasik yazarları horlama ve aşağı görme hala egemendi.
Hıristiyanlık öncesi eserlere karşı korku duyuluyordu. Bu eserler Hıristiyanları tekrar baştan
çıkarırlar şüphesi yaşanıyordu. Dünyevi kitapları okumak yasak bir istek olarak algılanıyor ve
mahkûm ediliyordu.

Ancak, İtalya ve Afrika’ya sığınmış olan Doğulu din adamları, bu tutumun değişmesinde
büyük bir rol oynayacaklardı. Doğu Roma imparatorluğunda Hıristiyanlık, Batı’ya nazaran
çok daha köklü bir biçimde yerleşmiş ve Hıristiyanlık öncesi düşünce mirasının büyük bir
kısmını kendine mal etmişti. Batıda ise din dışı inceleme yapma zevki, önce Roma kentinde
yayıldı.

Papalık 669 yılında, Anglosakson kilisesinin örgütlenmesini bitirmeleri için iki kişiyi
görevlendirmişti. Bir tanesi, öğrenciliğini Atina’da yapmış olma olasılığı çok fazla olan
Tarsuslu Theodore’du. Diğeri, Doğu Roma imparatorluk Kartaca’sında Yunan ve Latince
eğitim görmüş olan, Afrika kökenli, Hadrianus idi. Bunlar, İngiliz kilisesine yeni nitelikler
kazandırdılar. İngiliz kilisesi katı bir hiyerarşi ile örgütlendi ve Papa ile sıkı bir işbirliği
oluşturuldu. Ama yaptıkları en önemli şey, kutsal kitabın anlaşılabilmesi için öğretilmekte
olan Latince bilgisini genişletmek ve din dışı edebiyat konusunda derinleme bilgi verilmesini
sağlayan bir programı, manastır okullarına sokmaları idi.

Sonuç çok olumluydu. Wermouth, Yarrow gibi Benedikten manastırları, güçlü düşünce
odakları haline geldiler. Kütüphaneler oluşturuldu, Roma’dan yığınla el yazması getirildi.
Kısa bir süre içinde, York’da Latin Hıristiyanlığının en büyük eğitim merkezi kuruldu. Antik
kitaplara bağlı bu açılış, peşinden diğer sanat kollarını da sürükledi. Minyatür sanatının ilk
şaheserleri ortaya çıkmaya başladı.

199
Kadere Hükmetmek

Tek tanrılı dinlerin iyice geliştiği, Hindu dininin ve Buda’nın kurumsallaştığı bu zaman
dilimine gelindiğinde, falın, kehanetin ve büyünün eskiden olduğu gibi devam ediyor olması
enteresandır. Bu doğaüstü kavram ve eylemlerin günümüzde bile hala devam ediyor olmasını
hatırlayarak, neden devam ettiklerini açıklamaya çalışalım.

Şaman dini hüküm sürerken, fal, kehanet ve büyü bu din ile uyum içinde dinin doğal bir
uzantısı olarak vardı. Şaman dininde, insanlar ölünce, öbür dünyaya ailelerinin yanına
dönülüyorlardı. Öbür dünya hakkındaki bu varsayım, Şaman topluluklarda yaşayan insanlar
için yeterli huzur ve güveni veren bir teoriydi. Zaten, dönemlerinin yaşam koşulları insan
istek ve arzularının sınırlarını daha genişletmemişti ve insanlar kalender insanlardı.

İnsan toplulukları yerleşik düzene geçerken, avcı toplum aşamasının dini olan Şaman dini de
değişerek, yerleşik toplumların dinleri haline geliyordu. Çin’de Şaman dininden Gök dini
türemişti. Bu dinin öbür dünya hakkındaki yorumu, Şaman dinine bağlı kaldı. Çin aile yapısı
da ata kültüne bağlı kalınca, öbür dünyada ailenin yanına gitme fikri, çok uzun zaman Çin’de
toplumu tatmin ederek yaşadı. Öbür dünya, ahiret yorumunun değişmesi için Budizm’in Çin’e
gelmesi gerekiyordu. Çin’de ölümden sonra ne olacağımız ile ilgili Şaman dini yorumunun
uzun zaman diliminde geçerli görüş olarak yaşamış olmasının bir nedeni de Konfüçyüs
öğretisinin genel olarak ahlakla ve dünya işleri ile uğraşıp, öbür dünya ile ilgilenmemesidir.
Bir diğer neden de Tao dininin de ana konu olarak ömrü uzatmayı kendine yol seçmiş
olmasıdır.

Çin Gök dinini uygularken fal, kehanet ve büyü, aynen Şaman topluluklarda olduğu gibi,
yaşamın ve dinin doğal bir parçası olarak yaşamaya devam etti.

Ortadoğu’da ise insan toplulukları yerleşik düzene geçerken, Şaman dininden çok tanrılı
dinler türemişti. Bu dinler öldükten sonra ne olunacağına dair yorumlarında Şaman dini
yorumuna bağlı kalmışlar ve öbür tarafta ne olacağı ile pek ilgilenmemişlerdi. Sadece Mısır
dini Ma’at ile öbür dünyada bir mahkemenin kurulacağını ve herkesin bu dünyadaki eylemleri
ile tartılıp, mükâfatlandırılacağını veya cezalandırılacağını söylüyordu. Cezalandırma tam
olarak yok olmaktı. Mükâfatlandırma ise, milyonların teknesine binerek, herkesle birlikte
Güneş döngüsüne katılarak sonsuz var olmaktı. Dikkat edilince buradaki mükâfatın aile ile ve
sevdikleri ile birlikte var olmak olduğu görülmektedir. Böylece Mısır dini bile, öbür dünya
hakkında insana Şaman dininden daha cazip bir alternatif sunamamaktaydı.
Mezopotamya’da, Anadolu’da, Yunanistan’da ve İtalya’da öldükten sonra hep beraber
yaşanacağı fikri çok tanrılı dinlerle birlikte sürüp gitmişti.

Batıda çok tanrılı dinler hüküm sürerken, fal, kehanet ve büyü de bu dinlerin doğal bir parçası
olarak hüküm sürmeye devam etmişti. Delfi tapınağının ve buna benzer kurumların Batı
toplumundaki yeri unutulmamalıdır. Ancak, zaman geçmekte ve yerleşik düzen de, hem sınıf
farklarını çoğaltmakta ve hem de servet farklılaşmasını büyütmekteydi. Böylece görgüsü ve

200
gücü gelişen insanın istekleri de artmaktaydı. Hele savaşlar ve sömürü dayanılmaz boyutlara
vardıkça, artık insanlara öbür dünyada sadece aileleri ile birlikte olacakları fikri
yetmemekteydi. İnsanlar bu dünyada çektikleri acıların biteceğini ve hatta tersine mutlu
olabilecekleri bir yeri özlüyorlardı. Yaşamın dayanılmaz yükünü kaldırmalarını mümkün
kılacak bir şeylerin bulunması gerekiyordu.

Yahudilerin tek tanrısı Yahova tüm Yahudilerin ölünce cennete gideceğini garantiliyordu.
Yahova İsrail halkının kabile tanrısıydı. Böylece Yahudiler için öbür dünyada ne olacağı
sorunu yoktu. Fal, kehanet ve büyü devam edip gitti. Daha sonra en yetenekli büyücülerin
Yahudiler arasında olduğu iddia edilecekti. Gelecekte, Hıristiyanlar büyücülük nedeniyle
Yahudileri sık sık yakacaklardı.

Çin’e ise Budizm gelmişti. İnsanlar, ölümden sonrası için rekarnasyon çözümünü çok cazip
buldular. Artık Çin’de yaşayan insanların büyük çoğunluğu için öbür dünya sorunu çözülmüş
oldu.

Hıristiyanlık ise Yahudi olmanın yerine getirip, İsa’yı koymuştu. İsa, insanları kurtarmak için
çarmıha gerilmiş ve bu nedenle acı çekmişti. Ve böylece de insanlığı kurtarmıştı.
Hıristiyanların İsa gibi bir kurtarıcısı varken öbür dünyada cennetten başka bir yere gitmeleri
düşünülemezdi. Öbür dünya sorunu çözüldüğünde, bu dünyada olup bitenlerle öbür dünyada
ne olacağının ilişkisi çok net değilse, insanlar bu dünyadaki olayları kendi lehlerine çözmeyi
tercih edebilirlerdi. Böylece Fal, kehanet ve büyü Hıristiyanlığın yaygınlaşması ile bitmedi ve
devam etti.

Müslümanlık, öbür dünya için en belirsiz yorumu getiren tek tanrılı dindi. Ne Yahova’nın
kabilesinden olunduğundan ve ne de İsa nedeniyle otomatik olarak öbür dünyada cennete
gidilemiyordu. Kimin cennete gideceğine ve kimin ne ceza çekeceğine mahşer gününde Allah
karar verecekti. Bu belirsizlik beraberinde bu dünyada yapılanlar kader mi yoksa özgür irade
mi tartışmasını tekrar gündeme getirip, yoğun bir şekilde tartışılmasına neden oldu.

Özgür irade insanın dış etkiler karşısında nasıl davranacağına kendi aklı ile karar vermesidir.
Bu irade dış etkiler karşısında hayvanlarda görülen tepkilerden farklı bir şeydir. Ayrıca belli
bir yaşa kadar insanların da bu iradeden yoksun oldukları kabul edilir. Tüm hukuk
sistemlerinde bu nedenle çocuklar ve özürlülerin bu iradelerinin olmadığı varsayılmıştır. Bu
irade dağ başında yalnız büyüyen bir insanda da gelişemez. Özgür irade, ancak sosyal
yaşamda oluşabilen, bilgi ile donatılmış insana ait bir özellik olmuştur. Özgür irade, özgür
doğma gibi benzer kavramlar filozofları uzun yıllar meşgul etmiş konulardır.

Dinlere dönüp baktığımızda ise olup biten her şey Tanrının bilgisi dâhilindedir ve ondan saklı
hiçbir şey yapılamaz. Hatta kader bile bellidir. Ayrıca Tanrının yasakladığı şeyler vardır ve
bunların yapılması halinde günah işlenmiş olur. Günahlar da cezasız kalmaz. İşte bu durum
içinde oldukça büyük bir çelişki barındırmaktadır. Her eylemini Tanrının bilgisi dâhilinde ve
onun iradesi ile yaptığı halde cezalandırılmak anlaşılır bir şey değildir. Dinsel öğretiler bu
açmazı ancak özgür irade kavramı çerçevesinde çözebilmişlerdir. Her şey Tanrının iradesi ile
ortaya çıkar ve bilgisi dâhilinde vuku bulursa da, O, yalnızca insanlara has olan bir özellik ile
kullarını donatmıştır. İşte bu özgür iradedir. Tanrı insanlara “ Özgür irade ile yaratıldığın için
yaptıklarından sorumlu tutulacaksın ve de tutulmalısın “ der. Belli bir yaşa kadar çocukları,
belli koşullarda ölenleri ve bazı sevgili kullarını da cezadan muaf tutar. O her şeye kadirdir.

201
Kader konusunda tarih boyunca filozoflar çok kafa yormuşlardır. İnsanın yaptıklarının
tümünün Tanrı iradesi olduğunu, iyiliğin de kötülüğün de bireyin dışında belirlenen bir
takdirle oluştuğunu savunan “ katı kaderciler “ veya fatalistlere göre insan kaderine sadece
boyun eğebilir. Bu görüşün karşısında yer alanlar ise “ insan tüm yaptıklarından sorumludur.
Çünkü insan özgür iradesi ve aklınla seçim yapabilir. Kötülüklerden de Tanrıyı sorumlu
tutamaz “ derler. Dinler, özellikle tek Tanrının mutlak hâkimiyetini ısrarla savunanlar, bu iki
görüş arasında bir orta yol bulmaya çalışmışlardır. Buldukları çözümün köprü işlevini sadece
insana ait bir özellik olan “ özgür irade ” kavramı yapmaktadır. İki görüşün karması olan bu
görüş din felsefelerinde savunulan görüştür. Bireyin özgür iradesi ile yapacağı iyi ve kötü
seçimleri Tanrı’nın biliyor olmasının bireyin iradesini kullanmasına engel olmadığını yani
sorumluluğun bireye ait olduğunu söyler. Böylece Tanrı, sorumluluk taşımadığı yani
değiştiremediği kaderinden dolayı insanı sorgulayıp sonra da cezalandıran bir varlık olmaktan
çıkarılmaktadır. Yalın haliyle aktarmaya çalıştığımız bu sorunu, felsefe ile uğraşanlar,
determinizm (gerekircilik) ve stokastik (rasgelecilik) ana başlıkları altında tartışmayı çağlar
boyu sürdürdüler.

Filozoflar konuyu tartışa dursun, normal insanlar, günlük hayatta yaşam mücadelesi verenler
ne yapacaklardı. Her şey baştan belli ise ve takdir edilen gelecek değiştirilemiyorsa insan
yaptıklarından nasıl sorumlu tutulabilirdi ki? İnsanın temel amacı mutlu olmaktı. “ Kader
vardır ama insanın hür iradesi de vardır “ diyenler bunu büyük kavram karışıklıkları ile
sunuyorlardı. İnsanlara pek çok değişik ritüelle beslenen inanç sistemlerini bir umut kapısı
olarak benimsettiler. Ama insanlık değişmez kaderine rağmen kaderini bilmek isteğinden,
geleceğini aramaktan, kötülüklerden korunmak ve iyiye kavuşmak için didinmekten
vazgeçmedi.

İnsanların kader karşısında ilk kabullendiği şey bu güç veya güçlerin ululuğu ve kendisinin
çaresizliği olmuş olmalıdır. İnsan kendi geleceği hakkında söz sahibi değildi. Kaderi belliydi.
Becerse becerse kaderini biraz bilmeyi becerebilirdi. Belki, yalvarıp yakararak bu ulu gücün
kendisini duyup insafa gelmesini de sağlayabilirdi. Olacakları bilebilirse daha az zarar
görebileceği tedbirleri alabilirdi.

Kaderi hakkında söz hakkı olmayan insan yine de her şeye rağmen kaderini değiştirmenin
veya kısmen de olsa ona hükmetmenin yollarını aramıştır. Bunu yapmanın bir yolu varsa, o
yol herhalde bu dünyaya ait değil Tanrısal âleme ait olabilirdi. Zaten, binlerce yıllık
birikiminin eseri olan gizemler dünyasında daha önce ataları bir yol bulmaya çalışmış ve büyü
âlemini yaratmıştı. Ta başlangıçtan beri, daha iyi yaşamın peşinde koşan insan beyni ölümle
yok olmayı kabullenememişti. Din ve gizemler dünyasını inşa ederken amacı ruhunun
ölümsüzlüğünü sağlamaktı. Bu bilincin yok olmaya isyanıydı. İnsanlar kurtuluşlarını dinlerde
aradıkça, fal, kehanet ve büyü var olmaya devam edecekti.

Hatırlanacağı gibi, başlangıçta, kehanet, fal, büyü gibi gizemli dünyaya ait işler dinin kabul
gören parçaları, olmazsa olmazları idi. Dinler tek Tanrılı dinler haline geldiğinde de tam
olarak dışlanmadılar. Zaten dinlerin efendisi ile gizemlerin efendisi aynıydı. Ancak zaman
geçerek dinler daha örgütlü dinler haline geldikçe kehanet ve büyüye yakın olmak dini
organizasyonların işine gelmedi. Büyünün ve diğer gizemli güçlerin efendisi ile dinlerin
efendisi ayrıldı. Gizemler dünyasının efendilerini karanlık güçler temsil eder oldu. Böylece bu
güçlerle yapılan ittifakların yasaklanması ve zaman zaman lanetlenmesi gündeme geldi.
Bundan sonra dönem dönem din adına insanlar kıyıma uğrarken bir gerekçe de büyücülük
olacaktı.

202
Şeriat

Bu tarihlerde, VII. Yüzyılın ikinci yarısına geldiğimizde, Müslümanlar kendi aralarında,


inançtan ne anlaşıldığını tartışmaya başlamışlardı. Bir kısım Müslümanlar imanı, Tanrı’yı
tanımak, onu gönülden sevmek ve Tanrı’ya karşı alçak gönüllü davranmak olarak
görüyorlardı. Bunlara “ murcia “ (murcie) denildi. Murcia, ibadetin iman ve Müslümanlıkla
bir ilgisinin bulunmadığını, imansız ibadetin boş olduğunu, iman sahibinin işleyebileceği
günahların hoş görüleceğini söylüyordu. Bu düşünceye karşı çıkanlara ise “ vaidiye “ dendi.
Vaidiye yandaşlarına göre ibadet imanın vazgeçilmez parçasıydı. Bir Müslüman büyük bir
günah işler ise, İslam’dan çıkarılırdı. Bu iki görüş, VII. yüzyılın sonlarında, sürekli
tartışılmıştır.

Bazı Müslümanlar, Muaviye’nin kurmuş olduğu yeni düzeni, Kuran’ın eşitlikçi ve fakirden
yana mesajları ile bağdaştıramıyorlardı. Bu yeni düzen İslam’a uymuyordu. Durumu
düzeltmek için çözüm arayışları başladı. Sıra farklı çözümlerin, mezheplerin ortaya çıkmasına
gelmişti.

Bulunan çözümler içinde en fazla taraftar bulanı, Peygamberin ve raşidinin ülküsüne geri
dönmek isteyen hukukçu ve gelenekçilerin çözümüydü. Buradan Şeri hukuk çıktı. Şeri hukuk,
çıkış şekli olarak Tevrat’ın çıkışına benziyordu. Kuran ve Peygamberin yaşamı ve sözleri
üzerine kurulmuştu. Peygamberin sözlerini (hadis) ve yaptıklarını (sünnet) derleyenler
arasında en ünlüleri İsmail el-Buhari ve Müslim ibn el-Haccac el-Kuşeyri idi. Müslümanlar,
Muhammed’in Allah’a olması gerektiği gibi teslim olduğuna inandıklarından, peygamberi
örnek almaları normaldi.

Hadis genellikle günlük sorunları ele alır. Ama metafizik, kozmoloji ve ilahiyatla da ilgilenir.
Hadis’de yer alan bazı sözlerin, Allah tarafından peygambere söylendiğine inanılır. Bir
hadiste, bir Müslüman’ın Tanrıyı nasıl kavrayacağı anlatılır. Önce Kuranın ve Şeriatın
emirlerine uyulur. Oradan isteğe bağlı ibadete geçilir.

“ Bir kulum bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir amel ve ibadetle
yaklaşamamıştır. Kulum bana nafile ibadetle de durmadan yaklaşır, sonunda onu severim. Bir
kere de onu sevdim mi, artık ben o kulumun işiteceği kulağı, göreceği gözü, şiddetle
kavrayacağı eli ve yürüyeceği ayağı olurum. “

Aslında, kuralına uygun ibadet edilerek, kişinin içindeki tanrısallık canlanmış olur
deniliyordu.

203
Bulgarlar

Karadeniz’in kuzeyinde, Han Kurt'un ölümünden sonra " Büyük Bulgar " konfederasyonu
dağıldı. Han Kurt'un oğulları kendilerine bağlı boyları alarak, hepsi bir tarafa göçtüler.
Çoğunluğu Utigur boylarından oluşan bir gurup, Kurt'un oğlu Kotrağ şefliğinde, kuzeye
yönelip, Orta Volga'ya yerleşti. Bunlara " Volga Bulgarları " dendi. Kurt'un oğlu Asparuh
(668 – 695) yönetiminde bir gurup, Aşağı Tuna bölgesine geldi. Bunlara " Tuna Bulgarları "
dendi. Büyük oğlan Bat-Bayan şefliğinde, içlerinde Macarlarında bulunduğu bir gurup,
yerinde kalıp, Hazer hâkimiyetini kabullendi. Batıya giden guruplardan biri, önce Macaristan
da Avarlara katıldı, sonra Balkanlara geldi. Beşinci son gurup ise, İtalya'ya gittiler.
Lombartlar bunlara toprak vererek yerleştirdi.

Volga Bulgarları ticarete dayanan zengin bir devlet kurdular. Tuna Bulgarları ise, Asparuh
yönetiminde etraflarındaki Slav boylarını kendilerine katarak, güçlü bir devlet kurdular. Bu
devlet, Bizans ve Avar baskılarına rağmen, varlığını sürdürebilmiştir.

Asparuh (Isperik) (668 – 695), sınır bekçiliği karşılığı olarak Doğu Roma'dan, Tuna ağzına
yerleşme izni almıştı ve Tuna Bulgarları buraya yerleşmişti. Volga Bulgarları ise, orada
bulunan bazı Hun toplulukları ile yerli Fin-Ugorlarla karıştılar. Bu karışım, daha sonra oraya
gelen Vikingler ve Novgord Slovenleri ile devam etti.

204
Orta Asya’nın Batısında ise, Batı Türk boylarında dalgalanmalar devam ediyordu. Türkler bir
taraftan Araplarla, bir taraftan birbirleri ile dövüşüyorlardı. Çin, denetimi tam olarak ele
geçiremiyordu. Bir ara, başkaldırmasından şüphelenilen General Mi-şi'yi Çin'liler öldürtürler.
General Pu-çen de 667 yılında öldü. Çin, Batıdaki denetimi büsbütün elinden kaçırdı. Bütün
bu dönemde Şato Türkleri, Çin'e sağdık kalmışlardı.

Bu sırada Halife Ali’nin büyük oğlu Hasan, Muaviye ile anlaşarak, Halifelik iddiasından vaz
geçmişti, ama bu Muaviye’ye yetmiyordu. Hasan’ın karısı Cude bin Eşas ile Peygamberin
torununun öldürülmesi konusunda anlaştı. Hasan’ın karısı, altın ve Muaviye’nin oğlu Yezit ile
evlenme karşılığında Hasan’ı zehirleyerek öldürdü (670). Muaviye vaat ettiği altını verdi ama
“ peygamberin torununu öldüren, benim oğlumu da öldürür “ diyerek, evlilik vaadine uymadı.
Hasan, Şii’ler tarafından ikinci İmam kabul edilir.

674 yılında, Horasan valisi Ubeydullah, Ceyhun’u geçti. Önce, tüccarlar kenti Baykent haraca
bağlandı. Buhara önlerine gelindi. Buhara dihkanı Buhar-hudat Bidun, kendi ifadesi ile 22
kuşaktır Buhara dihkanıydı. Bidun, Arap tehlikesine karşı hem kent surlarını kuvvetlendirmiş
ve hem de Türklerden yardım istemişti. Ancak, 674 Arap istilasından kısa bir süre önce öldü.
Yerine, üç aylık çocuğu Tuğşada geçti. Yönetim fiilen, Tuğşada’nın annesi Kabaç hatuna
kalmıştı. Kabaç hatun, 15 yıl eyaleti yönetti.

İslam ordusu Buhara önlerinde yardıma gelen Türk kuvvetlerini yendi. Buhara düşerken,
Kabaç hatun yüklü bir haraç ödemeyi kabul ederek, dihkan ailesinin zarar görmesini önledi ve
aile yerinde kaldı. Ubeydullah, Buhara’dan iki bin usta okçuyu tutsak alıp, Basra kentine
yolladı. Bunlar Basra’da özel muhafız oldular. Bu okçular ilk köle Türk askerleri kabul
edilirler. Bunların askeri niteliklerinin üstünlüğü Araplar tarafından kısa sürede anlaşılmıştır.
Yeterli haraç alan ve ganimete sahip olan Arap ordusu, kışlamak üzere, Horasana geri çekildi.

Rum ateşi

Emeviler, Doğu Roma İmparatorluğunu da bitirmeye çalışıyordu. 674 yılında deniz yoluyla
gelen Emevi ordusu karadan ve denizden Constantinopolis’i kuşattı. Surlar önünde geçen
savaşlar bütün yaz boyunca sürdü. Kış gelince, Emevi ordusu Kapıdağ yarım adasına
çekilerek, kışladı. 675 yılı ilkbaharında, kuşatma tekrar başladı. Bu sırada, Suriyeli bir mimar
olan Kallinikos suda bile yanan bir ateş silahı geliştirdi. Buna Rum ateşi dendi.

205
Constantinopolis’in artık herkes tarafından adı bilinen meşhur surları zaten Araplara geçit
vermiyordu. Şimdi birde buna Rum ateşi ilave olmuştu.

676 yılında, Horasan’ın yeni Arap valisi Sait, Soğd ülkesine yeni bir akın düzenledi. Horasan
valisi Sait, halife Osman’ın oğlu idi. Kabaç hatun, Sait’e bağımlılığını bildirdi. Bu sırada,
Soğdlu ve Türklerden oluşan bir ordu, İslam ordusunun üzerine yürümeye başlamıştı. Arap
ordusu Buhara’ya, diğer ordudan daha çabuk geldi. Böylece, Buhara ordusu Arap ordusuna
katıldı. Bu sırada, Kabaç hatun, Sait bin Osman’a, kentteki ileri gelen Türk ailelerinden 50 –
80 arası genci rehin verdi (sayı tam belirli değildir).

İslam ordusu Semerkant üzerine yürüdü. Türk-Soğd karma ordusu ile yapılan savaşı Araplar
kazandılar. Semerkant haraç ödemeyi kabul etti. Sait, Kabaç hatundan ve çevredeki tüm kent
devletlerinden haraç alarak, seferi sonlandırıp, Horasan’a geri döndü. Bu sefer sırasında ve
özellikle Semerkant civarından 30 bin dolayında, çoğu Türk olan esir alınarak, esir
pazarlarına yollandı.

677 yılında, Lübnan dağlarındaki " Mardai " ayaklanması ve Doğu Roma donanmasının
Suriye’yi tehdit etmesi karşısında, Araplarla Doğu Roma arasında barış yapıldı. Bu barış
Güneyde çarpışan orduları kapsayan bir anlaşmaydı. Yoksa Emevi Doğu Roma orduları
birkaç yerde birden birbirleri ile kapışmışlardı.

Sasani ailesi de İran tahtından vaz geçmiş değildi. Firuz’un oğlu Narses, 678 yılında, Çinli bir
generalle birlikte, tahta sahip çıkmak için Batı Türkmenistan’a geldi. Çinli General, Narses’i,
Talas bölgesindeki Türklere emanet ederek geri döndü. Narses, Toharistan’da, yirmi yıl, Türk
Yabguları ile işbirliği yaparak dolaştı. Ama İran tahtını hiç ele geçirme fırsatı yakalayamadı.

678 yılında Doğu Anadolu’da, Roma kuvvetleri Araplara üstünlük sağladılar. Bunun üzerine
yapılan anlaşmayla, Ermeni toprakları ve İberya (Gürcistan) topraklarından elde edilecek
gelirin iki ülke arasında paylaşılması konusunda anlaşıldı. Bundan sonra bölge bazen Arap,
bazen Romalı valilerce yönetildi.

206
Monofisitler tekrar mahkum ediliyor

Hatırlanacağı gibi, Doğu Roma İmparatoru Herakleios Monofizitler ile uzlaşmış ve bir
konsensüs oluşturmuştu. Ancak, bu konsensüs Ortodoks kilisesini rahatsız ediyordu. Tek
Tanrılı dinlerdeki her mezhep ve her dini yorum gibi, Ortodoks kilisesi de benim yorumum
doğru, bunun dışındakiler kâfirdir anlayışını üzerinden atamıyor ve diğer yorumları karalamak
için elinden geleni yapıyordu. Zaten kaybedilen topraklardan sonra, dini bir yorum birliği
sağlanmıştı. Ortodoks öğreti iktidarda idi ve resmi öğreti niteliğini koruyordu. Bir uzlaşmaya
ihtiyacı yoktu, onun yerine aykırı görüşleri temizleyerek Tanrı’ya hizmet etmeği baş görevi
sayıyordu. Ortodoks mezhebinin başı olarak, Doğu Roma İmparatoru 4. Konstantinos,
Constantinopolis’de dini konsili topladı. Konsil Monofizitler ile uzlaşmayı ret etti. Doğu
Roma kesin olarak monofizit görüşe karşıydı ve düşmandı.

Emevi ordusunun Constantinopolis kuşatması yedi yıl sürdü. Her yıl ordu, kışın Kapıdağ
yarım adasına çekiliyor, baharla birlikte kuşatma tekrar başlıyordu. Emeviler, savaşların
dışında soğuk ve salgın hastalıklar nedeniyle de kırılıyorlardı. Gelen takviye birlikleri,
Constantinopolis’in zenginliklerini yağmalamak isteği ile zor yaşam koşullarının getirdiği
bezginlik arasında bocalıyordu. Sonunda, Araplar yağmadan umutlarını kestiler. Emevi
ordusu 680 yılında kuşatmayı kaldırarak geri döndü.

Yedi yıl kuşatmadan sonra başarısız bir şekilde Arap ordusunun geri dönmesi, hem İmparator
Konstantinos’un, hem Doğu Roma’nın başarısıdır. Ama aynı zamanda, Avrupa’nın da
kurtuluşudur. Araplar, Constantinopolis kapısını çok zorlamışlar ama açamamışlardır. Bundan
sonra, Kafkasya kapısını zorlayacaklardır.

Bu sürede, Arapların Constantinopolis'e saldırmaları, Doğu Roma'yı tümden meşgul ediyordu.


Tuna Bulgarları hareket serbestisi kazandılar. Asparuh, Dobruca, Tuna ve Şumnu'ya kadar
uzanan bölgeye yayıldı. Bu bölgelerdeki Alanlar ve Slav Antlar, birliğe katıldılar.

Bulgar siyasi birliği Şamandı ve göçebe federasyonlarının daha önce anlatılan bütün
özelliklerine, sosyal ve siyasi tablosuna uyuyordu. Büyük aile, Kabile şefi, İhtiyarlar meclisi,
eli silah tutanların katıldığı kabile meclisi gibi göçebe kurumları yaşamaya devam ediyorlardı.
Zaman içinde özel mülkiyet oluşmuş, servet farklılaşması ve buna bağlı asillerin ortaya çıkışı
başlamıştı.

207
Bulgarların, bugünkü topraklarına gelişi ile beraber (680), orada konuşulan Grekçe ve diğer
diller unutularak, Slav dili ağırlık kazanmaya başladı. Dil değişimi ile birlikte kimlik değişimi
de başladı, yerli halk Slavlaştı. Sadece dağlık bölgelerde bugün Arnavut ve Ulah dediğimiz
toplumlar kimliklerini korudular.

Volga Bulgarları ise, zaten var olan ticaretin içine gelmişlerdi. Ticaret Volga'ya, sadece
Bulgarları değil, Skandinav ve Slav'ları da çekmişti. Baltık - Karadeniz ve Orta Asya ticareti,
milattan çok önce başlamış olan canlı bir ticaretti. Volga kıyısında oturan tüm boylar bu
ticarete katılırlardı. Böylece, Volga Bulgarları da ticaret yapmaya başladılar. Kuzeyin uzak
bölgelerine kadar çıktılar. Bazen, ticaret, en ilkel biçimi ile yapılıyordu. Bulgarların Veslerle
yaptığı ticaret böyleydi. Bulgarlar, " Karanlıklar Ülkesinde “ ki Fin kökenli Visolarla (Ves) "
sessiz değişim " tarzı ticaret yaparlardı. Bulgarlar getirdikleri malları belli bir yere bırakırdı.
Malların değişim değerini belirten işaretler koyarak, oradan uzaklaşırlardı. Vesler gelir,
değişim için getirdikleri malları bırakıp, çekilirlerdi. Bulgarlar, alış-verişten memnun
kalırlarsa, Veslerin bıraktıklarını, memnun kalmazlarsa, kendi mallarını alıp giderlerdi.

Volga Bulgarlarının da dâhil olduğu, bu canlı ticaret, çeşitli etnik grupların birbiri ile temasını
ve karışmalarını arttırdı. Macarlar boyları, çok eski zamandan beri, Türk boyları ile karışmıştı.
Macar ve Fin'lerin atası Fin Ugor boyları ile Ogur Türkleri arasında karışmalar olmuştu.
Macarlar, eski yurtları olan Ural dağlarının ormanlık alanlarından, bozkıra inmişler, oradaki
Ogur Türkleri ile uzun zaman birlikte yaşamışlar, bir kısmı Ogurlarla birlikte Kafkasya'ya
göçmüşlerdi. Kafkasya’dakiler uzun zaman Onogur yönetiminde kalmıştı. Ural dağlarında
kalan Macarlar da, oradaki Türklerle karışarak, bir kısmı " Başkurtlar " ı oluşturmuştu. Bugün
Türk kabul edilen " Başkurtlar "ın, Türkleşmiş Macarlar olduğu pek çok tarihçi tarafından
iddia edilir. Başkurtlar için " Başkır ", " Başkırt " adları da kullanılır. İran efsanelerinde, "
Gurkser " yani " Kurtbaş " diye geçerler.

Volga çevresindeki Türkleşme, Volga Bulgarlarından daha önce buraya gelen, Suvar, Hun ve
Sabar Türk kabilelerince başlatılmıştı. Bulgarlar buraya geldikten sonra, Türkleşme
hızlanmış, Fin kökenli eski halk özümsenmişti.

Doğu Roma'nın, Araplarla yaptığı savaşlar biter bitmez, Doğu Roma dikkatini, genişleyip,
kuvvetlenen Bulgarlar üzerine çevirdi. 679 yılında, İmparator 4 cü Konstantinos (Konstantin),
Bulgarlara karşı büyük bir donanma ve ordu yolladı. Orduya Konstantinos bizzat kumanda
ediyordu. Tuna Bulgarlarının şefi Asparuh, göllerin, bataklıkların olduğu bölgede yavaş yavaş
geri çekilerek yıpratma savaşları yaptı. Çembere alınmakta olduğunu anlayan Doğu Roma
ordusu korkarak, kaçtı. Bu durumda, Doğu Roma İmparatorluğu, başkenti Pliska olan yeni
Bulgar devletini tanıdı ve haraç ödemeyi kabullendi.

Doğu Roma İmparatoru Konstantinos’un çağrısı üzerine toplanan III. Constantinopolis


Konsili (680–681) Monoteistliği mahkûm ederek Khalkedon (Kadıköy) Konsilinde (451)
belirlenen öğretiyi benimsemiştir.

208
Kültürün Kaybı

VII yüzyılın sonuna doğru, Batı Avrupa’da kilise örgütlenmesinde bir gerileme meydana
geldi. Galya, Frank egemenliğinde, iman birliğine kavuşmuştu. Bunu daha önce çeşitli defalar
görmüştük. Galya’da ilahi tartışmalar ve sapkınlıklar Merovenj döneminde olmadı. Kral
kiliseyi maddi ve manevi olarak destekliyordu. Kilise mülklerine dokunulmuyor, kilisenin
mali yükümlülükleri bulunmuyordu. Zaten, selamete erebilmek için, herkes kiliseye bağışta
bulunmakta neredeyse birbiri ile yarış ediyordu. Bu atmosferde dinsel kuruluşların serveti
gittikçe arttı. Bir asır önce, piskoposlar Galya-Romalı bozulmamış ailelerden seçiliyorlardı.
Merovenj dünyası çözülmeye başlayınca, bir süre, kilise kurumları, en canlı ve en sağlıklı
organ olarak ayakta kaldılar. Ama Merovenj kralları, manevi bir değeri olmayan ve
çevrelerini sömürmekten başka bir şey düşünmeyen kişilere, piskoposluk görevlerini
dağıtmaya başlayınca, bu kurumlar da çökmeye başladılar. Ulusal konsiller, Frank kilisesinin
yönetim birliğini ve disiplinini sürdüren organlardı. Ulusal konsiller gittikçe daha seyrek
toplanmaya başladılar. 696 yılından sonra ise hiç toplanmadılar. Bundan sonra pek çok
piskoposluk makamı da boş kalmaya başladı.

Kilisenin temel öğesi piskoposluklardı. Piskoposluk kurumunun zayıflaması, vahim sonuçlara


gebeydi. Galya’nın kuzeyinde, hala Şaman dini veya onun değişik versiyonları hüküm
sürüyordu. Hıristiyan imanı geriliyordu. Manevi yaşamdaki gerileme örflerde de gerilemeye
neden oluyordu. Özellikle aristokrat çevrelerde bozulma almış başını gitmişti. Evlilik ahlakı
kalmamıştı. Nikâhsız yaşama her yanda yaygın bir haldeydi. Adalet mekanizmasını kimse
çalıştırmıyordu. Güce güçle karşılık veriliyor, öç alma adaletin yerine geçiyordu. Çocuk
ölümleri çok fazlaydı. Ortalama ömür kısaydı. Roma gelenekleri bozulmuş, Germen örf ve
adetleri iyice sızmıştı.

Galya’da bir önemli bir eksiklik de aydınların bulunmaması idi. Uzun zamandır sistemli
klasik bir Latince eğitimi yapılmıyordu. Geçmiş çağların aydınlatıcı ve düşündürücü eserleri
ortalıktan kalkmıştı. Bunları artık, bazı keşişler dışında kimse hatırlamıyordu. Doğu Roma ile
ilişkiler koptuğundan, doğudan batıya kültür akışı da olmuyordu. Hıristiyan dünyası, kendini
yenilemeden hem bağnazlığın batağına doğru gidiyor ve hem de göçebelerin dininin hurafe
kısımlarından etkileniyordu. Roma kültür mirasının sürdürülmesini sağlayacak metinlerin
bazıları manastırların elindeydi. Ancak bu manastırlar, Galya’da değil, genellikle İtalya,
Britanya ve Akdeniz kıyılarındaydı.

Çelişik bir ortam vardı. Bir yanda Hıristiyan imanı geriliyor, diğer yandan, Hıristiyanlığın din
olarak Şaman kültür içinde yayılması devam ediyordu. VII yüzyılda, pek çok ünlü piskopos,

209
Saint Eloi, Saint Suplice, eski Roma dünyası dışına seferler düzenleyerek, putları yakıp,
yıkmışlardı. Bunlar, Şamanların eski tören yerlerini ya bir şehidin veya bir meleğin
korumasına veriyor, yani onun adıyla adlandırıyor ve böylece, eski kültürü kendi Hıristiyan
inançlarıyla bütünleşmiş oluyorlardı. Yapılan Şaman tören yerlerinin Hıristiyan kutsal yerleri
haline getirilmesiydi. Hıristiyan din adamlarının uzun süredir devam eden kırsal kesimi ve
göçebeleri Hıristiyanlaştırma çabaları semerelerini vermeye başlamış ve “ tarım kült törenleri
“ Hıristiyanlaşmıştı. Sonra, kuzey Galya hızla Hıristiyanlaşmaya başladı. Mezarlarda, Şaman
işaretlerinin yerine Haç işaretleri görülür oldu. Hıristiyan dini, Batı kırsal yaşam biçimine ve
anlayışına uygulanıyordu.

Germen istilası ile birlikte, yepyeni ve çok güçlü bir sanat Roma ülkesine girmişti. Bu sanat
Şaman kökeni nedeniyle hayvan biçimlerini yorumluyordu. Bunun yanı sıra silah üretmeye
dönük ve maden işleyen bir demircilik sanatı da göçebelerle birlikte gelmişti. Roma dünyası
ile Germen dünyası kaynaşmaya başlayınca, demircilik sanatı altın ve değerli taşların
işlenmesine dönük bir veçhe kazandı. Roma estetiğinden tamamen farklı olan bu sanat, kuzey
Galya’da kendine uygun bir ortam bulup, gelişmeye ve değişmeye başladı. Kuyumcular önce
büyük boyutlu işlere giriştiler, sonra bronz döküm ve demir üzerine süsleme yapmaya
koyuldular. Yeni teknikler uyguluyorlardı. Kısa süre içinde insan yüzünü betimlendirmeye,
biçimlendirmeye başladılar. VII yüzyılın sonuna doğru kuyumcu atölyeleri İle-de-France’a
(Paris) taşındılar. Sanatçılar orada, yumuşak kalker üzerinde insan yüzünün kabartmasını
yeniden yapmaya başladılar. O zamana kadar, heykeltıraşlığın merkezi, Preneler’deki mermer
ocaklarının çevresi idi.

İspanya’da ise, Roma kültürünün çöküşünden sonra genel bir güçsüzleşme yaşandı.
Vizigotların Germen kültürü, Roma uygarlığını bozacak kadar önemli, ama yaşama yeni bir
güç ve canlılık veremeyecek kadar zayıftı. Bu kültürünü kaybetmiş ülkeyi, Müslümanlar 711
yılında kolayca ele geçireceklerdi.

Galya’da, VII. yüzyılın sonlarında, Manş denizi kıyısındaki yeni limanlarda Anglosakson
misyonerler karaya çıkmaya başladılar. Anglosakson misyonerlerde, Galya’daki din
adamlarında olmayan bir şey vardı. Onlar az çok antik kültürü tanıyorlardı. Diğer yandan,
Ada’da Hıristiyan dini, Karaya göre daha saf kalmıştı, ama kuralları daha sertti. Anglosakson
misyonerler, kendilerini Roma’daki Papa’ya daha bağlı hissediyorlardı. Anglosakson
misyonerler, Frank kırallığının hala Hıristiyan olmamış doğu sınırlarındaki halkları
Hıristiyanlaştırmak amacı ile yola çıkmışlardı. Ama sonuç umulandan çok fazla oldu. Saray
nazırlarının yönettiği en güçlü Batı Avrupa Hıristiyan devleti olan Franklar ile Papalık
arasında ilişki kuruldu. Latin kültürü; Paris’teki genç Galya-Frank sanatı ile karşılaştı.

210
Kerbela

Muaviye, Ali’nin büyük oğlu Hasan ile uzlaşarak Hasan hakkından feragat ederken, Muaviye,
ölümünden sonra halifeliği Ali’nin soyuna bırakacağı sözünü vermişti Ama 680 yılında
ölürken, yerini oğlu Yezit’e bıraktı. Yezit ibn Muaviye, ancak üç yıl halife olabildi. Yezit
halife olunca, M.S. 680 yılında, Ali’nin küçük oğlu Hüseyin, hakkının elinden alındığı ve
verilen sözün tutulmadığı gerekçesi ile Yezit’e baş kaldırdı. Hilafetin vesayet yoluyla
geçmesinden herkes rahatsızdı. Küfeliler, Hüseyin’e mektup yazarak, Küfe’ye gelirse ona
biyat edeceklerini bildirdiler. Bu temayül üzerine Yezit Basra valisi Abdullah bin Ziyad’ı
Kufe’ye vali atayıp, onun aracılığı ile Hüseyin’i kontrol altına almak istedi. Hüseyin, durum
tespiti yapması için temsilcisi Müslim bin Akl’ı Kufe’ye yolladı. Abdullah bin Ziyad, Müslim
bin Akl’ı yakalatarak, önce işkence ile taraf değiştirmeye zorladı. Bunu başaramayınca da,
kafasını keserek, Kufe sokaklarında dolaştırdı. Abdullah bin Ziyad, Kufe halkını yıldırmak
istiyordu. Müslim bin Akl’ın kesik kafası bu işe yaradı. Kufe halkı yılmıştı.

Hüseyin ailesi ile birlikte Küfe’ye giderken, Fırat nehri yakınlarında Kerbela’da Yezit’in
yolladığı Hurr bin Yezit komutasındaki 2.000 kişilik ordu tarafından yolu kesilip, kuşatıldı.
Kufe’ye gitmeye çalışan muhacirler çocuk, kadın, toplam 155 kişiydiler. Bunların içinde
savaşabilecek olanlar 32 süvari ve 40 yaya olmak üzere sadece 72 kişiydi. Emevilerin
muhacirlerin yolunu kesen 2.000 kişilik ordusuna, Sad bin Ebi Vakkas’ın oğlu Amr
komutasında 4.000 kişilik bir kuvvet daha katıldı. Böylece Emevi kuvvetleri 6.000 savaşçıya
ulaştı.

6.000 kişilik ordu 155 kişiyi sarmış, yerinden kıpırdatmıyor, yakınlarındaki sudan bile
almasına müsaade etmiyordu. Hüseyin ve kafilesi susuz kalıp, sonunda Yezit’e biat etmek
zorunda kalacaktı. Hüseyin boyun eğmedi ve sonunda susuz öleceğine savaşarak ölmeyi
yeğledi. Sabah güneş doğunca başlayan bu eşitsiz savaş, gün batımına kadar sürdü. Emevi
ordusu isteksiz savaşıyordu. Aslında Peygamberin torununa kılıç çeken herkes korkuyordu.
Bir İlahi müdahale bekleniyordu ama olmadı.

Akşama doğru Hüseyin’in ölümü üzerine savaş sona erdi. Emevi komutanı, Hüseyin’in ölüp
ölmediğinden emin olmak istiyordu. Bunun için Peygamberin torununun başını elindeki sopa
ile görmek için çevirince, kalabalıktan bir ses yükseldi “ Yavaş ol, Allah’ın habercisinin
dudaklarını o yüzde gördüm ben “. Amr, ölülerin başlarını keserek Kufe valisi Abdullah bin
Ziyad’a yollama emri almıştı. Bu emri yerine getirdi.

211
Kerbela’da Hüseyin’in oğlu Ali (Zeynelabidin) de bulunuyordu. Halife Ali oğlu Hüseyin’i,
Medine’ye getirilen devrik Sasani İmparatoru Yezdigirt’in üç kızından biri ile evlendirmiş ve
655 – 656 yılında, Ali (Zeynelabidin) bu anneden doğmuştu. Hastalandığı için savaşa
katılamamış, daha sonra da ailenin kadınları tarafından yorganlara sarılarak saklanmaya
çalışılmıştı. Ayrıca, Kerbela’da öleceğini anlayan Hüseyin’in, oğlunu, sülale devam edebilsin
diyerek, geri planda tuttuğu da söylenir. Hüseyin’i öldüren gurubun lideri Şamir, Ali’yi
(Zeynelabidin) öldürmek istemiş, ancak, ordu komutanı Ömer bin Sad buna izin vermemişti.

Kerbela katliamından kurtulan kadınlar yanlarında Hüseyin’in ölümden kurtulup tek sağ kalan
hasta oğlu Zeynel Abidin olmak üzere, boyunlarından zincirlenerek, parçalanmış cesetlerin
arasından geçirilerek önce Kufe’ye sonra da Şam’a Yezit’e götürüldüler. Hüseyin’in kız
kardeşi Zeynep dayanamamış bağırıyordu: “ Ya Muhammed, sana semanın melekleri salât ve
selam götürsün. İşte senin Hüseyin’in, kanlara bulanmış, uzuvları kesilmiş, kızları esir,
zürriyetin maktul “.

Şiilerce üçüncü imam kabul edilen Hüseyin ve yanındakiler, Kerbela’da vahşice


katledilmişlerdi. Peygamberin torununun ve en yakınlarının öldürülmesi, İslam âleminde
büyük bir korku ve heyecana neden oldu. Bundan sonra, M.S. 692 yılına kadar bastırılamayan
yeni bir Şii ayaklanması başladı. Artık Şiilik bir mezhebe dönüşmüştü. Şiilerin aslında
Hüseyin’i Kerbela’da yeteri kadar destekleyip, desteklemedikleri tartışma konusudur.
Kerbela’dan sonra Şii muhalefetinin inatla direnmesinde, içlerindeki eziklik de rol oynamış
olmalıdır.

Halk arasında “ bu katliamda parmağı olanların asla cennet yüzü göremeyecekleri “


söyleniyordu. Hüseyin için yazılan ağıtlar her yerdeydi. Yezit sarayında bile protestolara
uğruyordu. Tepkinin yaygınlığı, Yezit’i korkuttu. Bunun üzerine Kerbela esirlerine karşı
davranışları değişmeye başladı. Onların her ihtiyaçlarını karşılayacağı sözü vererek, esirlerini
Medine’ye uğurladı. Katliamın sorumluluğunu da Kufe valisi Abdullah bin Ziyad’ın üzerine
atmaya çalıştı.

Zeynelabidin de, Kerbela’dan sonra Medine’ye çekilerek, din meseleleri ile uğraşmaya
başladı. Asıl adı Ali bin Hüseyin olan Zeynelabidin’e bu ad, ibadete olan aşırı düşkünlüğü
nedeniyle verilmişti. Şiiler tarafından dördüncü İmam kabul edilen Zeynelabidin 712 yılında
öldü.

212
Emevilerin Kabesi Çıkarlarıdır

Emeviler Kerbela’dan sonra rakipsiz kaldıklarını sanıyorlardı. Hâlbuki Müslümanların öfkesi


öyle büyüktü ki, Mekke ve Medine’de, bu iki kutsal merkezde halk Emevi iktidarını ret
etmeye başladı. Zübeyr’in oğlu Abdullah, Kerbela vahşetini hutbe okuyarak telin etti. Mekke
halkı Abdullah’ın başlarına geçmesini istedi. Hatırlanacağı gibi babası Zübeyr Müslümanlığın
ileri gelenlerinden biriydi, Halife Ali’ye, Ayşe’nin yanında başkaldırmış ve Cemel savaşında
ölmüştü.

Benzer bir gelişme de Medine’de yaşandı. Yezit ikna etmek için Medine ileri gelenlerinden
bir heyeti Şam’a, yanına davet etti. Ancak oradaki rüşvetli, şaraplı, rakslı, dansözlü ve sefih
hayat Medine heyetini şaşkına çevirdi. Heyet Medine’ye döndüğünde “ Allah’a şahitlik ederiz
ki biz onu azlettik “ dediler. Yezit’in silahı tam ters tepmişti. Medine Abdullah bin
Hanzala’ya biat etti ve Yezit’e karşı baş kaldırdı. Zeynelabidin, bu isyana karışmak istememiş
ve isteği de isyancılarca kabul edilmişti. Zeynelabidin yanına kendi ailesini ve Mervan bin
Hakem’in ailesini alarak, Medine’den ayrılıp, gitti. Daha sonra Mervan onu Emevilerin
hışmından koruyacaktır.

Yezit, iki kutsal kentteki direnişleri yok etmek için yaşlı Müslim bin Ukbet’il-Meri
komutasında 12 bin askerden oluşan bir orduyu yolladı. Medine kuşatıldı. Kanlı
çarpışmalardan sonra Abdullah bin Hanzala tüm erkek çocukları ile birlikte öldü. Medine’ye
giren Emevi ordusu kenti üç gün boyunca yağmaladı. Medine harap olmuştu. Kentte pek çok
İslam seçkini katledilmiş, tecavüzler gerçekleşmiş ve yangın kenti tanınmaz hale getirmişti.
Ölenler arasında 700 Kuran hafızı da vardı. Ölenler içinde 80 Sahabenin de bulunduğu
söylenir. Artık Bedir savaşında Peygamberle birlikte çarpışanlardan hiç kimse sağ kalmamıştı.

Sıra Mekke’ye gelmişti. Yezit’in yaşlı komutanı Müslim bin Ukbet’il-Meri öldü. Yezit
komutayı Hüseyin bin Nümeyr’e verdi. Mekke savaşı şiddetli bir saldırı ile başladı. Mekke
direnince de mancınık ateşleri başladı. Kayalardan biri Kâbe’nin taşıyıcı direklerine isabet
etti. Kâbe yıkılıp, çıkan yangınla yanmaya başladı. Ateş Hacer-i Esvet taşını da dörde böldü.
Her şeye rağmen Mekke direniyor, teslim olmuyordu.

Bu sırada Yezit’in ölüm haberi geldi. Yezit’in halifeliği 3 yıl sürebilmişti. Bu dönemde, Ukbe
bin Nafi komutasındaki Emevi orduları, Kuzey Afrika’nın tümünü fethederek, Atlas
okyanusuna ulaşmışlardı. 680 yılında, Muaviye'nin ölümü üzerine, İslam devletinde çıkan
büyük iç kargaşa, komşuların işine yaramıştı. Aynı dönemde, Hazarlar, Kuzey Karadeniz'deki
Bulgarların bir kısmını, Macar ve Slavları egemenlikleri altına alarak, Ukrayna ve Kırım'a

213
kadar genişlediler. İslam devletindeki iç kargaşa, 681 ve 682 de Gürcü ve Ermenilerin
ayaklanmasına imkân verdi. Hazarlar, bu fırsattan yararlanarak, güney Kafkasya’yı
yağmalamaya başladılar.

Yezit’in ölüm haberini alan komutan Hüseyin bin Nümeyr, hemen Abdullah bin Zübeyr’e “
sen halifeliğe daha layıksın, gel Şam’a gidip, yönetimi ele geçirelim “ diye haber yolladı.
Abdullah bunu kabul etmeyince de kendi Mekke kuşatmasını kaldırıp, Şam’a gitti. Yeni halife
Muaviye bin Yezit’ti.

Yeni Halifeye rağmen Hicaz, Yemen, Irak, Mısır Müslümanlarının büyük çoğunluğu
Abdullah bin Zübeyr’e biat etmeye devam ettiler. Hilafet tekrar ikiye bölünmüştü. Abdullah
bin Zübeyr bir Sünni idi ve Emevilere karşı bu başkaldırış, Şiiler ve Haricilerce desteklenen
bir Sünni başkaldırısıydı.

214
Türk budunun canlanışı

Asya'da ise, 630 yılında dağılan Doğu Türük siyasi birliği, 680 yılına kadar bir daha
kurulamadı. Bu arada, Çin sarayında bulunan Aşina soyundan Türük prensleri zaman zaman,
imparatora baş kaldırarak, bazı girişimlerde bulundular. Ancak başarılı olamadılar. Aşina
soyundan Kutluğ ise, Kuzey Çin'deki dağınık Türük boylarını toparlayarak, Ötüken'de Doğu
Türük siyasi birliğini tekrar kurmayı başardı. Türk tarihinin bu bölümünü, Orhun anıtları
sayesinde, ilk kez Türklerin kendi kaynaklarından öğrenilebilinmektedir.

Kutluğ kağan işe çok az kişi ile başlamıştı. Çevredeki boy kalıntıları, Kutluğ Kağanın
etrafında toplanmaya başladı. Gelenlerden biri de, Çinililerin " ihtiyar kurt " dediği Tonyukuk
idi. Tonyukuk (A-shih-te Yüan-chen), Şansi eyaletinin kuzeyinde oturan bir memur ailesinden
geliyordu. Çin kültürü ile yetişmiş bir Çin memuruydu. Kutluğ Kağana katılarak, eski
kimliğini ret etmiş ve bilge bir yardımcı, önemli bir komutan olmuştur. Kutluğ, ilk başlarda,
kağanlık iddia edebilecek bir güçte değildi, olsa olsa bir şef idi. Türüklerin etrafı hasımlarla
çevriliydi. Güneyde Çin, Kuzeyde Oğuzlar, Doğuda Moğol kökenli Kitaylar vardı.

Bu sırada, Tula nehrinin kuzeyinde yaşayan Töles boylarına " Dokuz Oğuz " denir. Oğuzlar,
Türüklerin güçlenmesinden tedirgindiler. Çin ve Kıtay'a elçiler yollayarak ittifak önerdiler.
Ancak, bunu haber alan Kutluğ, ittifak gerçekleşemeden, Oğuzlara saldırdı. Dokuz Oğuzlar
3000 asker, Kutluğ'un Türkleri 2000 askerdi. Kutluğ kazandı ve Oğuzlar Kutluğ'a bağımlı
hale geldiler. Oğuzların katılması ile güçlenen ve Ötüken'e yerleşen Kutluğ, 682 tarihinde,
İlteriş adı ile Kağanlığını ilan etti. Yeni siyasi yapılanma Türükler ile Dokuz Oğuz'a
dayanıyordu. İlteriş Kağan, kardeşi Kapgan'ı Şad, kardeşi To-si-Fu'yu Yabgu unvanları ile
boyların yönetim ve komutasına atadı. Tonyukuk, Kağanın baş danışmanı ve başyardımcısı
yani " Ayguçi " idi.

215
İlk Resmi Kuran Yakılıyor

Yezit’den sonra Muaviye II ve Mervan I kısa süre halife oldular. Mervan I ibn Hakem, 684 ve
685 yıllarında halifelik yaptı. Halife Ömer’in kızı ve Peygamberin eşlerinden Hafsa ölene
kadar birinci Kuran’ı sandığında saklamıştı. Hafsa ölünce, Mervan ibn Hakem, bu ilk Kuran’ı
alarak yaktırdı. Bu yaktırma işini neden yaptığını, Mervan şöyle açıklamıştır. “ Bunu yaptım
çünkü Onda yazılı olanlar, resmi Kuran’a yazılıp, geçirilmiş ve korunmuştur. Korktum ki
aradan uzun zaman geçtiğinde kuşkucu kimseler bu (resmi) Kuran hakkında şüpheye
düşerler.“

Günümüze kadar ilk Müslümanlardan pek çok eşya gelmiş olmasına rağmen (Peygamberin
sakalı, elbisesi vs), vahiylerin ilk yazıldığı derilerin, taşların, kemiklerin, tahtaların ve ilk
derlenen Kuran’ın (Zeyd’in derlemesi), diğer Kuran derlemelerinin (Übeyy ibn Ka’b’ın
derlemesi, Abdullah ibn Abbas’ın derlemesi, Muhammed’in eşlerinden biri olan Ayşe’nin
derlemesi, Ali’nin derlemesi) günümüze kadar ulaşamamış olması garipsenecek bir durumdur.
Müslümanların, hatıralara ne kadar sahip çıktığı ve bunları titizlikle korudukları bellidir.
Hadis ve sünnetin oluşturulabilinmesi için, Peygamberin sözleri, davranışları, eylemleri,
mimikleri, velhasıl her şey, cımbızla ayıklanıyormuş gibi bir hassasiyetle, toparlanmış ve
saklanmıştır. Ama Kuran sure ve ayetlerinin ilk yazıldıkları parçalar yok olmuşlardır. İlk
Kuran derlemeleri yok olmuşlardır. Bunların hepsinin kaybolduğunu söylemek mümkün
değildir. Bunlar resmi Kuran tek kalsın ve Vahiyler arasında çelişki çıkmasın diye, bilinçli bir
tarzda yok edilmişlerdir. Burada da Müslümanlıkta siyasetin ne denli önemli olduğunu
görülmektedir. Devlet karar vererek, bir Kuran’ı yani Allah’ın sözlerini, diğerlerine üstün
veya daha doğru kabul ederek, seçmiş ve diğerlerini yok etmiştir.

Hâlbuki İslam’da Allah ile kul arasına kimse giremez. Din adamları sınıfı ve birilerinin Allah
adına karar vermesi yasaklanmıştır. Buna rağmen, birileri karar verip, uygulamıştır. Bu
uygulama, sonuç itibarı ile amacına da ulaşamamış, Müslümanlar arasında bölünmeler
olmasını da önleyememiştir. İnsan aklı var oldukça, yorum farkları ve görüş ayrılıkları hep
olacaktır. Ebu Bekir zamanında Zeyd tarafından toplanan ilk kuranın toplanıp, toplanmama
tartışmaları sürerken, Ebu Bekir, Ömer’e “ bunu yapmak doğrumu. İstese idi, Peygamber
sağlığında yapmazmıydı? “ demişti. Ama peygamber'in kuvvetli bir olasılık ile yapmak
istemediğini, daha sonrakiler yapmışlardır.

Mervan bin Hakem’in halifeliği döneminde, Mekke’de ortaya çıkmış olan Sünni ağırlıklı
muhalefet kendi içinde parçalanmıştı. Şiiler kendi yollarına gitmiş, Hariciler kendi yollarına
gitmiş, Mekke’de Abdullah bin Zübeyr güçsüzleşmişti. Ancak ayrışma bu kadarla

216
kalmıyordu. Yeniden herkesin herkesle savaştığı bir dönem başlıyordu. Şiiler, Sünnilere karşı,
Hariciler her ikisine karşı, Sünniler Şiiler ve Haricilere karşı bir şiddet ve vahşet gittikçe
yükseliyordu. Yakmalar, Kafa kesmeler, el ayak kesmeler, saf değiştirmeler, kuralına uygun
savaşlar, gerilla savaşları, pusular, yol kesmeler, ev basmalar, suikastlar derken Müslümanlar
acımasızca birbirlerini katledip duruyorlardı.

Vahşetin ve acımasızca birbirini öldürmenin sonucunda güçler yükseliyor gibi görülüyordu.


Sanki Sünniler daha güçleniyor, sanki Şiiler daha güçleniyor, sanki Hariciler daha
güçleniyordu. Ama aslında ekonomik gücü elinde tutan ve yönetim tecrübesi tüm guruplardan
daha fazla olan Emeviler kendilerini topluyorlardı. Müslümanların birbirini yok eden
savaşları, Emevilerin yolunu açıyor, iktidarlarının devamının zeminini hazırlıyordu.

217
Kabe Bombalanıyor

Doğuda Türk budun güçlenirken, Batıda Araplar, Ceyhun’u bir daha geçtiler. Arap valisi
Selm bin Ziyad, 681 – 683 yıllarında Semerkant’ı alarak kışlık karargâh yaptı. Arap
ordusunun Hocend’e yaptığı akın, yenilgi ile sonuçlandı. Bunun üzerine tüm Soğd ülkesinde
bir isyan başladı. İsyana Buhara da katıldığı için Selm Buhara üzerine yürüdü. Buhara’ya
yardıma gelen Türklerden ve Soğdlulardan oluşan ordu, Selm tarafından bozguna uğratıldı.
İsyanın önderi Bandun öldü. Seferden Araplar büyük ganimet toplamışlardı. Her Arap
atlısının payına 2400 dirhem düştü. Araplar, Ceyhun’un öte tarafında tam başarı sağlamış ve
durumlarını kuvvetlendirmeye başlamışken, Emevi devleti içinde iç savaş patladı. Horasan’da
Arap kabileler birbirine girdi.

M.S. 685 yılında, Mervan bin Hakem yastıkla boğularak öldürülünce, Abdülmalik halife oldu
ve 705 yılına kadar hükümdarlık yaptı. Abdülmalik, ilk iş olarak iyice zayıflamış olan iç
otoriteyi kuvvetlendirmeye yöneldi ve isyancılarla savaşmaya başladı. Kendine yardımcı
olarak adı zalime çıkan Haccac’ı seçmişti. Emeviler önce bir bir Abdullah bin Zübeyr’e biat
eden toprakları ele geçirerek, Abdullah’ın kaynaklarını kuruttular. Mekke yeteri kadar
yalnızlığa itildiğinde, Haccac Mekke’yi kuşattı ve mancınık ile dövmeye başladı. Haç
zamanıydı ve Emevilerin eylemi Haç farzının yerine getirilmesini engelliyordu. Halife
Ömer’in oğlu Abdullah araya girerek, Haç süresince Emevilerin Mekke’yi bombardıman
etmelerini önledi.

Haç süresi bitince, Haccac’ın mancınıkları tekrar işlemeye başladılar. Mancınık ile atılan
taşların bazıları Kâbe’yi isabet ederek, Müslümanların kutsal mabedinin yıkılıp, hasara
uğratmasına sebep oluyordu. Siyasi çıkarlar o kadar önemlidir ki, Allah’ın evi olarak
tanımlanan Kâbe’nin yıkılacak olması bile savaşı durduramamıştı. İktidar, Müslümanlığın
beş şartından biri olan Hac farzının engellenmesinden daha önemliydi. Emeviler iktidarın
bilincine sahiptiler.

Yağmurlu ve fırtınalı bir günde, mancınık taşları Kâbe’ye düşerken, bir yıldırım, taşları atan
büyük mancınığın üzerine düşerek, oradaki 12 askeri öldürdü. Emevi askerleri, yıldırımı
Allah’ın yolladığını düşünerek büyük bir korkuya kapıldılar ve savaşı bıraktılar. Bunun
üzerine Haccac mancınığın başına bizzat geçerek bombardımana devam etti. Haccac, bir
taraftan mancınığı kullanıyor, bir taraftan da askerlerinin maneviyatını kuvvetlendirmeye
çalışıyordu: “ Korkmayın, Hicaz ülkesinin âdeti böyledir. Her vakit yıldırım düşer. Bugün sizi
yakan yıldırım, yarın onları yakar ”. Hakikaten de her yere yıldırım düşüyordu. Mekke’ye de

218
yıldırımların düştüğünü gören Emevi askerleri yavaş yavaş korkularından sıyrılmaya
başlamışlardı.

40 bin askerin aylarca süren acımasız saldırılarının sonucunda Mekke’nin dayanacak hali
kalmamıştı. Yer yer aman isteyip, teslim olan Mekkelilerin sayısı gittikçe artıyordu. Bu
sırada, Haccac, Abdullah bin Zübeyr’e can güvenliği ve hayat boyu gelir vaat ederek, teslim
olmaya çağırıyordu. Abdullah, çok saygı duyduğu annesi Esma hanımın fikrini ve onayını
aldıktan sonra, şerefsiz bir hayat yerine şerefli bir ölümü seçti. Abdullah bin Zübeyr bir avuç
yoldaşı ile birlikte saldırıya geçti. Çarpışa çarpışa öldüler.

Haccac, Abdullah bin Zübeyr’in kafasını kestirip, Şam’a yolladı. Gövdesini de yüksek bir
direğe astırıp, teşhir ettirdi. Abdullah bin Zübeyr Hicretle yaşıttı. Bu yaşlı ama onurlu beden
şimdi Mekke kentinin üzerinde bir bayrak gibi sallanıyordu. Mekke 9 yıl boyunca Emevi
iktidarından bağımsız yaşamıştı. Şimdi 7 ay süren savaştan sonra, yakılmış ve yıkılmış kenti
Haccac zorla Emevi halifesi Abdülmelik’e biat ettirdi.

Horasan’da, Kays aşiretinden olan vali Abdullah b. Hazım, Emevi halifesi Abdülmelik’e karşı
isyan etti. Abdülmelik, vali ile anlaşmaya çalıştı. Horasan gelirini on yıllığına ona bırakmaya
razı oldu. Tek isteği, halifeye bağlılık yemini etmesiydi. Ama vali buna yanaşmayıp, kendi
adına altın paralar bastırdı. Bunun üzerine Tamim aşiretine mensup kuvvetlerle, Kays
aşiretine mensup kuvvetler birbiri ile çatışmaya başladılar.

Abdülmalik, Haccac’ı tüm doğu işlerinden sorumlu bir nevi genel vali olarak Irak’a atadı.

Doğu Roma İmparatoru Konstantinos, 33 yaşında iken 685 yılında öldü. Yerine, Herakleios
sülalesinin son İmparatoru olarak İustinianos II (685 – 695, 705 – 711) tahta çıktı. Tam ismi
İustinianos (Justinyanus) II. Rhinotmetos’dur. Bu sırada Müslümanlarla mücadele içinde olan
güney ve doğu cephelerinde durum iyi değildi. Ancak, Emevilerin iç sorunları nedeniyle,
Halife Abdülmalik Doğu Roma cephesini sağlama almak istiyordu. Barış istedi. Yapılan
barışa göre, silahlı mücadele durduruldu ve Emeviler, Doğu Roma’ya vergi vermeyi bile
kabul ettiler.

Merdailer, Amanos dağlık bölgesinde oturuyorlardı. Bunlar Doğu Roma egemenliğini kabul
etmişler ancak İslam topraklarına yaptıkları akınlardan vaz geçmemişlerdi. Halife
Abdülmalik, İmparator İustinianos ile temasa geçerek, bu akınları durdurmasını istedi. Doğu
Roma da Merdaileri sınır bölgesinden alarak iç kesimlere yerleştirdi.

İustinianos II 688 ve 699 yıllarında Slavlara karşı seferler düzenleyerek onları yendi ve
Slavlarca işgal edilmiş olan Selanik’i geri aldı. Bu durumda Slavlar da Doğu Roma
egemenliğini kabul etmek zorunda kaldılar. Ayrıca, 80 000 Slav, Müslümanlara karşı
mücadele edebilmeleri için Anadolu’da Opsikion themasına yerleştirildi.

Bu sırada, Doğuda, Türükler (Göktürkler) gittikçe güçlenmekte ve teşkilatlanmaktadırlar. Çin


garnizonları ve eyalet merkezleri yağmalanarak, güçlenme sağlanıyordu. 682 ve 687 tarihleri
arasında defalarca Şansi ve Hopei eyaletleri yağmalandı. Ancak yine bu dönemde, üç defa
daha Oğuzlarla kapışmalar oldu. Oğuzlar, Aşina soyunun yönetiminden çok mutlu olmasalar
gerekti. Ancak, her şeye rağmen, genelde, genç Göktürk devletinde, yağmalar sonucu,
Çin'den elde edilen ganimetlerle işler yolunda gitmekteydi. Bu esnada, Çin'de T'ang hanedanı,
saray entrikaları yüzünden, dış siyasetle fazla ilgilenemiyordu. Bu da İlteriş Kağanın işini
kolaylaştırıyordu.

219
683 yılında Kao-tsung ölünce, tahta kraliçe
Wu'nun oğlu çıktı, anakraliçe Wu vasi olarak
yönetimi ele aldı. Wu, önceki imparator T'ai-
tsung'un karılarından biri idi. İmparatorun
ölümünden sonra, adetler uyarınca rahibe
oldu. Kısa bir süre sonra, ölen İmparator T'ai-
tsung oğlu İmparator Kao-tsung, Wu'ya âşık
oldu ve onunla evlenerek, Wu'yu meşru
imparatoriçenin yerine imparatoriçe yaptı
(665). 674 yılına gelindiğinde, sarayda ipleri
eline imparatoriçe Wu almıştı. Kao-tsung
ölünce de, tahta meşru varis yerine kendi
oğlunun çıkmasını sağladı (683). Bu sırada
Çin’e Türük akınları devam ediyordu. 685
yılında Türük orduları Taiyüan kıyılarına
vardılar. 687 yılında Pekin bölgesi talan
edildi. Wu, bir süre sonra tahtaki oğlunu
değiştirip, başka bir oğlunu tahta çıkardı.
Sonra bu da yetmedi, 690 yılında kendini "
Kraliçe Wu Chou " sülalesi İmparatoriçesi ilan ederek,
tahta kendi çıktı (690–705).

685 yılına gelindiğinde, güney Kafkasya'da Hazar akınları yoğunlaşmıştı. Hazarlar, Gürcistan,
Ermenistan ve Azarbeycan'ın bir kısmını aldılar. Ermeni prensi Grigor Mamikonyan ve bir
Gürcü prensi yapılan savaşlarda öldüler. Hazar ordusu, büyük ganimetle kuzeye döndü.

689 yılında Lazlar Doğu Roma’ya baş kaldırdılar. Doğu Roma İmparatorluğu da Laz
krallığını kaldırarak başa Laz Patriği Eristav S. Bornukisdze’yi geçirdi. Lazika’da bundan
sonra Araplar gelene kadar önemli bir değişiklik olmadı.

220
Franklar Toparlanıyor

Batı Avrupa, bu yüzyılın


başlarında, birbirinden kopuk
birkaç merkez hariç vahşi bir
yerdi. Toplumların eski
dinlerinden gelen inançlar,
Hıristiyan dinine girip, onu
değiştirmişti. Aristokrasi hiçbir
disiplini tanımadan kendi
bildiği ve istediği gibi
davranıyordu. Aristokrasi
kültürsüzdü, kabaydı ve ne
yaptığını da pek bilmiyordu.
Yaptığı sadece etrafına şiddet
saçmaktı. İlkel yöntemlerle
işlenen toprak gittikçe daha
verimsiz oluyordu. Tek
zenginlik kaynağı olan toprak
etrafını beslemekten uzaklaştıkça, Batı Avrupa halkı da ülkesini bırakıp gidiyordu. Kıta
boşalıyordu.

Kıta bir de dış tehditler altındaydı. Kuzeyin Şaman inançlı toplulukları mevsimsel olarak
akınlar yaparak, alabilecekleri her şeyi gelip, alıyorlardı. Doğuda Avarlar, iç bölgelere akınlar
düzenliyorlardı. Güneyde ise yeni din İslam gelmiş oturmuştu. Kısa zaman sonra, İslam,
İspanya’da Vizigot krallığını yıkacak, Pirene dağlarına dayanıp, ilerlemesini sürdürecekti.

Merovenj krallarının otoritesinin yok olması ile birlikte, otorite saray nazırlarına geçmişti.
Artık fiili iktidar Marovenj krallarının değil saray nazırlarınındı. Bu Frank krallıklarından biri
de Austrasia adlı krallıktı. Austrasia’nın nüfusu azdı, aristokrasi daha ılımlıydı, Hıristiyanlık
diğer krallıklara nazaran daha az değişmişti ve dine daha fazla değer veriliyordu.

Austrasia, Marovenj dönemi Frank krallığının kuzey doğu topraklarına verilen isimdi.
Bugünkü doğu Fransa’yı, batı Almanya’yı, Belçika ve Hollanda’yı kapsayan topraklardı.
Metz ve zaman zaman da Rheims idare merkezi olmuştu. Doğusunda Saksonya vardı.
Batısında Neustria bölgesi bulunuyordu. Güneyinde Baviyera vardı. Austrasia’nın doğusunda
ki Saksonya Elbe nehrine kadar uzanıyordu.

Austrasia’nın batısındaki Neustria, Loire nehrinden İngiliz kanalına kadar olan ve bugünkü
Fransa’nın kuzey bölgesini oluşturan topraklardı. Paris ve Soissons önemli kentleriydi.
Aquitaine ise, Loire nehri ile Pirene dağları arasında kalan ve bugünkü Fransa’nın Batı
bölgesini oluşturan topraklardı.

687 yılında, Austrasia nazırı Herstalli Pepin (Pippin) Marovenj krallıkları ve nazırlar
arasındaki mücadelelere son vererek, pratikte bütün Frank topraklarının hâkimi haline geldi.

221
Banker Mabetler

Tibetliler, 688 tarihinde Çinlileri ağır bir hezimete uğrattılar. Ama Çin entrikaları bitmek
bilmiyordu. Çin büyük paralar harcayarak, 699 da, Tibet’i içten karıştırdı ve güçsüz düşürdü.

Bu dönemde Çin sarayı, Türklere önemli görevler vermiştir. Çıkılan askeri seferlerde,
mutlaka Türklerden oluşmuş birlikler bulunuyordu. To-ba ailesi üst devlet memurluklarına
getirilmişti. Ancak, Türklerin devler içinde kuvvetlenmesi, diğer aileleri endişeye sevk ediyor
ve gizli bir muhalefete yol açıyordu. Wu döneminde, başkent yeniden doğuya Lo-yang'a
taşındı.

Ticaretin artması ile Çin’de banka gibi çalışan Budist mabetlerin gelirleri de arttı. Mabetlerde
büyük sermayeler toplanıyor ve bununla topraklar satın alınıyordu. Budist tapınakları, bir
taraftan da, sikkeleri eriterek Buda heykellerine ve tersine heykelleri eriterek sikkeye
çevirerek, para üzerinde, işlerine geldiği gibi oynuyorlardı. Yani, Budist tapınaklarının, Çin
ekonomisi üzerinde etkisi müthişti.

Doğu Bürokrat " memur kökenli toprak lordu " aileleri, İmparatoriçe Wu'ya destek
vermişlerdi. Bunlar, sarayda Türk nüfuzunun artmasına ve Doğu bürokrat ailelerine
muhaliftiler. Budist tapınakları ile organik bağlı olan tüccarlar da kraliçeye destek
verenlerdendi. İmparatoriçe Wu, hem Budist tapınaklarına büyük parasal yardımda bulundu
ve hem de Budizm’i resmi devlet dini haline getirmeye çalıştı.

689 yılında, İslam dünyasında Horasan’da isyancı vali Abdullah’ın oğlu Musa, Tirmiz’i ele
geçirip, Türklerle işbirliği yaparak güçlenmeye başladı.

691 yılında Türük (Göktürk) Kağanı İlteriş Kağan öldü, Bu sırada oğulları Bilge sekiz, Kül-
tegin ise yedi yaşındaydı. Kağan, İlteriş'in kardeşi, Çinlilerin Mo-ç'o (Mo-ch'o) dedikleri
Kapgan Kağan oldu. Kapgan Kağan olduğunda 27 yaşındaydı. Kapgan döneminde Türükler
Çin'e akın yapmaya devam ettiler.

692 yılında, Horasan’da vali Abdullah, Emevi kuvvetlerince öldürüldü. Ancak, oğlu Musa,
Tirmiz bölgesinde tutunmuştu. Toharistan dihkanları, Türk boyları, Akhunlar Horasan içlerine
akınlar düzenlemeye başladılar. Hatta Nişapur kentine kadar ilerlediler.

222
Artık, Halife Abdülmalik rakiplerini bertaraf etmiş ve durumunu kuvvetlendirmişti.
Emevilerin Doğu Roma’ya saldırıları tekrar başladı. 692 yılında, Sivas yakınlarında Emevi
kuvvetleri bir Bizans ordusunu bozguna uğrattılar.

693 de Muhammet İbn Mervan komutasındaki İslam ordusu, Ermenileri cezalandırmak üzere
bölgeye geldi ve buraya yerleşti. Doğu Roma, Ermenistan’ı kendi toprakları kabul ediyordu.
Roma, Hazarlarla anlaştı. 693 tarihinde, Hazarlar, güneye inerek, Muhammet İbn Mervan'ı
yenilgiye uğrattılar. Ama az sonra, Muhammet İbn Mervan'ın yeğeni Maslama, Hazarları geri
püskürttü.

694 yılında Türük akınları Çin’in Ning-hia bölgesine odaklanmıştı.

695 yılında İslam kuvvetleri ile Doğu Roma ordusu arasında yapılan savaşı da Emeviler
kazandılar. Bu arada, Doğu Roma, Afrika’nın kuzeyinde Berberiler ile anlaşma yaptı ve
Müslüman kuvvetlerin Kuzey Afrika’da ilerleyişleri nispeten yavaşlatıldı. 695 yılında, Doğu
Roma donanmasının yardımı ile Müslümanlar mağlup edilerek, Kayrevan’a çekilmek zorunda
bırakıldılar. İustinianos, beşinci (553) ve altıncı (660–681) ekümenik konsillerinin belirlediği
öğreti ilkelerini tamamlayacak disiplin kurallarını düzenlemek amacıyla Trullo Quinisext
Konsilini topladı. Bu kuralları tanımayı reddeden Papa I. Sergius’la anlaşmazlığa düştü.

Doğu Roma İmparatoru İustinianos II sert ve zalim bir yönetim sergiliyordu. Uyguladığı baskı
politikası ve maliye memurlarının acımasızca vergi toplaması 695’te halkın ayaklanmasına
yol açtı. Komutan Leontios’un yönettiği bir ayaklanma çıktı ve İustinianos tahtan indirildi.
Yeni İmparator İzorya (İsauria) asıllı Leontios oldu. Yeni İmparator, İustinianos’a
(İustinianus, Justinianus) işkence etti, burnu kestirdi (ilave olarak dili de kesilmiş olabilir),
hapse attı. Bundan sonra, İustinianos’un lakabı " burnu kesik " oldu. Burnu kesik
(Rhinotmetos), Kırım adasındaki Kerson'a sürüldü. Kerson çok fakir ve zavallı bir yerdi.
İustinianos, Kerson’da sefil koşullarda yaşıyordu.

Bu sırada Doğu Roma’da İmparatorlar birbiri peşinden değişiyordu, Leontios (695 – 698), 3
yıl tahtta kaldıktan sonra, bir ihtilalle devrildi. Apsimor, Tiberios III (698 – 705) adıyla
İmparator oldu.

M.S. 700

223
Mavali

Emevi dirhemi

Emeviler başkent olarak Şam’ı seçmişlerdi. Bu dönemde, Arap olmayan topluluklara karşı
gösterilen dini hoşgörü devam etti. Musevi, Hıristiyan, Zerdüşt, Manici, Budist, Gök’e tapan
topluluklara, vergi verme ve İslam’ın siyasi üstünlüğünü kabul etme şartı içinde, ilişilmedi.

Bu politika, Müslüman’ca duruş tarzından daha çok vergi gelirleri ile ilgili bir devlet
politikasıydı. Araplar, savaşıyor ve yönetiyorlardı. Zaten bir Arap için tarlada çalışmak,
dokuma yapmak gibi işler hor görülen işlerdi. Ekonomisi kendine bırakılmış topraklardan
vergi alınmasını yeterli görüyorlardı. Vergi gelirleri azalmamalıydı. Yahudi ve Hıristiyan gibi
Allah’ın kitabına sahip topluluklara, Zerdüştler, Harran çok Tanrılı din mensupları ve Belh
Budistleri de katılarak, vergi verenlerin sayısı çoğaltıldı. Aslında “ ehl-i Kitap “ olmayanlar,
ya Müslüman olmak veya ölmek ikilemi içindeydiler. Ama devlete Arapların Müslümanlığı
yetiyordu, fazlasına gerek yoktu. Bir ara, bu politika öyle aşırıya kaçtı ki, Müslüman olmak
isteyen Yahudi ve Hıristiyanlar falakaya yatırıldı. Mısır’da Hıristiyan Yakubi kilisesi yani
Kıpti kilisesi bilinçli bir şekilde geliştirildi.

Emeviler döneminde, dört halife döneminin bir uzantısı olarak ikili yönetim devam etti.
Savaş, kamu düzeni, İslam dininin yönetimi, ödeneklerin dağıtılması, öşrün alınması gibi
konularda yetki ve sorumluluk Araplardaydı. Eyaletlerde Arap bir yönetici bu konular la
yönetim görevini sürdürüyordu. Ama bunun yanında, ikinci olarak, yerli bir yönetim
bulunuyordu. Bu yerli yönetimler, kendi dillerini kullanmış, idari yazışmalar yapmış ve hatta
para bile basmışlardır.

224
İslam devletinde hukuk düzeni yani şeriat daha oturmamıştı. Kuran tek başına günlük
sorunları çözmeye yetmiyordu ama hadislerin derlenip sınıflanması da yeterli düzeye
erişememişti. Arap toplumunun kendi hukuksal sorunlarında problem varken, fethedilen
yerlerdeki yabancı toplulukların hukuksal sorunları nasıl halledilecekti. Ayrıca, ele geçirilen
topraklarda çok uzun zamandır egemen olan örf ve adetler vardı. Roma’nın veya Sasanilerin
hukuk sistemleri oturmuş ve uzun zamandır uygulanıyordu. Yerel örf adetler, din farklarına,
dil farklarına, ait olduğu siyasi sisteme ve yörenin tarihi gelişimine bağlı olarak çok çeşitli
farklılıklar gösteriyordu. İslam hukuk sistemi, bütün bu koşullar içinde, Arap olmayan
toplulukların hukukuna pek fazla karışma ortamı bulamadı.

Bu durumda, şeriat, yerel yönetimlerle de ilişkilendirilemedi. Böylece, devlet ile şeriat


arasında bir ayrım belirmeye başladı. Bu ayrım, Müslüman kesim içinde bile oluşmaya
başlamıştı. Hükümetler, kamu yaşamında yenilikçi girişimlerde bulunmak zorundaydılar, katı
kuralları olan şeriat ile bu pek mümkün olamıyordu. Bunun sonucu olarak, bir taraftan, hukuk
düzenini daha kapsamlı bir hale getirme çabaları din adamlarının gündemine otururken, diğer
taraftan, kamu işleri ile özel yaşam birbirinden ayrılmaya başladı.

Yukardaki oluşumun, en çabuk sonucu olarak, her toplumun, kendi öz hukuku ve onu
uygulayacak görevlileri durumlarını korudular. Kişisel ve toplumun iç işleri ile ilgili
konularda, kamu hukuku söz konusu değildi. Toplumlar arası ilişkilerde ise bir Müslüman
yargıç karar veriyordu. Bu yargıç, yani kadı, hükümetten yarı bağımsızdı. Maaşını devlet
veriyordu, ama kadı, hükümetin koymadığı bir kanunu uyguluyordu.

Emevi devletinin sınırları içindeki topluluklar, dinsel açıdan, iktisadi ve sosyal açıdan eski
durumlarını muhafaza ettiler, yaşamları alt üst olmadı. Kırsal kesimde, topraklar iki ana
guruba bölündü. Bir kısım topraklar özel mülkiyette kaldı, bir kısım topraklar kamu toprakları
(fay) oldular. Özel mülkiyete konu olan topraklardan, daha önce de anlatıldığı gibi, Doğu
Roma veya Sasani döneminden farklı olmayan, haraç adlı vergi alınıyordu. Kamu toprakları
ise, yine daha önce anlatıldığı gibi, kiracılara işlettiriliyordu. Ama kamunun olması
gerekirken Arapların eline geçen topraklar da vardı.

İşleyiş olarak baktığımızda, bu iki tip toprak arasında farklı bir ekonomik durum
görülmemektedir. Bu nedenle de iki tip toprak birlikte var olmuş ve biri lehine öteki terk
edilmemiştir. Sonuç itibarı ile hayat köylüler için, bundan önce nasılsa öyle devam etti. Kent
yaşamı da değişmemişti. En önemli değişiklik ticarette olmuş, güvenliğe kavuşan topraklarda,
ticaret daha rahat yapılır hale gelmişti.

Müslümanlık Arapların özel diniydi. Araplarla İslam eş anlamlıydı. Emevi rejimi Arap
üstünlüğünün rejimi idi. Sonra birden, yerli toplumlar, kitleler halinde Müslüman olmaya
başladılar. Bu daha önce, diğer imparatorluklarda ve diğer dinler de görülen bir durum
değildi. Kimsenin beklediği ve devletin hazırlıklı olduğu bir durum da değildi.

Aslında, İslam dini ile diğer dinler arasında, teolojik düzeyde tartışma ve çatışmalar
yaşanıyordu. Ama bunun muhatapları ilâhiyatçılardı. Normal insanlar, bu inceliklerin farkında
değillerdi. Onlar İslam’ı oldukça yalın bir tarzda algılıyorlardı. Zaten Müslümanların ele
geçirdikleri topraklarda, tek tanrılı dinler, halkın büyük bir kısmının diniydi. Özel olarak
Hıristiyanlara gelince, onlar dini yorum kavgalarından bıkmış usanmışlardı. Müslümanlık
herkese sade ve adil görünüyordu. Müslüman toplumun kendi içinde uygulamaya çalıştığı
adaletin bu kadar çile çekmiş toplumlara cazip gelmemesi zaten düşünülemezdi.

225
Müslüman olmak, devlet ve toplumda egemen sınıfa girmek demekti. Bu sosyolojik olgu bile
kendi başına bir cazibe merkeziydi. Diğer yandan, yerli toplulukların kabul ettikleri İslam,
resmi İslam değil çoğunlukla muhalefette olan mezheplerdi. Böylece, küçüklük duygusuna
kapılmadan, hem de resmi İslam’a bir anlamda karşı çıkarak, dinlerini rahatça
değiştiriyorlardı. Pek çok yönden, uygulanan İslam’ın Peygamber zamanındaki İslam olduğu
da söylenemezdi. Zaten, İslam dini, temas ettiği halkların etkisi altında değişiyor ve kültürel
bir etkileşim yaşanıyordu. Ama toplu katılımlarla birlikte, toplumlar kendi manevi miraslarını
Müslüman toplumun içine zerk ediyorlardı.

İslam’a ilk girenler, Mavali adıyla, Arapların ileri gelenlerinin koruması altına girdiler. Ama
bu hala eşit bir durum değildi. Aslında sivil bürokrasi içinde önemli görevler almışlardı. Ama
fetih ordusu içindeki rolleri yok denecek kadar azdı. Ganimet, ödenek alamıyorlardı.

Birinin, hizmet ve himayesine girildiğinde, oluşan ilişki türüne Arapça da “ vala “ denirdi. “
Vala “ kurumu, Türk ve Moğollarda ki unagan-bogol kurumuna benzer bir kurumdu. İslamlık
öncesi Arap kabileler arası ilişkilere dayanıyordu, kabileler veya bireyler arasında olabilirdi.
Bir kabile üyesi bir kişiyi kendi ailesine alınca, o kişi kabile üyesi kabul edilirdi. Aileye alınan
kişi köle veya esir ise, aileye alan kişinin “ Mevlâ “ sı olurdu. Mevlâ, Mavalinin tekil halidir.
Yani mavali de azatlı köle anlamına benzer bir anlam vardır.

İlk mavaliler, iki kaynaktan geldiler. Biri fethedilen ülkelerden alınan savaş esirleriydi. Ülke
fetih edilip, Arap imparatorluğuna katılınca, esir de imparatorluğun tabası haline gelip,
imparatorluk sınırları dışında kalan devletlerin esirlerinden ayrılıyordu. Bunlar, efendisine
bağlı kalmak ve Müslüman olmak koşulu ile azat ediliyorlardı. İkinci kaynak ise, mevkiini
korumak veya kendini güvene almak amacı ile bir Arap ileri gelenine bağlanmak isteyen
özgür kişilerdi.

İlk mavaliler ortaya çıktığında, Araplar daha garnizon kentlerde yaşıyorlardı. Arap ileri
gelenleri, etrafındaki mavali sayısının artması ile güç kazandılar. Özgür Araplarla
yürütemeyecekleri politikaları, mavali sayesinde yapabilir oldular. Genelde devlet işlerinde
tecrübeli olan mavali, yerel yönetimleri ve yöresel memurlukları ele geçirdi. Bu da efendi
Arab’ın etkisini arttırdı.

Mavali, diğer din mensuplarından alınan cizyeden kurtulmuştu. Haraç vergisi de öşür
vergisine dönüşmüştü. Ancak, son tahlilde, Araplarla diğerleri arasında eşitsizlik ve ekonomik
dengesizlik sürüyordu. İslam’ı yeni kabul eden topluluklar, kökenine bakmaksızın, tüm
Müslümanlar arasında eşitlik istemeye başladılar. İran, bu köklü imparatorluklar ülkesi, kendi
gücünün, kültürünün farkındaydı. İran halkı ise neredeyse ulusal bir bilince benzer bir bilinç
geliştirmişti. İran’daki eşitlik hareketi hem çok güçlüydü ve hem de başı çekiyordu.

Bu sıralarda Magrip’te de Berberi çocukları köle olarak toplanıyordu. Eşitlik isteğine,


Berberiler ve kısa süre içinde İspanya katıldı. Emeviler, yöneticileri Suriyelilerden
seçiyorlardı. Uzak eyaletlerin hepsinde, haklarının yenmekte olduğu düşüncesi dalga dalga
yayıldı.

Artık, İslam devleti sınırları içinde, ulusal, sosyal, mali sorunlar iç içe girmişti. Buna bir de
Mülkiyet meselesi eklendi. Yerli halkın elinde bulunan topraklar, Araplar tarafından zorla
alınmaya veya alım satım yaparak el değiştirmeye başladı. İlk yayılma esnasında da bu tip
davranışların, İslam devletinin karşı çıkmasına rağmen, olduğunu görmüştük. Ama o
zamanlar, bu, seyrek görülen, tekil olaylardı. Halbuki Emeviler döneminde, Araplar, yerli

226
toprakları ele geçirme yollarını gittikçe genişlettiler. Yerli çiftçiler, şiddete maruz kalıyor,
maliyenin haksızlıklarına uğruyor, kötü hasat zamanlarında tefecilerin eline düşüyorlardı.
Borçlarını ödeyemedikçe de, borçları artıyor, geri dönülmez bir yola giriyorlardı. Sonunda
çareyi, kendilerini tüm bunlardan koruyacak güçlü birilerinin koruması altına girmekte
buluyorlardır.

Magrip’te, hükümdarın gözünden tamamen uzakta, Araplar, soygun ve köleleştirme rejimi


uyguluyorlardı. İran’da yerli büyük toprak sahipleri çoktan Araplarla uzlaşmaya varmıştı.
Yöneticiler, ezilen halkı soymanın tadına varmış olarak, halkı ezmeye devam etmek için,
onların Müslüman olma isteklerinin bile önünü kesmeye uğraşıyorlardı. Ancak hiç bir şey,
halkın özlemini durduracak gibi değildi.

Enteresan bir şekilde, durumdan memnun olmayan Araplarla, eşitlik isteyen yerliler
birleştiler. Değişim isteyenler, Arapların en radikal kanadı idi. Çünkü onlar için şeriat, İslam
geleneğine dönüş demekti. Yerliler için ise şeriat Müslümanların eşitliği demekti. Sonuçta her
iki taraf da, rejimin İslamlaştırılmasını istiyordu. Küçük parçalar halindeki pek çok
başkaldırıyı Emeviler ezmişlerdi. Şimdi, sıra geniş bir cephe kurup, büyük lokma olmaktaydı.

Emeviler, rejimi yerleştirme çabalarında bulunmuşlardır. Halife Abdülmalik, Emevi sınırları


içinde kullanılmakta olan tüm paraları birleştirdi ve Arapça yeni para bastırdı. Bunlar altın
dinar ve gümüş dirhemdi. Bu para basımı sadece ekonomik bir önlem değil, aynı zamanda
Doğu Roma’ya karşı yapılmış politik bir manevraydı. Doğu Roma’nın para tekeli son
bulmuştu. Bundan sonra, haçlı seferlerine kadar, altın dinar, uluslar arası para birimi oldu.

Abdülmalik döneminde, Arap dili imparatorluğun resmi dili yapıldı. Bu tarihe kadar, devlet
belgeleri Yunanca ve Farsça tutuluyordu. Belgeler ve vergi defterleri Arapça’ya tercüme
edildi. Hıristiyan ve Yahudiler, devlet görevlerinden imkân nispetinde uzaklaştırıldılar.

Arap diline üstünlük tanınması, kısa bir sürede, geniş bir bölgenin Arap dilini benimsemesine
ve Araplaşmasına yol açtı. Irak Aramileri, Mısır Kıptileri, Kuzey Afrika Berberileri ve
Kürtlerin bir kısmı kimlik değiştirdi. Ülkedeki Yahudi ve Hıristiyan azınlıklar da Arapçayı
kabullendiler. Sonuçta, on dört milyon kilometre kare gibi çok geniş bir bölgede, en çok
konuşulan dil ve tek yazı dili Arapça oldu.

Doğu Roma ile yapılan savaşlar, çoğu zaman zaferle sonuçlanan savaşlar olmuyorlardı. Ama.
Hıristiyan temsilcisi ile Müslüman temsilcisinin yaptığı savaşlar haline gelmişlerdi. Emeviler,
Hıristiyanlara karşı önlemler aldılar. Bu önlemler, tüm Hıristiyanlara teşmil edilen, genel
önlemler değildi. Zaman zaman alınan ve bölgesel nitelikli önlemlerdi. Örneğin Mısır’da yer
değiştirmeler için pasaport yükümlülüğü getirildi. Pratikte yürümemesine rağmen, özel giysi
zorunluluğu kondu. Hıristiyan resimlerinin ortalıkta olması ve dışarıdan görülmesi yasaklandı.
Bu tip resimler toplatılarak, yakıldı. Ancak, bu önlemler, hiçbir zaman, esas iç muhalefeti
susturabilecek veya tatmin edebilecek tedbirler olamadılar.

Hariciler, her yerde muhalefet ediyorlardı. Asıl başarılarını Berberiler arasında sağladılar.
Berberilerin kendi örfleri, Haricilerle uyuşuyordu. Berberiler baş kaldırmıştı, ama Magrip
merkezden çok uzaktaydı. Zaten, Hariciler kendi aralarında tam bir birlik oluşturamıyorlardı.
Hareketleri devleti etkiledi ama sistemi yıkamadı.

227
Müslüman olmak Yasak

Emevi sikkeleri

Bu sırada doğudaki Kıtay’lar da (K'i-tanlar) Çin'e akınlar yapıyorlardı. 696 da bir Kıtay şefi
Çinlileri bozguna uğrattı. Bu zaferden kısa bir süre sonra, bu şef öldü. Kitaylar şefin oğlunu
kovdular. Kapgan Kağan, ölen Şefin müttefiki idi. Kıtay'ları cezalandırmaya karar vererek,
ortak bir harekât için Çin imparatoriçesi ile anlaştı. 696 yılında Kıtay'lar ağır bir yenilgiye
uğratıldılar. Kapgan bu zaferle, Çin'e önemli bir hizmette bulunmuştu. Karşılık olarak Çin'den
tohumluk darı, 3 bin tarım aracı, demir silah, ipekli ve Ordos'a yerleştirilen Türk Budunun
iadesini istedi. Çin bu istekleri gönülsüz bile olsa karşıladı. Kapgan Kağan (Mo-ch'o),
Türkleri geri alarak, kendine karşı savaşacak ordulardaki Türk sayısını azaltmayı
hedefliyordu.

Kapgan'ın Çin akınları devam ediyordu. 698 yılında, 687 yılında Pekin bölgesine yapılan akın
benzeri saldırıları Türükler Pekin ve çevresinde gerçekleştirdiler.699 yılında Ho-pei’ye ve 702
de Şan-si’ye Türük yağma ve akınları oldu. Çin imparatoriçesi, Çin üzerindeki baskıyı
azaltmak için Batı Türkleri devreye sokmaya çalıştı. Batıda, Onok boyları, General Pu-çen'in
ölümünden sonra başsız kalmışlar ve Tibetlilerle ilişki kurmuşlardı. Tibetliler, Onoklara
Aşina soyundan Kağanlar atamışlar, ancak bu Kağanlar denetimi sağlamakta başarılı
olamamışlardı. Kargaşa devam ederken, Doğu Türükleri Batı üzerine yürüdüler.

228
696 yılında, kendilerini toparlamış olan Emeviler, Batı Türkmenistan’a karşı tekrar saldırıya
geçtiler. Ceyhun’u geçen bir Emevi ordusu, Türklerin saldırıları sonucu yok olmaktan
zorlukla kurtularak geri çekildi. İkinci bir Arap saldırısı başlarken, Horasan valisi Bukayr
isyan etti.

Vali Bukayr’ın yönettiği Horasan’da hem baskı vardı ve hem de vergiler Horasan yerli
halkına fazla geliyordu. Horasan ileri gelenleri, Halifeden, Horasan’a Kureyş ailesinden güçlü
bir vali yollamasını istediler.

Problem, Horasan’da Arap yöneticilerin sık sık değiştirilmesinden kaynaklanıyordu. Her


gelen yeni yönetici, çok kısa süre içinde kesesini doldurmaya uğraşıyordu. Soyulmaktan yılan
halk, merkezden zengin biri yani halkı çok hızlı soymayacak biri gelirse, biraz nefes
alacaklarını düşünerek, Emevi soyundan bir vali istemişlerdi.

Şam, yeni vali olarak Umayya’yı yolladı. Eski vali Bukayn ise baş kaldırdı. Bukayn, yandaş
kazanmak için, Müslüman olan Horasanlılardan vergi alınmayacağını duyurdu. Pek çok
Horasanlı Müslüman oldu. Ancak, sonuçta Bukayn, Şam’a boyun eğdi. Vergiler de yeniden
kondu. Bu halk da büyük bir hoşnutsuzluk yarattı. Sabit b. Kutba, tanınmış bir Arap yiğidiydi.
Vergi davasında yerli halkın sözcülüğünü üstlendi. Ama onun çabaları da bir sonuç vermedi.

Afrika’da ise 698 yılında Müslümanlar Kartaca’yı aldılar. Bu Doğu Roma’nın Afrika
egemenliğinin bitmesi demekti. Bundan sonra, 709 yılına kadar olan kısa bir zamanda Arap
orduları Atlas okyanusuna varacaklardır.

699 yılında, İslam orduları Erzurum ve Erzincan’ı Doğu Roma İmparatorluğunun elinden
kesin olarak aldılar. Bu tarihe kadar Ermenistan Doğu Roma ile İslam devleti arasında bir
ona, bir diğerine tabi olmuştu. Hazar devleti ise, Ermenistan topraklarını kendi güvenliği için
önemli bulmuş ve bu nedenle Ermenistan’ın Doğu Roma’ya bağımlı olmasını veya kendi
denetiminde kalmasını desteklemişti. Şimdi, Doğu Anadolu’nun hâkimiyetinin Doğu Roma
İmparatorluğundan Emevilere geçmesi ile birlikte, Ermenistan ve Gürcistan hâkimiyeti de,
daha elle tutulur bir şekilde İslam devletine geçiyordu. Bu dönemde Emeviler, Karadeniz
kıyıları hariç bugünkü Kuzeydoğu Anadolu ile Güney Kafkasya’nın en büyük bölümünde “
Ermenistan “ (Ermeniye) adlı bir eyalet teşkil ettiler.

Güneydoğu Anadolu’da Harran, Urfa, Suruç ve Rakka’yı içine alan bölgeye Diyar-ı Muzar,
Nusaybin ve Cizre ile havalisine Diyar-ı Rebia ve Amid, Silvan, Mardin, Siirt bölgesine
Diyar-ı Bekir deniliyordu. Buralar Müslümanlarca ilk fethedilen yerlerdendi. Kısa süre içinde
bölge Harici mezhebinin önemli bir merkezi haline geldi. Bölgede sık sık şiddetli Harici
ayaklanmaları oluyordu.

699 yılı geldiğinde, Araplar Soğd topraklarına yeniden akınlar düzenliyorlardı. Arap
kuvvetleri Hocente, Nesef gibi Ceyhun nehrine yakın olan bazı kentleri ele geçirdiler. Ancak
Türk direnişi kırılamadı. Türkler geri çekilirse, daha kuvvetli ve daha bilenmiş bir halde geri
geliyorlardı. Araplar Ceyhun’un ötesinde tutunamıyordu. Gidiyor, yağmalıyor, esir ve
ganimet alarak geri dönüyorlardı. Arap akınları bu minvalde 705 yılına kadar sürdü. Siyasi bir
üstünlük elde edilemedi, ele geçen kentler uzun süre elde tutulamadı. Türklerin mukavemeti
ve direnci inanılmazdı.

Elli yıldır, izlemekte olduğumuz, Batı Türkmenistan İslam ilişkilerine bakarak, Bu tarihlere
kadar Arapların Seyhun Ceyhun bölgesini fethetme arzularının güçlü olduğu söylenemez.

229
Araplar, 705 yılından sonra, bu bölgede yayılmaya ve fethe başlayacaklardır. Türkler
Müslüman olana kadar, daha uzun yıllar sürecek olan Türk – Arap savaşlarında, saldıran taraf
Araplardır. Önce ganimet için, sonra sömürgeleştirmek için saldırmışlardır. Türkler genelde
müdafaada kalmış, yurtlarını ve özgür inançlarını korumaya çalışmışlardır. Aslında, Araplar
sömürgeleştirmek için doğuya yürürken, Türkler de yeni topraklar bulmak için batıya
yürüyorlardı. Onun için eninde sonunda Türk Arap çatışmaları kaçınılmazdı. Ancak, tarihte
bunu başlatan ve devam ettiren İslam İmparatorluğu olmuştur.

Arap ordusu, Arap olmayan toprakları ele geçirdikten sonra, geniş köylü kitlesinin Müslüman
olması işlerine gelmiyordu. Böyle bir Müslümanlaşma, dihkanların da işine gelmezdi. Haraç
vergisi bir köye kesilirdi. Bir köyün bir kısmı Müslüman, bir kısmı başka bir dinden ise,
köyden alınan verginin tüm yükü Müslüman olmayanlara binerdi. Bu nedenle, Müslüman olsa
bile köyde kalanlar, haraç vergisine iştirak etmek zorunda kalıyorlardı. Vergiden kurtulmak
için Müslüman olmak yetmiyor, köyü bırakarak kente taşınmak da gerekiyordu. Böylece
Müslümanlaşma, bir taraftan köylerin boşalarak, üretimim ve vergi gelirlerinin düşmesine
sebep oluyor, diğer yandan şehirler kalabalıklaştığı için sosyal problemler artıyordu. Bu
nedenle Haccac, kentlerde yakalattığı tüm köylüleri zorla geri yollattı ve Müslüman olmayı
yasakladı.

230
6. Kitap, Faydalanılan eser ve kaynaklar
. Adontz N., Histoir de l’Armenie, Paris 1946

. Alinge Curt, Moğol Kanunları, Ankara Üniversitesi

. Armstrong Karen, Tanrı’nın Tarihi, Ayranç

. Avcıoğlu Doğan,Türklerin Tarihi, Tekin yayınevi

. Anadolu Uygarlıkları Cilt 1, 2, 3 Görsel yayınlar

. Barthold V.V., Orta-Asya Türk tarihi hakkında dersler, Türk Tarih Kurumu

. Benz, Ernst. The Eastern Orthodox Church. Aldine Transaction 1963

. Berktay. Halil, Ümit Hassan, Ayla Ödekan, Türkiye Tarihi 1, Osmanlı Devletine Kadar
Türkler, Cem yayınları, 1995

. Bokenkotter, Thomas, A Concise History of the Catholic Church, Doubleday 2004

. Bowker J. The Religious Imagination and the Sense of the God, Oxford, 1978

. Bowker J. Problems of Suffering in Religions of the World, Cambridge, 1970

. Blunder Caroline, Evlin Mark, Çin, İletişim Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi

. Browning, Robert. The Byzantine Empire. The Catholic University of America Press 1992

. Bury, John Bagnall. History of the Later Roman Empire. Macmillan & Co.1923

. Campbell Joseph, Tanrının Maskeleri, İmge

. Challaye Felicien, Dinler Tarihi, Varlık yayınları

. Cogito, Bizans, Yapı Kredi yayınları 1999

. Cornell T., Matthews J., Roma Dünyası, Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, İletişim
yayınları

. Colin A Ronan, Bilim tarihi, Tübitak

. Çin dünyası, iletişim yayınları

. Diamond Jared, Tüfek, Mikrop ve Çelik, TÜBİTAK, Popüler Bilim Kitapları

. Eberhard Wolfram, Çin Tarihi, Türk Tarih kurumu, Ankara 1995

231
. Encyclopaedia Britannica.

. Encyclopedia of Homosexuality ilgili bölümler

. Encyclopedia Mythica

. Encyclopaedia Britannica Online. Encyclopaedia Britannica, Inc.

. Encyclopaedia of Islam Online. Ed. P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van
Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Academic Publishers

. Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Ed. Richard C. Martin. New York: Macmillan
2004

. Erdoğan Aydın, Nasıl Müslüman olduk, Cumhuriyet

. Esposito, John. Oxford History of Islam. Oxford University Press 2000

. Esposito, John. The Oxford Dictionary of Islam. Oxford University Press 2003

. Fernand Le Quenne, Galat’lar, TTK 1991

. Gaarder Jostein, Sofi’nin dünyası, Pan yayıncılık,

. Hamilton Edith, Mitologya, Varlık yayınları

. Hançerlioğlu Orhan, Düşünce Tarihi,

. Hançerlioğlu Orhan, Felsefe sözlüğü, Varlık yayınları.

. Hançerlioğlu Orhan, Özgürlük düşüncesi, Varlık yayınları.

. Hawting, Gerald R. The First Dynasty of Islam: The Umayyard Caliphate AD 661–750.
Routledge 2000

. İnan Abdülkadir, Şamanizm, Türk Tarih Kurumu

. İslam dünyası, iletişim yayınları

. James William, The Varieties of Religious Experience, New York 1982

. Kazhdan, Alexander, Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press. 1991

. Lewis, Bernard. Islam in History: Ideas, People, and Events in the Middle East. Open Court
1993

. Jewish Encyclopedia, New York, 1901

. Leroux Gabriel, Eski Akdeniz ve Yakın Doğu uygarlıkları, Varlık yayınları

232
. Lloyd Seton, Türkiye’nin Tarihi, TÜBİTAK

. Onurkan S. Doç. Dr., Anadolu’da eski Yunan ve Roma arkeolojisi, Anadolu Uygarlıkları
Cilt 2, Görsel yayınlar

. Özsait Mehmet Doç. Dr., Anadolu’da Roma egemenliği, Anadolu Uygarlıkları Cilt 2, Görsel
yayınlar

. Petit P., Histoire Generale de L’Empire Romaine, Paris 1974

. Piganiol A., Histoire de Rome, Paris 1954

. Roma dünyası, iletişim yayınları

. Roux Jean - Paul, La religion des turcs et des mongols, Payot et Rivages, 1984

. Roux Jean - Paul, Histoire des Turcs, Fayard 2000

. Seignobos Charles, Mukayeseli Avrupa tarihi, Varlık

. Sencer Oya,Türk Toplumunun Tarihsel Evrimi,

. Sevin Veli, Anadolu Uygarlıkları Cilt 1ve 2, Görsel yayınlar

. Shepard B. Clough, Uygarlıklar tarihi, Varlık yayınları,

. Şener Cemal, Şamanizm, Türklerin İslamiyet’ten Önceki Dini, Etik Yayınları, 2001

. Tanilli Server, Yüzyılların gerçeği ve mirası, Adam yayınlar

. Wells H.G., Kısa dünya tarihi, Varlık yayınları

. Zeldin Theodore, İnsanlığın Mahrem Tarihi, Ayrıntı Yayınları 1999

. en.wikipedia.org

. http://www.dunyadinleri.com

233